ehlisunnnetde - DIŞ İŞL 1

ABDULHAMİD HAN

ABDÜLHAMİD HAN Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı. İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar: Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi. Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur. Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur. Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı. Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız. Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar. Rabbim Başbakanımızı korusunu2026

ehlisunnnetde

.Çin-İran ilişkileri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

Tweet
07 Aralık 2021, Salı
Ortadoğu bölgesi geçmişten bu yana siyasî, ekonomik, sosyal, jeopolitik ve güvenlik ilişkileri bağlamında küresel güçlerin rekabet alanı olmuştur.
Çin’in de bölgeye yönelik ilgisi zaman zaman gündeme geliyor. Çin-İran ilişkileri de, 1980-1988 yılları arasındaki İran-Irak Savaşı’ndan itibaren gelişme kaydediyor. Savaş, Çin’in uluslar arası silâh pazarına girmesine olanak sağladı. Savaşan iki ülkeye de silâh satışında bulunan Çin’in, savaş süresince katı tarafsızlığını koruduğu belirtiliyor. Birde her iki ülkenin ABD karşıtlığı, ilişkilerinin dayanak noktasında önem arz ediyor.

İran’da 8 yıl devam eden savaş boyunca önemli gelişmeler yaşandı. Kasım 1979’da İranlı öğrencilerin Tahran’daki ABD Büyükelçiliği’ne baskın yapıp diplomatları rehin almaları beklenmeyen bir durumdu. Bunun üzerine ABD, yaptırımlara başlayarak İran’ın ABD’ye ihracatını yasaklamış ve İran’ın 12 milyar Dolarlık varlığını dondurmuştu. Buna ek olarak İran, uluslar arası alandan izole edilerek yalnızlaştırılmaya çalışıldı. Zikredilen ve benzer gelişmeler, İran’ı Çin’e yaklaştırmıştır. Dönemin İran Parlamentosu Başkanı Haşimi Rafsancani’nin 1985’teki Çin ziyareti, iki ülkenin diplomatik ilişkilerini arttırmıştır. Diğer taraftan Çin’in, İran-Irak Savaşı’nı sona erdirmek için taraflar arasında arabuluculuk yaptığı da bildiriliyor. Buradan hareketle Çin, Körfez bölgesinde siyasî ve ekonomik pozisyonunu güçlendirme imkânı da buldu.

Böylece Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in 2013’te duyurduğu ve 2049’da tamamlanması planlanan Kuşak-Yol Girişimi’nin belirtilen bölgede altyapısının hazırlandığı düşünülüyor.

Çin’in, Kuşak-Yol Girişimi ile başta ekonomik olmak üzere Ortadoğu, Orta Asya ve Güney Asya’yı birbirine bağlamasında İran’la olan ilişkileri ön plana çıkıyor. Aynı zamanda Çin’in, ekonomik izolasyona uğrayan İran’a ihtiyaç duyduğu desteği sağladığı ileri sürülüyor. Hatta İran’ın, Çin’in Ortadoğu’da en büyük ticaret ortağı olduğu vurgulanıyor.

Çin-İran ilişkileri 1980’den itibaren karşılıklı çıkarlar ve işbirliği çerçevesinde gelişme gösteriyor. Yine ekonomik ve diplomatik ilişkilerin “stratejik” düzeye taşınması uluslar arası basında yer alıyor. Önce Jinping’in 27 Mart 2021’deki İran ziyareti ile iki ülkenin muhtelif alanlarda 25 yıllık anlaşmalar imzaladığı ve bunun “Çin-İran Stratejik Anlaşması” ve “İran’ın, Kuşak-Yol Girişimi’ne katılımı” şeklinde ifade ediliyor. Ayrıca ABD-Çin geriliminin arttıkça, Çin-İran yakınlaşmasının hızlandığına dikkat çekiliyor. Sonra İran’ın Şangay İşbirliği Örgütü’ne tam üyelik başvurusunun 15 yıl aradan sonra 19 Eylül 2021’de Örgüt’ün 7 daimi üyesi tarafından kabul edildiği haberlere yansıdı. Dolayısıyla tüm bu gelişmeler, Çin’in bölgedeki etkisini arttırıyor. Birde İran’a uygulanan yaptırımları, ekonomik baskıyı ve uluslar arası izolasyonu hafifletmesi hedefleniyor.

Son dönemlerde Çin’in İran’la ilişkilerinin, Kuşak-Yol Girişimi’nin gelecekteki başarısıyla doğrudan bağlantılı olduğuna işaret ediliyor. Elbette İran’ın siyasî gücü ve etkisinin önemli rol oynayacağı muhtemeldir. Bu anlamda İran, Çin açısından Kuşak-Yol Girişimi’nin Ortadoğu’daki başarısında önemli bir ortak olarak karşımıza çıkıyor. Her iki ülkenin “ortaklık” veya “stratejik” ilişkileri, ABD’ye meydan okumayı temsil ettiğine ihtimal veriliyor.

Ancak İran’da bazı siyasi elitlerin, Çin’le yapılan anlaşmaların “İran’dan daha çok Çin’e fayda sağladığına” dair eleştirileri mevcut. Eleştirenler arasında eski Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedi Necat, eski muhafazakâr Milletvekili Ali Motahari, 1979 İslâm Devrimi’nde iktidardan uzaklaştırılan ve sürgün edilen son İran Şahı’nın oğlu Rıza Pehlevi de bulunuyor. Ahmedi Necat “yabancı bir ülke ile 25 yıllık bir anlaşmanın İran ulusunun gözünden uzakta tartışıldığı” eleştirisini getiriyor. Motahari’nin kritiği ise “İran’ın, Çin’de zulüm gördüğü bildirilen Müslümanların durumunu gündeme getirmesi gerektiği” beyanında. Pehlevi de “Çin ile doğal kaynaklarımızı yağmalayan ve topraklarımıza yabancı askerler yerleştiren utanç verici 25 yıllık anlaşmaya karşı çıkma çağrısı” yapmıştı. Yine eleştirilerde daha da ileri gidilerek Anlaşmalar “İran’ın Kafkasya’daki topraklarının bir bölümünü Rusya’ya devrettiği 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay Anlaşmalarına” benzetiliyor.

Bununla birlikte Çin’le yapılan Anlaşmaların, “İran için bir kazanım olduğunu ve uzun vadede ABD gibi büyük güçlerle müzakerelerde İran’ın elini güçlendireceği” düşüncesine sahip olanlar da var.

Eleştirileri hafifletmeye çalışan İran Dışişleri Bakanı Cevad Zarif “ülkesinin Çin’le yaptığı anlaşmaların müzakerelerinde gizli bir şey olmadığını, İran’ın Çin’e indirimli petrol satacağı ve Kiş Adası’nın Pekin yönetimine verileceği iddialarının asılsız olduğunu” savundu. Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ve Genel Kurmay Başkanı Mahmud Vaezi de “Anlaşmaların İran üzerinde herhangi bir yabancı kontrolü ihtiva etmediğini” vurguladılar.

İki ülkenin 1980’lerde başlayan diyaloglarla stratejik işbirliğine geldikleri görülüyor. Çin, İran üzerinden Ortadoğu ve Basra Körfezi’ndeki etkisini arttırmaya çalışırken, İran da kendisine uğradığı yaptırımlar ve izolasyondan çıkış yolu arayışında. İlişkilerin daha ileri boyutlara taşınması halinde, İran’ın Çin üzerinden Haziran 2006’da kurulan “Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika”dan müteşekkil BRICS’e üye olabileceği tahmin ediliyor.

.

Ukrayna ve Rusya’nın çatışma ihtimali

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

04 Aralık 2021, Cumartesi
Ukrayna-Rusya ilişkilerindeki gerilim gündemdeki yerini koruyor.
İki ülke arasındaki en temel sorun Kırım’dır. Rusya, Kırım’ı kendisine bağlamak için 16 Mart 2014’te referanduma gitti. Kırım’daki tartışmalı referandumda yüzde 95 oranıyla Rusya’ya katılımın kabul edildiği duyuruldu. Tatarlar, referandumu boykot ederken, Kanada Başbakanı Stephen Joseph Harper de referandumu “gayri meşrû” ilân etmişti. Diğer taraftan 1994 Budapeşte Momerandumu ile ABD, İngiltere ve Rusya, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü taahhüt etmişlerdir. Kırım’daki referandum ile dengeler değişmiş oldu.

Diğer bir sorun da Donbas bölgesidir. Donbas, kömür ve zengin maden yataklarından dolayı önem arz ediyor. Bölge, Nisan 2014’te Rus yanlısı ayrılıkçıların eline geçmeden önce, Ukrayna’nın GSMH’nın yüzde 20’sini teşkil ediyordu. 16 Mart 2014 Referandumu sonrasında ayrılıkçılar, 6 Nisan 2014’te Ukrayna ordusuyla çatışmaya başladılar. Çatışmalar sonrasında Donetsk Halk Cumhuriyeti (DNR) ve Lugansk Halk Cumhuriyeti (LNR) adında iki ayrı devlet kuruldu. Ancak bu devletler hiçbir uluslar arası aktör tarafından tanınmıyor. Bu vb. sebeplerden dolayı Ukrayna’nın doğusundaki Donbas’ta, Rus yanlısı ayrılıkçılar ile Ukrayna ordusu arasında 7 yıldır aralıklarla çatışmalar devam ediyor (Yeni Asya, 24.04.2021, Ukrayna-Rusya İlişkileri Nereye Gidiyor?).

Rusya’nın, Ukrayna üzerinden NATO üyesi ülkelere karşı sınırını koruduğunu ileri sürdüğü biliniyor. Ancak bölgede Kasım 2021’deki gerginlikler ve sonrasında çıkan haberler dikkat çekiyor. Rusya Dışişleri Bakanlığı’nın 18 Kasım’da “Ukrayna konusunda Almanya ve Fransa’nın gizli yazışmaları yayınlandığı” notu basına yansımıştı. Ardından iki ülkenin, Rusya’yı “diplomatik kuralları çiğnediği” hususunda beyanatları geldi. Yine aynı gün Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in “Rusya’nın, Batı sınırlarında güvenliğini sağlayan ciddî ve uzun vadeli garantileri” ihtiva eden konuşması önem arz ediyor.

Hem diplomatik yazışmaları yayınlama hem de Putin’in garanti çağrısı hakkında iki ihtimal değerlendiriliyor. Birincisi “Rusya, Ukrayna’nın Donbas ayrılıkçıları sorununa askerî bir çözüm getirmeyi düşündüğüne dair bilgiye sahiptir.” İkincisi ise, “Rusya’nın kendisi, Ukrayna’nın doğusunda askerî bir operasyona hazırlanıyor. Sarf edilen sert ifadeler de, gelecekteki eylemlerden sorumlu olmaktan kurtulma girişimidir.” Ancak her iki ihtimalin de bölgede tansiyonu yükselteceği kesindir. Zikredilen ihtimallerden birincisinin gerçekleşmesi durumunda, yani Ukrayna’nın askerî yolla Donbas’ı geri alması halinde “Rusya’nın, Ukrayna’yı işgal edeceği” değerlendiriliyor. İkinci ihtimal için de “Rusya’nın güç kullandığında, Batı’nın, güç kullanımına vereceği tepkinin orantısını belirlemenin ne kadar uzun ve zor bir süreç olacağı” üzerinde duruluyor.

Diğer taraftan 1-12 Ağustos 2008’deki Rusya ve Gürcistan savaşı hatırlardadır. Rusya’nın savaştaki bütün gücüne rağmen, Güney Osetya, uluslar arası toplum açısından Gürcistan’ın bir parçası olarak kabul edilmektedir. Yani Batı, Donbas’taki muhtemel bir olayı Ukrayna’nın toprak bütünlüğü çerçevesinde ele alacaktır.

Rusya’nın, Soğuk Savaş’ın 1989’da sona ermesinden bu yana Ukrayna’nın NATO’ya katılması ve Batı askerî alt yapısının, Rus sınırlarına taşınmasından çekindiği yorumlanıyor. Birde Rusya’nın daha önce sınır bölgesindeki askerî yığınağı ve tatbikatı biliniyor. Şimdi de diplomatik gizli yazışmaları yayınlaması ve Putin’in garanti çağrısında bulunması, Rusya’nın bölge hakkındaki net bir karar alamadığı ihtimalini doğuruyor. Fakat Ukrayna da bulunduğu noktadan geri adım atma niyetinde değil. Dolayısıyla Ukrayna’nın her an hazırlık içinde olduğu izlenimine işaret ediliyor.

Bölgede tansiyon yükselmiş olsa da, Ukrayna ve Rusya’nın, uluslar arası dengeleri etkileyebilecek büyük çaplı bölgesel sıcak bir çatışmadan şu an için kaçındıkları muhtemeldir.

.

Suriye’de müftülük yerine Fıkıh Bilim Kurulu

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

30 Kasım 2021, Salı
Suriye hakkında 2012 yılından bu yana hep iç savaş ve bunun bölgeye etkileriyle ilgili haberler yayınlanıyor.
Bu açıdan Suriye’deki durum önemini korumaya devam ediyor. Ancak Suriye yönetimindeki ve iç siyasetindeki gelişmelerde gündeme geliyor. Bunlardan en önemlilerinden biri de Devlet Başkanı Beşşar Esad’ın, Cumhuriyet Müftüsü’nin tüm yetkilerini elinden alıp bir hukuk konseyi niteliğinde olan El-İlmi El-Fıkhi (Fıkıh Bilim Kurulu)’yeye vermesidir.

Suriye rejimi, Fıkıh Bilim Kurulu’nun oynadığı rolü güçlendirmek ve yetkilerini genişletmek için 15 Kasım 2021’de bir toplantı düzenledi. Toplantıya “Vakıflar Bakanı ve Yardımcıları, Şeriat Hakimi, Levant Âlimler Birliği Başkanı, 5 kişiden oluşan Kadın Vaizeler, Şeriat Fakültesi, Levant Üniversitesi, tüm İslam Mezheplerinden ve gençlik temsilcilerinin katıldıkları bildiriliyor.

Toplantı sonucunda alınan kararlarda, yayınlanan Yeni Kararname ile Vakıflar Bakanlığı’nın çalışmalarını düzenleyen 2018’deki 31 Sayılı Kararname’nin 3. Maddesinin (e) bendi ve ilgili Kanunun 35. Maddesindeki 3. Kısım 9. Fasıl’ın da iptal edildiği belirtiliyor. Bu yasal düzenleme ise, “Cumhuriyet Başmüftülüğü’nin ve vilayetlerdeki Müftü’nün görevinin iptaline ve fetva görevlerinin Fıkıh Bilim Kurulu’na devredilmesi” anlamına geliyor.

Yani rejim, başka bir ifadeyle “tüm ekolleriyle İslam fıkhındaki çalışmaları kontrol etmek için standartlarını ve mekanizmalarını” oluşturmaya çalışıyor.

Ayrıca 15 Kasım 2021’de alınan kararların dayanağı, 2018’deki 31 Sayılı Kararname olarak gösteriliyor. 31 Sayılı Kararname ile Müftü’nün görevinin artık bir formaliteden ibaret olduğu ve sadece resmi dini etkinliklere katılmakla sınırlandırıldığı kaydediliyor. Müftülük makamının kaldırılmasında, özellikle Başmüftü Şeyh Ahmed Hassoun’un “Halepli ünlü şarkıcı Sabah Fakhri’nin cenaze törenindeki konuşmasında Kur’an-ı Kerim’de Suriye haritasının bulunduğunu, Allah’ın (cc) insanlığı Suriye’de yarattığını, ülkeyi terk eden mültecilerin olduğu” gibi sözleri sarf etmesi iddia ediliyor. Hassoun’un iddia edilen konuşmasından birkaç gün sonra, Müftülük kurumunun lağvedildiği basına yansıdı. Bununla birlikte Hassoun’un hakkında basında yayınlanan haberlerde “Suriye’deki dini cemaatler içindeki dengesini kaybetmesiyle” de bağlantılı olduğu vurgulanıyor.

Halepli saygın bir din âliminin oğlu olan Hassoun, Cuma vaazları ile adını duyurmuş ve 1990’larda milletvekili seçilmişti. Sünnî seçkinler arasında adanmışlığı ve sadakati ile rejim tarafından tehdit görülmedi. Bu sebeple 2005’te Başmüftü olarak atandı. Hassoun göreve başladığında “kendisini laik, İslam ve Hıristiyanlık arasında bağ kurmak ve Şiî dostu” söylemini benimseyerek rejimle uyum içerisindeydi.

Ancak Hassoun’un, “Suriye’nin önde gelen sermayedarlarından, Esad’ın kuzeni ve varlıklarına 2020’de el konulan Rami Makhlouf ile iş ortaklığı rejim nazarında gözden düşmesinin nedeni” gösteriliyor. Bir diğer sebep de Hassoun’un, Vakıflar Bakanı Muhammed Abdul Settar El-Seyyid’le olan rekabeti. Bu rekabetin derinlerinde “Hassoun’un Halepli, El-Seyyid’in ise aslen Tartuslu olup Şamlı ulemaya bağlılığı ve rejim yanlısı ulemanın desteğini alması” mevcut. Yani ikisi arasında hem yerel hizipçilik hem de dini doktrin meseleleriyle ilgili sorunlar bulunduğu kaydediliyor. Elbette Müftülük kurumunun sona ermesinde, “Hassoun’a yönelik bazı Sünnî din adamlarının entrikalarının” da etkili olduğundan bahsediliyor.

“Suriye’de Din ve Devlet: Darbeden Devrime Sünnî Ulema” (Religion and State: The Sunni Ulama from Coup to Revolution, Cambridge University Press, 2013) kitabının yazarı Michael Young’a göre “Hassoun’un, İran yanlısı, Suriye’de faaliyet gösteren İslâm Devrim Muhafızları’na bağlı milislerle yakın bağları var. Hassoun’un Başmüftülük görevinden alınmasından sonra bile, İran nüfuzunun desteğini gördüğünü” belirtiyor. Young ayrıca “El-Seyyid’in ise, tam tersine Rusya’ya daha yakın ve İran’ın Suriye gündemine uymayan daha katı bir Sünnî anlayışı temsil ettiği”ni vurguluyor.

Müftülük kurumunun kaldırılarak, yetkilerinin Fıkıh Bilim Kurulu’na devredilmesinin Sünnî kesimin fetva ve Müftü konumundaki yargı yetkisini ortadan kaldırdığı aktarılıyor. Birde Suriye’de 4 Sünnî mezhebin fetva, vakfiye ve şahsiyet kanunlarındaki hakimiyetinin kaldırıldığına da işaret ediyor. Böylece ülkede Alevî, Dürzi ve İsmaililer’in İslâmî mezhepler şeklinde kabul edilmesi daha güçlü bir şekilde beyan edilmiş oluyor.

Suriye’de dinî sahadaki değişikliklerin Şiî referansını genişlettiğine dikkat çekiliyor. Ülkede Şiî referansın genişlemesinin, İran’ın, Sünnî mezheplerin referansına tabi olan meşrû ve yasal kurumlara müdahalesinin boyutunu yansıttığı ileri sürülüyor. Bunun iç savaş nedeniyle son 10 yılda meydana gelen demografik değişimin ardından çok daha tehlikeli bir kimlik silme aşamasıyla karşılaşılabileceğine ihtimal veriliyor.

Diğer taraftan Müftülüğün kaldırılması, “Suriye’de Sünnilerin artık çoğunluk değil, mevcut İslâmî anlayışlardan biri olduğunun rejim tarafından ilân edilmesidir” biçiminde değerlendiriliyor. Böylece “Suriye’deki siyasî durum, çoğunluğu yöneten bir azınlık rejimi değil, çok mezhepli bir toplumu yöneten laik bir sistemdir” mesajı da geçiliyor.

Sonuçta Başmüftülük ve Müftülük görevlerinin kaldırılması, Sünnilere sembolik bir darbedir. Hatta İstanbul merkezli Suriye İslam Konseyi gibi rejim karşıtı ulema bu kararı kınadı bile. Ancak şu da bir gerçek ki, Müftülük makamı Baas rejiminin 1963’teki başlangıcından günümüze kadar geçen sürede, resmi toplantılara katılan sembolik bir kurumdu. Ama bağımsızlığını da görece koruduğu aktarılıyor. Ayrıca El-Seyyid’in oğlunu Fıkıh Bilim Kurulu üyeliğine ataması, Kurul’un şeffaflığıyla ilgili şüpheleri de uyandırıyor. Tabi ki, “El-Seyyid’in ulema içindeki taraftarları, siyasi konularda rejime mutlak bağlılıkları karşılığında ana endişeleri olan dini doktrin meseleleri üzerinden daha fazla resmî kontrol elde etmek amacı” da yadsınamaz.

Sünnî anlayışın Müftülük kurumu kapatılsa da, Sünnilerin ilk fırsatta konuyu tekrar gündeme taşıyacakları aşirkârdır.

Suriye rejimi her ne kadar dinî alanı yeniden şekillendirmeye çalışsa da, yakın gelecekte Müftülük konusunun yine Esad’ın karşısına çıkacağı kuvvetle muhtemeldir.

.
BAE ve Türkiye ilişkileri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

27 Kasım 2021, Cumartesi
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Abu Dabi Veliaht Prensi Şeyh Muhammed bin Zayed El-Nahyan’ın 24 Kasım 2021’deki Ankara ziyareti, Türkiye ve BAE ilişkilerini gündeme getirmiştir.
Türkiye’nin 2002’den itibaren Kuzey Afrika, Ortadoğu ve daha bölgesel ölçekte Körfez ülkeleri arasındaki ilişkileri dış politikasının ana gündem maddelerindendir. Özellikle belirli bir dönem için “ortak geçmiş / tarih, ortak din, ortak kültür vb.” unsurlar üzerinden dış politikada “yumuşak güç”ün bir enstrüman olarak kullanıldığı kaydedilmektedir.

Kuzey Afrika ve Ortadoğu’da 2011 yılında Arap Baharı / Uyanışı’nın başlamasıyla birlikte, bölge ülkelerinin Türkiye’nin bu coğrafyaya ilişkin politikasına yönelik tutumları farklılık göstermiştir. Türkiye ve BAE ilişkilerinin bu dönemde gerginliklerle anıldığı görülmektedir. İki ülke ilişkilerinin ekonomi, ideoloji ve uluslar arası sistem çerçevesinde değerlendirilmektedir.

Ekonomik açıdan “2005’te imzalanan Türkiye ve Körfez Arap Ülkeleri İşbirliği Konseyi Üyesi Ülkeler Arasında Ekonomik İşbirliğine İlişkin Çerçeve Anlaşma” ile “2008’deki Türkiye – Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) Yüksek Düzey Stratejik Diyalog”, Türkiye ve BAE ilişkilerinde önem arz etmekteydi. Ancak Arap Baharı ile başlayan süreçte BAE’nin yüksek miktarda bütçelerle savunma sanayi harcamaları yapması, bölgedeki ilişkilerin seyrini değiştirmiştir. “BAE ile yaşanan siyasi gerginlik dönemlerinde, iki ülkenin yeterli ekonomik performansı göstermediği” belirtilmektedir. Türkiye’nin, Mısır’da Müslüman Kardeşler’in Hürriyet ve Adalet Partisi’nin iktidardan uzaklaştırıldığı 3 Temmuz 2013 darbesi hakkındaki tutumundan dolayı, Türkiye-BAE ilişkilerinin en kötü dönemini yaşadığı bildiriliyor. Buna rağmen her iki ülkenin birbirlerine herhangi bir ekonomik yaptırım ya da boykot uygulamadıkları da aktarılıyor.

İdeolojik açıdan ise, Ortadoğu’da geçmişten günümüze Arap milliyetçiliği, Baas tarzı sosyalizm, Komünizm ve İslâmcı akımların etkisi bilinmektedir. Bununla birlikte bölge Krallık, Emirlik, Şeyhlik vb. karizmatik özellikteki liderlerin yönetim tarzlarının etkili olduğu bir coğrafyadır. Dolayısıyla hanedan iktidarlarının bulunduğu Körfez ülkelerinde “Nasırcılık, Müslüman Kardeşler, Baasçılık, İran İslam Devrimi üzerinden Şii yayılmacılığı gibi devrimci ideolojik hareketleri ulusal güvenliklerine ve yönetimlerine yönelik bir tehdit olarak algıladıkları vurgulanıyor. Bu bağlamda Türkiye’nin önce Turgut Özal sonra AKP iktidarı döneminde gündeme getirilen dış politikada Yeni-Osmanlıcılık kavramı; Türkiye’nin Mısır’da seçimle işbaşına gelen Müslüman Kardeşler’i desteklemesi; BAE’nin dış politikasında siyasal İslâm karşıtlığı ile Müslüman Kardeşler’i tehdit olarak gören anlayışı; her iki ülke, Müslüman Kardeşler’e yönelik yaklaşımlarından dolayı karşı karşıya gelmişlerdir.

Uluslar arası sistem çerçevesinde de “Mısır’da, Müslüman Kardeşler’e yapılan darbe, Arap Baharı ve sistem yönünden dönüm noktası. Kadim kültürü, tarihi ve büyük potansiyeli ile öne çıkan Mısır’daki darbe, bölge ülkelerinin iç ve dış dinamiklerin etkisini göstermektedir. Stratejik öneme sahip Mısır’da Müslüman Kardeşler’in seçimle iktidara gelmesi hanedanlıkla yönetilen BAE, Suudi Arabistan, Bahreyn, Kuveyt gibi ülkeler; ve geçmişte İsrail’le yapılan savaşlara öncülük etmesi dolayısıyla Mısır’ın, İsrail tarafından tehdit algılanmış veya güvenlik endişesine sebep olduğu ileri sürülmektedir.

Mısır’daki darbe ile, bölgede Arap Baharı kaynaklı devrimlere karşı BAE, Suudi Arabistan ve İsrail’in statükoyu koruyan blok oluşturarak bölgesel güç kazandıkları değerlendirmeler arasında.

ABD’de 2016’daki Başkanlık seçimlerini Donald Trump’ın kazanarak “öncelik Amerika” sloganıyla politikasını belirlemiştir. Bu dönemde ABD’nin, Suriye’de PKK bağlantılı PYD/YPG’yi desteklemeye başlaması; Trump’ın ilk yurt dışı gezisini Suudi Arabistan’a yaparak bölge ülkeleriyle ilişkilerini güçlendirmesi; BAE’nin Doğu Akdeniz, Yemen, Suriye ve Libya’da Türkiye karşısında yer alması; BAE’nin 13 Ağustos 2020’de İsrail’le “normalleşme”si (Yeni Asya, 15.08.2020, İsrail-BAE Anlaşması); yine BAE’nin Hindistan ve İsrail ile muhtemel ittifak girişimi (Yeni Asya, 07-10-14-17 Ağustos ve 02-09 Ekim 2021 tarihli makaleler); BAE’nin Afrika ülkelerine muhtelif alanlarda teşebbüslerde bulunması da Türkiye olan ilişkilerinde uluslar arası sistemdeki gelişmelerin bölgesel yansımaları şeklinde yorumlanmaktadır.

Diğer taraftan BAE’nin 15 Temmuz darbesine destek verdiği iddiaları hatırlardadır. Suudi Arabistan öncülüğünde Haziran 2017’deki Katar’a karşı uygulanan ablukayı BAE desteklerken, Türkiye ise Katar’a yardımda bulunmuştur. Birde Sedat Peker’in de bu ülkede bulunması da son aylarda eleştirilen konulardandır.

Son olarak “El-Nahyan’ın Ankara ziyareti ile iki ülkenin normalleşmeye dönük adımlar attığına işaret ediliyor. Yapılan görüşmelerde yatırım, enerji, teknoloji, ulaşım, altyapı, sağlık, finans, gıda, tarım vb. 9 alanda anlaşma imzalandığı haberlere yansıdı. Bununla birlikte Abu Dabi Kalkınma Holdingi tarafından, yapılan anlaşmalar kapsamında 10 milyar Dolarlık fon tahsis edildiği ve iki ülke Merkez Bankaları’nın işbirliği mutabakatına vardıkları da bildiriliyor. Ancak Merkez Bankası’yla yapılan mutabakatın, bir Swap (Takas) anlaşması olmadığı değerlendiriliyor. Çünkü böyle bir anlaşmanın olması halinde ise hemen açıklanıp piyasaya moral verilebileceği kaydediliyor” (HaberTürk TV, 25.11.2021, Para Gündem Programı).

Her iki ülkenin yaklaşık 10 yıldır farklı kulvarlarda politika izledikleri ve karşı karşıya kaldıkları biliniyor. El-Nahyan’ın ziyareti ve imzalanan anlaşmalarla, iki ülke ilişkilerinin devamının hangi yönde / nasıl şekilleneceğini gözlemleyeceği

.

Siyasal İslâmcılık nereye?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

23 Kasım 2021, Salı
Arap Baharı ile birlikte siyasal İslâmcılığın Kuzey Afrika ve Ortadoğu’da yükselişe geçtiği biliniyor.
Siyasal İslâmcı anlayışıyla öne çıkan Müslüman Kardeşler’in kurumsal nitelikteki yapısı ile bölgenin diğer 16 ülkesinde siyasî parti, cemaat, grup veya parlamentosunda bağımsız seçilen milletvekili vb. şekillerde temsil edildikleri bildiriliyor.

Ancak Mısır’da 3 Temmuz 2013’te Müslüman Kardeşler’e ve onun siyasî kanadı Hürriyet ve Adalet Partisi iktidarına, Abdul Fettah El-Sisi liderliğinde yapılan darbe yükselişin yönünü aşağıya çekmeye başlamıştır. Aynı zamanda Mısır’da, Müslüman Kardeşler yasaklanarak, terör örgütü ilân edildiler.

Arap Baharı sonrasında muhtelif ülkelerde iktidara gelen Müslüman Kardeşler bağlantılı siyasî partiler de yönetimden uzaklaştırıldılar. Mısır’daki gelişmelerin ardından, Tunus’ta 26 Ekim 2014 seçimlerinde En-Nahda Partisi, Parlamento’da çoğunluğu kaybetti. Yine Tunus’ta 26 Temmuz 2021’de Cumhurbaşkanı Kays Saed’in darbesiyle, El-Gannuşi’nin Başkanı olduğu Parlamento kapatıldı. En-Nahda’ya karşı sert söylemler siyasette ve protestolarda yerini aldı. Birde istifaların yaşandığı Parti, kan kaybetmeye başladı.

Daha sonra Fas’ta geçmiş iki seçimde birinci gelen Adalet ve Kalkınma Partisi, 8 Eylül 2021’de gerçekleştirilen seçimlerin sonucunda 125 sandalyeden 13’e düşerek büyük bir kayıp yaşadı. (Yeni Asya, 21.09.2021, Fas Seçimleri: Neo-Siyasal İslâmcılığın Sonu mu?).

Diğer taraftan bölge ülkelerinin, İsrail’le “normalleşme” adına yapılan “İbrahim Anlaşmaları” hatırlardadır. İsrail’le ilk normalleşen ülke 1978’de Enver Sedat liderliğindeki Mısır olmuştu. Hatta İsrail’le yapılan barış, Sedat’a Nobel Barış Ödülü’nün verilmesini sağlamıştır. İsrail’le normalleşen sonraki ülke 1994’te Ürdün oldu. Daha sonra 13 Ağustos 2020’de Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve 16 Eylül 2020’de de Bahreyn şeklinde sıralanıyor. Birde Fas Dışişleri Bakanı Nasser Bourita’nın 12 Aralık 2020’de, İsrail Kamu Yayın Kurumu’na bağlı TV Kanalı KAN’a verdiği demeçte “Fas ve İsrail ilişkilerinde iyileşmeye” atıfta bulunularak normalleşme sinyali verilmişti. Sudan’ın da benzer bir anlaşma imzalayacağı ihtimaller arasında.

İsrail ve Suudi Arabistan arasında güvenlik ve istihbarat hususunda işbirliğini geliştirmek için görüşmelere devam ettiği de belirtiliyor.

Eski İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’nun 3 Mart 2020 Çarşamba günü, internet üzerinden Likud Partisi’nin düzenlediği konferansta “geçen yıl 4 Arap devletinin, İsrail’le normalleşmesinin en önemli sebepleri arasında ekonomik avantajlar ve ortak güvenlik hedefleri” olduğunu vurguladı. Netanyahu birde “normalleşme ile Arap devletlerinin, İsrail’i düşman olarak görmeyi bırakıp, bizi ekonomik ve güvenlik açısından müttefik olarak görmeye başlamalarıdır” ifadesini sarf etmiştir (Yeni Asya, 03.03.2021, “Normalleşme”lerden “Ortadoğu NATO’su”na).

Başta Müslüman Kardeşler olmak üzere ve diğer benzer grupların, Arap Baharı’ndaki yükselişlerinin yerini gerilemeye, küçülmeye, bölünmeye vb. durumlara bıraktığı görülmektedir. Bununla birlikte bölgedeki siyasal İslâmcı unsurların en önemli argümanlarından birisi de İsrail karşıtlığıdır.

Yukarıda adı zikredilen devletlerin, İsrail’le “normalleşmeleri” de siyasal İslâmcı unsurlar açısından beklenmeyen bir gelişmeye yol açtığı veya öfkelendirdiği düşünülmektedir.

Hem Arap Baharı sonrası gerileme hem de İsrail ile muhtelif ülkelerin “normalleşme”lerinin, bölgedeki siyasal İslâmcı yapıların zayıflamasına neden olduğu iddialar arasındadır.

Afganistan’da ise, Taliban’ın 15 Ağustos 2021’de Kabil’i ele geçirip kontrolü sağlaması, diğer coğrafyalardaki benzer siyasal İslâmcı unsurları, örgütleri, cihatçı ve silâhlı grupları cesaretlendirdiği, hatta zafer kutlamaları yapıldığı uluslararası basında yer almıştı.

Aynı zamanda İdlib’de “Heyet Tahrir El-Şam’ın (HTŞ)” zafer kutlaması; HAMAS lideri İsmail Haniye’nin de, “Taliban’ı tebriği ve İsrail’e karşı Taliban’ın kararlılığını uygulayacakları”; Taliban’ı tebrik edenler arasında Somali’deki Eş-Şebab ve Filistin İslâmî Cihad’ın yer aldığı uluslararası haberlerde kaydedilmişti.

Yine El-Kaide de, Taliban’ın Afganistan’ı ele geçirmesini “zafer” diye niteliyor. “El-Kaide’nin yayınlarında Pakistan, Keşmir, Yemen, Suriye, Gazze, Somali ve Mali’deki Müslümanlara Afganistan’ın özgürleşmesi ve Şeriat’ın uygulanmaya başlanmasını kutladıklarını” neşretmişti. (Yeni Asya, 21.08.2021, Taliban, Diğerleri ve İslâm).

Bugün gelinen noktada bazıları tarafından Taliban’ın iktidara dönüşü kutlansa da, Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkelerinde İslâm’ın siyasetteki rolünün azaldığı ve siyasal İslâmcı unsurların giderek zayıfladığı vurgulanıyor. Ancak kimilerine göre, etkisi azalanın seçimle iktidara gelen, şiddet yanlısı olmayan vb. özellikteki akımlar olduğu ileri sürülüyor. Buna karşılık bazı çevrelere göre ise, Taliban gibi şiddete başvurabilen, silâhlı, radikal nitelikte bir yapının yükselişi söz konusu.

Şimdi kimi kesimlerce Taliban hakkında belirtilen “zafer, başarı” vb. söylemlerin, siyasal İslâmcılığın gerilemesini tersine çevirip çevirmeyeceği gözlemleniyor.

.

Uganda’da bombalı saldırılar

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

20 Kasım 2021, Cumartesi
Uganda’nın başşehri Kampala’da 16 Kasım 2021’de Parlamento binasının yakınında 2 bombalı saldırı gerçekleşti. Saldırıları 3 intihar bombacısının yaptığı, bombacılar dahil 6 kişinin öldüğü ve toplam 33 kişinin yaralandığı bildiriliyor.
Saldırıları Orta Afrika Cumhuriyeti’nde bulunan İslâm Devleti’ne (İD – IŞİD / DAEŞ / DAİŞ) bağlı Müttefik Demokratik Güçler’in (MDG) üstlendiği açıklandı. MDG’nin uzun süredir, ABD ile güvenlik işbirliği içindeki Uganda Cumhurbaşkanı Yoweri Museven’in yönetime karşı olduğu bildiriliyor. Bununla birlikte MDG’nin halen 23 Ekim 2021’de Kampala’daki bir restoranı bombalama olayında 7 kişinin vefat ettiği hatırlardadır. Birde MDG, geçtiğimiz Haziran 2021’de Çalışma Bakanı Gen Katumba Wamala’ya yönelik başarısız bir suikast girişiminden sorumlu tutuluyor.

Dolayısıyla MDG, son zamanlarda ölümle sonuçlanan eylemlerde bulunduğu görülmektedir.

MDG’nin, Orta Afrika Cumhuriyeti ile birlikte Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin mineral açısında zengin Kuzey Kivu ve iktidarın kontrolünün görece daha az olduğu Kinşasa eyaletlerinde de etkili olduğu belirtiliyor. Aslında Uganda’da kurulan ve gelişen MDG’nin 1990’lardan beri saldırılara giriştiği vurgulanıyor. İD’nin 2019’da MDG’nin yan kuruluşu olduğunu ve İslâm Devleti Orta Afrika Eyaleti şeklinde ilân ettiği aktarılıyor.

Uganda güvenlik güçleri arka arkaya gerçekleşen 2 bombalı saldırı hakkında MDG’yi suçluyorlar. Uganda yetkilileri, saldırılar hakkında “MDG’nin Şeriat yasasına dayalı bir Halifelik kurma niyetinde olduğu, yabancı bir aktörün ülke ekonomisini sabote etmek amacıyla karışıklık çıkarmak için MDG’yi destekleyebileceği ve üçüncü bir ihtimal” üzerinde de durduklarını kaydediyorlar.

Uganda Savunma ve Ordu Sözcüsü Brig Flavia Byekwaso’ya göre “soruşturmalarında MDG’nin ana amacının Doğu Afrika’da İslâmî bir Hilâfet kurmak olduğu” görülüyor. Ayrıca Byekwaso “son patlamaların, iktidardaki Ulusal Direniş Hareketi hükümetini deviremeyince, MDG’nin yeni eylemlere kalkışabileceği” ihtimaline dikkat çekiyor.

Uganda Polis Şefi Fred Enanga da 18 Kasım’daki açıklamasında “MDG üyelerinin, Polis teşkilâtına girmesini sağladığı tesbit edilen örgütün önde gelenlerinden Şeyh Muhammed Kirevu’nun tutuklanacağı sırada çıkan çatışmada ölü ele geçirildiğini” ifade ediyor. Enanga “benzer suçlamadan dolayı Şeyh Süleyman Nsubuga’nın da arandığını” sözlerine ekliyor.

Diğer taraftan MDG’nin 2000’li yılların başından itibaren Kampala’da bazı saldırıları yönettikleri, batı Uganda’daki okullara ve kasabalara baskınlar düzenleyerek, bar ve eğlence yerlerine el bombası attığı vurgulanıyor. Resmî makamların Uganda’da 2012’den bu yana bir düzineden fazla Müslüman din âliminin öldürülmesinden de MDG’yi sorumlu tutuyor. Ayrıca MDG’nin kendisine alt yapı oluşturmak üzere, “Kyazanga ve doğu Uganda’dan çocukları toplayarak yine doğu Demokratik Kongo’daki kamplarında onlara eğitim verdikleri” de beyan ediliyor.

Uganda Cumhurbaşkanı Museveni “MDG tehdidine karşı kalıcı çözümün, örgütün Demokratik Kongo’nun doğusundaki konuşlu üslerine operasyon yapılması gerektiğini” düşünüyor. Birde Museveni “Kinşasa’daki MDG ve Demokratik Kongo’daki diğer milis gruplarını etkisizleştirmek için ortak saldırı veya Uganda’nın tek taraflı hareket etmesi” hususunda bölgesel görüşmelerde bulunuyor. MDG kamplarında eğitilen çocukların topluma kazandırılması hakkında da politika benimsenmesi gerektiği değerlendiriliyor.

Uganda güvenlik birimlerince, MDG’yi, Demokratik Kongo’nın doğusunda faaliyet gösteren 120’den fazla silâhlı grubun en kanlısı şeklinde tabir ediliyor. Kampala’da 2010’de Dünya Kupası Final Maçı’nı izleyen taraftarları hedef alan 2 bombalı saldırıda 76 kişi vefat etmiş ve saldırının sorumluluğunu Somali’de konuşlu El-Şebab örgütü üstlenmişti. Kampala’daki 16 Kasım’da meydana gelen patlamalar, Uganda’nın El-Şebab’a karşı Afrika Birliği Misyonu’nun bir parçası olarak Somali’ye asker göndermesinin intikamı olarak yorumlanıyor.

.

AB-Belarus sınırındaki göçmen krizi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

16 Kasım 2021, Salı
AB topraklarına yönelik mülteci hareketliliği, son yıllardaki uluslar arası gündemin en önemli maddelerinden biri.
Göçmenler, bazı devletler tarafından birbirlerine karşı araçsallaştırabiliyor. Bu anlamda Polonya ve Belarus sınırındaki göçmenlerin benzer bir duruma örnek teşkil ettiği belirtiliyor. Hal-i hazırda AB ve Belarus arasında “Minsk tarafından alıkonan gazeteci Roman Protasevich’in serbest bırakılmaması, AB’nin Belarus Cumhurbaşkanlığı seçim sonucunu tanımaması, Belarus’un Rusya’ya yakınlaşması, Belarus’un çok taraflı dış politikasından vazgeçmesi, göçmenler” vd. sorunlar bulunuyor.

Belarus’tan Polonya’ya gitmek isteyen 3-4 bin kadar mültecinin Polonya için büyük bir nüfus olduğu söyleniyor. Ancak AB’nin daha önce bu sayıdan çok daha fazla mülteci ile karşılaştığını da unutmamak gerekiyor. Bununla birlikte Belarus’un Rusya’nın yakın müttefiki ve Polonya’nın da NATO’nun üyesi olduğu biliniyor. Dolayısıyla sınırdaki mültecilerden kaynaklı sorunun derinleşmesi ihtimali karşısında, müttefiklik ilişkilerinin harekete geçirilmesi ile gerginliğin daha da artacağına işaret ediliyor.

Aslında sınırdaki mülteci krizi üzerinden her iki ülke yöneticilerinin kendi lehlerine siyaset ürettikleri bir hâl almış vaziyette. Polonya’da iktidardaki muhafazakâr Hukuk ve Adalet Partisi “göçe karşı bir mücadele başlatarak muhafazakâr tabanını harekete geçirme ve yine göçe karşı Avrupa’nın cephedeki savunucusu görünme” ihtimali mevcuttur. Böylece Polonya’daki medya hürriyetlerine ilişkin hem ABD baskısına hem de AB’nin Polonya’nın yasal reformları ve kömür kullanımını azaltma konusundaki isteksizliği sebebiyle vereceği muhtemel cezalara kolaylık sağlanacağı tahmin ediliyor.

Rusya’ya yakınlaşmasından dolayı AB’nin yaptırımlarıyla yüzleşen Belarus’un “mültecileri kontrol altında tuttuğu” söyleminin asılsız çıktığı kaydediliyor. Belarus’un “kontrolsüz göçmen, uyuşturucu ve kaçak mal akışı” tehditlerinde bulunduğu iddialar arasında. Hatta Belarus makamlarının “göçmenlerin Polonya ve Litvanya sınırlarına gitmeleri için aktif olarak yardım ve teşvik ettiği”ne dair haberler de yayınlandı.

Belarus’a uygulanan yaptırımların uygulanmasına öncülük ettiği için Polonya ve Litvanya’nın Lukaşenko’nun takibinde olduğu vurgulanıyor. Bir başka ifadeyle “Polonya ve Litvanya’da göçmenler hakkında karşıt söylemler arttıkça, Lukaşenko’nun göçmenleri cesaretlendirdiğine” dikkat çekiliyor.

Lukaşenko’nun kazandığı 9 Ağustos 2020’deki tartışmalı Cumhurbaşkanlığı seçimi sonrasında başlayan siyasî kriz ile Belarus çok taraflı dış politikasından uzaklaşmıştır. Belarus’un, AB ile ilişkilerini tekrar başlatmak için yaptırımların kaldırılmasını ve Lukaşenko’nun seçim zaferinin tanınmasını vb. isteyebilir.

Polonya ise, Belarus ile yaşanan göçmen krizini Rusya’nın körüklediğini ileri sürüyor. Göçmen krizi derinleştikçe, Belarus’un da Avrupa’dan izolasyonu artıyor. Ayrıca AB’nin bu konuda üye ülkelerine daha fazla destek vermesi de bekleniyor.

Bazı çevrelere göre “Belarus ve Rusya arasındaki yakınlaşmanın iç boş bir retorikten ibaret olduğu belirtiliyor. İki ülkenin yakınlaşma retoriği ile Lukaşenko, ülkesinde devlet kurumlarının kontrolünü elinde tutuyor ve karar almada özerk şekilde hareket ediyor.

Her ne kadar Belarus, Rusya tarafından destekleniyorsa da, AB liderlerinin Lukaşenko karşısında geri adım atmak gibi bir niyetlerinin olmadığı görülüyor. Polonya ve Litvanya’da sınırdaki göçmenlere sempatik bakılmasa da, göçmenlerin hedeflerindeki ülkenin Almanya olduğu aktarılıyor.

AB-Belarus krizinin şu an için silâhlı bir çatışmaya dönüşmesine ihtimal verilmiyor.

AB’nin Polonya sınırındaki güvenliği arttırması, göçmenlerin menşe ülkelerinin de sorunun çözümünde çaba göstermeleri hususunda teşvik edilmeleri vb. tedbirlere yöneleceği değerlendiriliyor. Bu gibi girişimlerin sınır boyunda mülteci sayısının artmasını önleyeceği düşünülüyor. AB’nin tedbirlerine rağmen Lukaşenko’nun politikasında herhangi bir yumuşama da beklenmiyor.

Bununla birlikte AB’nin 10 Kasım 2021’de Belarus hakkında aldığı yeni yaptırım kararlarının ilk meyvelerini verdiği haberlere yansıdı. AB Komisyonu Ulaştırma’dan Sorumlu Sözcüsü Stefan De Keersmaecker’in 12 Kasım’daki beyanatında “Irak Hava Yolları, Minsk uçuşlarına devam etmeyeceğini ve Türk Hava Yolları’nin Minsk’e tek yön bilet satışını askıya alacağını” açıkladı. Birde De Keersmaecker “Fly Dubai, Türk Hava Yolları, Royal Air Maroc, Air Arabia, Emirates, Qatar Airways, Etihad, Middle Eastern Airlines, Oman Air, Irak Airways ve Egypt Air” dahil olmak üzere bir takım hava yolu şirketinin “her türlü insan kaçakçılığını şiddetle kınadığını ve somut eyleme geçtiklerini” ifade etti.

AB’nin Belarus’a karşı ilk yaptırım kararını 1997’de aldığı biliniyor. Yaptırım ile “Bakanlar seviyesinde temaslar yasaklanmış, AB ortaklık ve işbirliği süreci de askıya alınmıştı.”

Sonuçta sınırdaki göçmen krizi devam etse de, “Belarus’un, AB ile Rusya arasında bir güç mücadelesinin sahnesi olup olmadığı” değerlendiriliyor.

.

Taliban’ın ekonomik politikası

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

13 Kasım 2021, Cumartesi
“The Diplomat”, Asya-Pasifik bölgesinde yayınlanmakta olan uluslar arası güncel olaylar dergisidir. Derginin aylık araştırma raporlarının 6’ncısı “Afganistan ve Taliban 2.0 – Siyasî İtici Güçler, Taliban Stratejileri ve Yurtiçi Etkileri” başlığıyla yayınlandı.
Rapor, alanında uzman 10 kişiyle yapılan görüşmelere dayanıyor. Rapor’un muhtevası da “Afgan hükümetinin 15 Ağustos 2021’de çöküşünün ve Taliban’ın 20 yıl sonra yeniden iktidara gelmesinin arkasındaki yerel ve uluslar arası etkenler üzerinde yoğunlaşıyor. Rapor’da ayrıca tekrar iktidara gelen Taliban’dan yeni versiyon “Taliban 2.0” olarak bahsediliyor. Birde yeni versiyon Taliban yönetiminin ekonomik stratejileri ve Kabil’e dönüşlerinin sosyal sonuçlarına da değiniliyor. Bununla birlikte Taliban’ın radikal dinî ideolojisinden kopma ihtimalinin düşük olduğuna dikkat çekiliyor.

Taliban’ın 15 Ağustos’ta Kabil’i almasından sonra devlet kademelerine atamalar yaptığı bilinmektedir. Böylece Taliban’ın Afganistan devletinin devamlılığını sağlayarak, kendisine uluslar arası tanınma sağlamaya çalıştığı da değerlendirilmişti. Ancak geçen sürede Taliban’ın nasıl bir ekonomi politikası izleyeceği de merak konusu olmuştur.

Rapor’da, Taliban’ın ekonomik (Talibaneconomics) olarak 3 farklı yol takip edeceği ihtimali üzerinde duruluyor. Zikredilen muhtemel 3 yol “dış yardım ve yatırım, yasadışı ve geleneksel araçlar ve iç kaynak tahsisi” şeklinde sıralanıyor. Taliban’ın zorlukları bulunan “3 yöntemin de bir karışımı olan yaklaşım benimseyeceği”ne işaret ediliyor.

Birinci olarak dış yardımlar konusunda, Taliban’ın “diğer hükümetlerden sağlanan yardım ve bağışlara bağlı kalacağı” ileri sürülüyor. Ancak Taliban’ın, “gayri resmî kanallardan gelen bağışların finansal akışla nasıl düzenleyebileceği ve bunu kimin takip edeceği” henüz netlik kazanmış değil. “Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası kaynaklarının da dahil olmak üzere, duraklatılmış olan uluslar arası yardımın, Afganistan’daki yoksulluk dikkate alındığında yeniden başlatılacağı ve gelen yardımların Taliban’ın kasasına gireceğine” ihtimal veriliyor. Elbette bu durum önemli bir çekince oluşturuyor.

Çin ve Pakistan başta olmak üzere, bölge ülkelerinin Afganistan’daki ekonomik çöküşün kendileri için büyük bir mülteci sorununa yol açabileceğini düşündükleri muhtemeldir. Afganistan’daki gelişmelerden güvenlik tehdidi algılaması yüksek olan Çin ve Pakistan gibi bölgesel aktörlerin, güvenliğin sağlanması ve terör mücadelede Taliban’a fon sağlamaya devam edecekleri iddialar arasında. Bununla birlikte Taliban’ın gelir sağlamak için, Çin’in Kuşak-Yol Girişimi’ne dahil olmaya çalışabileceği de aktarılıyor.

Taliban’ın hem dış yardım hem de dış yatırım sağlanması hususu ekonomi politikasının bir parçası olsa da, “Afganistan’ı yabancı devletlerden ve onların müdahalelerinden kurtarmak isteyen, bir Afgan milliyetçi hareketi olarak da tanımlanan Taliban için çelişkilidir.” Ancak Afganistan’ın ilk etapta büyük oranda dış yardıma ihtiyacı olduğu da unutulmamalı.

İkincisi, yasadışı ve geleneksel araçlarda, “Taliban’ın sınır noktalarından geçen malların vergilendirilmesi ve daha geleneksel anlamda afyon ticareti yoluyla gelir elde etmesi” ihtimaline yer veriliyor. Buna ek olarak Rapor’da “Taliban’ın geçmişte sivil toplum kuruluşlarının finanse ettiği projelerden % 10’luk bir kesinti talep ettiği ve bu uygulamanın devam edebileceği” öne sürülüyor. Hatta “Cihad amaçları için dışarıdan yapılan bağışların ve zekat gibi geleneksel İslâmî hayır uygulamalarının da Taliban için diğer bir gelir kaynağı oluşturması” ihtimaldir.

Rapor’a katkı sunan uzmanlar arasında, Taliban’ın narkotik ticaretinden ne kadar gelir sağlayabileceği tartışma konusudur. Uzmanların bir kısmı “Taliban’ın, afyon hacmini çok yüksek gösterip bundan elde edeceği getiriyi abartma eğiliminde olduğu” yönünde görüşe sahiptir. Buna karşılık diğer bir kısım Uzman da “Taliban’ın uyuşturucu ticareti hakkındaki tutumunun şartlı olduğunu, çünkü uluslar arası toplum yardım etmeyi sürdürürse Taliban’ın narkotik işlere girmesinin önlenebileceğini” düşünüyor.

Üçüncüsü iç kaynak tahsisi hakkında. Rapor’da Afganistan iç kaynaklarının tahsisinin, Taliban’a yönetim için temel yeterli fonu sağlayabileceği kaydediliyor. Özellikle hükümet harcamalarının doğru kullanılması, devlet yönetiminde maliyetlerin önemli ölçüde azaltılması, silâhlı kuvvetlerin harcamalarına dikkat edilmesi vb. şekilde iç kaynakların ölçülü kullanım alanları sıralanıyor.

Ayrıca Taliban’ın, Batılı veya Çinli şirketlere ülkedeki madencilik girişimlerini başlatmayı teşvik etmesi önem arz ediyor. Hal-i hazırda Çin’in ve Pakistan’ın, Afganistan’da ciddî yatırımlara giriştikleri biliniyor. Yine Afganistan’da iş yapan uluslar arası şirketlerin itibar risklerini en aza indirmeyi hedefledikleri “toplumsal cinsiyet, kadın hakları, kültür, vb.” konuları kapsayan projeler yaparak kamu davranışlarında belirli değişikliklere yol açması bekleniyor.

Rapor’da Taliban’ın önüne konulan muhtemel 3 ekonomik yol olsa da, Taliban’ın bazı dış yatırım projeleri dışında nasıl bir ekonomi politikası izleyeceği tam manasıyla net değildir.

Dolayısıyla dünyanın en büyük afyon üreticilerinden biri olan Afganistan’da siyasî gelişmeler ve silâhlı çatışlara ek olarak ekonomik yöntem arayışı, ekonomik güvenliği ve kayıtdışı ekonomisi bölgesel ve uluslar arası aktörler açısında da önem arz ediyor.

.

Etiyopya’da silâhlı çatışmalar

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

09 Kasım 2021, Salı
Etiyopya, Afrika’nın kadim ülkelerinden biridir.
Etiyopya’da 1936-1941 yılları arasında kısa süreli İtalya işgali mevcuttu. Ancak 1930’da tahta çıkan İmparator Haile Selassie’ye, ordu içinden Derg isimli cunta tarafından 1974’te görevden uzaklaştırıldı. Ardından Derg Cuntası, ülkede sosyalist anlayışta bir devlet kurdu. Kanlı darbe girişimleri, ayaklanmalar, protestolar, kuraklık, kitlesel mülteci sorunları, etnik vb. sorunlar sebebiyle Etiyopya’nın Cunta rejimi 1991’de isyancı güçlerden meydana gelen bir koalisyon olan Etiyopya Halkın Devrimci Demokratik Cephesi (EPRDF) tarafından devrilmiştir. Sonra 1994’te Anayasa kabul edilmiş ve ilk çok partili seçim 1995’te yapılmıştı.

Etiyopya’da Temmuz 2021 tahminine göre nüfus 110 milyon 871 bin 31 kişi. Nüfus içerisinde başlıca Oromo (% 34.9), Amara (% 27.9), Tigray (7.3), Sidama (4.1), Welaita (3), Gurage (2.8), Somali (2.7), Hadiya (% 2.2), Afar (% 0.6) ve diğer (12.6) etnik gruplar bulunmaktadır.

Ülkede yönetim ve siyasî partiler etnik gruplara dayanıyor. Birde ülkenin idarî yapısı, 10 farklı etnik bölge devletinden oluşuyor. Etiyopya’nın Kasım 2019’da yaklaşık 30 yıllık etnik temelli iktidar koalisyonu EPRDF, Refah Partisi adı ile Birlik Partisi altında birleşmiş, ancak 4 kurucu partiden biri olan Tigray Halk Kurtuluş Cephesi (TPLF) bu birliğe katılmamıştır.

Etiyopya’da “etnik sorunlara yoksulluk, yoksunluk ve kuraklığın getirdiği yeterli gıdaya erişememe” gibi maddeleri de eklemek gerekiyor. Ülkede 3 Kasım 2021’de beri yaşanan çatışmaların kaynağının, zikredilen sorunlar olduğu belirtiliyor. Çatışmaların, “Tigray Özel Kuvvetleri tarafından Etiyopya Ulusal Savunma Kuvvetleri Kuzey Komutanlığı’na düzenlenen bir saldırı ile başladığı” bildiriliyor. Saldırılar cevap olarak, “Etiyopya Başbakanı Abiy Ahmed Ali’nin orduya savaşa girmesini ve topraklarını savunmasını emrettiği” kaydediliyor.

Bununla birlikte Federal Hükümet ile Tigray Bölgesel Hükümeti arasındaki çatışmaya nelerin yol açtığına dair farklı tartışmalar da yapılıyor. Bu tartışmalar Federal Hükümet ile Tigray Bölgesel Hükümeti arasında ve EPRDF-Refah Partisi ile Tigray halkı arasındaki düşmanlığa işaret ediyor. Daha önce “Federal Hükümet, Tigray Bölgesel Hükümeti ve TPLF ile savaşa girmeyeceği hususunda söz vermesine rağmen, Tigray liderlerinin potansiyel bir kıyım için kuşatıldıklarını defalarca açıkladıkları” aktarılıyor. Ayrıca Başbakan Abiy Ahmed Ali’nin, Covid-19 salgınıyla mücadelede Tigray’a “sadece maske göndermesi ve diğer tedbirleri almaması da” şikâyet konusu. Buna ek olarak son çatışmaların bir diğer sebebi de daha önceki karşılıklı çatışmalarda ölenler hakkında taraflı şekilde yayınlanan raporlar gösteriliyor. Karşılık yayınlanan raporların muhtelif insan hakları izleme kuruluşlarınca da itibar görmediği ve uluslar arası kuruluşlarca yeni rapor hazırlanacağı vurgulanıyor.

Ancak 3 Kasım’da yayınlanan bir raporda, çatışmadaki Etiyopya Ulusal Savunma Kuvvetleri, Amhara Özel Kuvvetleri, Amhara Milisleri, Eritre Savunma Kuvvetleri, Tigray Özel Kuvvetleri, Tigray Milisleri, Tigray Polisi, Samri ve Fano gibi silâhlı grup ve fertlerin de savaş ihlâlleri yaptığı ileri sürülüyor.

Gelişmeler karşısında başşehir Addis Ababa’nın Meskel Meydanı’nda milyonlarca kişinin katılımıyla 7 Kasım’da “Hayatta Kalma Kampanyası” sloganıyla barışçıl gösteriler düzenlediler. Hatta Addis Ababa Belediye Başkanı Adanech Abebe, CNN’e yaptığı açıklamada “Addis Ababa kuşatma altında, başşehir TPLF ve Oromo Kurtuluş Cephesi (OLF) tarafından kuşatılıyor” diyerek durumun öneminden bahsediyor.

Nisan 2018’de iktidara gelen Abiy Ahmed Ali’nin durumunun hiç bu kadar tehlikeli olmadığı belirtiliyor. Birde bugünkü çatışmaların yeni değil, neredeyse 1 yıl önce başladığı beyan edilirken, TPLF ile OLF’nin başşehre birkaç hafta içinde gireceği ön görülüyor. Federal Hükümetin başşehirde sokağa çıkma yasağı ilân etmesinin ve Addis Ababa sakinlerini şehri savunmaya çağırmasının “varoluşsal bir savaş” biçiminde nitelendiriliyor. Her iki seçeneğin uygulama aşamasına gelinmesinin, Abiy Ahmed Ali’nin seçeneklerinin azaldığına ve başşehrin daha fazla açık hale geldiğine yorumlanıyor.

Etiyopya’da şiddetlenen çatışmalar komşu ülkeleri de endişelendirirken, geniş çaplı bir bölgesel tehlike de arz ediyor. Tigray liderleri, “öncelikli hedeflerinin Tigray bölgesine uygulanan ablukanın kaldırılması olduğunda ısrarcılar. Ancak uzun vadeli hedeflerinde net olmadıkları” kaydediliyor.

Ancak ülkede yakın zamanda kurulması muhtemel bir isyancı ittifakın adından bile söz ediliyor: Etiyopya Federalist Güçlerinin Birleşik Cephesi. Abiy Ahmed Ali, Etiyopya ile Eritre arasında 2002’de başlayan sınır anlaşmazlığının çözümünde oynadığı önemli rolle biliniyor. Abiy Ahmed Ali’ye, iki ülkenin 2018’de imzaladıkları Anlaşma’nın mimarı olduğu için, kendisine 2019’da Nobel Barış Ödülü verilmişti. Etiyopya’daki çatışmaların başka bir bölgesel yansıması da, Abiy Ahmed Ali’nin bu yükselişinin düşüşü ve Eritre ile imzalanan Anlaşma’nın sonu olabileceğine ihtimal veriliyor.

Nobel Barış Ödülü sahibi Abiy Ahmed Ali’nin kendi ülkesinde barışı sağlayamadığı görülüyor. Çatışmaların durdurulması için uluslar arası kuruluşların ve arabulucuların devreye girmesi beklentiler arasında.

.

Bosna Hersek'te Dodik ve Covic'in tehditleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

06 Kasım 2021, Cumartesi 00:03
Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte, eski Yugoslavya’yı oluşturan birlik dağılmış ve Sırplar’ın öncülüğünde iç savaş başlatılmıştı. Sırplar ve Hırvatlar’ın, Bosna-Hersekli Müslümanlara karşı başlattıkları etnik temelli savaş hatırlardadır. 1992-1995 Yılları arasında yaşanan savaş, Dayton Barış Anlaşması’nın 14 Aralık 1995’te imzalanmasıyla son bulmuştur.
Bosna-Hersek’te bir süredir siyasî gerilimler yaşanıyor. Bosna-Hersek Devlet Başkanlığı Konseyi üyesi Sırp lider Milorad Dodik’in söylemleri dikkat çekiyor. Dodik’in 3 Kasım 2021’deki açıklaması “Dayton Anlaşması için aslına dönülmez ise, ülkeyi meydana getiren iki entiteden biri olan Sırp Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını ilân edeceğini” belirtmesi siyasî krizi derinleştiriyor. Bununla birlikte ülkede Dayton Anlaşması’nın gereğince kurulan ve Anlaşma’nın sivil yönlerinin uygulanmasından sorumlu olan eski Yüksek Temsilci Valentin Inzko’nun 23 Temmuz 2021’de “soykırım inkârını suç sayan bir yasa çıkartmasını boykot etmeleri kararıyla başlayan siyasî kriz, Dodik’in ayrılıkçı söylemleriyle büyümüş ve Bosna-Hersek’te bir kez daha savaş olur mu sorusunu” gündeme getirmiştir.

Sırp Cumhuriyeti Meclisi’nde “Bosna-Hersek İlâç ve Tıbbî Malzeme Kurumu’nun yetkilerini, Sırp Cumhuriyeti’nde kurulacak yeni bir kuruma devretmeye ilişkin kanun teklifinin kabul edilmesi” de, Dodik’in, Anlaşma’ya aykırı bir şekilde yeni devlet kurmasına yönelik bir adım olarak değerlendiriliyor. Birde Dodik’in Genel Başkanı olduğu Bağımsız Sosyal Demokratlar İttifakı (SNSD)’nın kabul ettiği kararlarda “Sırp askerlerinin kendi ordusunu kuracak” iddiası ile muhtelif talepleri kabul edilmezse “Bosnalı Sırpların kendi kaderini tayin hakkını kullanarak, entiteden ayrılabileceği” kaydediliyor. Hatta Dodik daha da ileri giderek “7 AB ülkesinin Sırpların bağımsızlığını desteklediğini” de ileri sürüyor. Bosnalı Sırpların, devlet kurumlarından çekilme planı bölgede endişelere yol açıyor. Böylece Dayton Anlaşması’nın sonu mu, güvenlik ve savaş ihtimali tartışmaları yaşanıyor.

Dodik’in açıklama yaptığı aynı tarihte, BM Güvenlik Konseyi (GK) “Bosna-Hersek’te artan siyasî gerilimlerin ortasında bir araya gelerek, 26 yıllık Dayton Barış Anlaşması’nın uygulanmasındaki ilerleme gözden geçirilerek ülkedeki AB öncülüğündeki istikrar gücünün görev süresini 1 yıl daha uzatma kararı alması” önem arz ediyor.

GK, Dönüşümlü Üye (Rotating Memebers) ülkelerin de katılımıyla, BM Sözleşmesi’nin 7. Bölümü kapsamında “2604 (2021) (Belge S/RES/2604(2021) Sayılı Kararı”nı oybirliği ile kabul ederek AB ve AB ile işbirliği içinde hareket eden üye devletlere, Dayton Anlaşması’nın askerî yönlerinin uygulanmasına yardımcı olmakla görevlendirilen “Çok Uluslu İstikrar Gücü EUFOR-Althea’nın görev süresini 12 ay daha uzatma kararı almıştır.” Ayrıca GK “NATO’nun Bosna-Hersek’te bulunma yetkisini de 12 ay süreyle yenilemiş” oldu.

Bosna-Hersek Hırvat Demokrat Birliği (HDZ BİH) Başkanı Dragan Čović’in de önümüzdeki yıl yapılacak Bosna-Hersek Cumhurbaşkanlığı seçimlerine yönelik hamlesi mevcut. Čović, “Hırvatlar’a ayrılan Cumhurbaşkanlığı Konseyi üyeliğini tek başına kazanabilmek için yapısal değişiklikler” talep ediyor. Čović “taleplerinin yerine getirilmezse seçimi engellemekle tehdit ettiği” iddialar arasında.

Čović’in istekleri hakkında da GK’daki Hırvat Delegesi Ivan Šimonović’in “mevcut seçim hükümlerinin, seçim mühendisliğine izin verdiğini ve böylece Bosna-Hersek’teki Hırvatları Cumhurbaşkanlığı bünyesindeki meşrû temsilcilerini seçmede mahrum bırakıldığını” vurguluyor. Šimonović’in “bu kabul edilemez durumun değiştirilmesi gerekiyor” diyerek, “seçim yasasının Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına ve ilgili diğer kararlara uyması için yasal değişikliklerin yapılmasını kuvvetli bir şekilde destekledikleri” aktarılıyor.

Her ne kadar GK, EUFOR-Althea’nın görev süresini 12 ay daha uzatma kararını almış olsa da, Sırp ve Hırvat liderliğinin Dayton Anlaşması’nın kurduğu ortamı kendi lehlerine bozma gayretleri görülmektedir. Buna ek olarak Dodik’in, Dayton Anlaşması’nı tehdit ettiği de ortadadır. Bundan dolayı GK toplantısına katılan delegelerin çoğunluğu “Bosna-Hersek’in temel ilkelerini, egemenliğini ve toprak bütünlüğünü destekliyoruz” beyanında bulunuyorlar.

GK, AB ve NATO EUFOR-Althea’nın görev süresinin uzatılması ile Bosna-Hersek’teki mevcut yapıda her hangi bir değişikliğe gitmek istemediğini göstermektedir. Eğer Dayton Anlaşması üzerinde bir müzakere yapılacaksa, diplomatik yollarla yapılmalıdır. Dodik’in ve Čović’in tehditleri ile değil.

.

Müslüman Kardeşler’de klikler arası mücadele

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

02 Kasım 2021, Salı
Mısır’da 2011 ve 2012 yıllarında yaşanan Arap Baharı / Uyanışı ile Hüsnü Mübarek’in 30 yıllık diktatör rejimi sona ermiş ve 2012’de seçimlere gidilmişti.
Yapılan seçimleri Müslüman Kardeşler’in (İhvan) aynı yıl kurulan Hürriyet ve Adalet Partisi kazanarak hükümeti kurmuştu. Aynı zamanda İhvan’ın ileri gelenlerinden Muhammed Mursi de Cumhurbaşkanı seçilmişti.

Hasan El-Benna tarafından 1928’de kurulan ve tarihinde ilk defa iktidara gelen İhvan’ın hataları ve bölgede Krallık, Emirlik, Şeyhlik vb. kalıtsal yönetim biçimlerine sahip olan ülkeler, Mısır’da seçimlerin yapılmasını, kendi rejimlerine tehdit algıladıkları görülmüştü. İşte bu başlıca her iki sebebin darbeye giden yolu araladığı kaydediliyor. İhvan’ın 1 yıllık iktidarının ardından, Abdul Fettah El-Sisi liderliğinde 3 Temmuz 2013’te aralarında “sol, seküler, liberal” kesimlerin de bulunduğu asker-sivil destekli darbesi gerçekleşti. Böylece İhvan önce yasaklanıp, sonra terör örgütü ilân edildi. Ancak İhvan, darbe yönetimine karşı “barışçıl protestolarla mücadele edeceklerini ve silâha başvurmayacaklarını” beyan etmişler ve geçen sürede de bu çerçevede kaldıkları görülüyor.

Geçtiğimiz 11 Ekim 2021’de, İhvan’ın, Londra’daki Rehberlik Konseyi Başkanı İbrahim Münir’in, lider kadrosundan 6 kişinin görevine son verdiği haberlere yansıdı. Bu isimler İhvan’ın Genel Sekreteri Mahmut Hüseyin, Mısırlı Müslüman Kardeşler Gurbetçileri Derneği Başkanı Muhammed Abdul Vahab ve İhvan’ın Türkiye Ofisi Başkanı Hammam Ali Yusuf şeklinde sıralanıyor. Diğer 3 ismin ise İhvan’ın Şûrâ Konseyi üyelerinden Midhad El-Haddad, Memduh Mabrouk ve Recep El-Benna olduğu belirtiliyor. Bununla birlikte Münir, Konsey’in Türkiye’de bulunduğu iddia edilen Sözcüsü Talat Fehmi’nin yerine de, Londra’da ikamet eden Usame Süleyman ve Sohaib Abdul Maksud’u atadığı bildiriliyor.

Buna ek olarak Münir’in, “Türkiye’deki İhvan liderlerini yolsuzlukla suçladığı” ileri sürülüyor. Yine Münir’in, Londra’da İhvan’ının “TV Kanalı Al-Hiwar’da 15 Ekim’de yapılan görevden almalar”, İhvan’ın “Türkiye’deki İdarî Ofisi ve Şura Konseyi’nin de feshedilmesini kapsayan iç düzenleme hareketinin bir parçası olduğu” yönünde açıklamalarının olduğuna dikkat çekiliyor.

Diğer taraftan Münir’in karar ve açıklamalarının, İhvan’ın Türkiye’deki üyeleri tarafından reddedildiği kaydediliyor. Aynı zamanda İhvan’ın İstanbul kanadında, Münir’in, Baş Rehber Vekili görevinden alınmasının da tartışıldığı vurgulanıyor.

Araştırmacı Amr Foruk’un, Sky News TV’ye “İhvan’ın Londra ve Türkiye’deki iki kanadı arasındaki çatışmanın, Mısır-Türkiye uzlaşma girişimlerinin başladığında ve Türkiye’de İhvan’ın bazı medya organlarına sınırlama getirilmesi ile ortaya çıktığını” ifade ediyor.

Aslında İhvan içindeki krizin, eski Baş Rehber Mahmut Ezzat’ın “terörizm ve casusluk suçlamalarıyla tutuklanıp yargılanmaya başlanmasının ardından, yani güvenilir liderliğin eksikliğinden kaynaklandığı” da ihtimaller arasında. Kahire Ceza Mahkemesi’nin, Ezzat hakkındaki kararını 19 Aralık’ta açıklayacağı tahmin ediliyor. Konu hakkında Münir de “İhvan içinde, önceki Baş Rehber Muhammed Bedii’nin 2013’te tutuklanması sonrasında başlayan krizin Ezzat’ın yargılanması ile daha da kötü bir hâl aldığını” kabul ettiğine değiniliyor.

İhvan içinde klikler arasındaki mücadelenin bölünmeye yol açabileceğine de işaret ediliyor. Londra ve İstanbul Ofislerinin birbirlerinden bağımsız hareket edebileceği muhtemeldir. Böylece İhvan’da, iki başlılığın meydana gelebileceği vurgulanıyor.

Mısır’daki 3 Temmuz 2013 darbesinden bu yana bir türlü toparlanamayan İhvan’ın, bir dönem El-Sisi rejimi ile uzlaşmaya gidebileceği de gündeme gelmişti. Fakat yapılan girişimlerde şu an için başarı sağlandığını söylemek oldukça güç.

Türkiye ve Katar’ın, Mısır’la ilişkilerini düzeltmeye çalışması; İhvan taraftarı siyasi partilerin Mısır (Hürriyet ve Adalet Partisi), Tunus (En-Nahda Partisi) ve Fas’ta (Adalet ve Kalkınma Partisi) iktidarı darbe veya seçim yoluyla kaybetmeleri ile İhvan’da yeni bir “varoluşsal krize” sebep olduğu değerlendiriliyor.

İhvan tarihinde ilk defa 1948’de, ikinci kez 1954’te ve üçüncü olarak da 2013’te yasaklanmıştı. Her seferinde tekrar toparlanma yoluna giden İhvan’ın, özellikle Arap Baharı sonrasında siyasî partiler yoluyla iktidara geldiği ülkelerde “siyasî, ekonomik, toplumsal” sorunlara çözüm üretememesiyle, seçmen kitlesinin desteğini de kaybettiği görülüyor.

İhvan içerisinde bir müddet daha toparlanma veya ayrışma tartışmalarının devam edeceği kuvvetle muhtemeldir.

.

Polonya-AB ilişkisi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

30 Ekim 2021, Cumartesi
Soğuk Savaş’ın sona erdiği 1989 yılından itibaren, eski Sovyet Bloğu’ndaki Doğu Avrupa ülkelerinden Polonya, Batı Bloğu’na yaklaşmaya başlamıştı. AB’nin “Genişleme Politikası”ndan istifade eden Polonya, 1989’dan beri AB üyeliği girişimlerinde bulunmuş ve AB’ye 1 Mayıs 2004’te üyeliğe kabul edilmiştir.
AB gibi uluslar arası kuruluşlarda temel nokta üye ülkelerin egemenliklerini bir üst otoriteye devrederek, ortak alınan kararların uygulanmasıdır. AB’nin başlıca “demokrasi, hürriyetler, hukukun üstünlüğü, insan hakları” vb. üst yapısal değerlere sahip olduğu belirtiliyor. Yine malî, güvenlik, sağlık vd. alanlarda da dayanışma içinde olmak Polonya’nın da dahil olduğu bütün AB üyeleri için de geçerlidir.

Ancak Polonya Anayasa Mahkemesi’nin 7 Ekim 2021’deki “Polonya hukukunun, AB hukuku üzerindeki üstünlüğünü kabul ettiğine” dair kararın, AB’nin kuruluş ve devletlerle imzaladığı üyelik anlaşmasına aykırı olduğu bildiriliyor. Birde Karar’da “AB organlarının, Polonya tarafından verilen yetkilerin sınırları dışında çalıştığı sürece, AB düzenlemelerinin Polonya Anayasasıyla tutarsız olduğu” kaydediliyor.

Ayrıca Anayasa Mahkemesi, ilgili Kararın, “Başbakan Mateusz Morawiecki’nin başvurusunun incelendikten sonra alındığını” belirtiyor. Karar’da özellikle “AB Adalet Divanı tarafından Polonya yargısına müdahale girişiminin hukukun üstünlüğü ve Anayasa’nın üstünlüğü ilkesini ihlâl ettiği, Avrupa entegrasyonu sürecinde egemenliğin korunması” da vurgulanıyor.

Dolayısıyla Anayasa Mahkemesi Kararı’nın, AB’nin hükümleriyle sorun yaşadığı görülmektedir. Kararı alan Anayasa Mahkemesi’nin, iktidardaki muhafazakâr Hukuk ve Adalet Partisi’nin kontrolünde olduğu da ileri sürülüyor. Birde iktidar partisinin 2015 yılından beri Anayasa Mahkemesi’nin bağımsızlığını sistematik şekilde aşındırdığına dikkat çekiliyor. Hatta Polonya’nın “kendi Anayasasının AB hukukunun yerine geçtiği” ile ilgili Kararı Macaristan’ın desteğiyle aldığı da iddialar arasında.

Karar ile Polonya’nın, AB’nin yasal ve siyasî bütünlüğünü teste tabi tuttuğu ifadeleri uluslar arası haberlerde yer alıyor. Bununla birlikte Macaristan da 18 Mayıs 2021’de, AB Dışişleri ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrel’in “İsrail-Filistin arasında ateşkes, Gazze’ye insanî yardım erişimi, sivillerin korunması ve Filistin’de seçimlerin yapılması çağrısı hakkında AB’nin 27 üyesi adına ortak açıklamayı veto ederek engellemişti (Yeni Asya, 25.05.2021, AB’de Macaristan Vetosu). Her iki ülkenin izledikleri politikaların, AB’nin geleceği hakkında endişelere yol açtığını değerlendirenler de mevcut.

AB Parlamentosu ve bazı üye devletlerden gelen baskıların ardından, AB Komisyonu, üye devletlerin “Topluluk Müktesebatı”nın ruhuna uygun olmayan teşebbüslerine karşı tavır aldı. AB, Covid-19 salgını sonrasında üyelerinin ekonomilerini harekete geçirmek için hibeler ve ucuz kredilerden oluşan 750 Milyar Euro’nun üzerinde “Korona Virüs Pandemisi Kurtarma Fonu”nu kabul etmişti. Fakat Komisyon belirtilen Fon çerçevesinde, Polonya ve Macaristan’ın ulusal kurtarma planlarının onaylanmasını erteleyerek tepkisini gösterdi. Böylece AB’nin “Korona Virüs Pandemisi Kurtarma Fonu” kapsamında Polonya için 23 Milyar Euro hibe ve düşük faizli 34 Milyar Euro kredinin verilmesini engelledi.

Polonya Anayasa Mahkemesi Kararı’nın diğer AB üyesi ülkelere emsal oluşturmaması için, Komisyon’un daha sert tedbirler alması muhtemeldir. Bunlardan bir tanesi Komisyon Başkanı Ursula von der Leyen, Avrupa Adalet Divanı’ndan “ihlâlleri durana kadar Polonya’ya günlük para cezası verilmesini” talep edebilir.

Polonya’da hem salgının getirdiği olumsuzluklardan hem de 2023’te yapılması planlanan Parlamento seçimlerine giden süreçte, AB’nin hibe ve düşük faizli kredileri hayati önem arz ediyor. Çünkü iktidardaki Hukuk ve Adalet Partisi’nin, Polonya’daki ekonomik sorunlara çözüm üretmede, AB’nin yardımlarına ihtiyacı olduğuna kesin gözüyle bakılıyor. Hukuk ve Adalet Partisi’nin siyasî geleceğini, AB yardımlarının Polonya’ya gelmesine bağlı olduğu muhtemeldir.

Anayasa Mahkemesi’nin 7 Ekim’deki Kararı’na rağmen, Polonya ve Macaristan hükümetleri 11 Ekim’de AB Adalet Divanı’ndan “AB’nin hukukun üstünlüğünü ihlâl ettiği düşünülen ülkelere, bütçeden fon kesmesine izin veren tedbirin kaldırılmasını” talep ettiler. Böylece her iki ülke için AB yardımlarının vazgeçilmezliğini yine kendileri ortaya koymuş oldular.

AB’nin “müsbet” manada Avrupa entegrasyonunu gerçekleştirmek için kuruluş anlaşmasından ve üst yapısal değerlerinden taviz vermemesi kaçınılmazdır.

.

Sudan’da darbe

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

27 Ekim 2021, Çarşamba
Sudan’da geçtiğimiz 23 Eylül 2021’de Başbakan Abdullah Hamdok hükümetine karşı başarısız bir darbe girişimi yapılmıştı (Yeni Asya, 30.09.2021, Sudan’da Başarısız Darbe Girişimi).
Sudan Geçiş Konseyi Başkanı ve Ordu Başkomutanı Abdul Fettah El-Burhan 25 Ekim 2021 sabah saatlerinde internet hizmetini durdurduktan sonra olağanüstü hâl ilân etti. El-Burhan daha sonra TV konuşmasında Başbakan Hamdok hükümetini kendi ifadesiyle “dağıttığını” duyurdu.

El-Burhan, devamında “siyasî gruplar arasındaki kavgaların orduyu müdahale etmeye teşvik ettiğini, ancak yeni bir teknokrat hükümetin kurularak Sudan’ı seçimlere götüreceğini ve ülkenin demokratik geçişini tamamlamaya söz verdiğini” bildirdi. El-Burhan’ın bu açıklaması “Sudan’da Hamdok hükümetine yönelik bir darbe” olarak değerlendiriliyor. Böylece Sudan’da 1956’daki bağımsızlığından bu yana 15. darbe gerçekleştirilmiş oluyor.

El-Burhan’ın darbesine karşı Sudan Meslek Odaları Birliği ve muhtelif sendikaların çağrısı üzerine özellikle gençlerden oluşan göstericiler başşehir Hartum, Omdurman ve diğer şehirlerin sokaklarında protestolara başladıkları belirtiliyor. Ordunun, protestoculara zaman zaman ateş ettiği de gelen haberler arasında.

Uzun süredir istikrarsızlıklar içerisindeki Sudan’da, Geçiş Konseyi başkanlığının bir sivile devredilmesine 1 aydan kısa bir süre kala, darbenin yapılması şüpheleri de beraberinde getiriyor. Zaten Ömer El-Beşir’in devrilmesinden beri, Geçiş Konseyi’nde asker ve sivil üyeler arasında sık sık anlaşmazlık yaşandığı biliniyor. Ayrıca sivil üyelerin de kendi içlerinde derin görüş ayrılıkları yaşaması da olumsuzluk arz ediyor. 23 Eylül’deki başarısız darbe girişiminde, ülkenin yönetici elitleri olan El-Beşir’i devirenlerle, askerî bir idare talep ettiği ileri sürülen aşırı muhafazakâr İslâmcılar arasında gerginlikler sahnelenmişti.

Ülkede 23 Eylül’deki başarısız darbe girişimi, aslında sivil kanadın üst kuruluşu olan “Özgürlük ve Değişim Güçleri”nde bölünmeye yol açmıştı (Yeni Asya, 01.10.2021, Sudan’da Özgürlük ve Değişim Güçleri’nde Bölünme). Bu bölünmenin El-Burhan’ın işini kolaylaştırdığı ihtimaller arasında.

Dolayısıyla 23 Eylül’deki olaylar, 25 Ekim darbesinin habercisi niteliğindeydi.

El-Burhan’ın 25 Ekim darbesi ile aralarında Başbakan Hamdok ve eşi, Sanayi Bakanı İbrahim El-Şeyh, Enformasyon Bakanı Hamza Baloul, Geçiş Konseyi üyesi Muhammed El-Fiky Süleyman, Hartum Valisi Ayman Khalid ve Hamdok’un Basın Danışmanı Faysal Muhammed Salih’in de bulunduğu birçok üst düzey hükümet görevlisinin tutuklandığı veya gözaltına alındığı bildiriliyor.

Sudan’da tutuklama haberlerinin yayılmasının ardından Komünist Parti, El-Burhan’ın “tam bir askerî darbe” düzenlediğini beyan ederek, işçileri toplu sivil itaatsizlik eylemlerine ve grevlere dâvet etti. Uluslar arası haber kaynakları, ülkenin bir çok bölgesinde toplumsal kesimlerin gösterilerde bulunduğunu kaydediyor. Ancak toplumsal kesimlerin de bütüncül bir yapıda olmadığı, farklı gruplardan oluştuğu için kırılganlığına da dikkat çekiliyor. Ancak El-Burhan’a atfedilen “Geçici Konsey’in 21 ay askerî bir yetkili tarafından, sonra 18 ay boyunca da bir sivil figürün yönetmesi gereken önceden kararlaştırılan zaman çizelgesine bağlı kalmayabileceğini” dair iddiaların, farklı toplumsal grupları konsolide ettiğine işaret ediliyor.

Sudan’daki gelişmeler, bölgesel ve uluslar arası aktörleri de harekete geçirmiş durumda. İlk olarak Afrika Birliği Komisyon Başkanı Moussa Faki, sonra ABD’nin Afrika Boynuzu Özel Elçisi Jeffrey Feltman, daha sonra AB Dışişleri ve Güvenlik Politikaları Yüksek Temsilcisi Joseph Borrel ve son olarak da Arap Ligi’nden taraflara “diyalog ve demokratik geçiş için endişeler” dile getirildi.

El-Beşir’in iktidardan uzaklaştırılmasından sonra, ABD, 2020’de Sudan’ı “terör destekçisi devlet listesinden çıkartmıştı.” Böylece ülkede çok ihtiyaç duyulan dış kredilerin ve yatırımların önü açılmıştı. Fakat Sudan, uluslar arası kredi kuruluşlarının talep ettiği bir dizi ekonomik reformun getirdiği zorluklarla mücadele etmek durumunda kalmıştır. Ülke ekonomisinin düzelmesi ile Sudanlılar’ın sosyo-ekonomik refahının arttırılması hedefleniyor.

Ancak dış müdahalelere açık olan Sudan’da siyasî istikrarın sağlanamaması olumsuzluk arz ediyor. Ülkede 23 Eylül başarısız darbe girişiminin sonrasında askerî bileşenlerin demokratik geçişe verdikleri güvencenin, güvenilirliği 25 Ekim darbesi ile ölçülmüştür.

Böylece El-Burhan ve kadrosunun inandırıcılığının endişe verici seviyede olduğu muhtemeldir.

Sudan’da etnik, ideolojik, mezhebî vb. problemler üzerinden çatışmaya varmadan, bir an önce demokratik geçişin tamamlanması zorunluluktur. Sudanlılar’ın ülkelerinin geleceğine hür iradeleriyle karar vermesi önemlidir. Ancak protestolar henüz bitmemiştir. Geçiş döneminin sancılarına da yenilerinin ekleneceği kuvvetle muhtemeldir.

.

NATO-Rusya ilişkileri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

26 Ekim 2021, Salı
NATO’da bir süredir Rus diplomatlar sorunu yaşanıyor. Soğuk Savaş döneminin düşman tarafları, 1989’da Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle, yeni bir diplomatik ilişki biçimini benimsemişlerdi.
Ancak Soğuk Savaş sonrası süreçte NATO’nun 1990’larda Rusya’nın müttefiki Sırbistan’a müdahalesi ilk gerginliklerden biriydi. Devam eden yıllarda Rusya’nın, Ukrayna’ya muhtelif şekillerde müdahalesi ve 2014’te Kırım’ı ilhakı ile NATO-Rusya ilişkilerinde yeni gerginlikler meydana getirdi. Bununla birlikte 2018’de İngiltere’nin Salisbury şehrinde istihbarat personelinin zehirlenmesinde, Rusya suçlu gösterilerek, NATO’daki 7 Rus diplomatın akreditasyonu iptal edilmişti. Yine geçtiğimiz 7 Ekim 2021’de de Brüksel’deki NATO merkezinde çalışan 8 Rus diplomatın istihbarat ajanı olduğu gerekçesiyle akreditasyonları kaldırılmıştı. Hatta NATO merkezinde çalışacak Rusların kontenjanında da 20’den 10’a indirildiği haberlere yansımıştı. Böylece NATO ve Rusya ilişkilerinin bir kez daha yara aldığı vurgulanıyor.

Rusya ise, NATO’daki diplomatik misyonunu sona erdirme kararı alarak, Soğuk Savaş ardından taraflar arasında güven inşa etmeye yönelik girişimlerin durakladığı aktarılıyor. Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un 18 Ekim’deki açıklamasında “Moskova ile Batı arasında çözülen ilişkilerin son örneğinin Rusya’nın NATO ile diplomatik ilişkisini durdurmayı planladığı” yönünde.

Lavrov’un beyanatına karşılık olarak, NATO Sözcüsü Oana Lungescu “Rusya’nın diplomatik misyonunun çalışmalarını askıya alma kararını not aldık, NATO’nun Rusya’ya yönelik politikası tutarlılığını koruyor, Rusya’nın saldırgan eylemlerine cevap olarak caydırıcılığımızı ve savunmamızı korurken, birde diyaloğa da açığız” ifadelerini kullandı.

NATO ile ilişkilerini durdurma sürecine girse de, Rusya’nın Avrupa güvenliğini tehdit eden askerî bir tutum içinde olmadığı değerlendirmeler arasında. Aynı zamanda Rusya’nın, NATO üyesi ülkelerdeki dış temsilcilikleri faaliyette ve bu ülkelerle ilişkilerini sürdürmektedir.

“Eski ABD Başkanı Donald Trump’ın, NATO’nun Avrupa’daki üyelerini askerî harcamalarda beleşcilikle suçlaması” hatırlardadır. NATO-Rusya ilişkilerindeki kopmanın, Trump’ın suçlamasından sonra, yeni Başkan Joe Biden’ın “Avrupa ittifakını güçlendirmeye çalışmasıyla” aynı döneme denk gelmesi de düşündürücü karşılanıyor.

Lavrov’un Ekim ayı başında NATO Genel Sek- reteri Jens Stoltenberg’le yaptığı görüşmede “Rusya’nın NATO ile ilişkilerinde dürüst ilgisini vurguladığı, NATO’nun gerektiğinde Rusya’nın Brüksel’deki Büyükelçiliğine diplomatik mesajlarını iletebileceğini, ancak Rus diplomatların akreditasyonlarının iptal edilmesini kendileri için sürpriz olduğunu” kaydediyor.

Lavrov açıklamasında “NATO’nun eşit diyalog veya ortak çalışmaya ilgi göstermediğini ve öngörülebilir gelecekte her şeyin değişeceğini iddia etmeye gerek olmadığını” söylemesi, tarafların bir müddet daha birbirlerine mesafelerini koruyacaklarına işaret ediyor.

Bununla birlikte Rusya’nın geçtiğimiz aylarda, Ukrayna sınırına askerî yığınak yapması ve tatbikat hazırlıkları içerisine girmesi de, NATO’nun Doğu Avrupa’daki üyeleri için bir tehdit görülmektedir. Aslında NATO-Rusya ilişkilerindeki zedelenmenin temelde Ukrayna merkezli olduğu kaydediliyor. Buna birde NATO karargâhındaki ajan iddiaları eklenerek iki taraf arasında sorunun derinleştiği nettir.

Diğer taraftan Rusya’nın, eski Sovyet ülkeleri ile “Bağımsız Devletler Topluluğu” adıyla birliktelik kurarken, Çin’le de tek başına askerî girişimlerde bulunduğundan bahsediliyor.

Kimilerine göre “Asya’nın ya da Doğu’nun NATO’su” şeklinde tanımlanan Şangay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) üye ülkeler arasında askerî, ekonomik ve kültürel iş birliğini gerçekleştirmek ve özellikle güvenlik alanında ortaklıklar geliştirmeyi amaçlıyor. ŞİÖ’nün 17 Eylül 2021’de Tacikistan’ın başşehri Duşanbe’de yapılan Devlet Başkanları Zirvesi’nde İran 14 yıllık bir sürecin ardından Örgüt’e tam üye olarak kabul edildi. ŞİÖ’de İran’la birlikte Çin, Rusya, Tacikistan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Pakistan, Hindistan da bulunuyor.

İran’ın ŞİÖ’ye tam üyeliği sonrasında, NATO’daki Rus görevlilerin akreditasyonlarının iptal edilmesine “Rusya’ya gözdağı verilmesi” vb. yorumlayanlar da mevcut. Birde İran’ın ŞİÖ üyeliğine kabul edilmesinde, bölgede ABD öncülüğünde Çin’e karşı 16 Eylül 2021’de “AUKUS (Avustralya, İngiltere, ABD) Güvenlik Paktı”nın da kurulması da etkilidir. Ancak bir müddet daha NATO-Rusya ilişkilerinde duraklama yaşanacağı kuvvetle muhtemeldir.

..

Irak’ta parlamento seçimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

23 Ekim 2021, Cumartesi
Irak’ta 2003 sonrasında 5. Parlamento seçimleri 10 Ekim 2021’de yapıldı. Seçimlerin hemen ardından yapılan itirazlar sebebiyle, değerlendirme yapmak için kesin sonuçların açıklanması beklenilmiştir.
Seçimler sonucunda 4 yıl boyunca görev yapacak Parlamento üyeleri de belirlenmiş oldu.

Irak, Temmuz 2021 itibariyle 39 milyon 650 bin 145 nüfusa sahip. Ülkede 10 Ekim’de oy verebilir durumda 24 milyon 900 bin seçmen mevcut. Seçmenler 21 Koalisyon / Blok, 109 Parti ve toplamda 3 bin 249 aday için tercihte bulundular. Sandalye sayısının 329 olduğu Parlamento’nun 83 temsilcisi kadınlara ve 9’u da azınlıklara ayrılmış.

Etnik, dinî / mezhebî fay hatlarının hareketliliği her daim gözlenebilen Irak’ta, seçimlerin en büyük kaybedeninin İran yanlısı adaylar olduğu belirtiliyor. Ülkede geniş bir tabana sahip Şiî lider Mukteda Es-Sadr’ın “Sadr Hareketi” 73 sandalye ile Parlamento’da birinciliği elde etti. Sadr Hareketi 2018 seçimlerinde kazandığı 54 sandalyeyi 73’e çıkardı. Bununla birlikte Takaddum Partisi 38, Kanun Devleti Koalisyonu 35, Kürdistan Demokratik Partisi 33, Kürdistan Vatanseverler Partisi 16, Yeni Kuşak Hareketi 9, Fetih Koalisyonu 16, Azim İttifakı 13, İmtidat Hareketi 9, Ulusal Devlet Güçleri Koalisyonu 4, Birleşik Irak Türkmenleri Cephesi 2, Hukuk Hareketi 1, Bağımsızlar 39 ve diğer gruplar 41 sandalye ile Parlamento’da temsil edilecekler.

Sonuçlara göre Sadr Hareketi’nin, İran destekli Şiî milislerden meydana gelen Halk Seferberlik Güçleri’ne bağlı Fetih Koalisyonu’nun favori adaylarını geride bıraktığı görülmektedir. Fetih Koalisyonu’nun, aşırı Sünnî IŞİD’e karşı silâhlı mücadele ile tanınsa da, Koalisyon içerisinde İran yanlısı Asaib Ehl-i Hak milisleri gibi en sert grupları da barındırdığı aktarılıyor. Koalisyon 2018 seçimlerinde 48 sandalye kazanırken, 10 Ekim seçimlerinde 32 sandalye kaybederek Parlamento’ya 16 temsilciye düştüler. Böylece İran taraftarı Koalisyon’un, Iraklı Şiî lider Sadr karşısında seçimlerin kaybedeni olduğu değerlendiriliyor.

İran destekli unsurların bir önceki seçime göre ciddî kayıplarından dolayı, Irak’ta çıkması muhtemel bir takım olaylara karışabilecekleri endişesi bulunuyor. Bununla ilgili olarak yeni kurulacak hükümetin mevcut ABD askerlerinin geri çekilmesini talep etme ihtimalini azaltabileceği üzerinde duruluyor.

Iraklı yetkililer ve din adamları vatandaşları seçimlere katılmaya teşvik etse de, bazı boykotlar ve Iraklıların değişim oluşturacağına dair güven eksikliğinden seçimlere katılım düşük oldu. Uzun yıllar savaşlara sahne olan ve başarısız hükümetlerin göreve geldiği Irak’ta, seçimlere katılım oranı yüzde 41 şeklinde belirlendi. Bu oran 2018 seçimlerinde yüzde 44’tü. Her seçimde, katılımın biraz daha düşüş gösterdiği Irak’ta, seçmenlerin siyasî unsurlara güveninin azaldığı yorumlanmaktadır.

Ülkede Ekim 2019’da protestolar (Yeni Asya, 08-09-15 Ekim 2019 tarihli makaleler) ve Şubat 2020 olayları ve “Bir Milyon Adam Yürüyüşü” (Yeni Asya, 08.02.2020, Irak’ta Bir Milyon Adam Yürüyüşü) gibi toplumsal gösteriler hatırlardadır. Irak’taki yolsuzluk, yoksulluk, yoksunluk, gelir dağılımı adaletsizliği, işsizlik, altyapı sorunu vb. sosyo-ekonomik yetersizlikler ile başta ABD olmak üzere ülkedeki yabancı güçlerin varlığına ve İran’a karşı rahatsızlık muhtelif toplumsal kesimlerin tepkisine sebep olmuştu. Seçmenlerin 10 Ekim’de seçimlere katılımındaki düşüş, toplumun ülkesi adına gelecek kaygısı taşıdığına işaret ediyor.

ABD öncülüğünde 2003’te Irak’ın işgalinin ardından ve Saddam Hüseyin’in devrilmesinden bu yana, Irak’ta 5. Seçim gerçekleştirildi. Ancak Iraklılar, son seçimlerin de ülkede gerçek bir değişim yapabileceği hususunda şüpheyle yaklaşıyorlar. Çünkü 2018 ve 2019’daki sosyo-ekonomik taleplerin hâlen tam manasıyla karşılanmadığı vurgulanıyor. Irak’ta pek çok kişinin siyaset ve ekonomide kapsamlı bir reformun yapılmayacağında hem fikir olduğu aktarılıyor.

Parlamento’daki hiçbir siyasî grup, tek başına hükümeti kuramıyor. Dolayısıyla seçimin kazananı ve en büyük siyasî unsur Sadr Hareketi’nin, seçimlerin kesin sonucu açıklanmadan koalisyon görüşmelerine başladığı bildiriliyor.

Aynı zamanda yeni Parlamento’nun yeni Irak Cumhurbaşkanı’nı da seçeceği için de son seçimlerin sonucu önem arz ediyor.

Irak’ta, bazı siyasî yapıların silâhlı kanatlarının eylem ihtimali göz önünde tutulmaktadır.

Ancak her şeye rağmen yapılan seçimin neticesinde “Irak halkının iradesini yansıtan bir hükümet kurulması” bekleniyor.

.

BAE ve Güney Kore anlaşması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

19 Ekim 2021, Salı
Ortadoğu bölgesi hakkında son dönemde anlaşma, işbirliği, ittifak, forum, ekonomik yakınlaşmalar vb. blok arayışları gündeme gelmektedir.
Önce İsrail’in Mısır, Ürdün, BAE (Birleşik Arap Emirlikleri), Bahreyn, Fas ve Sudan’la normalleşmesi öne çıktı. Bu sürece eş zamanlı olarak İsrail’in, Suudi Arabistan’la da ilişkilerinde en iyi dönemi yaşadığı görülüyor.

Sonra ABD’nin Afganistan’dan çekilmesiyle birlikte, ABD’nin Hint-Pasifik stratejisi ile ilgili Çin’e karşı güvenlik paktı olan AUKUS (Avustralya, İngiltere, ABD) ve “Çin’in gelişen gücüne karşı en önemli demokratik siper” şeklinde değerlendirilen Dörtlü Grup (ABD, Japonya, Hindistan, Avustralya) toplantıları gerçekleştirilmişti.

Daha sonra Hindistan, İsrail ve BAE arasındaki blok anlayışının yükselişi söz konusudur. Bununla birlikte Suudi Arabistan’ın yıllar önce ortaya attığı Kızıldeniz Birliği düşüncesi de Riyad’da 6 Ocak 2020’de Suudi Arabistan, Sudan, Cibuti, Somali, Eritre, Mısır, Yemen ve Ürdün’ün Dışişleri Bakanları toplantısı yapılmıştı. Toplantıda Kızıldeniz’e kıyısı bulunan ülkelerin “Kızıldeniz Arap ve Afrika Ülkeleri Konseyi”nin kurulduğu beyan edilmişti. Bölgedeki yeni birliklere Yunanistan ve Mısır öncülüğündeki Doğu Akdeniz Gaz Forumu’nu da eklemek gerekiyor. Birde Mısır, Ürdün ve Irak arasında olgunlaştırılmaya çalışan “Yeni Levant” birliğini de unutmamak lâzım.

Son gelişme ise Dubai’de 14 Ekim 2021 BAE ile Güney Kore arasında “Kapsamlı Ekonomik Ortaklık Anlaşmasına Giden Yol” başlıklı Anlaşma’nın imzalanmasıdır. Anlaşma, Güney Kore Ticaret Bakanı Yeo Han-Koo ve BAE Dış Ticaret Bakanı Thani El-Zeyoudi arasında imzalandı. Her iki bakan “Kapsamlı Ekonomik Anlaşmayı sürdürme niyetinde olduklarını” açıkladılar.

İki ülke arasındaki Anlaşma’nın başlıca “sera gazı emisyonlarını azaltma, yeşil teknolojiyi geliştirme, biyolojik, havacılık, yenilenebilir enerji ve yeni nesil serbest ticareti” kapsadığı belirtiliyor. Bu amaçla müzakerelerin iki ay içinde başlayacağı ve Anlaşma’nın yarısının 2022 yılı sonuna kadar tamamlanması hedefleniyor.

BAE ekonomisinin geçtiğimiz yıl Covid-19 salgınının da etkisiyle ciddî şekilde daraldığı ve Suudi Arabistan’la artan ekonomik rekabetle de karşı karşıya kaldığı bildiriliyor. BAE’nin ekonomisindeki sıkıntıyı aşmak için Güney Kore’ye ek Japonya, Şili, Gürcistan, Ukrayna ile de benzer bir “Kapsamlı Ekonomik Anlaşma” yapabileceğine ihtimal veriliyor. BAE’nin Anlaşma ile asıl amacının “mal ve hizmetlerdeki bütün tarifeleri ve kotaları kaldırmak olduğuna” işaret ediliyor. Hatta BAE’nin, Türkiye de dahil, birçok ülkeyle ilgilendikleri kaydediliyor.

Diğer taraftan BAE ile Güney Kore’nin, Abu Dabi’de 24 Eylül 2021’de “atom enerjisi işbirliğini teşvik etmenin yolları hakkında ikili çalışma” düzenledikleri ve “iki tarafın, atom enerjisindeki işbirliğinin özel stratejik ortaklığının temeli olduğu” düşüncesi paylaşılmıştı. Ayrıca “Güney Kore’nin 2009’da BAE’nin Barakah bölgesinde dört nükleer reaktör inşa etmek için 20 milyar Dolarlık bir sözleşme kapsamında reaktörlerin inşaat halinde olduğu” da vurgulanıyor.

Güney Kore’nin BAE ile ticaret hacminin 2020 itibariyle 9.4 milyar Dolar gerçekleştiği aktarılıyor. İki ülkenin başladıkları Anlaşma sürecinin yeni işbirliği sahalarını da beraberinde getireceği belirtiliyor.

Güney Kore son yıllarda ASEAN (Güney Asya Ülkeleri Birliği) ülkeleri Brunei, Kamboçya, Endonezya, Laos, Malezya, Myanmar, Filipinler, Tayland, Singapur ve Vietnam’la ihracata dayalı ekonomisinin büyümesini arttırmayı hedefliyor. Yine Güney Kore’nin belirtilen hedef doğrultusunda ASEAN ülkeleriyle bir dizi anlaşma yaptığı da kaydediliyor.

BAE’nin de İsrail’le normalleşmeyi sağladıktan sonra, bölgede Hindistan-İsrail’le bloklaşmaya giderek Hindistan üzerinden Güney Asya pazarlarına açılmayı hedeflediği muhtemeldir. BAE’nin Hindistan’la ilişkilerini geliştirerek, BRICS (Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika) üyesi ülkelerle de ekonomik ilişkilerini ilerletmeyi amaçladığı da ihtimaller arasında.

Yine BAE’nin Güney Kore ile ilişkilerinin gelecekteki adımının ASEAN ülkeleriyle serbest ticaret vb. anlaşmalar olacağı kuvvetle muhtemeldir. BAE de, ekonomisi petrol ve doğal gaza dayalı diğer Körfez ülkeleri gibi, “2030 Vizyon”larında belirtildiği üzere karbon temelli kaynakların dışında, sürdürülebilir ekonomiye dayalı ürünlere/finansal araçlara yönelik arayışı içinde olduğu anlaşılmaktadır.

.

Lübnan nereye?/Quo Vadis?/

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

16 Ekim 2021, Cumartesi
Lübnan barındırdığı farklı etnik, dini, mezhebî, siyasî unsurlarla dikkat çekiyor.
Yakın geçmişte yaşadığı iç savaş ve yurt dışı müdahaleler, ülkenin farklı yapılarını daha belirgin hale getiriyor. Hatta Lübnan Parlamentosu’ndaki sandalye dağılımı, mezhebî temsiliyete dayanıyor.

Farklılıklarını zenginliğe dönüştüremeyen Lübnan, siyasî ayrışmaların, etnik sorunların ve ekonomik krizlerin sahnesi durumunda. Ortadoğu’nun en uzun iç savaşını 13 Nisan 1975 ve 13 Ekim 1990 tarihleri arasında yaşayan Lübnan’da, Suriye işgali ise 30 Nisan 2005’e kadar devam etmişti. İç savaş ve Suriye işgalinin sona ermesinin ardından bir türlü istikrara kavuşamayan ülkede, ekonomik kriz(ler)in derinleşmesiyle birlikte toplumsal sorunlarda da artış gözlenmektedir. Ülke Eylül 2018’den bu yana ciddî problemler yaşamaktadır.

Bütün ayrışmalara rağmen toplum, ekonomik sorunlar karşısında birleşiyor. 17 Ekim 2019 Perşembe günü hükümetin “internet üzerinden gerçekleştirilen WhatsApp iletişimlerine günlük 0,20 Cent, aylık toplamda 6 (ABD) doları vergi getirdiği”ni açıklaması, aynı günün akşamında protestolara sebep oldu (Yeni Asya, 20.09.2019, Lübnan’da WhatsApp Devrimi mi?). Sonra Covid-19 salgınının ekonomiye getirdiği yük ve sağlık hizmetlerinin yetersizliğinde şikâyet edenlerin gösterileri gerçekleşti (Yeni Asya, 31.03.2020, Lübnan’da Korona Salgını Siyasi Krize Yol Açar mı?). Daha sonra Lübnan’ın ödenemeyecek seviyeye gelen borçları; artan işsizlik, yoksulluk, yoksunluk, yolsuzluk, gelir dağılımı adaletsizliği; yükselen enf- lasyon, satın alma gücünün düşmesi ve orta sınıfın giderek yok olması ülkede yeni sosyo-ekonomik protestolara neden olan kırmızı alarm durumu mevcuttu. (Yeni Asya, 25.05.2020, Lübnan Ekonomisi Alarm Veriyor).

Sahip olduğu Şii nüfusu ve Hizbullah’ın konuşlandığı Lübnan’a, İran’ın ilgisinin olduğu belirtiliyor. IMF’yle de yaptığı görüşmelerden istediğini bulamayan Lübnan’ın, İran’ın yardımını almasına bir anlamda mecbur bırakıldığı tartışılıyor. Hattan Çin’in bile Lübnan’a istihdam sağlayacak yatırım yapacağı da gündeme gelmişti (Yeni Asya, 21.07.2020, Lübnan’a Kim Yardım Edecek?).

Beyrut limanında, 4 Ağustos 2020 Salı günü meydana gelen büyük patlamada, en az 137 kişi hayatını kaybederken, 5 bin kişinin yaralandığı bildirilmişti. Patlamanın ardından 2 haftalık olağanüstü hâl ilân edildiği hatırlardadır. Patlama hakkında “Lübnan bürokrasisine özgü yaygın ihmal, yozlaşma ve suçlama kültürünün neticesi” şeklinde değerlendirilmişti. Ancak bu dönemde hem Korona salgını hem de patlama olayı, sosyo-ekonomik durumu protesto edenlerin meydanlardan çekilmesine yol açmıştı. (Yeni Asya, 08.08.2020, Lübnan’da Patlama).

Sosyo-ekonomik talepleri karşılayamaması ve patlamanın akabinde Başbakan Hasan Diab hükümeti 10 Ağustos 2020’de istifasını vermişti. Cumhurbaşkanı Mişel Aoun, 31 Ağustos’ta Diab’ın yerine, Mustafa Adib’i Başbakan olarak atadı.

Böylece Adib, 2020 yılı içinde göreve gelen 3. Başbakan oldu. Sorunlu ülke siyasetinin içinden gelen Adib’in de, Lübnan’ın sorunlarına çare üretemediği anlaşılıyor. (Yeni Asya, 05.09.2020, Msutafa Adib, Lübnan’a Çare Olur mu?).

Dünya Bankası’na göre, Lübnan’da nüfusun yarısından fazlası yoksulluk içinde yaşıyor. Büyümedeki keskin düşüş, hiper enflasyon ve devalüasyonla birleşince; Lübnanlılar mecburen daha fazla güvencesiz, sigortasız, kayıt dışı istihdama yöneliyor. Buna düşük ücretli işler veya geçici işlerin tercih edilmesini eklemek gerekiyor. Dolayısıyla Lübnan’da işsizlik oranının yüzde 50’den fazla olduğuna işaret ediliyor. Hatta sosyo-ekonomik şartların protesto edilmesinde “Açız” sloganları dikkat çekiyor (Yeni Asya, 22.05.2021, Lübnan’da Açlık Krizi mi?).

Ülkenin kuzeyindeki Trablus’ta suç oranı, Lübnan’ın ekonomik çöküşünün derinleşmesiyle endişe verici seviye ulaştığı bildiriliyor. Trablus’ta “Koronavirüsle mücadelede uygulanan karantina tedbirinin de etkisiyle işsizlik ve yoksulluk oranını yüzde 60’lara çıktığı” belirtiliyor. Özellikle son dönemde “soygun, gasp ve silahlı saldırı olaylarından dolayı Lübnanlılar’ın geceleri sokağa çıkmaktan çekindikleri” kaydediliyor.

Ülke genelinde “nüfusun %82’si sağlık, ilâç, hizmet, eğitim, istihdam, barınma ve varlık alanlarında artan yoksunluğun bir sonucu olarak 2021’de yoksulluk içinde yaşadığı” vurgulanıyor. Yine Lübnan’da yoksulluk oranı yüzde 42 olarak belirtilirken, nüfusun yüzde 34’ü yani 1 milyon 650 bin kişi aşırı yoksulluk” içinde yaşam mücadelesi veriyor.

Uluslararası Veri Merkezi (International Data Center)’nin raporuna göre, “2021 yılı Ocak-Şubat aylarında, bir önceki yılın aynı dönemiyle karşılaştırıldığında, cinayetlerde yüzde 45.5 ve hırsızlık vakalarında da yüzde 114 artış” görülmektedir.

Geçtiğimiz 4 Ağustos 2020 tarihli Beyrut limanındaki patlamayı araştıran Mahkeme Hâkimi’nin, görevden alınmasını talep eden Hizbullah ve Amal Hareketi’nin taraftarlarına 14 Ekim 2021’de düzenlenen saldırıda 6 Şii ölürken, onlarca kişinin yaralandığı haberlerde kaydediliyor. Saldırı üzerine Cumhurbaşkanı Aoun “silâhların bir kez daha Lübnanlı rakip gruplar arasında iletişim aracı olmasının kabul edilemez olduğuna” dikkat çeken bir açıklama yaptı.

Taraflarla temasa geçtiğini belirten Aoun “kimsenin ülkeyi kendi çıkarları için rehin almasına izin vermeyeceğinin” altını çizdi.

Ülkede sosyo-ekonomik sorunları ek olarak, farklı etnik ve mezhebî gruplar arasında iç savaş olmasının yükseldiği ihtimaller arasındadır.

Lübnan’da siyasî yapının mezhebî unsurlar üzerinden tanımlanmasına son verilmelidir. Ülkede demokratik değerlerin yerleşmesi, etnik ve mezhebî ayrımcılığın sonlandırılması kaçınılmazdır.

Yoksulluk ve yoksunluğunu tetikleyen yolsuzluk ekonomisiyle mücadele edilmelidir.

Rantiyeci ekonomik zihniyete ülkenin geleceği için son verilmelidir.

Çünkü Lübnanlılar artık kurtuluş için, ülkelerini terk etmeye başladılar.

..

Pandora’nın Kutusu açıldı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

12 Ekim 2021, Salı
Pandora belgelerinin sızdırıldığına dair haberler 4 Ekim’den beri yayınlanıyor.
Haberi ilk yayınlayanlardan BBC, “dünya liderlerinin, siyasetçilerin, oligarkların, milyarderlerin gizli servetlerini deniz aşırı ülkelere taşımak ve anonim olarak gayrimenkul veya lüks mallar satın almak için şirketlerin kullanıldığını ve anlaşmalarının ortaya çıktığı”nı bildiriyor. Hatta BBC, kendi bünyesinde “Pandora Belgeleri Araştırma Ekibi” bile kurmuş. Dolayısıyla bu durum, gizli belgelerle ilgili haberlere devam edileceğinin de işareti niteliğinde.

Gizli belgeler hakkındaki haberlere ise “Pandora’nın Kutusu Açıldı” başlığıyla rastlıyoruz. Pandora’nın Kutusu teriminin anlamı da “mitolojiye göre, içinde kötülüklerin saklandığı kutunun açılmasıyla, kötülüklerin yeryüzüne yayılması” olarak belirtiliyor (Pervin Erbil, Kibele’den Pandora’ya Kadının Tarihsel Yenilgisi, s. 198, Arkadaş Yayınları, 2015).

“Yolsuzluğa karşı küresel koalisyon” sloganıyla faaliyette bulunan Uluslararası Şeffaflık Örgütü (Transparency International) 8 Ekim’de web sitesinden bir açıklama yaptı. Açıklamada Pandora belgelerinin “Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (International Consortium of Investigative Journalists –ICIJ-) ile Organize Suç ve Yolsuzluk Haberciliği Projesi”nin (Organized Crime and Corruption Reporting Project) 117 ülkedeki medya kuruluşları tarafından yürütülen geniş çaplı bir araştırmanın sonucu olduğu kaydediliyor.

Konsorsiyum’da ve Proje’de yer alan Gazeteciler’in “tümü yüksek düzeyde malî gizliliğe sahip yargı bölgelerinde mevcut 14 kurumsal hizmet sağlayıcıdan sızdırılan belgeleri analiz ettikleri” aktarılıyor. Birde Uluslararası Şeffaflık Örgütü, Malî Eylem Görev Gücü (The Financial Action Task Force –FATF) üyelerinin sızdırılan belgelerin üzerine gitmesi için fırsat yakaladığını da vurguluyor. Aralarında Türkiye’nin de bulunduğu Mali Eylem Görev Gücü’nün toplan 37 ülke ve 2 bölgesel kuruluş üyesi mevcuttur.

Sızdırılan Pandora belgelerinin “90 ülkeden, aralarında 35 eski veya halen görevde bulunan hükümet başkanının da yer aldığı 300’den fazla politikacıyı ilgilendirdiği” bildiriliyor. Bununla birlikte “kirli para akışıyla mücadelede kararlı adımlar atması gereken kişilerin, sistemin şeffaflık ilkesini kötüye kullandıkları” değerlendiriliyor.

Pandora belgelerinde başta “Azerbaycan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev’in 400 milyon Strelin’den fazla değerde mülk aldığı, Ürdün Kralı Abdullah’ın İngiltere ve ABD’de 70 milyon ederinde mülk aldığı, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Monaco’da gizli mülklerinin bulunduğu” gibi iddialar mevcut. Buna ek olarak belgelerde servet edinen Bahreyn eski Başbakanı Prens Halife bin Salman El-Halife, Abu Dabi’de mukim Kraliyet ailesinden Khadem El-Qubaisi, İsrailli maden milyarderi Dan Gertler, eski İngiltere Başbakanı Tony Blair, Şili Devlet Başkanı Sebestián Piñera, Kenya Devlet Başkanı Uhuru Kenyatta, Karadağ Devlet Başkanı Milo Dukanovic, Gabon Devlet Başkanı Ali Bongo Ondimba ve birçok ülkeden devlet adamının adının geçtiği iddia ediliyor.

Pandora belgelerinin 3 yıldır incelemenin ardından yayınlandığı ileri sürülüyor. Aynı zamanda belgeler yayınlandığında “2006-2016 yılları arasında toplam 10 milyon belge yayınlayan Avusturyalı aktivist Julian Assange’ın sızdırdığı ve uluslar arası sivil toplum kuruluşu olduğu belirtilen Wikileaks belgelerini çağrıştırdığı” kaydediliyor.

Pandora belgelerinin “14 kaynaktan alındığı, 11 milyon 903 bin 676 adet belgeden oluştuğu ve bilgisayar Harddisk’inde 2.94 TB’lık bir alanı kapladığı” ifade ediliyor. Belgelerin “6 milyon 406 bin 119’nun doküman, 2 milyon 937 bin 513’ünün görsel, 1 milyon 205 bin 716’sının e-posta, 467 bin 405’inin excell tablosu ve 886 bin 923’ünün diğer bilgi-belgelerden meydana geldiği” açıklanıyor.

Daha önceki yıllarda da uluslar arası kamuoyuna farklı başlıklar altında sızdırılan belgeler paylaşılmıştı. Bunlar “2013’te 2 buçuk milyon belgeyle Offshore Sızıntıları, 2016’da 11 buçuk milyon belgeyle Panama Belgeleri, 2017’de 13 milyon 400 bin belgeyle Paradise Belgeleri ve 2021’de de Pandora Belgeleri” şeklinde sıralanıyor.

Önceki yıllarda açıklanan belgelerdeki iddiaların ne kadar araştırıldığı ve adlî makamlar huzurunda hesap verildiği hususunda net bir bilgi mevcut değildir. Ancak ismi zikredilen kuruluşların raporları incelendiğinde, küresel köyün aktörlerinin ulusal / uluslar arası şeffaflıktan ve hesap verebilirlilikten uzak olduğu anlaşılıyor.

Pandora’nın kutusu açıldı. Kötülükler dışarıya sızdırıldı. Yolsuzluk, yoksulluk, gelir dağılımı adaletsizliğiyle mücadele etmesi ve sosyo-ekonomik istikrarı sağlaması gerekenlerin nerede durduklarını tekrar düşünmekte fayda vardır. Belgeler “demokrasi, insan hakları, hukukun üstünlüğü ve hürriyetler” ortamına ne kadar çok ihtiyaç olduğunun delili niteliğindedir.

.

Hindistan, İsrail ve BAE: Ortadoğu’da yeni ittifak (6)

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

09 Ekim 2021, Cumartesi
Ortadoğu Enstitüsü’nden (Middle East Institute) Muhammed Süleyman’ın, 28 Temmuz 2021’deki “Yükselişteki Hint-İbrahim İttifakı: Hindistan, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Nasıl Yeni Bir Bölgelerarası Düzen Yaratıyor?” başlıklı makalesindeki bölgesel yeni bir ittifak iddiasıyla ilgili yazı dizisinin sonuncusunu sizlere arz ediyorum.
Bir dönemin Bağlantısızlar Hareketi lideri, bugünün özellikle bilgisayar yazılımı vd. alanlarda gelişme gösteren Hindistan’ın yükselişi; bölgesindeki ülkelerle “normalleşen” İsrail; ve yine Ortadoğu’da etkisini göstermeye çalışan BAE’nin muhtemel ittifakı söz konusu.

Üç ülkenin de ekonomik, diplomasiden askeri meselelere, birbirlerine muhtelif sahalarda yakınlaşmaları görülmektedir. Hatta Hindistan ve BAE’nin derin ve stratejik bir uyum bile gerçekleştirdikleri ileri sürülüyor. Bu hususta BAE, Hindistan’ı 1 ve 2 Mart 2019’da başşehir Abu Dabi’de yapılan İslam İşbirliği Teşkilâtı (İİT) Dışişleri Bakanları toplantısına da “Onur Konuğu” olarak davet etti. Bununla birlikte yine 2019’da Keşmir’deki Müslümanlara, Hindistan baskısına rağmen Hint Devlet Başkanı Narendra Modi’ye 24 Ağustos 2019’da BAE’nin en yüksek seviyedeki sivil ödülü “Zayid Nişanı” verildi. Birde Hindistan Genel Kurmay Başkanı M. M. Naravane 9 ve 14 Aralık 2020’de Suudi Arabistan ve BAE’ne altı günlük bir ziyaret gerçekleştirmişti. Her iki ülkeye de ilk defa bir Hint Genel Kurmay Başkanı ziyareti yapılması önem arz ediyor. Aynı zamanda ziyaret, Hindistan askerî diplomasisinin bir parçası olarak değerlendiriliyor. Naravane’nin ziyaretinde “Hindistan, BAE ve Suudi Arabistan arasında ortak askerî tatbikatlar, güvenlik ve istihbarat vb. işbirlikleri” vurgulanmıştı.

Naravane’nin ziyaretinin ardından 3 ve 21 Mart 2021 tarihlerinde, BAE’nin ev sahipliğinde yapılan “Çok Uluslu Tatbikat”a Hindistan Hava Kuvvetleri de katılmıştı. Buna ek olarak tatbikata Suudi Arabistan, Bahreyn, ABD, Fransa ve Güney Kore hava kuvvetleri de iştirak etmişti. Ayrıca tatbikatta Yunanistan, Ürdün, Kuveyt ve Mısır ise, gözlemci statüde bulundular.

Yine son yıllarda BAE ile İsrail arasında daha önce görülmemiş bir yakınlaşma görülmektedir. Bu yakınlaşma, iki ülke arasında imzalanan “Normalleşme/İbrahim Anlaşması” ile sonuçlanmış ve diğer bölge ülkelerinin de aynı anlaşmayı yapmasına zemin hazırlamıştır (Yeni Asya, 15.08.2020, İsrail-BAE Anlaşması). Dolayısıyla bir sonraki çok uluslu tatbikata İsrail’in de katılmasına kesin gözüyle bakılıyor.

Süleyman, makalesinde “Hindistan, İsrail ve BAE’nin büyüklüğü, gücü, etkisi, bölgenin jeo-politiğini ve jeo-ekonomisini dönüştürme potansiyeline sahip olduğunu” belirtiliyor. Üç ülke arasında son yıllarda muhtelif dinamiklerin şekillendiği bildiriliyor. Henüz üç ülke resmi bir jeo-politik blok kurmamış olsalar da, Hint-İbrahim (İsrail-BAE) stratejik diyalogu yakın bir olasılık olarak değerlendiriliyor.

Benzer bir gelişme de Yunanistan Dışişleri Bakanı Nikos Dendias tarafından 9 Temmuz 2021’de gündeme getirilmiştir. Dendias açıklamasında “Yunanistan, Hindistan ve BAE arasında üçlü diyalog kurulması” çağrısında bulunmuştu. Böylece Ortadoğu’da hem Türkiye’ye karşı tavır alınması hem de Yunanistan’ın Doğu Akdeniz’de elini güçlendirmesinin hedeflendiği yorumlanıyor. Dendias’ın ileri sürdüğü “üçlü diyaloğ”un zamanla İsrail’i de kapsayacağına ihtimal veriliyor. Dendias’ın çağrısı ile Hindistan, BAE ve muhtemelen İsrail’in ilerleyen dönemde AB ile başta ekonomi olmak üzere muhtelif ilişkilerini arttırması da ihtimaller arasında. İsmi zikredilen ülkeler arasında jeo-politiğin yanında jeo-ekonomi de önem arz ediyor.

Suudi Arabistan’ın da “Hindistan, İsrail ve BAE” arasındaki muhtemel ittifakla ilişkili olduğu aktarılıyor. Bölgesinde en büyük ekonomiye sahip Suudi Arabistan’ın, İsrail ve Hindistan’la mevcut iyi ilişkileri üzerinden, muhtemel ittifaka stratejik bir fırsat olarak bakması ihtimaller arasında.

Hindistan, İsrail ve BAE arasındaki blok anlayışının yükselişini, bölgede, ABD’nin nasıl okuyacağı merak konusudur. ABD’nin Hint-Pasifik stratejisi, AUKUS (Yeni Asya, 18.09.2021, Çin’e Karşı AUKUS Güvenlik Paktı), Dörtlü Grup (Yeni Asya, 28.09.2021, Çin’e Karşı Dörtlü Grup) ve Afganistan’dan çekilmesi (Yeni Asya, 20.08.2021, Afganistan’dan Çekilince) Washington’un Asya’da dengeleri tekrar değerlendirmesini gerekli kılmaktadır. Hindistan, İsrail ve BAE arasındaki muhtemel ittifaka Yunanistan’ın ve Mısır öncülüğündeki Doğu Akdeniz Gaz Forumu’nunda destek vermesi söz konusu olabilir. Böylece Türkiye’nin bölgedeki gelişmeleri tekrar değerlendirmesi kaçınılmazdır.

.

Tunus’ta En-Nahda Partisi’ndeki istifalar: Neo-Siyasal İslâmcılığın sonu mu?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

06 Ekim 2021, Çarşamba
Müslüman Kardeşler’in Tunus yapılanması siyasal İslâmcı En-Nahda Partisi lideri ve feshedilen Parlamento’nun Başkanı Raşid El-Gannuşi, Tunus’taki son gelişmeler hakkında 23 Eylül’de yaptığı açıklamada “mutlak tek adam yönetimine dönüşmeye karşı, barışçıl mücadele” çağrısında bulundu.
Resmi Gazete’deki kararnamelerden sonra, Gannuşi “artık mücadeleye alternatif yok, doğal olarak barışçıl bir mücadeleye” başlayacaklarının işaretini vermişti (Yeni Asya, 25.09.2021, Tunus’ta En-Nahda Partisi’nin Barışçıl Mücadele Girişimi). Ancak 26 Temmuz darbesinde Saed taraftarları, 2011 devriminden 2019’a kadar koalisyon hükümetlerinde yer alan En-Nahda Partisi’ni ülkedeki kötü gidişattan sorumlu tutmaktadırlar. Böylece toplumsal unsurlar arasındaki ayrışmalar daha da artmış ve farklı kesimler karşıya karşıya gelmiştir.

Devrimden bu yana geçen sürede halkın En-Nahda Partisi’ne teveccühü de azalmıştır. En-Nahda Partisi’nin Parlamento’da 2011-2015 arasında 89 sandalyesi mevcutken, bu oran 2015-2019 arasında 69’a ve 2019’da da 52’ye düşmüştür. Böylelikle En-Nahda’nın toplumsal tabanını kaybetmesi söz konusudur. Hatta 26 Eylül’deki eylemlerde protestocular “Saed’in son ekonomik ve sosyal çıkmazdan kurtulmak için gerekli olduğuna inandıkları kararlarına, ülkeyi En-Nahda Partisi’nin başarısız politikalarının neden olduğunu savundular.”

En-Nahda Partisi’ne diğer siyasi ve toplumsal unsurlardan şiddetli eleştiriler gelirken, En-Nahda içerisinden de daha önceden beri devam eden reform talepleri mevcuttu. En-Nahda bünyesinden milletvekilliği ve bakanlık yapmış, hareketin önde gelen isimleri Parti’den istifa ettiler. 25 Eylül’de başlayan istifaların sayısı 30 Eylül’e kadar 131’e ulaştı. Başta El-Gannuşi ve En-Nahda’nın lider kadrosuna yönelik “Parti’nin izolasyonu, taleplere rağmen reform yapılmaması, Saed’e karşı diğer siyasi yapılarla aktif müdahale edilmediği ve her seçimde En-Nahda’nın oylarının düştüğü ve En-Nahda’nın seçmenini yabancılaştırdığı” eleştirileri yapılıyor.

Parti’den ayrılanlar El-Gannuşi’yi, parti içi ve ülkedeki krizden sorumlu tutuyorlar.

En-Nahda eski milletvekili ve 2011-2014 yılları arası bakanlık yapmış Samir Dilou “istifanın kesin ve geri alınamaz bir karar olduğunu, El-Gannuşi ve çevresi nedeniyle Parti’yi içeriden reforme etmenin imkânsızlığı”na işaret ediyor. Elbette bu gelişmenin, seçmenlerin zihninde “kendini reforma tabi tutamayan bir partinin, ülkenin sorunlarını çözmede yeterli olamayacağı” düşüncesini doğurduğu ihtimal dahilindedir.

Arap Baharı sonrasında muhtelif ülkelerde iktidara gelen Müslüman Kardeşler ağlantılı siyasî partiler yönetimden uzaklaştırıldılar. Önce Mısır’da 3 Temmuz 2013 darbesi ile Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi ve Hürriyet ve Adalet Partisi iktidarına son verildi. Aynı zamanda Mısır’da, Müslüman Kardeşler yasaklandı ve terör örgütü ilan edildiler. Sonra Tunus’ta 26 Ekim 2014 seçimlerinden En-Nahda Partisi, Parlamento’da çoğunluğu kaybetti. Yine Tunus’ta 26 Temmuz 2021 darbesiyle, El-Gannuşi’nin Başkanı olduğu Parlamento kapatıldı. En-Nahda’ya karşı sert söylemler siyasette ve protestolarda yerini aldı. Birde Parti’den istifalar yaşanmaya başlandı. Daha sora Fas’ta geçmiş iki seçimde birinci gelen Adalet ve Kalkınma Partisi, 8 Eylül 2021’de gerçekleştirilen seçimlerin sonucunda 125 sandalyeden 13’e düşerek büyük bir kayıp yaşadı. (Yeni Asya, 21.09.2021, Fas Seçimleri: Neo-Siyasal İslâmcılığın Sonu mu?).

En-Nahda’dan yapılan istifalar, laik kesimin ve Saed’in rahat hareket edeceğine yorumlanıyor. El-Gannuşi’nin ise hem istifaların önüne geçip Partisi’ndeki çözülmeyi engellemesi hem de rejimle mücadele etmesi gerekiyor. Dolayısıyla El-Gannuşi’nin işi oldukça meşakkatli.

Sonuçta, Arap Baharı sonrasında yükselişe geçen Müslüman Kardeşler yanlısı siyasal İslâmcı partiler gerilemektedir. Toplumun ve “zamanın ruhuna uygun hükümler”den uzaklaştıklarından siyasal İslâmcı unsurlar kan kaybetmektedirler. Böylece belirtilen ülkelerde “neo-siyasal İslamcılığın sonu mu?” tartışmaları yapılmakta ve siyasal İslâmcı yapılar içerisindeki genç kuşaktan yeni bir söylem beklentisine girildiği kuvvetle muhtemeldir.

.

Sudan’da Özgürlük ve Değişim Güçleri’nde bölünme

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

01 Ekim 2021, Cuma
Sudan’da 21 Eylül’deki başarısız darbe girişiminin ardından, ülkede protesto gösterileri devam ediyor.
Egemenlik Geçiş Konseyi (EGK) Başkanı Abdul Fettah El-Burhan’ın başını çektiği askerî kanat ile sivil cenahtaki Özgürlük ve Değişim Güçleri (ÖDG) arasındaki 26 Eylül’de yumuşamaya yönelik açıklamaların sahada yeteri kadar etkili olmadığı anlaşılıyor.

Gösterilerin devam etmesi toplumdaki unsurlar ile yönetim arasında kırılganlığı da ortaya koyuyor. Elbette bu durum ülke dışından ziyaret ve beyanatları da beraberinde getiriyor. BM’nin Sudan’daki Entegre Geçiş Yardım Misyonu (UNITAMS) Başkanı Volker Perthes 27 Eylül’de “başarılı bir demokratik geçişi sağlamak için Geçiş Hükümeti üyeleri arasında diyalog” çağrısında bulundu. Yine aynı gün, Fransa’nın Sudan Özel Elçisi Jen-Michel Dumont ise “Sudan’da sivil liderlikteki geçişe ve Geçiş Hükümeti’ne desteğini” belirtiyor. Bununla birlikte ABD’nin Afrika Boynuzu Ülkeleri Özel Temsilcisi Jeffrey Feltman’ın da Sudan’a bir ziyaret gerçekleştirmesi beklentiler arasında.

Diğer taraftan Sudan’ın, Güney Sudan’ın başşehri Juba’da 31 Ağustos 2020’de imzalanan “Sudan Barış Anlaşması”ndan diğer adıyla “Juba Anlaşması”ndan uzaklaşıldığı da değerlendiriliyor. Anlaşma, Güney Sudan liderliğinde, Sudan Başbakanı Abdullah Hamdok, Sudan EGK Başkanı El-Burhan ve her biri kendi içerisinde farklı gruplardan meydana gelen 6 silâhlı grup tarafından imzalanmıştı.

Anlaşma’daki başlıca taraflar Sudan EGK’nın ÖDG’den ve Sudan Silâhlı Kuvvetleri’nden oluştuğu bildiriliyor.

6 silâhlı gruptan birincisi: Darfur Yolu’dur. Darfur Yolu ise Adalet ve Eşitlik Hareketi, Sudan Kurtuluş Hareketi (Minni Minavi), Sudan Kurtuluş Hareketi Geçiş Konseyi, Sudan İttifakı Hareketi, Sudan Kurtuluş Güçleri İttifakı ve Sudan Kurtuluş Hareketi’nden müteşekkildir.

İkincisi: Sudan Kurtuluş Hareketi-Kuzey, Güney Sudanlılar Sudan Halkının Kurtuluşu Hareketi ile bağlantılıdır. Yine grup kendi içinde farklı 2 fraksiyona ayrılmaktadır. Bunlardan Malik Agar fraksiyonu, Juba Anlaşmasını imzalamıştır. Ancak diğer Abdul Aziz El-Hilu fraksiyonu, Anlaşmayı imzalamamıştır. Her iki grupta Güney Sudan’ın Kordofan ve Mavi Nil bölgelerinde konumlanmıştır.

Üçüncüsü: Beja Kongresi’dir. Kongre farklı etnik gruplardan meydana gelen siyasî yapıdır. Kongre’de gruplar arasında Juba Anlaşması hususunda fikir birliği mevcut değildir. Kongre lideri Usame Saeed, Anlaşmayı, Birleşik Halk Kurutuluş ve Adalet Cephesi ile Beja Kongresi adına imzalamıştı.

Dördüncüsü: Kush Kurtuluş Hareketi’dir. Hareket, Halfa Vadisi’ndeki baraj inşaatından dolayı yerinden edilmişlerden oluşmaktadır.

Beşinci: Devrimci Demokratik Cephe Partisi’dir. Parti, siyasî partilerin ve Sufi grupların koalisyonudur.

Altıncı: Üçüncü Yol olarak adlandırılan El-Jabaha El-Thalitha-Tamazaj’dır. Üçüncü Yol, Güney Sudanlılar Sudan Halkının Kurutuşu Hareketi’nin bir kanadıdır.

Taraflar, Anlaşma masası etrafında, esas itibariyle 2003’te Darfur’da başlayan iç savaşı durdurmak, bölgede barış ve istikrarı sağlamak, Sudan’da demokratik geçişi başarmak için toplanmışlardı. Ancak Sudan’ın siyasî, ekonomik ve sosyal fay hatlarının kırılganlığından dolayı, grupların silâhlarını bırakmadığı görülmektedir. Bununla birlikte silâhlı ve toplumsal unsurlar arasında ayrılıklarda söz konusudur. Hartum’da 27 Eylül’de Adalet ve Eşitlik Hareketi Siyasî Sekreteri Süleyman Sandal açıklamasında “Minni Minnavi’nin Sudan Kurtuluş Hareketi (SLM), Khamis Jaleb, Muhammed Ali Kurayşi Tamazuj, El-Amin Davud’un grupları ile eski Halk Kurtuluş Cephesi lider kadrolarını, Adalet ve Eşitlik Hareketi’ni ve bazı unsurlarla birlikte, ÖDG’nin ayrı bir yapılanmasına gittiklerine” dikkat çekiyor.

Sandal ayrıca “ÖDG içinde bazı küçük aktörlerin kendi gündemlerini uygulamak için iktidar koalisyonunu ele geçirdiğini, dolayısıyla Sudan halkına geniş ve kapsamlı bir alternatif sunmaktan başka bir seçeneklerinin olmadığını” vurguluyor.

Sudan’da, Juba Anlaşması hakkında başından beri hem sivil hem de silâhlı gruplar arasında görüş farklılığı biliniyor. Bu farklılık geçen sürede ülkenin istikrara kavuşamaması üzerinde daha da belirginleşmekte ve derinleşmektedir. 21 Eylül’deki başarısız darbe girişiminin ardından sivil ve askerî unsurlar arasındaki karşılıklı açıklamalarda tansiyonun arttığı görülmüştür.

Aslında Sudan’da hal-i hazırdaki krizler hem EGK içindeki asker ve siviller arasında sürmekte, hem de ÖDG bünyesindeki sivil yapılar arasında da devam etmektedir. Darbe teşebbüsü sonrasında siviller arasındaki ihtilâflar daha da artmıştır.

Uluslar arası gözlemciler ise, Juba Anlaşması’nın Sudan’daki olumsuz gidişattan etkilenmeyeceğini iddia ediyorlar. Asker ağırlıklı, EGK’nın geçtiğimiz 2 yıllık süreçte, demokratik geçiş konusunda başarılı olduğu söylenemez. Sudan gibi geçmişi demokrasiden uzak bir ülkede, askerler yoluyla demokrasiye ve seçimlere gitmeye çalışmanın huzursuzluğunun yaşandığı ihtimal dahilindedir. Ülkenin ilerlemesini, heterojen özellikteki asker, sivil, etnik/toplumsal yapıların anlaşmazlığı olumsuz etkilemektedir.

Her şeye rağmen Sudan’da asker ve sivil yapıların net bir pozisyon almaları bekleniyor.

.

Sudan’da başarısız darbe girişimi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

30 Eylül 2021, Perşembe
Sudan’da 19 Aralık 2018’de başta yüksek ekmek fiyatları, döviz sıkıntısı vb. sosyo-ekonomik sebeplerle başlayan “Ekmek Protestoları” (Yeni Asya, 27.02.2019, Sudan’da Arap Baharı mı?), Devlet Başkanı Ömer El-Beşir’in görevini bırakmasıyla sonuçlanmıştı. Sudan, El-Beşir’in 1989’da darbe ile geldiği iktidara, 11 Nisan 2019’da ordunun darbesi ile veda etmesine sahne olmuştu (Yeni Asya, 04.05.2019, Sudan’ın Darbeler Tarihini Anlamak-1).
Sudan, 1956’da İngiltere ve Mısır’dan bağımsızlığını aldığından beri siyasî, ekonomik, toplumsal vd. konularda istikrarsızlıklar yaşamaktadır.

Ülkede kuruluşundan bu yana 14 darbe, 2 iç savaş ve muhtelif büyüklüklerde ayaklanmalar görülmüştür. Sudan’da son darbe girişimi ise 21 Eylül 2021 Salı günü sabah saatlerinde, başşehir Hartum’da başarısız bir şekilde gerçekleşti.

Sudan ordusundaki İslâmcı Subayların darbeye kalkıştığı, ancak bunun önlendiği belirtiliyor.

Darbe teşebbüsünün engellenmesinin ardından, Sudan’ın Geçiş Hükümeti niteliğindeki Egemenlik Geçiş Konseyi Sözcüsü ve üyesi Muhammed El-Faki, Sudanlıları “demokratik geçişi korumak” için sokağa çıkmaları çağrısında bulundu.

Bununla birlikte Geçiş Hükümeti’ndeki askerî figürlerin de, “demokratik değişimi destekleyeceklerini, orduyu İslamcı Subaylardan temizleyecekleri ve birlik ruhunun galip geleceği” kaydediliyor.

Geçiş Hükümeti Başkanı ve Sudan Ordusu Başkomutanı Abdul Fettah El-Burhan 23 Eylül’de “başarısız darbe girişimi içerisinde sivillerin de bulunduğunu ve darbe teşebbüsünde bulunanların İslâmcı olmadıklarını” belirtiyor.

Başbakan Abdullah Hamdok da “darbede feshedilen Ulusal Kongre Partisi’ne bağlı sivillerin yer aldığına” dikkat çekerek “darbenin eski (El-Beşir) rejiminin taraftarlarınca düzenlendiğine” işaret ediyor.

Hamdok ile Geçiş Hükümeti’nin unsurlarından Özgürlük ve Değişim Güçleri (ÖDG) liderleri, El-Burhan’ı kastederek “güvenlik sektöründeki reformları geciktirmekle ve İslâmcıları ordudan uzaklaştırmayı reddetmekle” eleştiriyorlar. Çünkü Hamdok ve ÖDG liderleri “benzer durumların geçmişte de yaşandığı ve İslâmcıların iktidarı ele geçirme girişimlerine olanak sağlandığını” aktarıyorlar. Buna karşılık El-Burhan ise, “siyasi güçler arasında farklılığı giderip, güçler arasında mücadeleler durursa İslâmcıların iktidarı ele geçirme fırsatı bulamayacakları” şeklinde değerlendiriyor. Aynı zamanda El-Burhan “ordunun demokratik geçişi desteklediğini ve 4 yıllık geçiş sürecinin ardından genel seçimlerin yapılacağı”nın güvencesini vererek kamuoyunu yatıştırmaya çalışıyor.

Fakat Sudan’da ordu mensupları tarafından, sokaklarda sivillerin iktidarın tam kontrolünü talep eden vatandaşların dağıttığına dair haberler yayınlanmaya devam ediyor.

Geçiş Hükümeti’nin sivil unsurlarının temsilcileri 26 Eylül’de “demokratik geçişi savunmaya ve askerî liderlerle yüzleşmeye hazır olduklarını” duyurması üzerine El-Burhan da “iktidarı ele geçirme niyetlerinin olmadığını” vurguluyor. Dolayısıyla 21 Eylül’deki başarısız darbe girişiminin, Geçiş Hükümeti içerisindeki sivil ve askerî kanat arasındaki diğer tartışmaları da gün yüzüne çıkardığı yorumlanıyor.

Yine 26 Eylül’de yüzlerce aktivistin eski Sudan Parlamento binası çevresindeki ÖDG merkezinde toplanmaları, binaları korumakla görevli güvenlik güçlerinin geri çekilmesi sonrasında eski rejimin liderlerine ait olduğu iddia edilen 22 tesise el koymalarıyla olayların farklı bir boyuta ulaştığı belirtiliyor. Göstericilerle beraber hareket ettiği ifade edilen El-Faki’nin korumalarının görevden alındığı da kaydedildi.

Geçiş Hükümeti’nin askerî unsurlarının, doğu Sudan’daki stratejik ve ekonomik değeri yüksek tesisleri korumayı reddetmesinin, ordunun iktidarı ele geçirme planının bir parçası olduğu ileri sürülmektedir.

El-Faki, göstericilere “Sudan’ın bağımsızlığının ilân edildiği bu (eski Parlamento binası) kutsal yer, (birilerinin) isterlerse çatışma operasyonlarının merkezi olacak. Herkes için Anayasayı değiştirmeye hazır olduklarını” beyan etti. Protestocular ise, El-Faki’nin konuşmasına “ordu Sudan’ın ordusudur, ordu El-Burhan’ın ordusu değildir” sloganıyla eşlik ettiği aktarılıyor.

Aslında Sudan’da 11 Nisan 2019’da El-Beşir döneminin sona ermesinden itibaren, sivillerin Geçiş Hükümeti’nde askerlerin mevcudiyetlerini kabul etmedikleri tartışması yapıla gelmektedir. Ülkede bugünlerde yaşanan gelişmelerin temelindeki en önemli husus bu tartışmanın giderek şiddetlenmesidir.

ÖDG unsurları merkezlerinde toplantı yapılarak “Anayasa’ya bağlı kalmaya ve güvenlik reformunun yapılması / uygulanması” çağrısında bulundular. Diğer taraftan El-Burhan da “demokratik geçişi taahhüt ederek, ordunun siyasî kutuplaşmadan uzak kalması gerektiğini, ordunun darbe yapmayı düşünmediğini ve 21 Eylül’deki darbe girişimini ordunun engellediğini” vurguladı. Hamdok ise, vatanseverlik çağırısı yaparak “mevcut çatışmanın askerler ile siviller arasında değil, demokratik sivil dönüşüme inananlar ve onu engellemeye çalışanlar arasında olduğunu” ileri sürüyor.

Devlet inşa sürecinin devam ettiği Sudan’da, toplumsal inşa da sürmektedir.

Geçiş Hükümeti’nin farklı sivil bileşenlerinin ortak paydada buluştukları bir kez daha görülmüştür. Askerî bileşenlerinin ise, demokratik geçişe verdikleri güvencenin, güvenilirliği ölçülecektir. Sudan’da etnik, ideolojik, mezhebî vb. problemler üzerinden çatışmaya varmadan, bir an önce demokratik geçişin tamamlanması zorunluluktur. Ancak protestolar henüz bitmemiştir. Geçiş döneminin sancılarına da yenilerinin ekleneceği kuvvetle muhtemeldir.

.

Çin’e karşı dörtlü grup

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

28 Eylül 2021, Salı
Çin’e karşı ortak güvenlik politikası belirlemek için Avustralya (A), İngiltere (Birleşik Krallık-UK) ve ABD (US) arasında bir süredir devam eden görüşmeler neticesinde, AUKUS Güvenlik Paktı’nın kurulduğu 16 Eylül’de duyurulmuştu.
Bununla birlikte ABD, Avustralya, Japonya ve Hindistan’ın yer aldığı “Dörtlü Güvenlik Grubu”nun toplanacağına dair haberlerin yayınlandığından 18 Eylül’deki “Çin’e Karşı AUKUS Güvenlik Paktı” başlıklı köşe yazımda bahsetmiştim.

Nihayetinde Beyaz Saray’da 24 Eylül’de ABD, Japonya, Hindistan ve Avustralya’dan meydana gelen “Dörtlü Grup” toplandı. Dörtlü Grub’un 2004 yılındaki Asya’daki tusunami felâketinin ardından kurulduğu aktarılıyor. AUKUS’un 16 Eylül’deki kuruluşunun hemen sonrasında Dörtlü Grup’un 24 Eylül’de toplanması, aktörlerin Çin’e karşı konsolide olduğuna yorumlanıyor. Buna ek olarak Dörtlü Grub’un “Çin’in gelişen gücüne karşı en önemli demokratik siper” şeklinde değerlendirenler de mevcut.

Yine AUKUS’un sonrasında bir araya gelen Dörtlü Grup toplantısı hakkında “hızla yükselen düşman Çin karşısında, ABD dış politikasının uzun savaşlardan ve Avrupa’daki geleneksel ittifaklardan uzaklaş(tırılma)sı ve bunun yerine bir savaşa karşı koymaya odaklanmaya yönelik baskının bir parçası olacağı” ifade ediliyor.

Dörtlü Grub’un liderleri ABD Başkanı Joe Biden, Japonya Başbakanı Yoshihide Suga, Hindistan Başbakanı Narendra Modi ve Avustralya Başbakanı Scott Morrison’un Covid-19 salgını döneminde yüz yüze toplantı yapmaları, konuya verdikleri önemi gösteriyor.

Dörtlü Grub’un önceki toplantısını 12 Mart 2021’de yapmış ve “Dörtlü Liderlerin Ortak Açıklaması: Dörtlülerin Ruhu” başlıklı ortak sonuç bildirgesi yayınlamışlardı. Ortak bildirgede “hukukun üstünlüğü ve seyrüsefer hürriyeti”ne atıf yapılarak, Çin’in, Güney Çin Denizi’ndeki iddialarını da gayrimeşrû gördüklerini vurguladılar. Birde Covid-19 aşısı üretimini arttırmak ve dağıtımını sağlamak için de beraber çalışmayı kabul ettikleri belirtiliyor.

Dörtlü Grub’un 24 Eylül’deki zirvesinde “aşı ihracatındaki ilerlemenin araştırılması, 5G telekomünikasyon teknolojisi, siber güvenlik, deniz tatbikatları ve istihbarat paylaşımı” başlıklarında daha fazla işbirliğinin gündem edildiği kaydediliyor.

Dörtlü Grub’un üyeleri ortak tatbikatlar yapmış olsa da, Grup hakkında askerî bir ittifak olmadığına dair yaklaşım söz konusudur. Hatta Dörtlü Grub’un üyelerinin bazen Dörtlü değil de, Grup içinden ülkelerle ikili veya üçlü düzeyde işbirliğine gittikleri bildiriliyor. Japonya’nın 2008 ve 2009 yıllarında Avustralya’nın “Kakadu” ve “Nichi Trou Trident” deniz tatbikatlarına katılması; Japonya ve Hindistan arasında ilk kez 2012’de ortak deniz tatbikatı düzenlemesi; yine Avustralya ve Hindistan’ın 2015’te ortak deniz tatbikatı gerçekleştirmesi; Avustralya’nın ilk defa 2014’te ABD-Filipinler’in “Balikatan” tatbikatında yer alması; Japonya’nın Hindistan’ın 2015’te “Malabar” tatbikatında bulunması; yine Japonya 2015’te, Avustralya-ABD “Ortak Savunma Tatbikatı Talisman Sabre”ye ve 2017’de de ABD-Filipinler’in tatbikatına katıldı.

Resmî bir askerî bir ittifak olmaması dolayısıyla, Dörtlü Grub’un, Çin’e karşı gevşek bir stratejik ortaklık olduğuna ihtimal veriliyor. Bununla ilgili olarak Tokyo Dış Politika Enstitüsü Başkanı ve eski diplomat Kunihiko Miyake “Dörtlü Grup, yekpare, birleşik, NATO gibi toplu güvenlik ittifakı değildir. Daha çok çeşitli gruplamalardan ve varlıklardan oluşan çok katmanlı bir sistemdir” beyanında bulunuyor. Ancak her halükârda “Beş Göz İstihbarat Paylaşımı Anlaşması, AUKUS ve Dörtlü Grub”un hedefleri arasında Çin’e caydırıcı bir mesaj göndermek pek tabi mümkündür.

Her uluslar arası yapı gibi Dörtlü Grub’un da olgunlaşması ve belirli bir seviyeye gelmesi zaman alacaktır. Fakat “gevşek yapılı” eleştiriye rağmen, Dörtlü Grup, temkinli adımlarla Çin karşıtı duruşunu netleştirmektedir.

.

Tunus’ta En-Nahda Partisi’nin barışçıl mücadele girişimi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

25 Eylül 2021, Cumartesi
Tunus’un 64. Bağımsızlık yıl dönümü olan 25 Temmuz’da, cadde ve meydanlarda erken seçim taleplerinin seslendirildiği protestolar yapıldı.
Protestolar “Dışarı Çıkın” sloganıyla yeni bir unsur olan “25 Temmuz Hareketi”nin öncülüğünde gerçekleşti. Daha sonra göstericilerin, önemli siyasî unsurlardan Parlamento Başkanı Raşid El-Gannuşi’nin liderliğindeki siyasal İslâmcı En-Nahda Partisi’nin temsilciliklerini bastığı ve maddi zarara yol açtıkları haberleri yayınlandı. (Yeni Asya, 31.07.2021, Tunus’ta Darbe ve En-Nahda Partisi)

Olaylar devam ederken 26 Temmuz’da Cumhurbaşkanı Kays Saed liderliğinde sivil darbe gerçekleştirildi. Hemen ardından Saed tarafından Parlamento’nun ve Bakanlar Kurulu’nun feshedildiği bildirildi. Tunus’ta geçici yönetim ve Yeni Anayasa tartışmaları da beraberinde geldi. Ülkede 2011 yılında meydana gelen Arap Baharı / Uyanışı sonrasında, Müslüman Kardeşler’in Tunus yapılanması En-Nahda Partisi’nin yükselişi görülüyor. Ancak geçen sürede En-Nahda Partisi’nin her seçimde bir miktar gerilemesi de söz konusu.

Mısır’da 3 Temmuz 2013’te Müslüman Kardeşler’in iktidardan uzaklaştırıldığı darbeyi iyi okuyan Gannuşi, En-Nahda Partisi’nin söylemlerine dikkat ederek Tunus’ta benzer bir akıbete uğramamaya çalıştığı değerlendiriliyor. Hatta Gannuşi’nin, ülkede laik-İslamcı tartışmalarının önüne geçmek için, 15 Eylül 2019 tarihli Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday olmadığı yorumlanıyor. Gannuşi’nin yerine En-Nahda Partisi’nin Cumhurbaşkanı adayı, dönemin Parlamento Geçici Sözcüsü Abdelfetah Mourou olmuştu. Mourou, Nahda Partisi’nin ilk kez Cumhurbaşkanı seçimlerinde gösterdiği aday olarak tarihe geçmişti. (Yeni Asya, 13.10.2019, Tunus Cumhurbaşkanı’nı Arıyor)

Tunus’ta 26 Temmuz darbesiyle birlikte toplumsal kutuplaşma artmış ve En-Nahda Partisi’nin bu durumdan oldukça olumsuz etkilendiği haberlerde kaydedilmektedir. Saed, ülkenin normale dönmesi için 12 Eylül’de TV’lerden yaptığı konuşmasında “en dürüst insanları seçtikten sonra, mümkün olan en kısa sürede yeni hükümet kurulacağını ve Anayasa’yı değiştirmenin gerekli olduğunu” söyledi. Böylece Saed’in “Yeni Anayasa” sinyali verdiği aktarılıyor.

Saed, 14 Eylül’deki konuşmasında ise “son yapılan 2014 Anayasası’nın ebedi olmadığını ve değiştirilmesi” hususunda ülkesinde gündemi belirledi. Saed, beyanatında “En-Nahda Partisi’nin adını vermeden, Tunuslular’ın 2014 Anayasası’ndan ve uyarlanmış yasal kurallardan nasıl bıktığı görülmelidir” ifadesini kullandı. Buna karşılık 15 Eylül’de 90 adet siyasî ve sivil toplum aktivisti, Mosaique FM radyo kanalında “devrim sürecini taçlandıran” 2014 Anayasası’na bağlılıklarını teyit eden bir bildiri yayınladılar. Bildiride Tunuslular’a “darbeye karşı bütün çabaları bir araya toplamaya, bir an önce demokratik sürece geri dönmeye ve darbeye son verme” çağrısı yapıldı. Bildiriye En-Nahda Partisi ve Parlamento’da ikinci en büyük blok Tunus’un Kalbi Partisi’nden isimler de imzacılar arasında.

Gannuşi de “26 Temmuz darbesinde Parlamento, Bakanlar Kurulu vb. kurumların 30 gün süreyle askıya alındığını” hatırlatarak “belirtilen 30 günlük sürenin çoktan dolduğunu, ancak Saed’in siyasî güdümlü söylemiyle bu sürenin reddedildiğini” açıklaması dikkat çekiyor. Saed ise 21 Eylül’de, Arap Baharı’nın başlangıç merkezi olan yoksul Sidi Bouzid kasabasında “milletvekillerini seçmenlere karşı daha sorumlu tutacak yeni bir seçim yasası ve yeni bir Başbakan atamadan önce ülkeyi yönetecek geçiş düzenlemeleri” sözünü verdiği bildiriliyor. Saed’in söz vermesine rağmen bir gün sonra 22 Eylül’de “Resmi Gazete’de yayınlanan bir dizi kararname ile normal şartlarda hükümetin elinde olması gereken birçok yürütme yetkisini eline alması” da kendi açıklamaları arasında tutarsızlığa yol açıyor. Böylece Saed’in, geçiş sürecine geçmeden önce, bazı yetkileri tekeline aldığı kuvvetle muhtemeldir.

Saed’in tutarsız girişimleri karşısında, En-Nahda Partisi taraftarlarının “Parlamenter demokrasiye dönüş talebiyle protesto gösterilerinde bulundukları” belirtiliyor. En-Nahda, Saed’in “yetkilerini genişletmek için aldığı önlemlerin devletin dağılmasını harekete geçirme riski taşıdığı” vurgulanıyor.

Gannuşi, Tunus’taki son gelişmeler hakkında 23 Eylül’de yaptığı açıklamada “mutlak tek adam yönetimine dönüşmeye karşı, barışçıl mücadele” çağrısında bulundu. Resmi Gazete’deki kararnamelerden sonra, Gannuşi “artık mücadeleye alternatif yok, doğal olarak barışçıl bir mücadeleye” başlayacaklarının işaretini veriyor.

Mısır’da 3 Temmuz darbesi sonrasında Müslüman Kardeşler’in “barışçıl protestolar” başlatması ile geçen 8 yıllık sürede hem yasaklanıp hem de terör örgütü ilân edilmelerine şahit olundu. Tunus’ta Gannuşi’nin başlattığı “barışçıl mücadele” söylemi/eyleminin yönü ve buna Saed rejimin tutumunun ne olacağı merak konusudur.

.

Fas seçimleri: Neo-Siyasal İslâmcılığın sonu mu?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

21 Eylül 2021, Salı
Fas’ta 8 Eylül’de gerçekleştirilen Temsilciler Meclisi seçimleri hem ülkenin hem de bölgenin gündeminde yeni tartışmalara yol açtı.
Seçimlere katılan 30 siyasî partiden sadece 12’si Temsilciler Meclisi’ne girmeyi başardı. Buradaki en önemli husus 2011 yılındaki Arap Baharı / Uyanışı sonrasında iktidara gelen, Fas’ın, Müslüman Kardeşler bağlantılı Adalet ve Kalkınma Partisi’nin Meclis’teki çoğunluğunu kaybetmesidir. Parti’nin, 395 Sandalyeli Meclis’te 125 sandalyesi mevcuttu. Ancak seçimlerde büyük bir gerileme kaydeden Parti, 125’ten 13 sandalyeye düştü.

Şimdi Fas’ta, Arap Baharı sonrası süreçte yükselişe geçen ve son seçimlerde büyük oy kaybına uğrayan siyasal İslâmcılar hakkında “neo-İslâmcılığın sonu mu?” tartışmaları yapılıyor.

Fas’ta her ne kadar 2011’de Yeni Anayasa kabul edilip, Anayasal monarşiye yaklaşılmaya çalışılsa da, Kral’ın etkisi ve yetkilerinde herhangi bir kayıp söz konusu değildir. Yine ülkede Kral’ın belirleyici konumu devam etmektedir.

Avusturya Güvenlik Politikası Enstitüsü’nden Michael Tanchum “Parti’nin seçimleri kaybetmesinde Fas’ın sarayla uyumlu merkezi bürokrasinin ekonomiyi daha iyi yönetebildiği, krizleri idare edebildiği ve istihdam artışı sağladığı” yönündeki kamuoyu algısının bir yansıması olarak görüyor.

Ortadoğu ve Kuzey Afrika bölgesinde özellikle 2011’deki Arap Baharı sonrasında, muhtelif ülkelerde yönetime gelen Müslüman Kardeşler bağlantılı siyasî partilerin iktidardan uzaklaştırıldığı belirtiliyor.

Mısır’da 2012’deki seçimlerde Müslüman Kardeşler üyesi Muhammed Mursi’nin Cumhurbaşkanı seçilmesi, ülke ve bölge demokrasisi için umut niteliği taşımaktaydı. Çünkü hem siyasal İslâmcılar’ın “hür, âdil, şeffaf” vb. özellikteki seçim yoluyla iktidara gelmesi ile demokrasiyle tanıştığını göstermesi hem de ilgili ülkelerin en azından demokrasinin (önceki sorunlu seçimlerin dışında) seçim unsuru ile yüzleşmesi önem arz etmekteydi. Dolayısıyla Mursi için Mısır’ın seçimle işbaşına gelmiş ilk Cumhurbaşkanı olması da, bölgenin Krallık, Şeyhlik, Emirlik gibi hanedan yönetimleri tarafından kendilerine bir tehdit algılanması da gecikmemişti. Sonuçta Mısır’da Abdülfettah es-Sisi liderliğindeki asker-sivil destekli darbe ile Mursi ve Müslüman Kardeşler’in Hürriyet ve Adalet Partisi iktidardan uzaklaştırıldılar. Aynı zamanda yasaklandılar ve terör örgütü ilân edildiler.

Bölgede siyasal İslâmcılara yönelik ikinci girişim Tunus’ta yaşandı. Tunus’ta 27 Temmuz 2021’de Cumhurbaşkanı Saed Kays’ın sivil darbesi ile, Raşid El-Gannuşi liderliğindeki En-Nahda Partisi’ni hedef alması, Bakanlar Kurulunu ve Parlamentoyu feshetmesi haberleri geldi.

Buna ek olarak bölgede üçüncü girişim 8 Eylül’de Fas seçimlerinde gerçekleşti. İktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisi’nin seçimlerde ağır yenilgiye uğraması dikkat çekiyor. Ancak Fas’ta Müslüman Kardeşler zayıflamış olsa da, rejime karşı direnç göstermeye devam ettikleri bildiriliyor.

Arap Baharı’nda toplumsal kesimlerin meydanlarda “ekmek, hürriyet ve onur” talepleri ile sonrasında yönetime gelen Müslüman Kardeşler bağlantılı siyasî partiler geçen sürede hem toplumsal desteklerini hem de siyasî kazanımlarını kaybettiler. Çünkü işsizlik, yoksulluk, yolsuzluk ve gelir dağılımı adaletsizliği gibi sosyo-ekonomik sorunlara çözüm üretmede başarısız oldular. Birde etnik, ideolojik ve dinî/mezhebî ayrılıkların derinleşmesinin olumsuz etkisini fazlasıyla yaşadılar.

Hasan El-Benna tarafından 1928’de kurulan Müslüman Kardeşler’in, bölgedeki 16 ülkede siyasî parti, cemiyet, dernek, topluluk vb. yapılanmalara sahip olduğu aktarılıyor. Müslüman Kardeşler başlangıçta, Mısır’daki İngiliz hâkimiyetine karşı cephe alarak faaliyet göstermiş ve devamında dünyanın en büyük kurumsallaşmış siyasal İslâmcı hareketi haline gelmiştir. 2011 Yılı Arap Baharı sonrasında ismi belirtilen ülkelerde iktidara gelerek siyasal İslâmî normlar üzerinden yönetimi sağlamaya çalışmaları büyük tepkilere sebep oldu. Birde ilk defa iktidarda olmanın da tecrübesizliğini yaşadılar.

Bugün Mısır, Tunus ve Fas’taki darbe ve seçimler üzerinden (Arap Baharı sonrasında) “neo-siyasal İslâmcılığın sonu mu?” tartışmaları yapılıyor. Özellikle bölgedeki siyasal İslâmcı yapılardaki genç kuşağın “iklim değişikliği, küresel ısınma, vergilendirme” vb. farklı söylemleri ile ilerleyen dönemde, yine farklı bir siyasal İslâmcı retoriğin geliştirileceğine ihtimal verilmektedir.

.

Afganistan’da geçici hükümet

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

11 Eylül 2021, Cumartesi
Afganistan’da beklenen geçici hükümet, Taliban Sözcüsü Zabiullah Mücahid tarafından 8 Eylül’de açıklandı.
Mücahid, “Afganistan İslâm Emirliği” adına yaptığı konuşmasında 33 üyeli geçici kabinedeki isimleri zikretti. Kabinedeki isimler arasında kadın bakan bulunmaması bazı aktörlerce tepkiyle karşılandı.

Geçici hükümette, Başbakan Molla Muhammed Hasan olurken; Başbakan Yardımcıları ise Molla Abdul Gani Birader ve Mevlevî Abdul Selam Hanefi olarak açıklandı. Savunma Bakanlığı’na Taliban’ın kurucusu Molla Ömer’in oğlu Molla Muhammed Yakup getirildi. İçişleri Bakanı Sirajuddin Hakkanî ve Dışişleri Bakanı da Mevlevî Emir Han Muttaki şeklinde belirlendi. Belirtilen isimlerden bazılarının, 4 Eylül tarihli Yeni Asya’da “Afganistan’da Yönetim Yapısı Kurmak” başlıklı köşe yazımda kuvvetle muhtemel kabinede yer alacaklarına değinmiştim.

Mücahid, geçici kabineyi beyanında “kimsenin Afgan işlerine karışmasına izin vermeyeceğiz. Sistemin adı, oluşumu ve sistemin türü Afganlara aittir” cümlesine de yer verdi.

Elbette bu cümleden, Taliban’ın bağımsız hareket edeceğinin sinyalini verdiği anlaşılmaktadır.

Taliban içerisinde bazı grupların, Geçiş Konseyi’ndeki Hamid Karzai, Abdullah Abdullah ve Gulbeddin Hikmetyar’a karşı oldukları ve geçici kabinede bakanlık verilmesini istemedikleri de değerlendirmeler arasında.

Bununla birlikte FBI tarafından aranan ve ABD Dışişleri Bakanlığı’nın başına 10 milyon Dolar ödül koyduğu, Sirajuddin Hakkanî’nin İçişleri Bakanlığına getirilmesi dikkate değer bir husustur.

Afganistan’ın nüfusu, Temmuz 2021 verilerine göre 37 milyon 466 bin 414 kişi olarak tahmin ediliyor. Ülkede farklı etnik gruplar mevcuttur. Etnik gruplar Peştun yüzde 42, Tacik yüzde 27, Hazara yüzde 9, Özbek yüzde 9, Türkmen yüzde 3, Beluci yüzde 2 şeklinde sıralanıyor. Buna Nuristani, Pamiri, Arap, Gujar, Brahuyi, Aimak, Paşayi ve Kırgız gibi yüzde 8’lik küçük grupları da eklemek gerekiyor.

Ancak 33 kişilik geçici kabine incelendiğinde, 31 bakanlığın Peştunlar’a, 2’sinin Tacikler’e ve 1’inin de Özbekler’e verildiği görülüyor. Dolayısıyla geçici hükümetin kurulmasında, Afganistan’daki etnik yapının dikkate alınmadığı anlaşıyor.

Heterojen nüfus yapısına sahip Afganistan’da, geçici hükümette etnik grupların sadece 3’üne yer verilmesinin yeni toplumsal huzursuzluklara yol açması muhtemeldir. Birde Şiî anlayıştaki Hazaralar’ın da mezhebî açıdan muhtemel dışlanma endişesi de göz ardı edilmemelidir.

Bununla birlikte geçici hükümetteki Peştun ağırlığı, Taliban’ın “İslâmî kimlikten” “etnik kimliğe” yöneldiğine yorumlanıyor. İç savaş olasılığının devam ettiği Afganistan’da, ülkenin parçalanması durumunda “Peştunistan” adında yeni bir bölünmeye gidebileceği ihtimali de söz konusudur. Böyle bir gelişmede, sadece Afganistan’da değil, komşu ülkelerdeki Peştunların da hareketliliği görülmesi muhtemeldir.

Yine farklı etnik yapıların da benzer girişim içine girip girmeyeceğinin garantisi verilememektedir.

Taliban’ın geçici hükümetinde, ülkenin bütün toplumsal taraflarının temsiline imkân vermediği nettir. Böylece Taliban’ın, Afganistan’da yeni bir “devlet inşası” sürecinin ne kadar başarılı olacağını tahmin etmek oldukça güçtür. Toplumsal tarafların, kendilerini daha çok etnik, mezhebî veya dinî inanışları üzerinden tanımladığı bir ülkede, Taliban’ın “ulus inşa” sürecinden de bahsetmek zor olsa gerektir.

Taliban’ın, “devlet inşası, ulus inşası” gibi zorlukları mevcutken, buna ülkenin ekonomik durgunluğunu, yoksulluk, Covid-19 salgını ve savaş yorgunluğunu da eklemek gerekiyor. Dolayısıyla Taliban, birçok açıdan tükenmiş bir ülkede geçici hükümet kurmuş oluyor.

Diğer taraftan Taliban içerisinde tartışmalar ve farklılıklar var.

Yine Taliban bünyesinde hiç kimsenin mutlak otoriteye sahip olmadığı belirtiliyor. Taliban’ın bugünkü yapısının da, yine grubun kendisi için handikap niteliğinde.

Batılı aktörlerin ve Afganistan’ın komşularının, Taliban’la para, ekonomi ve tanınma üzerinden ilişki kuracağı yorumlanıyor. Hatta ABD merkezli Wilson Center Asya Programı Direktör Yardımcısı Michael Kugelman “para ve tanınma”nın, Batılı ve bölgesel devletler tarafından bir koz olarak da kullanılabileceğine işaret ediyor. Bununla birlikte Kugelman “Pakistan, Çin ve Rusya”nın Taliban’ı tanımak hususunda daha yakın olduğunu vurguluyor. Burada Çin’in, Afganistan’ın Lityum başta olmak üzere diğer maden kaynaklarını çıkarmaya yönelik girişimleri biliniyor (Yeni Asya, 24.08.2021, Afganistan’ın Lityum Elementi, Çin Ekonomisini Şarj Eder mi?)

Uluslar arası sistemde belki de ilk defa, terör örgütü şeklinde tanımlanan ve muhtelif terör örgütü listelerinde yer alan bir unsurun, muhtemel hükümet / devlet kurma aşamalarına şahit olunuyor.

Taliban’ın bu girişiminin, diğer benzer unsurlara da örnek teşkil edebileceği ihtimaller arasındadır.

Taliban, ilân ettiği geçici hükümetiyle “meşrûiyet ve uluslar arası tanınma” arayışındadır. Ancak geçici hükümetin yapısı ve yöneltilen eleştiriler ele alındığında bunun zorlu bir süreç olduğu; uluslar arası aktörlerin de temkinli açıklamaları ile sürecin olgunlaşmasını izledikleri anlaşılıyor.

Bütün zikredilen gelişmeler içerisinde unutulan çok önemli bir husus var. Taliban bir geçici hükümet kurdu. Ancak geçici hükümeti kurarken Afgan halkına başvurdu mu?

Elbette hayır. Peki hemen herkes Taliban’ın duyurduğu geçici kabineyi değerlendirirken, Afgan toplumu bu işin neresinde yer alıyor?...

Gine’de darbe

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

07 Eylül 2021, Salı
Batı Afrika ülkesi Gine’de 5 Eylül 2021’de Cumhurbaşkanı Alpha Condé’ye askerî darbe yapılarak iktidardan uzaklaştırıldı. Condé’nin 7 Kasım 2020’de üçüncü defa tartışmalı bir seçimle Cumhurbaşkanlığı’na seçilmesi, ülkede huzursuzluğu arttıran bir unsur şeklinde değerlendiriliyor.
Yeraltı zenginlikleriyle bilinen Gine’de maden kaynaklarının ülke ekonomisine kazandırılamaması ve giderek büyüyen sosyo-ekonomik sorunlara çözüm üretilememesi de toplumsal kesimlerin zaman zaman memnuniyetsizliklerini ifade etmelerine sebep olmaktadır.

Condé’nin 2020 yılında toplumsal tarafların desteğini almadan Anayasa değişikliğine gitmesi ise, muhalefet cephesinde Anayasa’ya darbe şeklinde nitelenmişti. Yine Condé’nin üçüncü kez Cumhurbaşkanı seçilmesini protesto edenlerin, kanlı biçimde bastırılması ve Condé’nin Ekim 2020’de Fransız medyasına yaptığı beyanatta “ömür boyu başkanlık uygulamasını başlatmayı planladığından” bahsetmesi vb. sorunların Gine’de siyasî fay hatlarını hareketlendirdiğine yorumlanıyor.

Albay Mamady Doumbouya liderliğindeki bir grup asker tarafından gerçekleştirilen darbe ile, darbecilerin iktidarı devraldığı bildiriliyor. İktidarı ele geçiren cuntanın adının “Ulusal Meclis ve Kalkınma Komitesi” olduğu belirtiliyor. Cuntanın TV’den “Gine Halkının Meşrû İsteklerini Karşılamak İçin Birliğe” başlıklı açıklamasında Anayasayı, hükümeti ve devlet kurumlarını feshettiğini bildirdiği, aynı zamanda ülkenin “kara sınırını kapattığı” aktarılıyor. Cunta açıklamasının devamında “ülkenin sosyo-politik ve ekonomik durumu, Cumhuriyet kurumlarının işlevsizliği, adaletin araçsallaştırılması, yurttaş haklarının çiğnenmesi, demokratik ilkelere saygısızlık, kamu yönetiminin aşırı siyasallaşması, maliyenin kötü yönetilmesi, yoksulluk, yoksuzluk, vb. olumsuzlukların Ulusal Meclis ve Kalkınma Komitesi aracılığıyla Cumhuriyetçi Gine ordusunu Gine’nin egemen halkına ve bütünüyle sorumluluklarını üstlenmeye yönlendirdiği”ne dikkat çekiliyor.

Cuntanın lideri Doumbouya’nın da TV ve radyolardan yaptığı uzun konuşmada özetle “kapsayıcı ve barışçıl bir geçiş için ulusal istişare başlatacağız. Hiç kimse bir hiç için ölmemeli. Tüm ikili ve çok taraflı ortaklara, uluslar arası kuruluşlara verilen taahhütlere saygılıyız” ifadelerini kullandı. Birde Doumbouya, 1981-2001 Gana’da devlet başkanlığı görevinde bulunan Jerry Rawlings’in “halk, seçkinleri tarafından ezilirse, insanlara hürriyetlerini vermek ordunun işidir” sözüne de atıfta bulunuyor. Doumbouya’nın Fransa ve İsrail askerî akademilerinde eğitimler aldığı; Afganistan, Fildişi Sahili, Cubuti ve Orta Afrika Cumhuriyeti’nde uluslar arası operasyonel askerî görevler yaptığı kaydediliyor.

Gine’nin muhtelif yerlerinde, Condé’ye yapılan darbe halk tarafından sevinçle karşılanmış durumda. Diğer taraftan Afrika Birliği, Gine’deki darbe hakkında “her türlü iktidarın zorla ele geçirilmesini kınıyor ve Cumhurbaşkanı Alpha Condé’nin derhal serbest bırakılmasını istiyoruz” cümlesiyle Cunta’ya ve uluslar arası topluma mesajını iletiyor. Bununla birlikte Batı Afrika Ekonomik Topluluğu’ndan da (ECOWAS) “darbe girişiminin kınandığı, Condé’nin fizikî bütünlüğüne saygı gösterilmesini ve serbest bırakılması” talebi yayınlandı. Yine benzer bir tepki de BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’ten de geldi.

Albay Doumbouya’nın imzasıyla Gine saatiyle 22:22’de (Türkiye’de 01.25) yayınlanan 2 nolu basın bildirisinde “görevden alınan bakanların, milletvekillerinin, feshedilen kurumların yetkililerinin ve bütün resmî görevlilerin 06 Eylül Pazartesi saat 11:00’da başkent Conakry’deki Halk Sarayı’nda toplantıya dâvet edildiği” bildiriliyor.

Gine’de darbeyi yapan cuntanın ne kadar süre görevde kalacağı, bundan sonra nasıl bir yol izleyeceği, sosyo-ekonomik kalkınmayı ve siyasî birlikteliği nasıl sağlayacağı, uluslar arası aktörlerin sesine ne yönde cevap vereceği ve en önemlisi Ginelilerin beklentilerini karşılayıp karşılamayacağı hususları merakla beklenmektedir.

.

Afganistan’da yönetim yapısı kurmak

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

04 Eylül 2021, Cumartesi
Taliban’ın beklenenden daha hızlı sürede 15 Ağustos’ta Kabil’i ele geçirmesi ve Afganistan’ın büyük bölümündeki etkisi birçokları tarafından hayretle karşılanmıştı. Afganistan’la ilgili gelişmeler de haber kanalları ve gazetelerin internet sitelerinden âcil koduyla geçilmişti.
Elbette uluslar arası kamuoyu, Afganistan’da Taliban yönetiminin gerçekliğiyle karşı karşıya olduğu bir aşamada. Her ne kadar ABD’nin, 29 Şubat 2020’de imzaladığı Doha Anlaşması gereğince Taliban’ı “resmen tanıdığı” (de jure) ileri sürülse de, diğer bölgesel ve küresel aktörlerin “irade belirtmeksizin tanıdığı” (de facto) belirtilmektedir. Dolayısıyla Taliban lider kadrosunun, Afganistan’ın fiilî yöneticisi olma yolunda ilerledikleri kaydediliyor. Yine ülkenin fiilî yöneticiliğindeki en güçlü adayların “Taliban’ın en üst düzey Dinî Hâkimi Haibatullah Akhundzade, Siyasî Ofis Başkanı Molla Abdul Gani Birader, Afganistan-Pakistan sınırındaki ekonomik ve askerî varlıkları denetleyen Hakkanî Grubu’nun lideri mücahit Sirajuddin Hakkanî, askerî operasyonları yöneten ve Taliban’ın kurucusu Molla Ömer’in oğlu Molla Muhammed Yakup, eski Taliban hükümetinde bakan yardımcılığı ve 2015’ten bu yana Doha’daki Siyasî Ofisin Başkanı Sher Muhammed Abbas Stanekzai, müzakere ekibinin lideri ve eski Güçlü Din Bilginleri Konseyi Başkanı Abdul Hâkim Hakkanî” olduğu aktarılıyor.

Taliban’ın Kabil’i almasından sonra, lider kadrosunun uluslar arası açıklamaları ağırlıkta diyalog yollarını açık tutmaya yönelik olup ve ılımlı mesajlar vermeye çalıştıkları gözlemleniyor. Yapılan açıklamalardan, Taliban’ın yönetimde bulunduğu 1996-2001 yılları arasındaki döneme göre daha yumuşak dozda olduğu anlaşılıyor. Böylece Taliban’ın sürekli silâhlı ve muhtelif diğer mücadele yöntemleri yerine, kendine göre elde edilen kazanımı koruma amaçlı hareket ettiği tahmin ediliyor. Taliban’ın bu davranışı karşısında, uluslar arası aktörlerin de temkinli siyasî söylemde bulundukları görülüyor.

Ancak Taliban için zafer ilân etmeyle doğrudan ilişkili olan 3 madde kritik önem arz ediyor. Bunlar “yabancı güçleri ülkeden kovmak, meşrû yönetimi geri getirmek ve İslâmî yönetim kurmak” şeklinde sıralanıyor. Taliban’ın böylelikle geldiği noktayı güvence altına alma gayreti ihtimaller arasındadır. Zikredilen güvencenin birincisi olan “yabancı güçleri ülkeden kovmak”, Doha Anlaşması kapsamında ABD’nin Afganistan’dan çekilmesiyle yerine getirildiği kuvvetle muhtemeldir.

Taliban hakkında bugünlerde ikinci husus “meşrû yönetimi geri getirmek” başlığı tartışma konusu. Artık Afganistan’da Taliban’ın “yabancı destekli gayri meşrû hükümeti tanımayıp, ona direnme” retoriğinden “meşrû yönetimi geri getirmek” söylemine geçildiği ihtimaldir. Bu söylemin, ABD’nin geri çekilmesiyle daha da güçlendiği tahmin ediliyor. Çünkü Taliban’ın, 11 Eylül 2001 terör olayları sonrasında, ABD’nin Afganistan’a müdahalesiyle kaybettiği güç ve prestijini yeni dönemde tekrar toparlamaya çalıştığı yorumlanıyor.

Bununla birlikte Taliban’ın, Batılı demokratik değerlerle arasına mesafe koyduğu bilinmektedir. Birde Taliban yetkilileri, yabancı güçlerin güdümünde yapılan 2004 Anayasası’nı kabul etmeyeceklerini beyan ettiler. Dolayısıyla modern anlamda “şeffaf, âdil, hür” gibi özellikteki seçimden bahsetmek pek mümkün olmayacaktır. Taliban’ın daha önceki pratiklerine dayanarak, herhangi bir Anayasa maddesini veya yönetim kriterini “İslâmî ilkeler ve Afgan gelenekleri ışığında yorumlayacaklarına ve nihaî sonucu din âlimleri ile yaşlıların kararına bırakacakları” da ihtimallerdendir.

Buna ek olarak Hamid Karzai, Abdullah Abdullah ve Gulbeddin Hikmetyar’dan müteşekkil Geçiş Hükümeti/Konseyi’nin görüşmelerde bulunduğu, ancak Konsey’in yeni yönetimin kurulmasında ve “meşrû yönetimi geri getirmek”te oynayacağı rol belirsizliğini korumaktadır.

Afganistan’da idarî yapının kurulmasında ve güç paylaşımında ülkenin heterojen etnik ve mezhebî yapısının dikkate alacağı kuvvetle muhtemeldir. Böyle bir yönetimin de ne kadar istikrarlı olacağını söylemek oldukça güçtür.

.

AB’nin Afganistan’a yaklaşımı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

31 Ağustos 2021, Salı
ABD’nin Afganistan’dan çekileceğini açıklamasıyla birlikte, Taliban’ın hızlı ilerleyişi, AB’nin savunma ve güvenlik politikası karar alıcılarının da muhtemelen beklemediği bir durumdu.
Hatta Taliban’ın Kabil’i ele geçirmesinden birkaç hafta önce, gelişmelerin farkında olan Almanya’nın Kabil Büyükelçiliği’nin Berlin’den Alman personelin tahliyesi için hazırlık yapılması talebinin kabul edilmediği ileri sürülüyor. Ancak Taliban’ın Kabil’e girmesinden sonra, Alman personelin hava yoluyla tahliyesine başlandığı belirtiliyor.

AB temelde kolektif anlayış, ortak ben, kaynakların bir araya toplanarak paylaşılması vb. ortaklık hedefleriyle kurulmuş bir yapıdır. Fakat AB’nin, daha sonra toparlamış olsa da Covid-19 salgını başlangıcında gösterdiği ortaklıktan uzak anlayışın, kendisini Afganistan hususunda bir kez daha gösterdiği iddia ediliyor. Böylece salgın hastalık veya Avrupa’nın güvenlik politikası gibi âcil durumlarda pratikte sorunlar olduğuna ihtimal veriliyor.

Korona salgınının etkisi devam ederken, AB içerisinde Taliban hakkındaki güvenlik konusu gündeme gelmiş ve bunlara ek olarak Afgan mültecilere yönelik nasıl bir politika izleneceği hakkındaki krizle karşılaşılmıştır.

Başta Almanya olmak üzere AB üyesi ülkelerin iç savaştan kaçan Suriyeli mülteciler örneğiyle bir daha yüzleşmek istemedikleri bildiriliyor. Alman Federal İstatistik Bürosu’nun 2019 yılı verilerine göre, Almanya’da 843 bin Suriyeli göçmen bulunuyor. Her ne kadar belirtilen istatistik, Türkiye’deki mülteci oranıyla kıyaslanamayacak olsa da, Almanya açısından büyük bir rakam şeklinde veriler sunuluyor.

Bununla birlikte Taliban’ın 15 Ağustos’ta Kabil’i ele geçirmeden önce, AB liderlerinin sınır kapılarını kapatmaya hazırlandıkları da cabası.

AB üyesi ülkelerden Avusturya, Belçika, Danimarka, Almanya, Yunanistan ve Hollanda içişleri bakanlarının 5 Ağustos tarihli bir mektubu söz konusu. Mektupta, AB yürütme organı Komisyon’a “mültecilerin sınır dışı edilmelerinin devamını sağlamak için Afgan hükümetiyle görüşmeleri yoğunlaştırma çağrısı” yaptılar. Ayrıca mektupta, bakanlar “Afganistan’a hem gönüllü hem de gönüllü olmayan geri dönüşlerin âcil ihtiyacını” vurguluyorlar. Birde “geri dönüşlerin durdurulmasının yanlış olacağı, böyle bir durumda daha fazla Afgan mültecinin AB topraklarına gelmek için evlerini terk edebilecekleri” ihtimaline yer veriliyor.

Mektuba karşılık, ismi zikredilmeyen bir AB yetkilisinin “göçmen krizinin yakınında değiliz. Avrupa büyük bir Afgan göçmen tehdidi ile karşı karşıya değildir. Ancak yarım milyon Afgan’ın komşu ülkelere gideceğini tahmin ediyoruz” şeklindeki açıklaması dikkat çekiyor.

Diğer taraftan Alman Şansölyesi Angela Merkel “Afganistan’da Almanya’nın destek personeli, insan hakları aktivistleri ve risk altındaki başkaları da dahil 10 bin kadar Afgan’ın tahliye edilmesi gerektiğini” ifade etmişti. Merkel’in yerine gö- revi devralması planlanan Hıristiyan Demokrat Birliği Genel Başkanı Armin Laschet ise, 16 Ağustos’ta Merkel’in aksine, “Almanya’nın Afgan mültecileri kabul etme sözünü reddediyor.” Birde Laschet, “Almanya’nın, ihtiyacı olan herkesi alabileceği sinyalini şimdi göndermemiz gerektiğine inanmıyorum” beyanıyla Merkel’den farklı düşündüğünü ortaya koyuyor. Laschet açıklamasında son olarak “2015 yılından farklı şekilde, bu kez yerinde insanî yardım sağalamaya odaklanılması” gerektiğini ve “Afganistan’dan çoğu insan komşu ülkelere kaçacaktır. Dolayısıyla uluslar arası toplum, komşu ülkeleri desteklemeli ve insani felaketin hafifletilmesine yardımcı olmalıdır” görüşüyle mültecileri AB’de istemediğini belirtiyor.

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron da, kendisine ait “@EmmanuelMacron” isimli Twitter hesabından 16 Ağustos’taki konuşmasında mültecilere değiniyor. Macron konuşmasında “kendimizi, onları tehlikeye atacak ve her türlü kaçakçılığı besleyecek düzensiz göçlere karşı öngörmeli ve korumalıyız” ifadesini kullanıyor.

AB Komisyonu Başkanı Von der Leyen de, Yeni Asya’nın 21 Ağustos’taki haberinde “Taliban ile siyasi temaslarının olmadığını, Taliban’ı tanımadıklarını, çocukların ve kadınların haklarını inkâr eden bir rejime bir Avro bile vermeyeceklerini, ancak Afgan mültecileri kabul eden ülkelere yardım yapmaya hazır olduklarını” vurguluyor.

AB’nin kurucu iki büyük ortağı Almanya ve Fransa’nın mülteciler konusundaki görüşleri önem arz ediyor. Buna diğer AB üyelerini de ekleyince, mültecilerine yönelik tutum netleşiyor.

Avrupa’da ABD’nin çekilme hususunda NATO, AB üyelerinin ve ABD Başkanı Joe Biden’ın bile ayrıntılı bir şekilde bilgilendirilmediği eleştirileri de getiriliyor.

Bundan dolayı eski ABD Başkanı Donald Trump’ın ileri sürdüğü, Avrupa devletleriyle “stratejik özerklik” ve Biden’ın vaatlerinden olan “ABD-Avrupa arasında transatlantik ilişkilerin geliştirilmesi” girişimlerinde şu an için ilerleme kaydedilmesi pek mümkün görünmüyor.

Batılı güçlerin Afganistan’dan çekilmesi ile, ABD-AB arasındaki “transatlantik ittifakın siyasî, güvenlik ve ahlaki” açılardan “savunmasız ve zayıfladığına”na ihtimal veriliyor.

Kimilerine göre Afganistan’da, Batılı güçler hedeflerine ulaşamadı. Yani ABD ve Avrupa, Afganistan’a demokrasi, barış, refah, hukuk ve güvenlik ihraç etmede başarısız oldu. Kimilerine göre de hedefler, şekil ve muhteva değişikliğine uğradı. Ortadoğu’da ABD merkezli neo-conların, Avrupa’da da neo-liberallerin yeni bir “istibdat libası” giymeye çalıştıkları yorumlanıyor.

.

Afganistan’ın ekonomik ve insanî maliyeti

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

28 Ağustos 2021, Cumartesi
ABD ve müttefikleri, 11 Eylül 2001 terör olaylarından sorumlu tutulan El-Kaide örgütü ve lideri Usame bin Ladin’e karşı operasyonlar için Afganistan’a konuşlandılar. Yaklaşık 20 yılın ardından ABD, Taliban’la imzaladığı 29 Şubat 2020 tarihli Doha Anlaşması ile bölgeden çekiliyor.
11 Eylül olaylarının, ABD ve diğer ülke toplulukları üzerindeki siyasî, ekonomik, sosyal, dinî, psikolojik vd. etkileri geçmiş dönemde epeyce tartışma konusu oldu. Günümüzde ise, ABD’nin Doha Anlaşması’yla çekilme kararı almasının sonrasında, Afganistan’ın ABD’ye maliyeti tartışılıyor.

Bizler de, ABD çekilirken yerel, bölgesel ve küresel aktörlerin yaklaşımlarına odaklanmışken, değerli bir Ağabeyimin gönderdiği mesaj konuya dikkatimi çekti. Mesajın içeriği, Afganistan meselesinin ABD’ye ve müttefiklerine maliyeti üzerine.

Afganistan savaşının maliyeti hakkında ABD’de bulunan Brown Üniversitesi bünyesindeki Watson Enstitüsü’nün Uluslararası ve Kamu İşleri Bölümü’nün “Savaşın Maliyeti (Cost of War)” başlıklı raporu önem arz ediyor.

Watson Enstitüsü tarafından 15 Nisan 2021’de yayınlanan Rapor’un “Afganistan’daki Savaşın ABD’ye Bugüne Kadar Maliyetleri 2001-2020” başlığı altında, ABD’nin harcadığı toplam miktarın 2.261 trilyon Dolar olduğu belirtiliyor.

Rapor’a göre ABD’nin harcamalarının ana başlıklardaki dağılımı ise şöyle: “Savunma Bakanlığı Denizaşırı Âcil Durum Operasyonları Bütçesi 933 milyar, Dışişleri Bakanlığı Bütçesi 59 milyar, Savunma Bakanlığı Bütçesi 443 milyar, Afganistan Gazileri 296 milyar, Savaş Borçlanmasının Tahmini Faizi 530 milyar Dolar olmak üzere toplamda 2.261 trilyon Dolar” şeklinde gerçekleşmiştir.

Elbette Rapor’da belirtilen harcamaların Afganistan ve yine bu ülkeyle ilgili olarak Pakistan’da gerçekleştirilen operasyonlara aktarıldığı bildiriliyor. Bununla birlikte Rapor’da “ABD’nin, Afganistan savaşındaki gazileri için ömür boyu karşılayacağı giderleri içermediği ve savaşı finanse etmek için borç alınan paranın gelecekteki faiz ödemelerini de kapsamadığı” kaydediliyor. Bu ödemelerin de ilerleyen zamanda yapılmasıyla 2.261 trilyon Dolar’dan çok daha büyük bir maliyetin ortaya çıkacağı kesindir.

Rapor’da savaşın sadece ekonomik maliyeti değil, birde Ekim 2001 ile Nisan 2021 tarihleri arasındaki ölümlere de yer verilmektedir. Ölüm verileri de yine Afganistan ve operasyonların etki alanındaki Pakistan’ı kapsamaktadır. Rapor’da “2.442 ABD’li asker, 6 bin ABD’li Sivil Savunma Görevlisi, 3.936 ABD’li inşaat firması çalışanı, 78.314 ABD’li Askerî Polisi, 1.144 diğer müttefik ülke askerleri, 71.344 sivil, 84.191 muhalif/terör militanları, 136 gazete ve medya mensubu, 549 insanî yardım çalışanı olmak üzere 242 bin 62 kişinin öldüğü” aktarılıyor. Dolayısıyla savaşın hem ekonomik maliyeti hem de insanî kaybı oldukça fazla. Ancak şu da unutulmamalı ki, Watson Enstitüsü’nün Rapor’u kayıtlı verilerden elde edildiğidir. Geçen 20 yılda kayıt altına alınamayan ölümlerin de olduğu muhakkaktır.

Savaşın 20 yıllık maliyetine rağmen ABD’nin evanjelik, neo-con ve ezoterik politikasının başarısızlığı tartışılıyor. Birde ABD’nin bölgeye refah, demokrasi ve barış getireceği Büyük Ortadoğu Projesi (BOP) ve AB’nin Geniş Ortadoğu Projesi (GOP) akim kaldığı muhtemeldir. Hatta son gelişmeler ABD ve AB arasında siyaset ve strateji farklılığını iyice gün yüzüne çıkarmıştır. Başlangıçta ABD’nin iddia ettiği Yeni Dünya Düzeni girişiminin akıbeti de ayrı bir tartışma konusudur.

ABD, her ne kadar Afganistan’dan çekiliyor olsa da, Kabil’deki Hamid Karzai havaalanında 26 Ağustos’ta gerçekleşen ve IŞİD/DAİŞ/DAEŞ kaynaklı olduğu bildirilen bombalama olaylarından, ifsad komitelerinin eylemlerinin durmayacağı anlaşılıyor.

ABD’nin çekilmesi, 11 Eylül zihniyetinin sonu olmadığı ve ifsad komitelerinin çalışmalarının yeni bir versiyonunu teşkil ettiği ihtimaller arasındadır.

Değerli Ağabeyime konuya ve Rapor’a çektiği dikkatten dolayı teşekkürlerimi sunuyorum.

.

Pakistan’ın, Afganistan yaklaşımı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

27 Ağustos 2021, Cuma
Taliban’ın 15 Ağustosta Kabil’e girmesinden bir gün sonra, Pakistan Başbakanı İmran Han, kültür ve eğitim hakkında yaptığı konuşmasında “Afganların köleliğin zincirlerini kırdığını” ifade etti. Böylece Han’ın, Taliban’ın Afganistan’da kontrolü ele geçirmesini dolaylı şekilde onayladığı yorumlanıyor.
Taliban’ın Kabil’i almadan önce 29 Temmuzda, Pakistan ordusundan emekli Korgeneral Gulam Mustafa’nın Tweeter “@_GhulamMustafa_” hesabından yaptığı paylaşım dikkat çekiyor. Mustafa, Londra’daki Analist Sami Ullah Malik’in paylaştığı bir mesaja cevap olarak “Taliban’ın mücadelesi epik (destansı) boyutlarda. Hür dünyanın ‘İnşaallah’ yaşama biçiminin yok olmasına yol açacak geri dönüşü olmayan süreçleri harekete geçirdi” diye yazdı. Mustafa böylece, Taliban’ın Afganistan’daki ilerleyişinden duyduğu memnuniyeti dile getiriyor.

Bununla birlikte 17 Ağustosta “Pakistan’dan Camiat Ulema-i İslâm Fuzul (JUI-F) Grubu” lideri Mevlânâ Fazl Rahman ve “Vifak’ul Medaris El-Arabiya Pakistan” gibi İslâmî unsurlar ile “Avami Ulusal Partisi (ANP)” Genel Başkanı Aimal Vali Han vb. siyasî yapıların, Taliban’ın Afganistan’daki “başarısını kutladıklarını ve Müslüman dünyasının zaferi olduğunu” belirttiler. Taliban’ın Afganistan’a hâkim olmasından, Başbakan Han’la birlikte asker, İslâmî gruplar ve siyasilerin de olumlu mesajları görülmektedir.

Pakistan’ın ileri gelenlerinin, Hamid Karzai ve Eşref Ghani dönemlerinde, Pakistan’a rağmen Afganistan’da etkisi artan Hindistan’ın ivme kaybedeceğini düşündükleri iddia edilmektedir. Yine Taliban yönetiminde, Pakistan’ın etkisini arttıracağına ihtimal veriliyor. Çünkü Pakistan’ın en uzun kara sınırının Afganistan’la olması önem arz ediyor. Birde Taliban üzerindeki etkisinin, Pakistan’ı Taliban yönetimi ile iletişim kurmak için birincil diplomatik kanal olma özelliğiyle öne çıkartıyor.

Pakistan sahip olduğu bu özelliğiyle hem Taliban’la iletişim kurmada hem de Afganistan’a insanî yardımların dağıtılmasında önemli kılıyor. Diğer taraftan başta El-Kaide olmak üzere, benzeri terör yapılarının, Afganistan’da yeni dönemde tekrar konuşlanıp gelişme kaydederlerse, gelecekte ABD’nin terörle mücadele operasyonlarının gerçekleşmesine yardımcı olabileceklerine ihtimal veriliyor.

Taliban’ın Afganistan’daki durumu Ortadoğu’daki bazı İslâmî grupları cesaretlendirdiği gibi Pakistan içerisindeki muhtelif militan grupları da heyecanlandırabilir niteliktedir. Bunlardan en önemlisi Deobandi Pakistan Talibanı (Tehrik-i Taliban Pakistan) isimli Deobandi-Vahhabi çizgideki gruptur. Deobandi Pakistan Talibanı, kendi tanımlarına göre cihad ve şeriat iddiasında olan, mezhepçi bir topluluk olup, Pakistan’da Halifelik kurmak için Pakistan hükümetini devirmeyi amaçlamaktadır. Deobandi Pakistan Talibanı, zikredilen son özelliğinden dolayı, Afganistan Taliban’ından farklılaştığı ihtimaldir. Deobandi Pakistan Talibanı, 2000’ler ve 2010’ların başlarında Pakistan’da bir dizi terörist saldırılarda bulunup, güvenlik güçlerinin karşılık vermesinden çekindiklerinden Afganistan’da saklandıkları aktarılıyor. Elbette bu gibi gruplar, Pakistan için güvenlik meselesidir.

Diğer taraftan Deobandi Pakistan Talibanı, 14 Temmuz 2021’de Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’nun bir parçası olan, iki ülke arasında karayolu, demiryolu ve boru hattı ağını ihtiva eden 65 milyar Dolarlık bir yatırım planı kapsamındaki Dasu Hidroelektrik Barajı inşaatına çalışanları taşıyan otobüse saldırılarda bulunmuştu. Saldırılarda 13 kişinin öldüğü ve bunlardan 9’unun Çinli çalışanlardan meydana geldiği belirtiliyor. Böylelikle Deobandi Pakistan Talibanı’nın, Pakistan’daki Çin yatırımlarına karşı olduğu anlaşılmaktadır.

Pakistan, Afganistan’da eskiye nazaran daha fazla etki arayışında olup, ulusal güvenlik algısını büyük ölçüde rakibi Hindistan karşısında temellendirmiştir. Ancak Pakistan’daki figürlerce, Afganistan’daki Taliban’ı dolaylı veya dolaysız bir şekilde tanımak ya da tanımlamanın, ülkelerini hedef alan diğer grupların dikkatinden kaçmadığı aşikârdır. Yine de Pakistan’ın hem topraklarındaki hem de dışındaki unsur ve gruplarla ilişkisinin dengesi, kendi güvenliğiyle ilişkili olduğu kuvvetle muhtemeldir.

.

Hindistan’ın, Afganistan ilişkisi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

26 Ağustos 2021, Perşembe
Taliban’ın kontrolüne geçen Afganistan’a yönelik bölge ülkelerinin yaklaşımları merak konusu. Bu ülkelerden biri de şüphesiz Hindistan’dır.
Katar’ın başşehri Doha’da, Taliban ve Afgan hükümet temsilcilerinin bulunduğu belirtiliyor. Hindistan Dışişleri Bakanı Subrahmanyam Jaishankar’ın, 2021 Temmuz ayının ikinci haftasında, Doha’yı iki kere ziyaret ettiği bildiriliyor. Jaishankar’ın 14 Temmuz’da gerçekleştirdiği son ziyaretinde, Taliban lideri Molla Birader ve ABD’nin Afganistan Özel Temsilcisi Zalmay Halilzad da dahil birçok yetkiliyle görüştüğü kaydediliyor.

Hindistan Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Arindam Bagchi’nin, Taliban’ın Kabil’e girdiği 15 Ağustos günü yaptığı açıklamada “Hindistan’ın, Afganistan’ın kalkınması ve yeniden inşasına yönelik uzun vadeli taahhüdümüz uyarınca, Afganistan’daki çeşitli unsurlarla temas halinde olduklarını” vurgulaması dikkat çekiyor. Ancak Hindistan’ın daha önceki yıllarda, Afganistan’daki Hindistan dış temsilciliklerine Leşker Taiba ve Ceyş Muhammed gibi grupların terör saldırıları hatırlardadır. Hindistan, saldırıları kolaylaştırdığı gerekçesiyle Taliban lider kadrosuyla doğrudan görüşmelerde bulunmamaktaydı. Bununla birlikte geçmişte Hindistan, doğrudan görüşmese de Taliban’la iletişimi olan bölgedeki daha ılımlı gruplarla diyaloğunun olduğu ileri sürülüyor.

ABD’nin bölgeden çekilme sürecinde, Taliban’ın iktidarı alması ile Yeni Delhi yönetiminin yeni stratejiler arayışına gireceği tahmin ediliyor. Konuyla ilgili olarak Taliban Sözcüsü Süheyl Şahin 14 Ağustos’taki açıklamasında “Hindistan’ı Afganistan’da Salma Barajı, yollar, okullar ve diğer altyapı projeleri gibi insanî kalkınma ve çabalarını takdir ettiklerini; Hindistan’ın ülkelerine 2 milyar Dolar’dan fazla yardım ettiğini, ancak askerî varlık şeklinde istemediklerini ve Afganistan halkı için yaptıkları her şeyi takdir ettiklerini” beyan ediyor. Şahin’in beyanatının Taliban sonrası dönemde Afganistan stratejisi için Hindistan’a verilen ipucu biçiminde değerlendiriliyor.

Taliban’la karşılıklı olumlu açıklamalarına rağmen Yeni Delhi’nin Afganistan’la ilgili 3 önemli husus önem arz etmektedir. Bunlardan birincisi Afganistan’ın 1996-2001 yılları arasında Taliban tarafından yönetildiği İslâm Emirliği dönemidir. Bu dönemde, Hindistan’ın Afganistan’da diplomatik misyonunun mevcut olmadığı aktarılıyor. Pakistan’daki teröristler tarafından 31 Aralık 1999’da Hindistan’a ait India Airlines IC 814 nolu ticarî uçak 160 yolcusuyla kaçırılmıştı. Kaçırılan uçak Afganistan’ın Kandahar şehrine indirilerek, Taliban militanlarınca ele geçirilmiş ve Hindistan hapishanelerinde tutuklu bulunan “Mushtaq Ahmet Zargar, Ahmet Ömer Saeed Şeyh, Mulana Mesut Azhar” isimlerinde 3 militanın serbest bırakılmasının ardından uçağın Pakistan’a gidişine izin verilmişti. Yeni Delhi ve Taliban arasındaki bu olay halen hafızalardadır.

İkincisi, Afganistan’da hem Taliban hem de Pakistan Servisler Arası İstihbarat Müdürlüğü (ISI) ile bağlantısı olan Hakkanî Grubu’nun varlığı, Hindistan’a rahatsızlık vermektedir. Çünkü Hakkanî Grubu’nu Leşker Taiba’nın desteklediği ve ISI’nin güdümünde ve Hindistan karşıtı bir stratejiye sahip olduğu iddia ediliyor. Hatta Hakkanî Grubu’nun, 2008 ve 2009 yıllarında Kabil’deki Hindistan Büyükelçiliği’ne yönelik saldırılardan sorumlu tutulduğu belirtiliyor. Bu gelişmeler iki taraf arasındaki ilişkilerin geçmişinde kötü bir örnek teşkil ediyor.

Üçüncüsü ise, Hindistan’ın; İran, Rusya, ABD ve Avrupa devletleriyle yakın ilişkilerinin mevcudiyeti sayesinde bölgesindeki konumunu güçlendirdiği vurgulanıyor. Hindistan zikredilen konumunu kullanarak, halen Kabil’de Geçiş Konseyi için bulunan Hamit Karzai, Abdullah Abdullah ve Gulbuddin Hikmetyar gibi isimleri de dahil ederek yeni bir süreç başlatabilir.

Hindistan’ın bu süreci, 5 Aralık 2001’de imzalanan Bonn Anlaşması (Afganistan Daimî Devlet Kurumlarının Yeniden Kurulması Geçici Düzenlemeleri Anlaşması) benzeri, uluslar arası bir girişimle gerçekleştirebileceğine ihtimal veriliyor.

İlerleyen süreçte Hindistan, Afganistan’ın geleceğine yatırım yapan Çin ve İran gibi ülkelerle birlikte bölgesel ve uluslar arası bir girişimin içinde olabilir. Taliban’ın 15 Ağustos sonrasında en azından söylem bazında olumlu mesajlar verdiği biliniyor. Taliban sonrasında Hindistan’ın Afganistan hakkında nasıl bir strateji izleyeceği yine Taliban’ın davranışına göre şekilleneceği kuvvetle muhtemeldir.

.

İran’ın, Afganistan politikası

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

25 Ağustos 2021, Çarşamba
ABD’nin 11 Eylül 2001 terör olaylarından sonra Afganistan’ı işgali ile, İran ezeli düşmanı ABD varlığını sınır komşusunda görmeye başladı. Böylece Şiî anlayıştaki İran, yanı başında Sünnî Taliban ve ABD arasındaki savaşın hassasiyeti içinde oldu.
İran’ın zaman zaman Kuzey Kore ve Venezüella gibi gayrimüslimlerle işbirliğine gittiği görülmüştür. Aynı zamanda İran’ın ortak düşman algısında buluştuğu Hamas, Filistin İslâmî Cihad, Taliban, bazen El-Kaide olmak üzere Sünnî unsurlarla da bir araya geldiği bildiriliyor.

Afganistan’da 2001 yılı öncesi de Taliban yönetiminden kaçan Afganlıların ilk güzergâhlarından biri İran olmuştu. Uluslararası Af Örgütü’nün 20 Temmuz 2019 tarihli verilerine göre, İran bir dönem 2 milyon Afgan mülteciyi barındırmaktaydı. Ancak bunların yarısından fazlası, ABD’nin 11 Eylül’den sonra Afganistan’a müdahalesi sonrasında ülkelerine döndükleri belirtiliyor. Afgan mültecilerin çoğunun ülkelerine dönüşü, İran ekonomisinin ucuz Afgan işgücünü kaybetmesine sebep olmuştu.

Ucuz işgücünün kaybı, İran’ın kendi vatandaşlarının sosyo-ekonomik ve istihdam ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanması sonucunda İran’da toplumsal protestolar yaşadığı da kaydediliyor.

ABD’nin Afganistan’dan çekilmesi ve Taliban’ın kontrolü ele geçirmesiyle, İran en başta, Afgan mülteci hareketliliğinden endişe etmektedir. Bununla birlikte İran İçişleri Bakanlığı Sınır İşleri Genel Müdürü Hüseyin Kasımî “Afganistan sınırında görevli birliklere, İran’a girmeye çalışan Afganlıları engellemeleri” talimatı verildiği bildiriliyor. İran’ın hal-i hazırda 3 buçuk milyon Afgan mülteciye ev sahipliği yaptığı aktarılıyor.

İran’ın ikinci tereddüdü de ABD’nin çekilmesiyle doğan güç boşluğundan en fazla uyuşturucu tacirlerinin yararlanacağı ve uyuşturucu akışının hızlanacağı ihtimalidir. BM Uyuşturucu ve Suç Bürosu’nun 2019 yılı verilerinden, küresel eroin arzının yüzde 80’inden fazlasının Afganistan kaynaklı olduğu ve bunun çoğunlukla yasadışı yollardan İran-Afganistan sınırı üzerinden Batıya ulaştırıldığı değerlendiriliyor. Buna karşılık İran’ın uyuşturucu akışı ve bağımlılığı ile mücadele önemli miktarda para harcadığı ve güvenlik tedbirleri aldığı beyan ediliyor.

İran’ın üçüncü çekincesi ise, Washington Post gazetesinin 30 Hazirandaki nüshasında “Taliban’ın Afganistan’daki Hazara Şiî azınlığına yönelik zulmünden” bahsedilmektedir. Afganistan’ın yüzde 10’nunu meydana getiren Şiilerin neredeyse tamamı Hazara’dır. Yeni süreçte Taliban’ın Hazara Şiileri’ne karşı olası bir saldırısında, İran’ın Beşşar Esad’ı savunmak için yetiştirdiği iddia edilen yaklaşık 30 bin kişilik Fatimiyyun Tugayı’nı harekete geçirmesine ihtimal verilmektedir.

Taliban’ın Kabil’e girmesinin hemen sonrasında, BBC Farsça Muhabiri Hadi Nili’nin 15 Ağustos’taki Twitter mesajında “Tahran yönetiminin gazetecilere, Taliban’a yönelik eleştirel yayın yapmamaları talimatı verildiği” bildiriliyor.

Tahran Üniversitesi İngiliz Edebiyatı ve Oryantalizm bölümünden Prof. Dr. Seyyid Muhammed Marandi “Taliban’ın İran’la ilişkilerinin son 20 yılda, 3 Ocak 2020’de öldürülen Kasım Süleymani’nin liderliğindeki Kudüs Gücü grubu üzerinden gerçekleştiğini” ifade ediyor.

Marandi birde “Taliban’ın Kudüs Gücü’ne 4 konuda teminat verdiğini; bu teminatların İran sınırında istikrarın korunması, yabancı güçlerin varlığına karşı duruş, farklı etnik grup ve mezheplere saygılı olunacak ve kardeş kardeşi öldürmeyecek” şeklinde sıralanıyor.

Diğer taraftan Taliban’ın talebi üzerine İran’dan ve Afganistan’a akaryakıt ihracatının yeniden başladığı haberleri 23 Ağustos’ta Al Jazeera ve Reuters ajanslarından verildi. Böylece İran ve Taliban ilişkilerinde bir adım daha atıldı. Haberde “İran Petrol, Gaz ve Petrokimya Ürünleri İhracatçıları Birliği Sözcüsü Hamid Hüseyni, İran’ın Taliban’dan gelen talep doğrultusunda, birkaç gün önce Afganistan’a benzin ve gaz yağı ihracatını yeniden başlattıklarını” açıklıyor. Buna ek olarak Hüseyni “Taliban’ın İran’dan yakıt ithalatına uygulanan tarifeleri yüzde 70’e kadar düşürmesinin ardından başladığını” sözlerine ekledi.

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Saeed Hatipzade 17 Ağustos’taki basın açıklamasında “Afganistan’ın Mezar-ı Şerif, Celalabad ve Kandahar şehirlerinde İran temsilciliklerinin açık ve başşehir Kabil’de de Büyükeliçiliğin faaliyette olduğunu” belirtti. Böylece Çin ve Rusya gibi İran’ın da, Taliban’ı “de facto” (irade belirtmeksizin) tanıdığı muhtemeldir.

Hatipzade’nin 23 Ağustos’taki basın toplantısında ise “İran’ın Afganistan politikasını açıkladığı” bildiriliyor. Hatipzade “diyalog ve barışçıl çözümden yana ve bütün parti ve gruplarla temas halinde olduklarını, Afganistan’da bütün etnik grupların haklarını güvence altına alacak ve koruyacak kapsamlı bir hükümet kurulmasını desteklediklerini, şu anda İran’ın Taliban’ı resmen tanıma aşamasında olmadığı, mülteciler hususunda dikkatli oldukları ve barış için Geçiş Konseyi’nin başarısını umduklarını” belirtiyor.

Sünnî Taliban’ın bir zamanlar Şiî İran’ın düşmanı olmuş, iki taraf 1998’de neredeyse savaşın eşiğine gelmişlerdi.

Bugünkü gelişmelerden İran devrim ideolojisinin başlıca itici gücünün dinî kriterlerden daha ziyade, ABD ve İsrail karşıtlığı olduğu muhtemeldir.

.

Afganistan’ın Lityum elementi, Çin ekonomisini şarj eder mi?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

24 Ağustos 2021, Salı
Afganistan’da Taliban’ın 15 Ağustos’ta kontrolü ele almasıyla birlikte, siyasî, ekonomik ve toplumsal pek çok konu gündeme gelmektedir.
Bunlardan en önemlilerinden biri de yüksek ekonomik değere sahip olan Afganistan’ın yeraltı zenginlikleri olduğu ileri sürülüyor.

Afganistan topraklarında, dünyada iklim değişikliği ile mücadele önemli bir işlev gören yenilenebilir enerjiye geçişi destekleyecek “değerli element”lerden “Lityum”un fazlasıyla bulunduğu bildiriliyor. Hatta Afganistan’da lityum kaynağı açısından dünyanın en zengin yataklarına sahip olduğu ve ülkenin lityum rezervinin 1 trilyon Dolar civarında olduğu tahmin ediliyor. Birde Afgan coğrafyasında uzun süren savaşlar, yetersiz altyapı ve teknoloji imkânının olmayışı da ülkenin toprak altındaki zenginliklerinin ekonomiye kazandırılmasını engellemiştir.

Taliban’ın 20 yıl sonra, yönetime tekrar gelmesi ve maddî kaynaklara ihtiyaç duyması, lityum başta olmak üzere ülkenin madenlerinin önemini ortaya çıkardı. Bundan dolayıdır ki, Taliban, lityum sahalarına nöbetçi yerleştirerek başka silâhlı unsurlar tarafından ele geçirilmesini önlemeye çalıştığı aktarılıyor.

ABD İçişleri Bakanlı Jeolojik Araştırma Ajansı’nın (USGS) Ocak 2021 verilerine göre, Afganistan’da başlıca “boksit, bakır, demir cevheri, lityum ve nadir nitelikte değerli toprak elementlerini coğrafyasında bulunduruyor. Özellikle 2021’de güç kabloları üretmek için gerekli bakırın, uluslar arası piyasalarda tonu 10 bin Dolar’ın üzerine çıkmasıyla sıcak bir emtia haline gelmiştir. Yine lityum, elektrikli araba pilleri, güneş panelleri ve rüzgâr çiftlikleri yapmak için çok önemli bir elementtir. Bununla birlikte Uluslararası Enerjisi Ajansı’na göre, dünya lityum talebinin 2040 yılına kadar 40 kat artması bekleniyor.

Uluslararası Stratejik Mineraller Envanteri’ne katılan ülkeler tarafından, lityum, büyük ölçüde yeşil teknolojilerdeki önemine binaen muhtelif çalışmalarda 15 kritik maden ürününden biri olarak belirlenmiştir. Lityum’un kullanım alanları ise “şarj edilebilir piller, seramik, cam, madeni yağlar, döküm kalıplarındaki akı tozları, hava arıtma, polimer üretimi, alüminyum vd. şeklinde sıralanıyor.

Guillaume Pitron’un 2020 yılında Scribe Yayınları’ndan çıkan “Nadir Metaller Savaşı (The Rare Metals War)” kitabında, Afganistan’ın “bugüne kadar kullanılmayan devasa bir lityum rezervi üzerinde oturduğunu” kaydediyor. Aynı zamanda Pitron, ülkenin temiz enerjide kullanılan nadir toprak elementlerinden “neodimyum, praseodimum ve disprosyum”a da sahip olduğu bilgisini veriyor.

USGS, Afganistan’ın lityum rezervini 1 trilyon Dolar değerinde tahmin etse de, Afgan makamlarının tahminlerinin 3 trilyon Dolar olduğu bildiriliyor. Diğer taraftan Afganistan zümrüt, yakut, turmalin, lapis lazuli gibi değerli taşlara da sahiptir. Ancak bu taşların kaçakçıların yasadışı yollarla ülke dışına çıkardıkları açıklanıyor.

Yabancı sermaye ise, yatırım yapacağı ülkede hukukî güvence ve güvenlik kriterlerini aramaktadır. Ancak Taliban’ın yönetime gelmesi, yabancı yatırımcıyı Afganistan’dan uzaklaştırdığı muhtemeldir. Buna ek olarak Çin’in, Taliban’ı “de facto tanıması, işbirliği mesajı vermesi, ilişki kurmaya yönelik karşılıklı görüşmeler yapması vb.” Afganistan’ı bir yatırım sahası görmesi tahminler arasındadır (Yeni Asya, 23.08.2021, Çin ve Rusya’nın Taliban’a Yaklaşımı).

Çin Devlet Metalurji Grup Şirketi, 2007 yılında Kabil’in 40 km güneydoğunda konumlu Mes Aynak bakır madeni işletmesini 30 yıllığına kiralamış ve 11.5 milyon ton emtia çıkarma hakkını elde etmişti. Ancak güvenlik sorunları sebebiyle maden işletmesinin bir türlü faaliyete geçirilemediğinden bahsediliyor. Çin’in, Taliban rejimi ile ilişkilere başlamasıyla, madeni açmayı planladığı haberlerde geçiyor. Çin’in, lityum için de benzer bir anlaşma imzalayabileceği ihtimal dahilindedir.

Hatırlanacağı üzere ABD eski Başkanı Donald Trump döneminde, Mayıs 2019’da ABD’de “Çin menşeli Huawei markasının casusluğa varan faaliyette bulunduğu” iddiası ile Çin’e karşı yaptırımlar söz konusu olmuştu. Hatta bu yaptırımlar uluslar arası ticarete de yansımıştı. Çin ise, Trump öncülüğünde başlatılan bu gelişmeye, teknolojide kullanılan Çin’den “değerli element / nadir toprak element”lerinin ihracatına kısıtlama getireceğini ileri sürerek cevap vermişti. Dolayısıyla lityum gibi değerli / nadir toprak elementleri, teknoloji üreten ülkeler için önem arz ediyor.

Hal-i hazırda dünyanın en büyük ikinci ekonomisi olan Çin’in, teknoloji vd. üretimlerinde kullanılmak üzere, Afganistan’ın lityum madenlerine de yöneleceği kuvvetle muhtemeldir. Malî kaynağa ihtiyacı olduğu iddia edilen Taliban ve Çin arasında lityum üzerinden “karşılıklı bağımlılık” ilişkisinin gelişeceği değerlendirilmektedir.

.

Çin ve Rusya’nın Taliban’a yaklaşımı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

23 Ağustos 2021, Pazartesi
ABD’nin Afganistan’dan çekilmesiyle birlikte, 20 yıllık ABD varlığı sona eriyor. Ancak ABD’den doğan otorite boşluğunun Taliban tarafından doldurulmasının, bölge ülkelerini endişeye sevk ettiği muhtemeldir.
Çin’in, Afganistan’daki güç boşluğundan doğan endişesi özellikle Uygurlu Müslümanların yaşadığı Sincan Özerk Bölgesi’ndeki Doğu Türkistan konusundan kaynaklandığı belirtiliyor. Çin, Afganistan topraklarının güç boşluğundan dolayı yararlanacağına ihtimal verdiği Doğu Türkistan İslâmî Hareketi’nin (DTİH) üyelerini eğitmek için kullanmasından çekiniyor. Birde Çin, DTİH’in Afganistan topraklarının Sincan’a muhtemel saldırıları için üs olarak kullanması tereddüdünü taşıdığı bildiriliyor. Halbuki Doğu Türkistan’da, Çin’in Uygur Müslümanları’na yönelik anti-demokratik, hukuk dışı, insan hakları ve hürriyetleri kısıtlayıcı uygulamaları dünyanın gündeminde. Hatta Çin’in, Uygurlar’a karşı soykırıma varan nitelikteki muhtelif davranışları olduğu kaydedilmektedir. (Yeni Asya, 21-22-23-24-28 Ağustos ve 3-11 Eylül 2019 tarihli makaleler)

Pekin Yuan Wang Askerî Bilim ve Teknoloji Enstitüsü Araştırmacılarından Zhou Chenming de, “Afganistan’daki gelişmeler hakkında başlıca 3 hususun Çin açısından önemli” olduğunu vurguluyor. Bunlardan birincisi yukarıda bahsedilen DTİH kaygısı. İkincisi ABD’nin çekilmesinden kaynaklı Orta Asya’da tepki gösterebilecek aşırılık yanlısı veya terör unsurlarının Çin’in Sincan veya diğer bölgelerindeki sanayi/yatırım sahalarına saldırılar düzenlemesi ihtimalidir. Üçüncüsü de Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan Özbekistan vd. bölge ülkelerinde, küçük şirketlere sahip tahmini 1 milyon Çin vatandaşının güvenliğidir. Ayrıca Çin’in Kuşak-Yol Girişimi’ndeki çevre ülkelerde Çin menşeli şirketlerin yatırımlarının korunması önem arz ediyor.

Taliban’la ilişkilerde Çin ve Rusya’nın beraber hareket edebileceği aktarılıyor. Bununla birlikte 9 Ağustos’ta, Çin ve Rusya’nın Gobi Çölü’nde “Zapad/Etkileşim 2021 Ortak Askerî Tatbikat” gerçekleştirdikleri uluslar arası haberlerde yayınlandı. Ayrıca 5 gün süren tatbikatın “Orta Asya’daki aşırılıkçı ve terörist grupları caydırmak amacı”ndan bahsediliyor. Çin ve Rusya’nın ilk kez büyük çapta tatbikat yaptıkları belirtilirken, hal-i hazırda Şangay İşbirliği Örgütü üyesi olan iki ülkenin, Afganistan’daki yönetim değişikliği ve Taliban hususunda beraber hareket edebilecekleri ihtimaller arasında. Çin’in hassasiyetleri yukarıda sırlanmaktadır. Çin Sosyal Bilimler Akademisi Çin-Rusya Uzmanı Su Chang “Rusya’nın ise, Afganistan’dan kaynaklı uyuşturucu trafiğini ve terör saldırılarını engellemeyi, böylece arka bahçesinde güvenliği sağlamayı hedeflediği”ni ifade ediyor.

Çin Uluslararası ve Stratejik Araştırmalar Vakfı’ndan Eagle Yin’e göre “Çin ve Rusya’nın Afganistan’da Taliban’la çalışması şarttır. Her ne kadar Rusya, Taliban’ı terör örgütü görüyor olsa da, 2018’de bir Taliban heyetine ev sahipliği yaparak, örgütle açıkça ilişki kurmuş oldu.” Buna ek olarak Yin, “Pekin ve Moskova’nın koordinasyon ve işbirliği konusunda fikir birliğine vardıklarını, Çin’in ekonomik kalkınmaya daha fazla önem vereceği ve Rusya’nın da güvenliğe ağırlık vereceğini” aktarıyor.

Diğer taraftan Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Hua Chunying 17 Ağustosta yaptığı basın toplantısında “Afgan Taliban”ına geniş yer verdi. Chunying “28 Temmuzda Dışişleri Bakanı Wang Yi, Tianjin’de Afgan Taliban Siyasî Komitesi Başkanı Molla Abdul Gani Birader başkanlığındaki konuk heyet ile bir araya gelindiği; Afgan Talibanı’nın ülke ve ulusun çıkarlarını ön planda tutacağı, barış görüşmelerinin bayrağını yüksek tutacağı, barış hedefini belirleyeceği, olumlu bir imaj inşa edeceği ve kapsayıcı bir politika izleyeceği umudunu dile getirdiğini” bildiriyor. Chunying açıklamasına “Afganistan’daki bütün hizipler ve etnik gruplar dayanışma oluşturmalı; Wang Yi’nin 16 Ağustos’ta Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’la da telefonda görüştüğünü” ekledi. Chunying birde “Çin, Afgan Taliban’ını ılımlı ve ihtiyatlı bir din politikası izlemeye, diğer taraflarla açık ve kapsayıcı bir siyasî yapı oluşturmak için çalışmaya, barış ve dostluk dış politikası izlemeye ve özellikle komşu ülkelerle uyum içinde yaşamaya ve yeniden yapılanmayı sağlamaya teşvik ediyor. Ve Afganistan’da kalkınma ile yeni Afgan rejiminin her türlü uluslar arası terörist güçten temiz bir şekilde ayrılmasını umuyoruz” diyerek Taliban’la çalışabileceklerinin mesajı verilirken, Çin’in bu şekilde Taliban’ı tanıdığı değerlendiriliyor.

Rusya Dışişleri Bakanlığı’nın 16 Ağustos’taki basın bildirisinde “Afganistan’daki gelişmeler bir bütün olarak istikrar kazanıyor. Taliban, kamu düzenini uygulamaya başladı ve yerel sakinler ve yabancı diplomatik misyonlar için güvenlik garantilerini yeniden teyit etti. Kabil’deki Rus Büyükelçiliği normal şekilde çalışmaya devam ediyor” ifadeleriyle, aynı Çin gibi Taliban yönetiminin tanıdığına yorumlanıyor.

Afganistan’da iktidar değişikliğine, Çin ve Rusya’nın ekonomik ve güvenlik odaklı yaklaştığı görülmektedir. Yine Çin ve Rusya’nın birlikte hareket etmeleri bölgesel ve uluslar arası sistemde muhtemel yeni kutuplaşmaların meydana gelmesi şeklinde yorumlanıyor. Her iki aktörün, Taliban’la şu an için “de facto (irade belirtmeksizin)” tanımayla ilişki kuracağı anlaşılmaktadır.

.
Çin ve Rusya’nın Taliban’a yaklaşımı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

23 Ağustos 2021, Pazartesi
ABD’nin Afganistan’dan çekilmesiyle birlikte, 20 yıllık ABD varlığı sona eriyor. Ancak ABD’den doğan otorite boşluğunun Taliban tarafından doldurulmasının, bölge ülkelerini endişeye sevk ettiği muhtemeldir.
Çin’in, Afganistan’daki güç boşluğundan doğan endişesi özellikle Uygurlu Müslümanların yaşadığı Sincan Özerk Bölgesi’ndeki Doğu Türkistan konusundan kaynaklandığı belirtiliyor. Çin, Afganistan topraklarının güç boşluğundan dolayı yararlanacağına ihtimal verdiği Doğu Türkistan İslâmî Hareketi’nin (DTİH) üyelerini eğitmek için kullanmasından çekiniyor. Birde Çin, DTİH’in Afganistan topraklarının Sincan’a muhtemel saldırıları için üs olarak kullanması tereddüdünü taşıdığı bildiriliyor. Halbuki Doğu Türkistan’da, Çin’in Uygur Müslümanları’na yönelik anti-demokratik, hukuk dışı, insan hakları ve hürriyetleri kısıtlayıcı uygulamaları dünyanın gündeminde. Hatta Çin’in, Uygurlar’a karşı soykırıma varan nitelikteki muhtelif davranışları olduğu kaydedilmektedir. (Yeni Asya, 21-22-23-24-28 Ağustos ve 3-11 Eylül 2019 tarihli makaleler)

Pekin Yuan Wang Askerî Bilim ve Teknoloji Enstitüsü Araştırmacılarından Zhou Chenming de, “Afganistan’daki gelişmeler hakkında başlıca 3 hususun Çin açısından önemli” olduğunu vurguluyor. Bunlardan birincisi yukarıda bahsedilen DTİH kaygısı. İkincisi ABD’nin çekilmesinden kaynaklı Orta Asya’da tepki gösterebilecek aşırılık yanlısı veya terör unsurlarının Çin’in Sincan veya diğer bölgelerindeki sanayi/yatırım sahalarına saldırılar düzenlemesi ihtimalidir. Üçüncüsü de Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan Özbekistan vd. bölge ülkelerinde, küçük şirketlere sahip tahmini 1 milyon Çin vatandaşının güvenliğidir. Ayrıca Çin’in Kuşak-Yol Girişimi’ndeki çevre ülkelerde Çin menşeli şirketlerin yatırımlarının korunması önem arz ediyor.

Taliban’la ilişkilerde Çin ve Rusya’nın beraber hareket edebileceği aktarılıyor. Bununla birlikte 9 Ağustos’ta, Çin ve Rusya’nın Gobi Çölü’nde “Zapad/Etkileşim 2021 Ortak Askerî Tatbikat” gerçekleştirdikleri uluslar arası haberlerde yayınlandı. Ayrıca 5 gün süren tatbikatın “Orta Asya’daki aşırılıkçı ve terörist grupları caydırmak amacı”ndan bahsediliyor. Çin ve Rusya’nın ilk kez büyük çapta tatbikat yaptıkları belirtilirken, hal-i hazırda Şangay İşbirliği Örgütü üyesi olan iki ülkenin, Afganistan’daki yönetim değişikliği ve Taliban hususunda beraber hareket edebilecekleri ihtimaller arasında. Çin’in hassasiyetleri yukarıda sırlanmaktadır. Çin Sosyal Bilimler Akademisi Çin-Rusya Uzmanı Su Chang “Rusya’nın ise, Afganistan’dan kaynaklı uyuşturucu trafiğini ve terör saldırılarını engellemeyi, böylece arka bahçesinde güvenliği sağlamayı hedeflediği”ni ifade ediyor.

Çin Uluslararası ve Stratejik Araştırmalar Vakfı’ndan Eagle Yin’e göre “Çin ve Rusya’nın Afganistan’da Taliban’la çalışması şarttır. Her ne kadar Rusya, Taliban’ı terör örgütü görüyor olsa da, 2018’de bir Taliban heyetine ev sahipliği yaparak, örgütle açıkça ilişki kurmuş oldu.” Buna ek olarak Yin, “Pekin ve Moskova’nın koordinasyon ve işbirliği konusunda fikir birliğine vardıklarını, Çin’in ekonomik kalkınmaya daha fazla önem vereceği ve Rusya’nın da güvenliğe ağırlık vereceğini” aktarıyor.

Diğer taraftan Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Hua Chunying 17 Ağustosta yaptığı basın toplantısında “Afgan Taliban”ına geniş yer verdi. Chunying “28 Temmuzda Dışişleri Bakanı Wang Yi, Tianjin’de Afgan Taliban Siyasî Komitesi Başkanı Molla Abdul Gani Birader başkanlığındaki konuk heyet ile bir araya gelindiği; Afgan Talibanı’nın ülke ve ulusun çıkarlarını ön planda tutacağı, barış görüşmelerinin bayrağını yüksek tutacağı, barış hedefini belirleyeceği, olumlu bir imaj inşa edeceği ve kapsayıcı bir politika izleyeceği umudunu dile getirdiğini” bildiriyor. Chunying açıklamasına “Afganistan’daki bütün hizipler ve etnik gruplar dayanışma oluşturmalı; Wang Yi’nin 16 Ağustos’ta Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’la da telefonda görüştüğünü” ekledi. Chunying birde “Çin, Afgan Taliban’ını ılımlı ve ihtiyatlı bir din politikası izlemeye, diğer taraflarla açık ve kapsayıcı bir siyasî yapı oluşturmak için çalışmaya, barış ve dostluk dış politikası izlemeye ve özellikle komşu ülkelerle uyum içinde yaşamaya ve yeniden yapılanmayı sağlamaya teşvik ediyor. Ve Afganistan’da kalkınma ile yeni Afgan rejiminin her türlü uluslar arası terörist güçten temiz bir şekilde ayrılmasını umuyoruz” diyerek Taliban’la çalışabileceklerinin mesajı verilirken, Çin’in bu şekilde Taliban’ı tanıdığı değerlendiriliyor.

Rusya Dışişleri Bakanlığı’nın 16 Ağustos’taki basın bildirisinde “Afganistan’daki gelişmeler bir bütün olarak istikrar kazanıyor. Taliban, kamu düzenini uygulamaya başladı ve yerel sakinler ve yabancı diplomatik misyonlar için güvenlik garantilerini yeniden teyit etti. Kabil’deki Rus Büyükelçiliği normal şekilde çalışmaya devam ediyor” ifadeleriyle, aynı Çin gibi Taliban yönetiminin tanıdığına yorumlanıyor.

Afganistan’da iktidar değişikliğine, Çin ve Rusya’nın ekonomik ve güvenlik odaklı yaklaştığı görülmektedir. Yine Çin ve Rusya’nın birlikte hareket etmeleri bölgesel ve uluslar arası sistemde muhtemel yeni kutuplaşmaların meydana gelmesi şeklinde yorumlanıyor. Her iki aktörün, Taliban’la şu an için “de facto (irade belirtmeksizin)” tanımayla ilişki kuracağı anlaşılmaktadır.

Taliban, diğerleri ve İslâm

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

21 Ağustos 2021, Cumartesi
Taliban’ın ABD ile 29 Şubat 2020’de imzaladığı Doha Anlaşması sonrasında, Afganistan’da 15 Ağustos 2021’de başşehir Kabil dahil büyük çoğunluğunda kontrol ele geçirdi.
Taliban’ın beklenilenden daha kısa sürede ülkeyi ele geçirmesi, ABD ve diğer güçlerin Taliban’a herhangi bir müdahalede bulunmadan geri çekilme sürecinde oldukları bilinmektedir.

Taliban’ın Afganistan’daki mevcut durumunu diğer coğrafyalardaki benzer örgütleri, cihatçı ve silâhlı unsurları cesaretlendirdiği, hatta zafer kutlamaları yapıldığı uluslar arası basında yer alıyor. Bununla birlikte “@Tahtakuslar” isimli Twitter hesabından 18 Ağustos’ta yapılan bir paylaşım dikkat çekiyor. “@Tahtakuslar” hesabından “İdlib’teki El-Kaide liderlerinden Ebu Mariyah El-Kahtani’nin açıklamasındaki İdlib-Türkiye-Pakistan-Taliban arasında yeni bir İslâmî hat kuruluyor. Arapların başaramadığını, Arap olmayan Müslümanlar yerine getiriyor. Cihadın ve İslami siyasetin gereğini yapıyorlar” ifadeleri kafa karışıklığına yol açıyor. El-Kahtani’ye aid olduğu iddia edilen açıklama izahata muhtaçtır.

Soğuk Savaş döneminde Afganistan’da Sovyetler’e karşı Cihatçıları kullananlar, birde tarihsel Sünnî-Şiî fikir ayrılığından istifade ederek Sünnîleri ve Şiîler’i de birbirlerine karşı konumlandırmıştı. Uluslar arası sistemin saiklerince, El-Kahtani’nin sözlerine atıfla “Arap olmayan Sünnî Müslümanlar üzerinden yeni bir siyasetin” sinyali mi veriliyor? Sorusu akıllara geliyor.

Diğer taraftan İdlib’de, Taliban’ın Afganistan’ı ele geçirme başarısından dolayı “Heyet Tahrir El-Şam’ın (HTŞ) kontrolündeki bölgede şeker ve tatlı dağıtımında” bulunduğu bildiriliyor. HTŞ’nin, “Taliban’ın başarısını kendi zaferi gibi kutladığı ve uluslar arası toplumun Suriye halkının iradesini desteklemesini umduğunu” belirtiliyor. HAMAS lideri İsmail Haniye de, “Taliban’ı ABD’nin Afganistan’daki işgalini sona erdirdiği için tebriklerini iletti. Birde Haniye, İsrail işgalinden kurtulmak için Taliban gibi kararlılıkla İsrail’e üstün geleceklerini” kaydediyor. Buna ek olarak 16 Ağustosta Haniye ve Taliban lideri Abdul Gani Birader arasında telefon görüşmesi yapıldığı da aktarılıyor. Taliban’ı tebrik edenler arasında Somali’deki Eş-Şebab ve Filistin İslami Cihad da bulunuyor.

El-Kaide de, Taliban’ın Afganistan’ı ele geçirmesini “zafer” diye niteliyor. “El-Kaide’nin yayınlarında Pakistan, Keşmir, Yemen, Suriye, Gazze, Somali ve Mali’deki Müslümanlara Afganistan’ın hürleşmesi ve Şeriat’ın uygulanmaya başlanmasını kutladıklarını” neşrediyor.

Taliban’la ideolojik farklılığa sahip olmasına rağmen IŞİD/DAEŞ/DAİŞ’in de etkisini arttırabileceğine ihtimal veriliyor. IŞİD’in Irak ve Suriye’nin bir bölümüne hâkim olarak gerçekleştirdiği insanlık dışı uygulamaları hatırlandığında, muhtelif örgütlerin cesaretlenmesi endişelere sebep olmaktadır.

Dünyanın muhtelif yerlerindeki “şeari İslâmiyeyi tağyir eden ehl-i bid’a (Mektubat, s. 420)” mahiyetindeki cihatçı, radikal, aşırılık yanlısı vb. grupların kendi bünyelerinde üyelerini yeniden konsolide edeceği ve bu unsurların yeni bir yükseliş sürecine girecekleri ihtimali üzerinde duruluyor. Böylece İslamofobi’de de artış olması beklenmektedir.

Taliban vb. unsurların İslâm anlayışıyla dine hizmet edilemeyeceği realitesi herkesçe bilinmektedir. “Doğru İslâmiyeti ve İslamiyete lâyık doğruluğun ve istikametin (Münazarat, s. 86)” silâhlı cihat yoluyla gösterilemeyeceği defalarca ispatlandı. Bir takım ifsad komitelerince desteklendiği tahmin edilen muhtelif örgütler üzerinden günümüz dünyasında İslâm’ın silâh, cihad daha ileri boyutta terörle anıldığı görülmektedir. Halbuki hakiki İslâm’ın Taliban, El-Kaide, IŞİD/DAEŞ/DAİŞ, Boko Haram vb. silâhlı unsur ve terör örgütleri tarafından temsil edilmediği ve İslâm’ın hakikatlerinin bu terör örgütleriyle uzaktan yakından bağdaşmadığını “medenîlere ikna” yoluyla “İslâmiyeti, mahbup ve ulvî olduğunu, evâmirine imtisalen ef’al ve ahlâk ile (Hutbe-i Şamiye, S. 103)” izah edilmesi kaçınılmazdır.

.

Afganistan’dan çekilince

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

20 Ağustos 2021, Cuma
Afganistan’da başşehir Kabil’in düşmesiyle birlikte ülke büyük ölçüde Taliban yönetimi altına girdi. Ancak yerel direnişçi grupların ve dağılan Afgan ordusu mensuplarının bir kısmının Pençşir’de toplanmaya başladığı bildiriliyor.
Afganistan’da 2001’de öldürülen komutanlardan Ahmet Şah Mesut’un oğlu Ahmet Mesut’un, Pençşir’de Taliban’a karşı direniş çağrısında bulundu. Ahmet Mesut’un, Pençşir’de toplanan Taliban karşıtlarına liderlik ettiği aktarılıyor. Bununla birlikte Nangarhar vilayetinde de toplumsal kesimlerin Taliban’a karşı ayaklandığı ve Afganistan bayrakları taşıdıkları belirtiliyor. Taliban’ın Kabil’e girmesinden sonra yapılan ilk değerlendirmelerde yerel unsurların Taliban karşıtı bir direniş göstermesinin, iç savaş ihtimalini arttıracağından bahsedilmişti. Pençşir ve Nangahar’daki hareketlilik bu durumu ispatlar niteliktedir.

Bununla birlikte Afganistan Cumhuriyeti Birinci Başkan Yardımcısı Amrullah Salih, 17 Ağustos Salı günü Twitter hesabından “Afgan Anayasası’na göre, Cumhurbaşkanı’nın yokluğunda, kaçışında, istifasında veya vefatında Birinci Başkan Yardımcısı’nın Geçici Cumhurbaşkanı olduğunu ve ülkenin meşrû Geçici Cumhurbaşkanı’nın” kendisi olduğu mesajını paylaşmıştı. Ayrıca Salih, “Pençşir’de bulunduğunu ve Taliban’ın Pençşir’i ele geçiremediği” bilgisini paylaşıyor. Birde Salih, mesajındaki iddiası ile devleti ve halkı temsil etmede Taliban’ın gayri meşrûluğuna dikkat çekiyor. Yine Salih ve Ahmet Mesut’ın ilerleyen günlerde temsiliyet veya direniş konularında anlaşmazlığa düşecekleri ihtimali de göz ardı edilmemelidir. Ülkenin geçmişinde bu tarz yaşanmışlıklar mevcut. Elbette Taliban’a karşı yerel direnişin taktiği, muhtevası, yönü vb. özelliklerinin nasıl gerçekleşeceği de merak konusudur.

Taliban’ın Kabil’e girmesine saatler kala ülkeyi terk eden Cumhurbaşkanı Eşref Gani Ahmedzay hakkında, Birleşik Arap Emirlikleri’inden (BAE) yapılan haberde “Gani’yi ve ailesini tamamen insanî kaygılar sebebiyle kabul ettikleri” açıklandı. Buna ek olarak müzakereler için bir süredir Katar’da bulunan Afganistan eski hükümet delegasyonu ise, “Afganistan’da kapsayıcı bir hükümet kurulana kadar Doha’dan geçici sığınma talebinde bulunması” da ülkeleri hakkında güvenlik endişeleri taşıdıklarına yorumlanıyor.

Batılı unsurlardan da Afganistan hususunda beyanatlar gelmeye başladı. İngiltere Savunma Bakanı Ben Wallace’dan “Taliban’ın yönetimi ele geçirmesinin ABD, İngiltere ve NATO için bir yenilgi olduğu” itirafı geldi. Wallace “Afganistan’ın uluslar arası terörizm için bir sığınak olmayacağına dair hiçbir garanti olmamasına rağmen, siyasî bir sürecin yokluğunda ve insanî bir kriz baş gösterirken, Afganistan’ı mağlûp ederek terk eden koalisyon güçlerinin maruz kaldığı aşağılanma var” diyerek yapılan yanlışları kabul ettiğini belirtiyor. Birde Wallace “eski ABD Başkanı Donald Trump yönetimi tarafından Katar’da müzakere edilen geri çekilmeye dair anlaşmaya yönelik, İngiltere’nin o sırada direnmeye çalıştığını ve mutabık kalınan metnin çürük bir anlaşma olduğunu” vurguluyor.

Ayrıca ABD ve diğer tarafların, Afganistan’dan çekilmesiyle ülkenin El-Kaide ve IŞİD (DEAŞ) gibi terör örgütlerine sığınak olabileceğinden endişe ediliyor. Fakat öncelikte Taliban’la nasıl başa çıkılacağı yer alıyor. İngiltere Başbakanı Boris Johnson ve Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un net bir sonuca varamadıkları telefon görüşmesi gerçekleştirdikleri kaydediliyor. Bununla ilgili olarak Taliban’ın davranışlarına, kadın ve kız çocuklarının haklarını ihlâl edip etmemesine ve diğer terör örgütleriyle ilişkilerinin yönünün belirleyici rol oynayacağı ihtimal dahilindedir.

Batı’nın, Afganistan politikasının bundan sonra nasıl şekilleneceği hakkında muhtelif fikirler üretilebilir. Ancak gerçek olan Avrupa güvenliği, yeni bir mülteci krizi beklentileri ile karşı karşıyadır. Buna benzer bir durum Türkiye’de de Afgan mülteci hareketliliği ile yaşanmaktadır.

ABD’nin çekilmesiyle Taliban, Salih, Ahmet Mesut, diğer siyasî, ideolojik, etnik, mezhebî ve silâhlı unsurlar arasında nasıl bir dengenin sağlanacağı ise belirsizliğini koruyor.

ABD liderliğindeki Koalisyon, 11 Eylül 2001 terör olayları sonrasında, Büyük Ortadoğu Projesi (BOP) kapsamında, Afganistan’ı demokratikleştirme, medenileştirme, insan hakları vb. iddialarla işgal etmişlerdi. Bugün gelinen noktada Batı’nın, Afganistan’da ulus inşa süreci başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Böylece Neo-Con’ların işgal yoluyla “Ortadoğu’da demokrasinin yaygınlaştırılması hedefi” tutmamıştır. Avrupa’daki Neo-Liberal’lerde de mülteci akını tedirginliği başlamıştır.

Nasıl ki 11 Eylül terör olayları, uluslar arası sistemde bir kırılma noktası şeklinde değerlendiriliyorsa, ABD ve beraberindekilerin Afganistan’dan çekilmesi ve Neo-Con siyasetin başarısızlığı da yeni bir kırılma noktasını teşkil ettiği kuvvetle muhtemeldir

.

Afganistan’da korku, endişe, barış ve Geçiş Konseyi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

19 Ağustos 2021, Perşembe
Afganistan’da Taliban 20 yıl sonra yönetimi tekrar ele geçirdi.
Taliban’ın, Afgan ordusuyla çatışarak sür’atle eyaletlere girmesinde, Doha’da 29 Şubat 2020’de ABD ile imzaladığı “Afganistan’a Barış Getirme” Anlaşması’nın etkili olduğu belirtiliyor. Ancak siyasî gözlemcilerin, Afgan ordusunun bu kadar çabuk yenileceğini ve Taliban’ın hızlı ilerleyeceğini tahmin edemedikleri muhtemeldir.

Taliban’ın 15 Ağustos’ta Kabil’e ilk girdiğinde, genel af ilân ederek tutukluları serbest bırakmasının heterojen yapıdaki Afgan toplumuna “yeniden başlayalım” mesajıyla barışçıl ve olumlu sinyal vermesi dikkat çekmektedir. Böylece Taliban’ın en azından şu an için halkı karşısına almayacağını bildiriyor. Ancak Taliban’ın bu çıkışına rağmen, halkta korku, endişe ve ülkeden ayrılma düşünceleri mevcut olduğu anlaşılıyor. Hal-i hazırda Kabil Havaalanı’ndan yapılan yayınlar bunun bir göstergesi niteliğinde.

Taliban Sözcüsü Zabihullah Mücahid 17 Ağustos’ta gerçekleştirdiği basın toplantısında “ilân edilen genel aftan bahsederek isyancılara yönelik intikam peşinde olmayacaklarını; bütün taraflarla iletişim halinde olduklarını ve yakında hükümeti kuracaklarını; kadınlara İslâm’ın ilkelerine göre çalışmalarına izin verileceğini” ifade etti. Fakat Afgan halkında, Taliban’la ilgili geçmiş deneyimler zihinlerde halen canlı. Dolayısıyla halkın tamamının günlük işlerini sürdürmediği ve ülkeyi terk etmeyenlerin evlerinde bekledikleri aktarılıyor. Taliban tarafından devlet kurumları ve ekonominin normal işleyişinin devamı için çağrı yapılsa da, az sayıda Afganlı’nın cadde ve sokaklarda bulunduğu kaydediliyor. Taliban üyelerinin vatandaşlarla sokak röportajlarında “ülkeye barış geldiği” hakkındaki ifadelerden korku ikliminin devam ettiği anlaşılıyor.

Taliban’ın Kabil’i aldıktan sonra Afganistan’da “İslâm Emirliği” ilân edeceği iddialarından bahsediliyor. ABD ile barış müzakerelerini gerçekleştiren Taliban lideri Molla Abdülgani Birader’in (Molla Birader) Kabil’e muzaffer bir komutan olarak gelip İslâm Emirliği’nin başına geçeceği ileri sürülüyor.

Kabil’de şu anda şiddetten uzak duran Taliban’ın “barış” söylemini koruyup koruyamayacağından endişe ediliyor. Birincisi bu endişe ABD, İngiliz ve diğer askerî unsurların birkaç gün içerisinde Afganistan’ı terk eder etmez, ülkede iç savaşın patlak vermesi ihtimalinde kendisini gösteriyor. İkinci bir soru işareti ise, Cumhurbaşkanı Eşref Gani Ahmedzay, Yardımcısı Amrullah Salih ve diğer ileri gelenlerin, Taliban ile yapılacak görüşmelerde rol oynayacak mı? Ya da muhtemel bir direnişi koordine edecekleri hakkında. Üçüncüsü de muhtemel Geçiş Konseyi veya diğer adlandırmayla Geçiş Hükümeti tam olarak nasıl bir görev yapacak? Geçiş Konseyi’nde 1990’larda Afganistan Başbakanı olan ve istihbarat bağlantılarıyla tanınan eski isyancı lider Gulbuddin Hikmetyar’ın bulunduğu bildiriliyor. Bununla birlikte Geçiş Konseyi’nde Afganistan eski İcra Kurulu Başkanı, Tacik asıllı Afgan siyasetçi ve 2001’de öldürülen Kuzey İttifakı lideri ve komutanı Ahmet Şah Mesut’a yakınlığıyla bilinen Abdullah Abdullah yer alıyor. Yine Geçiş Konseyi’nde Afganistan eski Cumhurbaşkanı Hamit Karzai’nin de olduğu kaydediliyor.

Geçiş Konseyi’nin, Taliban’ın Kabil’i ele geçirdiği 15 Ağustos gecesi geç saatlerde yapılan gayriresmî görüşmelerle oluşturulduğu belirtiliyor. Geçiş Konseyi’nde ismi zikredilen 3 kişinin de halen Kabil’de bulundukları aktarılıyor. Kabil’in düştüğü günün gecesinde Geçiş Konseyi’nin meydana getirilmesi gibi önemli bir gelişmenin önceden planlanmış olma ihtimali üzerinde de duruluyor.

Geçiş Konseyi’ndeki Hikmetyar, Abdullah ve Karzai’nin masada neyi görüşecekleri ve hangi konularda neleri talep edecekleri henüz bilinmiyor. 15 Ağustos’ta kurulan Geçiş Konseyi’nin Taliban liderleriyle ilk toplantısını 16 Ağustosta yaptıklarına dair haberler mevcut. Ancak toplantının muhtevasıyla ilgili net bir bilgi mevcut değil. Ayrıca Geçiş Konseyi üyelerinin henüz kendi aralarında görev ve yetki paylaşımı yapmadıkları da vurgulanıyor.

Taliban’ın, Doha’da 29 Şubat 2020’de ABD ile imzaladığı “Afganistan’a Barış Getirme” Anlaşması ile resmî olarak tanındığı değerlendiriliyor. Tanınmanın Taliban’a avantaj sağladığı yorumlanıyor. Ancak Molla Birader’in Kabil’e geldikten sonra, Taliban’ın bu avantajı ne kadar sürdürebileceği şimdiden söylemek olduk güç.

Elbette uluslar arası aktörlerinde tutum ve davranışları ilerleyen süreci etkileyecektir.

.

Taliban, Kabil’de

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

18 Ağustos 2021, Çarşamba
ABD ile Taliban arasında, Katar’ın başşehri Doha’da 29 Şubat 2020’de “Afganistan’a Barış Getirme” adıyla Anlaşma imzalanmıştı. ABD Başkanı Joe Biden’ın ilk kez Mayıs başında ve sonra 10 Temmuz 2021’de Afganistan’dan çekileceklerini açıklamasının, bu Anlaşma’ya dayandığı bildiriliyor (Yeni Asya, 20.07.2021, Afganistan-3 (Türkiye ve diğer aktörler).
ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken’ın 15 Nisan 2021’de Afganistan ziyaretini gerçekleştirmişti. Blinken, Afganistan Devlet Başkanı Eşref Ghani Ahmedzay’ı ziyaretinde, Biden’ın, Afganistan’daki ABD birliklerini 11 Eylül 2001 tarihli terör olaylarının 20. yıl dönümü olan 11 Eylül 2021’e kadar geri çekeceklerinin mesajını iletti. Ayrıca Blinken “ABD-Afganistan ortaklığı değişiyor. Ancak ortaklık sürüyor” diyerek, Afganistan’daki yerel unsurlara göndermede bulunmuştu (Yeni Asya, 18.04.2021, ABD’nin, Afganistan’dan Çekilme Kararı).

Ancak Blinken’ın, Afganistan’la değişen, ama devam edeceğinin sinyalini verdiği ortaklığın içeriği hakkında bilgi vermemesi şüpheyle karşılanmıştı. Bir müddettir Afganistan hükümet güçleriyle savaşan ve hızlı adımlarla ilerleyen Taliban’ın, 15 Ağustos 2021 Pazar günü geç saatlerde başşehir Kabil’i aldığı haberleri yayınlandı. Taliban’ın Kabil’e girmeden, Cumhurbaşkanı Ahmedzay’ın ülkesinden ayrıldığı bildirildi. Ülkeyi terk etmeye çalışan birçok insanın Kabil havaalanındaki izdihamı ve çaresizliklerini hep birlikte haber kanallarından takip ettik. Afganistan’dan kara yoluyla kaçanların haberleri de TV’lerden veriliyor. Acaba Blinken’ın şüpheyle karşılandığı ortaklık muhtevasının olan bitene seyirci kalmak dahil miydi diye yeni soru işaretleri beliriyor.

Bununla birlikte sessizliğini bozan Biden “Afganistan ordusunun bile savaşmadığı, Afgan siyasî liderlerinin kaçtığı bir ortamda ABD askerini feda etmem” diyerek kararından geri adım atmayacağını vurguluyor.

Diğer taraftan Taliban’ın daha önce ülkenin kuzeyine doğru ilerlemesinden endişelenen Tacikistan ise, Rusya’dan yardım isteyerek Tacikistan-Rusya sınırına Rus askerlerinin konuşlanmasını sağlamıştı. Rusya’nın etki alanındaki Tacikistan’ın, Taliban tehdidine karşı yalnız olmadığına dikkat çekilmişti.

AB’nden yapılan açıklamada “Afganistan’da bozulan güvenlik durumunu göz önüne aldıkları; ülkeyi terk etmek isteyen yabancı uyruklu ve Afganlar’ın güvenli bir şekilde hareket etmeleri gerektiği; ülke genelinde güç ve otorite konumunda olanların, insan hayatının ve mülkünün korunması, güvenlik ve sivil düzenin derhal yeniden sağlanması için sorumluluk ve hesap verilebilirlik taşımalı; Afgan halkı emniyet ve haysiyet içinde yaşamayı hak ediyor, uluslar arası toplum olarak onlara yardım etmeye hazırız” ifadelerine yer verdi. Ancak AB’nin öncülüğünde yapılan bu açıklamada, Afganistan’a nasıl yardım edebilecekleri hususunda bir ipucu mevcut değildir.

NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg’in, Afganistan hakkında açıklamasını 17 Ağustos 2021 Salı günü Brüksel saatiyle 12:00’da yapacağı bildiriliyor. Bundan tam 20 yıl önce, 11 Eylül 2001 terör olaylarından sonra ABD öncülüğünde NATO’nun Afganistan’a müdahalesi “NATO’da alandışılık” tartışmalarını da beraberinde getirmişti. Müdahaleden dolayı siyasî ve hukukî tartışmaların odağında kalan NATO’nun, Afganistan’daki son gelişmeler karşısında hemen açıklama yapmaması manidar bulundu.

İslâm İşbirliği Teşkilâtı’ndan da (İTT) henüz Afganistan için herhangi bir beyanatta bulunulmuş değildir.

Almanya lideri Angelina Merkel, Afganistan’daki gelişmelerden kaynaklanabilecek ülkesine yönelik bir mülteci hareketliliğinden çekindiğinden olsa gerek “Birçok insan korkuyor. Şu an için komşu ülkelerde hayatlarını devam ettirmelerini sağlayacağız. 2015 yılındaki hatayı tekrarlamak istemiyoruz. Bu tür durumlar için komşu ülkelere yardım ve destek teklif edeceğiz” şeklinde değerlendiriyor.

Afganistan’daki son gelişmeler hakkında uluslar arası aktörlerin mesafeli yaklaşımları söz konusudur. Taliban ve ülke içindeki başka unsurların, aynı zamanda diğer uluslar arası figürlerin düşüncelerinin ne olduğunu öğrenmek için bekledikleri ihtimal dahilindedir.

Taliban’ın Kabil’i, Türkiye’nin Kabil havaalanının işletme ve güvenliğini sağlamayı gündemine aldığı sırada ele geçirmesi, Afganlı mülteci hareketliliğinin de ortaya çıkması konunun tekrar değerlendirilmesini zorunlu kılıyor.

..

Hindistan, İsrail ve BAE: Ortadoğu’da yeni ittifak mı? (1)

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

07 Ağustos 2021, Cumartesi
Ortadoğu bölgesi siyasî, ekonomik, sosyal, etnik, dini ve mezhebî kırılganlıkların yüksek olduğu bir coğrafyadır. Bölge tarih boyunca muhtelif çatışma, ayrışma ve savaşlara sahne oldu. Ancak bölgedeki aktörlerin ittifak, koalisyon veya birliktelik içinde de hareket ettikleri gözlemlenmiştir.
Bugünlerde Ortadoğu’da muhtemel yeni bir bölgesel ittifaktan söz ediliyor. Bu ittifak iddiası merkezi Washignton DC’de bulunan ve 1946’da kurulmuş Ortadoğu Enstitüsü’ndeki (Middle East Institute) Muhammed Süleyman’ın makalesine dayandırılıyor. Süleyman’ın 28 Temmuz 2021’deki makalesi “Yükselişte Hint-İbrahim İttifakı: Hindistan, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Nasıl Yeni Bir Bölgelerarası Düzen Yaratıyor?” başlığıyla yayınlandı.

“Yükselişte” diye ifade edilen, jeostratejik ittifak pek az kimse tarafından fark edilmiş bir gelişmedir. İttifakta olduğu zikredilen Hindistan, İsrail ve BAE’nin uzun süredir devam eden ilişkileri vardır. Diğer taraftan ABD’nin sponsorluğunda 2020 ve 2021 yıllarında İsrail’in Bahreyn, Fas ve BAE ile “Normalleşme/İbrahim Anlaşması” imzaladığı biliniyor. Buna ek olarak İsrail’in Suudi Arabistan, Umman ve Sudan’la da normalleşme hakkında üstü kapalı görüşmelerde ve pratiklerde bulunduğu da aşikârdır. Hatta İsrail’in 1978’de Mısır’la imzaladığı Camp David Anlaşması ve 1994’te Ürdün’le yaptığı anlaşmalar da normalleşme kapsamında değerlendiriliyor. (Yeni Asya 15.08.2020, 19.09.2020, 18.10.2020, 28.11.2020, 15.12.2020 tarihli makaleler). Dolayısıyla İsrail, uzun vadeli stratejiyle, bölgedeki ülkelerle çeşitli sebeplerle anlaşmaya varmış ve güvenliğini sağlamada ilerleme kaydetmiş durumdadır.

Süleyman, makalesinde bir dönem “Türkiye’nin bölgedeki etkinliği, BAE ile Pakistan arasındaki mesafenin artmasıyla Ortadoğu’da Hindistan, İsrail ve BAE arasında bölge ötesi bir düzeni meydana getirdiğini” belirtiyor. Ayrıca Süleyman “ortaya çıkan bu çok taraflı ittifakın, ABD’nin (Irak ve Afganistan’dan çekilmesini kastederek) Ortadoğu’da bıraktığı boşluğu doldurabileceğine; bölgenin jeopolitiğini ve jeoekonomisini dönüştürme potansiyeline sahip olduğunu” ileri sürüyor.

İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle, başlayan İki Kutuplu dünya sisteminin Soğuk Savaş sürecinde “Hindistan, İsrail ve BAE’nin kendilerine özgü tarihi ve dini özelliklerinin karışıklıklarını yaşadıkları” biliniyor.

Özellikle “Hindistan ve İsrail’in iki temel ilke olan tarih ve din üzerinden güç merkezi haline geldikleri” aktarılıyor.

Britanya Hindistan’ının 1947 bölünerek kurulan Pakistan’ın, Pakistan Hareketi tarafından Hint Müslümanları için bir yurt olması hedeflenmiştir. Süleyman “Pakistan’ın Hindistan’dan ayrılmasıyla, Yeni Delhi yönetiminin Müslüman uluslara yönelik politikalarının” görüldüğünü bunun en önemli olanının da “İsrail ile yaşanılan ihtilâflarda Arapların yanında yer alarak ve Filistin’in kendi kaderini tayin hakkını desteklemesiydi.” Çünkü Filistin’in eski hakimi Mısır’ın ve Hindistan’ın, İngiliz işgaline karşı mücadele etmeleri Hint ve Arap uluslarını ortak paydada buluşturmaktaydı. Birde Soğuk Savaş’ın ABD ve SSCB dışındaki üçüncü kutbu olan “Bağlantısızlar Hareketi’nde de, Arap dünyasının karizmatik lideri Cemal Abdul Nasır ile Hindistan’ın Başbakanı Javaharlal Nehru güçlü ilişkilere sahiplerdi.”

Mısır’ın Kavalalı Mehmet Ali Paşa’dan beri var olan bölge ülkelerine liderlik düşüncesi, Kahire’de 22 Mart 1945’te Arap Birliği/Ligi’nin kurulmasıyla somutlaşmıştır. Arap Birliği kurumsal niteliğe sahip olup, Süleyman’a göre “Arap halkları arasında Nasır’ın öncülüğündeki sosyalist Arap milliyetçiliği (Pan-Arap) akımına karşılık, rakibi Suudi Arabistan’ın etkisiyle” İslâm ve Müslümanlığı öne çıkartarak 25 Eylül 1969’da İslam İşbirliği Teşkilâtı’nı (İTT), Fas’ın başşehri Rabat’ta kuruldu. Böylece “BAE ve Körfez ülkeleri nezdinde, Müslümanların da yaşadığı, Hindistan ve Pakistan arasındaki Jammu-Keşmir anlaşmazlığına dikkat çekilmiştir.”

Süleyman, BAE ve Pakistan konusunda “iki ülke ilişkileri son 30 yıllık sürede ciddî gelişme göstermiştir. BAE’de önemli oranda Pakistanlı işçiler çalışmakta ve şirketler faaliyette bulunmaktadır.

Dolayısıyla BAE, Pakistan diasporasına ev sahipliği yapmaktadır. BAE’ndeki işçiler, Pakistan’a yaptıkları para gönderme işlemleriyle ülkelerine büyük miktarda döviz girişi sağlamaktadırlar. BAE’nin güvenlik ve askerî eğitim desteği aldığı Pakistan, Müslüman dünyanın tek nükleer gücü özelliğini taşımaktadır” şeklinde ifade ediyor.

Yine Süleyman’a göre, ABD destekli İsrail hakkında “Filistin dâvâsı, Arap devletleriyle geçmişte yaşanan savaşlar, gelişmekte olan ülkelerdeki ABD karşıtlığı sebebiyle Hindistan, bazı Afrika, Asya ve Latin Amerika ülkelerine ya da Bağlantısızlar Hareketi üyesi ülkelere nüfuz etmede sınırlı bir yeteneğe sahiptir” diye kaydediyor. Dolayısıyla bölge ülkeleriyle “normalleşen” İsrail’in, bölge dışına açılma girişimi ihtimal dahilindedir.

Soğuk Savaş dönemi için Hindistan, İsrail ve BAE hakkında kısa açıklama yukarıda zikredilen şekildedir. Süleyman’ın konuyla ilgili Soğuk Savaş sonrası dönem değerlendirmesini gelecek makalede ele alacağım.

.

Hindistan, İsrail ve BAE: Ortadoğu’da yeni ittifak (2)

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

10 Ağustos 2021, Salı
Ortadoğu’da muhtemel yeni bir bölgesel ittifaktan söz edildiğini, Sizlere 7 Ağustos 2021 Cumartesi günü “Hindistan, İsrail ve BAE: Ortadoğu’da Yeni İttifak mı?” 1 başlıklı köşe yazımda bahsetmiştim.
Bu ittifak iddiası Ortadoğu Enstitüsü’nden (Middle East Institute) Muhammed Süleyman’ın, 28 Temmuz 2021’deki “Yükselişte Hint-İbrahim İttifakı: Hindistan, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Nasıl Yeni Bir Bölgelerarası Düzen Yaratıyor?” başlıklı makalesine dayandırılıyor. Söz konusu ittifak “Hint ve İbrahimî İttifakı” olarak da isimlendiriliyor.

SSCB’nin 1989’da dağılma sürecine girmesi, Berlin Duvarı’nın 1991’de yıkılması ile Soğuk Savaş sona ermiştir. Doğu Avrupa’nın Demir Perdesi açılmış ve dünya ABD’nin hâkimiyetinde “Tek Kutuplu” uluslar arası sistemle tanışmıştır.

Süleyman’a göre “İsrail 1992’de Hindistan’la diplomatik ve 1990’lardan itibaren de Körfez ülkeleriyle de gayriresmî ilişkilere başlamıştır. Geçen sürede taraflar arasındaki ilişkiler gelişme kaydetmiştir. Hindistan, BAE işgücü piyasasına Hintli işçilerle girmiş ve burada ekonomisi için ihtiyaç duyduğu petrole de erişmiştir. Bununla birlikte BAE ise, Hindistan’ın yükselen bir küresel güç olarak statüsünü tanımıştı. Birde Yeni Delhi yönetimi, Abu Dabi’nin stratejik özerklik emellerinin merkezinde yer aldı.”

Soğuk Savaş döneminden farklı bir şekilde, “İsrail’in bölge ülkeleriyle ilişkilerinde ilerlemek istemesi ve BAE bu durumu ABD için kilit bir güzergâh olarak gördü.” İsrail’in BAE ile başlayan ve Bahreyn, Fas, Mısır, Ürdün, Sudan, Suudi Arabistan gibi ülkelerle “İbrahim veya Normalleşme” adıyla anlaşmalar ya da görüşmeler yapması bunun göstergesidir. Eski ABD Başkanı Donald Trump’ın himayesinde gerçekleştirilen bu anlaşmaları, Körfezin gücü Suudi Arabistan’ın sessizce onayladığı görülmüştür. Diğer taraftan “Hindistan, İsrail’in Batı Şeria ve Gazze’deki eylemlerini kınamasına rağmen, iki ülke karşılıklı güvenlik ve stratejik kaygıları paylaşmıştı.”

Süleyman tarafından ileri sürülen “Hindistan, İsrail ve BAE İttifakı” iddiasının, “Normalleşme Anlaşmaları’ndan daha fazla, kapsayıcı bir ittifak” olduğu belirtiliyor.

Başka bir ifadeyle “bugünkü Normalleşme Anlaşmaları 1979’da Mısır’la ve 1994’te Ürdün’le imzalanan soğuk barış anlaşmalarından oldukça farklı.”

Çünkü Normalleşme Anlaşmaları’nın imzalanmasından itibaren “İsrail ve BAE liderleri, ABD’nin BAE’ne F-35 savaş uçağı satışına İsrail desteği de dahil olmak üzere daha fazla savunma işbirliği sözü vermişlerdi. Ayrıca İsrail ile BAE arasındaki ticaret önemli ölçüde artmış ve kısa sürede 2 yüz binden fazla İsrailli BAE’ye” muhtelif amaçlı ziyaretler gerçekleştirmişlerdi. Önemli bir husus da “BAE’nin ticaret, teknoloji, altyapı ve enerji gibi işbirliği için öncelikli alanlara yatırıma odaklanan 3 milyar dolarlık İbrahim Fonu” dikkat çekiyor. Buna ek olarak “İsrail ve BAE’nin gelişen teknolojiler ve siber yetenekler geliştirmede her zamankinden daha yakın ortak olacağı yeni bir dijital bölgesel düzen kurmak için beraber çalıştıkları” da makalede yer alıyor.

Gazze’nin giderek kötüleşen durumu, Doğu Kudüs’teki Filistinliler’in zorla yerlerinden edilmeleri ve Benjamin Netanyahu’nun iktidardan uzaklaştırılıp yerine Naftali Bennet ile Yair Lapid öncülüğündeki koalisyonun hükümeti devralması gibi gelişmeler yaşanmıştır (Yeni Asya, 1-5-8 Haziran 2021 tarihli makaleler).

Ancak Süleyman “Normalleşme Anlaşmalarının bütün bu gelişmelerden bağımsız, stratejik ve egemen bir tercih olduğunu açıkça ortaya koyduğu”nu vurguluyor.

Bir bakıma Normalleşme Anlaşmalarının “Filistin-İsrail ilişkilerinden ve İsrail’deki hükümet değişiklikleri”nden daha üst bir anlayışla uzun vadeli değerlendirildiği anlaşılıyor.

İsrail’de son koalisyon hükümetinin kurulmasından kısa bir süre sonra, Dışişleri Bakanı Lapid, BAE’ne iki günlük ziyaret gerçekleştirmişti. “Lapid, Abu Dabi’de İsrail Büyükelçiliği ve Dubai’de de bir Konsolosluk açarak” iki ülke ilişkilerini yeni bir merhaleye taşıdı. Süleyman, son kaydedilen İsrail-BAE ilişkilerinin “1940’lardan beri Filistin meselesi üzerinden kurulan Arap-İsrail ilişkilerindeki merkeziliğin ötesine geçtiğini” savunuyor.

Birde Süleyman, İsrail-BAE yakınlaşmasına sebep olarak “Ankara ve Tahran’ın, İsrail-BAE ve diğer Körfez ülkelerini kuşatmaları” şeklinde yorumlamasıdır. Ancak Körfez ülkeleri ile İran arasında mezhepsel farklılık başta olmak üzere, ABD taraftarlığı ve karşıtlığı üzerinden yıllardır devam eden düşmanlığa ve savaşa varan siyaset mevcut. Hatta İran-Irak savaşı, Yemen’de İran destekli unsurlar bunlara örnek gösterilebilir. BAE’nin, Türkiye’ye olumsuz tutumunun sebebi, Türkiye’nin ortak tarih, din, kültür, sosyoloji enstrümanlarıyla eski Osmanlı coğrafyasında yürüttüğü dış politikasından rahatsız olmasıdır.

Dolayısıyla Süleyman’ın, İran hakkında iddia ettiği düşmanlık, çatışma ve savaşla neticelenen bir kuşatma politikasını, Türkiye için de ifade etmesi yanlış bir değerlendirmedir.

.

Hindistan, İsrail ve BAE: Ortadoğu’da yeni ittifak (3)

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

14 Ağustos 2021, Cumartesi
Ortadoğu Enstitüsü’nden (Middle East Institute) Muhammed Süleyman’ın, 28 Temmuz 2021’deki “Yükselişteki Hint-İbrahim İttifakı: Hindistan, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Nasıl Yeni Bir Bölgeler arası Düzen Yaratıyor?” başlıklı makalesi ile bölgesel yeni bir ittifak iddiasında bulunuyor. Süleyman’ın makalesinin bir bölümünü, 7 ve 10 Ağustos 2021 tarihlerindeki köşemde sizlere arz etmiştim.
Arz ettiğim bölümler, ilgili ülkelerin Soğuk Savaş öncesi ve sonrası ilişkilerini kapsamaktaydı. Bugün ise, yine makalede zikredilen diğer bölge ülkelerinden ve ağırlıkta Pakistan’dan bahsedeceğim.

Süleyman “Doğu Akdeniz ve Ortadoğu’da, İsrail ile Birleşik Arap Emirleri (BAE) arasındaki uyum; Körfez ülkeleri ile Narend- ra Modi’nin Hindistan’ı arasındaki artan ilişkiler; ve Pakistan ile Türkiye arasındaki iyi ilişkiler vb. dinamiklerin bölgedeki değişikliklere paralel bir şekilde gerçekleştiğini” ileri sürüyor.

Süleyman “Türkiye’nin, BAE ile İsrail cenahıyla jeostratejik rekabetinin Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Doğu Akdeniz’le sınırlı olmadığını” iddia ediyor. Süleyman bu iddiasını “Ankara’nın, Suudi Arabistan’ın yerine Müslüman dünyasının liderliğine oynadığı” tezine dayandırarak açıklıyor. Hatırlanacağı üzere Malezya’nın başşehri Kuala Lumpur’da 18-21 Aralık 2019’da, Türkiye, Katar ve İran başta olmak üzere 52 Müslüman ülkenin liderlerinin, din adamlarının ve düşünürlerinin katıldığı bir toplantı düzenlenmişti. “Ulusal Egemenliğin Sağlanmasında Kalkınmanın Rolü” başlıklı toplantıda Müslüman dünyasının karşı karşıya olduğu zorluklar tartışılmıştı. Hatta Kuala Lumpur toplantısının “Müslüman dünyasının meselelerinin, Suudi/Körfez liderliğini ve Cidde merkezli İslâm İşbirliği Teşkilâtı (İTT) çatısı altında tartışmaya yönelik onlarca yıllık geleneği baltalamaya yönelik Türkiye liderliğindeki bir çaba” olarak görüldüğü aktarılıyor.

Süleyman, ayrıca “Riyad ve Abu Dabi’nin, Pakistan Başbakanı İmran Han’ı toplantıya katılmamaya ve rakip gördükleri Türkiye ile İran’ın liderleriyle fotoğraf çektirmekten kaçınmaya zorladıkları”nın altını çiziyor.

Baskılar üzerine “Pakistan’ın sonunda toplantıdan çekildiği, ancak İslamabad ile Körfez ülkeleri arasında Keşmir ve Filistin hakkında büyüyen bir sürtüşmenin mevcudiyeti” de vurgulanıyor.

Pakistan Adalet Hareketi Başkan Yardımcısı ve Ulusal Meclis Üyesi Şah Mahmut Kureyşi de “Başbakan Han’ın, BAE’nin İsrail ile normalleşmesini açıkça eleştirmese de Pakistan’ın İsrail’i tanımayacağını” belirtiyor. Bununla birlikte Kureyşi “Pakistan’ın, İsrail’i Filistin hakları pahasına tanırsa, Keşmir’den vazgeçmek zorunda kalacaklarına” dikkat çekiyor. Birde Pakistan ve BAE ilişkilerinin “Abu Dabi’nin Pakistanlı gurbetçi işçilere kısıtlamalar getirmesi sebebiyle de dibe vurduğu” bildiriliyor. Süleyman “İslamabad’ın Ankara ile ilişkilerini daha geniş çapta düzenlemesi nedeniyle, Riyad ve Abu Dabi’den uzaklaştığı” şeklinde değerlendiriyor.

Diğer taraftan Türkiye ile Pakistan arasındaki jeostratejik ittifakın en önemli işaretinin, “ABD’nin Afganistan’dan çekilmesiyle birlikte Ankara’nın, Kabil Uluslararası Havaalanı’nın işletilmesi ve güvenliğinin sağlanmasında Türkiye’nin potansiyel rolü konusunda yaptığı müzakereler” olarak gösteriliyor. Süleyman “Ankara’nın Kabil’deki misyonunun muhtemel başarısının, Pakistan’ın desteğine ve işbirliğine bağlı olduğunu ve Pakistan’ın işbirliğinin Taliban’ın, Ankara’nın planına muhalefetini de hafifletebileceğini” kaydediyor.

Buna ek olarak “İslamabad ile Ankara arasında Afganistan hususundaki stratejik işbirliğinin muhtemelen BAE’nin güvensizliğini daha da arttıracağına” işaret ediliyor. İslamabad ve Abu Dabi arasındaki siyasî çatlağın, geçmiş dostluklarla telafi edilemeyecek kadar büyüdüğü tahminler arasında. Yani tarafların birbirlerinin çıkarlarını zedelemeden, işbirliği ve dostluklarını sürdürebilmeleri için yeni enstürmanlara ihtiyaç olduğu aşikârdır.

.

Hindistan, İsrail ve BAE: Ortadoğu’da yeni ittifak (4)

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

17 Ağustos 2021, Salı
Sizlere, son üç köşe yazımda Ortadoğu Enstitüsü’nden (Middle East Institute) Muhammed Süleyman’ın, 28 Temmuz 2021’deki “Yükselişteki Hint-İbrahim İttifakı: Hindistan, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Nasıl Yeni Bir Bölgelerarası Düzen Yaratıyor?” başlıklı makalesindeki bölgesel yeni bir ittifak iddiasından bahsettim. Bugün de Süleyman’ın makalesinde Hindistan-Türkiye ilişkilerine değindiği bölümden bazı yerleri aktaracağım.
Süleyman “Hindistan-Türkiye arasında 1949’da ilişkilerin kurulmasından bu yana soğuk ve güvensiz” olduğunu ileri sürüyor. Çünkü “Soğuk Savaş döneminde Yeni Delhi’nin Doğu Bloku ve Ankara’nın da Batı Bloku içinde yer alarak” farklı kutuplarda konumlandıklarına dikkat çekiliyor. Hatta Süleyman “Soğuk Savaş sürecinde Hindistan, Bağlantısızlar Hareketi’nin liderliğine yapmış ve SSCB’ye yaslandığını” hatırlatıyor. Bununla birlikte Soğuk Savaş sonrasında, iki ülke arasındaki ilişkileri geliştirmek için “ticaret ve yatırımda önemli bir artış gerçekleşmiş, aynı zamanda iki ülke liderlerinin karşılıklı üst düzey ziyaretleri” de sürece katkıda bulunmuştur.

Süleyman’a göre “Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın dini retorikli siyaseti ile Başbakan Narendra Damodardas Modi’nin Hindu milliyetçiliği karşı karşıya kalmış ve Hindistan’ın rakiplerini cesaretlendirmiştir.” Süleyman bu iddiasına delil olarak “Türkiye’de Erdoğan’ın iktidara gelmesinden bu yana Keşmir meselesinde Pakistan’a desteğini yoğunlaştırdığını” gösteriyor. Birde Süleyman “Erdoğan, 28 Eylül 2019’da BM 74. Genel Kurul konuşmasında, Hindistan’ı Cammu-Keşmir’in özerkliğini iptal ettiği için eleştirdiğini” de belirtiyor. Buna karşılık “Modi, daha önceden Türkiye’ye planlanmış bir gezisini iptal etmişti. Modi’nin gezisini iptal etmesinde, BM Genel Kurulu’nda Ermenistan, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ve Yunanistan liderleriyle yaptığı görüşmelerin etkili olduğu 20 Ekim 2019 tarihli gazetelerde kaydediliyor. Diğer taraftan Pakistan, Keşmir meselesinin de ötesinde Türkiye ile ilişkilerini geliştirdiği” makalede yer alıyor. “Pakistan’ın, Türkiye’nin Libya’daki girişimleri ve Ermenistan’la savaşan Azerbaycan’a insansız hava araçları desteğinden sonra Türkiye’yi bir güvenlik ortağı ve silah tedarikçisi olarak gördüğü” aktarılıyor. Buna ek olarak “Türkiye’nin de üyesi olduğu Nükleer Tedarikçiler Grubu’na (Nuclear Suppliers Group) katılması için Pakistan’ı desteklemesi” de Hindistan’ın dikkatinden kaçmayan bir husustur.

Pakistan’ın nükleer güce sahip olması ve Türkiye ile gelişen ilişkileri, Süleyman’ın açısından “Yeni Delhi için tehdit oluşturuyor. Dolayısıyla Yeni Delhi, oluşan bu tehdide karşı, Batı bloğundaki Yunanistan ve Ortadoğu’daki Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile işbirliği yaparak, Türkiye’ye cevap verebilmek için Doğu Akdeniz ve Körfez’e yönelmiştir.” Süleyman, Hindistan hakkında “Doğu Akdeniz’de Yunanistan’ı, Türkiye’nin savaş gemisi diplomasisine karşı tutumunu desteklediği” belirtiliyor. Yine 20 Ekim 2019 tarihli Türkiye basını incelendiğinde “Hindistan makamları Sedef Tersanesi, Sefine Tersanesi ve Anadolu Tersanesi ortaklığında kurulan TAIS firmasının (haber tarihinden) 4 ay önce kazandığı 5 savaş gemisi ihalesinin iptal edebileceklerini” ileri sürmüşlerdi. Bununla birlikte “geçtiğimiz Temmuz ayı başlarında Doğu Akdeniz’de Yunanistan ve Hindistan’ın ortak deniz tatbikatı düzenlemesi” de Türkiye’ye yönelik bir mesaj niteliği taşıdığına yorumlanıyor.

Süleyman sonuç olarak “Ankara ve İslamabad’ın stratejik ortaklıkları ne kadar ilerlerse, Türkiye ve Hindistan’ın ekonomik ilişkilerden daha ziyade jeopolitik rakip haline geldikleri” şeklinde değerlendiriyor.

Yeni Delhi ve Atina’nın askeri koordinasyon ve işbirliğini yoğunlaştırdıkları farklı haber kanallarında da yer alıyor. Dolayısıyla Yeni Delhi’nin benzer bir ilişkiyi Ortadoğu’da İsrail ve BAE ile karşılıklı ilişkiler üzerinden yürütüp, muhtemel yeni bir ittifak içinde Hindistan’ın adının geçtiğini ilerleyen dönemde de görmemiz ihtimal dahilindedir.

.

Tunus’ta, darbe mi yapılıyor?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

27 Temmuz 2021, Salı
Dünyayı etkisi altına alan Kovid-19 virüsünün sağlık, siyasî, ekonomik ve toplumsal alanlarda olumsuz yansımaları görülmektedir. Olumsuz yansımanın yeni duraklarından biri de Tunus oldu.
Tunus’ta Korona salgınının kötü yönetilmesi, artan vak’a sayıları ve aşı stoğunun yetersizliği vb. sebeplerden dolayı Sağlık Bakanı Faouzi Mehdi’nin 20 Temmuz 2021 Salı günü görevden alınmasına yol açtı. Bununla birlikte Başbakan Hişam Maşişi tarafından görevden el çektirilen Mehdi’nin, Cumhurbaşkanı Kais Saied’le de daha önce gerginlik yaşadığı iddia ediliyor. Mehdi’nin yerine geçici olarak Sosyal İşler Bakanı Muhammed Trabelsi’nin vekâlet edeceği aktarılıyor.

Kovid-19’un Delta ve Alpha gibi yeni varyantlarının Tunus’u büyük oranda etkilediği belirtiliyor. Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) son açıklamasına göre “Tunus’un, Arap dünyası ve Afrika kıt’asında Korona’dan en yüksek ölüm oranına sahip olduğu” bildiriliyor. DSÖ Temsilcisi Yves Souteyrand “Tunus’ta salgından günde 100’den fazla ölümün gerçekleştiğini ve bu sayının 12 milyon nüfuslu ülkede oldukça fazla olduğuna” dikkat çekiyor.

Çünkü 19 Temmuz Pazartesi günü Tunus’ta salgından ölenlerin sayısı 194’le rekor bir seviyeye ulaşmıştı.

Salgın dönemindeki en yüksek ölüm oranının ardından 20 Temmuz’da Mehdi’nin görevden alınması haberleri geldi. Cumhurbaşkanı Saed’in 21 Temmuz Çarşamba günü “Kovid-19 salgınıyla mücadele görevini ordunun devralması talimatını” verdiği açıklandı. Ordunun ilk iş olarak, salgının yüksek seyrettiği bazı bölgelerde Kurban Bayramı’nda bile sokağa çıkma yasağı tedbiri aldığı ve ülkenin kuzeybatısına oksijen sevkiyatı yaptığı ifade ediliyor.

Tunus’ta, salgının daha da derinleştirdiği sağlık, siyasî ve ekonomik krizler özellikle gençler tarafından 25 Temmuz’da protesto edildi.

Binlerce vatandaşın birçok şehirde “Dışarı Çıkın” sloganıyla, ülkenin bağımsızlığının 64. yıl dönümünde protestolara başlaması önem arz ediyor. Protestolara “25 Temmuz Hareketi” adında yeni bir grup öncülük ediyor. Aşırı sıcak ve sokağa çıkma yasağına rağmen, göstericiler taleplerini Parlamento’nun feshedilmesi ve erken seçim şeklinde sıraladı. Protestocuların, 10 yıl önce Ben Ali’nin diktatörlük rejimini devirdikleri olayların başlangıcı olan başşehrin ana caddesi olan Avenue Bourguiba’ya yönelmeleri de simgesel anlam taşıyor. Diğer taraftan Polis, Avenue Bourguiba girişinde ve Parlamento’nun çevresinde güvenlik tedbirlerini almış durumda. Polis ve protestocular arasında zaman zaman sertlikler yaşandığı bildiriliyor.

Protestocuların, önemli siyasî unsurlardan Parlamento Başkanı Raşid El-Gannuşi’nin liderliğindeki İslâmcı En-Nahda Partisi’nin temsilciliklerini bastığı ve maddî zarara yol açtıkları aktarılıyor.

En-Nahda Partisi’nden yapılan açıklamada, “Tunus’un içinden ve dışından suç çetelerinin, ülkenin demokratik sürecine zarar vermeyi amaçlayan bir gündemin hizmetinde kaos ve yıkım tohumu ekmeye çalıştıkları” beyanatıyla baskınlar kınandı.

Bununla birlikte Tunus’ta salgın, 25 Temmuz Hareketi adında yeni bir muhalif akımı meydana getirdi.

Hareketin, En-Nahda Partisi temsilciliklerini de hedef alması, yeni muhaliflerin İslâmcı karakterde olmadığının ipucunu veriyor. Tunus’ta son yaşanan gelişmeler, Arap Baharı dönemini olaylarını da hatırlatıyor.

Bütün bu gelişmeler olurken, 26 Temmuz Pazartesi saat 03:20’de Tunus’tan “darbe” haberleri gelmeye başladı. Cumhurbaşkanı Saed’in açıklaması acil koduyla yayınlandı.

Saed, açıklamasında “ülkenin bütünlüğünü, ülke güvenliğini ve bağımsızlığını korumak ve devletin normal işleyişini sağlamak amacıyla: Başbakan Maşişi’nin görevden alındığını; Parlamento’nun iş ve yetkilerinin 30 gün süreyle dondurulduğunu; Milletvekillerinin dokunulmazlıklarının kaldırıldığını; Cumhurbaşkanı, yeni bir Başbakan atayana kadar yürütme yetkisini kendisinin üstleneceğini” ilân etti.

Açıklamada ayrıca “ilerleyen saatlerde, şartların gerektirdiği bu istisnai tedbirleri düzenleyen bir emir çıkarılacak ve sebepleri ortadan kalktığında kaldırılacaktır. Bu vesileyle Cumhurbaşkanlığı, Tunus halkını dikkatli olmaya ve kaos savunucularının gerisinde kalmamaya çağırıyor” ifadesine yer verildi. Saed açıkladığı kararları “ülkenin içinden geçtiği olağanüstü şartlar” sebebiyle “Anayasa’nın 80. Maddesi uyarınca” aldığını söyledi.

El-Gannuşi ise, Saed’i “devrimi ve Anayasayı devirmekle” suçluyor.

Bir de El-Gannuşi “kurumların halen ayakta olduğunu ve Tunus halkının destekçilerinin devrimi savunacağını düşünüyoruz.

Tunus’ta darbe yapılıyor. Saed’in aldığı kararları tanımıyoruz” diyerek taraftarlarına mesaj veriyor.

Tunus’ta siyasî ve toplumsal unsurlar Saed destekçileri ve karşıtları şeklinde ikiye bölünmüş durumdalar.

Saed’in böyle bir harekette bulunacak Anayasal dayanağının olmadığı ileri sürülüyor. Yine Saed’in, ordunun desteğini aldığı ihtimal dahilindedir. Bununla birlikte sokaklarda artan kalabalıklar arasında şiddetin baş göstermesinden çekiniliyor. Mısır’da 3 Temmuz 2013’te Müslüman Kardeşler iktidarına karşı yapılan darbenin bir benzerinin Tunus’ta uygulanmaya çalışıldığı iddiaları mevcut.

Tunus’ta darbe ve En-Nahda Partisi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

31 Temmuz 2021, Cumartesi
Tunus’ta Covid-19 salgını yönetimindeki yetersizliklerden dolayı Sağlık Bakanı Faouzi Mehdi 20 Temmuz 2021’de görevden alınmıştı.
Ertesi gün 21 Temmuz’da Cumhurbaşkanı Kays Saed’in “Covid-19 salgınıyla mücadele görevini ordunun devralması talimatını” verdiği açıklaması geldi. Sonra ülkenin 64. Bağımsızlık yıl dönümü olan 25 Temmuz’da, Parlamento’nun feshedilmesi ve erken seçim taleplerinin seslendirildiği protestolar gerçekleşti. Protestolar “Dışarı Çıkın” sloganıyla yeni bir unsur olan “25 Temmuz Hareketi”nin öncülüğünde yapıldı. Daha sonra göstericilerin, önemli siyasî unsurlardan Parlamento Başkanı Raşid El-Gannuşi’nin liderliğindeki İslâmcı En-Nahda Partisi’nin temsilciliklerini bastığı ve maddî zarara yol açtıkları haberleri yayınlandı.

Tunus’ta art arda zikredilen gelişmeler yaşanırken, 26 Temmuz Pazartesi saat 03:20’de Cumhurbaşkanı Saed’in liderliğindeki “darbe” haberleri gelmeye başladı. “Başbakan Hişam Maşişi’nin görevden alındığı, Parlamento’nun 30 gün süreyle kapatıldığı, milletvekillerinin dokunulmazlıklarının kaldırıldığı” Saed tarafından açıklandı. Saed’e ordunun da destek verdiği bildiriliyor. (Yeni Asya, 27.07.2021, Tunus’ta Darbe mi Yapılıyor?)

Saed’in liderliğinde darbenin yaşandığı Tunus, 10 yıl önceki Arap Baharı’nın kısmen başarıya ulaştığı tek ülkeydi. Tunus, yapılan darbe ile bu özelliğini yitirmiş oluyor. Her ne kadar El-Gannuşi, darbeye karşı çıkmış ve “devrimin kazandırdıklarından geriye dönüş yok” dese de konunun bir başka boyutu daha var. O da Mısır’da 3 Temmuz 2013’te Müslüman Kardeşler iktidarına karşı yapılan darbenin bir benzerinin Tunus’ta uygulanmaya çalışıldığı iddialarıydı. Nitekim En-Nahda Partisi’nin, Tunus’ta Müslüman Kardeşler’in bir kolu oldukları belirtiliyor. Bununla birlikte El-Gannuşi, darbeye karşı duruşu dikkat çekerken, Saed’i yetkilerini aşmakla eleştiriyor.

Darbe tarihi 26 Temmuz’dan iki gün sonra, Savcılığın, 28 Temmuz’da En-Nahda Partisi, Tunus’un Kalbi Partisi, Aysh Tunus Partisi’ne, ülke dışından finansman ve isimsiz bağışlar yapıldığı iddiasıyla soruşturma başlattığı aktarılıyor. Malî Savcılık Sözcüsü Mohsen Daly, 28 Temmuz’da Mosaique FM ve Shems FM radyolarından “Temmuz ayı ortalarından itibaren ayrıca bir soruşmanın da başlatıldığını” bildirmiştir. Ayrıca Savcılığın “Ulusal Yolsuzlukla Mücadele Kurumuna ve Tunus’un Hakikat ve Onur Komisyonu” hakkında da yolsuzluk soruşturmasına başladıkları duyuruldu.

El-Gannuşi ise 27 Temmuz’daki beyanatında “Tunus’un bir türlü çözülmeyen artan ekonomik, sağlık, Korona’nın yüksek etkisinden dolayı halkın öfkesi ve diğer sorunların üzerinin örtülmesi için En-Nahda Partisi’nin hedef yapılmaya çalışıldığını” kaydediyor. Yine El-Gannuşi, demokratik bir sisteme dönülmesini talep etmek için “Ulusal Cephe” kurma gayretlerinin de üzerlerindeki baskıyı arttırdığı vurguluyor. Diğer taraftan El-Gannuşi “Parti içi kaygıları bir kenara bırakıp, kendilerini gözden geçirmeleri gerektiği” hususunda öz eleştiride de bulunuyor.

Halk hareketiyle 10 yıl önce Ben Ali’nin diktatörlüğü sona ermiş ve diğer ülkelere nazaran Tunus’ta Arap Baharı’nın kısmen başarılı olduğu söylenmektedir. Ancak geçen sürede demokrasi, hukuk, insan hakları, hürriyetler ve ekonomik refah alanlarında gereken başarı sağlanamadı. Şimdi Tunus’ta çözül(e)meyen muhtelif sorunlar üzerinden En-Nahda’nın üzerine gidildiği kuvvetle muhtemeldir.

Darbe sonrası Tunus’ta gençlerin talepleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

03 Ağustos 2021, Salı
Tunus’ta 26 Temmuz’da Cumhurbaşkanı Kays Saed’in bürokratik darbesinden sonra ülkede nasıl bir istikamet izleneceğinin belirsizliği mevcut.
Ülkede pek çok kişi, özellikle de genç nüfus, Saed’in demokrasiyi nasıl restore etmeyi planladığı hakkında herhangi bir fikre sahip değiller. Arap Baharı sürecinde 30 yıllık diktatör Ben Ali rejimini devirip, seçimler ve kendine has şartlar içerisinde demokrasiye geçmeye çalışan Tunus’ta, Arap Baharı sonrası kazanımların kaybedilmesinden korkulduğu bildiriliyor. Darbe sonrasında Saed’in demokrasi, hukuk, insan hakları ve hürriyetlerle ilgili sorulara cevap vermediğinden şikâyet ediliyor. Dolayısıyla gençlerin Tunus’ta demokrasinin tehlikede olduğuna dair düşüncelere sahip oldukları aktarılıyor.

Arap Baharı sonrasında gençlerin çoğunluğunu oluşturduğu grupların, ilk durakları İtalya olmak üzere Avrupa ülkelerine göç hareketleri gerçekleşmişti. 26 Temmuz darbesinin ertesinde de gençlerin yasa dışı yollardan göç etmeye çalıştıkları bildiriliyor.

Hatta konu ile ilgili Saed sosyal medyada bir video yayınlayarak meseleye dikkat çekiyor. Saed videosunda “Yüzlerce gencin, insan kaçakçılarının tekneleriyle Avrupa’ya gitmeye çalıştıkları, siyasî amaçları olan bazılarının 10 yıl önce (Arap Baharı) devrimden sonra başlaya kitlesel yasadışı göçü tekrarlama girişiminde olduklarını ve seyahate çıkmaları için umutsuz gençlere para bile ödendiğini” iddia etti.

Saed, ülkesinde çalışmakta olan “1500 gencin, göç etmek üzere işlerinden ayrılmayı istediklerini ve gençlere işlerinden ayrılmaları için de para ödendiğini” belirtiyor. Elbette Tunus’tan Avrupa’ya göçmen sayısı arttıkça, Tunus’un İtalya ve diğer Avrupalı ülkelerle ilişkilerinin bozulmasından endişe ediliyor.

Saed, ülkesindeki siyasî, ekonomik, toplumsal ve sağlıktan kaynaklı huzursuzluğu gidermek için 1 Ağustos 2021 Pazar günü “Bir buçuk milyon doz Covid-19 aşısı”nın müjdesini verirken, gençleri de herhangi bir “siyasî sömürüye” karşı da uyardı. Ülkesinde umudunu yitiren gençlerin göçünün önüne geçmeye çalışan Saed yönetimi, Tunus Sahil Güvenliği’nin çalışmalarını hızlandırdı. Ancak Saed, göç etmeleri için gençlere hangi odaklarca para ödendiğini açıklamıyor. İtalyan haber ajansı ANSA ise, çoğu Tunus’tan gelen düzinelerce göçmenin geçtiğimiz hafta sonu İtalya’nın Sardunya Adası’na ulaştığını kaydediyor.

Diğer taraftan darbe sonrasında Raşid El-Gannuşi liderliğindeki En-Nahda Partisi’nin gençlik yapılanması En-Nahda Gençlik Hareketi’nden de “parti yönetimine eleştiriler yöneltildi.” Aralarında Milletvekilllerinin de bulunduğu 130 gencin, 31 Temmuz 2021 Cumartesi günü “Yol Düzeltme” başlıklı bir açıklama yayınladılar.

Açıklamada “Tunus, Cumhurbaşkanı’nın halk tarafından memnuniyetle karşılanan istisnai tedbirler almasına ve siyasî ve yasal seçkinlerin bir kısmının çekincesine yol açan tarihi bir dönüm noktasından geçiyor. Partimiz, Tunus siyasetinde vazgeçilmez bir unsurdur. Arzumuz, sadece selefleri kadar kötü politika ve seçenekler üretebilen daha önce onaylanmış mekanizmalardan uzağa, etkili çözümlere doğru ülkemiz için bir çıkış yolu olarak gördüğümüz hedefe doğru gitmektir” denildi.

Ayrıca Hareket, “Tunus devriminin kazanımlarına bağlı kaldığını ve seçilmiş Anayasal kurumlara geri dönerek ve en kısa sürede krizi aşmak için tek seçenek olarak diyaloğu benimsediğini” beyan ediyor. Bununla birlikte Hareket “En-Nahda Hareketi’nin mevcut liderliğini Tunus halkının taleplerinin karşılanamamasının sorumluluğunu üstlenmeye” çağırıyor. Bu aynı zamanda “partinin siyasî, ekonomik ve sosyal tercihleri ile ittifakları ve siyasî krizleri yönetme şekli vatandaşın ihtiyaçlarını karşılamada etkili olmadığı için liderliğin tıkanıklık durumunu anlaması gerektiği” anlamına geliyor. Bununla birlikte Hareket “Ulusal Danışma Konseyi’ni sorumluluğunu üstlenmeye ve partinin yürütme ofisini derhal feshetme” çağrısında bulundu. Birde Hareket, Parlamento Başkanı El-Gannuşi’yi “ulusal çıkarlara öncelik vermeye ve Parlamento’nun normal işleyişine dönmesini sağlamak için gerekli tedbirleri almaya” dâvet etti. Hareket “siyasî girişimlerde hukuka önem atfederken, Anayasal kurumların etkileşim içinde çalışması gerekliliğini” vurguluyor.

Darbe sonrasında Tunus’ta, gençlerin göçünden şikâyetçi Cumhurbaşkanı; Parti için değişim ve dönüşüm talepleri ile eleştirilere hedef olan El-Gannuşi figürleri söz konusu. Her iki durumunda da gençlerin umutları ve gelecek hakkında talepleri mevcut. El-Gannuşi, Partisi için yaptığı önceki açıklamalarında “öz eleştirileri dikkate alacaklarının” sinyalini vermişti. Ancak Saed’in henüz sunmadığı siyasî ve sosyo-ekonomik reçetesi, darbenin yönünü belirleyecektir. Saed’in böyle bir reçeteye sahip olup olmadığı da belli değil. Fakat gençlerin istekleri belli. İstikrar ve refah.

.

Afganistan-1 (Nereden Nereye)

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

13 Temmuz 2021, Salı
Afganistan, Soğuk Savaş döneminin savaş sahalarından biriydi. SSCB’nin sıcak denizlere inme stratejisinde yer alan Afganistan, iki kutuplu dünya sisteminin temsilcileri ABD ve SSCB arasında 24 Aralık 1979 ile 15 Şubat 1989 yılları arasında, toplam 9 yıl süren bir savaşa sahne olmuştu.
SSCB, Afganistan’daki Marksist hükümetin dâveti üzerine bu ülkeye müdahale ettiğini iddia etmişse de daha farklı sebeplerin olduğu da muhakkaktır. Bununla birlikte 9 yıllık savaşta, Afganistan’daki SSCB karşıtı İslâmî direnişçilere ve diğer adıyla Mücahitlere en büyük destek ABD’den gelmişti. Afganistan’daki grupların, ABD silâhlarıyla SSCB’ye karşı bir asimetrik savaş yürüttükleri bilinmektedir.

Soğuk Savaş’ın 1991’de sona ermesiyle birlikte, SSCB de Afganistan’dan çekilmiştir. Ülkede merkezi otoritenin yok denecek kadar zayıf olması sebebiyle, eskiden SSCB’ye karşı savaşan Mücahitlerin artık birbirleri arasındaki silâhlı çatışmaları ve iktidar mücadeleleri görülmüştür. Buna ek olarak farklı etnik, mezhepsel ve ideolojik unsurları bünyesinde barındıran Afganistan’da toplumsal, dinî, siyasî ve ekonomik konularda istikrarsızlıklar yaşanmaktadır.

İşte bu ortamda Taliban, El-Kaide, Hareket’ül Mücahidin, Hareket’ül Cihad-ı İslâmî, İslâmî Cihad Birliği, Özbekistan İslâmî Hareketi, IŞİD/DAİŞ/DAEŞ, İslâm Devrim Muhafızları (Kudüs Gücü), Ceyş-i Muhammed, Ceyş El Adl (Cundallah), Leşker ve Cengvi, Leşker Tayyiba vd. silâhlı grup veya terörist olarak tanımlanan unsurlar kendilerine rahat hareket ettikleri alan bulmuşlardır. Bu grupların İslâmî anlayışları da birbirlerinden farklılık arz edebilmektedir.

Afganistan farklı etnik yapısıyla da dikkat çekmektedir. Ülke topraklarında Afgan, Peştun, Tacik, Hazara, Özbek, Beluci, Türkmen, Nuristani, Pamiri, Arap, Gujar, Brahui, Aimak, Pashai ve Kırgızlar yaşamaktadır.

Soğuk Savaş sonrasında tek kutuplu uluslar arası sistemde etnik, dinî/mezhebî ve siyasî grupların kendi kimliklerini öne çıkartmaları ve sahip oldukları kimlikler üzerinden tanımlanmaları bu dönemin en önemli özelliklerindendir. Elbette bahsedilen unsur ve grupların kimliklerini belirginleştirmeleri, Afganistan’a etnik ve mezhebî temelli siyaset şeklinde yansımaktadır. Buna silâhlı grupların da etkisini eklemek gerekmektedir. Başlıca adı zikredilen grupların, ülkeleri için ortak paydada buluşamamaları Afganistan’ı istikrarsızlaştıran en önemli hususlardandır.

Soğuk Savaş sonrası uluslar arası sistemde kırılma noktalarından biri de kuşkusuz 11 Eylül 2001’deki terör olaylarıdır. Teröristlerin sivil uçaklarla ABD’deki Dünya Ticaret Merkezi ve ordu komuta merkezi Pentagon’a çarpma/düşürme biçiminde saldırılar yapmaları hatırlardadır. Uçakları kaçırıp, saldırıları gerçekleştirenlerin Usame bin Ladin’in liderliğini yaptığı El-Kaide terör örgütünün üyeleri olduğunun bildirilmesi, gözlerin El-Kaide’nin merkezi olan Afganistan’a çevrilmesini sağlamıştır.

Saldırıların ardından dönemin ABD Başkanı George W. Bush, NATO ve müttefikleriyle Afganistan’ı 2001’de işgal etmiştir. Hatta Bush 29 Ocak 2002’de, teröristlerle savaş ve Afganistan işgali ile arkasına aldığı toplumsal desteği yükseltmek ve devam ettirmek için “Şer Ekseni” diye tanımladığı ülkeleri hedef göstermiştir. Şer Ekseni ülkeleri İran, Irak ve Kuzey Kore olarak belirtilmektedir.

Bush yönetimi “teröristlere verdiği destek ve kitle imha silâhlarına sahip olduğu” iddiasıyla, Afganistan’ın ardından Irak’ı 2003’te işgal etmiştir. Evanjelik öğretilere sahip olduğu ileri sürülen Bush yönetimi bir adım daha atarak, Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkelerinin hürriyetlerine kavuşturulması ve kalkındırılmasını ihtiva eden Büyük Ortadoğu Projesi’ni (BOP) gündeme getirmiştir. BOP’un, 8-10 Temmuz 2004’te Sea Island Georgia’da düzenlenen G8 Zirvesi’nde genel hatlarının belirlendiği hakkında bildiri yayınlanmıştır. Böylece Afganistan ve Irak, BOP’un laboratuvar ülkeleri şeklinde nitelenmişlerdir.

Afganistan’ın işgalinin üzerinden hemen hemen 20 yıl geçti. ABD Başkanı Joe Biden, 2021 Temmuz ayı başında “ABD 20 yıldır Afganistan’da savaşıyor. Savaşa 2 trilyon dolardan fazla para harcandı. ABD binlerce askerini kaybetti ve on binlerce asker veya sivil Afgan’ın ölümüne şahit oldu” dedi. Şimdi ise, ABD neredeyse hiçbir sebep göstermeden Afganistan macerasına son veriyor. -Devam Edecek-

.

Afganistan-2 (İşgalden Stratejik Ortaklığa ve Doha Anlaşması)

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

17 Temmuz 2021, Cumartesi
Afganistan’ın işgalinin üzerinden hemen hemen 20 yıl geçti. ABD Başkanı Joe Biden, 2021 Temmuz ayı başında “ABD 20 yıldır Afganistan’da savaşıyor. Savaşa 2 trilyon dolardan fazla para harcandı. ABD binlerce askerini kaybetti ve on binlerce asker veya sivil Afgan’ın ölümüne şahit oldu” dedi. Şimdi ise, ABD neredeyse hiçbir sebep göstermeden Afganistan macerasına son veriyor.
Aslında ABD’nin, Afganistan’ı işgal sebebi olarak 11 Eylül 2001’deki terör saldırıları gösteriliyor. Bazı ABD’li diplomat ve siyasetçilerce, ABD’nin Afganistan’daki varlığı “bir daha asla Afgan ülkesinin ABD anavatanına yönelik saldırının kaynağı olmamasını sağlamaktı.” Bu amacın sembolik anlaşılması için de 11 Eylül terör olaylarından 6 ay sonra 11 Mart 2002’de, terör saldırısında yıkılan Dünya Ticaret Merkezi’nin enkazından bir parçanın, Kabil’deki ABD Büyükelçiliği’ndeki bayrak direğinin altına gömüldü. Askerî amaç için Afganistan’, ABD 5. Özel Kuvvetler Grubu Komutanı Korgeneral John F. Mulholland Jr. gönderilmişti.

ABD’nin bir diğer amacı da “ekonomik ve sosyal kalkınma, uzun vadeli istikrarı sağlayabilmek üzere El-Kaide ve Taliban gibi örgütlerin hayat sahası bulamayacağı iklimi tesis etmekti.” Bununla birlikte ABD’nin bu ikinci amacı “Afganistan’da bir ulus inşası için değil, ABD ulusal güvenliğiyle ilgili” durumdur.

Eski Başkan Donald Trump döneminde başlayan Afganistan’dan çekilme tartışmaları, yeni Başkan Joe Biden döneminde de devam etmiştir. Ancak Afganistan’da “ekonomik ve sosyal kalkınma” amacı, gerçekte bir amaç değildi. İşin aslına bakıldığında bu amacın, “amaca giden yolda bir araç” olduğuydu. Dolayısıyla ABD’nin Afganistan’da uğradığı saldırılar, gerçekleştirdiği operasyonlarda beklenilen başarıyı elde edememesi ve “amaç ve araç” sürecindeki hataların işgalin başlangıcındaki heyecandan geriye pek bir şey bırakmadığı söylenebilir.

Diğer taraftan ABD, Afganistan’ın yoksulluk içindeki insanları için hiçbir çaba sarf etmeden, Afganistan’daki askerî varlığını sürdürmeye çalışmasının şiddetli bir mahalli isyanının çıkması da tahminler arasındadır. Dönemin ABD Başkanı Barack Obama ve Afganistan Devlet Başkanı Hamit Karzai’nin 1 Mayıs 2012’de imzaladıkları “ABD-Afganistan Stratejik Ortaklık Anlaşması” ilişkilerde dönüm noktasıydı. Aynı tarihlerde Chicago’daki NATO Zirvesinde, “Afgan güvenlik güçlerine uzun vadeli yardım konusunda da bir anlaşmaya varılmıştı.” Yine bu gelişmeler de ABD için birer araçtan ibaretti.

Hatta Trump, Ağustos 2017’de Güney Asya politikası hakkında ABD’nin Afganistan’daki varlığını takvimlere göre değil, gelişen şartların belirleyeceğini ifade etmişti. Taliban’ın 2018’de sergilediği sert ve anlaşmaz davranışını az da olsa terk ettiği görülmüştür. ABD ile Taliban arasında görüşmeler ilk kez Şubat 2019’da Katar’ın başşehri Doha’da yapıldı. Yaklaşık 6 ay süren görüşmeler sonucunda ABD ve Taliban’ın anlaşmaya yakınlaştıkları bildirilmişti. Taraflar arasındaki ikinci görüşme Doha’da 6 Ocak – 26 Ocak 2020 tarihleri arasında yapıldı. Görüşmeler 22 Şubatta tekrar başlamış ve 29 Şubat 2020’de ABD ile Taliban arasında “Afganistan’a Barış Getirme” adıyla Anlaşma imzalanmıştır. ABD yönetimi, Afganistan’daki gelişmelerin gidişatına göre ülkedeki ABD askerlerinin tamamen geri çekilmeyebileceği mesajını vermişti.

Afganistan’a Barış Getirme Anlaşması ise “şiddetin düşürülmesi, yabancı güçlerin ülkeden geri çekilmesi, Afganistan içindeki gruplarla müzakereler, belirlenen oranlarda tutuklu Taliban mensuplarının serbest bırakılması ve terörizmle mücadele güvencesi” vb. kararları kapsamaktadır.

Ancak Anlaşma ile bazı sorun alanları mevcut. Bunlar Afganistan Devlet Başkanı Eşref Gani Ahmedzay’ın Taliban dışındaki gruplarla iletişiminin zayıf olması; Afgan hükümeti ve toplumu, asker, siyasetçi, kanaat ve mahalli liderlerin, arasında tam bir mutabakatın sağlanmadığı; Taliban’ın şiddeti düşürme taahhüdünün Afgan hükümetine değil de ABD’ye verilmiş olduğu ve bu konuda Taliban-Afgan hükümeti arasındaki bir anlaşmazlığın iç savaşa varan bir şiddete dönüşebilme ihtimali; Afganistan’daki siyasî, ideolojik, dinî, silâhlı ve toplumsal unsurların birbirlerine güven duymamaları; erken dönemde serbest bırakılan mahkûmların, yabancı kuvvetlerin ülkeden çekilmesiyle muhtemel bir iç karışıklığın başlayacağı vd. şeklinde sıralanıyor. Bugün Afganistan’da yaşanan iç çatışmalar ve Taliban’ın ülkenin neredeyse tamamını işgal etmesi, Anlaşma hakkında zikredilen sorun alanlarının geçerliliğinden kaynaklanıyor.

Trump döneminde Trans-Pasifik Ortaklığı, Paris Anlaşması ve İran Nükleer Anlaşması gibi üç önemli anlaşma iptal edilmişti. Buna ek olarak Taliban’la belirtilen Anlaşmayı yaptı. Trump’tan son bazı çevrelerce eleştirilmesine rağmen Biden da Taliban Anlaşması’nın takipçisi oldu. Şimdi Biden da bu Anlaşma’nın sahibi niteliğinde. -Devam Edecek-

.

Afganistan-3 (Türkiye, diğer aktörler)

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

20 Temmuz 2021, Salı
ABD ile Taliban arasında, Katar’ın başşehri Doha’da 29 Şubat 2020’de “Afganistan’a Barış Getirme” adıyla anlaşma imzalanmıştır.
ABD Başkanı Joe Biden’ın ilk kez Mayıs başında ve sonra 10 Temmuz 2021’de Afganistan’dan çekileceklerini açıklamasının, bu Anlaşma’ya dayandığı bildiriliyor.

ABD askerlerinin ülkesine döndüğü/döneceği konuşulurken, otorite boşluğundan yararlanan Taliban’ın ülkede şiddeti arttırdığı ve birçok yerleşim yerini işgal ettiği biliniyor. Afganistan’da toplumsal unsurlar arasında barışı sağlamak, Taliban şiddetine son vermek ve ABD ile imzalanan Anlaşma’nın süreci hakkında ülkenin ileri gelenleri arasında Doha’da 18 Temmuz 2021’de yeni bir toplantı daha başladı.

NATO’nun Dışişleri ve Savunma Bakanları Toplantısı 14 Nisan 2021’de Brüksel’de yapılmıştı. Toplantıda NATO müttefiklerinin askerlerini Afganistan’dan çekme kararı aldıkları beyan edilmişti. Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun “Afganistan’a desteğin bir grup ülke tarafından sürdürülmesi veya ikili düzeyde muhtemel bir desteğin verilmesi önerilmişti. ABD’nin geri çekileceği belirginleşince, Ankara’nın 130 milyon dolarlık bir katkı ile Kabil’de kalmayı kabul ettiği iddiaları gündeme geldi. Bu gündemin muhtevası Türkiye’nin, Kabil’de bulunan Hamid Karzai Uluslararası Havaalanı’nın koruma ve işletme işi hakkındaydı.

Ancak Taliban, Türkiye’nin Kabil’de kalmasına karşı çıkıyor. Diğer ABD güçleri gibi Türkiye’nin de Afganistan’ı terk etmesini açıkça dile getiriyor. Her ne kadar Türkiye, Kabil’de muharip olarak konuşlanmayacaksa da Taliban tarafından istenmediği belli.

Taliban Sözcüsü Süheyl Şahin 11 Haziran 2021’de “ABD ile imzaladığımız Doha Anlaşması uyarınca Türkiye’nin de Afganistan’dan ayrılması gerekiyor” dedi. Diğer bir Taliban Sözcüsü Zabihullah Mücahid de 30 Haziran 2021’de “Türkiye Müslüman ve kardeş ülkedir. Ancak ABD ile birlikte NATO müttefikidir. Dolayısıyla bizim için ABD’den farkı yoktur” diyerek her iki sözcü de Türkiye’nin Afganistan’daki olası bir varlığını istemiyorlar. Yine Taliban Liderlik Konseyi’nde 13 Temmuz 2021’de de yapılan açıklamalarda benzer ifadeler mevcuttur.

Peki, Türkiye’nin Afganistan’da kalma girişiminde hangi amaçlar var? Levent Kemal’e göre “Ankara açısından ABD ile ilişkileri düzeltmek, bölgesel etkinliğini yaymak, iç politikadaki dalgalanmaları dış politika hamleleri ile regüle etmek gibi güncel ve acil amaçları var. Uzak vadede ise Ankara, Afganistan’da inşa edilmeye çalışılan barış sürecinin sonunda aktif askeri varlığını, Libya’da olduğu gibi, ekonomik değere de tahvil edebileceği bir ortamı umuyor. Zira Afganistan işlenmemiş mineralleri, bölgesel CASA-1000 gibi enerji nakil hatları projeleri, Çin’in Kuşak Yol Projesi açılarından önem taşıyor. Ayrıca Afganistan’ın; komşuları ve uzak coğrafyalar için, barındırdığı ideoloji ve örgütler habitatı nedeniyle, istikrara kavuşturulamayacaksa bile çatışmanın sınırlı tutulduğu bir ülke olarak kalması güvenlik açısından büyük önem taşıyor (Karar, 16.07.2021).” Elbette tüm bunlar Türkiye için mayınlı tarlada yürümek gibi oldukça zor bir iş.

Diğer taraftan Afganistan hakkında sadece Türkiye’nin değil Çin, Pakistan, İran, Rusya gibi bölge ülkelerinin de argümanlarının olduğu kuvvetle muhtemeldir. Dolayısıyla adı zikredilen ülkelerin de Afganistan hakkında siyasî, ekonomik, toplumsal, askerî, güvenlik, terör, dinî/mezhebî, enerji, geçiş güzergâhları vb. konularda girişimlerinin olacağı ihtimal dahilindedir.

Taliban’ın, Afganistan’ın büyük bölümünün kontrolünü eline geçirdiği haberleri kaydediliyor. Ülkenin kuzeyine ilerleyen Taliban’dan, kuzey komşu Tacikistan ise rahatsızlık duyuyor. Tacikistan Cumhurbaşkanı İmamali Rahman, Afganistan’ın kuzey sınırına yaklaşan Taliban hakkında kaygılarını gündeme taşımıştı. Konuyla ilgili olarak “Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in, Tacikistan Cumhurbaşkanı Rahman’la yaptığı görüşmede Tacikistan-Afganistan sınırına askeri destek vereceklerini açıkladığı” bildiriliyor. Dolayısıyla “ABD’nin çekilmesiyle doğacak boşluğun Rusya tarafından doldurulacağı” ihtimali akıllara geliyor.

Afganistan’da Taliban’ın dönüşü ile etnik ve mezhepsel çatışmaların derinleşmesi tehlikesi ortaya çıkıyor. Böylece Taliban dışındaki silâhlı unsurların da varlığını hissettireceğinden endişe ediliyor. Şimdiden Rusya’nın nasıl bir pozisyon alacağına dair kuvvetli ihtimaller beliriyor. Yakın zamanda diğer bölgesel aktörlerin de Afganistan meselesine dahil olacakları beklentisi mevcut. Dolayısıyla Türkiye’nin, Afganistan’da kalma girişiminin kazançlarını ve risklerini tekrar düşünmekte fayda vardır.

.

Umman’da işsizlik protestoları

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

10 Temmuz 2021, Cumartesi
Umman Sultanı Kabus, 10 Ocak 2020 günü 79 yaşında vefat etmişti.
Kabus’un yerine, kuzeni ve eski Kültür Bakanı 1954 doğumlu yeni Sultan Hişam bin Tarık El-Said 11 Ocak’ta yemin ederek göreve başlaşmıştı. El-Said, ülkesinde siyasî ve ekonomik reformlar yapmayı planlamıştı. Reform kapsamında ülke yönetiminin temelinde hukukun üstünlüğü ve yargının bağımsızlığına vurgulanıyordu (Yeni Asya, Umman’ın Reform Girişimleri, 26 Ocak 2021).

Ancak bütün dünyayı etkisi altına alan Covid-19 salgınının başlangıcı ile El-Said’in tahta çıkışı aynı döneme denk gelmişti. El-Said, ülkesi için yolsuzlukla mücadele, iyi yönetişim, hesap verebilirlik, şeffaflık, devlet idarî işleyişini yeniden yapılandırmak, modernize etmek, hükümet - özel sektör - sivil toplum arasındaki dengeyi tekrar kurmak, en önemlisi ekonominin canlandırılması hususunda bir fırsat olarak görülmüştü.

Umman, bir süredir ekonomik sorunlar yaşıyor. Koronavirüsü salgını da, ekonomik sorunları daha da derinleştirmiş durumda. Ekonomik problemlerin başlıca kaynağı işsizlik. Ummanlılar, 23 Mayıs 2021’den bu yana, ülkenin farklı yerlerinde işsizlik ve istihdam konusunda protestolar düzenliyorlar. Protestolar ilk başta Sohor, Rustag, Nizwa ve Sur şehirlerinde başladı ve diğer bölgelere yayıldı.

Polisin ilk yapılan gösterilere sert müdahalelerde bulunduğu, ancak sonraki protestolarda göstericilere su dağıtımı yaptığı aktarılıyor. Bu anlamda müdahalede yumuşama sinyali veriliyor.

El-Said göreve geldikten hemen sonra, Şubat 2020’de “Tawazon (Denge)” başlığıyla Orta Vadeli Malî Plan’ı uygulamaya koydu. Fakat Mart 2020’de Korona’nın olumsuz etkileri hissedilmeye başlanmış ve “Tawazon’dan (Denge)” beklenilen sonuç elde edilememişti. Bundan dolayı Umman’da farklı ekonomik tedbirler alınmaya başlandı. Bunlar üst düzey devlet görevlilerinin ayrıcalıklarının askıya alınması, kadrolu çalışanların neredeyse yüzde 70’inin emekliye ayrılması, birkaç bakanlığın birleştirilmesi veya feshedilmesi, hükümetle iş yapan çevrelerin sözleşmelerinin revize edilmesi, devlet projelerinin iptali, devlet harcamalarında kemer sıkma politikası vb. şeklinde sıralanıyor.

Aslında Umman hükümeti, aldığı bu tedbirlerle pandeminin etkilerini hafifletmeyi amaçlamıştı. Ne yazık ki rekabet halindeki öncelikler ve ihtiyaçları dengelemenin başarılamamasıyla, ekonomik gidişatın daha da kötüleştiği belirtiliyor.

Umman yönetiminin Mart 2021’de yeni bir “Ekonomik Teşvik Planı” açıklamıştı. Planla birlikte ekonomik çeşitlendirmenin hedeflendiği sektörlerde büyük yatırımcılara vergi muafiyeti, bankacılık işlemlerinde kolaylıkları ve tercihli tedbirler verilmesini kapsıyor. Diğer taraftan protestolar üzerine El-Said’in, genç istihdamına yönelik bir toplantıya başkanlık ettiği bildiriliyor. Toplantıdan çıkan istihdam, meslekî eğitim ve iş fırsatları vaatleri de yeterli olmadı. Bütün tedbirlere rağmen Umman’da işsizlik büyük bir sorun ve çözülemiyor.

İşsizlik temelli protestolar, Umman Sultanlığı’nın kamu ve özel sektörde iş imkânını arttırmak için Sultanlık Kararnamesi yayınlamasına sebep oldu. Sultanlık Kararnamesi ile de hükümetin güvendiği özel sektörden beklediği sonucu bulamadığı kaydediliyor. Şu anda hükümetin, özel sektörle olan ilişkisinin daha fazla istihdam meydana getirmeye elverişli olmadığı vurgulanıyor. Dolayısıyla hükümet özel sektör, yatırımcı ve girişimcilerle daha fazla işbirliğine gitmesi gerektiğinin baskısı altındadır.

Birde işsizlik ve ekonomik sorunların dile getirildiği protestoların başka bir sebebi de hükümetin, özel sektör temsilcileri ile 2016’da kararlaştırdığı “Tanfeedh’in (Ekonomik Çeşitlendirme Planı)” halen uygulanmaya başlanamamasıdır. Dolayısıyla, hükümetin aldığı önlemlere, özel sektör temsilcileri de mesafeli durmaktadır.

Protestolardan, Umman Sultanlığı’nın geçtiğimiz günlerde açıkladığı “Umman 2040 Vizyonu”nun da vatandaşlara pek umut vaat etmediği anlaşılıyor.

Protestolar ile korona salgını ve petrol fiyatlarındaki düşüşün Umman ekonomisinin zayıf yönlerini ortaya çıkardığı görülmektedir. Böylece El-Said’in, vatandaşların karar alma mekanizmalarına daha fazla katılımlarını sağlamak için sivil toplum kuruluşlarıyla ve ekonomik sorunları aşmada da özel sektörle ülkenin gerçekleri üzerinden ortak politika üretmesi kaçınılmazdır.

.

BAE de mi, OPEC’ten ayrılacak?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

06 Temmuz 2021, Salı
OPEC’in (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü - Organization of the Petroleum Exporting Countries) 1 Temmuz 2021 Perşembe günü, 13 OPEC üyesinin katılımıyla video konferans ortamında yapılan toplantısında, Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) rahatsızlığı gündeme geldi.
OPEC dışı petrol üreticisi Rusya ile yapılan “2016 OPEC +” Anlaşması’ndan ve Suudi Arabistan’ın OPEC üzerindeki ağırlığından dolayı problemler oldukça belirgindi. Bu anlaşma ile petrol üretiminin küresel fiyatları normalize etmeye ayarlanma amaçlanmıştı. Hatta bu gibi sorunlar Katar’ın 1 Ocak 2019’da OPEC’ten ayrılmasına neden olmuştu. (Yeni Asya, 25.12.2018, Katar’ın OPEC’ten Ayrılması: Katar’sız OPEC – OPEC’siz Katar).

BAE de 1 Temmuz’daki OPEC toplantısında, “2016 OPEC +” Anlaşması’nı “haksız” şeklinde niteleyerek eleştirdi. BAE, Anlaşmayı yalnızca üretimin gözden geçirilmesi halinde uzatmayı teklif etti. Koronavirüs salgını sürecinin enerji piyasasını olumsuz etkilediği ve BAE’nin üretimin temel çizgisini arttırma talebi, OPEC toplantısında tartışmaları alevlendirdiği bildiriliyor.

BAE Devlet Haber Ajansı (WAM)’na göre “Enerji ve Altyapı Bakanlığı’nın, mevcut Anlaşma’nın “adil olmayan referans üretim taban çizgisini Anlaşma bitiş tarihi Nisan 2022’den Aralık 2022’ye kadar uzatacağı” aktarılıyor. Birde “Anlaşma’nın uzatılması kabul edildiğinde bütün taraflara âdil olmalarını sağlamak için temel üretim referanslarının gözden geçirilmesi talep ediliyor.”

Suudi Arabistan’ın OPEC ülkeleri arasında toplam üretimin yüzde 33’ünü gerçekleştirmesi, genellikle OPEC’in karar alma süreçlerinde Suudi Arabistan’ın üstünlük kazanmasına yol açıyor. Suudiler’in OPEC’teki üstünlüğünün etkisi, OPEC dışı petrol üreticisi Rusya ile “2016 OPEC +” Anlaşması’nda iyice netleşti. Bu anlaşma ile petrol üretiminin küresel fiyatları normalize etmeye ayarlandı.

Katar’ın, OPEC’ten ayrılmasının sebeplerinden biri bu gelişmeydi. Şimdi benzer bir durum BAE için de geçerli. Bununla birlikte Deutche Bank’ın Analistleri’ne göre “BAE’nin daha önce yapılan Suudi Arabistan-Rusya Anlaşması’na son dakikada itiraz etmesiyle, OPEC içinde tartışmalar başlamıştı.” Elbette Rusya’nın dünyanın en büyük ikinci petrol üreticisi olduğu göz önünde alındığında, konunun önemi daha da artıyor.

BAE, 2018’den beri üretim kapasitesini arttırmış ve üretimini günde 3.8 milyon varile çıkarmakta ısrar ediyor. BAE’nin ısrarlı talebine yeşil ışık yakacak üyeler çıkması halinde, OPEC’in diğer üyelerinin protestosuyla karşılaşması kuvvetle muhtemeldir.

Bloomberg Haber Ajansı’nın 1 Temmuz’daki OPEC toplantısında, “Ağustos 2021’den itibaren üretimin günde 400 bin varil arttırılması ve 2021’in sonuna kadar günde fazladan 2 milyon varile ulaşacak bir anlaşmanın” kabul edildiği belirtiliyor. Böylece OPEC’in, Korona salgınının başlangıcında talepteki düşüşe tepki olarak büyük ölçüde azalttığı üretimi kademeli şekilde arttırmayı hedeflediği kaydediliyor.

Petrol fiyatlarındaki yükselişin Ekim 2018’den beri görülmeyen seviyelere çıktığı ve yüksek fiyatların büyük ham petrol tüketicisi Hindistan’ın da rahatsızlığını bildirdiği vurgulanıyor.

BAE’nin üretimi arttırma ve OPEC hakkındaki tutumu, kendisini, müttefiki ve dünyanın en büyük petrol ihracatçısı Suudi Arabistan ile de karşı karşıya getirmesi muhtemeldir.

BAE’nin kapasitesini büyütmek için yaptığı yatırımdan yararlanması daha fazla petrol üretmesine bağlıdır. Hatta BAE’nin 2020 sonunda OPEC+’dan ayrılma düşüncesini de dile getirdiği bildiriliyor.

Bir dahaki OPEC toplantısının 5 Temmuz Pazartesi günü Viyana’da yapılması kararlaştırılmış. Katar’ın 1 Ocak 2019’da ayrıldığı OPEC’ten, 5 Temmuz’daki toplantıda BAE’nin de ayrılma kararı alabileceği ihtimaller arasındadır.

.

Yeni Levant mı?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

03 Temmuz 2021, Cumartesi
Mısır’da Abdül Fettah El-Sisi, Cumhurbaşkanı seçilmesinden hemen sonra, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ile girişimlerde bulunmaya başlamıştı.
Üç ülke arasında yapılan anlaşmalarla Doğu Akdeniz’de petrol ve doğal gaz arama çalışmalarına girişildi. Devam eden Doğu Akdeniz’de petrol ve doğal gaz arama sürecine İtalya, Ürdün, İsrail ve Filistin de dahil edilmiştir.

Yukarıda adı zikredilen ülkeler, Doğu Akdeniz Gaz Forumu’nu (Eastern Mediterranean Gas Forum) meydana getirdiler. Forum’a üye devletlerin Enerji Bakanları 9 Mart 2021 tarihinde internet üzerinden Kahire merkezli ilk toplantılarını yaptılar.

Mısır, Doğu Akdeniz Gaz Forumu’yla eş zamanlı olarak Dostluk Forumu’na katılmaktadır. Dostlu Forumu’nun toplantısı Atina’da 11 Şubat 2021’de “Akdeniz’den Körfez’e Dostluk, Barış ve Refah İnşa Etmek” başlığıyla düzenlenmişti. Forum’a Arap ülkelerinden Mısır, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn üye iken; Avrupa’dan da Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Kesimi bulunmaktadır. Forum’un amacının terörizm ve aşırılıkla mücadele etmek, güvenlik ve istikrar çabalarını desteklemek, Covid-19 salgını ile mücadele ve devletlerin içişlerine müdahale etmemek şeklinde sıralanıyor (Yeni Asya, 20.03.2021, Mısır’ın Bölgedeki Girişimleri).

Mısır’ın Kavalalı Mehmet Ali Paşa’dan beri bölge ülkelerine liderlik etme düşünce ve pratiği biliniyor. Bunun en önemli göstergesi Mısır öncülüğünde 22 Mart 1945’te Arap (Ligi) Birliği’nin kurulmasıdır. Sonra 1954-1970 tarihleri arasında Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdül Nasır’ın, Arap dünyasının karizmatik lideri olduğu biliniyor.

Arap Birliği’nin 23-24 Mayıs 2015’te Kahire’deki toplantısında, Mısır’ın önerisiyle Arap Ortak Askerî/Silâhlı Gücü kurulması hususunda taslak kararı alınmıştı. Ancak bu hususta pek bir ilerleme kaydedilmediği anlaşılıyor. Mısır’ın Arap Ortak Askerî/Silâhlı Gücü önerisine karşılık, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Salman 15 Aralık 2015’teki basın toplantısında Teröre Karşı İslâmî Koalisyon fikrini paylaştı. Teröre Karşı İslâmî Koalisyon, bölge ülkelerini tehdit eden Sünnî IŞİD/DAİŞ/DAEŞ ve Şiî İran’a karşı alınan bir karar olduğu iddia ediliyor.

Günümüzde IŞİD/DAİŞ/DAEŞ tehdidinin ilk başladığı döneme göre zayıfladığı, Irak’ta merkezi hükümetin, ülkenin IŞİD tarafından işgal edilen topraklarında otoritesini yeniden tesis ettiği bilinmektedir. Terör tehdidi tamamen sona ermese de, Mısır’ın bölge ülkeleri arasında tekrar diyalog ve işbirliği çalışmalarına başladığı görülmektedir.

Mısır’ın Irak ve Ürdün’le ilişkilerinin ilerletilmesi “üç ülkenin ortak çabalarının bölgede Yeni Doğu veya Yeni Levant” şeklinde tanımlandığını bildiriyor. Üç ülke arasında 8 Şubat 2021’de yapılan görüşmelerde “enerji, ekonomi, yatırım alanlarında işbirliğini arttırma konusunda anlaşmaya varıldığı” ifade ediliyor. Yine Sisi’nin, Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin ile 10 Şubat 2021’deki görüşmesinde “güvenlik ve terörizmle mücadele”nin ele alındığı basına yansımıştı.

Yeni Levant’ın son toplantısı 27 Haziran 2021’de Irak’ın başşehri Bağdat’ta gerçekleştirildi. Toplantı Mısır’dan 30 yıl aradan sonra Irak’a Cumhurbaşkanı düzeyinde yapılan ilk ziyaret olarak kaydedildi. Toplantıya Sisi, Ürdün Kralı II. Abdullah ve Irak Başbakanı Mustafa El-Kadhimi katıldılar. Yapılan toplantının daha önceki Kahire ve Amman görüşmelerinin devamı olduğu belirtiliyor.

Bağdat toplantısında “uluslar arası ve bölgesel gelişmelerin, ortak zorluklar ve tehlikelerle yüzleşmek için ortak işbirliği gerektirdiği, Arap ulusal güvenliğini tehdit eden ve kabulü mümkün olmayan bölgesel müdahaleler, terörizm, aşırılıklar, Filistin halkının meşrû haklarını elde etmelerine destek teyidi” gündem edildiği aktarılıyor. Ayrıca Irak ve Ürdün, Etiyopya tarafından inşaatı yapılmakta olan Büyük Etiyopya Rönesans Barajı’ndan kaynaklanan mağduriyetler hakkında Mısır’a destek verdikleri de bildiriliyor. Toplantıda ayrıca Mısır’ın, Libya’daki tezlerini gündeme getirdiği de belirtiliyor.

Sisi, toplantıdan önce “Arap ülkelerinin birleşmesi ve çeşitli bölgesel krizlerde Arap rolünü güçlendirme” çağrısında bulunması dikkat çekiyor. Yeni Levant toplantılarının ilerleyen tarihlerde de yapılması kuvvetle muhtemeldir. Sisi’nin de selefleri Kavalalı Mehmet Ali Paşa ve Cemal Abdül Nasır gibi bölge ülkelerine liderlik etme girişiminin mevcudiyeti ihtimal dahilindedir. Doğu Akdeniz Gaz Forumu ve Dostluk Forumu’nun ardından yakın gelecekte; Mısır, Ürdün ve Irak arasında Yeni Levant birliği veya forumunun kurulması da ihtimaller arasındadır.

.

Ermenistan seçimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

29 Haziran 2021, Salı
Ermenistan’da genel seçimler 20 Haziran 2021’de yapıldı. Seçim, mevcut Başbakan Nikol Pashinyan’ın zaferiyle sonuçlandı. Halbuki, Pashinyan liderliğindeki Ermenistan, son yapılan Azerbaycan savaşında, yenilmiş, geri çekilmiş ve toprak kaybetmişti. Dolayısıyla Pashinyan’ın seçimleri kazanması beklenilen bir durum değildi.
Ermenistan Merkezi Seçim Komisyonu’nun verilerine göre 1 milyon 282 bin 411 kayıtlı seçmenin, yüzde 49.4’ü sandık başına gitti. Pashinyan’ın, Sivil Sözleşme Partisi oyların 687 bin 414’ünü alarak, yüzde 53.92 oranıyla seçimin galibi oldu.

Seçim gözlemcileri, eski Cumhurbaşkanı Robert Koçaryan’ın Ermenistan Bloğu’nu seçimin favorisi olarak gösteriyorlardı. Ancak Ermenistan Bloğu 268 bin 300 oyla, yüzde 21.04 oranıyla ikinci olabildi.

Ermenistan seçmeni Koçaryan’ı tercih etmeyerek, bölgede savaş istemediği ve Azerbaycan ile yapılan son savaşta Ermeni ordusunun gücünün ne olduğunun anlaşıldığına dair değerlendirmeler mevcut. Dolayısıyla Ermeni halkının savaştan yana olmadığı ve kaybedilen toprakları geri almak için tekrar çatışmaya girmek istemediği bir süredir tartışılıyor. Seçim sonuçlarının da bunun bir göstergesi olduğu yorumlanıyor.

Seçimin güçlü ismi Koçaryan kendi hakkındaki tahminleri boşa çıkardı. Çünkü bölge ve uluslar arası konjonktürün, artık Koçaryan’ın görev yaptığı dönemden çok farklı. Pashinyan’ın başarısının temelinde ise, Aralık 2020’de Azerbaycan tarafından esir alınan Ermeni askerlerin, Ağdam bölgesindeki mayın tarlalarının haritası karşılığında 12 Haziran 2021’de teslim edilmesi başlıca rol oynuyor. Pashinyan, özellikle esir alınan askerlerin memleketi olan Şirak Eyaleti’nden yüzde 65 oranında oy almayı başardı. Seçimlerden önce de Azerbaycan’ın, Ermenistan’a müzakereler veya çatışmadan yana bir seçim yapması yönünde sinyal gönderdiği ileri sürülüyor. Azerbaycan, esir askerlerin teslim edilmesiyle, Ermenistan seçimlerinde Pashinyan’dan yana ağırlığını koyduğu iddialar arasında. Bundan dolayı Pashinyan için “Bakü’nün Adayı” tanımlanması yapılıyor. Mağlûbiyetle sonuçlanacak bir çatışmayı göze alamayan Ermenistan halkının da, Azerbaycan’la ilişkileri sürdürebilmesi için Pashinyan’ı seçtikleri ihtimal dahilindedir.

Pashinyan’ın seçim zaferinin bir diğer sebebi de siyasî, ekonomik, sosyal sorunlar ve savaş yenilgisinin, Ermenistan halkında meydana getirdiği hayal kırıklığından yararlanmasıdır. Seçimlere katılımın yüzde 49.4 olduğu hatırlanırsa, seçmenlerin yarıdan fazlası sandık başına gitmemiştir. Pashinyan da Şirak (yüzde 65) ve Syunik (yüzde 54) gibi eyaletlere yönelerek buralardan yüksek oy oranları elde etmiştir.

Koçaryan ve bazı muhalif partiler, seçim sonuçlarını tanımadıklarını ilân ederek, Anayasa Mahkemesi’ne itiraz edeceklerini bildirdiler. Ancak Pashinyan’ın oy oranı göz önüne alınırsa, itirazın pek bir etki meydana getirmeyeceği açık.

Rusya için de Azerbaycan’la görüşmelerde Pashinyan’ın daha tercih edilebilir olduğu aktarılıyor. Bununla birlikte Pashinyan’ın asıl mayın tarlasının Dağlık Karabağ olacağı belirtiliyor. Yine Azerbaycan üzerinden ticaret yollarının kullanılması için görüşmeler yapılması da bir zorunluluk. Pashinyan’ın, Azerbaycan’dan yeni esirlerin serbest bırakılması girişimleri ile konumunu daha da güçlendireceğine ihtimal veriliyor. Diğer taraftan Pashinyan’ın geri adımı da söz konusu. Bu geri adım, Dağlık Karabağ çatışmalarında gevezelik yapmakla eleştirdiği, Moskova’nın liderliğindeki Avrasya Ekonomik Birliği ve Kollektif Güvenlik Anlaşması Örgütü ile ilişkilerini ilerletme sözü vermesidir.

Pashinyan yine Başbakan, tek partili bir hükümet kuracak ve Parlamento’da çoğunluğa sahip. Yani bu bir galibiyet. Ancak Azerbaycan’la yapılacak zorlu Dağlık Karabağ müzakerelerini sürdürecek ve yeni bir Ermeni dış politikasını oluşturmak için sorumluluk alacak. Tabiî ki son savaş, Koçaryan’ın seçimi kaybetmesi ve seçim sonrası yeni dönem, Ermenistan’da yeni bir kırılma noktasını işaret ediyor.

Ermenistan’ın 1990’lı yılların atmosferinden çıkmaya başladığı muhtemeldir.

.

Libya için Berlin Konferansı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

26 Haziran 2021, Cumartesi
Almanya ve BM öncülüğünde, Berlin’de 23 Haziran 2021’de Libya Konferansı düzenlendi.
Konferans 17 ülkenin temsilcilerinin katılımıyla gerçekleştirildi. Konferans, liderlerin silâh ambargosuna saygı göstermeyi ve Libya’nın savaşan taraflarını tam bir ateşkese ulaşmayı zorlamayı kabul ettiği, Cenevre’de 13 Ocak 2021 tarihinde düzenlenen Libya Siyasî Diyalog Forumu’nun devamı niteliğinde (Yeni Asya, 13.02.2021, Cenevre Görüşmelerinin Ardından Libya).

Almanya Dışişleri Bakanı Heiko Maas, Berlin Konferansı’nın “yeni bir aşamaya işaret ettiğini ve artık sadece Libya’yı değil, her şeyden önce Libya’yı konuştuklarını” belirtiyor. Bu anlamda Konferansta “yabancı savaşçıların ve paralı askerlerin 90 gün içinde Libya’dan ayrılmasını içeren Ekim ayındaki ateşkes anlaşması ve 24 Aralık 2021’de seçimlerin yapılması” teyit ediliyor.

Libya Dışişleri Bakanı Najla Mangoush, Geçiş Hükümeti’nin “ülkemizde istikrarı en iyi nasıl yeniden kurabileceğimize ve 24 Aralık’ta hür, kapsayıcı ve güvenli seçimlerin yolunu açacağına dair bir vizyonla geldiğini” kaydediyor.

Diğer taraftan Maas’a, Konferansa katılan ülkelerin, ülkede izinsiz bulunan yabancı savaşçıları geri çekmek için ne gibi garantiler verdiği sorulduğunda, Alman Dışişleri Bakanı’nın “Konferans için bir araya geldiklerini belirterek, son yabancı güçlerin Libya’yı terk edene kadar pes etmeyeceklerini” ifade etmesi dikkat çekiyor.

Mangoush ise “önümüzdeki günlerde paralı askerlerin geri çekileceğini ümit ederek, daha fazla güven adımına ve konu hakkında ilerle olduğuna” işaret ediyor. Buna bir de Libya’daki bütün silâhlı grupların ortak bir askerî komuta altına almanın zorluğunu da eklemek gerekiyor.

ABD Dışişleri Bakanı Antony John Blinken de “dış müdahalelerden arınmış, egemen, istikrarlı, birleşik, güvenli bir Libya hedefini paylaşıyoruz. Libya halkının hakkı ettiği budur. Bu bölgesel güvenlik için de kritik” diyerek Konferansın ana temasına atıf yapıyor. Blinken “Libya halkının hak ettiğinin gerçekleşmesi için önce 23 Ekimde ateşkes anlaşmasının yapılması ve ardından da 24 Aralık seçimlerinin gerçekleştirilmesinin” gerekliliğini vurguluyor. Elbette bütün bunlar için Anayasal ve yasal konularda bir anlaşmaya varılmasına da ihtiyaç var.

Libya Geçiş Hükümeti Başbakanı Abdul Hamid Dbeibah da, Konferans için 4 önemli madde sıralıyor. Bunlar “güvenlik, seçimler, ulusal uzlaşma ve devlet gelirlerinin adil bir şekilde dağıtılması.” Dbeibah, zikredilen 4 maddenin bir plan çerçevesinde olduğunu ve bunun için gerekli finansmanın Libya partilerinin taahhütlerini yerine getirerek sağlayacaklarını aktarıyor.

Konferansta, Libya makamlarına göç konusunda kapsamlı bir yaklaşım geliştirmede yardım edilmesi taahhüt edildi. Libya’da 2011 yılında eski Devlet Başkanı Muammer Kaddafi’nin öldürülmesi sonrasında devlet düzeni çökmüş ve Libya, Afrika’dan Avrupa’ya gitmeye çalışan göçmenlerin geçiş güzergâhı olmuştur. Dolayısıyla Libya’da ihtiyaç duyulan güvenlik, siyasi, ekonomik, toplumsal istikrara ek olarak bir de göçmen ve mülteci sorununa çözüm gerekmektedir. Göçmen geçişi hızlandıkça ve mülteci sayısı arttıkça, Avrupalı ülkelerin konu hakkındaki hassasiyetinde artış görülüyor.

Konferansta, gözaltı merkezleri de gündeme getirildi. Sınır Tanımayan Doktorlar Yardım Grubu “Trablus’ta 2 gözaltı merkezindeki mültecilere ve göçmenlere yönelik tekrarlanan şiddet olaylarının” ardından faaliyetlerini bir süre durdurduğunu açıklaması önem arz ediyor.

Sonuçta Berlin Konferansı’ndan somut bir sonuç çıkmamakla birlikte, Konferans, 13 Ocak 2021’deki Cenevre Görüşmeleri’nin teyiti niteliğinde. Şimdi hedef 23 Ekimde yapılması planlanan ateşkes anlaşması ve 24 Aralıkta gerçekleştirilecek seçimler. Bu tarihlere kadar herhangi bir sorun yaşanmaması temenni ediliyor.

.

Cezayir seçimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

19 Haziran 2021, Cumartesi
Cezayir’de 12 Haziran 2021’de Genel Seçimler yapıldı. Ülkede 12 Aralık 2019’da da Cumhurbaşkanlığı seçimleri yapılmış ve Abdülmecid Tebboune Cumhurbaşkanı seçilmişti.
Cezayir’deki seçimlere, Ulusal Halk Meclisi’nde gençlerin ve kadınların, katılım ve temsiliyetini arttırılmasını hedefleyen yeni seçim yasasıyla gidildi. Tebboune, “40 yaş altı adayların seçim kampanyasını finanse etme taahhüdünden yararlandıklarını” ifade etti. Böylece Tebboune “siyasî eylemde kirli parayı ortadan kaldırmayı, siyasî hayatı ahlâkî hale getirmeyi, devlet kurumları yenilemeyi ve seçilmiş kurumları rehabilite etmeyi” amaçladıklarını kaydediyor.

Ancak seçim kampanyasını finanse etme taahhüdüne rağmen, seçimlere katılım oldukça düşük kaldı. 24 milyondan fazla seçmen bulunan Cezayir’de, seçmenlerin 5 milyon 625 bin 324’ü sandık başına gitti. Seçimlere katılım yüzde 23.03 gibi çok düşük bir oranda kaldı.

Seçimlere katılımı yükseltmek için oy verme işleminin 1 saat uzatılması da seçmenin ilgisini çekmede yeterli olmadı.

Ulusal Bağımsız Seçim Otoritesi Başkanı Muhammed Charfi 15 Haziran Salı günü yaptığı açıklamada, “kullanılan 5 milyon 625 bin 324 oyun, 1 milyon 16 bin 220’sinin geçersiz olduğunu” belirtti. Seçimlere katılımın çok düşük bir oranda kalması sebebiyle, seçimlerin meşrûiyetinin tartışmalı olduğu kuvvetle muhtemeldir.

Seçmenlerin, sandık başına gitmemesinde Covid-19 salgınının etkileri ileri sürülse de, asıl sebeplerin ekonomik, siyasî ve toplumsal sorunlar olduğu vurgulanmaktadır. Özellikle yolsuzluk, yoksulluk, yoksunluk, gelir dağılımı adaletsizliği, işsizlik, silâhlı çeteler vb. sosyo-ekonomik problemler önem arz ediyor.

Cezayir’in doğal gaz ve petrol gibi yer altı zenginlikleri bilinmekle birlikte, bunlardan elde edilen gelirin halka yeteri kadar yansımadığı iddialar arasında. Yıllardır çözüme kavuşturulamayan sorunlardan dolayı, seçmenlerin siyasetten beklentisinin azaldığına yorumlanıyor.

Seçim ön sonuçlarına göre 407 sandalyeli Ulusal Halk Meclisi’nde, 105 sandalye kazanan Ulusal Kurtuluş Cephesi seçimin galibi oldu. 78 sandalye ile Bağımsızlar ikinciliği elde ettiler. Toplum ve Barış Partisi 64, Ulusal Demokratik Toplum Partisi 57, Gelecek Cephesi 48, Bina Cephesi 40, Halkın Sesi Partisi 3, İyi Yönetişim Partisi 3, Adalet ve Kalkınma Cephesi 2, El Fadjr El Djadid Partisi 2, Yeni Cezayir Cephesi 1, Jil Cedid Partisi 1 sandalye kazandılar. Seçimin kesin sonuçlarının 24 Haziran’da açıklanması planlanıyor.

Seçim, İslâmcılar için göreceli bir zafer şeklinde değerlendiriliyor. Çünkü Toplum ve Barış Partisi Genel Sekreteri Abderrazak Makri, 16 Haziran’daki beyanatında “Ulusal Bağımsız Seçim Otoritesi’nin seçim bölgelerinde yeterli tedbirleri almadığı, silâhlı çetelerin etkinliğinin gözlendiği ve partisinin daha fazla sandalye kazanamamasını” bu sebeplere bağlıyor.

Bina Cephesi Başkanı Abdülkadir Bengrina, 2019’daki Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde ikinci olmuştu. Bina Cephesi’nin seçim çalışmalarında sosyal ağları kullanarak hızlı ve etkin bir şekilde daha fazla kitleye ulaşarak oylarını arttırdığı belirtiliyor.

Adalet ve Kalkınma Cephesi, İslâmcı unsurlar arasında seçimin en büyük kaybedeni. Adalet ve Kalkınma Cephesi Başkanı Abdullah Djaballah, oylarının ciddî oranda düşmesini, destekçilerinin çekimser kalmasıyla açıklıyor. Yine iç çekişmeler ve boykot kararı alanların da etkisi gözden kaçırılmamalı.

Aslında seçimlerin asıl kazananının Bağımsızlar olduğu vurgulanıyor. Bağımsızlar, Cezayir siyasetinde “ikinci siyasî güç” olarak sunuluyor. Bununla birlikte Bağımsız listelerden seçilenlerin, değişim vaatleri dışında siyasî bir proje üretemedikleri de bildiriliyor. Seçimlere katılım çok düşük oranda ve oy kullananların ikinci adresi de siyasî derinlikten yoksun Bağımsızlar oldu. Sosyolog Nacer Djabi’ye göre “sonuçta seçimlerin siyasî sistemin karmaşasını büyütecek ve mantıksal olarak onun zayıflamasına neden olacağı” kuvvetle muhtemeldir.

.

G7 zirvesi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

15 Haziran 2021, Salı
G7, dünyanın en gelişmiş ekonomisine sahip 7 ülkenin temsil edildiği grubun adı.
G7’de ABD, Fransa, Almanya, İtalya, İngiltere, Kanada ve Japonya yer alıyor. Rusya da G7’ye 1998’de katılmış ve grup G8 olarak anılmaya başlanmıştı. Ancak Rusya, 2014’te Kırım’ı ilhak edince grubun dışında bırakıldı.

G7 dönem başkanı İngiltere’nin ev sahipliğinde Cornwall’da Carbis Bay Otel’de, 11-13 Haziran 2021 tarihlerinde zirve toplantısı gerçekleştirildi.

G7’nin son toplantısı 2019’da Fransa’da yapılmıştı. Covid-19 salgınından dolayı 2020 yılındaki G7 zirvesi online ortamda gerçekleşmişti.

G7 zirvesinde başlıca “Daha İyi Bir Dünyayı Yeniden İnşa Et” ve “Covid-19 Aşıları” başlıklarının ele alındığı bildiriliyor.

“Daha İyi Bir Dünyayı Yeniden İnşa Et” başlığı ile G7 üyesi devlet liderleri düşük ve orta gelirli ülkeler için birçok altyapı yatırımını toplu olarak harekete geçirme sözü verdiler. Liderler altyapı yatırımlarında “değer odaklı, yüksek standartlı ve şeffaf” bir ortaklık sunacaklarında hem fikirler. Bununla birlikte “Daha İyi Bir Dünyayı Yeniden İnşa Et” (B3W) projesi, Çin’in küçük ülkeleri yönetilemez borçlarla baş başa bıraktığı için eleştirilere hedef olan trilyon Dolarlık “Kuşak ve Yol Girişimi”yle doğrudan rekabet etmeyi amaçlıyor.

Angela Merkel’in Almanyası’nın, Çin’de büyük yatırımlara sahip olduğu kaydediliyor.

Merkel, projeyi, yoksul Afrika’da çok ihtiyaç duyulan önemli bir girişim olarak nitelendiriyor.

“Covid-19 Aşıları” hususunda ise İngiltere, Korona salgınının ülke ekonomilerine ağır yükler getirmesi ve dünya genelinde ölümle sonuçlanması üzerine, gelecekteki muhtemel salgınları engellemeye yönelik bir dizi taahhüdü zirve deklarasyonuna ekledi. Küresel salgına karşı toplu adım küresel gözetim ağlarını güçlendirirken, gelecekteki herhangi bir hastalık için aşı, tedavi ve teşhis geliştirmek ve lisanslamak için harcanan süreyi 100 günün altına indirmek hedefleniyor.

Dünya Sağlık Örgütü Başkanı Tedros Adhanom, bazı çevrelerde Koronavirüsün ortaya çıktığı Çin’e karşı, G7’nin sağlık konusunda aldığı kararlardan memnuniyetini dile getirdi. G7 liderlerinin bu yıl ve gelecek yıl yoksul ülkelere 1 milyar doz aşı bağışlama sözünü yerine getirmesi bekleniyor. Ancak şu anki aşılama çalışmalarının krizi sona erdirmek için çok yavaş olduğunu da kabul etmek gerekiyor. Buna ek olarak Adhanom, G7’ye 2022’de Almanya’da yapılacak bir sonraki zirvesine kadar dünya nüfusunun en az yüzde 70’ini aşılama görevi verdiğini açıklıyor. Diğer taraftan uluslar arası yardım kuruluşu Oxfam International ise, G7 zirvesinin sonuç deklarasyonunda “aşıların insanlığın büyük çoğunluğu tarafından erişilebilir olmasını engelleyen temel sorunları ele almak için hiçbir şey yapmadığı” eleştirisini yöneltiyor.

G7 toplantısında 12 Haziran Cumartesi günü Avustralya, Güney Afrika ve Güney Kore liderleri de hazır bulundu. Hindistan da dış politika hakkında online ortamda uzaktan geniş kapsamlı bir görüşme gerçekleştirdi. Yine Beyaz Rusya ve Myanmar da G7’nin gündeminde yer alan ülkelerden. ABD Başkanı Joe Biden’ın, Uygurlar hakkında Çin’in iddia edilen zorla çalıştırma uygulamalarına karşı tedbirler alınmasını dile getirmişti. Biden’ın zorla çalıştırma suçlamalarına ilişkin “somut eylem” istediği ve bunların “insanlık onuruna hakaret ve Çin’in haksız ekonomik rekabetinin korkunç bir örneği” şeklinde değerlendirdiği bildiriliyor.

Biden’ın, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile özellikle siber faaliyetler sebebiyle yıpranmış ilişkileri yeniden ele almak için G7 liderleri ile görüştüğü kaydediliyor. G7 toplantısının, NATO zirvesinin hemen öncesine denk getirilerek yapılması da dikkat çekiyor.

Sovyetler Birliği’nin 1991’de dağılarak, Soğuk Savaş döneminin sona ermesinin ardından Çin’in küresel güç olarak ortaya çıkışı en önemli jeo-politik gelişmelerden biri şeklinde yorumlanıyor. Elbette bu durum, ABD için Sovyetler’den sonra Çin’in yeni bir rakip olarak algılanmasıdır. Biden’ın, “ana stratejik rakip gördüğü Çin’in ekonomik suistimalleri ile yüzleşmeye ve insan hakları ihlâllerini meydana çıkarmaya” yönelik politikasının olduğu aktarılıyor.

Buna karşı Çin’in Londra Büyükelçiliği’nden yapılan açıklamada “küresel kararların küçük bir grup ülke tarafından dikte edildiği günler çoktan geride kaldı. Her zaman küçük-büyük, güçlü-zayıf, zengin-fakir vb. ülkelerin eşit olduğuna inanıyoruz ve dünya işlerinin bütün ülkeler tarafından istişare yoluyla ele alınması gerektiğine inanıyoruz. Geçerli tek küresel sistemin, az sayıda ülke tarafından formüle edilen sözde kurallar değil, BM ilkelerine dayanan uluslar arası düzendir” ifadeleri cevap niteliğinde.

Çin, büyük ekonomisine ve en kalabalık nüfusa sahip olmasına rağmen G7 üyesi değil. Kişi başına düşen millî geliri düşük olan Çin, G7 üyeleri gibi gelişmiş bir ekonomi biçiminde kabul edilmiyor.

Aslında G7 zirvesinin bir nevi, Çin’in son 40 yıldaki olağanüstü ekonomik ve askerî yükselişine ve artan nüfuzuna alternatif aramak için yapıldığını söylemek yanlış olmayacaktır.

.
Covid-19, retro-mühendislik mi?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

12 Haziran 2021, Cumartesi
Covid-19 salgını ortaya çıktığı ilk günden bu yana sağlık, siyaset, sosyal, ekonomi, uluslar arası sistem vb. farklı tartışmaları beraberinde getirmiştir.
Uluslar arası basında Londra St. George Üniversitesi Onkoloji Bölümü’nden İngiliz Prof. Angus Dalgleish ve Norveçli bir Virolog olan Dr. Birger Sørensen’in Korona virüsü hakkında “Çin’de retro-mühendisliğin ilk bakışta kanıtlarına” sahip oldukları çalışma ve iddiaları gündemde. Sørensen aynı zamanda Korona virüse karşı Biovacc-19 adlı aşı adayını geliştiren ilâç şirketi Immunor’un da(immunor.com) başkanı. Dalgleish’in de aynı şirkette hissedar olduğu aktarılıyor. “Retro” ise geçmişe dönüş, geriye gitme, geçmişte yaşanmış olan belirli özelliklerin güncellenerek ortaya yeni bir ürün ve eser çıkarılmasına denilmektedir.

Dalgleish ve Sørensen akademik çalışmalarında “Çinli bilim adamlarının Wuhan’daki laboratuarda Covid-19’u meydana getirdikleri ve ardından yarasalardan tabiî olarak evrimleşmiş gibi görünmesini sağlamak için virüsün tersine mühendislikle izlerini kapatmaya çalıştıkları” iddia ediliyor. Aynı laboratuarda “verileri kasıtlı olarak yok etme, gizleme veya kirletme” suçlamalarını ihtiva eden araştırmada ciddî iddiaların mevcudiyeti bildiriliyor. Komünist rejimle yönetilen Çin’de, konu hakkında bilgisi olan bilim insanlarının susturulduğu veya ortadan kaybolduğu vurgulanıyor.

Daily Mail Gazetesi’nin 10 Haziran 2021 tarihli nüshasında Dalgleish ve Sørensen’in çalışmasına ayrıntılı yer verildi. Yine ilerleyen günlerde 22 sayfalık çalışmanın Quarterly Review of Biophysics adlı akademik dergide yayınlanacağı bilgisi veriliyor.

Dalgleish ve Sørensen’in çalışmasına göre “Covid-19’un doğal bir atası yok” daha sonra “retro-mühendislik ile üzerini örtmeye çalışan Çinli bilim adamları tarafından meydana getirildiği” ileri sürülüyor. İkilinin çalışmasının ABD Başkanı Joe Biden’a sunulduğu haberleri de mevcut.

Çalışmadaki iddialar kısaca şöyle:

“Çinli bilim insanlarının virüsü Wuhan laboratuarında bir İşlev Kazanım Projesi üzerinde çalışırken oluşturduklarına dair deliller olduğu. ABD’de geçici olarak yasaklanan İşlev Kazanım araştırması, insanlar üzerindeki potansiyel etkilerini incelemek için doğal oluşan virüsleri daha bulaşıcı hale getirmek için değiştirmeyi kapsamaktadır.”

Yine makaledeki varsayımlara göre “Çinli bilim insanları, mağara yarasalarında bulunan tabiî bir koronavirüs ‘omurgasını’ aldı ve üzerine yeni bir ‘sivri uç’ ekleyerek onu ölümcül ve son derece bulaşıcı Covid-19’a dönüştürdü. Yakın zaman kadar çoğu uzman, virüsün kökeninin hayvanlardan insanlara sıçrayan doğal bir enfeksiyondan başka bir şey olmadığını ısrarla reddediyordu.” Hatta “Haziran ayı başında, Dr. Anthony Stephan Fauci, ABD’nin Wuhan Viroloji Enstitüsü’ne sağladığı fonu savundu ve 600 bin Dolarlık hibenin İşlev Kazanım Araştırması için onaylanmadığı” kaydediliyor.

Dr. Fauci ise, ABD’de Ocak 2020’den beri Covid-19 salgınına karşı mücadele eden Beyaz Saray Koro- navirüs Göre Gücü’nün ileri gelenlerinden. Bununla birlikte immünolog olan Fauci, 1984’ten bu yana Ulusal Alerji ve Enfeksiyon Hastalıkları Enstitüsü’nün Direktörü (www.niaid.nih.gov). Birde Fauci, Ronald Reagan’dan itibaren bugüne kadar görev yapan bütün ABD Başkanlarına danışmanlık yapmıştır.

Salgının başlangıcından beri Fauci’nin açıklamaları, ABD toplumu için en güvenilir kaynak özelliğindeydi. Ancak 5 Haziran 2021’de Buzzfeed ve Washington Post, Ocak 2020 ve Haziran 2020 tarihleri arasındaki Fauci’nin e-maillerini yayınladı. Fauci’nin basına sızan e-maillerinde “virüsün laboratuvar ortamından yayıldığı” teorisini şiddetle reddetmesine rağmen, Fauci’nin bilim ekibinin bu teori üzerinde çalıştığı hakkında yazışmaların yer aldığı belirtiliyor. Fauci, maskenin herkes için zorunlu olmasını savunanlardandı. Fakat Şubat 2020’de dönemin ABD Sağlık Bakanı Alex Azar’la yaptığı yazışmalarda “maskelerin aslında enfekte olmuş kişilerin virüsü yaymasını engellemek için kullanılmalıdır. Maskeler, enfekte olmayan kişileri korumak için kullanılmaz” ifadeleri dikkat çekiyor.

Fauci’nin e-maillerinin basına yansımasından sonra, ABD halkının nazarında önemli ölçüde güvenilirliğini yitirdiği gelen haberler arasında.

Bununla birlikte açıklamada bulunan ABD’li siyasetçilerin büyük kısmı, Fauci’nin toplumu yanlış yönlendirdiğinde hem fikir. Cumhuriyetçi Senatör Rand Paul da Twitter hesabından Fauci için “büyük bir hilekar” ifadesini yazdı.

Hem Dalgleish ve Sørensen’in 22 sayfalık çalışması hem de Fauci’nin e-maillerinin sızdırılmasının aynı günlere denk gelmesinde manidarlık söz konusu. İddialar ne olursa olsun, sağlık hususunda tedbirli olmakta fayda var. Şimdi Dalgleish ve Sørensen’in makalesinin tamamının yayınlanmasını bekliyoruz.

.

srail’in yeni Cumhurbaşkanı: Herzog

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

08 Haziran 2021, Salı
İsrail’de Yemina Partisi lideri Naftali Bennet ve Yesh Atid Partisi Başkanı Yair Lapid’in, yeni hükümetin kurulmasına öncülük ettiklerini sizlerle 1 ve 5 Haziran’daki yazılarımda paylaşmıştım.
İsrail muhalefetinin çeşitli ideolojilere mensup siyasî parti liderleri, 12 yıllık iktidardan sonra Benjamin Netanyahu’yu devirebilecek hükümeti kurmak için 3 Haziran’da anlaştılar. Yeni koalisyonun adı “Değişim Koalisyonu”. Bugünlerde yeni koalisyonun, Parlamento’da 9 veya 14 Haziran tarihlerinden birinde güven oyu alarak göreve başlayacağı konuşuluyor. Her ne kadar yeni koalisyonun istikrarlı olup olmayacağı tartışılsa da, en azından son 2 yıldır 4 defa seçime gidilen ve hükümet kurulamayan İsrail’de olumlu bir adım şeklinde değerlendiriliyor.

İsrail’de diğer bir gelişme de 2 Haziran Çarşamba günü yapılan Cumhurbaşkanı seçimleridir. İsrail’de Cumhurbaşkanı, Parlamento (Knesset) tarafından seçiliyor. Yapılan oylamada Yahudi Ajansı Başkanı ve İşçi Partisi eski Başkanı Isaac Herzog, İsrail’in 11. Cumhurbaşkanı seçildi.

Herzog’un karşısındaki kadın aday Miriam Peretz, Parlamento’dan topladığı 11 oyla Cumhurbaşkanlığı seçimlerine katıldı. Herzog 87 oy alırken, Peretz ise 26 oyda kalmıştır. Peretz’in İsrail ordusunda görevli iki oğlunu 1998’de Lübnan sınırındaki çatışmada kaybettiği belirtiliyor. Birde Peretz, ülkesinde tanınmış bir eğitimci.

120 Sandalyeli Parlamento’da yapılan gizli oylamada 3 oy çekimser, 3 oy geçersiz sayılırken, 1 Milletvekili de oy kullanmadı. Oy kullanmayan kişi ise, Parlamento’da 4 sandalye ile temsil edilen Ra’am Birleşik Arap Listesi Başkanı Mansour Abbas oldu.

Seçilen yeni Cumhurbaşkanı Herzog 60 yaşında. Aynı zamanda 5 Mayıs 1983 ve 13 Mayıs 1993 tarihleri arasında görev yapan eski Cumhurbaşkanı Chaim Herzog’un oğlu. Birde Herzog, 1936 ve 1959 yıllarında görevde bulunan İsrail’in ilk Hahambaşı Yitzchak Halevi Herzog’un da (1888-1959) torunu.

Herzog’un 9 Temmuz’da görevi Cumhurbaşkanı Reuven Rivlin’den devralması planlanıyor. Herzog, seçildikten sonra yaptığı ilk konuşmasında “İsrail toplumu ve Yahudi diasporası ile köprüler inşa etmeyi, girişimciliği teşvik, anti-semitizm ve İsrail nefretiyle mücadele etmeyi, demokrasinin temellerini korumayı” amaçladığını beyan etti. Bununla birlikte Herzog “bütün İsrail halkına hizmet etme ayrıcalığını kabul ediyorum” cümlesini kaydetti.

İsrail’de Cumhurbaşkanlığı görevinin daha çok resmî ve sembolik olduğu bildiriliyor. Ancak Cumhurbaşkanı’nın, hükümeti kurmada kimin görev alacağına karar vermede kilit rol oynadığından önem arz ediyor. Mevcut Başbakan Netanyahu’nun yolsuzluk dâvâsından mahkûm edilmesi halinde, affetme yetkisine sahip Cumhurbaşkanı’nın nasıl bir tutum sergileyeceği de merakla bekleniyor.

Ancak seçim öncesi her iki adaya da, Netanyahu’nun yolsuzluk dâvâsından muhtemel bir ceza alması durumunda nasıl hareket edecekleri sorusu yöneltilmiş olup, iki aday da bu soruyu cevapsız bırakmışlardı. Diğer taraftan Netanyahu’nun seçimlerde iki adayı da desteklemediği aktarılıyor. Netanyahu için mahkemeden olumsuz bir karar çıkması halinde, af için Herzog’un kapısını çalması ihtimaller arasında.

İsrail’de Cumhurbaşkanı’nın kim olacağı artık kesinleşti. Sırada yeni hükümetin kurulması var. Değişim Koalisyonu, hükümeti kurmaya en yakın siyasî unsur. Hem Herzog’un açık farkla seçilmesi hem de 13 Partili Parlamento’da 8 Partinin bir araya gelerek hükümet kurmayı planlaması, İsrail’de toplumun tıkanan siyasette değişiklik talebini gösteriyor.

.

İsrail’de yeni hükümet: Değişim Koalisyonu

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

05 Haziran 2021, Cumartesi
İsrail’de geçtiğimiz 23 Mart 2021’de yapılan seçimlerden beri hükümet kurulamamıştı.
Parlamento aritmetiğine bakıldığında ülkeyi yine koalisyon hükümetinin beklediğini, Yemina Partisi lideri Naftali Bennet ve Yesh Atid Partisi Başkanı Yair Lapid ile birlikte yeni hükümetin kurulmasına öncülük edeceklerini 1 Haziran’daki “İsrail’de, Netanyahu İktidarının Sonu mu?” başlıklı köşe yazımda sizlere arz etmiştim.

İsrail muhalefetinin çeşitli ideolojilere mensup siyasî liderleri, 12 yıllık iktidardan sonra Benjamin Netanyahu’yu devirebilecek hükümeti kurmak için 3 Haziran’da anlaştılar. Yeni koalisyon hükümetini kuracak Lapid, Bennet ve Abbas’ın liderliğindeki partiler arasında imzalanan bir sözleşme metni de mevcut. Koalisyonun adı “Değişim Koalisyonu” ifadesiyle belirtiliyor.

Değişim Koalisyonu’na Naftali Bennet’in Ye- mina Partisi 7, Yair Lapid’in Yesh Atid Partisi 17, Gideon Saar’ın Yeni Umut Partisi 6, Avigdor Lieberman’ın İsrail Evimiz Partisi 7, Nitzan Horowitz’in Meretz Partisi 6, Beny Ghantz’ın Mavi-Beyaz Partisi 8, Merav Michaeli’nin İsrail İşçi Partisi 7 ve Mansour Abbas’ın Ra’am Birleşik Arap Listesi 4 sandalye ile destek verecekler.

120 Sandalyeli İsrail Parlamentosu’nda hükümet kurmak için 61 sandalye gerekiyor. Yeni koalisyonun toplamda 62 sandalyeye sahip olduğu görülmektedir. 13 Partinin bulunduğu Parlamento’da 5 parti koalisyon dışında. Netanyahu’nun Likud Partisi 30, Aryeh Deri’nin Shas Partisi 9, Moshe Gafni’nin Birleşik Torah Judaism’i 7, Ayman Odeh’in Katılım Listesi (Balad, Hadash, Ta’al, Mada) 6 ve Bezalel Smotrich’in Dini Siyonizm Partisi 6 sandalye ile muhalefette yer alıyorlar.

Değişim Koalisyonu, Parlamento’da yemin e-derek göreve başladığında İsrail 2009’dan bu yana ilk defa yeni bir Başbakanla tanışacak. Koa- lisyon görüşmelerinde, Lapid, hükümetin ilk 2 yılında Dışişleri Bakanı; Gantz’ın Savunma Bakanı; Liberman’ın Hazine Bakanı; Sa’ar’ın Adalet Bakanı; Yemina Partisi’nden Ayelet Shaked İçişleri Bakanı; Michaeli’nin Ulaştırma Bakanı; yine İşçi Partisi’nden Ömer Barlev’in Kamu Güvenliği Bakanı; Horowitz’in Sağlık Bakanı; yine Meretz Partisi’nden Tamar Zandberg’in Çevre Koruma Bakanı ve Issawi Frej’in de Bölgesel İşbirliği Bakanı olması bekleniyor.

Koalisyon metni henüz resmî olarak açıklanmadı. Görüşmelerin yeni hükümetin yemin etmesine kadar devam edeceği tahminler arasında. Buna karşılık Netanyahu’nun, Yemi- na Partisi ve Yeni Umut Partisi’ndeki milletvekillerine, Lapid’le hükümet kurmamaları için baskı yaptığı aktarılıyor.

Kırılgan yapıdaki kurulacak yeni koalisyon hükümetinin iç siyasetle fazla meşgul olacağı tahmin ediliyor. Muhtemel yeni Başbakan Bennet’in farklı ideolojilerden ve 8 partiden meydana gelen koalisyonu yönetmekle fazla mesai harcayacağı düşünülüyor. İsrail’le ters düşmek istemeyen ABD Başkanı Joe Biden için de yeni hükümetin kurulması önemli. Bennet’in, Netanyahu’nun “İran Nükleer Anlaşması”nı engelleme girişimlerinden vazgeçerek Biden’e yaklaşacağına ihtimal veriliyor. Böylece Bennet, koalisyondaki solcu ve merkezci ortaklarının eleştirilerini üzerine çekebilir. Bennet’in, Ra’am Birleşik Arap Listesi’nin desteğini kaybetmemesi için Filistinlilere yönelik muhtemel silâhlı ve kışkırtıcı eylemlerden kaçınması da diğer koa-lisyonun ortaklarını kızdırabilir. Dolayısıyla Bennet ve Lapid çok ince bir çizgi üzerinde yürüyecekler.

İran Dışişleri Bakanı Cevat Zarif ise, yeni koa-lisyon sayesinde iktidardan uzaklaştırılan Netanyahu’nun “İran karşıtı işbirlikçilerinin utanç verici yolculuğuna katıldığını” belirterek, memnuniyetini dile getirdi.

Bununla birlikte Bennet’in, Netanyahu’dan daha sağda olduğu ve yeni Başbakan’ın hırslı, sert ve Filistin’e karşı amansız muhalefetinin ileride koalisyon içinde sorun teşkil edebileceği kuvvet- le muhtemeldir. Bennet’in 2 yıl sonra Başbakanlık görevini Lapid’e devredeceği göz önüne alınırsa, Lapid’in daha dengeleyici üslûpla hareket etmesi gerektiği yorumlanıyor.

Yeni hükümetin yalnızca Netanyahu’yu devirmekte başarılı olacağı, ancak reel politik konularda işlevsiz kalacağı da ihtimaldir. Fakat İsrail’in mevcut Parlamento aritmetiğinden sağlıklı bir koalisyonun da çıkmayacağı bilinen bir gerçek.

.

İsrail’de, Netanyahu iktidarının sonu mu?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

01 Haziran 2021, Salı
İsrail’de geçtiğimiz 23 Mart 2021’de son 2 yılda 4. genel seçimler yapılmıştı. 120 sandalyeli İsrail Parlamentosu’nda (Knesset) hükümet kurulabilmesi için 61 sandalye gerekiyor.
Seçimlerden önceki Binyamin Netanyahu Başbakanlığındaki hükümet, 7 partiden ve buna ilâveten bağımsızlardan meydana gelen bir koalisyon hükümetiydi.

Yapılan son seçimlerin sonuçlarına göre Netanyahu’nun Likud Partisi 30, Yair Lapid’in Yesh Atid Partisi 17, Aryeh Deri’nin Shas Partisi 9, Beny Ghantz’ın Mavi-Beyaz Partisi 8, Merav Michaeli’nin İsrail İşçi/Çalışma Partisi 7, Moshe Gafni’nin Birleşik Torah Judaism’i 7, Naftali Bennet’in Yemina Partisi 7, Avigdor Lieberman’ın İsrail Evimiz Partisi 7, Ayman Odeh’in Katılım Listesi (Balad, Hadash, Ta’al, Mada) 6, Nitzan Horowitz’in Meretz Partisi 6, Gideon Saar’ın Yeni Umut Partisi 6, Bezalel Smotrich’in Dini Siyonizm Partisi 6 ve Manosur Abbas’ın Ra’am Birleşik Arap Listesi 4 olmak üzere Parlamento’da sandalye dağılımını oluşturdular. Dolayısıyla İsrail’de partiler tek başına hükümet kurmakta sayıca yetersiz kalıyor. Bir kez daha ülkede koalisyon hükümeti kurulması mecburî görülüyor.

Ancak 23 Mart’tan beri yapılan girişimlerden henüz sonuç alınabilmiş değil. Hükümet kurmanın önündeki en büyük engellerin ülkedeki kamplaşan heterojen siyasî yapı, Netanyahu ve diğer siyasilerin yolsuzluklarının olduğuna dikkat çekiliyor. Bununla birlikte Netanyahu’nun Filistin meselesini, ABD ile ilişkileri ve diğer unsurları seçmen kitlesini konsolide etmede kullandığı ihtimal dahilindedir. Böylece Netanyahu ilk defa 1996-1999 döneminde ve daha sonra 2009’dan itibaren 4 dönem Başbakanlık yaptı. Diğer taraftan son 2 yılda İsrail’de 9 Nisan 2019, 17 Eylül 2019, 2 Mart 2020 ve 23 Mart 2021 tarihlerinde 4 kez sandık başına gidildi. Fakat siyasî partiler hükümet kurmada başarılı olamadılar. Netanyahu birde son 2 yıldır sonuç alınamayan seçimlerden dolayı da Başbakanlık görevini sürdürmektedir. Yani Netanyahu, ülkedeki siyasî istikrarsızlıktan istifade etmektedir.

Yemina Partisi lideri Naftali Bennet 30 Mayıs 2021’de “İsrail’de bir dönemin sonu olacak. Netanyahu’yu devirmek için değişim hükümetinin kurulmasını destekleyeceğini” bildirdi. Bennet, “Yesh Atid Partisi Başkanı Yair Lapid’in sağ ve sol partilerden bir koalisyon oluşturmasını ve Netanyahu’ya 1999’dan bu yana ilk seçim yenilgisini yaşatması sağlayabilir” diyerek, Lapid’e destek vereceğini belirtiyor.

İsrail Cumhurbaşkanı Reuven Rivlin’in, seçimlerin ardından hükümeti kurmakla görevlendirdiği Netanyahu başarısız olmuştu. Rivlin, Netanyahu’dan aldığı görevi 4 Mayısta muhalefet lideri Yair Lapid’e verdi. Lapid’in hükümet kurma görevinin süresi 2 Haziran Çarşamba günü doluyor. Bennet ve Lapid’in destekçileri, liderlerinin ellerini çabuk tutması beklentisindeler. Her iki liderin, Netanyahu’yu iktidardan indirip ve dönüşümlü Başbakanlık yapacakları hakkında bir güç paylaşımı anlaşmasında mutabık kaldıklarına ihtimal veriliyor. Hatta Lapid konuyla ilgili açıklamasında “Bu girişim ya 5. seçim ya da birlik hükümeti” diyerek başka bir seçeneklerinin olmadığına da dikkat çekiyor.

İsrail’de inkâr ettiği bütün yolsuzluk suçlamalarına rağmen, Netanyahu 12 yıldır Başbakanlık görevini yürütüyor. Yeni beliren koalisyon girişiminin de kırılgan bir yapıda olacağı değerlendiriliyor. Çünkü yeni koalisyonun, işgal altındaki Batı Şeria’da daha fazla yerleşim yeri inşası ve ilhakını da ihtiva eden gündeme karşı çıkan Arap kökenli Parlamenterlerin dışarıdan desteğine muhtaç olduğu kaydediliyor.

Bennet ve Lapid’in öncülüğündeki koalisyon teşebbüsünün, Netanyahu’yu hükümetten uzaklaştırabileceğine, ancak heterojen ve kırılgan yapısı ihtimali sebebiyle çok uzun ömürlü olamayacağı yorumlanıyor.

Peki, Bennet ve Lapid başarılı olur mu?

Bunu hep birlikte göreceğiz.

.

Suriye seçimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

29 Mayıs 2021, Cumartesi
Suriye Eski Devlet Başkanı Hafız Esad’ın 10 Haziran 2000 yılında vefatı üzerine, devlet başkanlığı için oğlu Beşşar Esad’ın adı öne çıktı.
Suriye yasalarına göre devlet başkanı olma şartlarından biri de adayların 40 yaşında olması gerekiyor. 34 yaşındaki Beşşar Esad için kanun değişikliğine gidildi ve adaylık yaşı 40’dan 34’e indirildi. Böylece Beşşar Esad 10 Temmuz 2000’deki seçimlerde, seçmenlerin yüzde 99.7 evet oyu oranıyla devlet başkanı seçildi.

Esad, ikinci seçimini 27 Mayıs 2007’de seçmenlerin büyük çoğunluğunun onaylamasıyla kazandı. Suriye’de üçüncü başkanlık seçimi 3 Haziran 2014’te iç savaş ortamında yapıldı. Suriyeli muhalifler, seçimlere katılmayarak boykot ettiler.

Esad’ın dördüncü seçimi 26 Mayıs 2021’de gerçekleştirildi. Esad’ın rakipleri Mahmut Ahmed Marei ve Abdullah Sallum Abdullah da seçimlere katıldılar. Ancak Esad’ın karşısında her iki adayın pozisyonu sembolik olarak değerlendiriliyor. Son seçim iç savaşın 11. yılında yapıldı. İç savaşın başlamasından bu yana Suriye dışına 6.6 milyon kişinin göç ettiği ve ülke içinde de 4.4 milyon insanın yer değiştirdiği bildiriliyor. İç savaş yoğunluklu olarak Suriye’nin kuzeyi ve doğusunda devam ediyor. Dolayısıyla seçimler Esad yönetiminin kontrolündeki bölgelerde gerçekleştirildi. Suriye İçişleri Bakanı Muhammed Halid El-Ramoun’un ifadesine göre 18 mil- yon Suriyeli oy kullanma hakkına sahip.

Seçimler, BM Güvenlik Konseyi’nin 2015 yılındaki 2254 Sayılı “Yeni Anayasa Taslağı Hazırlama” kararının uygulanmamasına rağmen yapıldı. Devam eden iç savaş, mülteciler sorunu, devlet otoritesinin bütün ülkede hâkim olamadığı bir ortamda Suriyeliler “Esad’ın fotoğraflarının altında Geleceği Seçiyoruz” ifadesinin yer aldığı pankartların gölgesinde sandık başına gitti. Korona salgınına rağmen maske ve tedbirlere dikkat edilmediği bildiriliyor.

Suriye Devrimci ve Muhalif Güçleri Ulusal Koalisyonu, Suriye Ulusal Konseyi, Suriye Anayasal Komitesi, Demokratik Arap Sosyalist Birliği, Suriye Demokratik Konseyi ve Kürt Ulusal Konseyi gibi Esad rejimi muha- lifleri seçimlerin illegal olduğunu duyurdular. Diğer taraftan rejimin kontrolündeki güneydeki Daraa ve Sweida’da bile bazı toplumsal kesimler seçimleri gayri meşrû ilân etti. İdlib gibi rejimin kontrolünde olmayan yerlerde de seçim ve rejim karşıtı gösteriler yapıldığı kaydediliyor.

Birleşmiş Milletler Suriye Özel Temsilcisi Geir O. Pedersen’ın 28 Nisan 2021’de Güvenlik Konseyi’ne sunduğu brifinkte “26 Mayıs seçimlerinin Suriye Barış Sürecinin bir parçası olmadığına yer verdi.” Fransa, ABD, Almanya, İtalya ve İngiltere’de yapılan açıklamalar da seçimlerin illegalliğine dikkat çekildi. Buna ek olarak AB ve ABD yönetimi, BM denetimden uzakta yapılan seçim sonuçlarını tanımayacağı beyanında bulundu. Buna karşılık Esad, “seçimleri meşrû olmadığı gerekçesiyle reddedenlerin sömürge geçmişine sahip olduklarını” söyleyerek cevap verdi.

SANA (Suriye Arap Haber Ajansı) seçimlere uluslar arası gözlemci statüsünde Cezayir, Umman, Moritanya, Rusya, İran, Ermenistan, Çin, Venezüella, Küba, Belarus, Güney Afrika, Ekvator, Nikaragua ve Bolivya’nın yer aldığını bildirdi. Böylece rejimin seçimlere uluslar arası meşrûiyet kazandırmaya çalıştığı muhtemeldir.

Suriye’deki seçimlerin iç savaştan dolayı âdil, hür, demokratik ve şeffaf bir şekilde yapılmadığı aktarılmaktadır. Aynı zamanda seçimlerin sadece rejimin egemenliğindeki yerlerde yapılması, meşrûiyet sorununu beraberinde getiriyor. Bununla birlikte BM ve Batılı ülkelerin beyanatları da uluslar arası sistemde Suriye’yi yalnızlaştırmaktadır. Suriye ve Batı arasındaki uçurum derinleştikçe, Esad’ın Çin’e, Rusya’ya ve İran’a daha fazla yöneleceğine ihtimal veriliyor.

Suriye’de iç savaşın getirdiği sorunlara birde ekonomik güçlükler, yoksulluk, Batı’nın yaptırımları, uluslar arası aktörlerin müdahaleleri, yolsuzluklar ve siyasi çözümsüzlüğü de eklemek gerekiyor. Bütün bunlar Esad’ın karşı karşıya kaldığı sorunlar.

Seçim sonuçları 27 Mayıs Perşembe günü SANA’dan açıklandı. Meclis Başkanı Hammouda Sabbagh “Suriye içinde ve dışında oy kullanabilir, toplam 18 milyon 107 bin 109 seçmen olduğunu, seçimlere katılımın 14 mil- yon 239 bin 140 kişi ile yüzde 78.64 olarak gerçekleştiğini ve Esad’ın geçerli oyların 13 milyon 540 bin 860’ını alarak yüzde 95.1’le tekrar devlet başkanı seçildiğini” duyurdu. Sabbagh diğer adaylardan “Mahmut Ahmet Marei’nin aldığı 470 bin 276 oyla yüzde 3.3 oranında kaldığı ve Abdullah Salloum Abdullah’ın ise 213 bin 968 oyla yüzde 1.5 oranla üçüncü olduğunu” bildirdi. Esad aile ülkeyi 1970’ten beri yönetiyor. Suriye’nin siyasî geçmişi incelendiğinde meşrû, âdil, şeffaf, hür ve demokratik seçimlerden bahsetmek oldukça güç.

Seçimlerin, hem rejim hem de Rusya tarafından kazanılacağını göstermek, Suriye’nin güvenli olduğunu ve böylece mültecilerin geri dönebileceği iddiaları için kullanılacağına yorumlanıyor.

Seçimlere aynı zamanda Suriye’nin Arap ülkeleri arasında ve Arap Birliği nezdinde ilişkilerini düzeltebilmesinin bir unsuru şeklinde değerlendiriliyor.

.

AB’de Macaristan vetosu

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

25 Mayıs 2021, Salı
AB 1992 yılında imzalanan Maastricht Ant- laşması ile ortak savunma ve dış politika kararını aldı. Benimsenen her iki politikanın zaman içerisinde geliştirilerek AB’nin ulus ötesi kimliğini perçinlemesi beklenmektedir.
Bunun ancak üye ülkelerin kriz zamanlarında birbirlerini desteklemesi durumunda anlamlı olacağı aşikârdır. Fakat 1992’den beri AB’nin ortak savunma ve dış politika oluşturmada sorunlar yaşadığı da biliniyor.

Bunlardan başlıcaları şöyle sıralanıyor:

11 Eylül 2001 Terör olaylarından sonra ABD’nin Afganistan ve Irak’a müdahalesiyle birlikte, AB üyesi ülkeler ABD’nin yanında yer almak (İngiltere, İtalya, İspanya, Portekiz, Danimarka, Polonya, Çekya, Macaristan ve Litvanya) isteyenler ile sorunun demokratik yollarla çözülmesi (Almanya vd.) tarafındakiler olmak üzere ikiye bölünmüştü. Fransa ise bu dönemde BM Güvenlik Konseyi kararını beklemekteydi.

2003’te İspanya ve Fas arasında yaşanan Akdeniz’deki Perejil (Leyla) Adası üzerindeki egemenlik sorunu, İspanya’nın adaya asker çıkarması ve AB’den bağımsız hareket etmesiyle gündeme gelmişti.

Haziran 2012’de ise İngiliz kolonisi Cebeli Tarık ile İspanya arasında yaşanan balıkçılık sorununda da AB’nin konuya yeterli ilgiyi göstermediği belirtiliyor.

2009’da Yunanistan’ın bağımsız borçlanmadan dolayı başlayan ve derinleşen ekonomik krizi 2018’de başlanan ve 2060’a kadar sürecek borç ödeme programı ile sonuçlanmıştır. Yunanistan’da ağırlaşan ekonomik şartlar bazı kesimlerce AB’den ayrılma ve Euro’nun tedavülden kaldırılması tartışmalarının yapılmasına yol açmıştı.

31 Ocak 2020’de İngiltere’nin Brexit süreci ile AB’den resmen ayrılması, AB hakkında gelecek tartışmalarını başlattı.

2020’de başlayan Covid-19 salgını, AB’nin sağlık, ekonomik, sosyal yardımlar ve koordinasyon alanlarında eksikliklerini ortaya çıkardı. Hatta İtalya, AB’nin bilgisi haricinde Rus askerî-tıbbî yardım ve personelini ülkesine kabul etti.

AB, mülteci krizinde de iyi bir sınav vermedi. İnsanî durumdan daha ziyade sosyo-ekonomik kaygıları ön plandaydı. Sınırların kalktığı AB’de, mültecilere sınırlar koyuldu. Ama Korona salgını AB’nin en önemli özelliği olan mal ve hizmetlerin serbest dolaşımını durdurdu (Yeni Asya, 14.04.2020, AB’nin Krizleri Gelecek Arayışı mı?).

Muhtelif tarih ve gelişmelerden anlaşılacağı üzere, 1992’den itibaren AB ortak savunma ve dış politikasını tam anlamıyla olgunlaştıramadı. AB, İsrail’in 9 Mayısta Filistinlilere yönelik başlattığı silahlı olayların büyümesine neredeyse tepkisiz kaldı.

AB Dışişleri ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrel 18 Mayısta “İsrail-Filistin arasında ateşkes, Gazze’ye insanî yardım erişimi, sivillerin korunması ve Filistin’de seçimlerin yapılması çağrısında” bulundu.

Borrel “Macaristan’ın vetosu nedeniyle, AB’nin 27 üyesi adına ortak açıklama yapamadığını” da belirtmiştir. Böylece AB sivilleri öldüren, orantısız güç kullanan İsrail’e karşı herhangi bir kınama ve yaptırım kararı alamadığını gösterdi.

Ancak Macaristan’ın hangi sebeple ateşkes için ortak karar almada veto hakkını kullandığına dair net bir açıklama mevcut değil. Sadece uluslar arası basında Macaristan Başbakanı Viktor Orban’ın, İsrail hükümetine ve Başbakan Benjamin Netanyahu’ya yakınlığıyla bilindiği haberleri dolaşıyor. Birde 26 AB üyesine rağmen Macaristan’ı veto kararı almaya iten sebep nedir? AB’den herhangi bir açıklama yapılmış değil. Macaristan Başbakanı Viktor Orbán da 21 Mayıs’ta kişisel web sitesinde açıklamasında “Yahudi-Hıristiyan kültürüne ve yaşam anlayışına göre yaşadığımız göz ardı edilemez. Bu sebeple bir devlet olan İsrail’i AB yaptırım listesindeki bir organizasyonla eşitlemenin mümkün olmadığı bizim için açıktır” ifadesiyle oylamadaki vetonun gerekçesini sunuyor.

İsrail-Filistin çatışmasında 20 Mayıs’ta ateşkes ilan edildi. İki taraf da zafer kazandıklarını duyurdular. Önemli soru ise ateşkesten sonra ne olacak? Daha önceki çatışmalarda da ateşkes uygulanmıştı. Ancak etkili veya kalıcı çözüm üretilmedi. Dolayısıyla tarafların artık yeni bir strateji izlemeleri gerekiyor.

Şimdi AB’nin, İsrail-Filistin meselesi üzerinden bir kez daha ortak savunma ve dış politika sorunu yaşadığı kayıtlara geçildi. Bediüzzaman Said Nursî’nin tarifinde Avrupa “müsbet Avrupa ve menfi Avrupa” olarak ikiye ayrılmaktadır. İngiltere’nin ayrılması ve yaşanan muhtelif sorunların, Nursî’nin tanımındaki “müsbet Avrupa”nın tasaffi etmesi yönündeki aşamalar olduğu da ihtimal dahilindedir. Son veto kararı ile tasaffi sürecinin devam ettiği değerlendirilmektedir.

.

Lübnan’da açlık krizi mi?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

22 Mayıs 2021, Cumartesi
Lübnan ekonomisi Eylül 2018’den beri ciddî kriz içerisinde (Yeni Asya, 21 Temmuz 2020, Lübnan’a Kim Yardım Edecek?).
Ülkedeki siyasî istikrarsızlık 4 Ağustos 2020’deki Beyrut Limanı’ndaki patlamadan sonra daha da derinleşti (Yeni Asya, 8 Ağustos 2020, Lübnan’da Patlama). Lübnanlı yetkililer, iflâsın eşiğindeki ülke ekonomisini kurtarmak için Çin ve İran’la bulundukları temaslardan da istedikleri sonucu elde edememişlerdi (Yeni Asya, 5 Eylül 2020, Mustafa Adib Lübnan’a Çare Olur mu?).

Covid-19 salgını son 1 yıldır ülke ekonomilerini olumsuz etkileyen bir unsur. Elbette salgının getirdiği ekonomik sorunlardan kırılgan yapıdaki Lübnan da fazlasıyla etkilendi. Siyasî, ekonomik, mezhebî sorunlarla boğuşan Lübnan, birde Korona’dan dolayı sağlık problemleriyle mücadele etmek durumunda. Ancak Lübnan’da salgın döneminde devlet kurumlarının zayıflığı iyice gün yüzüne çıkmış ve vatandaşlar “salgında devleti görmedik” sloganıyla tepkilerini gösterdiler.

13 Nisan 1975 ile 13 Ekim 1990 tarihleri arasındaki Lübnan iç savaşı 15 yıl 6 ay sürdü. Hatta Suriye işgal ettiği yerlerden 30 Nisan 2005’te çekilmişti. Ancak salgının ekonomik yükü her Lübnanlı tarafından hissediliyor. Lübnan basınında ülke ekonomisinin iflâsı üzerine birde salgının ağır maddî şartları eklenince, sokaktaki insanın “biz böyle bir sıkıntılı durumu iç savaş döneminde bile yaşamamıştık” ifadeleri yer aldı.

Dünya Bankası’na göre, Lübnan’da nüfusun yarısından fazlası yoksulluk içinde yaşıyor. Büyümedeki keskin düşüş, hiper enflasyon ve devalüasyonla birleşince; Lübnanlılar mecburen daha fazla güvencesiz, sigortasız, kayıt dışı istihdama yöneliyor. Buna düşük ücretli işler veya geçici işlerin tercih edilmesini eklemek gerekiyor. Dolayısıyla Lübnan’da işsizlik oranının yüzde 50’den fazla olduğuna işaret ediliyor. Hatta sosyo-ekonomik şartların protesto edilmesinde “Açız” sloganları dikkat çekiyor.

Bütün bu sorunlar yumağı içindeki Lübnan’a bir darbe de Suudi Arabistan’dan geldi. Suudi makamları 25 Nisan 2021’de “Lübnan kaynaklı kaçakçılık, uyuşturucu kaçakçılığı vb.” suçlamalardan dolayı, Suudi Arabistan’ın Lübnan’dan alacağı tarım ürünleri ithalatına yasak getirdi. Suudi Arabistan’ın El-Huber şehrinin Ed-Dammam ilçesinde 23 Nisan 2020’de ele geçirilen mil- yonlarca Captagon hapı ile doldurulduğu tesbit edilen nar sevkiyatı konusunda Lübnanlı yetkililerin sessizliği devam ediyor.

Suudi Arabistan’ın Lübnan’dan tarım ürünlerine getirdiği ithalat yasağına Körfez ülkeleri de katıldı. Önce Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ardından Kuveyt, Bahreyn ve Umman yasağı uygulamaya koydu.

Diğer taraftan Lübnan Baş Müftüsü Şeyh Abdullatif Darian açıklamasında “şeriat ve ahlâkî değerler tarafından reddedilen ve kınanan, Lübnan ekonomisinin daha da kötüleşmesine sebep olan kaçakçılık suçu dolayısıyla Suudi Krallığı’nın ithalat yasağını desteklediğini” belirtti. Darian aynı zamanda “Suudi Kralı’na ve Veliaht Prensi’ne Lübnan ekonomisini destekleme” çağrısında bulundu.

Lübnan bölgede her konuda neredeyse istikrarsızlık arz ediyor. 4 Ağustos 2020’deki Beyrut Limanı’ndaki patlamadan sonra ülkedeki yönetici elitlere olan güven oldukça azaldı. Çünkü yöneticiler, gerekli reformları uygulamaktan ve krizleri yönetmekten epeyce uzaklar. Krizlerin Lübnan Merkez Bankası’nın yabancı para rezervlerini tüketeceği ve Lübnan’ın siyasî ve sosyo-ekonomik açıdan çöküşüne kaçınılmaz gözüyle bakılıyor.

Yolsuzluklarla anılan ülke konumundaki Lübnan’da siyasî istikrarsızlık, ekonomik krizler, etnik anlaşmazlıklar, silahlı çatışmalar, mezhebî sorunlar ve dış müdahaleler içinden çıkılamaz bir hal almış vaziyette. Her ne kadar ülkede seçimler yapılıyor olsa da, parlamentodaki sandalye dağılımı dinî ve mezhebî kimlikler üzerinden gerçekleştiriliyor. Dolayısıyla ülkedeki sorunun temelinde de dinî ve mezhebî tanımlamalar yer alıyor. Günümüzde Lübnan’da resmî olarak tanınan 18 adet mezhep grubu bulunuyor (Yeni Asya, 16 Nisan 2018, Lübnan Seçimlerini Anlama Klavuzu-1). Ülkede konuşlanan başta Hizbullah olmak üzere vb. grupların, Lübnan devletinden daha kurumsallaşmış yapısı ve devletten güçlü olmaları da, insanların Hizbullah gibi unsurlardan gıda ve sağlık vd. alanlarda hizmet almalarına yol açıyor. Başka bir ifadeyle Lübnan’daki istikrarsızlıklar devam ettikçe etnik ve mezhebî unsurlar kendi içlerinde saflarını sıklaştırıyor.

Lübnan’da siyasî yapının mezhebî unsurlar üzerinden tanımlanmasına son verilmelidir. Ülkede demokratik değerlerin yerleşmesi, etnik ve mezhebî ayrımcılığın sonlandırılması kaçınılmazdır. Yoksulluk ve yoksunluğunu tetikleyen yolsuzluk ekonomisiyle mücadele edilmelidir. Rantiyeci ekonomik zihniyet ülkenin geleceği için terk edilmelidir. Çünkü insanlar artık yoksulluktan değil, açlıktan şikâyet etmeye başladılar.

.

İsrail-Filistin meselesi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

18 Mayıs 2021, Salı
İsrail-Filistin çatışması, Ortadoğu’nun en önemli sorunlarındandır.
İsrail’in 1948’de kurulmasıyla birlikte, bölge ülkeleri İsrail’i kendilerine tehdit algılamıştır. Bölgedeki Arap ülkelerinden oluşan ittifak tehdide karşı 1948, 1956 ve 1973 tarihlerinde savaşlar yapmışlar. Ancak Arap ülkeleri bu savaşlarda başarılı olamamışlardır.

İsrail-Filistin sorununun gidişatını, kuruluşundan itibaren İsrail’le yapılan savaşlar belirlemiştir. Mısır’ın 1978’de İsrail’le imzaladığı Camp David Anlaşması’ndan sonra, İsrail-Filistin arasındaki süreç genel itibariyle hem Camp David hem de bölgede iç ve dış aktörlerin etkisiyle oluşan silâhlı veya siyasî grupların faaliyetleriyle şekillenmiştir.

Bugün gelinen noktada İsrail’in adım adım uyguladığı bir devlet politikası, Filistin’de özellikle de Kudüs ve çevresinde Müslümanlara ait ev ve arazileri satın almak, satın alamadığını da zorla el koymak biçiminde zuhur ediyor.

Aslında işin başka bir yönü daha var. İsrail’de 23 Mart 2021’de genel seçimler yapıldı. Ancak hiçbir siyasî parti tek başına hükümet kurmak için yeterli oyu alamadı. Zaten seçimlerden önceki Benjamin Netanyahu Başbakanlığındaki hükümet, 7 partiden ve buna ilâveten bağımsızlardan meydana gelen bir koalisyon hükümetiydi. Yapılan son seçimlerin sonuçlarına göre, koalisyon hükümeti kurulması mecburi görülüyor.

İsrail Cumhurbaşkanı Reuven Rivlin’in, seçimlerin ardından hükümet kurmakla görevlendirdiği Netanyahu başarısız olmuştur. Rivlin, Netanyahu’dan aldığı görevi 4 Mayısta muhalefet lideri Yair Lapid’e verdi. Ancak Lapid’in görevi almasından sonra 9 Mayıs’ta Şeyh Cerrah Mahallesi’nde başlayan olaylar halen devam etmekte. Netanyahu’nun, Şeyh Cerrah’taki olaylar ve devamındaki çatışmalar üzerinden, hükümet kurmakla görevlendirilen Lapid karşısında, kendi seçmen kitlesini konsolide ettiği de ihtimaller arasında. Aynı zamanda yolsuzluk bataklığına saplanmış olan Netanyahu (Yeni Asya, İsrail’de Yolsuzluk Tartışmaları, 25 Şubat 2018), saldırılar ile İsrail kamuoyunun dikkatini farklı bir yöne çekmeye çalışıyor olabilir. Bununla birlikte İsrail’in heterojen bir dinî ve siyasî ortama sahip olduğu biliniyor. Bu noktadan hareketle hükümet kurulmasının önündeki engelin, ülkedeki dinî ve siyasî kamp- laşma olduğuna işaret ediliyor.

Diğer taraftan Filistinliler ise, yıllardır süren çatışmalardan kaynaklı mağduriyetleri ve haklarının gasp edilmesi her gün basına yansıyor. İsrail’in son saldırılarında da yüzlerce Filistinli vefat etti veya yaralandı. Ancak geçmişten günümüze bakıldığında Filistin’de de siyasî / ideolojik, dinî / mezhebî ayrışmalar mevcut. Filistin’in önde gelen en önemli iki grubu Filistin Kurtuluş Örgütü ve HAMAS bilinmektedir. Fakat her iki grupta kendi içerisinde çok farklı unsurlardan meydana gelmektedir (Yeni Asya, Filistin Siyasî Yapısı ve Seçim Tartışmaları 13-14 Şubat 2019). Dolayısıyla karar alma mekanizmalarında bazen sorunlar yaşandığı ihtimal dahilindedir. Filistinli grupların farklılıklarını bir kenara bırakarak ülkeleri için birlikte hareket etmeleri zorunluluktur. İsrail saldırılarında gösterilen birliktelik, siyasî çözüm arayışlarında da hayata geçirilmelidir.

Son çatışmalardan da anlaşılacağı üzere, iki taraf arasındaki ilişkiler tıkanmıştır. İsrail’le yakın geçmişte normalleşen (Mısır 1978, Ürdün 1994, Birleşik Arap Emirlikleri 13 Ağustos 2020, Bahreyn 16 Eylül 2020, Fas 12 Aralık 2020, Sudan ve Suudi Arabistan’ın İsrail yetkilileriyle üstü kapalı normalleşme görüşmeleri-Yeni Asya, Normalleşmelerden Ortadoğu NATO’suna, 6 Mart 2021) Müslüman bölge ülkelerinden, Filistin için yapılan tek girişimin “İsrail’i kınamak”tan öteye gitmediğini hep birlikte gördük.

Dolayısıyla Filistinli grup, aktör, figür ve unsurlar, İsrail’deki dinî ve siyasî ayrışmayı ve istikrarsızlığı göz önünde bulundurmalıdırlar. Filistin tarafı ve İslâm dünyası, İsrail’i sadece Filistin çatışması üzerinden okumamalıdırlar. İsrail’in içinde olduğu siyasî/ideolojik, dinî/mezhebî, toplumsal/etnik ve ekonomik durumları da incelemeli ve buna göre bir politika geliştirmelidirler. İsrail’in sosyo-ekonomik meseleleri başta konut ve su sorunu ile Afrika kökenli Yahudilere yönelik ayrımcılıktır. Dış politikada ise İsrail’in, 1 Temmuz 1968’de imzaya açılan ve 5 Mart 1970’de yürürlüğe giren Nükleer Silâhların Yayılması ve Önlenmesi Anlaşmasını imzalamadığı konuları politika geliştirmede incelenebilir niteliktedir.

Düzeltme: 23 Mart 2021 Tarihli ve “Tanzanya’nın Demir Lady’si Samia Suluhu Hasan” başlıklı köşe yazımda, ABD Başkan Yardımcısı Kamala Harris’in sehven Afrika kökenli olduğu belirtilmiştir. Kaynaklara göre Harris’in aslen Hint kökenli olduğu kaydedilmektedir. Dikkatli okuyucumuza teşekkür ediyorum.

.

Somali-Kenya ilişkileri ve Katar’ın arabuluculuğu

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

11 Mayıs 2021, Salı
Somali ile Kenya bir süredir muhtelif sorunlar yaşıyorlar.
Bunlar başlıca Somali’deki iç savaştan dolayı Kenya’ya göç eden mülteciler ve deniz sınırı anlaşmazlığı şeklinde sıralanıyor.

Somali’de 1990’dan bu yana devam eden iç karışıklıklar ve çatışmalar sebebiyle yerlerini terk etmek zorunda kalan yüz binlerce mülteci Kenya’da bulunuyor. Kenya 1 Nisan 2021’de 500 bin Somalili’nin kaldığı Dadaab ve Kakuma mülteci kamplarını kapatacağını bildirmesi, iki ülke arasındaki ilişkileri gerginleştirmişti. Kenya, kampların getirdiği malî ve sosyal yükleri daha fazla taşıyamayacağını belirterek, BM Mülteciler Yüksek Komiserliği’ne durumu aktararak 14 günlük süre verdi. Kenya böylece mültecileri Somali sınırına taşımayı planlıyor. Bununla birlikte Kenya hükümeti, kamplardaki Somali merkezli El-Shabab örgütünün militanlarıyla bağlantılı kişilerin terör olaylarına karışmasını, ulusal güvenliğine tehdit algılıyor. Birde Kenya’nın tehdit algılamasından dolayı, El-Shabab örgütüne karşı bir tampon bölge oluşturmak amacıyla Somali’nin güneyinde konuşlanmış yaklaşık 4 bin askeri de mevcut.

İki ülke yıllardır deniz sınır anlaşmazlığı içindeler. Her iki taraf da kendi çizdikleri deniz sınırını doğru kabul etmekte ve anlaşmazlık içinde olunan deniz sınır bölgesinin petrol zengini sular olduğu iddia ediliyor. Sorun Uluslararası Adalet Divanı’nın (UAD) gündeminde. Somali hükümeti, Kenya’nın UAD’nin deniz sınırı anlaşmazlığının görüşülmesini dördüncü defa ertelenmesi talebini reddetti. Somali Eformasyon Bakanı Osman Dubbe, “Somali’nin, BM’nin Lahey merkezli yargı organının duruşmayı daha fazla ertelemesini artık kabul etmeyeceğini söyleyerek, Kenya’yı duruşmadan kaçmakla suçladı. Yakın geçmişte Kenya, UAD için bir Avukat ekibi meydana getirecekti. Ancak Covid-19 salgını Kenya’nın ekonomisini olumsuz etkileyerek, Avukat ekibini oluşturamadı. Şimdi Kenya, duruşmayı ertelemeye çalışıyor. Birde Kenya hazırladığı bir haritayı UAD’ye sunmak için zaman kazanma amacında” olduğunu belirtiyor.

Seçimlerin yapılamaması da Somali’deki istikrarsızlığı ve çatışmaları derinleştiriyor. Özellikle El-Shabab örgütünün komutanlarının idam cezasına çarptırılması, bir anlamda Kenya’ya pozitif sinyal biçiminde değerlendiriliyor. Aslında El-Shabab’ın ileri gelenlerine idam cezasını veren, Somali’nin kuzeyindeki yarı özerk Puntland eyaleti Mahkemesi Başkanı Albay Ali Shire’dir. Shire yakalanan El-Shabab komutanları Muhammed Hashi Mumin (Abu Dayib), Abdülkadir Ahmed Ummal (Ebu Abdullah), Muhammed Ali Avke (Jeri), Muhammed Abdullah Ayanle (Abbeyle) ve Kasım Jaylani El-Turabi’nin hükümet yetkililerini hedef alan saldırılar düzenlemekten suçlu bulunduklarını aktardı. İdam cezası verilenlerin itiraz etmek için 30 gün süreleri bulunuyor.

Somali Enformasyon Bakan Yardımcısı Abdirahman Yusuf El-Adala, 6 Mayıs 2021 günü Mogadişu’da yaptığı basın toplantısında “geçtiğimiz yıl kopmaya başlayan Somali-Kenya diplomatik ilişkilerinin düzeldiğini, iyi komşuluk çıkarlarına uygun bir şekilde Somali-Kenya dostane ilişkilerin yeniden kurulduğunu” beyan etti. El-Adala ayrıca “ilişkiler egemenlik ve toprak bütünlüğüne karşılıklı saygı, içişlerine karışmama, eşitlik, karşılıklı yarar ve barış içinde birlikte yaşama ilkelerine dayanıyor” dedi.

Somali ve Kenya arabuluculuğunu Katar Şeyhi Tamim bin Hamad El-Thani’nin atadığı Dr. Mutlaq bin Majid El-Kahtani olduğu belirtiliyor. El-Kahtani, Katar’ın Terörle Mücadele ve Anlaşmazlıkların Çözümünde Arabuluculuk Elçisi göreviyle biliniyor.

El-Kahtani 1 Mayıstan bu yana bölgede görüşmeler yapıyor. El-Kahtani, Kenya Cumhurbaşkanı Uhuru Kenyatta, Somali Başbakanı Muhammed Hüseyin Roble ve Somalili muhalefet gruplarının liderleriyle bir araya gelerek çalışmalarını tamamladı. Diğer taraftan El-Kahtani, Somaliland devlet merkezi Hargeisa’da Muse Bihi Abdi ile de bölgesel sorunlar hakkında görüştü.

Somali ve Kenya ilişkileri 15 Aralık 2020’de tamamen kopmuştu. Kenya Şubat 2019’da Mogadişi Büyükelçisi’ni geri çağırmış ve iki ülke arasında dâvâ UAD’nda 2014’ten beri görülüyor.

Yine iki ülke ilişkilerinin düzeltilmesinde mimar olarak, Katar öne çıkmıştır. Bir süredir Çin’in Afrika’ya olan ilgisi biliniyor. Şimdi de Katar’ın bölgeye yönelik ilgisi ortaya çıktı. Körfez ülkelerinin karbon kaynaklarına dayalı ekonomiden çıkış yolu aradıkları aşikâr. Dolayısıyla Afrika’daki istikrar, Katar’ın bölge ile yaptığı veya yapacağı ticaret için önem arz ediyor

.

Türkiye-Mısır görüşmeleri: Bir dönemin sonu mu?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

08 Mayıs 2021, Cumartesi
Türkiye-Mısır ilişkileri, 8 yıldır düşük düzeyde seyrediyor. İlişkiler Abdul Fettah El-Sisi liderliğinde 3 Temmuz 2013’te, iktidardaki Müslüman Kardeşler’in siyasî kanadı Hürriyet ve Adalet Partisi’ne gerçekleştirilen darbeden bu yana düşük seviyede.
Mısır’da 25 Ocak 2011 Arap Baharı/Uyanışı ile yönetim değişikliğine gidilmiştir. Ülke tarihinde ilk defa 2012’de demokratik, şeffaf, âdil nitelendirilebilecek seçimlerin yapıldığı değerlendiriliyor. Seçim sonuçlarına göre Müslüman Kardeşler üyesi Muhammed Mursi, Mısır’ın ilk sivil Cumhurbaşkanı olmuştur. Bununla birlikte Hürriyet ve Adalet Partisi’de iktidara gelmiştir.

Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkelerinden Arap Baharı halk hareketleri devam ederken, Mısır’da 30 yıllık Hüsnü Mübarek’in devrilmesinin ardından seçimle işbaşına gelmiş Cumhurbaşkanı ve hükümet, bölge ülkelerinin dikkatini çekmiştir. Bölgenin özellikle Krallık, Emirlik ve Şeyhlik gibi idarî şekillerle yönetilen ülkeleri, Mısır’daki seçimleri ve iktidar değişikliğini, kendi rejimlerine tehdit algılamışlardır. S. Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn başta olmak üzere, Mısır’daki demokratik gelişmelerden endişe duymuşlardır.

Mısır’da hem Müslüman Kardeşler’in eksiklikleri ve hataları hem de bölge ülkelerinin desteğinin söz konusu olduğu 3 Temmuz darbesi gerçekleştirilmiştir. Türkiye, demokratik yollarla seçilmiş Cumhurbaşkanı ve hükümete yönelik darbeye en sert tepki veren ülkelerdendir. Birde darbe mağduru Müslüman Kardeşler’e desteğini belirtmiştir. Karşılıklı olarak iki ülke Büyükelçilerini geri çekmesi ile ilişkilerde sert söylemler yer almıştır.

Geçen 8 yılın ardından Türkiye ile Mısır arasında siyasî istişareler, Dışişleri Bakan Yardımcısı Büyükelçi Sedat Önal ile Mısır Dışişleri Bakan Yardımcısı Büyükelçi Hamdi Sanad Loza’nın başkanlıklarında 5-6 Mayıs 2021 tarihlerinde Kahire’de gerçekleştirilmiştir. Söz konusu istikşafi görüşmelerde, iki ülke arasındaki ilişkilerin ikili ve bölgesel bağlamda normalleştirilmesine yönelik atılması gereken adımlar üzerinde durulacağı belirtildi.

Türkiye ve Mısır 3 Temmuz darbesinden sonra birçok konuda karşı karşıya geldi. Bunlar Libya’da iki ülkenin farklı saflarda yer alması; darbenin hemen ardından Mısır’ın Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) ve Yunanistan ile muhtelif anlaşmalar imzalaması; Mısır’ın Yunanistan, GKRY, İtalya, Ürdün, İsrail ve Filistin ile birlikte “Doğu Akdeniz Gaz Forumu” içinde yer alması aynı zamanda bu Foruma Fransa’nın üye ve ABD’nin de gözlemci üye statüsünde dâvet edilmesi; Mısır’ın diğer taraftan “Akdeniz’den Körfez’e Dostluk, Barış ve Refah İnşa Etmek” başlıklı “Dostluk Forumu”nda Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Kesimi ile birlikte bulunması (Yeni Asya, Doğu Akdeniz Gaz Forumu, 27.03.2021); Fransa ile savaş uçağı alımı anlaşması yapması vd. gelişmelerin Mısır’ın elini güçlendirdiğine yorumlanıyor.

Türkiye’nin ise hem Mısır hem İsrail’le sorunlar yaşaması, hem de Yunanistan ve GKRY ile geçmişten gelen problemlerinin olması dolayısıyla, Mısır’ın bölgede öne çıktığı muhtemeldir. Mısır’ın, Etiyopya’nın Nil nehri üzerine inşa etmekte olduğu Büyük Rönesans Barajı’nın meydana getireceği sorunlardan sebebiyle güneyinde de sorunlar yaşadığı biliniyor. Türkiye’nin bu konuda Etiyopya’nın yanında bir siyaset izlediği aktarılıyor. Mısır uzun süredir Sina Yarımadası’nda konuşlanan IŞİD örgütünün Sina kolu olan Ensar Beyt El-Makdis’in (Kudüs Partizanları) terörist saldırılarına karşı mücadele ediyor. Bu anlamda Mısır, terör konusunda tecrübeye sahip Türkiye’den taktik ve planlama hususlarında yardım da alabilir. Görüşmelerde iki ülke ekonomik ilişkilerinin geliştirilmesi konusu da gündemin kuvvetle muhtemel başlığıdır. Mısır’ın da Türkiye’nin Müslüman Kardeşler’e desteğini çekmesini istemesi ihtimaldir. Dolayısıyla Türkiye’de Müslüman Kardeşler’in faaliyetlerinde gözle görülür bir azalma olacağı beklentiler arasındadır. El-Sisi iktidardaki 8 yıl boyunca halkın refahını yükseltecek vaad ettiği ekonomik iyileşmeyi sağlayamadı. Yukarıda adı zikredilen ülkelerle de beraberliğinin, Mısır ekonomisine olumlu yansıması beklentilerin uzağında. Mısır’ın da bölgede eskisi gibi ticarî/ekonomik ilişkilerini sürdürebileceği Türkiye’ye ihtiyacı olduğu nettir.

Kuzey Afrika ve Ortadoğu’da Arap Baharı dönemindeki siyasî atmosferin etkisinin büyük oranda kalmadığı belirtiliyor. Bugünlerde İran ve S. Arabistan arasındaki görüşmelerden bile yakınlaşma bekleniyor. Türkiye ve Mısır geçen 8 yıldaki ekonomik ve siyasî kayıplarını telâfi etmek durumundadırlar.

Sonuç olarak Prof. Dr. Hüseyin Bağcı Hocanın ifadesiyle (HaberTürk TV, Afşin Yurdakul’un Programı, 05.05.2021) “İki ülke arasındaki görüşmeler, 3 Temmuz darbesi ile başlayan 8 yıllık dönemin sonu olmalıdır. Her iki taraf ticarî açıdan kaybetmiştir. Artık dış politikada değerli yalnızlıktan değerli beraberliğe geçilmelidir.”

Korona ve Hindistan eyalet seçimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

04 Mayıs 2021, Salı
Dünya genelinde Covid-19 salgınının etkisi her alanda fazlasıyla hissediliyor. Bu etkiler kendisini siyasi, ekonomik, sosyal, psikolojik vd. konularda gösteriyor.
Özellikle son günlerde basından, Hindistan’daki artan Korona vak’alarını, sağlık sisteminin tıkandığını ve ölen kişilerin cesetlerinin krematoryumlarda yakıldığını takip ediyoruz. Yine aşı stoğunun miktarı ve aşılama hızının da istenilen düzeyde olmadığı bildiriliyor. Birde salgının artık Hindistan mutantından bahsediliyor. Salgının başlamasından bu yana geçen 1 yıllık sürede, seçmen, iktidarları salgınla mücadeledeki performansına göre değerlendiriyor.

Salgının ciddî boyutlarda olduğu Hindistan’da muhtelif eyaletlerde seçimler yapılmaya başlandı. Ülkenin Batı Bengal eyaletinde 2 Mayıs 2021’de yapılan seçimleri Başbakan Narendra Modi’nin Bharatiya Janata Partisi (Hindistan Halk Partisi –BJP-) kaybetti. Hatta Modi, dünyada salgından dolayı en fazla günlük vak’a ve ölümün gerçekleştiği Hindistan’da “salgını birinci önceliği yapmak yerine, seçimlere odaklandığı” gerekçesiyle eleştiriliyor. Bununla birlikte seçimlerde, salgına karşı tedbir alınmadığı da belirtiliyor. Birde Federal Seçim Komisyonu, sandık başına gelen büyük seçmen kalabalıklarına yönelik sosyal mesafe ve maske takma kurallarına uyulmadığı; ve mitinglere izin vermekle suçlanıyor.

Federal Seçim Komisyonu henüz eleştiriler hakkında herhangi bir beyanatta bulunmuş değil. Ancak Batı Bengal eyaleti seçim sonuçlarının bilgilerini kamuoyuyla paylaştı. Paylaşılan bilgilere göre, oy sayımı devam etmesine rağmen Mamata Banerjee’nin Trinamool Kongre Partisi (TKP), 294 sandalyeli eyalet meclisinde 200’den fazla sandalyeyi kazanarak, üçte iki çoğunluğu kazanmış durumda. Aynı zamanda Banerjee, Hindistan’ın tek kadın siyasî parti başkanı.

İktidardaki BJP de 26 Mayıs 2014’teki ülke genelindeki seçimleri kazanarak yönetime gelmişti. Ancak oy sayımı devam etse de BPJ, Batı Bengal’de yapılan seçimlerin kaybedeni konumunda. Modi ve BJP’nin yetkilileri, salgının meydana getirdiği sorunlara rağmen, sert bir seçim kampanyası yürüttükleri bildiriliyor. Aslında son günlerde Hindistan’da ağırlaşan salgının ve etkilerinin, iktidar partisi BJP’yi seçimlerde teste tabi tuttuğu değerlendiriliyor.

TKP lideri Banerjee, Modi için “seçim sürecinde bütün gücü elinde tuttuğunu ve kontrolün kendinde olduğunu göstermek için tek kişilik seçim kampanyası yaptığını” aktarıyor.

Tamul Nadu eyaletinde de seçimlerde seküler Dravidian İlerlemeci Federasyon (Dravidian Progressive Federation –DMK-) zaferini garantilemiş durumda.

Kerala eyaletinde ise, eyaleti yöneten mevcut sol çizgideki Hindistan Komünist Partisi (HKP) 62 sandalye kazanarak, en yakın rakibi Hindistan Ulusal Kongresi’ne 41 sandalye fark atmıştır. Kerala’da, Modi’nin BJP’sinin kurduğu ittifak sandalye kazanamamıştır.

Puducherry eyaletinde, Tüm Hindistan Namathu Rajiyam Kongresi (All India N.R. Congress –AINRC-), 30 sandalyeli eyalet Meclisi’nde 20 temsilci kazandı. BJP de 6 sandalye ile ikinci oldu.

Hindistan’da eyalet seçimleri geçtiğimiz Mart ayında başlasa da, salgının seyrine göre seçimler Nisan ve Mayıs aylarına sarkmıştır.

Hindistan gibi nüfusu yüksek, salgının hızla ilerlediği ve tedbirlerin yetersiz kaldığı bir ülkede, 1 yıllık salgın süreci devam ederken yapılan seçimlerde iktidardaki BJP’nin eyaletlerde zorlandığı görülmektedir. Bu dönemde Hindistan başta olmak üzere, devletler sağlık sektörüne hiç olmadığı kadar yatırım yapmanın yolunu aramalıdırlar. Elbette sağlık politikasının planlaması da önem arz ediyor. Hindistan’daki eyalet seçimleri, salgın politikasındaki yanlışlık ve eksikliklerin, iktidardaki BJP’yi yıprattığı ve seçimleri kaybettiğine yorumlanıyor. Artık Korona olumsuz etkilerini, sadece ekonomik, sosyal ve sağlık alanlarında değil, siyasette de gösteriyor.

.
24 Nisan mı, 1 Haziran mı?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

01 Mayıs 2021, Cumartesi
Ermeniler’in 1915’te gerçekleştirilen tehciri, sözde soykırım iddiasıyla dünyanın muhtelif ülkelerinde yaptıkları girişimlerle kabul ettirmeye çalıştıkları biliniyor.
Bendeniz de 27 Nisan’daki “24 Nisan Açıklaması” başlıklı köşe yazımda, “ABD Başkanı Joe Biden’ın, soykırım ifadesini yazılı olarak beyan etmesi”ne değinmeye çalıştım. Konuyla ilgili farklı kaynaklardan dikkatli okuma yapan değerli bir Ağabeyimiz, bana mail ile ulaşarak “basın ve yayınlarda tehcir meselesinde belirtilen tarihlerde yanlışlık veya farklı bir durum söz konusu olduğunu belirtti. Fakat ülkemizdeki genel geçer literatürde ağırlıkta 24 Nisan tarihi kullanılmaktadır.

Ermenilerce 24 Nisan tarihindeki ısrarda, dönemin Van Valisi’nin telg- rafı ile Hınçak ve Taşnak komitelerinin lider kadrosunun tutuklanması için çıkartılan emir önem arz ediyor.

“Ermeniler’in sözde soykırımın başlangıcı olarak kabul ettikleri 24 Nisan 1915 doğrudan Van’la ilgilidir. Henüz Ermeni tehciri söz konusu değilken, Van Valisi Cevdet Bey, 24 Nisan 1915’te Dahiliye Vekâleti’ne gönderdiği telgrafta, Van’daki Müslüman nüfusun, Ermeniler’e karşı korumasının artık mümkün olmadığını ve bunları batı illerine göç ettirmenin gerekliliğini ifade etmekte ve bunun için müsaade istemektedir. Yine aynı tarihlerde, müstakil ve muhtar bir Ermenistan teşkil edecekleri sabit olan Hınçak ve Taşnak komitelerinin ileri gelenlerinin tutuklanması için Dahiliye Vekâleti tarafından emir çıkartılmıştır. Ancak genel bir tehcir kararı henüz alınmamıştır (Hüseyin Çelik, 1915’te Van’da Ne Oldu? Yeni Türkiye Dergisi, Ermeni Meselesi Özel Sayısı Cilt 3, Sayı 62, Sayfa 2205-2216, Eylül-Aralık 2014).” Dolayısıyla 24 Nisan tarihi, tehcir kararından hemen önceki Van’daki gelişmelere ve Ermeni komitecilerin tutuklanma kararına atıf yapıyor denilebilir.

Değerli Ağabeyimizin dikkat çekmesi üzerine, Osmanlı arşivinde ulaştığım bir belgede konu hakkında süreç, tarih ve muhteva netleşmektedir.

Meclis-i Vükelâ Müzakeratına

Mahsus Zabıtname

(Bakanlar Kurulu Görüşmelerine Özel Zabıt)

Sıra No: 163

Tarih: Milâdî 29 Mayıs 1915

(Hicri 15 Recep 1333,

Rumî 16 Mayıs 1331).

Osmanlı Arşivleri Belge Tarihi:

H-15-07-1333, Yer Bilgisi: 198-24

Hülasa-i Me’ali,

Menatık-ı harbiye civarı mahallerde (harp bölgelerine yakın) sakin Ermenilerden bir bölümünün hudud-u Osmaniyyeyi a’da’yı devlete karşı muhafaza ile meşgul olan Orduy-u Hümayun’un harekâtını (devletin sınırlarını düşmana karşı koruyan Osmanlı ordusunun hareketini zorlaştırmakta) ta’sib ve erzak ve mühimmatı askeriye nakliyatını işkal ve düşmanla tevhid-i âmâl ve ef’al (ordunun mühimmat ve erzak naklini güçleştirmek) ve bilhassa sufuf-ı âdâya iltihak (düşmanla işbirliği yaparak) ve memleketin dahilinde kuvvayı askeriyeye (düşman saflarına katılarak) ve ahali-yi ma’sumeyi müsellahan taarruz (masum ahaliye silahlı saldırı) ve şuhur ve kasabat-ı Osmaniyyeye tasallut ve katl ve nehb-ü garete (Osmanlı kasaba ve şehirlerine musallat olup adam öldürmek ve yağmalamak) ve düşman kuvvayyı bahriyesine (düşmanın deniz kuvvetlerine) erzak tedarikiyle mevaki-i müstahkemeyi irâ’ye cüretleri (askerî bölgeleri düşman gösterdikleri suçlarını işledikleri gerçektir) bu gibi anasır-ı ihtilâliyyenin saha-yı harekâttan uzaklaştırılmasını ve usâta üssül harekat ve melce olan köylerin tahliyesini icab ederek bu babda bazı guna icraata başlanıldığı (ihtilâlcilerin harp alanından uzaklaştırılması ve asilere üs ve sığınak teşkil eden köylerin tahliyesi gerekmektedir) ve mine’l cümle (bu cümleden) Van, Bitlis, Erzurum vilayatıyla nefs-i Adana, nefs-i Sis, nefs-i Mersin müstesna olmak üzere Adana, Mersin, Kozan, Cebel-i Bereket livaları ve nefs-i Maraş müstesna olmak üzere, Maraş sancağı ve Halep vilayetinin merkez kazaları müstesna olmak üzere İskenderun, Belen, Cisr-i Şu’ur ve Antakya kazaları kurâ ve kasabatında sakin Ermenilerin vilayat-ı cenubiyyeye sevkine bi’l ibtidar (Ermenilerin güney vilayetlerine sevkine başlanması gerekmektedir) Van vilayetiyle hem hudud olan kısmı şimali müstesna (kuzey tarafı hariç) olmak üzere Musul vilayetine ve Zor sancağına ve nefs-i Urfa müstesna olmak üzere Urfa sancağının kısm-ı cenubiyyesine (güney kısmının) ve Halep vilayetinin şark ve şark-ı cenubi (kuzey) kısmına ve Suriye vilayetinin kısm-ı şarkisinde (doğu) ta’yin ve tahsis edilen mahallelere nakl (nakli) ve iskanına mübaşeret (başlanmış olup) ve devam edilmekte bulunduğu beyanıyla menfaati esasiyeyi devlete muvafık telakki edilen (devletin temel çıkarlarına uygun işlemlerin) bu cereyanın bir usul ve kaide-i muttarideye rabtı (bir kurala bağlanması) lüzumuna ve bu babda bazı ifadata dair (ifadelere dair) Dahiliye Nezareti’nin (İçişleri Bakanlığı) 13 Mayıs, sene 1331 tarihli ve 270 numrolu tezkiresi okundu.

Karar,

Fil hakika devletin muhafazayi mevcudiyet ve emniyeti uğrunda tevâli iden icraat ve ıslahat-ı fedakârisi üzerine (devletin güvenliği ve korunması için devam eden fedakar icraat ve ıslahat üzerine) icra-i su-i te’sire sebep olan bu kabil harekatı muzırranın icraat-ı müessire (yapılan ıslahatı olumsuz etkileyen bu çeşit hareketler) ile imha ve izalesi katiyen muktezi ve nezâret-i müşarün ileyhce bu emirde ibtidar (bu çeşit zararlı hareketlerin ortadan kaldırılması gereklidir) olunan icraattaki isabet ve bedihi olduğundan tezkire-i mezkûrede dermiyan kılındığı (bakanlık tarafından başlatılan icraatın gayet isabetli olduğu) üzere muharrer’ül esâmi kura ve kasabatda sakin Ermenilerden nakl-i icab edenlerin mahalli mürettebe-i iskaniyyelerine müreffehen sevk ve isalleriyle güzergahlarında temin-i istirahat ve muhafaza-yı can ve malları ve muvasalatlarında (şehir ve kasabalardaki Ermenilerin ismi belirtilen yerlere nakillerinin zarar görmeden yapılması ve yerleştirilecekleri yerlerden dinlenmelerinin sağlanması) keyfiyet-i iğvalariyle suret-i kat’iyede iskânlarına kadar Muhacirin Tahsisatından iaşeleri (yeni yerlerine yerleşinceye kadar iaşeleri Muhacirlere ait ödenekten karşılacaktır) ve ahkam-ı sabıka-yı mâliyye ve iksadiyeleri nisbetinde (geçmişteki ekonomik durumları göz önüne alınarak) kendilerinde emlâk ve arazi tevzii (tahsisi) ve içlerinden muhtaç olanlara taraf-ı hükümetten mesakin (mesken-ev) inşası ve zurra ve muhtecin-i erbab-ı san’ata tohumluk alat ve edavat tevzii (verilmesi) ve terk ettikleri memlekettede kalan emval ve eşyalarının veyahud kıymetlerinin kendilerine suver-i münasibe (uygun bir şekilde) ile iadesi ve tahliye edilen köylere muhacir ve aşa’ir iskâniyle emlâk ve arazinin kıymeti takdir edilerek kendilerine tevzii ve tahliye edilen şuhur (şehirler) ve kasabatda (kasabalarda) kain olup nakledilen ahaliye aid emval-i gayr-i menkulenin tahrir ve tespit cins ve kıymet ve miktarından (değer ve miktarı tesbit edilerek) sonra muhacirine tevzii ve muhacirinin ihtisas ve işgalleri haricinde kalacak zeytunluk, dutluk, bağ ve portakallıklarla, dükkân, han, fabrika ve depo gibi akaratın bi’l müzayede bey’ (açık arttırma ile satılarak) veyahud icarı ile bedelat-i baliğasının (kiraya verilerek) kendilerine i’ta (gelirin verilmesi) edilmek üzere ashabı namına emaneten mâl sandıklarına tevdi (konulması) ve muamelat ve icraat-ı mesrüdenin ifası zımnında vuku bulacak sarfiyatın Muhacirin Tahsisatından tesviyesi zımnında nezaret-i mişarün ileyhaca (yapılacak işlemlerin giderlerinin Muhacirlere ait ödenekten karşılanacağı) tanzim edilmiş olan talimatnamenin bi tamamiha tatbiki ahkamıyla (talimatın bakanlıkça tam olarak uygulanacağı) emvalı-i metrukenin (muhacirlerin mal varlıklarının) temini muhafaza ve idaresi muamelat-ı umumiyyeyi iskaniyyenin tesri ve tanzimi ve tetkik ve teftişi ve bu hususta talimatname ahkamı ve nezaret-i müşarün ileyadan ahz ve telakki edilecek evamir dairesinde mukarrerat ittihaz ve tatbiki ve tali komisyonlar teşkili ile maaşlı ve memur istihdamı vazife salahiyetlerine haiz olmak ve doğrudan doğruya Dahiliye Nezareti’ne merbut bulunmak ve bir reisi ile bir memuriyyini dahiliyeden ve diğeri memuriyyini mâliyeden intihab ve tayin edilecek iki a’zadan terekküb etmek üzere komisyonlar teşkil edilerek mahallelerde mezkur talimatnamenin valiler tarafından icray-ı ahkamı tensib edilmiş olduğunun cevaben nezaret-i müşarün ileyhaya tebliği ve devairi müte allikaya ma’lümat-ı i’tası tezekkür kılındığı (valiler tarafından uygun icraatın yapılacağı).

Yukarı tam metnini ele aldığımız 29 Mayıs 1915 tarihli Meclis-i Vükela Müzakeratına Mahsus Zabıtname’de, Ermenilerin tehcir sürecinin nasıl gerçekleşeceği belirtilmektedir.

Zabıtname’nin kanunlaşması ise, dönemin resmî gazetesi Takvim-i Vekayi da yayınlanarak oldu. Kanun, Takvim-i Vekayi’nin Miladi 1 Haziran 1915 tarihli (Hicri 18 Recep 1333, Rumi 19 Mayıs 1331) ve 2189 sayılı nüshasında yayınlanarak yürürlüğe girmiştir.

Kanun, Takvim-i Vekayi’de şöyle geçmektedir:

Vakt-i seferde (savaş esnasında) icraat-ı hükümete (hükümetin icraatlarına) karşı gelenler için cihet-i askeriyece (askeriye yönüyle) ittihaz olunacak tedabir (alınacak tedbirler) hakkında kanun-u muvakkat (geçici kanun).

Madde-1: Vakt-i seferde ordu ve kolordu ve fırka (tümen) kumandanları ve bunların vekilleri ve müstakil mevki kumandanları ahali tarafından herhangi bir suretle evamir-i hükümete (hükümetin emirlerine) ve müdafaa-i memlekete (ülkenin savunmasına) ve muhafaza-i asayişe müteallik (ilişkin) icraat ve tertibata karşı muhalefet ve silahla tecavüz mukavemet görürlerse, derakap (hemen) kuvve-i askeriye (askeri güçler) ile en şiddetli surette te’dibat yapmağa (akıllarını başlarına getirmeye) ve tecavüz ve mukavemeti (direnmeyi) esasında imha etmeye (yok etmeye) mezun (görevli) ve mecburdurlar.

Madde-2: Ordu ve müstakil kolordu ve fırka kumandanları, icabet-i askeriyeye (askerliğin gerektirdiği kurallara) mebni (dayanarak) veya casusluk ve hıyanetlerini hissettikleri kura (köyler) ve kasabat (kasabalar) ahalisini münferiden (tek olarak) veya müctemian (toplu olarak) diğer mahallere sevk ve iskan ettirebilirler.

Madde-3: İşbu kanun tarih neşrinden mu’teberdir (İşbu kanun yayınlandığı tarihten itibaren geçerlidir).

Madde-4: İşbu kanun mer’iyet ahkâmına (yürürlük işlerini) baş kumandan vekilli memurdur (görevlidir).

Meclis-i Umumi’nin içtimaında (Meslisin genel toplantısında) kanuniyeti teklif olunmak üzere işbu lahiya kanuniyetin muvakkaten (geçici) en mev’kii mer’iyyete (yürürlük konumunu) vazını ve kavanini devlete (devletin kanunlarına) ilavesini irade eyledim.

14 Mayıs 1331 – 13 Recep 1333

Mehmed Reşad

Baş Kumandan Vekili ve Hariciye Nazırı

Sadrazam Enver Mehmed Said

“Tehcir Kanunu” olarak bilinen ve fakat Türk ordusu savaş alanında olduğu için cephe gerisinde oluşan isyan ve ayaklanmaları önleme amacıyla “Savaş zamanında hükümet uygulamalarına karşı gelenler için asker tarafından uygulanacak tedbirler hakkına geçici kanun” 29 Mayıs 1915 tarihinde Bakanlar Kurulu’nda kabul edilmiştir. Kanun, 1 Haziran 1915 günü dönemin Resmî Gazetesi Takvim-i Vekayi’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. Dolayısıyla tehcir konusu 24 Nisan 1915 tarihine temellendirmek doğru olmayacaktır.

Konun hakkındaki tarih ve takvim karışıklığına dikkat çekerek, benim de arşiv araştırması yapmama ve Sizlerle paylaşmama vesile olan Değerli Ağabeyime teşekkürlerimi arz ediyorum.

.

24 Nisan açıklaması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

27 Nisan 2021, Salı
Ermeni diasporası ve Ermeni milliyetçiler her 24 Nisan’da yaptıkları gibi, bu 24 Nisan’da da “sözde soykırım” iddialarını kabul ettirmekle meşgul oldular.
Sözde soykırım iddialarının dayanak noktası ise, İttihat ve Terakki hükümetinin 24 Nisan 1915’te yayınladığı 3 maddelik “Geçici Tehcir Yasası”dır.

Çıkartılan Yasa’da “Ermeni” sözcüğü de geçmemektedir. Yasa’nın 1. Maddesi: “(Ordu) halk tarafından herhangi bir suretle hükümetin emirlerine ve memleketin savunmasını ve güvenliğini korumaya ilişkin uygulamalara karşı koyma, silâhla saldırı ve mukavemet görürse hemen askerî kuvvet ile şiddetli bir biçimde cezalandırmaya ve saldırıyı yok etmeye yetkili ve mecburdur.” 2. Madde: “(Ordu) askerî kurallara aykırı veya casusluk ihanetlerini hissettikleri köy ve kasabalar halkını ayrı ayrı veya topluca başka yerlere gönderebilir ve yerleştirebilir.” 3. Madde: “Bu kanun yayın tarihinden itibaren geçerlidir. (Türk Dış Politikası, Ed. Baskın Oran, C. 1, S. 102-103, İletişim Y.)”

Osmanlı Meclis-i Mebusanı 1 Mart 1915’te kapatıldığı için, Geçici Tehcir Yasası’nın İttihat ve Terakki’nin ileri gelenleri tarafından çıkartıldığı belirtiliyor. Bununla birlikte Yasa’nın çıkartıldığı dönemde 22 Aralık 1914 – 6 Ocak 1915 tarihlerinde Sarıkamış’ta Osmanlı askerlerinin soğuktan öldüğü, 1915’te muhtelif Ermeni ayaklanmalarının yaşandığı ve Mart 1915’te Çanakkale Savaşı’nın gerçekleştiği zaman dilimidir.

Günümüzde diaspora başta olmak üzere, Ermeni tarafının sözde soykırım iddiaları, tehcir esnasında hastalıktan veya tehcir kafilesine yönelik saldırılarda vefat edenler hakkındadır. Yani Osmanlı unsurları tarafından Ermeniler’e yönelik herhangi bir soykırım söz konusu değildir. Hatta Osmanlı Devleti, tehcir için tedbirleri de almıştır. Osmanlı’nın son döneminde, Ermeniler’in Rusya, İngiltere, Fransa, ABD vd. Batılı devletlerin etkisinde hareket ettikleri de bilinmektedir. Osmanlı ordusu cephede savaşırken, Batılı devletlerle hareket eden Ermeniler ülkenin iç kısımlarında isyan ve yağma olayları başlattıkları tarihî vesikalarda geçmektedir.

Cumhuriyet döneminde de, Ermeniler’in Türk diplomatik temsilcilerine ölümle sonuçlanan (ASALA) suikastleri ve sözde soykırım iddiaları devam etti. Özellikle sözde soykırım söyleminin, ABD ve Batılı ülkelerde, Ermeni diasporasının ekonomik ve siyasî çıkarları için de kullanıldığı vurgulanıyor. “Ermeniler, sözde soykırımı 10 Eylül 1984’te ABD Temsilciler Meclisi’nde 9 üyenin tasarı lehine konuşma yapmasıyla gündeme getirdiler. 24 Nisan’ın “İnsanın İnsana Hunharlık Günü” olarak kabul edilmesini isteyen bu tasarı Temsilciler Meclisi’nde sözlü oy kullanma yöntemiyle kabul edildi” (Türk Dış Politikası, Ed. Baskın Oran, C. 2, S. 62, İletişim Y.).

Bu tarihten itibaren Türkiye, Ermeniler’in sözde soykırımı ABD eyaletlerinde ve diğer ülke parlamentolarında kabul ettirme girişimlerine karşı mücadele etmeye başladı.

Sözde soykırım iddiasında son gelişme ise, ABD Başkanı Joe Biden’ın 24 Nisan 2021’de “24 Nisan 1915 olaylarının yıl dönümüyle ilgili yaptığı yazılı açıklamada yaşananları soykırım” olarak tanımladı. Biden açıklamasında Ermenice “Büyük Felâket” anlamına gelen “Meds Yeghem” ifadesini de kullandı. Açıklamasının ardından Biden’a, Cumhurbaşkanı başta olmak üzere üst düzey Türk yetkililerden ve siyasilerden tepki gecikmedi.

Gelişmeler karşısında Prof. Dr. Çağrı Erhan, Twitter hesabından Biden böylece, “Türk milletine tarihin en büyük iftiralarından birini atarak sözde “soykırım” yalanını tanıdığını açıkladı. Birde Biden Türk-Amerikan ilişkilerine en büyük darbeyi vuran ABD Başkanı olarak tarihe geçti. Ermenileri 1890’larda kışkırtan zaten bizatihi Amerikan misyonerleri değil miydi? Bunların tarihten ders alacakları yok! ABD, Ocak 1975’te Türkiye’ye ambargo kararı aldığında, Türkiye Savunma ve İşbirliği Anlaşması’nı (SEİA) fesh etti. İncirlik ve bütün üsler kapandı. ABD hemen yeni bir anlaşma (SEİA) için teşebbüse geçti. Biden (açıklamadan 1 gün önce) ‘soykırım’ derse verilmesi gereken tek karşılık SEİA’nın askıya alınmasıdır.” Elbette Çağrı Erhan’ın tavsiyesi dikkate değer niteliktedir.

Merhum Süleyman Demirel Başbakanlığındaki hükümet, Bakanlar Kurulu kararıyla 25 Temmuz 1975’te SEİA’yı tek taraflı olarak feshetti. Bununla birlikte SEİA, ancak 12 Eylül 1980 darbesinden sonra, 18 Kasım 1980’de Bakanlar Kurulu kararıyla onaylanarak 1 Şubat 1981’de de Resmî Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir.

Seçim sath-ı mahallindeki Ermenistan’da Haziran 2021’de sandık başına gidilecek. Biden’ın 24 Nisan’daki açıklaması hem Ermenistan’daki bazı grupları konsolide ettiği hem de Ermeni diasporasını cesaretlendirdiği de yorumlanmaktadır. Türkiye’nin 2005 yılında Ermenilere önerdiği ortak tarih komisyonu tekrar gündeme getirilmelidir. ABD’ye karşı Kızılderili soykırımı masaya konulabilir. Ancak ABD’nin, ambargoyu bile göze alan Türkiye’nin 1975’teki davranışını unutmaması gerekir.

.

Ukrayna-Rusya ilişkileri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

20 Nisan 2021, Salı
Soğuk Savaş’ın 1989’da sona ermesiyle, Sovyetler’e bağlı Cumhuriyetler peyderpey bağımsızlıklarını ilân ettiler.
Ukrayna da, Parlamentosu’nda 24 Ağustos 1991’de alınan karar ve sonrasında yapılan referandumla bağımsızlığını duyurdu. Böylece Ukrayna bir anlamda kısmen Rus etkisinden çıkmıştır.

Rus yanlısı Leonid Kuçma, 1994 ve 1999’daki başkanlık seçimlerini kazanarak Ukrayna’yı yönetmiştir. Ülkedeki Batı taraftarlarının da sesine kulak veren Kuçma, Batı’yla ilişkileri de geliştirmeye yönelmiştir. Ancak 28-29 Haziran 2004’te İstanbul’da gerçekleştirilen NATO zirvesi öncesinde; Rusya ile ilişkilerin geliştirildiği, Ukrayna’nın NATO ve AB’ye üyelik hedeflerinden uzaklaşarak Rusya’ya ağırlık vereceği açıklanmıştır. Kuçma’nın, Rus yanlısı tutumu, ülkedeki batı taraftarlarını harekete geçirmiştir. Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin yapıldığı 21 Kasım 2004’ten Ocak 2005’e kadar gerçekleşen siyasi olaylar Turuncu Devrim olarak adlandırılmıştır.

Seçimler ve Turuncu Devrim ile birlikte, Viktor Yuşçenko 23 Ocak 2005’te Cumhurbaşkanlığı görevine başlamıştı. Seçimler sonucunda halkın Batı’yla ilişkilerinin geliştirilmesi talebinin görmezden gelinemeyeceği anlaşılmıştı. NATO ve AB’ye üyelik ve işbirliği tartışmaları başlamıştır. Ukrayna’nın, Rus etkisinden, Batı’ya kayması Moskova’yı rahatsız etmiştir. Özellikle Kırım gibi jeostratejik bir bölgeye sahip olan Ukrayna’ya, Rusya’nın ilgisi daha da artmıştır.

Rusya, 2006’da Gazprom Şirketi üzerinden Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinin doğal gaz ihtiyacının yüzde 51’ini karşılamaktadır. Ancak Gazprom 1000 m³’lük doğal gaz fiyatını 50 dolardan 230 dolara yükseltmiştir. Birde 2009’da Rusya, Ukrayna’ya sattığı doğal gaz fiyatını arttırmış ve Ukrayna da Avrupa’ya doğal gaz sevkiyatı yapan boru hatlarının 4 tane vanasını kapatmıştır. AB hem Ukrayna’ya hem de Rusya’ya tepki göstermiştir. Rusya, Ukrayna’yı doğal gaz çalmakla suçlarken, Avrupa’nın da Rus doğal gazına bağımlılığı ortaya çıkmıştır. Aslında her iki olay da ekonomik değil, siyasî amaçlıdır. Avrupa’nın ise alternatif yeni doğal gaz kaynakları aramasına ve bu doğal gazın Türkiye gibi köprü vazifesi gören bir ülke üzerinden boru hatlarıyla getirilmesi seçeneği gündem olmuştu. Böylelikle NABUCCO Projesi önem arz etmektedir.

Litvanya’nın başşehri Vilnus’ta 29 Kasım 2013’teki AB Doğu Ortaklığı Zirvesi’nde, Ukrayna, AB ile Serbest Ticaret Anlaşması imzalayacaktı. Ancak Zirve’ye günler kala Ukrayna tarafından AB ile Anlaşma’nın imzalanmayacağı ve Rusya’yla işbirliğine gidileceğini belirtildi. Rusya ve Ukrayna arasında 15 milyar dolarlık bir kredi ve doğal gaz fiyatlarında 3’te 1 oranında indirim sağlayan Anlaşma imzalandı. Devamında Ukrayna, Batı yanlıların geniş kitlesel gösterilerine sahne oldu.

Ukrayna ve Rusya arasındaki en ihtilâflı konu Kırım’dır. Kırım, kendisi de Ukraynalı olan SSCB Başkanı Nikita Kuruşçev döneminde 1954’te Ukrayna’ya bağlanmıştır. Ukrayna’nın özerk bölgesi Kırım’da, halkın yüzde 58’i Rus olup, yüzde 77’sinin de Rusça konuşması, Ruslar tarafından Kırım’ın Ukrayna’dan ayıran özellik şeklinde gösteriliyor. Kırım, Sovyetler’den beri Rus donanması için hayatî öneme sahip. Kırım’da artan Batı yanlısı gösteriler de Rusya’yı tedirgin eden diğer bir faktör. Rusya, Kırım’ı kendisine bağlamak için 16 Mart 2014’te referanduma gitti. Kırım’daki tartışmalı referandumda yüzde 95 oranıyla Rusya’ya katılımın kabul edildiği duyuruldu. Tatarlar, referandumu boykot ederken, Kanada Başbakanı Stephen Joseph Harper de referandumu “gayrî meşrû” ilan etmişti. Diğer taraftan 1994 Budapeşte Momerandumu ile ABD, İngiltere ve Rusya, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü taahhüt etmişlerdir. Kırım’daki referandum ile dengeler değişmiş oldu.

Adını basından sıkça duyduğumuz Donbas bölgesi, kömür ve zengin maden yataklarından dolayı önem arz ediyor. Donbas, Nisan 2014’te Rus yanlısı ayrılıkçıların eline geçmeden önce, Ukrayna’nın GSMH’nın yüzde 20’sini teşkil ediyordu. 16 Mart 2014 Referandumu sonrasında ayrılıkçılar, 6 Nisan 2014’te Ukrayna ordusuyla çatışmaya başladılar. Çatışmalar sonrasında Donetsk Halk Cumhuriyeti (DNR) ve Lugansk Halk Cumhuriyeti (LNR) adında iki ayrı devlet kuruldu. Ancak bu devletler hiçbir uluslararası aktör tarafından tanınmıyor.

Kırım’da taraflar arasında ateşkesi sağlamak için, Belarus’un başşehri Minks’te “Minsk Protokolü” adıyla 5 Eylül 2014’te AGİT temsilcilerinin himayesinde bir anlaşma imzalandı. Anlaşma’nın tarafları Ukrayna, Rusya, Donetsk Halk Cumhuriyeti, Lugansk Halk Cumhuriyeti ve AGİT olarak sıralandı. “Minsk Protokolü”, Donbas’taki savaşı durduramamış ve 12 Şubat 2015’te “Minsk II” isimli yeni bir Anlaşma daha kabul edilmiştir. Ancak “Minsk II” de bekleneni verememiştir. Buna ek olarak Ukrayna, Rusya ve AGİT’ten meydana gelen “Üçlü Temas Grubu” 27 Temmuz 2020’de toplanmış ve kapsalı ateşkes kararı almıştı. Fakat ateşkes bir türlü sağlanamamış ve BM verilerine göre 2014’ten bu yana 13 binden fazla asker ve sivil ölmüştür.

Aslında Ukrayna ve Rusya arasında yaşanan sorunların temelinde, Rusya’nın 1993’te ilân ettiği “Yakın Çevre Doktrini” ile Ukrayna’nın, Rus hayat sahası içerisinde tanımlanmasıdır. Yine Rus hayat sahası olarak ifade edilen bölgelerde, Rusya’nın onayı olmadan herhangi bir angajmanın ciddî yaptırımlarla karşılaşabileceği belirtilmiştir.

Ukrayna-Rusya ilişkileri nereye gidiyor?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

24 Nisan 2021, Cumartesi
Ukrayna-Rusya ilişkilerinin, Soğuk Savaş sonrasındaki süreçte kaydettiği gelişmeleri, sizlere 20 Nisan 2021 tarihli köşemde arz etmiştim.
Konu, özellikle son 1 aydır uluslar arası gündemde yer alıyor. Bunun en büyük sebebi de Ukrayna’nın doğusundaki Donbas’ta, Rus yanlısı ayrılıkçılar ile Ukrayna ordusu arasında 7 yıldır aralıklarla devam çatışmalardan kaynaklanıyor.

Bölgede fay hatlarını harekete geçiren gelişme ise, Donbas bölgesinin Donetsk şehrine bağlı Şumi kasabasında 26 Mart 2021’de Rus keskin nişancılarının açtıkları ateşle 4 Ukrayna askerinin öldürülmesidir. Sonra Rusya’nın 1 Nisan’da, Ukrayna-Rusya-AGİT Üçlü Minsk Grubu’nun 16 Haziran 2015’te aldıkları ateşkes kararını bozması haberleri kaydedildi. Hal-i hazırda Üçlü Minsk Grubu’nun ateşkes kararına, zaman zaman NATO ve AB üyelik başvurusu konuşulan Ukrayna’nın daha çok riayet ettiği belirtiliyor. Daha sonra Rusya yetkililerden gelen açıklamalar bölgede tansiyonu daha da arttırdı. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov “NATO’ya karşı sınırlarımızı koruyoruz, endişelenmeye gerek yok” dedi. Akabinde Rus Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov da “Ukrayna’nın doğusunda (Donbas) yeni bir savaş Ukrayna için yıkıcı olur” ifadesiyle sert bir mesaj verdi. Açıklamalardan anlaşılacağı üzere Rusya, Ukrayna’da NATO veya AB yanlısı bir yönetim bölge bu kuruluşların etkisini arttırmasını istemiyor. Dolayısıyla NATO karşıtlığı verilen beyanatta vurgulanıyor.

Rusya’nın, tatbikat yapacağını ileri sürerek Donbas bölgesine ve Ukrayna sınırına bir süredir asker sevkiyatı yaptığı basında yer almıştı. Bunu Ukrayna Genel Kurmay Başkanı Ruslan Homçak da 30 Mart 2021’de Parlamento’daki konuşmasında teyit etti. Ancak Ukrayna Ocak 2021’de “Beyaz Kitap 2021”i yayınlayarak Rusya’nın tehdit ve iddialarına bir şekilde cevap vermiş oluyordu. Beyaz Kitap 2021’de “Ukrayna’nın toprak bütünlüğü ve egemenliği için muhtemel tehdit unsurlarını” belirten devlet raporudur.

Yine Ukrayna İstihbaratı da, Rusya’yı güvenlik açısından birinci tehdit olarak algılıyor. Rusya’nın tatbikat ve asker sevkiyatı, bu algıyı doğrular nitelikte.

Donbas bölgesinin hareketlenmesinde ve ateşkesin sona ermesinde, Ukrayna Deniz Kuuvetleri Komutanı Oleksiy Neyijpapa’nın 6 Temmuz 2020’de yaptığı açıklamada “Ukrayna askerî unsurlarının, Rusya’nın Kırım’dan Herson bölgesine saldırması ihtimaline karşı hazırlıklı olduğunu ve Rusya’nın yeni bir saldırı gerçekleştirme ihtimalinin bulunduğunu” vurgulaması da etkili olmuştur. Ateşkesin sonlandırılmasında diğer bir sebep olarak Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski’nin 26 Mart 2021’de “Kırım Yarımadası’nı işgalden kurtarma” stratejisini imzalaması gösteriliyor. Stratejinin asıl adı ise, Ukrayna Millî Güvenlik ve Savunma Konseyi’nin 11 Mart 2021’de “Kırım Özer Cumhuriyeti ve Sivastopol Şehri Geçici Olarak İşgal Altındaki Bölgenin Kapatma ve Yeniden Entegrasyon Stratejisine Dair” kararnamedir. Neyijpapa’nın açıklamaları ve imzalanan Kırım Stratejisi, Ukrayna’nın yaklaşan Rus tehdidine karşı aldığı tedbirler şeklinde değerlendiriliyor.

Ermenistan’ın 27 Eylül 2020’de Azerbaycan unsurlarına saldırmasıyla başlayan Karabağ savaşı 44 gün sürmüş ve Azerbaycan 28 yıl önce kaybettiği toprakları geri almıştı. Savaşta Azerbaycan’ın üstünlük göstermesinde, Türkiye’den aldığı SİHA’ların etkisinin büyük olduğu belirtiliyor. Her ne kadar Rusya, savaş sürecine müdahalede bulunmasa da, 1993’teki savaşta Ermenistan’ı desteklediği biliniyor. Son yapılan savaşta Azerbaycan’ın galibiyeti, Rus tarafında bazı askerî ve siyasî konuları yeniden değerlendirmeye tabi tutulduğuna yorumlanıyor. Ukrayna, Karabağ savaşındaki gibi olası bir savaşta SİHA’ları kullanabilir. Ermenistan’ın arkasındaki güç Rusya ise, Karabağ yenilgisini, Donbas’ta kazanacağı bir savaşla telâfi edebilir şeklinde değerlendiriliyor.

Ukrayna’nın destek aradığı aktörlerden biri de Kırım Platformu’dur. Kırım Platformu, Ukrayna’nın, Kırım’ın işgaline yönelik uluslararası tepkinin faaliyetini arttırmak, artan güvenlik tehditlerine karşı koymak, Rusya’ya uygulanan uluslar arası baskıyı arttırmak, işgal rejiminin mağdurlarını korumak, insan haklarının daha fazla ihlal edilmesini önlemek ve Kırım’ın işgalden kurtarılmasını sağlamak amacıyla başlattığı yeni bir danışma ve koordinasyon formatıdır. Platformun açılış zirvesi ise 23 Ağustos 2021’de yapılacak. Ancak artan Rus tehdidi, Ukrayna Dışişleri Bakanı Dmitri Kulebala’yı erken harekete geçirmiş ve 19 Nisan 2021’de AB üye ülkeleri dışişleri bakanları gayri resmî toplantısına katılarak destek aramıştır. AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell ve AB Konseyi Başkanı Charles Michel, Kırım Platformu açılış zirvesine katılacaklarını bildirerek, Ukrayna’ya verdikleri desteği gösterdiler. Ayrıca Michel, “Kırım’ın yasa dışı ilhak girişimine dikkat çekmek ve Ukrayna’ya daha geniş desteğimizi ifade etmek için önemli bir fırsat olacaktır” ifadelerini kullandı. ABD de daha önce Platforma desteğini belirtmişti. Türkiye ise, Kırım’ın ilhakına baştan beri karşı.

Ukrayna 2019 yılında NATO ve AB üyeliği hedefinin bir ulusal hedef olduğu hükmünü Anayasa’ya koymuştu. Dolayısıyla bu Anayasal hedef, Rusya’yı rahatsız ediyor. Ukrayna, NATO’dan 13 Haziran 2020’de “Genişletilmiş Fırsatlar Ortaklığı” statüsünü aldı. Ukrayna, arkasına NATO, AB, ABD, BM gibi aktörlerin desteğini almış görünü- yor. Kırım meselesi giderek uluslar arasılaşıyor. Böylece Ukrayna’nın, Rusya’yı anlaşmaya zorlaması ihtimaller arasında.

NATO bünyesinde 2004’te kurulan “Çok Yüksek Hazırlık Seviyeli Müşterek Görev Kuvveti”, NATO’nun mızrak ucu olarak nitelendirili- yor. Bu yeni Görev Kuvveti, Ukrayna krizinde Rusya’ya karşı caydırıcı bir kuvvet olarak hayata geçirildi. 2019’da Almanya, 2020’de Polonya’nın öncülük ettiği Görev Kuvveti komutası 1 Ocak 2021’den itibaren yıl sonuna kadar Türkiye’de bulunuyor. Türkiye’nin de NATO’daki konumu ile Ukrayna ve Rusya arasında rol üstlenerek, Donbas ve Kırım sorununun çözümüne daha fazla katkıda bulunması kuvvetle muhtemeldir.

.

ABD’nin, Afganistan’dan çekilme kararı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

18 Nisan 2021, Pazar
ABD birlikleri 2001 yılından beri yaklaşık 20 yıldır Afganistan’da bulunuyor.
ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken’ın 15 Nisan 2021’de Afganistan ziyareti önemli. Blinken, Afganistan Devlet Başkanı Eşref Ghani’yi ziyaretinde, Başkan Joe Biden’ın, Afganistan’daki ABD birliklerini 11 Eylül 2001 tarihli terör olaylarının 20. yıl dönümü olan 11 Eylül 2021’e kadar geri çekeceklerinin mesajını iletti. Ayrıca Blinken “ABD-Afganistan ortaklığı değişiyor. Ancak ortaklık sürüyor” diyerek, Afganistan’daki yerel unsurlara göndermede bulundu. Biden’ın ise, birliklerin geri çekilme kararının, ABD’nin en uzun süren savaşını sona erdirme niyetinde olduğuna işaret ediliyor.

Alman haber kanalı Deutsche Welle (DW)’ye göre, Rusya Dışişleri Bakanlığı, ABD’nin geri çekilme stratejisinin Taliban ile yapılan bir anlaşmayı ihlâl ettiğini bildiriyor. ABD’nin daha önce Katar’ın başşehri Doha’da 1 Şubat 2020’de, Taliban ile yaptığı anlaşma uyarınca Afganistan’daki bütün askerî birliklerini 1 Mayıs’a kadar çekmeyi öngör-müştü. Rus yetkililer, geri çekilmenin 11 Eylül’e uzatılmasının, bölgedeki şiddeti arttırabileceğine dikkat çekiyor. Dolayısıyla Afganistan iç müzakerelerini başlatma sürecinin aksayabileceği kaydediliyor.

Taliban Sözcüsü Zabihullah Mücahid de Twitter hesabından “Afganistan İslâm Emirliği, Doha Anlaşması’nda belirtilen tarihte bütün yabancı kuvvetlerin geri çekilmesini istiyor” ifadesini paylaştı. Anlaşma’nın ihlâl edilmesi ve yabancı güçlerin belirtilen tarihte ülkeden çıkış yapmaması halinde, sorunların derinleşerek artacağı ve Anlaşma’ya uymayanların sorumlu tutulacağı aktarılıyor. Afganistan hükümetinden bazı isimlerin de konuya yönelik eleştirilerde yaptıkları basına yansıyor.

Biden da geri çekilme kararını “ABD tarihinin en uzun savaşında, askerlerimizin eve dönme zamanı geldi. Geri çekilme için ideal şartları oluşturma umuduyla, farklı bir sonuç bekleyerek Afganistan’daki askerî varlığımızı sürdürme döngüsünü devam ettiremeyiz. Şu anda Afganistan’daki ABD kuvvetlerinin varlığına şahitlik eden dördüncü ABD Başkanıyım. Bu sorumluluğu benden sonraki Başkana devretmeyeceğim” şeklinde savunuyor.

BM’nin raporlarında 2021 yılının ilk üç ayında Afganistan’da yaklaşık 1800 sivilin yaralandığı ve öldürüldüğü belirtiliyor. Tabi ki bunlar resmî istatistiklere kaydedilenler. BM, sivil kayıpların yüzde 43.5’inin Taliban militanlarından kaynaklandığını ve kayıplara başta İslâm Devleti örgütü ile diğer grupların da sebep olduğunu aktarıyor. Elbette çekilme kararı tartışmalarına, ilerleyen süreçte Afganistan’daki farklı grupların da katılacağı yorumlanıyor.

Başkan George W. Bush ve evanjelik öğretilere sahip bazı kişilerce başlatılan Afganistan işgalinin sonuçsuz kaldığı, geride kan ve göz yaşı bıraktığı bir gerçektir. Geri çekilme kararı hakkında, ABD’nin Ortadoğu’daki bir çok askerî üslerinin varlığını devam ettirmesine rağmen, 2001’de ilân edilen Büyük Ortadoğu Projesi’ni Afganistan’da finanse edemeyecek duruma geldiği değerlendiriliyor.

ABD’nin 11 Eylül 2001 terör olayları ile başlayan Afganistan’daki misyonun, bugün gelinen noktada amacına ulaşmadığı anlaşılıyor. ABD’nin de ekonomik problemler ve Covid-19 salgınının getirdiği sosyo-ekonomik sorunlarla başa çıkabilmek için, Afganistan gibi 20 yılda kendilerince istenilen sonucun elde edilememesi ve maliyeti yüksek bir sahadan geri çekilme kararının alınmasında etkili olduğu muhtemeldir.

.

Ürdün’de Prens Hamza’nın sonuçsuz girişimi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

13 Nisan 2021, Salı
Ürdün’de artan gıda, petrol, elektrik fiyatları ve IMF’in kamu borcunu azaltma tavsiyeleri üzerine hazırlanan Gelir Vergisi Yasa Tasarısı’nın kabulü üzerine 01 Haziran 2018 Cumartesi gününden itibaren binlerce Ürdünlü protesto gösterileri gerçekleştirmişlerdi.
Gelir Vergisi Yasası ile yıllık geliri 8 bin Dinar olan herkes daha fazla vergi ödeyecek. Uzun bir süredir yüksek işsizlik, yoksulluk, enflasyon, gelir dağılımı adaletsizliği, Filistinli ve Suriyeli mülteciler, sağlık ve eğitim sektörlerindeki yüksek vergiler, yolsuzluk vb. ile mücadele eden Ürdün halkı, protestolarıyla hükümetin 05 Haziran 2018 Salı günü istifasını sunmasına yol açtı. Elbette hükümetin istifası protestoların gücünü gösteriyor. Ancak hükümetin hızlı istifa kararı vermesinde Kral Abdullah’ın da halkın tarafında yer alması gösteriliyor. Bu anlamda Kral’ın protesto gösterilerinden çekindiği de değerlendirmeler arasında. (Yeni Asya, 08.06.2018, Ürdün’de Kartopu Etkisi mi?)

Ürdün’de hükümet değişmiş olsa da toplumsal kesimlerin hoşnutsuzluğu devam ediyor. Birde Covid-19 salgını, mevcut sosyo-ekonomik sorunları daha da derinleştirmiş durumda.

Ürdün’de 3 Nisan 2021’de, eski Veliaht Prens Hamza’nın gözaltında tutulduğu haberleri basına yansıdı. Kral Abdullah, 1999’da babası Kral Hüseyin’in ölümü üzerine tahta çıkmıştı. Yeni Kral, Veliaht olarak Prens Hamza’yı tayin etmişti. Ancak Kral, 2004’te kardeşi Prens Hamza’nın Veliahtlığına son vererek, yerine kendi oğlu Prens Hüseyin’i Veliaht ilân etmişti. Kraliyet ailesi içindeki anlaşmazlık, Prens Hamza’nın ülkenin istikrarı ve güvenliğine tehditle suçlandığı 3 Nisan Cumartesi günü, ikamet ettiği sarayda gözaltında tutulduğu haberi ile bir krize dönüştü. Prens Hamza’ya ev hapsinde tutulacağı bilgisi, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Yusuf Huneiti tarafından verildiği belirtiliyor.

Prens Hamza ve Huneiti arasındaki görüşmenin ses kayıt cihazı ile kayıt altına alınarak, ses kaydının dışarıya sızdırılması olayı daha da tırmandırdığı bildiriliyor. Ses kaydının sızdırılmasının ardından üst düzey eski yetkili 18 kişinin daha gözaltına alındığı bilgisi geldi. Gelişmeler üzerine hükümet 4 Nisan Pazar günü “Prens Hamza ve diğerlerinin, yabancı desteğiyle Ürdün’ün güvenliğine karşı kötü niyetli bir komploya karıştıkları” açıklamasını yaptı. Tutuklananlar arasında El-Majali kabilesinden Yasser El-Majali ve Samir El-Majali de bulunuyor. Tutuklamanın hemen ardından El-Majali Kabilesi “kabilelerinin onurunun aşağılandığı kara bir gün” şeklinde sert bir açıklama yaptı. Kabile ileri gelenleri, haklarındaki “Ürdün’e karşı komplo düzenledikleri” iddialarını yalanladılar. Bununla birlikte El-Majali kabilesi, Ürdün’de monarşinin tarihsel olarak dayandığı güçlü kabilelerden biri olduğu aktarılıyor.

Kral Abdullah, 7 Nisan Çarşamba günü Kraliyet ailesi içindeki anlaşmazlığa ilk kez değinerek “fitne gömüldü. Son birkaç günlük meydan okuma, ulusumuzun istikrarı için en zor ya da en tehlikelisi değildi. Ama acı vericiydi. Çünkü isyana taraf olanlar kendi evimizden geliyordu” diyerek tepkisini gösterdi. Ardından Kral’a ABD, Suudi Arabistan, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri, Mısır, İran, Lübnan, Kuveyt, Körfez İşbirliği Konseyi, Irak, Katar, Yemen, Filistin, Türkiye, İngiltere ve Fas başta olmak üzere muhtelif ülke ve uluslar arası kuruluşlardan destek mesajları geldi.

Ürdün Kraliyet Mahkemesi, 5 Nisan Pazartesi günü Prens Hamza’nın mektubunu yayınladı. Mektupta Prens Hamza “Kendimi majesteleri Kral’a teslim ediyorum. Ürdün Haşimi Krallığı’nın Anayasası’na bağlı kalacağım ve majestelerine her zaman yardım ve destek olacağım. Anavatanın çıkarları her düşüncenin üzerinde kalmalı. Hepimiz Ürdün’ü ve ulusal çıkarlarını koruma çabalarında Kral’ın arkasında durmalıyız” cümlelerini kaydetti. Kraliyet Mahkemesi’nden yapılan açıklamaya göre, Prens Hamza, amcası Prens Hasan ve diğer Prenslerle görüştükten sonra mektubu imzaladığını bildiriyor. Kral Abdullah ile Prens Hamza 3 Nisan’dan sonra ilk defa, 11 Nisan Pazar günü Kraliyet mezarlarını ziyaretlerinde beraber görüntülendiler.

Uluslar arası uzmanlardan Tuqa Nusairat ise “Prens Hamza ile olan anlaşmazlık, Ürdün’ün artık kendi ülkesindeki ekonomik ve siyasî sorunları ele almadan, Batı için bölgesel anlaşmazlıklarda arabulucu rolünü oynayamayacağını gösteriyor” şeklinde yorumluyor. Ürdün’de uzun süredir devam eden sosyo-ekonomik ve siyasî sorunlar çözümlendikçe, Kraliyet içinde iktidar mücadelelerinin yaşanabileceği ihtimal dahilindedir.

..

Süveyş Kanalı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

03 Nisan 2021, Cumartesi
Süveyş Kanalı, Ever Given adlı 400 m uzunluğundaki geminin 24 Mart’ta karaya oturmasıyla bir süredir dünyanın gündeminde.
Ever Given’ın, Kanal’ı geçişlere kapatması ile dünya ticaretinde milyonlarca dolarlık zarardan bahsediliyor. Ever Given olayıyla, Süveyş Kanalı’nın dünya ticareti için jeo-stratejik ve jeo-ekonomik özelliğini koruduğu bir kez daha anlaşılıyor.

Kanal, kuzeyde Akdeniz’deki Port Said şehrinden, güneyde Kızıldeniz’deki Süveyş Körfezi’ndeki Tevfik Limanı’na kadar uzanan insan yapımı su yoludur. Akdeniz ve Kızıldeniz’i birbirine bağlayan Kanal, Asya ile Avrupa arasındaki en kısa deniz yoludur. Dolayısıyla Atlantik Okyanus’u ile Hint Okyanus’u arasındaki en hızlı geçiş güzergâhıdır. Ahram Stratejik Araştırmalar Merkezi’ne göre Kanal, deniz seviyesinde olup, yaklaşık 13 ile 15 saatlik normal geçiş süresiyle dünyanın kilitsiz en uzun su yoludur. Kanal, Mısır’a yılda 5 milyar dolarlık gelir sağlıyor. Kanal’dan 2020 yılında, günlük ortalama 51.5 ile toplamda 18.500’den fazla gemi geçiş yapmıştı.

Kanal, dünya ticareti için açıldığı 1869’dan beri önemli. Dünya ticaretinin yaklaşık yüzde 12’si Kanal’dan geçiyor. Kanal, Arap Körfezi’nden Londra’ya gidişlerde 8 ile 10 günlük bir süre tasarruf sağlıyor. ABD finans servisi Bloomberg’e göre, Kanal olmasaydı, Ortadoğu petrolünü Avrupa’ya taşıyan bir tanker, Afrika’nın Ümit Burnu güzergahında 6.000 mil daha fazla yol kat etmek zorunda kalacak ve buna tankerin yakıt maliyetine 300.000 dolar eklenecekti.

Osmanlı döneminde, Sadrazam Sokollu Mehmet Paşa Aralık 1568’de, bugünkü Kanal’ın konumlandığı bölgede fizibilite çalışmaları yaptırdı. Ancak Kıbrıs’ın fethi vd. sebepler kanal fikrinin uygulamaya konulmasını engelledi.

Osmanlı Mısırı’nın, 1798’de General Napolyon Bonaparte’ın öncülüğünde Fransa tarafından işgali ile kanal açma düşüncesi yeniden hasıl oldu. Bonapart’ın amacı, Ümit Burnu ile Doğu Hindistan güzergâhının kontrolünü ve ticaret tekelini elinde bulunduran İngiltere’yi saf dışı bırakmaktı. Aynı zamanda İngiltere’nin Akdeniz’den Mısır ve Suriye üzerinden Hindistan’a uzanan “İmparatorluk Yolu” da kesilecekti. Fakat Akdeniz ve Kızıldeniz’in seviyesinde 30 fitlik bir fark olduğu ve bu farkın Nil Deltası bölgesinde su baskını riskini arttırdığı sonucuna varılarak proje uygulanmadı.

Fransız diplomat Ferdinand de Lesseps, 1854’te Mısır Valisi Hidiv Said Paşa’nın dostluğunu kazanarak, Kanal’ın inşası için bir imtiyaz belgesi imzalamaya ikna etmeyi başarmıştır. 1858’de Denizcilik Süveyş Kanalı Evrensel Şirketi kurularak, hisseleri Fransız ve Mısırlılar’a ait olduğu bildirildi. Fransız Kanal Şirketi, 99 yıllığına Kanal’ın işletme yetkisini üstlendi.

Süveyş Kanalı’nın açılışı 16 Kasım 1869’da yabancı devlet adamlarının katılımıyla büyük merasimlerle gerçekleştirilmiştir. Projenin başlangıcında Said Paşa, Kanal ile dünya genelinde bir şöhrete kavuşacağını ummaktaydı. Fakat ömrü buna yetmedi. Said Paşa, Kanal inşaatından dolayı selefi İsmail Paşa’ya büyük borçlar bıraktı. Böylece Mısır’ın geleceğine ağır yükler getiren bu borçlar, ülke siyasetinin belirleyicisi olmuştur.

Mısır’ın efsanevî lideri Cemal Abdül Nasır, 1956’da Kanal bölgesindeki İngiliz egemenliğine son vermek için, İngiltere, Fransa ve İsrail’e karşı savaşmıştır. Savaşın neticesinde Nasır, Kanal’ı millileştirerek, Mısır’ın egemenliğinde olduğunu ilân etmiştir. Enver Sedat döneminde, İsrail’le 1973’te yapılan Yom Kippur Savaşı sebebiyle de Kanal, 8 yıl boyunca uluslar arası ticarete kapatılmıştır.

Mısır’da Müslüman Kardeşler’i iktidardan uzaklaştıran 3 Temmuz 2013 darbesinin lideri Abdül Fettah El-Sisi, 26-28 Mayıs 2014’teki seçimlerde Cumhurbaşkanı seçilmiş ve İkinci Süveyş Kanalı’nı inşa edeceğini duyurmuştu. İnşaata 17 Ağustos 2014’te başlanmış ve 6 Ağustos 2015’te açılmıştır. Ancak El-Sisi’nin projesi, İkinci Süveyş Kanalı olmayıp, mevcut Kanal’a paralel yan su yolu niteliğinde olup, Kanal trafiğini rahatlatma amacındadır.

Ever Given’ın karaya oturması ve dünya ticaretindeki maddî kayıp, Süveyş Kanalı’nın tarihini ve önemini bir kez daha hatırlatmıştır.

.

Çin’in Ortadoğu girişimi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

30 Mart 2021, Salı
Çin’in, bir süredir Ortadoğu’ya olan ilgisi dikkat çekiyor.
Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi’nin 24 Mart 2021 tarihli Suudi Arabistan ziyareti bu açıdan önemli. Yi, ziyaretinde Ortadoğu’da güvenlik ve istikrar için 5 maddelik bir girişim açıkladı. Bunlar bölge ülkeleri arasında karşılıklı saygı, Suriye ve Yemen’de çözüm çabalarına destek, İsrail-Filistin sorununa iki devletli çözüm, İsrail-Filistin konusunda Çin’de diyalog toplantıları yapılması, nükleer silâhların engellenmesi şeklinde sıralanıyor.

Yi, Suudi Arabistan’ın, Yemen’deki çatışmanın çözümünde oynadığı rolü desteklediklerini belirtiyor. Yemen’de Suudi barış girişiminin ülke genelinde ateşkesi ve Husiler’in kara, deniz ve hava bağlantılarının yeniden açılması hedefleniyor. Bununla birlikte Yi, İsrail-Filistin meselesinin iki devletli çözümü için taraflara dâvetiye göndereceklerini ve Çin’de diyalog masası kuracaklarını bildiriyor. Birde Yi, Ortadoğu ülkelerinin nükleer silâhlardan arınmaları hususunda çabaları destekleyeceklerini kaydediyor.

Ayrıca Yi, 24 Martta Riyad’da, Suudi Dışişleri Bakanı Faysal bin Farhan El Suud ile görüşmelerde bulundu. Görüşmede Çin’in Kuşak-Yol Girişimi ile Suudi Arabistan’ın 2030 Vizyonu arasındaki sinerjiyi derinleştirmeye hazır olduğu, iki ülke arasında ticarî işbirliğini teşvik etmek üzere Çin-Suudi Üst Düzey Ortak Komitesi’nin çalıştırılması gerektiği vurgulandı. Buna ek olarak büyük yatırım projeleri, 5G, yapay zekâ vb. konular gündem edildi. Çin’in, Suudi Arabistan ekonomisinin çeşitlendirilmesi ve sürdürülebilir kalkınma gayretlerinde yardım edeceği de aktarılıyor. Her iki ülke Çin-Arap Zirvesi hazırlıkları içerisinde olduğu ifade ediliyor. Birde Yi, 25 Martta Neom’da, Suudi Veliaht Prensi Muhammed bin Salman’la da benzer başlıkları ele almıştır.

Diğer taraftan Yi, 25 Martta Ankara’da, Türkiye Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’yla yaptığı görüşmede “Çin’in, Türkiye’nin egemenlik ve bağımsızlığına saygılı olduğunu; Korona salgını döneminde iki ülkenin karşılıklı yardımlaştığı; işbirliğinin ilerletilmesi; Sincan’daki gelişmelerin özünde şiddet, terörizm ve ayrılıkçılıkla mücadele etmek olduğunu” söylemesi de dikkat çekiyor. Yi, 26 Martta da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile de görüştü.

Yi’nin bir sonraki durağı İran oldu. 27 Martta, İran’da Dışişleri Bakanı Cevad Zarif’le bir araya gelen Yi, aynı gün imzalana kapsamlı bir ekonomi ve güvenlik anlaşması uyarınca, büyüyen ekonomisini desteklemek için istikrarlı bir petrol arzı karşılığında İran’a 25 yıl boyunca 400 milyar dolar yatırım yapılmasını kabul etti. Anlaşma, Çin’in, Ortadoğu’da etkisini derinleştirebileceği ve ABD’nin, İran’ı tecrit etme çabalarını sekteye uğratabileceği ileri sürülüyor. Fakat ABD’nin, İran’la ilgili nükleer programındaki anlaşmazlık tam çözülmeden, Çin’le imzalanan Anlaşma’nın ne oranda uygulanabileceği de henüz net değil.

ABD’nin yeni Başkanı Joe Biden, eski Başkan Donald Trump’ın geri çekildiği 2015 yılında imzalanan İran Nükleer Anlaşması’nı tekrar yürürlüğe koymaya çalışması da gündemde. Hem ABD’nin 2015 yılı Anlaşması hem de Çin’in yeni imzaladığı Anlaşma ile her iki ülkenin, İran’ı kendi anlaşma şartlarına uygun hale getirmek için eş zamanlı adımları şeklinde değerlendiriliyor.

Çin’le yapılan Anlaşmayı, İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani’nin Danışmanlarından Hesamoddin Ashena, Twitter hesabından “başarılı bir diplomasi örneği, izolasyonda kalmamak için koalisyonlara katılma” gücünün bir işareti yorumunda bulundu. Bununla birlikte İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Saeed Khatinzadeh de, Anlaşmayı, “gelecek yüzyıl için ilişkilerin eksiksiz bir yol haritası” biçiminde değerlendiriyor. Zarif ise, Çin’i “zor günlerin dostu” olarak tanımlıyor.

Öte yandan Çin, İsrail-Filistin arasında doğrudan görüşmelere ev sahipliği yapmaya da hazır. Bu söylem, bölgede ABD egemenliğinin, barış ve kalkınmayı engellediğine atıf yapıyor. Yi’nin Suudi Arabistan, Türkiye ve İran ziyaretlerinden sonra Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn ve Umman’a da gitmesi planlanıyor. Çin’in ilerleyen süreçte, Kuşak-Yol Girişimi üzerinden Ortadoğu’da etkinliğini arttıracağı kuvvetle muhtemeldir.

.xxxxx

Doğu Akdeniz Gaz Forumu

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

27 Mart 2021, Cumartesi
Türkiye-Mısır ilişkileri, Müslüman Kardeşler’in Hürriyet ve Adalet Partisi’nin iktidardan darbe ile uzaklaştırıldığı 3 Temmuz 2013’ten bu yana sorunluydu.
Darbenin ardından Mısır Cumhurbaşkanı Abdül Fettah El-Sisi’nin, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ile imzaladığı bir dizi anlaşma Doğu Akdeniz’de, Türkiye karşıtı bloğu güçlendirmişti. Bunun sahaya yansımalarını Doğu Akdeniz’de petrol ve doğal gaz arama çalışmalarında görmüştük. Bugünlerde Türkiye-Mısır ilişkilerinin geliştirilmesi için öncelikle diplomatik seviyede çalışmaların yürütüldüğü belirtiliyor.

Darbenin hemen ardından El-Sisi’nin, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ile girişimlerde bulunmaya başlaması, düşündürücü bir şekilde karşılanmıştı. Ancak devam görüşmelerle Doğu Akdeniz’de petrol ve doğal gaz arama sürecine İtalya, Ürdün, İsrail ve Filistin de dahil edilmiştir.

Yukarıda adı zikredilen ülkeler, Doğu Akdeniz Gaz Forumu (Eastern Mediterranean Gas Forum)’nu meydana getirdiler. Forum’un başlangıcı kabul edilen 3 Temmuz 2013 darbesinden sonra ilgili devletler arasında başlayan görüşmelerde belirli bir aşamaya gelindi.

Mısır Parlamentosu, Forum’un tüzüğünü 22 Eylül 2020’de kabul ederek, aynı gün de El-Sisi tarafından onaylanmıştır.

Parlamento Başkanı Ali Abdel Aal, tüzüğün kabul edilmesi hakkında “Forum’un Doğu Akdeniz’deki başlıca doğal gaz üreticilerini ve ihracatçılarını tek bir yapıda bir araya getirmeyi amaçladığını” ifade etmiştir. Aal ayrıca “Forum’un genel merkezinin Kahire’nin seçilmesi üzerine, Mısır’ı bölgenin doğal gaz üreticileri ve ihracatçıları için önemli bir konuma getireceğini” belirtti. Tüzüğe göre, Forum’un “ana hedefleri üyelerin doğal gaz kaynaklarını korumak ve ülkelerin kamu yararına hizmet edeceklerini garanti etmektir. Birde üyeler arasında sürdürülebilir ortaklık, tüketicilerin ihtiyaçlarını karşılamayı garanti edecek şekilde doğal gaz için uluslar arası bir pazar oluşturmaya yardımcı olunması da hedeflerdendir.”

Forum’a üye devletlerin Enerji Bakanları 9 Mart 2021 tarihinde internet üzerinden Kahire merkezli ilk toplantılarını yaptılar. Forum’un tüzüğünün Mart 2021’den itibaren geçerli olacağı bildirilirken, Bakanlar, Forum’un 2021 yılı Çalışma Programı’nı da kabul ettiler. Çalışma Programı’nın muhtevası hakkında “hem örgütsel yapının nihaî hale getirilmesi hem de çalışmalar, girişimler ve çalıştaylar vb. olmak üzere doğal gaz işbirliği faaliyetlerinden” bahsediliyor.

Toplantıda Forum için uzun vadeli bir strateji geliştirilmesi, çevresel küresel eğilimler doğrultusunda gemilere yakıt olarak gaz dekarbonizasyon ve sıvılaştırılmış doğal gaz verilmesi konusunda iki yeni girişim başlatılması da gündem geldi.

Bu sebeple, uzun vadeli stratejiyi hazırlamak için uzmanlardan oluşan özel çalışma grupları kurulacaktır.

Yine toplantıda Forum Genel Sekreter Vekili olarak, Mısır Petrol ve Mineral Kaynaklar Bakanlığı Müsteşarı Osama Mobarez atandı. Ayrıca kurucu üyelerden Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin alfabetik sıralama dikkate alınarak, Forum’un Ocak 2022’den itibaren Dönem Başkanlığı görevini üstleneceği de kaydediliyor. Bununla birlikte görüşmede Bakanlar, Forum’a katılmak isteyen diğer ülkelerin taleplerini inceleyerek, Fransa’yı, Forum’a üye ülke ve ABD’yi de gözlemci olarak Forum’a dâvet ettiler. Forum’un bir sonraki Bakanlar toplantısının 2021 yılının son çeyreğinde Kahire’de yapılması kararlaştırılmıştır. Mısır’ın, Forum’dan ekonomik olduğu kadar siyaseten de faydalanacağı aşikârdır.

Mısır’ın diğer taraftan “Dostluk Forumu” üyesidir. Atina’da 11 Şubat 2021’de “Akdeniz’den Körfez’e Dostluk, Barış ve Refah İnşa Etmek” başlıklı “Dostluk Forumu” düzenlendi. Forum’da Arap ve Avrupa (Mısır, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Kesimi) terörizm ve aşırılıkla mücadele etmek, güvenlik ve istikrar çabalarını desteklemek, Covid-19 salgını ile mücadele ve devletlerin içişlerine müdahale etmemek başlıklarının ele alındığı belirtiliyor.

Türkiye ile Mısır arasındaki ilişkilerin onarılması ve karşılıklı diyaloğun başlatılması için alt düzey görüşmeler yapıldığı bildiriliyor. Mısır’ın hem Doğu Akdeniz Gaz Forumu kurucu üyesi hem de Dostluk Forumu üyesi olması, Türkiye ile yaptığı veya yapacağı görüşmelerde elini güçlendirmeye çalıştığı anlaşılıyor. Mısır’ın her iki forum dışında Libya, Lübnan, Körfez İşbirliği Konseyi ve Irak gibi ülkelerle görüşmeler yaparak bölgesel işbirliğini kendi lehine ilerletme çabaları görülüyor.

Türkiye-Mısır ilişkilerinin düzeltilme sürecinde, Mısır’ın her iki forumdaki üye ülkelerin hem diğer bölge ülkelerinin desteğini almaya çalışarak görüşmelerde bulunacağı ihtimal dahilindedir.

.

Tanzanya’nın Demir Lady’si Samia Suluhu Hasan

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

23 Mart 2021, Salı
Birleşik Tanzanya Cumhuriyeti, Tanganika ve Zanzibar takım adalarının 1964’te birleşmesiyle meydana gelmiştir.
Tanzanya Cumhurbaşkanı John Magufuli’nin, Mart ayının başından itibaren kamuoyunda görünmemesi dikkat çekmişti. Fakat Magufuli hakkında Covid-19’a yakalandığı ve tedavi gördüğü haberleri çok geçmeden yayıldı. Resmi makamlarca yapılan açıklamada “Magufuli’nin 6 Mart’tan bu yana Darüsselâm’daki bir hastane tedavi gördüğü bildirildi. Magufuli’nin Korona tedavisi hakkında bilgi verilmezken, 17 Mart’ta Cumhurbaşkanı’nın kalp rahatsızlığı sebebiyle vefat ettiği haberlere yansıdı ve Tanzanya’da 14 günlük yas edildi.

Geçtiğimiz Ekim 2020’de seçimleri kazanarak ikinci kez Cumhurbaşkanı seçilen Magufuli’nin 61 yaşında ölümü üzerine, yerine geçecek en güçlü aday Cumhurbaşkanı Yardımcısı Samia Suluhu Hasan öne çıkmıştır.

Hasan’ın, Magufuli ile siyasi yol arkadaşlığı 2015 yılındaki seçimlerde başladı. Magufuli ve Hasan’ın aday oldukları siyasî parti Chama Cha Mapinduzi (CCM) diğer adıyla Devrim Partisi, Tanzanya’nın birinci ve Afrika’nın en uzun süre iktidarda kalan ikinci partisi konumunda. Dolayısıyla CCM’nin, 2015’teki seçimleri ezici bir şekilde kazandığı kaydediliyor. CCM’nin sosyal demokrasi, Tanzanya milliyetçiliği ve sosyal muhafazakarlık üzerinden siyaset izlediği bilinmekte.

CCM’nin İdeoloji ve Tanıtım Sekreteri Humphrey Polepole, Magufuli’nin yarıda bıraktığı işleri Hasan’ın devam ettireceğini vurgulayarak, CCM olarak Hasan’ı desteklerinin sinyalini verdi.

Anayasa’ya göre Hasan, 18 Mart’ta yemin ederek yeni Cumhurbaşkanı olarak göreve başladı. Hasan, ülkesinin ilk kadın devlet başkanı oldu. Bununla birlikte CCM’nin Zanzibar Başkan Yardımcısı Dr. Ally Muhammed Shein ve Tanzanya Başkan Yardımcısı Philip Mangula, emekli Cumhurbaşkanları Ally Hasan Mwinyi ve Jakaya Kikwete, Zanzibar eski Başkanı Amani Abeid Karume ve emekli Başbakan John Malecela’dan oluşan heyetin de yeni Cumhurbaşkanı Hasan’ın görevini onayladıkları da bildirildi.

Göreve gelmesinden hemen sonra, 21 Mart’ta ABD Başkan Yardımcısı Kamala Harris, Hasan’ı “Tanzanya’nın ilk kadın devlet başkanı olarak yemin etmesinden duyduğu memnuniyeti” dile getirerek “tebrik” mesajı gönderdi. Harris’in de ABD’nin Afrika kökenli ilk kadın devlet başkan yardımcısı olduğu biliniyor. Harris’in ilk tebrik edenler arasında yer alması bu açıdan önemli.

Tanzanya Cinsiyet Ağı Programı Yöneticisi Lilian Liundi, Hasan’a 8 Mart’ta “Cinsiyet, Eşitlik, Aktivist” ödülü verildiğini belirterek, kendisinin Tanzanya için fırsat olduğuna işaret ediyor. Yine Hasan’ın liderliğinde, ülkesinde kadınlara yönelik işsizlik, yoksulluk, meslek edindirme vb. sorunların çözüleceğini ümit ediliyor. Böylelikle Tanzanya kadınlarının, yeni Cumhurbaşkan’ından beklentilerinin olduğu görülüyor.

Tanzanya Yatırım Bankası ve Kalkınma Finans Kurumu’ndan, Araştırma ve Stratejik Planlama Başkanı Dr. Hildebrand Shayo, ülkesinin önemli ekonomistlerinden. Shayo, Tanzanya Daily News Gazetesi’nin 21 Mart tarihli nüshasında yeni Cumhurbaşkanı Hasan’a övgü dolu sözler yazdı. Hatta Shayo, Hasan’ı Afrika ve Tanzanya’nın “Demir Lady”si olarak tanımladı. Elbette Demir Lady tanımlaması, İngiltere’de 1979-1990 arasında Başbakanlık yapmış olan Margaret Thatcher atfedilmektedir. Hasan’a da 1980’den beri Tanzanya siyasetinde yer alması sebebiyle Demir Lady yakıştırması yapılıyor.

Hasan’ın daha önce Cumhurbaşkanı Yardımcılığı yapması ve Tanzanya’nın en güçlü siyasi partisi CCM’den geliyor olması, onun yeni görevinde en büyük avantajları arasında. Ebette öncelikleri Korona ile mücadele ve sosyo-ekonomik sorunların çözülmesi. Hasan için selefinin programına devam edeceği aktarılıyor. Ancak kendisi henüz farklı bir politika izleyip izlemeyeceği hakkında beyanatta bulunmuş değil. Magufuli’nin görev süresi 2025’te sona erecekti. Şimdi bu kalan süreyi Hasan tamamlayacak. Hasan’ın ülkesi için yapacakları başta bölge aktörlerince takip edilecektir.

.

Mısır’ın bölgedeki girişimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

20 Mart 2021, Cumartesi
Türkiye ve Yunanistan bir süredir ilişkilerin düzeltilmesi için görüşmelerde bulunuyor.
Dışişleri Bakanlığı yetkililerinin nezdinde devam eden istikşafi görüşmelerin 62’ncisi 16 Mart 2021 tarihinde Atina’da gerçekleştirildi. Aynı durum Mısır için de geçerli. Türkiye-Mısır ilişkileri, Müslüman Kardeşler’in Hürriyet ve Adalet Partisi’nin iktidardan darbe ile uzaklaştırıldığı 3 Temmuz 2013’ten bu yana sorunluydu. Darbenin ardından Mısır Cumhurbaşkanı Abdül Fettah El-Sisi’nin, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ile imzaladığı bir dizi anlaşma Doğu Akdeniz’de, Türkiye karşıtı bloğu güçlendirmişti. Bunun sahaya yansımalarını Doğu Akdeniz’de petrol ve doğal gaz arama çalışmalarında görmüştük. Bugünlerde Türkiye-Mısır ilişkilerinin geliştirilmesi için öncelikle diplomatik seviyede çalışmaların yürütüldüğü belirtiliyor.

Mısır basınında da Sisi’nin demeçlerinden hareketle “Mısır’ın istikrarını korumak, bölgenin istikrarının anahtarıdır. Yine Ortadoğu’nun istikrarı Mısır’ın istikrarını güçlendiriyor. İç istikrar, anavatanların istikrarı, bölge istikrarı” vb. vurgulamaları, Mısır’ın bölge ülkeleriyle sorunlu olan ilişkilerini düzelteceğine yorumlanıyor.

Ahram Siyasal ve Stratejik Araştırmalar Merkezi’nden Muhammed Ezz El-Arab’ın 10 Mart 2021’deki değerlendirmesi, Sisi’nin istikrar söylemini vurguluyor. El-Arab, değerlendirmesinde “Mısır, Libya’da çatışan taraftar arasında bölgesel güçtür. Libya’nın yeni Başbakanı Abdul Hamid Dbeibah’ın ilk yurtdışı ziyareti için 18 Şubat 2021’de Kahire’ye gelmesi” buna delil gösteriliyor. Ziyarette Mısır’ın, Libya’da güvenliğin sağlanması, devlet kurumlarının yeniden yapılandırılması ve yabancı askerî birliklerin ülkeden çekilmesini desteklediği bildirildi.

Lübnan’la ilgili olarak El-Arab “Sisi ve Başbakan adaylarından Saad Hariri’nin 3 Şubat 2021’deki görüşmelerinde, Mısır’ın, Beyrut Limanı patlaması ve Covid-19 salgını sırasında Lübnan’a verdiği destek dile getirilmiştir. Hariri’nin “Mısır’ın Arap dünyasında barışı sağlamanın ana direği” olarak gördüğü de belirtiliyor.

El-Arab, Mısır’ın Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyesi ülkelerin güvenliğini güçlendirdiğini kaydediyor. Sisi’nin önce 7 Şubat 2021’de KİK Genel Sekreteri Nayef El-Hajraf ve sonrasında 11 Şubat 2021’de Suudi Bakan Issam bin Saeed’le görüşmesine önem atfediyor.

Her iki görüşmenin Kahire, Riyad ve Abu Dabi’nin Ortadoğu’da istikrarı destekleyen stratejik üçlü ortak olduğu belirtiliyor.

Mısır’ın Irak ve Ürdün’le ilişkilerinin ilerletilmesine de değinen El-Arab “üç ülkenin ortak çabalarının bölgede Yeni Doğu veya Yeni Levant” şeklinde tanımlandığını bildiriyor. Üç ülke arasında 8 Şubat 2021’de yapılan görüşmelerde “enerji, ekonomi, yatırım alanlarında işbirliğini arttırma konusunda anlaşmaya varıldığı” ifade ediliyor.

Yine Sisi’nin, Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin ile 10 Şubat 2021’deki görüşmesinde “güvenlik ve terörizmle mücadele”nin ele alındığı basına yansımıştı.

Arap ülkeleri arasında güvenlik ve istihbaratın kurumsallaştırılması da söz konusu. Sisi’nin 1 Şubat 2021’de Arap İstihbarat Forumu Genel Merkezi’nin açılışındaki konuşmasında “Arap ülkeleri, terör örgütlerinin artan tehlikesi ve organize suçun yayınlaşması gibi alanlarda işbirliği ve ortak güvenlik için koordinasyon gerektiren çok sayıda tehditle karşı karşıyadır” diyerek konuya dikkat çekiyor.

El-Arab “komşu ülkelerin Arap ülkelerinin içişlerine müdahalelerinin kabul edilemeyeceğini” aktarıyor. Buna “Libya, Yemen, Suriye ve Irak’taki çatışmaların uzamasını” örnek gösteriyor.

Atina’da 11 Şubat 2021’de “Akdeniz’den Körfez’e Dostluk, Barış ve Refah İnşa Etmek” başlıklı “Dostluk Forumu” düzenlendi. Forum’da Arap ve Avrupa (Mısır, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Kesimi) terörizm ve aşırılıkla mücadele etmek, güvenlik ve istikrar çabalarını desteklemek, Covid-19 salgını ile mücadele ve devletlerin içişlerine müdahale etmemek başlıklarının ele alındığı belirtiliyor.

Türkiye ile Mısır arasında devam ettiği bildirilen alt düzey görüşmeler esnasında, Mısırlı yetkililer ve Sisi’nin Libya, Lübnan, KİK, Suudi Arabistan, Irak, Ürdün ve Dostluk Forumu’ndaki ülkelerle görüşmeler yaparak işbirliğini ilerletme çabaları görülüyor. Türkiye-Mısır ilişkilerinin düzeltilme sürecinde, Mısır’ın bölge ülkelerinin desteğini almaya çalışarak elini güçlendirme gayretinde olduğu muhtemeldir.

.

Kudüs’te açılan Kosova Büyükelçiliği

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

16 Mart 2021, Salı
Kosova Dışişleri ve Diaspora Bakanlığı, Kosova Cumhuriyeti ile İsrail devleti arasındaki karşılıklı tanımayı ve Kosova’nın, Kudüs’teki Büyükelçiliği’nin açılışının resmen yapıldığını duyurdu.
Eski ABD Başkanı Donald Trump’ın arabuluculuğuyla 4 Eylül 2020’de Beyaz Saray’da ekonomik muhtevalı Sırbistan-Kosova Anlaşması imzalamıştı. Anlaşma töreninde Trump’ın “Sırbistan’ın, İsrail’deki Büyükelçiliği’ni Kudüs’e taşımayı taahhüt ettiğini; Kosova’nın da İsrail ile ilişkilerini normalleştirme ve diplomatik ilişki kurmayı kabul ettiğini” belirttiği konuşması hatırlardadır. (Yeni Asya, Sırbistan-Kosova Anlaşması, 08.09.2020)

Kosova Dışişleri ve Diaspora Bakanlığı’nın 1 Şubat 2021’de İsrail ile diplomatik ilişkilerin kurulduğunu ve bunun Sırbistan-Kosova Anlaşması’ndan sonra geliştiğini bildiriyor. Bakanlık, ardından “merkezi Kudüs’te bulunan İsrail devletinin, Kosova Büyükelçiliği’nin resmen açıldığını” beyan etti. Böylece Kosova, Kudüs’te temsilcilik açan ABD ve Guatemala’dan sonra 3. ülke oldu. Aynı zamanda Kudüs’te Büyükelçilik açan ilk Avrupa ülkesi, aynı zamanda Müslüman çoğunluğa da sahip olmasıyla dikkat çekiyor.

Kosova’nın, Kudüs’te Büyükelçilik açması, imzaladığı Anlaşma’daki taahhüdüne uyduğunu gösteriyor. Ancak bu durum İsrail’i de resmen tanıdığı anlamına da geliyor.

Kosova’nın bu kararı almasında eski Başbakan Avdullah Hoti’nin, Anlaşma’yı imzalaması oldukça etkili. Bununla birlikte Kosova’da 14 Şubat 2021’de yapılan seçimleri kazanan “Kendin Karar Al Hareketi” lideri Albin Kurti olmuştu. Kudüs’te Büyükelçiliğin açılması ise, Kurti’nin Başbakanlık göre- vini teslim almadan hemen öncesine denk gelmesi de düşündürücü. Kurti, Büyükelçilik açılmaması konusunda kendisine ülkesinin müttefiki Türkiye’den gelen baskıyı gizlemiyor. Kurti, görevi bırakmak üzere olan hükümetin ilgili belgelerinin kontrol edileceğini belirtse de, Kosova, Kudüs’te ilk temsilcilik açan Müslüman çoğunluğa sahip ülke konumundadır.

İsrail’in bölge ülkeleriyle bir süredir “İbrahim Anlaşması” imzalayarak “normalleşme”ye başladığı bilinmektedir. İsrail’le normalleşen ülkeler ise Mısır, Ürdün, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Fas ve Sudan şeklinde sıralanıyor. Kosova’nın, Kudüs’te Büyükelçilik açması, İsrail’in Ortadoğu dışında da normalleşme ve tanınma hamlelerinde bulunduğunu net bir şekilde gösteriyor.

Filistinliler, 1967 Savaşı’nda İsrail tarafından işgal edilen ve gelecekteki Yahudi devletinin başşehri olarak düşünülen Kudüs’te bu duruma karşı çıkıyorlar. Hal-i hazırda uluslar arası toplumun çoğu, İsrail’in Kudüs’teki iddialarının müzakerelerle çözülmesi gerektiğini muhtelif görüşmelerde belirtiyorlar. Buna ek olarak Büyükelçiliklerin çoğu Tel Aviv’de bulunması, Kudüs’ün statüsünden kaynaklanıyor.

Soğuk Savaş’ın 1989’da sona ermesinin ardından, eski Yugoslavya’da başlayan istikrarsızlık ve çatışmalar, iç savaşa dönüşmüştü. Kosova da 1990’larda Sırbistan ile girdiği savaştan sonra 2008 yılında bağımsızlığını ilân etmişti. Ancak Kosova, uluslar arası tanınma hususunda Sırbistan’ın engelleme girişimleri olmuştur. Hatta bu girişim kendisini, Sırbistan’ın müttefikleri Rusya ve Çin’in de desteğiyle, Kosova’nın BM üyeliğini engellemesiyle de göstermiştir. Dolayısıyla mevcut ekonomik sorunların giderilmesi ve uluslar arası tanınma ihtiyacı içindeki Kosova’nın, İsrail’in normalleşme kapsamı alanına girmesinin sebeplerindendir.

İsrail, sadece Ortadoğu’da değil, bölge dışındaki farklı ülkelerle normalleşmeye gidebileceğini göstermiştir. Yine Sırbistan-Kosova Anlaşması gereğince, Sırbistan’ın da Tel Aviv’deki temsilciliğini Kudüs’e taşıması kuvvetle muhtemeldir.

ABD’de İsrail’i açıkça destekleyen Trump iktidardan düşmüş olsa da, İsrail’in normalleşme girişimleri devam edeceğe benziyor.

.

Papa’nın Irak ziyareti

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

13 Mart 2021, Cumartesi
Hıristiyan Katolikler’in ruhanî lideri Papa Jorge Mario Bergoglio Franciscus (Francis), Irak’a 5-8 Mart 2021 tarihlerinde planlanan gezisini gerçekleştirdi.
Papa’yı, Irak Cumhurbaşkanı Berham Salih karşıladı. Covid-19 salgınından dolayı Irak ziyareti, Francis’in, Papa seçildiği 13 Mart 2013’ten bu yana en riskli yurtdışı gezisi olarak değerlendirildi. Hatta Papalık merkezi Vatikan’ın, Irak Büyükelçisi Başpiskopos Mitja Leskovar’ın Korona testinin pozitif çıktığı ve 27 Şubat 2021 Cumartesi günü karantinaya girdiği haberi Papa Francis’e bildirilmiştir. Bu aynı zamanda salgının, Irak’ta ciddî boyutlarda yayıldığına işaret etmektedir.

Ancak 84 yaşında Papa Francis, Irak ziyareti için salgın ve güvenlik hususunda kararlı olduğunu belirterek programına başladı. Aslında Papa Francis, selefi II. John Paul’un 2003 yılında güvenlik sebebiyle iptal ettiği ziyaretini yapıyor.

Irak’ın Hıristiyan nüfusu dünyadaki en eski ve çeşitlilik arz eden dini topluluklarından biridir. Ülkede Hıristiyanlar’ın çoğunluğunu Keldaniler, Katolikler, Ermeni Ortodokslar, Protestanlar vd. oluşturuyor. Birde ABD öncülüğündeki işgalin başladığı 2003’te, Irak’ta 25 milyonluk nüfusun yaklaşık yüzde 6’sının Hıristiyanlar’dan meydana geldiği belirtiliyor. Ancak işgal sonrasında artan iç çatışmalar ve 2014’ten itibaren IŞİD / DAEŞ / DAİŞ’in başlattığı savaş ve yıkım, Hıristiyanlar’ın ülke içi veya dışına göçünü hızlandırmıştı. Böylece Hıristiyan nüfusun 400 bine kadar düştüğü kaydediliyor. Papa’nın özellikle çatışmalarda ölenlerin ve IŞİD tarafından yıkılan kiliselerin yoğun olduğu bölgeleri ziyaret etmesinin sembolik değeri mevcut. Ayrıca Papa, IŞİD zulmüne uğrayan ve öldürülen Yezidiler için, kendi ifadesiyle “çok acı çeken” Yezidi cemaatine mücadelelerinden dolayı takdirlerini iletti.

Diğer taraftan Papa, Irak’ın önemli Şiî liderlerinden Ayetullah Sistani ile görüşmesi ziyaretin dinî/mezhepsel önemli duraklarındandır. Sistani’nin “öteki ile birlikte var oluşu, onu kabul etmeyi ve ona saygı duymayı temsil eden bir hoşgörünün figürü” olduğu ve bu özelliğinden dolayı Papa’nın, onunla görüştüğüne değiniliyor. Papa’nın, Hz. Ali’nin mezarının bulunduğu Necef şehri gezisi, İran’ın Ayetullah ve Mollalarıyla ünlü şehri Kum’a yönelik bir mesaj şeklinde değerlendiriliyor.

Buna ek olarak Kuzey Irak Bölgesel Kürt Yönetimi Başkanı Neçirvan Barzani ve heyeti ile görüşme, ziyaretin toplumsal/etnik durağıydı. Görüşmede Barzaniler’in, Papa’nın ziyareti anısına bastırdığı pullarda, Türkiye’nin doğusunun, Kuzey Irak Bölgesel Kürt Yönetimi’nin sınırları içerisinde gösterilmesi, Türkiye’nin tepkisine sebep oldu.

Papa, Ur şehrinde yaptığı ayinde “Hz. İbrahim’in torunlarıyız, hepimiz kardeşiz” mesajları verdi. Birde Papa’nın toplu duâ törenine Irak’taki farklı Hıristiyan gruplar katıldılar. Yine Papa’nın ziyareti sadece Iraklı Hıristiyanlar için değil, bütün Doğu Hıristiyanları için de bir mesaj. Mesajın muhtevası ise Papa’nın, onları unutmadıklarını, desteklediklerini ve ülkeleri Irak’ta tutunmaları gerektiğine yorumlanıyor. Birde Doğu Hıristiyanları’nın, Arap dünyasındaki sosyolojide önemli ve yerli bileşen oldukları. Doğu’dan Batı’ya yayılan Hıristiyanlığın doğduğu yerde, farklılıkların bölünme anlamına gelmediğine dikkat çekiliyor. ABD Başkanı Joe Biden da ziyaret konusunda “bütün dünya için umut sembolü” ifadesini kullandı.

Bölgede Yahudiler’in İsrail devleti mevcut. Şiiler İran, Irak, Lübnan ve Suriye’de önemli varlık gösteriyorlar. Vatikan Şehir Devleti’nin başındaki Papa’nın, Irak’a gelmesi, Hıristiyanlar’a bir nevi destek mahiyetinde.

Papa’nın ziyareti, Iraklı Hıristiyanlar’da Arap Baharı’ndan bu yana önemli bir heyecan meydana getirdiği anlaşılıyor. Ancak ziyaretin hem Hıristiyan hem de diğer dinlerden insanlara umut ve istikrar sağlanmasında ne kadar etkili olacağını söyleyebilmek için oldukça erken.

.

Ortadoğu NATO”su mu?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

09 Mart 2021, Salı
İsrail ve Arap ülkelerinin ittifakıyla kurulması düşünülen “Ortadoğu NATO”su hakkında yazılanları, önceki makalemde sizlere aktarmıştım. (“Normalleşme”lerden “Ortadoğu NATO’su”na, 6 Mart 2021)
Suudi Arabistan’ın günlük İngilizce gazetesi Arab News’in 1 Mart 2021 tarihli sayısında, Dünya Yahudi Kongresi Başkanı Ronald S. Lauder’in “Ortadoğu İçin Bir NATO (A NATO For The Middle East)” başlıklı yazısı dikkat çekiyor. Böyle bir girişim elbette İran’a karşı.

Lauder, “İsrail’in İbrahim Anlaşması imzalayarak ‘normalleşme’ sürecine girdiği ya da yakın ilişkide olduğu Mısır, Ürdün, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Bahreyn, Fas ve Sudan gibi ülkelerle yeni bir ittifak kuracaklarını” belirtiyor. Yeni ittifakın adı ise “Ortadoğu Savunma Örgütü (MEDO-Middle East Defense Organization).” Ayrıca Lauder, “diğer Arap ülkelerinin de yakında İbrahim Anlaşması’na katılabileceğini” belirterek, MEDO’nun üye sayısını arttırmayı hedeflediği muhtemeldir. Birde Lauder, “MEDO’nun istikrarlarını korumak ve hızlı ekonomik kalkınmayı teşvik etmek amacıyla Yunanistan, Kıbrıs Rum Kesimi ve bazı Afrika ülkeleri ile yakın ilişkiler sürdürebileceğini” vurguluyor. Böylece MEDO’nun hem Akdeniz’e hem de Afrika içlerine kadar genişletilmesi de ihtimal dahilindedir. İran karşıtı bir savunma örgütünün bu kadar geniş bir coğrafyayı kapsamasında, Lauder’in başka hesaplarının da olabileceğini akıllara getiriyor.

Lauder, yazısında MEDO için “İran’a karşı müthiş bir siper kurulabilir. Ve böylece, Türkiye’nin emperyalist hırsları dizginlenebilir” cümlesini sarf ediyor. Lauder, bu cümlesiyle Türkiye’nin bölgede durdurulması gereken bir aktör olduğunu bildiriyor. Ancak durum Lauder’in bahsettiği gibi değil. Türkiye’nin bölgede herhangi bir “emperyal hırsı”nın olmadığı biliniyor. Buna ek olarak Lauder, MEDO hakkında “aşırılık ve terörizmle savaşabilir, temkinli ve tedrici bir İsrail-Filistin uzlaşmasını teşvik edebilir” diyerek, MEDO’nun Filistin konusunda İsrail’in lehine bir uzlaşma kararı alabileceğine işaret ediyor.

Lauder, muhtemel bir MEDO’yu sempatik gösterebilmek için “gerçekten yeni bir Ortadoğu oluşturmak için geçen yılki tarihi adımdan faydalanabilir. MEDO, bölgedeki istikrar arayan bütün ulusların ve yoksulluktan ve zorluklardan kaçmaya çalışan bütün vatandaşların hayatlarını iyileştirmek için çıkarlarına hizmet edecektir” satırlarını yazmış. Bir bakıma kendince MEDO’nun insanî yönüne de dikkat çekiyor. Aslında Lauder, sonraki “bu yeni örgüt dolaylı olarak Batı’nın ve uluslar arası toplumun çıkarlarına hizmet edecektir” sözleriyle MEDO’nun kim ve neresi için çalışacağını açıklamış.

Makalesinde Lauder “tek bir ABD veya BM askerine bel bağlamadan dünyanın en tehlikeli mahallelerinden birini sakinleştirecek veya diğer dünya güçlerinden iyilik arayışına girecektir” diyerek MEDO’nun ABD ya da BM’ye ihtiyacının olmayacağını belirttiği muhtemeldir. İsrail liderliğinde MEDO’nun Ortadoğu’da tek başına hareket edebileceği de söz konusu. Lauder, yazısının son cümlesini “Covid-19 salgınının vurduğu bir dünyanın, kötü niyetli İran’ın hızlanan tehdidini durdurmada zayıf kalacağı ve Ortadoğu’yu yaklaşmakta olan aşırılık ile nükleerleşme felâketinden kurtarmak için Araplar ve İsrail birlikte çalışmalıdır” şeklinde sonlandırıyor. Böylece Lauder, MEDO ile Korona sonrası değiştirmeye niyetlendiği bölgesel sistem hakkında ip ucu veriyor.

ABD eski Başkanı Donald Trump’ın görev süresinin son döneminde, Arap ülkelerinin, İsrail’le art arda “İbrahim Anlaşması” imzalayarak “normalleşme” sürecine girdikleri ilân edilmişti. “Normalleşme”nin bir sonucu olarak, kamuoyuna “Ortadoğu NATO”su hüviyetinde MEDO projesi sunulduğu kuvvetle muhtemeldir. MEDO’nun da algılandığı iddia edilen İran tehdidi üzerinden ileri sürülmesi, Arap ülkelerinin, İsrail’in öncülüğünde toplanması biçiminde değerlendiriliyor.

Lauder’in makalesinin yayınlandığı Arab News Gazetesi’nin sahibi, Kral Selman’ın oğlu ve Veliaht Prens’in kardeşi Prens Turki bin Salman El-Suud’dur. Yani makalenin Arab News’te yayınlanması oldukça manidar. Diğer taraftan Lauder’in MEDO projesine yönelik şu an için her hangi bir reddiye veya tekzip yazılmış değil. Ancak her şeye rağmen MEDO kurulursa, kırılgan bir jeo-politiğe ve coğrafyaya sahip Ortadoğu’da fay hatlarını harekete geçirebilir. Mevcut sorunlara, yenilerini ekleyebilir.

.

“Normalleşme”lerden “Ortadoğu NATO’su”na

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

06 Mart 2021, Cumartesi
Ortadoğu ülkelerinin, İsrail’le “normalleşme” adına yapılan “İbrahim Anlaşmaları” hatırlardadır. Muhtemelen önceden planlanan bir takvim işletildiği gündeme gelmişti.
Bu anlamda İsrail’le ilk normalleşen ülke 1978’de Enver Sedat liderliğindeki Mısır olmuştu. Hatta İsrail’le yapılan barış, Sedat’a Nobel Barış Ödülü’nün verilmesini sağlamıştır. İsrail’le normalleşen sonraki ülke 1994’te Ürdün olmuştu. Daha sonra 13 Ağustos 2020’de BEA (Birleşik Arap Emirlikleri) ve 16 Eylül 2020’de de Bahreyn şeklinde sıralanıyor.

Bununla birlikte Fas Dışişleri Bakanı Nasser Bourita’nın 12 Aralık 2020’de, İsrail Kamu Yayın Kurumu’na bağlı TV Kanalı KAN’a verdiği demeçte “Fas ve İsrail ilişkilerinde iyileşmeye” atıf bulunularak normalleşme sinyali verilmişti. Sudan’ın da benzer bir anlaşma imzalayacağı ihtimaller arasında.

İsrail ve Suudi Arabistan arasında görünürde diplomatik ilişkilerin olmadığına dikkat çekiliyor. Ancak her iki ülke güvenlik ve istihbarat hususunda işbirliğini geliştirmek için görüşmelere devam ettiği de biliniyor.

İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’nun 3 Mart 2020 Çarşamba günü, internet üzerinden Likud Partisi’nin düzenlediği konferansta normalleşmelerden bahsetmiştir. Netanyahu konuşmasında “geçen yıl 4 Arap devletinin, İsrail’le normalleşmesinin en önemli sebepleri arasında ekonomik avantajlar ve ortak güvenlik hedefleri” olduğunu vurguladı. Netanyahu bir de “normalleşme ile Arap devletlerinin, İsrail’i düşman olarak görmeyi bırakıp, bizi ekonomik ve güvenlik açısından müttefik olarak görmeye başlamalarıdır” ifadesini sarf etmiştir.

ABD eski Başkanı Donald Trump, 2015 yılında imzalanan İran Nükleer Anlaşması’ndan çekilmişti. Ancak yeni seçilen Başkan Joe Biden, İran Nükleer Anlaşması’na geri döneceklerini belirtmişti. Netanyahu’nun güvenlik konusuna dikkat çekmesi ise, İran’la ilgili. Çünkü Netanyahu, ABD’nin Anlaşmayı tekrar yürürlüğe koymasının, İran’ı nükleer bomba ve silâh yapımından alı koymayacağı düşüncesinde. İsrail basınında, Netanyahu’nun, İran’a karşı başta BAE, Bahreyn ve Suudi Arabistan’la işbirliğini genişletme niyetinde olduğunu bildiriyor. Bu anlamda Netanyahu’nun, Bahreyn Veliaht Prensi ve Savunma Bakanı Benny Gantz’ın da Ürdün Kral Abdullah ile görüşmelerde bulunduğu aktarılıyor. Bir de Dışişleri Bakanı Gabi Ashkenazi’nin de Ürdün, BAE ve Ummanlı mevkidaşlarıyla görüştüğü kaydediliyor.

Netanyahu ve İsrailli yetkililerin görüşmeleri savunma ve işbirliği alanında yoğunlaşıyor. Görüşmelerde bulunan ülkelerin, ortak / kolektif bir savunmayı taahhüt ettiği fikir düzeyinde bir çeşit “Ortadoğu NATO’su”ndan bahsediliyor. Bu ülkelerden ortak savunma fikrine BAE, Bahreyn ve İsrail’in daha yakın durduğu belirtilirken; Suudi Arabistan’ın pozisyonunu tam netleştirmediği basında yer alıyor.

Diğer taraftan Suudi Arabistan’ın günlük İngilizce gazetesi Arab News’in 1 Mart 2021 tarihli sayısında, Dünya Yahudi Kongresi Başkanı Ronald S. Lauder’in “Ortadoğu İçin Bir NATO (A NATO For The Middle East)” başlıklı yazısı dikkat çekiyor. Lauder’in “Ortadoğu NATO’su çağrısı yapması”, Suudi Arabistan’ın, İsrail’i resmen tanıyacağına yorumlanıyor. Yine Lauder, “Arap ülkelerindeki bağlantılarının, İsral’in, İran’a karşı tek güvenilir müttefik olarak Arapları gördüğünü” belirtiyor. Lauder “Covid-19 salgınının vurduğu bir dünyanın, kötü niyetli İran’ın hızlanan tehdidini durdurmada zayıf kalacağı ve Ortadoğu’yu yaklaşmakta olan aşırılık ile nükleerleşme felâketinden kurtarmak için Araplar ve İsrail birlikte çalışmalıdır” şeklinde yazıyor. Buna ek olarak Lauder, “Ortadoğu NATO’su”nun kurucu ülkelerinin, hal-i hazırda İsrail’le bir anlaşması veya açık ilişkisi olan Mısır, Ürdün, BAE, Bahreyn, Sudan ve Fas gibi ülkeler olabilir. Arap uluslarının yakında İbrahim Anlaşmaları’na katılabileceği konusunda iyimserim. İstikrarı korumak ve hızlı ekonomik kalkınmayı teşvik etmek amacıyla Yunanistan, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ve bazı Afrika ülkeleri ile yakın ilişkilerin de sürdürülebileceğinin” altını çiziyor.

Lauder’in makalesinin yayınlandığı Arab News Gazetesi, Kral Selman’ın oğlu ve Veliaht Prens’in kardeşi Prens Turki Bin Salman El-Suud’dur. Yani gazete hakkında, bir bakıma Suudi yönetiminin resmi görüşlerini de yayınlıyor denilebilir.

İsrail ve Arap ülkeleri arasındaki güvenlik alıgılamaları İran’ın nükleer tehdidinin gölgesinde büyüyerek, Lauder’in “Ortadoğu NATO’su” fikrine kadar gelindiği görünüyor. İsrail ve bazı Arap ülkeleri öncülüğünde muhtemel “Ortadoğu NATO’su”nun kurulması, bölgedeki mevcut sorunları derinleştirmesi, yeni problemler ve yeni çekinceler meydana getirmesi de kuvvetle muhtemeldir.

.

El-Ula Anlaşması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

02 Mart 2021, Salı
Katar, 2017 yılı Haziran ayında kendisine Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Mısır, Maldiv Adaları ve Libya’daki Tobruk Hükümeti’nin lideri General Halife Hafter tarafından uygulanan ambargo/diplomatik abluka ile uzun bir süre dünya gündemindeydi.
Katar’a uygulanan ambargonun sebebi terörist grupları fonladığı ve İran’a yakın politikalar izlediği şeklindeydi. Bu süreçte en büyük destek Türkiye’den gelmişti. Türkiye, Katar’a gıda, siyasî, askerî vd. alanlarda destek verdi. Türkiye, Katar’daki askerî varlığını da takviye etmişti.

Suudi Arabistan öncülüğünde Katar’a uygulanan ekonomik abluka’nın başlıca sebepleri İran’a yakın durmak, radikal İslâmcı hareketleri finanse etmek ve Katar’a ait Al Jazeera TV kanalının Suudi karşıtı yayınları şeklinde sıralanmaktaydı. Suudiler ve müttefikleri, ablukanın sebeplerini Katar’a çok sert bir tonda bildirmişlerdi.

Suudi Arabistan, bir süredir Katar’la anlaşmasızlığını sona erdirmeye çalışıyor. Suudi Dışişleri Bakanı Faysal bin Farhan’ın 2020 yılı Aralık ayının ilk haftasında basına yansıyan demecinde “Suudi Arabistan ve müttefikleri Bahreyn, Mısır ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) Katar’la olan krizi çözme amacında olduklarını” vurguladı. Ancak uzun süren sert durgunluk döneminin ardından çözümün hemen olacağına da ihtimal verilmiyor.

Bununla birlikte krizin başlangıcından beri Kuveyt’in arabuluculuk girişimleri biliniyor. Suudi Arabistan’ın El-Ula şehrinde 5 Ocak 2021’de düzenlenen Körfez İşbirliği Konseyi’nin (KİK) 41. Zirvesi’nde, Kuveyt’in çabalarıyla masaya oturan taraflar Suudi Arabistan ile Katar arasında sınırların açılması için anlaşma imzalanmasına yönelik karar, sorunun çözümünde önemli bir adım olarak değerlendiriliyor. Böylece Suudi yönetiminin, Katar’a yönelik ablukanın sebeplerinde yumuşamaya gittiği belirtiliyor. Hatta Suudiler’in, hava sahalarını Katar’a tekrar açabilecekleri bile gündeme geldi.

Her şeye rağmen El-Ula Anlaşması ile resmî bir süreç başlatılmış oldu. Katar ve BAE yetkilileri 22 Şubat 2021’de Kuveyt’te, El-Ula Anlaşması’nın ortak mekanizmalarını ve uygulama aşamalarını ele aldıkları kaydediliyor. Yetkililerin, “KİK üyesi ülkelerin vatandaşlarının faydasına ortak eylem geliştirme, bölgesel istikrar ve refah seviyesinin yükseltilmesine” atıfta bulundukları aktarılıyor.

Abluka ile hem Suudi Arabistan ve müttefikleri hem de Katar kayba uğradı. Abluka ulaşım bağlantılarını engelledi, ticaret ve yatırımdaki kayıplar milyonlarca dolara mâl oldu. Buna Covid-19 salgınının getirdiği ekonomik kayıplar da eklenince tarafların anlaşmaya yaklaşmaları gündeme geliyor. Diğer taraftan Katar’la uzlaşmaya Mısır ve BAE’nin hazır olduğu bildiriliyor. Ancak BAE cephesinde halen bir dirençten de bahsediliyor.

Muhtemel bir barışa gitmesi düşünülen yumuşama görüşmelerinin Abu Dabi Veliaht Prensi Muhammed bin Zayid, Suudi Veliaht Prensi Muhammed bin Salman ve Katar Emiri Şeyh Tamim bin Hamad El-Sani tarafından gerçekleştirildiği aktarılıyor. Kesin bir anlaşmaya varılacak ise, bu 3 kişinin de aynı görüşte olması gerektiğinin altı çiziliyor.

Görünen o ki, El-Ula Anlaşması, muhtemel anlaşma için anlaşma görüşmelerinin başlamasını ifade ediyor. Buna ek olarak ablukanın başladığı Haziran 2017 öncesi statükoya dönülemeyeceği ve daha uzun bir mutabakat sürecinin işleyeceği kuvvetle muhtemeldir.

Aslında öteden beri bilinen ABD ile İran düşmanlığı, bölgedeki siyaseti belirleyen unsurlardan. İran’ın, Körfez ülkeleri tarafından dizginlendiğinin gösterilmesi, yeni seçilen ABD Başkanı Joe Biden’ın nazarında bu ülkelerin kendilerini konumlandırma ihtimalleri de yüksektir.

Katar Emiri El-Sani ile Suudi Veliaht Prensi bin Salman’ın 28 Şubat 2021’de yaptıkları telefon görüşmesinde, El-Ula Anlaşması’nın muhtevası olan bölgesel istikrara, güvenlik ve refah konularına değindikleri belirtiliyor. Böylece ilişkilerin gelişmesinin hedeflendiği muhtemeldir. Diplomatik görüşmelerin başlaması, Körfez’de derinleşen bölgesel güvensizliğin giderilmesinde şüphesiz yardımcı olacaktır.

.

Ermenistan’da darbe

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

27 Şubat 2021, Cumartesi
Ermenistan ve Azerbaycan arasında geçtiğimiz 12 Temmuz 2020’de başlayan sınır çatışmaları hatırlardadır.
Sonra Ermeni kuvvetlerinin Ekim 2020’de Dağlık Karabağ’daki Azerbaycan güçlerine saldırdığı görüldü. Azerbaycan, girdiği bu savaşta büyük bir üstünlük göstermiş ve kazanmıştı.

Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte, Ermenistan ve Azerbaycan arasında çatışmalar geçtiğimiz 30 yıllık sürede bölgedeki gelişmelerin belirleyicisi olmuştur. Azerbaycan, başta petrol olmak üzere yer altı kaynaklarının sayesinde ciddî kalkınma hamleleri yapmıştır. Ancak Ermenistan’ın yer altı kaynaklarından mahrum olması ve bulunduğu coğrafyada sıkışması, Ermeni halkının yeterli refah düzeyine ulaşmasını engellemiştir.

Ermenistan’da dış politika Azerbaycan karşıtlığıyla yürütülürken, bunun iç politikadaki yansıması ise, milliyetçi söylemlerle işbaşına gelen hükümetler oldu. Ancak 23 Eylül 1991’deki bağımsızlıktan bugüne görev yapan Ermenistan hükümetlerinin, ülke gerçeklerini görmekte pek başarılı olamadıkları anlaşılıyor. Çünkü Ermenistan yöneticileri kalkınma, demokrasi, hukuk, barış gibi uluslar arası değerleri fark etmekte oldukça geciktiler.

Ermenistan’ın diğer bir gerçeği de işsizlik, yoksulluk, yoksunluk, gelir dağılımı adaletsizliği vb. sosyo-ekonomik problemlerdir. Bununla birlikte ülkedeki heterojen siyasî yapının getirdiği istikrarsızlık da unutulmamalı.

İstikrarsızlıklar içindeki Ermenistan’da, Başbakan Nikol Paşinyan’ın 24 Şubat 2021’de Genel Kurmay Başkanı Onik Gasparyan’ı görevden aldığı haberleri basına yansıdı. Ardından 25 Şubatta 41 ordu komutanından açıklama geldi. Açıklamada “uzun bir süre Ermenistan Silâhlı Kuvvetleri, mevcut hükümet tarafından Silâhlı Kuvvetleri itibarsızlaştırmayı amaçlayan saldırılara sabırla tahammül etti. Ancak her şeyin bir sınır var. Verimsiz yönetim ve dış politikadaki ciddî hatalar ülkeyi çöküşün eşiğine getirdi. Mevcut durum nedeniyle Silahlı Kuvvetler, Başbakan ve hükümetinin istifasını talep ediyoruz” ifadesi kullanıldı.

Paşinyan’ın, “Karabağ savaşında Rus yapımı İskender füzelerini kullandık. Ama patlamadı” açıklamasını yaptığı için darbenin arkasındaki aktörün Rusya olduğu değerlendirmeleri yapıldı. Ancak bu iddiayı kabul etmeyen Rusya’dan, gelişmelerin Ermenistan’ın kendi içişleri olduğu bildirildi.

Ordu tarafından istifası istenilen Paşinyan, halkı seçilmiş hükümeti desteklemek için meydanlara çağırdı. Meydanlara dökülen Paşinyan taraftarı halk kesimleri “ordu siyasî süreçlerin içine çekilemez. Ordu yalnızca halka ve onların seçtiği siyasî otoriteye itaat etmelidir” sloganlarıyla yürüyüş yaptılar. Bununla birlikte Cumhurbaşkanı Armen Sakissian da taraflara “sağduyu ve itidal” çağrısı yaptı. Şu anda ordunun darbeci tarafta, polisin ise Paşinyan’dan yana olduğu belirtiliyor.

Paşinyan yanlıları meydanlarda, hükümete destek ve darbe karşıtı duruş sergilemektedir. Diğer taraftan muhalefetteki Anavatan Kurtuluş Hareketi lideri Vazgen Manukyan ise, Yerevan Özgürlük Meydanı’nda toplananlara, “halkı farklı gruplara ayırmak ve çatışmaları kışkırtmak amacıyla halkla, ordu arasında bir çatışmayı teşvik etmeye çalışıyorlar” diye hitap etti. Manukyan, görevdeki başbakanı devirmek için aktif kampanya çağrısında bulunan siyasetçi şeklinde belirtiliyor. Manukyan konuşmasının devamında “halkla ordu arasında önemli birlik anını” vurgulayarak “ordu, kilit düşmanı tesbit etmek için Anayasal bir hakka sahip ve bu sebeple Paşinyan’ı tespit ettiler. Bu kişi şu anda en büyük güvenlik tehdidimiz. Polis, Ulusal Güvenlik Servisi ve diğer hükümet kurumları ordunun saflarına katılmalı. Adımım İttifakı milletvekilleri de Parlamento’dan ayrılmalıdır” dedi.

Paşinyan muhaliflerinden Manukyan böylece tarafını belirtmiş oldu. Diğer siyasî unsurların alacakları pozisyonun netleşmesi bekleniyor.

Ermenistan’da yönetici kesimleri arasında, Ekim 2020’deki Dağlık Karabağ savaşının yenilgisi ve derinleşen sosyo-ekonomik sorunların hesaplaşmasının yapıldığı kuvvetle muhtemeldir. Savaştaki yenilgi ile Paşinyan’ın istifa edeceği konuşulmaktaydı. Ancak Paşinyan’ın, ordunun darbe girişimini engelleyerek, bugün için istifa söylemlerini susturmuş görünüyor.

Engellenen darbenin, Ermenistan ekonomisine ve siyasetine yansımasının ne/nasıl olacağı merakla beklenmektedir.

..

Korona sonrası küreselleşmenin yeni evresi mi? - 4

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

23 Şubat 2021, Salı
Korona salgını sürecinde, “yeni bir düzen, dönem veya yeni uluslar arası sistem” tartışmaları yapılmaktadır. Salgında devletlerin başta sosyal güvenlik ve sağlık sistemlerinin dayanıklılığı ve sürdürülebilirliği test ediliyor.
Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkelerinde 2011’de başlayan Arap Baharı / Uyanışı adıyla yaşanan halk ayaklanmaları hatırlardadır. Toplumsal kesimler ayaklanmalarda, iş, ekmek, onur, özgürlükler, sosyal adalet vb. talep etmişlerdi. Ancak toplumsal gruplar, muhtelif nedenlerle taleplerine ulaşmak için tutarlılık gösteremediler.

İkincisi 2014-2016 yılları arasındaki petrol fiyatlarındaki düşüş, Arap devletlerinin rantiye ekonomisini oldukça sarsmıştır. Üçüncü olarak da bozulan ekonominin Cezayir, Irak, Lübnan, Kuveyt, Libya ve Sudan’daki 2019 ve 2020’deki iç çatışma ve protestolar mevcut Arap düzenini derinden etkilemiştir.

Covid-19 döneminde Yemen ve Suriye gibi şiddetli çatışmaların devam ettiği ülkelerde, küresel ekonomik krizde başta sağlık olmak üzere eşitsizlikler artmıştır. Buradaki önemli sorun, Arap ülkelerinde salgının iyice gün yüzüne çıkardığı ekonomik ve siyasi sistemin devam edip etmeyeceğidir. Arap liderlerin de kaçınılmaz değişim karşısında gerekli tedbirleri almaları gerektiği Kuveyt’teki toplumsal gösterilerde gündeme getirilmişti.

Petrol gelirlerinin düşmesi ile savurgan harcamalar, bölge halklarının dikkatini çekmektedir. Böylece Koronayla birlikte Arap düzeninin temel zayıflıkları belirginleşmiştir. Buna rağmen halkın şeffaflık, hesap verebilirlik, gelir dağılımı adaleti, işsizlikle mücadele, yoksulluk, yolsuzluk, konut, eğitim, siyasi haklar vb. meşrû taleplerini karşılamak yerine, birçok Arap hükümeti muhalefeti bastırmayı tercih etmişti.

Toplumsal kesimlerin talepleri karşılanmazken, salgının sosyo-ekonomik etkisinin zamanla daha fazla görüleceği muhtemeldir. IMF’in tahminlerine göre Ortadoğu’da GSYİH’nın yüzde 4.7 küçülecek. Çatışmaların yaşandığı ülkelerde bu oranın daha yüksek olması bekleniyor.

Bölge nüfusunun neredeyse yarısının 25 yaş altında gençlerden oluşuyor. İşsizliğin yüksek olduğu bu ülkelerde, genç işsizliğin daha da artacağına kesin gözüyle bakılıyor. İşsizliğin artışıyla beraber yoksulluk ve kayıt dışı ekonominin büyümesi de kaçınılmaz olacağına ihtimal veriliyor.

Salgında sağlık hizmetlerinin talebe cevap verememesi, uzaktan eğitim imkânlarından mahrum kalan kesimler, işsizlik ve sosyal sigorta hizmetlerine yeterli kaynak ayrılmaması halkın tepkiyle karşılayabileceği durumdur.

Kuzey Afrika ve Ortadoğu hükümetleri, Arap Baharı’nın temelini teşkil eden genç nüfusun hareketliliğini unutmadan, halklarına yatırım yapmalıdırlar. Yöneticilerin malî teşviklerle reform adı altında kendi iktidarlarını sürdürme gayretleri, Mısır’da Hüsnü Mübarek döneminde görülmüştü. Ancak bu şekildeki bir politikanın sosyal barışı sağlamadığı ve en nihayetinde Arap Baharı gibi büyük halk ayaklanmasına neden olduğu görüldü.

Kuveyt’in petrol geliri zengini olduğu herkesin malûmu. Ancak ülkede 6 Kasım 2019’da başlayan ve bir süre devam halk protestoları, zengin bir devletin vatandaşına güven vermediğinin belirtisiydi. Devlet kurumlarına olan güvensizlik, halkı Parlamento önüne toplamıştı. Dolayısıyla güveni tesis etmek için halkın reformlar, karar alma mekanizmalarına katılım, siyasî temsiliyet, seçim yasasının yenilenmesi, sosyo-ekonomik kalkınma planlarına katılım, basın hürriyeti, hak ve özgürlüklere yönelik talepleri dikkate alınmalıdır.

Mervan Muasher’e göre “Arap dünyasında petrol çağının sona ermesi, petrol üreten ülkelerin artık refah devleti modelini sürdüremeyecekleri anlamına geliyor. Yani petrole dayalı ekonomi, liyakati öldürdü.” Şeyhlik, Emirlik, Krallık vb. biçimlerde yönetilen Arap ülkelerinde, yöneticiler kendi aile üyelerinden oluşan bir yönetim anlayışıyla şişirilmiş bir kamu sektörünü meydana getirdiler.

Covid-19 salgını ile birlikte yeni düzen ve uluslar arası sistem tartışmaları yapılıyor. Kuzey Afrika ve Ortadoğu coğrafyası da bu küresel sistem tartışmasından muaf değil. Bununla birlikte Arap ülkelerinin idari ve devletin ekonomik faaliyetteki rolünü yeniden değerlendirmeleri gerekiyor.

.

İslamodium

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

20 Şubat 2021, Cumartesi
İslamofobi özellikle Batı’da gündeme fazla getirilen kavramlardan biri.
Gerçekte korkulmayacak, bir objeye, aktiviteye ve duruma karşı aşırı korku duyma ya da kaçınma davranışında bulunmaya fobi deniyor. İslâm kelimesi ile Yunanca “phobos” kelimesinin birleştirilmesiyle “İslamofobi” kavramı meydana geliyor (Yeni Asya, İslamofobi, 05.01.2021).

İslamofobi, Batı’da “İslâm karşıtlığını, İslâm’a karşı duyulan korkuyu, kin ve nefreti” ifade etmekte kullanılıyor. Kavram, İslâm’a ve Müslümanlara karşı sebepsiz korku, öfke, önyargı, kaçınma, düşmanlık, ötekileştirme, ayrımcılık ve şiddeti meşrûlaştırmayı beraberinde getiriyor. Dolayısıyla İslamofobi kavramının kapsamı oldukça geniş tutuluyor. Elbette bu geniş kapsamlılık, aynı zamanda anlam kargaşasına da yol açabiliyor.

İslâm’ın fobi isimli bir hastalıkla birlikte zikredilmesi, Müslümanlara karşı olumsuz duygular, belli kesimleri panik haline sürükleyebilmekte ve Müslümanlar nefret saldırılarına maruz kalabilmektedirler.

Basındaki İslamofobi haberlerinde de Müslümanlar, korkulan kişi veya toplum durumuna düşürülmektedir. Böylece özellikle Batılı ülkelerde yaşayan Müslümanlar’ın, toplumla entegrasyonu zorlaşmakta ve hatta bazı yerlerde izole bir hayat sürmektedirler.

İslamofobi’nin her türlü tanımından anlaşılacağı üzere, Müslümanlar’ın içerisinde yaşadıkları toplumun gerçekliğini yansıtmakta yetersiz olduğu ve farklı toplumlar arasında bir çatışma zemini hazırladığı da ifade edilebilir.

İslamofobi hakkındaki tanım ve kavram karışıklığı dikkate alınarak yazılan bir makale mevcuttur. Makale Tokat Gazi Osman Paşa Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi Din Sosyolojisi Anabilim Dalı’ndan Dr. Öğr. Üyesi Selçuk Kırtepe ve yine aynı bölümden Yüksek Lisans Öğrencisi Esra Öztunç’a aittir. Makale, Tokat İlmiyat Dergisi’nin Haziran 2020 Sayısında “İslamofobi Kavramı Yerine İslamodium Kavramı” başlığıyla yayınlanmıştır.

Kırtepe ve Öztunç’un makalesinde İslamofobi’ye karşı “İslamodium’un, Müslümanları korkulan pozisyona düşürmeyerek anlam karmaşasına sebep olmayacak, toplumsal gerçekliği ifade etmede yeterli bir kavram” olduğu ileri sürülüyor. Yine makalede, “odium” Latince sözlükte “kin, nefret, hoşlanmayış”; İngilizce’de ise “yüz karası, iğrençlik, ayıp ve nefret” manasına geldiği belirtiliyor. İslâm ve odium kelimelerinin birleştirilmesiyle “İslamodium” olarak kullanılan sözcüğün “İslâm’a karşı kin, hoşlanmayış, nefret şeklin anlam kazandırıldığı” belirtiliyor. Böylece İslamofobi’ye karşı İslamodium kavramını, an azından akademik söylemde kullanılmaya başlanmasının zamanla gündelik hayatta yaygınlaştırılarak geçerlilik kazanması ihtimal dahilindedir.

Kırtepe ve Öztunç tarafından, İslamodium’un “herhangi bir hastalığı çağrıştırmadığı, bunun düz anlamıyla kullanılabileceği ve yan anlam üretmeye de fırsat vermeyeceği” düşünülmektedir.

İslamodium kavramı gibi, İslamofobi ile mücadelede yeni tanımlamaların geliştirilmesi önem arz etmektedir. İslamofobi ile İslâm’ı kategorize etmeye çalışanlara karşı, İslâm’ın muhtelif ön yargılarla ve sorunlu yaklaşımlarla dile getirilen korkulacak bir din olmadığını izah etmeye çalışmak için her Müslüman’a görev düştüğü unutulmamalıdır.

.

Almanya’da yaklaşan seçimler

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

16 Şubat 2021, Salı
Angela Merkel, Hıristiyan Demokratlar Partisi’nin lideri ve Almanya’yı 2005’ten beri yönetiyor.
Önümüzdeki 26 Eylül’de Almanya’da seçimler yapılacak ve Merkel aday olmayacağını daha önceden açıklamıştı. Merkel, 16 yıldır iktidarda.

Merkel, Almanya’da siyasetin şekillenmesinde ve ülkesinin dünyadaki rolünün belirlenmesinde önemli bir figürdü. Merkel özellikle 2008 yılı durgunluğu, 2012’de Euro Bölgesi Krizi, 2015’te Yunanistan’ı ekonomik krizden kurtarma paketi, İngiltere’nin Brexit süreci ile AB’den ayrılması ve Covid-19 salgını ile mücadelede önemli rol oynadığı belirtiliyor. Dört dönem görev yapan Merkel, ülkesinin kendine has şartlarında başarısının sırrının merkezci siyaseti temellendirmesi gösteriliyor.

Hıristiyan Demokratlar Partisi’nin yeni lideri 17 Ocak 2021’deki kongrede Armin Laschet olarak belirlendi. Kongre’de Laschet’e, Merkel’in üstü kapalı biçimde destek verdiği belirtiliyor. Bu desteğin, Merkel’den sonra da merkezci politikanın izleneceğinin işareti şeklinde değerlendiriliyor.

Laschet’i bekleyen bir takım sorunlar mevcut. Kabine’de bakanlar arasındaki denge ve istikrarı sağlamak önem arz ediyor. Yatırım uzmanı ve muhafazakâr çizgideki Friedrich Merz, Parti’nin kongresinde yenilmesine rağmen, Laschet’ten Ekonomi Bakanlığı görevini talep ettiği kaydediliyor.

Başbakanlık’tan yapılan açıklamada “Mevcut Ekonomi Bakanı’nın değiştirilmesinin söz konusu olmadığı” ifade edildi. Ancak Merz’in, Parti içindeki belirli bir gücü elinde bulundurduğu da göz önüne alınması gereken bir unsurdur.

Bakanların arasındaki dengenin belirlenmesi, aynı zamanda Hıristiyan Demokratlar Partisi’nin de birliğinin sağlanmasında önemli. Bununla birlikte Laschet için koalisyon hükümetini oluşturan partiler arasında birliği devam ettirmekte ciddi bir konu.

Elbette Laschet’in, Parti liderliğinde Merkel’in yerine geçmesi, onun Almanya Şansölyesi olduğu anlamına gelmiyor. Parti’nin muhtelif eyaletlerdeki yapılacak seçimlerinin sonuçları da Laschet’in siyasî geleceğini belirleyebilecek gelişmelerden. Eğer Laschet’in desteklediği adaylar eyalet seçimlerinde başarısız olurlarsa; Sağlık Bakanı Jens Spahn ve Hıristiyan Sosyal Birliği Başkanı Markus Söder’in muhalefetiyle karşılaşacağına ihtimal veriliyor.

Diğer taraftan koronavirüsle mücadelede sokağa çıkma vb. kısıtlamalardan dolayı hürriyetlerin sınırlandırıldığı iddiaları ve salgına karşı alınan tedbirler hakkındaki tartışmalar Almanya’da da mevcut. Salgının yol açtığı ekonomik zararın faturasının 26 Eylül’deki seçimlerde Laschet ve koalisyon ortaklarına kesilebileceği de ihtimallerden.

Laschet’in Parti içi, bakanlar, koalisyon ortakları arasındaki dengeyi sağlaması ve salgınla ilgili politikaların belirlenmesinde çok ciddî bir noktada olduğu anlaşılıyor. Laschet’in belirtilen sorunlarla başa çıkması, seçimlerdeki başarısını da etkileyecektir.

Almanya’da Merkel dönemi sona eriyor. Artık, Hıristiyan Demokratlar Partisi’nin yeni lideri Laschet. Ancak Laschet’in Şansölye ve Partisi’nin koalisyona öncülük edip etmeyeceğini bugünden söylemek mümkün değil.

Almanya’da yapılacak seçimlerde 16 yıllık Merkel iktidarından sonra, yeni bir döneme girileceği kesin.

.

Cenevre görüşmelerinin ardından Libya

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

13 Şubat 2021, Cumartesi
Cenevre’de 13 Ocak 2021’de başlayan Libya Siyasî Diyalog Forumu (LSDF)’ndan geçici yönetim kararı çıktı.
BM himayesindeki görüşmelerde Libya’nın Geçici Yönetimi, Başkanlık Konseyi Başkanı Muhammed El-Menfy ve Başbakan Abdul Hamid Dbeibah’ın listesiyle belirlendi. Geçici Yönetim’in, ülkeyi 24 Aralık 2021’de yapılması planlanan Cumhurbaşkanlığı ve Parlamento seçimlerine kadar işbaşında olması kararlaştırıldı.

Libya’da birleşik bir yürütme otoritesinin seçilmesiyle ilgili muhtelif devletler, bölgesel ve uluslar arası kuruluşlar memnuiyetlerini beyan ettiler. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, “Barış arayışımızda çok iyi bir haber. Libyalı ve uluslar arası paydaşları oylamanın sonucuna saygı göstermeye” çağırdı. Bununla birlikte Türkiye, Katar, ABD, İngiltere, Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ve Arap Ligi’nden konuyla ilgili olumlu görüşler bildirildi.

Yeni yürütme otoritesinin siyasî çoğulculuğu, coğrafi temsili, yüzde 30 oranında kadın temsili ve gençlerin katılımını sağlayarak hükümet taahhüdü dikkat çekiyor. Yine Cenevre görüşmelerinden önce yapılan Tunus Yol Haritası’nda belirtilen ilkelerin de sürdürülmesi bekleniyor.

Cenevre görüşmelerinde alınan kararlar Libya’daki unsurlar arasında bazı sorulara yol açtı. Devlet Konseyi’ndeki Adalet ve İnşaa Bloğu Başkanı Abdül Selam El-Sofrani “Kurumsal bölünmeleri ve savaşları sona erdirmek için yeni otoriteyi bekleyen kritik sorunların mevcudiyetine ve arayışlara” vurgu yapıyor. Buna karşılık Genel Ulusal Kongre’nin Eski Başkanı Nuri Busahmain ise “Yeni yürütme organının oluşumundan memnuniyetini” dile getiriyor. Libya Hükümeti Eski Başkan adayı Eman El-Kosher de “Bütün krizlerin uzlaşma yoluyla sona ermesi, başta güvenlik ve askerî birimler olmak üzere bütün kurumların yeniden birleştirilmesi gerektiğini” ifade ediyor. Anayasa Taslağı Hazırlama Meclisi üyesi Nadia Omran da “Güvenlik, ekonomik ve sınır konularının yeni otoritenin üzerinde durması ve en önemlisi Anayasa referandumuna zemin hazırlamanın zorunluluk” olduğunu belirtiyor. Tebu Kongresi Başkanı Issa Abdül Mecid, yeni otoriteyi “Libya’daki askerileştirme planları ve General Halife Hafter’in başşehre saldırısına karşı, devrimci ve vatansever” şeklinde nitelendiriyor. Tuareg Aktivisti Musa Tehu Sai de yeni Libya yönetimini “Ülkedeki aktörleri, unsurları, grupları ve figürleri dışlamaması gerektiğini” aktarıyor. Ancak bütün görüş bildirenlere ek olarak, Libya’da güvenlik ve ekonomik sorunları bitirmenin yanında bir de Covid-19 ile mücadele edilmesi ve aşılama işlemlerinin başlatılması zorunluluktur. Çünkü 24 Aralık 2021’deki seçimlere gidilmesinde sağlık tedbirlerinin alınması önem arz ediyor.

Libya’daki bölünmüşlük, ülkeyi dış müdahalelere açık hale getirmiştir. Mısır Cumhurbaşkanı Abdül Fettah El-Sisi, 20 Haziran 2020’de hem Libya Ulusal Mutabakat Hükümeti hem de Hafter birlikleri arasındaki çatışmalarda, ülkesi için, Libya’nın “Sirte şehri ve El-Jufra Hava Üssü, bizim kırmızı çizgimizdir. Mısır’ın doğrudan müdahalesi artık meşrûiyet kazandı” açıklamasını yaptı. Yine El-Sisi’nin aşiretleri eğitmek ve silâhlandırmak fikri de, Libya’nın içişlerine müdahale biçiminde algılanıyor. Diğer taraftan Mısır resmî düzeyde, Cenevre’deki seçim sonuçlarından memnun. Ancak Mısır basınında bunun aksine söylemler de mevcut.

Libya basınından Jamal Zubai, Cenevre’deki seçim ve kararların, “Fransa, Mısır ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne (BAE) yönelik bir darbe ve Libya halkı için zafer” yorumunda bulundu. Mısır Devrim Konseyi Siyasî Büro Başkanı Amr Adel de “Libya meselesi, Mısır rejiminin en büyük başarısızlıklarındandır. Libya’daki yanlış siyaseti, askerî çözümün ve aşiretler arasındaki kaosa sebep olması, Mısır’ın düştüğü durumu gösteriyor. Mısır başlangıçta Hafter üzerinden darbe seçeneğini düşünmüş, ancak izlediği politikaların başarısız olması dolayısıyla siyasî çağrı yapmaya yönelmiştir.” Böylece Mısır’ın politika değişikliğine gittiği söylenebilir.

Libya’daki birçok unsurun Mısır ve BAE’nin siyasî ve askerî müdahalelerine karşı oldukları anlaşılıyor. Cenevre sonrası kurulan Geçici Yönetim’in bozulmaması ve seçimlere kadar ülkeyi iyi şartlarda idare etmesi beklenmektedir.

.

Myanmar’daki darbe

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

09 Şubat 2021, Salı
Myanmar 2017’de, Arakan eyaletindeki Müslümanlar’ın işkenceye uğradıkları ve Myanmar ordusu tarafından öldürüldükleri iddialarıyla gündeme gelmişti.
Her ne kadar Myanmar makamları tarafından yapılan açıklamalarda Müslümanlar’a yönelik şiddetin üzeri örtülmeye çalışılsa da, Bangladeş sınırına 1 milyon Arakanlı Müslüman’ın göç ettiği haberleri gelmişti.

Myanmar, 1 Şubat 2021’de ordunun gerçekleştirdiği darbe ile tekrar gündemde. Ülkeyi 1960’ların başından 2011’e kadar askerler yönetti. Askerler, iktidarı 2011’den de 1 Şubat darbesine kadar seçilmişlerle paylaştılar. 1 Şubat darbesiyle birlikte, en büyük siyasî unsur Ulusal Demokrasi Birliği’nden (UDB) Devlet Danışmanı Aung San Suu Kyi ile Devlet Başkanı Win Myint’in de aralarında bulunduğu üst düzey siyasiler tutuklandılar. Ardından ordu, UDP’nin Kasım 2020 seçimlerine hile karıştırdığı iddiasıyla, olağanüstü hal ilan etti. Yapılan açıklamada istikrarı korumak adına ordunun, Anayasa’daki olağanüstü hal hükümlerine başvurduğu belirtiliyor. İktidar, 1 yıl içinde seçimlere gidilmek üzere, General Min Aung Hlaing’e resmen devredildi.

Darbeye giden süreçte, ordunun Kasım 2020 seçimlerine hile karıştırıldığını öne sürerek itiraz etmiş. Ulusal Seçim Komisyonu da, delil yetersizliğinden dolayı ordunun itirazını reddetmişti. İtiraz üzerine, ordu, UDB’den seçim sonuçları gözden geçirilene kadar Parlamento’nun açılmamasını talep etmiş, ancak bu talep UDB yetkililerince kabul edilmemişti. Böylece ordunun nazarında darbe sebebi oluşturulmuş ve Myanmar’da yaklaşık 10 yıllık kısmî reform dönemi sona ermiştir.

Myanmar’da uzun süredir ordu ve UDB arasındaki sürtüşmeler mevcuttu. Bunlardan başlıcaları ordu ve generallerin tartışmasız baskın konumlarının, UDB tarafından tartışmaya açılması; UDB’nin planladığı bazı reformlar için küçük partilerin de desteğini alması; UDB’nin son seçimlerde oy oranını yüzde 79’dan yüzde 83’e yükseltmesi vb. ihtimal dahilindedir. Birde Myanmar yöneticilerinin, Rohingya halkına karşı yapılan kitlesel zulümlerden dolayı uluslar arası eleştirilerin hedefindeydiler. Diğer taraftan ordu, UDB’nin yükselen popülaritesini de göz önüne alarak, askerî hâkimiyet için Anayasal güvencelerine ilişkin endişeleri sebebiyle darbe yaptığı kuvvetle muhtemeldir. Generallerin kendi konumlarını muhafaza etmeleri hakkında ağırlıklarının olduğu 2008 Anayasası’na yönelik değişiklik girişimlerinin önünü kestiği de bildiriliyor. Darbe sonrasındaki birkaç ay içerisinde ordunun siyasî rolünün yeniden tartışılacağı da muhtemeldir.

UDB, destekçilerine, darbeye karşı şiddet ihtiva etmeyen protestolar çağrısı yaptı. Özellikle demokrasi aktivistleri, öğrenciler ve dini önderler geçmişteki askerî baskılara karşı direnmişlerdi. Zikredilen kesimlerin son darbede de kazanılmış mevcut haklarından geri dönmeyecekleri gelen haberler arasında. Ordunun da darbe karşıtlarının hareketliliğini önlemek adına ülkede güvenlik tedbirlerini arttırıp, internet ve telefon kesintilerine gittiği aktarılıyor. Hatta ordunun, bazı Milletvekillerinin desteğini alabileceğine ihtimal veriliyor.

Myanmar’daki darbeye çevre ülkelerden temkinli tepkiler geldi. Hindistan ve Endonezya darbe hakkında, bütün tarafları şiddetten kaçınmaya ve demokratik çözüm bulmaya davet etti. Tayland ve Kamboçya da yaşanan gelişmenin, Myanmar’ın “iç meselesi” olduğunu bildiriyor. ASEAN (Güneydoğu Asya Uluslar Birliği) ise, Myanmar’daki darbe konusunda bölünmüş durumda.

Çin’in, Myanmar ordusuna desteği olabileceğine yönelik iddialar var. Ancak Pekin’den yapılan açıklamada toplumsal istikrarı koruma ve farklılıklardan kaynaklı sorunları çözme vurgusu yapılıyor. Elbette bunda Myanmar’ın Çin’in önemli ekonomik ortağı olduğu unutulmamalı. Çin’in açıklamasından, Myanmar’daki ekonomik çıkarlarını tehdit edebilecek herhangi bir karışıklığı uygun bulmadığı da düşünülebilir. Bununla birlikte Çin’in, Doğu Türkistan’a uyguladığı baskıyı da, Myanmar için yaptığı son açıklama ile çeliştiği aşikârdır.

Myanmar’daki darbe ile son 10 yıldaki kısmî reform ve zayıf demokrasi denemeleri engellendi. Ülkede demokrasinin gelişmesiyle, Müslümanlar’a karşı uygulanan her türlü baskının, toplumsal kesimlerce daha fazla farkındalık arz edeceği beklentiler arasındadır.

.

İslamofobi ve Berkeley Merkezi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

06 Şubat 2021, Cumartesi
İslamofobik vakıalar arttıkça, İslamofobi hakkındaki çalışmalarda artış gözlemleniyor. İslamofobi çalışmalarına genellikle rapor, olay incelemesi, makale, kitap vb. şekilde rastlamaktayız.
Ancak California Üniversitesi, Berkeley Irk ve Cinsiyet Merkezi (University of California, Berkeley Center For Race & Gender) özellikle İslamofobi alanındaki ciddî çalışmalarıyla dikkat çekiyor. Merkez’de çoğunlukla Müslüman akademisyen, araştırmacılar ve düşünürler bulunuyor.

Merkez, İngiltere’deki Runnymede Trust’ın 1991’deki raporunda İslamofobi tanımına ve İslâm hakkında yazılan ifadelere karşı çıkışıyla biliniyor. Yine Merkez, Runnymede Turst’ın raporundaki “İslâm, monolitiktir ve yeni gerçeklere uyum sağlamaz; İslâm diğer büyük inançlarla ortak değerleri paylaşmaz; bir din olarak İslâm, Batı’dan aşağıdır, arkaik, barbar ve mantıksız; İslâm şiddet dinidir ve terörü destekler; İslâm şiddetli bir siyasî ideolojidir” ifadelerini kabul etmiyor. Hatta Merkez kendi web sitesinde, İslâm ve Müslümanlarla bağdaşmayan bu tür tesbitleri ve İslamofobi’yi “İngiltere ve genel anlamda Avrupa’daki Müslümanlar’ı yabancı düşmanlığıyla formüle etmek için ortaya atıldığını” kaydediyor.

Merkez, İslamofobi’yi de “mevcut Avrupa merkezli ve oryantalist küresel güç yapısı tarafından kışkırtılan, uydurulmuş bir korku ve önyargıdır. İslamofobi’nin hedefindeki Müslümanlar’ın, kaynak dağılımındaki eşitsizliklerin sürdürüldüğü ve genişletildiği küresel bir ırksal yapıyı yeniden sunuyor ve yeniden teyit ediyor” biçiminde açıklıyor.

Merkez’in birde “İslamofobi Araştırma ve Belgeleme Projesi (The Islamophobia Research and Documantation Project –IRDP-) mevcut. IRDP de, İslamofobi ve Amerikan Müslüman toplumu üzerindeki etkisinin sistematik ve ampirik yaklaşımlarına odaklanmaktadır. IRDP öncüsü Dr. Hatem Bazian “Müslümanlar’ın dünyanın dört bir yanında hukuki, sosyal ve siyasî ayrımcılığa maruz kalan şeytani ve korkulan küresel bir ötekiye dönüştürülmeye çalışıldığını” belirtiyor. Bazian “gazete makaleleri, televizyon programları, kitaplar, filmler, siyasî tartışmalar, göç, güvenlik, kültürel çatışmaların faklı ülkelerde egemen kültür içerisinde İslâm’ın damgalanmasına dair fazlasıyla olumsuzluk üretiyor. IRDP olarak, ABD’de muhtelif verileri belgeleyip ve analiz ederek, çalışmaları merkezimizde toplayıp akademik çözümler üretmeye gayret ediyoruz” cümlesini sözlerine ekliyor.

Merkez’de diğer taraftan “İslamofobi Çalışmaları Dergisi (Islamophobia Studies Jurnal)” adında bir de yayın yapılıyor. Derginin başlangıçta iki yılda bir yayınlanması amaçlanmış. Fakat İslamofobi hakkındaki gelişmeler, derginin farklı tarihlerde yayınlanmasına sebep olduğu anlaşılıyor. Derginin ilk sayısı Bahar 2012’de yayınlanmış. Diğer sayılar ise Bahar 2014, Güz 2014, Güz 2015 ve Bahar 2016’da yayınlanmıştır. Merkez’in farklı isimlerde yayınlanmış kitapları da mevcut.

Web sitesinden ve yayınlarından anlaşıldığı kadarıyla Merkez, ABD’deki İslamofobi çalışmalarını esas alırken, kendisini de İngiltere’deki Runnymede Trust’a karşı konumlandırmış vaziyette.

Avrupa ve ABD’de yükselen İslamofobi’ye karşı, bilimsel çalışmaların yapılması elbette önemli. Bununla birlikte İslamofobik olay ve davranışların, yanlışlığına dikkat çekmek ve Batı’da ve Müslüman toplumunda en alt kesiminden başlayarak bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmalarının yapılması, artık zorunluluk halini almış durumda.

İslamofobi’ye karşı belirli bir düzeyde bilincin oluşturulmasında her Müslüman’a görev düşüyor.

Orta Asya’nın merkezinde Rusya ve Çin ilişkileri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

02 Şubat 2021, Salı
Devletler eski tarihlerden beri dünyanın muhtelif coğrafyaları için hegemonya yarışı içerisinde olmuşlardır. Modern dönemde de bu rekabet farklı alanlarda devam etmektedir.
Topraklarında güneş batmayan İngiltere emperyalizm, kolonyalizm ve hegemonya yarışında sınır tanımayan özelliğiyle öne çıkmaktadır. Bugün Rusya ve Çin bölgesel ve uluslar arası arenada adlarından söz ettirmektedir. Her iki ülkenin Orta Asya politikaları, uzmanlar tarafından takip ediliyor.

İngiliz coğrafyacı, akademisyen ve siyasetçi Halford John Mackinder (1861-1947), coğrafya ve dış politika arasında doğrudan bir nedensellik ilişkisi kuran ve uluslar arası ilişkilerde jeopolitik teorilerin ortaya çıkmasında önemli katkıları olanlardandır. Mackinder için Orta Asya, Avrasya’nın “Heartland” yani kalbi veya merkezidir. Mackinder “Orta Asya’yı yöneten dünyayı yönetir” ifadesiyle, Orta Asya’nın jeostratejik ve jeopolitik gerçeğini belirtmektedir. Bu iki özelliğiyle Orta Asya, küresel güç dengesini derinden etkileyebilen ve değiştirebilen bir bölge.

Orta Asya’da geçmişte ağırlıkta Rus ve İngiliz rekabeti söz konusuyken, günümüzde ise başlıca İran, Türkiye, ABD, Rusya ve Çin’in bölgedeki ciddî politikaları mevcuttur. Bunlardan Orta Asya’da toprakları bulunan Rusya ve Çin’in, bölge hakkında Batı kaynaklı algıladıkları tehdide karşı bir takım strateji geliştirdikleri görülüyor.

Rusya’nın, imparatorluk döneminden bu yana güvenlik odaklı siyaseti biliniyor. Rusya’nın Libya, Suriye, Karabağ, Cibuti gibi farklı coğrafyalardaki çatışma bölgelerinde ve üsleriyle oynadığı rol belirleyici olabiliyor. Çin de bilhassa son 20 yılda dünya piyasalarını belirleyen bir konuma geldi. Hatta sanayi, ticaret ve yatırım hamlelerinden dolayı, enerji (petrol, doğal gaz vd.) ihtiyacı duymaktadır. Yine iki ülkenin Orta Asya’yı da kapsayan projeleri sebebiyle karşı karşıya kalabileceği tahmin ediliyordu. Ancak ne Rusya’nın “Avrasya Ekonomik Birliği” ve ne de Çin’in “Kuşak Yol Girişimi”, Asya’nın yükselen iki gücünü karşılaştırmadı. Yakın gelecekte de böyle bir durumun gerçekleşmesine pek ihtimal verilmiyor.

Rusya ve Çin’in rakip olup olmadıkları sorgulanadursun, her iki ülke, Batı’nın Orta Asya’da etkisini genişletme gayretlerini takip ediyor ve ortak tehdit karşısında, şu an için farklılıklarını fırsata dönüştürme anlayışını benimsedikleri değerlendiriliyor.

Soğuk Savaş sonrasında Rusya’nın daha çok “teknik yardım, güvenlik, terörizm, uyuşturucu ticareti, silâh kaçakçılığıyla mücadeleye yöneldiği” belirtiliyor. Diğer taraftan Çin “alt yapı yatırımları, tabiî kaynakların kullanımı, sanayi, ticaret” alanlarında yoğunlaştığı aktarılıyor. Çin’in 2001’de Orta Asya ülkeleri ile ticaret hacmi 1,5 milyar ABD Doları iken, 2019’da 46,5 milyar Dolar’a yükseldiği kaydediliyor. Çin, “Pekin Fuarı 2018” tanıtımıyla Türkî Cumhuriyetler de dahil olmak üzere, tüm Orta Asya ülkeleriyle önemli boyutta yabancı yatırımlara yöneldi.

Rusya ve Çin’in farklı alanlardaki yükselişi, Orta Asya ve Avrasya’da Batı etkinliğini önleyebilecek “rekabetten ziyade tamamlayıcılık”a dönüşmesi de ihtimallerdendir. Rusya’nın Ukrayna, Suriye ve Libya’da dönem dönem Batılı ülkelerin uygulamalarında rahatsızlığı her kesin malûmu. Aynı şekilde Çin’in de özellikle ABD ile yaşadığı Huawei üzerinden yürütülen ticaret savaşı şeklinde adlandırılan sorun bilinmektedir.

Dolayısıyla Orta Asya’nın merkezinde, Rusya ve Çin arasındaki “rekabet veya tamamlayıcılık” tartışmasındaki ortak temel motivasyonu “Batı karşısında duruş”ları belirlemektedir demek doğru olacaktır.

Bugün ise, Rusya ve Çin’in “Batı karşısında duruşları”ları, geçmişte devletler arasında imzalanan dostluk anlaşmalarını çağrıştırmaktadır. Rusya ve Çin arasındaki rekabetten bahsederken, tamamlayıcılığın kırılganlığı da unutulmamalı.

.

Umman’ın reform girişimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

26 Ocak 2021, Salı
Umman Sultanı Kabus, 10 Ocak 2020 günü 79 yaşında vefat etmişti. Kabus’un Yerine, kuzeni ve eski Kültür Bakanı 1954 doğumlu yeni Sultan Hişam bin Tarık El-Said yemin ederek göreve başlaşmıştı. (Yeni Asya, Sultan Kabus’un Vefatı ve Umman, 14 Ocak 2020)
Umman’ın yeni Sultanı El-Said, 11 Ocak 2021’de ülkesi için yeni bir Yasama Konseyi kurmak ve iktidarının devrini garanti altına almak üzere Veliaht Prens atamak için 2 adet Kraliyet Kararnamesi yayınladı. Veliaht’ın belirlenmesi ve yetkilerinin tanımlanması önem arz ediyor. Çünkü halefi Sultan Kabus, hayattayken yerine herhangi bir Veliaht tayin etmemişti. Sultan Kabus, kendisinden sonra yerine geçecek kişinin kuzeni El-Said olduğunu belirten bir mektup bırakmıştı. El-Said’in tahta çıkmasını sağlayan unsur da bu mektup olmuştu.

El-Said, belirtilen 2 Kararname’nin dışında ülkesinde siyasî ve ekonomik reformlar yapmayı da planlıyor. Reform kapsamında ülke yönetiminin temelinde hukukun üstünlüğü ve yargının bağımsızlığına vurgu yapılıyor.

Kararname ile vatandaşların hakları, hürriyetleri, kadın-erkek eşitliği, çocuk, engelli ve gençlerin refahına atıf yapılıyor. Aynı zamanda zorunlu temel eğitim, yeni üniversitelerin kurulması, bilimsel araştırmaların teşvik edilmesi amaçlanıyor. Yerel yönetim sisteminin muhtemel ana hatlarından detayları verilmeden bahsediliyor. Umman Kraliyet Konseyi’nin ülkeye yapılması planlanan yatırımların önünün açılmasıyla, kalkınmayı hedeflediği aktarılıyor.

Kararname’yle Devlet Malî Denetim ve İdare Kurumu’nun kurularak, hükümetin performansı takip edilerek El-Said’e raporlar düzenlenecek. El-Said’in yeni bir vizyonla göreve başladığı ve yayınlanan Kararnameler’in yenilenme ve kalkınma adına bir başlangıç olduğuna işaret ediliyor. İç politikada bu tarz gelişmeler yaşanırken, dış politikada merhum Sultan Kabus’un çizgisinde devam edileceği kuvvetle muhtemeldir.

Umman’ın uzun yıllardır bölgesel ve uluslar arası sorunlarda tarafsız siyaset izlediği bilinmektedir. Hatta tarafsız dış politika anlayışından dolayı Umman’a, Ortadoğu’nun İsviçre’si denilmektedir.

Katar’a Haziran 2017’de Suudi Arabistan liderliğinde uygulanan ekonomik abluka ile Körfez İşbirliği Konseyi’nde (KİK) derin bir bölünmüşlük meydana gelmişti. Umman, KİK üyesi olmasına rağmen bu konuda tarafsızlığını korudu. Tarafsızlığını devam ettirmek için de KİK’in bazı toplantılarına katılmadı veya hükümet temsilcisi düzeyinde katılım sağladı. 2019 Yılı Aralık ayının ilk haftası Suudi Arabistan’da Körfez ülkelerinin Katar ablukasını sona erdiren KİK zirvesine Umman heyeti, Başbakan Yardımcısı düzeyinde katılmıştı.

KİK zirvesinde ablukanın kaldırılması kararı Kuveyt’te kutlamalarla karşılanırken, Umman ise karardan diplomatik memnuniyetini bildirmişti. Hatta Umman’ın krizin başlangıcındaki arabuluculuk girişimleri sonuçsuz kalmıştı. Ancak Katar krizinin sona ermesinde ABD baskısından da bahsediliyor.

Umman’ın memnun olmadığı KİK kararlarından dolayı bazen Suudi Arabistan’la mesafeli olsa da, bu durumu hiçbir zaman krize dönüştürmedi. KİK’in başarısızlıkla sonuçlanan “Körfez Para Birliği” düşüncesine karşı çıkmasına rağmen, üye ülkelerle ilişkilerini sürdürdü.

Umman, diğer KİK üyelerine göre İran’la iyi diplomatik ilişkilerini sürdürdü. Bununla birlikte İran ile Batı arasındaki Nükleer Anlaşma krizinin gizli müzakerelerinin bir bölümü Muskat üzerinden yürütüldüğü belirtiliyor. KİK üyelerinden Kuveyt ve Katar’ın da İran’la normale yakın ilişkileri olduğu biliniyor. Birde Katar’ın, Türkiye ile de iyi ilişkileri dikkat çekiyor.

ABD’nin yaptırımlarına maruz kalan İran, BAE’nin yaptırımlar doğrultusunda hareket etmesinden dolayı, Umman’ı BAE’nin yerine ikame ediyor. Umman üzerinden ticarî bağlantılarını kuruyor.

Yemen’deki çatışmalar, Umman’ın ulusal güvenliğiyle yakından ilgili. Umman ve Suudi Arabistan sınırındaki El-Mahra bölgesi stratejik açıdan önemli. Birkaç yıl önce Suudi Arabistan ve BAE, Umman’ı, Yemen’deki Husiler’e İran’ın yardımına bir rota şeklinde davrandığına dair üstü kapalı suçlamışlardı. ABD’deki yeni Joe Biden yönetiminin, Yemen’de Umman’ın güvenliğini de sağlayacak kapsamlı bir çözüm üretmesi beklentiler arasında.

Sultan Kabus’un vefat yıl dönümünde, El-Said’in reform çabaları izleniyor. Reformlarla birlikte Umman’ın, bölgede kendine özgü konumunu koruması muhtemeldir.

.

İslamofobi ve İİT

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

23 Ocak 2021, Cumartesi
İslamofobi İslâm’a, Müslümanlara, camilere, dinî merkezlere, Kur’ân-ı Kerîm’e, Müslümanlar’ın geleneksel kıyafetlerine, ırkçılığa ve ayrımcılığa kadar uzanan korkuyu ifade ediyor. Hatta bazı saiklerce bu korku tırmandırılarak Hz. Muhammed’e (asm) hakaretlere ve Müslümanlar’ın öldürülmesine varan şiddet eylemlerine sebep oluyor.
Aslında Batı’nın İslâm, Müslüman ve Doğu karşıtı kesiminin zihinlerindeki tutum ve davranışlara yansıması da görülüyor.

Tarihî geçmişi de olan İslamofobi hakkında, eylemlerin muhtevası, yönü ve biçimi farklı tanımlamaları da beraberinde getiriyor.

İslamofobi özellikle son 20 yılda giderek daha fazla gündemde yer alıyor. Peki İslamofobi hakkında, İslâm İşbirliği Teşkilâtı (İİT) neler yapıyor? İİT’nin resmî web sitesi incelendiğinde Mayıs 2007’den bu yana, her yıl İslamofobi eğilimini izleyerek ve üye devletlere periyodik raporlar hazırladığı anlaşılıyor. Birde İTT, İslamofobi çalışmalarında BM İnsan Hakları mekanizmaları ile mümkün olduğu kadar diğer uluslar arası kuruluşlarla koordinasyon ve işbirliği içerisinde olduğu belirtiliyor. İslamofobi için bilgilendirme çalışmalarında bulunduğu belirtilen İİT, bütün bu faaliyetlerini Genel Sekreterliğe bağlı İslamofobi Gözlemevi bünyesinde yaptığı kaydediliyor.

İİT’nin, İslamofobi ile ilgili en son raporu 27-28 Kasım 2020’de Nijer’in başşehri Niamey’de düzenlenen 47. Dışişleri Bakanları Toplantısı sonrasında “İİT İslamofobi Gözlemevi 13. Raporu” başlığıyla yayınlandı. Rapor toplam 4 bölümden meydana geliyor.

Birinci bölüm “Din ve İmana Dayalı Ayrımcılık ve Nefret” başlığı altında “15 Mart 2019’daki Yeni Zelanda’da Müslümanlara Yönelik Terör Saldırısı, Mart 2019 AB Parlamentosu Seçimleri, Uluslararası Adalet Divanı’nda Myanmar’da Roginyalılar’a Karşı Soykırım Dâvâsı Sorunu, Hindistan Hükümeti tarafından Vatandaşlık Değişiklik Yasasının (CAA) getirilmesi, Hz. Muhammed’e (asm) Hakaret ve Alay Etme Girişimi” gibi konular ele alınıyor.

İkinci bölümde “İslamofobi Tezahürleri” başlığı altında “ABD, Kanada, Avrupa, Myanmar, Çin, Sri Lanka, Hindistan, Avustralya, Yeni Zelanda gibi coğrafyalarda İslamofobik eğilimlere” yer verilmiştir. Buna ek olarak “peçe, hicap ve burka vb. kıyafetlere karşı politikalar” da ele alınmıştır.

Üçüncü bölümde “Bazı Olumlu Gelişmeler” başlığı altında “Kamu Politikası, Mahkeme Kararları, Camilere Destekler, İnançlar ve Tesettür” maddeleri inceleniyor.

Dördüncü ve son bölümde de “Sonuç ve Öneriler”e yer alıyor.

İİT’nin İslamofobi Gözlemevi ve raporları, sorunun belirlenmesinde ve takibinde önemli. Ancak bu çeşit faaliyetlerin tek başına yeterli olmadığı da, yaşanan İslamofobik eylemlerden anlaşılıyor. İİT’den daha etkin ve somut adımlar atması bekleniyor. Özellikle de Korona salgını döneminde etkin ve somut girişimlere daha çok ihtiyaç var.

Covid-19 salgınının dünya çapında yıkıcı yansımalarının yaşandığı dönemde, bazı ülkelerdeki Müslüman karşıtı gruplar, Müslümanlara yönelik nefreti körüklemek için salgın krizinden yararlandı. Sosyal medyada, Müslümanlar’ın namaz kılmak için camilere devam ederek salgını yaydıkları iddiaları üzerine çok sayıda Müslüman saldırıya uğradı. Bazı İslamofobik figürler de Korona krizini Müslümanlara karşı, gündem belirlemede araç olarak kullandılar. Bununla ilgili Hindistan’da “#CoronaJihad” ve “#BioJihad” Hashtag’leri Twitter’da trend oldu.

Sonuçta Müslümanları, ülkede virüsü yaymakla suçlayan sahte söylem ve iddialar sosyal medyada dolaşmaya başladı. Ardından Müslümanlar, toplum için bir tehdit olarak gösterildi. Hindistan’da Korona salgını sürecinde, Müslümanlar’a yönelik şiddet ve saldırıların arttığına işaret ediliyor.

Basın ve yayın yoluyla yapılan söylem nefretine bir de sosyal medya eklendi. İİT’nin de, Hindistan’daki İslamofobi sorununa nasıl yaklaşacağı ve çözüm üreteceği merakla bekleniyor.

.

Onlarda” ve “Bizde” İslamofobi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

19 Ocak 2021, Salı
İki kutuplu dünya sisteminin Soğuk Savaşı’nda, devletler Kapitalist blokun temsilcisi ABD ile Sosyalist / Komünist blokun lideri SSCB arasında taraflara ayrılmışlardı.
Her iki taraf içerisinde farklı Müslüman ülkeler de bulunmaktaydı. ABD Başkan Jimmy Carter (1977-1981) döneminde, Komünizme karşı bir savunma hattı “Yeşil Kuşak”ı kurarak İslâm ülkelerini bu projesinde birer aktör olarak kullanıldığı belirtiliyor.

SSCB’nin 1989’da çökmesi ile uluslar arası sistem ABD öncülüğünde tek kutuplu olmuş, Komünizme karşı İslâm’ı ileri sürmesine gerek kalmamıştı. Samuel Huntington’ın ilk defa 1993’te Foreign Affairs Dergisi’nde yayınlanan “Medeniyetler Çatışması” başlıklı makalesi, tek kutuplu dönemde dünyayı yeni bir kategoriye tabi tutmaktaydı.

Yeni dönemde Komünist tehlike ortadan kalkmış ve “kendisini zıddı üzerinden tanımlamak gereği duyan Batı” için yeni bir düşman icat etmekte gecikilmedi. Soğuk Savaş sonrasında Batı’da Komünizm yerini İslamofobi’ye bırakmıştır. Bunun Türkiye’deki yansıması ise “irtica” korkusu yayılması veya tartışması olduğu kuvvetle muhtemeldir. Artık Batı için eskinin “barbar, geri kalmış Müslüman” imajı yine söz konusuydu. Elbette bu algıyı oluşturan da yine Batı’nın kendisiydi.

Halbuki Batı, zamanında uyguladığı emperyalizm ve kolonyalizm politikalarıyla İslamofobi’yi bir bakıma kendisi inşa etmişti. Günümüz dünyasında ise, Kapitalizmin temsilcilerine, İslâm coğrafyasının petrol ve doğal gaz başta olmak üzere yer altı kaynakları hep cazip olmuştur. Bununla birlikte İslamofobi, Batı’nın İslâm’a üstünlüğünü esas alan, ırkçı ve sömürgeci bir projesidir. “Medeniyetler Çatışması”nın meşrûlaştırmaya çalıştığı Müslümanları yıpratma anlayışıdır. Özellikle 11 Eylül 2001 terör olayları, Büyük Ortadoğu Projesi (BOP), ılımlı İslâm devamında El-Kaide ve Taliban terör örgütleri üzerinden yapılanlar bu yıpratmanın en önemli yapı taşlarıdır.

11 Eylül döneminin ABD Başkanı George W. Bush’un nefret söylemi hatırlardadır. Terör eylemlerinin ardından Bush “ya bizdensiniz ya onlardan” diyerek izleyeceği siyaset hakkında fikir vermişti. Yani “biz”, hürriyet ve demokrasi savunucusu. Diğeri de “onlar”, yani Müslümanları da terörist şeklinde tanımlamıştır.

Sonraki dönemde de Batılı ülke uyruklu vatandaşların Müslüman olmalarıyla birlikte IŞİD’e katılıp, başka bir Müslüman’ı Cihad adına öldürmesi, bütün dünyaya canlı yayınlarda izletildi. Sonuçta Müslüman ve terör kavramları beraber anılarak, İslamofobi uygulamasında bir adım daha atılmıştır demek yanlış olmayacaktır.

Batı’da İslamofobi var da, biz de yok mu? Cumhuriyet’in ilânı ile Türkiye’de eskiden kopuş adına siyasî ve sosyolojik değişim ve dönüşümler yaşanmıştır. Türkiye’de, Batı yanlısı modernleşme taraftarı “devletçi seçkincilerle”, değişim ve dönüşümlere karşı olduğu ya da bunun nasıl yapılması gerektiği hususunda fikir ileri sürenler arasında çelişki yıllarca yaşanmıştır. Bununla ilgili olarak Ali Çarkoğlu ve Binnaz Toprak’ın TESEV Yayınları’ndan 2006’da yayınlanan “Değişen Türkiye’de Din, Toplum ve Siyaset” başlıklı çalışması dikkate değerdir. Çalışmada “kuruluş yıllarından itibaren Cumhuriyet kendisini sürekli din temelli reaksiyoner bir tehdit altında hissetmiştir.” Böylece Cumhuriyeti savunmak adına din hedef tahtasına oturtulmuştur. Yine dini hedef alan politikalarla, dindarlar “ötekileştirme, ayrımcılık, eğitimde fırsat eşitsizliği, başörtüsü sorunu, dinî eğitim kurumlarının müfredat ve sistemlerinin değiştirilmesiyle meslek liselerinin eleman yetiştirmesinin de önü kapatılmıştı. Bütün bunların uğruna 28 Şubat Post-Modern darbesi bile gerçekleştirilmişti.”

28 Şubat Post-Modern darbesi, Türkiye’de Müslümanları / dindarları öcü, yobaz, irtica, örümcek kafalı vb. ifadeleriyle tanımlayan İslamofobi’nin zirvesidir denilebilir. Dolayısıyla İslamofobi yalnızca Batı’ya özgü bir durum değildir. Yukarıdan dayatmacı değişim ve dönüşüme maruz kalan Mısır, Tunus, Türkiye gibi Müslüman ülkelerde dinî yaşayışın ve dinî değerlerin toplumdan uzaklaştırılma girişimleri siyasî ve sosyolojik sorun teşkil etmiştir.

Sonuçta İslamofobi, Batı’da olduğu gibi İslâm ülkelerinde de değişik formlarda mevcuttur.

.

İslamofobi ölçeği

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

16 Ocak 2021, Cumartesi
İslamofobi, Batı’da “İslâm karşıtlığını, İslâm’a karşı duyulan korkuyu, kin ve nefreti” ifade etmekte kullanılıyor.
Kavram İslâm’a ve Müslümanlara karşı sebepsiz korku, düşmanlık, ötekileştirme, ayrımcılık ve şiddeti meşrûlaştırmayı beraberinde getiriyor. Birde bugün gelinen noktada İslamofobi artık Müslümanlara karşı çeşitli kültürel, toplumsal ve dini ayrımcılıkların hepsini kapsayan bir kavram haline gelmiştir. Bununla birlikte İslamofobiyi ırkçılık ve zenofobi (yabancı düşmanlığı) tanımlamalarından ayrı tutanlarda mevcut.

Giriş cümlesinde de belirtildiği üzere İslamofobi “İslâm’a karşı duyulan korkuyu, kin ve nefreti” açıklıyor. Fakat Müslüman ve İslam karşıtı yaşanan olaylar ve edinilen tecrübeler, İslamofobi’nin kavramsal kullanımına değişik anlamlar yüklendiğini de gösteriyor. İslamofobi hakkında yapılan çalışmalar daha çok kavramın anlamı ve sahadaki olaylar üzerinden değerlendiriliyor. Diğer taraftan İslamofobi’nin, Müslümanları nasıl etkilediğini ve bu yöndeki algılarını ölçmek pek mümkün olmamıştır.

İslamofobi’yi ölçmek için Norveç Oslo Üniversitesi Psikoloji Bölümünden Jonas R. Kunsta ile Pal Ulleberg ve yine aynı üniversitenin Psikososyal Bilimi Bölümü’nden David L. Sam’in, Mart 2013’te Uluslararası Kültürlerarası İlişkiler (International Journal of Intercultural Relations-Cilt 37, Sayı 2) Dergisi’nde “Algılanan İslamofobi: Ölçek Geliştirme ve Doğrulama (Perceived Islamophobia: Scale Development and Validation –PIS- )” başlıklı makalesi dikkate değerdir. Hatta İslamofobi’nin ölçeklendirilmesi hakkında yapılan tek çalışma denilebilir.

Algılanan İslamofobi Ölçeği (PIS) çalışması ilk aşamada Alman ve Araplar’dan 167 kişi, Alman ve Türkler’den 184 kişi, İngiliz ve Pakistanlı’lardan 205 kişi üzerinde açıklayıcı faktör analizindan yararlanılarak 3 faktörlü ölçek araştırması yapılmıştır. Çalışmadaki faktörler için “İslam ve Müslüman korkusu, İslamiyet korkusu ve medyada İslamofobi algıları” gibi alt ölçekler de kullanılarak hesaplanmıştır. İlk aşamanın test sonuçlarında PIS’ın algılanan psikolojik sorunlar ve ayrımcılık ile doğru orantılı olduğu kanaatine varılmıştır. Başka bir ifadeyle Avrupa’da, Müslümanlara karşı İslamofobik davranışlar sergileyenlerin nedenleri arasında psikolojik problemler ve ayrımcılık temelli duygular bulunmaktadır.

Çalışmanın ikinci aşaması da Alman ve Türkler’den 262, Fransız ve Mağripliler’den 277 kişi, İngiliz ve Pakistanlı’lardan 249 kişi üzerinde doğrulayıcı faktör analizinden yararlanılarak 3 faktörlü çözüm üzerinde durulmuştur. PIS’ın algılanan stres ve ayrımcılıkla doğrudan ilişkili olduğu, ayrımcılığın ileri seviyelerinde dini ve etnik kimlik temelli nedenler bulunduğu anlaşılmıştır. Çalışmanın sonucunda Avrupa’da ayrımcılık karşıtı yasaların, Müslüman azınlıkları korumada yetersiz olabileceği düşüncesinin hasıl olduğu kaydedilmiştir.

Makalede ayrıca İngiltere’de 2007-2011 arasında 88 bin ırkçı saldırı gerçekleştiği belirtiliyor. Müslümanlara karşı bu ırkçı saldırıların yapılmasında önyargı ve taciz davranışlarının rol oynadığı tespit edilmiştir. Avrupa’da Müslüman öğrenciler okullarda engellenme ile karşılaşmış, eşitsiz yaklaşımlarla mağduriyet yaşadıkları aktarılmaktadır.

Çalışmanın sonuç bölümünde birçok Müslüman’ın günlük yaşamlarında sadece dini ayrımcılık değil, toplumda da değersizleştirildiklerinin farkında oldukları belirtiliyor. Müslümanlar’ın, bazı Batı Avrupa ülkelerindeki fikir iklimi ve dini damgalanmadan dolayı ruhsal sağlıklarının bozulduğu ve tedirginlik yaşadıkları bildiriliyor. Siyasiler, medya ve kanaat önderlerinin, Müslümanlar’ın yaşadıklarını ciddiye almaları gerektiği vurgulanıyor. Kişilerin inancına ve dini grubuna yönelik toplumsal korkuyu algılamak, ayrımcılıkla sınırlı kalmıyor ve daha başka olumsuz duygu ve davranışları da beraberinde getiriyor. Dolayısıyla İslâm ve Müslümanlara karşı olumsuz hareketlerden uzaklaşabilmek için, toplumsal gruplar arasında kültürlerarası temasın teşvik edilmesi gerektiğine işaret ediliyor.

İslamofobi hakkında İslâm ülkelerinde de muhtelif çalışmalar yapılıyor. Ancak İslamofobi’nin mağdurları Müslümanlar olurken, “Algılanan İslamofobi Ölçeği” çalışmasını yapmak da Norveçli bilim insanlarına düşüyor. Aslında bu bile, bizlere İslamofobi çalışmalarında hangi aşamada olduğumuza dair ipucu veriyor.

İslamofobik davranışların bir insan hakları ihlali olduğu, Avrupa’da ulusal yasalarda ve AB bünyesinde İslamofobi’nin “nefret söylemi, ırkçılık, ayrımcılık (etnik, kimlik, kültür), yabancı düşmanlığı, ötekileştirme” vb. çerçevede değerlendirilerek kanuni tedbirler alınması zorunluluktur. AB’ye “insan hakları, hukukun üstünlüğü, demokrasi, hürriyetler” gibi Kopenhag Kriterleri hatırlatılarak, Avrupa’daki Müslüman azınlıkların “dini çoğulculuk” kapsamında değerlendirilmesi gerekmektedir.

.

Runnymede Trust’ın İslamofobi raporları

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

12 Ocak 2021, Salı
İslamofobi kavramı ve kısa tarihî gelişimini 5 Ocak 2021 tarihli “İslamofobi” başlıklı köşe yazımda sizlerle paylaşmıştım.
SSCB’nin 1989’da dağılması, Doğu ve Batı bloğunu ayıran Berlin Duvarı’nın 1991’de yıkılmasıyla Avrupa’nın Demir Perdesi açılmıştı. Böylece İki Kutuplu dünya sisteminin Soğuk Savaş’ı sona ererek, yeni bir uluslar arası sistem dönemi başlamıştı.

Başlayan yeni dönemde kimlik, kültür, azınlık gibi kavramlar önem kazanmıştır. Özellikle 1990’lardan itibaren azınlık dinî gruba karşı İslamofobi kavramı Avrupa’da gündeme taşınmıştır.

İslamofobi terimi tarihî anlamda, kaşıtları için, İslâm’ın doğuşuna kadar götürülebilir. Ancak İslamofobi, ilk defa İngiltere’de faaliyet gösteren düşünce kuruluşu Runnymede Trust’ın 1997’de “İslamofobi: Hepimiz İçin Bir Zorluk (Islamophobia: A Challenge for Us All)” başlığıyla yayınladığı raporda kaydedilmektedir. Runnymede Trust’ın sonraki tarihlerde de aynı konuyu ele alan yayınları mevcuttur.

Rapor’dan anlaşıldığına göre Avrupa’da İslâm, Müslüman, Doğu çekincesi ya da korkusunun çok uzun süredir var olduğu belirtilmektedir. Rapor’da İslâm’ın, “Batı karşısında ikinci sınıf statüde nitelendirilmesi” de Müslümanlara yönelik düşmanlık gütme sürecini hızlandırmakta. Buna Müslümanlar’a karışı ayrımcılık, dışlama, önyargı, ötekileştirme vb. davranışları eklemek gerekiyor. Belirtilen davranış şekillerinin daha ileri boyutu Müslüman kişilere fizikî şiddete dönüşmektedir. Raporun yayınlandığı 1997’den günümüze Müslümanlara yönelik bu davranışlar ve şiddet eylemlerini medyada fazlasıyla gördük. Aslında İslâm’a ve Müslümanlara karşı bu çeşit eylemlerin meşrûiyet zemini bulması daha üzücü.

Rapor’da Avrupa’da İslamofobi söylem ve davranışlarının sebepleri sıralanmakta: “İslâm değişime direnmektedir; İslâm öteki algılanmaktadır; İslâm’ın dün ve bugün diğer medeniyet ve kültürlerle etkileşimi olmamıştır; İslâm geri kalmış ve ilkel görülmektedir; İslâm şiddet, yanlısı ve din temelli terör üretmektedir; İslâm, siyasî ideoloji görülmektedir… Rapor’da İslâm için muhtelif olumsuzluklar ifade edilmiştir.

Runnymede Trust, Haziran 2004’te yayınladığı “Yeni Müslümanlar (The New Muslims) başlıklı raporda özellikle 11 Eylül 2001 terör olaylarından sonra İslamofobi meselesini ele almaktadır. Rapor 2 bölümden oluşuyor. 1. Bölümün ana başlığı “Müslüman Sorunu”. Bu başlık altında “ırk ve etnik çalışmalar, farklılık, Müslüman vatandaşların Avrupa’da uyumu ve cinsiyet” konuları ele alınmıştır. 2. Bölümde de “Yeni Müslümanlar” başlığı altında “Müslümanların askerlik hizmetleri, grup dayanışmaları, eğitim, yayınlar, radikalleşme, göçmenlik, diaspora, azınlık vb.” konulara değinilmiştir. “Yeni Müslümanlar” Raporu’nun odak noktası İslamofobi ile mücadelede Avrupa’daki yasal yetersizlikler vurgulanıyor.

Runnymede Trust, 2013’teki Rapor’unda da “Müslümanlara karşı ayrımcılığın arttığını, İslamofobi olayların yetkililere bildirilmesi için telefon hattı kurulduğu, aşırı sağcılık hakkında tedbirler alınması gerektiği” belirtiliyor.

Runnymede Trust’ın 2018’de “İslamofobi: Halen Hepimiz İçin Bir Zorluk (Islamophobia: Still A Challenge for Us All)” adı ile en son Raporu’nu yayınladı. Rapor’da “İslamofobi nedir?, yoksulluk, ırkçılık, sağlık, işgücü, Müslüman karşıtı nefret suçları, normalleşme, sivil toplum, feminizm, cinsiyet, Müslümanların tanınması için mücadele, anti-semitizm vd.” konulara değiniyor.

Runnymede Trust’ın rapor ve yayınları incelendiğinde, İslamofobi belirli bir süreç içinde takip edilmektedir. Birde Avrupa’da İslâm ve Müslümanlar hakkında olumsuz, yanlış ve eksik bilgilerden kaynaklı bir bakış söz konusudur. Son 10 yıldaki Afrika ve Ortadoğu’nun çoğunlukla Müslüman ülkelerinden Avrupa ve Batı’ya yönelik göç / mülteci akınları ve bazı göçmenlerden kaynaklı asayişi bozucu durumların Avrupa’da İslamofobi anlayışını derinleştirdiği de yorumlanmaktadır.

İslâm dünyasının ve Müslümanlar’ın “doğru İslâmiyeti ve İslâmiyete lâyık doğruluğu ve istikameti göstermesi” bugün Avrupa’da ve Batı dünyasında hakikî İslâm’ın anlaşılmasına şüphesiz yardımcı olacaktır. Müslümanlar’ın düşünce ve fiillerinde meşrû dairede müsbet hareket ederek, İslamofobi anlayışının çürütülmesi zorunluluktur.

.

ABD olayları

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

09 Ocak 2021, Cumartesi
ABD seçimlerini Demokrat aday Joe Biden’ın kazanmasını kabullenemeyen mevcut Başkan Donald Trump, itiraz ettiği seçim sonuçlarından da beklediğini bulamadı.
ABD tarihinde 2020 seçimleri gibi çekişmeli seçim süreci daha önce de yaşanmıştı. Richard Nixon 1960’ta ve Al Gore da 2000’deki kıyasıya rekabetle sonuçlanan seçimlerdeki yenilgilerini nezaketle kabul etmişlerdi. Ancak Trump aynı olgunluğu göstermedi.

Trump, göreve geldiğinden beri kendisinden önceki ABD başkanlarından farklı kişisel anlayış ve üslûbu ile öne çıktı. Bu üslûbunu da seçim konuşmalarında, vücut dilinde ve yaptığı taklitlerde fazlasıyla gösterdi.

ABD Kongresi’nin yeni seçilen Başkanı onaylayacağı 6 Ocak sabahında, Trump, başşehir Washington’da “Amerika’yı Kurtar Mitingi” düzenledi. Trump konuşmasında “biliyorum ki herkes birazdan Kongre binasına yürüyecek. Barışçıl ve yurtsever bir şekilde sesinizi duyurun” dedi.

Trump’ın alışılageldik tavrından vazgeçmediği görüldü. Ardından mitinge katılanların Kongre binasını işgal etmeleri herkes gibi TV’lerden canlı takip edildi.

Ben de TV’yi seyretmeye başladığımda ilk söylediğim “ben bunu daha önce Gürcistan, Kırgızistan ve Ermenistan parlamentolarının galeyana ge(tiri)lmiş muhtelif halk unsurları tarafından işgal ve yağma edilmesinde de izlemiştim” cümlesi oldu. İkinci olarak Almanya’da yayınlanan Der Spiegel dergisinin 25 Temmuz 2020 tarihli sayısının kapak başlığı “PRESIDend”, yani “Başkanın Sonu” ifadesini hatırladım.

Aslında ABD Kongresi’nin bugüne kadar daha çok formalite bir uygulaması olan seçim sonuçlarını tescil için gerçekleştirdiği oturum, böylece tarihi nitelik kazanmış oldu. Trump taraftarı protestocuların Kongre binasını işgal ederek ölüm, yaralanma ve maddî zararlara yol açtıkları belirtiliyor.

Kongre binasının işgali sırasında Cumhuriyetçi Kongre Üyesi Mike Gallagher olaylar hakkında “bu tam bir muz cumhuriyeti saçmalığı. Sayın Başkan bunu durdurmanız gerekiyor. Seçim bitti, buna son ver. Şu an ofise sığındım. Çünkü protestocular Kong- re’ye saldırıyor” diye tepkisini gösterdi.

Göreve başlayacak yeni Başkan Biden da Trump’a “ABD demokrasisi saldırı altında. Trump, ulusal TV’lere çık ve buna son ver” şeklinde seslendi. Daha sonra Trump’ın canlı yayından göstericilere “Acınızı, kalbinizin kırıldığını biliyorum. Ama artık evlerinize dönmelisiniz. Barış yapmalıyız. Kanun ve düzene uymalıyız. Evinize gidin, sizi seviyoruz, çok özelsiniz” sözlerini iletti.

Trump’ın aynı günün sabahında hem göstericilere Kongre binasını hedef göstermesi hem de barış ve kanundan bahsetmesi içerisinde bulunduğu ikilem ve ruh halini yansıtıyor. Bununla ilgili olarak Cumhuriyetçi Kongre Üyesi Michael McCaul ise “Trump’ın takıntılı şekilde seçimin hileli olduğunu iddia ederek, komplo teorisi dünyasında yaşadığını” kaydetti.

Olaylardan dolayı Trump’ı sadece Demokratlar değil, kendi siyasî yelpazesindeki başta Gallagher ve McCaul olmak üzere Cumhuriyetçiler de eleştiriyor.

Ertesi gün 7 Ocak’ta, Biden’ın seçimleri kazandığı tescillendi. Oturuma Başkanlık eden Mike Pence’in de “güvenlik sağlandı, şiddet kazanamaz, hürriyet kazanır” cümlesini sarf etmesi manidar karşılandı. Çünkü başka coğrafyalarda arkasında ABD’nin olduğu iddia edilen şiddet ve silâhlı eylemler hatırlara geliyor.

Şimdi güvenlik güçlerinin, ABD’de Kongre’yi basan bazı halk kesimlerinin, bundan sonra olabilecek eylemlerinin muhtevası hakkındaki ihtimaller üzerinde durduğu aktarılıyor. “ABD demokrasisinin yeniden inşası söylemleri ileri sürülürken, yönetim zafiyeti ve federal sistemin sonu mu geldi” vb. başlıklar tartışılmaya başlandı. Hatta Temsilciler Meclisi Başkanı Nancy Pelosi ve Senato’nun Demokrat lideri Chuck Schumer “göstericileri kışkırtan Trump’ın derhal görevden alınması” gerektiğini gündeme taşıdı. Trump’ın seçimlerdeki “Amerika’yı yeniden büyük yapacağız” sloganından oldukça uzaklaştığı ve görev süresinin son günlerinde Başkanlıktan alınma tehlikesiyle karşı karşıya kaldığını görüyoruz.

11 Eylül 2001’de Dünya Ticaret Örgütü ve Pentagon’u hedef alan ve sivil yolcu uçaklarının çarpmasıyla yapılan saldırılar terör faaliyeti şeklinde değerlendirilmiştir.

Nitekim de öyleydi. 6 Ocak 2020’de Kongre’yi basan sivil halkın da terör eyleminde bulundukları belirtiliyor. Yaşananlar için ABD’nin ikinci 11 Eylül’ü demek yanlış olmayacaktır.

.

İslamofobi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

05 Ocak 2021, Salı
İslamofobi son yıllarda basında oldukça fazla duyduğumuz kavramlardan biri.
Gerçekte korkulmayacak, bir objeye, aktiviteye ve duruma karşı aşırı korku duyma ya da kaçınma davranışında bulunmaya fobi deniyor. İslâm kelimesi ile Yunanca “phobos” kelimesinin birleştirilmesiyle “İslamofobi” kavramı meydana geliyor.

İslamofobi, Batı’da “İslâm karşıtlığını, İslâm’a karşı duyulan korkuyu, kin ve nefreti” ifade etmekte kullanılıyor. Kavram İslâm’a ve Müslümanlara karşı sebepsiz korku, düşmanlık, ötekileştirme, ayrımcılık ve şiddeti meşrûlaştırmayı beraberinde getiriyor.

İslamofobiyi İslâm karşıtlığı veya düşmanlığı üzerinden tanımlayanlar için, kavram İslâm’ın başlangıcına kadar götürülebilir. Ancak Batı’nın iç karışıklık ve buhran yaşadığı dönemlerde, İslâm dünyasına karşı Haçlı Seferleri’ni düzenledikleri hatırlandığında, karşıtlık ve düşmanlığı Haçlılar’ın, Müslümanlara karşı yaptıkları biliniyor.

Coğrafî keşiflerin başlamasıyla birlikte Batılı seyyahlar ve beraberindekilerin Doğu’ya yönelik gezilerinin etkisiyle ortaya çıkan Oryantalizm düşüncesinin “seyahatname, günlük, ânı, çevre, ekonomi, siyaset, sosyolojik, arkeolojik” yayınları herkesin malûmudur. İşte oryantalizm ürünü olan Doğu ve İslâm dünyası hakkında “taraflı, yanlış, eksik, düşmanca” bilgiler ihtiva eden bu yayınların Batı’da İslâm âlemini yanlış tanıtması da İslamofobi’nin ortaya çıkışındaki etkenlerden biridir.

Yine Batı’nın, Doğu ve İslâm dünyasına karşı “emperyalist ve kolonyalist” politika ve uygulamalarından dolayı, Batı’ya karşı ulusal bağımsızlık mücadelesi veren yerel toplulukların mücadelesinin, Batı nazarında “ehlileştirilecek / medenileştirilecek” insanlar şeklinde algılatılmaları da, bugünkü İslamofobi’ye giden yolda Batı’nın ortaya çıkardığı unsurlardan.

Avrupalı güçlerin, Osmanlı devletini paylaşmak ve tarih sahnesinden çıkarmak için ileri sürüdüğü “hasta adam” ifadesi, yine Batı’nın kendisini ispatlamak uğruna, kendi zıddına karşı, düşünce ve eylem tarzıdır. Özellikle Osmanlı devletinin yıkılıp, İslâm ülkelerinin başta İngiltere olmak üzere diğer Avrupalı devletlerin işgal ya da muhtelif şekillerde himayelerine girmeleri, Batı’ya karşı bağımsızlık hareketliliğini arttırmıştır. İslâm dünyasındaki bağımsızlık mücadelesi ile geçmişteki İslâm ve Batı arasında yaşanan savaşlar neticesinde “Batı’da ötekiye karşı medeni biz” kıyaslamasına yol açmıştır. Hatta bu kıyaslamayı 1989’da Soğuk Savaş sonrası uluslar arası ortamı anlatmak için Samuel Hungtinton tarafından ilk defa 1993’te Foreign Affairs Dergisi’nde yayınlanan ve güzellemeden ibaret olan “Medeniyetler Çatışması”nda da görmek mümkündür.

İsrail’in 1948’de kurulması, bölgedeki Müslüman ülkelerin dikkatini çekmiş ve Mısır liderliğinde savaşlar yapılmıştır. Müslüman Arap ittifakının, İsrail karşısında yenilgiye uğramaları sonrasında, bölgede İsrail karşıtı silâhlı gruplar kurulmuştur.

Sonraki dönemde en büyük kırılma noktalarından biri de 11 Eylül 2001 yılındaki terör eylemleridir. Bu saldırılarda El-Kaide terör örgütü mensupları ABD’deki Dünya Ticaret Örgütü ile Pentagon binalarını hedef almışlardı. Olayların hemen ardından ABD Başkanı George W. Bush “Büyük Ortadoğu Projesi (BOP)” ile Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkelerini kapsayan bir “barış, huzur, demokratikleştirme” planını uygulamaya koydu. ABD öncülüğündeki koalisyon, demokratikleştirme adına Afganistan ve Irak’ı işgal etti. Aynen önceki yüzyıllarda Avrupa’nın, Doğu ve İslâm dünyasını ötekileştirerek “medenileştirmeye” çalıştığı gibi. 11 Eylül olayları, bir takım medyada İslâm’a karşı karalama kampanyasını başlatmış, ABD’nin evanjelik politikalarıyla dünyanın muhtelif yerlerinde Müslümanlar ayrımcılığa uğramışlardı.

Avrupa’da da 2000’li yıllardan itibaren “aşırı sağ”ın yükselişi, İslâm ve Müslümanlara karşı öfke ve şiddeti arttırmıştır. Hatta Avrupa’daki yükselen aşırı sağ Müslümanlara karşı ırkçı boyutlara da ulaştı. 2005’te Danimarka’da Jyllands - Posten gazetesinde Hz. Muhammed’in (asm terörist olarak karikatürize edilmesi üzerine yaşananlar İslamofobiyi tekrar gündeme getirmiştir. Papa 16. Benedikt’in 12 Eylül 2006’daki konuşmasında “Muhammed’in getirdiği hiçbir yenilik yok. Sadece kötü ve insanlık dışı şeyler getirdi” açıklaması İslâm ve Müslüman karşıtlığını yeniden alevlendirdi. 2006’da Charlie Hebdo Dergisi tarafından yayımlanan Hz. Muhammed’e (asm) hakaret muhtevalı 12 resim bulunuyor. Yine Charlie Hebdo Dergisi’ne Ocak 2015’teki saldırılardan önce İslâm Peygamberini konu edinen hakaret muhtevalı karikatürler yayımlanmıştı. Paris’te 7 ve 9 Ocak 2015’te Charlie Hebdo Dergisi’ne ve bir Yahudi marketine düzenlenen saldırılarda 17 kişi ölmüştü. Saldırganlar polisin operasyonuyla öldürülürken, saldırıları terör örgütü El-Kaide üstlenmişti.

Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkelerinde 2011’de başlayan Arap Baharı / Uyanışı sonrasında iç savaşa sürüklenen ülkelerden Batı’ya, göç dalgaları ve mülteci akınları halen yaşanmaktadır. Avrupa’da mülteciler ırkçılık, yabancı düşmanlığı, fizikî ve sözlü şiddet, nefret söylemine maruz kalmaktadır. Demokrasi, insan hakları ve hürriyetleri önceleyen Avrupa anlayışı mevcutken, birde “insanları sefahat ve dalâlete sevk eden, bozulmuş ikinci Avrupa” da söz konusudur. (Mesnevî-i Nuriye, s. 129) İkinci Avrupa’dan dolayı, çoğunluğu Müslüman olan mülteciler, kendilerini tecrit edilmiş ve güvensiz hissetmektedirler.

Bu durum mültecilerin yaşadıkları topluma entegrasyonunu da zorlaştırmaktadır. Batı böylece kendisini İslamofobiyi üreten kısır döngü içine sokmuş oluyor.

.

BAE’nin Senegal ilişkisi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

02 Ocak 2021, Cumartesi
Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE), Afrika’da yeni bir hamlesi söz konusu.
BAE’ne ait liman işletme firması DP World, derin su limanı projesi için Senegal’le 23 Aralık 2020’de bir anlaşma imzaladığı bildiriliyor. BAE’nin bu girişimi, Türkiye’nin Afrika ülkelerindeki teşebbüslerine yönelik bir hamle olarak değerlendiriliyor.

DP World, Senegal’in Ndayane bölgesinde planladığı liman inşaatı için ilk aşamada 837 milyar dolarlık yatırım yapacağı aktarılıyor. Eğer anlaşma gerçekleşirse, bu yatırım Senagal tarihinde en büyük özel sektör yatırımı olacak. Bunu 290 milyar dolarlık bir BAE yatırımının takip edeceği bildiriliyor.

Yeni limanın ise, Dakar’ın batı ve kuzey Afrika’ya açılan önemli lojistik merkez rolünü oynacağı ve BAE yatırımının diğer yabancı yatırımları Senegal’e çekeceği tahminler arasında.

BAE’nin daha önceki yıllarda Afrika girişimleri arasında Somaliland, Cezayir, Mozambik ve Cibuti gibi farklı ülkeler bulunuyor. BAE, zikredilen ülkelerde liman ve ticarî imtiyazları kazanmak amacıyla muhtelif anlaşmalar imzalamıştı. BAE’nin, Kızıldeniz’in en stratejik yeri Bab El-Mendeb Boğazı’na askeri kuvvet konuşlandırması amacıyla askerî üs inşa ettiği de uluslararası basında yazılmıştı. Daha sonra Yemen’in Sokotra adasındaki BAE askerî varlığının da haberleri gelmişti.

Uluslar arası kulislerde BAE’nin Afrika ülkelerine yönelik teşebbüsleri ve en son Senegal’le yapılan anlaşmanın, bölgede Türkiye ile yapmakta olduğu nüfuz mücadelesi içerisinde yorumlanıyor. Bir süredir Türkiye’nin de Senegal’le ilişkilerini geliştirmeye gayret ettiği belirtiliyor. Aynı süreçte BAE ile Senegal anlaşmasının yapıldığı haberleri, BAE’nin bölgede Türkiye karşıtı yeni politikalar belirleyebileceği şeklinde değerlendiriliyor.

Geçtiğimiz Ocak 2020’de Türkiye, Cumhurbaşkanı düzeyinde Senegale ziyaret gerçekleştirmiş ve iş forumu düzenlenmişti. Türkiye ve Senegal arasındaki ticaret hacmi, uluslar arası havaalanı ve 50 bin kişilik stadyum inşaatı vb. önemli altp yapı projelerini bu ziyaretin kapsamındaydı.

BAE’nini bu son anlaşmasının, Türkiye ile bölgedeki rekabetinin altını çiziyor. Her iki ülkenin Libya, Suriye, Yemen, Doğu Akdeniz, Afrika ülkelerindeki rekabetleri biliniyor. Libya’da Türkiye, Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükümetini desteklerken, BAE doğudaki Halife Hafter’in arkasında duruyor. Yemen’de BAE, Suudi Arabistan liderliğindeki koalisyonun operasyonlarına verdiği destek herkesin malûmu. BAE, Yemen’de İran’la bağlantılı Husiler’e karşı hava saldırılarında da yer almıştı. Doğu Akdeniz ise, BAE, “Yunanistan, Kıbrıs Rum Yönetimi, Fransa ve Mısır”dan meydana gelen gruba verdiği destekle, Türkiye’nin sondaj çalışmalarına karşı çıkmıştı. Türkiye de, bu ittifakı kendisini, Akdeniz’deki petrol ve gaz denkleminin dışında tutmaya çalıştığının farkında. Bununla birlikte BAE, Türkiye’yi Ortadoğu ve Afrika’da neo-Osmanlıcılık faaliyetleri iddiasıyla suçluyor. BAE’nin, geçtiğimiz yıl Türkiye ve Osmanlı karşıtı film yapımındaki desteği de hatırlardadır.

BAE’nin, Mısır’daki Müslüman Kardeşler iktidarına karşı gerçekleştirilen Abdul Fettah El-Sisi liderliğindeki 3 Temmuz 2013 darbesinden bu yana Türkiye’ye karşı sert muhalefeti bilinmektedir. Senegal’in, iki ülke arasında yeni bir rekabet sahası olma ihtimali yüksektir.

.

Sudan, İsrail ve ABD ilişkileri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

29 Aralık 2020, Salı
Sudan’da Ömer El-Beşir 1989’da darbe ile devlet başkanı olmuş ve 11 Nisan 2019’da da kendisine yapılan darbe sonucu iktidardan uzaklaştırılmıştı. Darbe sonrası kurulan geçici yönetimde zamanla değişikliklere gidildi.
Bugün ise geçiş hükümetine 61 yaşındaki ekonomist Başbakan Abdalla Hamdok liderlik ediyor. Aslında bugünkü geçiş yönetimi, eski rejimin figürleri olan bürokratlar ve askerlerden meydana geliyor.

Beşir gitti. Ancak ülkenin ekonomik sorunlarına halen çözüm bulunamadı. Hatta Hamdok, çökmüş bir ekonomiyi devraldı. Sudan’da giderek derinleşen siyasî, ekonomik ve toplumsal problemlerin âciliyeti var. Ancak yönetimin elinde sihirli bir değnek yok. Ülkenin içerisinde bulunduğu ulusal, bölgesel ve uluslar arası konjonktürde sorunların çözümünü oldukça zorlaştırıyor.

BM Mülteciler Yüksek Komiserliği’ne göre Sudan’da 1 milyondan fazla mülteci ve ülke içerisinde yerinden edilmiş 2 milyon insan mevcut. Bununla beraber toplam nüfus 44 milyon. Tigray bölgesine, iç çatışmalardan dolayı 50 binden fazla Etiyopyalı göçmek zorunda kaldı. Bu nüfus hareketliliği Sudan’ın her geçen gün mülteci sayısını arttırıyor.

Sudan’da resmî işsizlik oranı yüzde 16 düzeyinde. Dünya Bankası da ülkenin yoksulluk oranını yüzde 36.1 şeklinde bildiriyor. Dünya Bankası, Sudan’ı “kırılganlık ve çatışma” kategorisinde değerlendirerek “orta-yüksek yoğunlukta” sosyo-ekonomik kriz uyarısı yapıyor. Fakat Sudan ekonomisinin durumu göz önüne alındığında hem işsizlik hem de yoksulluk oranlarının daha fazla olduğuna dikkat çekiliyor. Hatta nüfusun yarıdan fazlasının yoksulluk sınırının altın yaşama mücadelesi verdiği vurgulanıyor.

Covid-19 Salgını, Sudan ekonomisini daha da kötüleştirdi. 2020 yılı art arda negatif yönlü büyümede 3. yıl olacak. IMF, Sudan Ülke Raporu’nda 2020 sonunda ülke ekonomisinin yüzde 8.4 küçüleceği kaydediliyor. Sudan 2018’de yüzde 2.3 ve 2019’da yüzde 2,5 küçülmüştü. Bu oranın 2020’de yüzde 0.8 olması bekleniyor. Ayrıca IMF, ülkedeki “insanî durumu korkunç” olarak tanımlıyor. Ekonomideki dış dengesizliklerin büyük, enflasyonun yüksek, para biriminin aşırı değerli ve rekabet gücünün zayıf olduğu şeklinde belirtiyor.

Hamdok’un ise, Sudan’ın ekonomik krizini İsrail ve ABD ile anlaşarak aşacağını tahmin ettiği muhtemeldir. Mısır, Ürdün, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Bahreyn’in ardından İsrail’le “normalleşecek” ülkenin Sudan olduğu yorumlanıyor. Çünkü üst düzey Sudanlı yetkililerden oluşan bir heyetin, 23 Eylül 2020’de BAE’nin başşehri Abu Dabi’de görüşmelerde bulunduğu kaydediliyor. Sudan’ı yöneten Geçici Askerî Konsey tarafından yapılan açıklamada “görüşmelerde Sudan’ın, ABD’nin terörizmin sponsorları listesinden çıkarılması, bölgede Sudan’ın İsrail ve Arap ülkeleri arasında istikrarı sağlanmasındaki rolü vb. konuların ele alındığı” ifade edilmişti (Yeni Asya, 18.10.2020, Sudan ve İsrail’le Normalleşme).

Abu Dabi görüşmesi sonrasındaki gelişmeler Sudan’ı, ABD’li terör mağdurlarının dâvâlarından kurtaracak, ABD’nin ve uluslar arası yardımlara uygun hale getirilmesinin planlandığı değerlendiriliyor. Belirtilen dâvâlar, 20 yıl önceki El-Kaide destekli terör eylemlerinin kurbanlarının dâvâlarıdır.

Hamdok da, Ortadoğu ülkelerinin İsrail’le normalleşme anlaşmalarının sonrasında, ABD ile anlaşmanın yolunu İsrail’le normalleşmeden geçtiğini düşünmüş olmalı. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu 26 Ekim 2020’de Al-Monitor’e yaptığı açıklamada “Sudan’la normalleşmeyi ekonomik ve ticarî potansiyeli için ‘ceplerimiz için iyi’ ve ‘diplomatik tsunamimizin’ bir parçası olarak” memnuniyetle karşıladığı anlaşılıyor. Birde İsrail, Sudan hava sahasının açılmasını takdir ettiğini bildirdi. Normalleşme sürecinin, Sudan’ın geçici yönetimin yavaş çalışması ve henüz kurulmamış yasama konseyi dolayısıyla istenilen hızda olmadığı kaydediliyor. The Wall Street Journal’ın 23 Aralık 2020 tarihli sayısında “Trump döneminde Sudan-ABD ilişkilerinin baş döndürücü hızda olduğu” yazıldı. ABD’deki Savunma Yetkisi Tasarısı yasalaşırsa, Sudan için 700 milyon dolarlık yardım ve 230 milyon dolarlık da borç erteleme maddelerini ihtiva ettiğinden bahsediliyor. Böylece İsrail üzerinden kurulan ilişkilerde bir adım daha atılmış olacak. Ancak Hamdok’un, İsrail ve ABD ile ilişkilerini geliştirirken, Sudan’daki İslâmî grupların tepkisini ve silâhlı örgütlerin saldırılarını hesap etmesi kaçınılmazdır. Aksi takdirde ülke içinde tepki çekecek bir dış politika siyasetinin, iç çatışmalara varabileceği ihtimali de göz ardı edilmemelidir.

.

Arap Baharı’nın 10. yılında Tunus

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

26 Aralık 2020, Cumartesi
Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkelerinde rejim baskısı, yoksulluk, işsizlik, gelir dağılımı adaletsizliği, sosyal adaletsizlik vb. sosyo-ekonomik güçlüklerin etkisiyle bölge halklarında psikolojik bir durum olan “tükenmişlik ve çaresizlik” yaşandığı bir gerçektir.
İşte bu “tükenmişlik ve çaresizlik” tam 10 yıl önce, Tunus’ta sokak satıcısı Muhammed Ebu Azizi’nin, polisin müdahalesi ile başlayan tartışma sonucunda kendisini yakmasıyla Tunus isyanı başladı. Arap Baharı tanımıyla geniş halk kesimlerinin “ekmek, onur, hürriyet” talepleriyle 17 Aralık 2010’da başlayıp, 14 Ocak 2011’de Devlet Başkanı Zeynel Abidin bin Ali’nin ülkeyi terk etmesiyle neticelendi. Gelişmeler “Yasemin Devrimi” olarak adlandırıldı.

Yaklaşık 30 yıllık tek parti rejiminin devrilmesinin üzerinden geçen 10 yıla rağmen, Tunuslular, siyasî başarılarını sosyal ve ekonomik kazanımlara çeviremediler. Halkın hayal kırıklığı ve eşitsizliği devam ediyor.

Tunus’ta devrimden sonra kapatılan, eski lider bin Ali’nin Anayasal Demokratik Birlik Partisi’nin son Genel Sekreteri Muhammed Gheriani’nin, Temsilciler Meclisi Başkanı ve En Nahda Hareketi’nin kurucusu Raşid El-Gannuşi tarafından hükümete Danışman olarak atanması dikkat çekiyor. Gheriani’nin hem eski rejimin temsilcilerinden hem de yolsuzluk suçlamalarıyla hapis yatmış olması toplumsal unsurlar tarafından tepkiyle karşılaşıyor. Hakikat ve Haysiyet Kurumu Eski Başkanı Sihem Ben Sedrine, Gheriani’nin atamasına itiraz edenlerden. Sedrine “atamanın yasal olmadığı, El-Gannuşi’nin eski siyasilerle tek başına uzlaşma yapma hakkının bulunmadığını” ileri sürüyor. Ancak Gheriani’nin ataması 27 Kasım 2020 tarihli ve 2020-934 sayılı Hükümet Kararnamesi’nin 1 Aralık 2020’de Resmî Gazete’de yayınlanmasıyla resmîleşti.

Tepkiler karşısında En Nahda’dan yapılan açıklamada “Gheriani’nin, bin Ali ile çalışmasına rağmen, Tunus için yararlı, yetenekli, tecrübeli bir figür olduğu” vurgulanıyor. Fakat bu atamanın, ülkenin siyasî gidişatı ve geleceği hakkında ciddî soru işaretlerine yol açtığı değerlendiriliyor.

Tunuslular devrimle öne çıkan değerlerin farkında olmakla birlikte, geçen 10 yıllık süreçte meydanların taleplerine cevap verecek devlet mekanizmalarının çalıştırılamaması, toplumsal beklentilere cevap veremedi. Gelinen noktada Gheriani gibi kamuoyundan kabul görmeyen birinin önemli bir makama getirilmesi bunun delili niteliğinde.

Devrimin üzerinden geçen 10 yılda işsizlik, yoksulluk, gelir dağılımı adaletsizliği, yüksek enflasyon vb. sosyo-ekonomik sorunlarda gereken iyileşme görülmedi. Bununla ilgili Tunus’un güneydeki en büyük şehri Tataouine’de bir grup, protestolarda bulundu. Grup özellikle 22 Haziran 2020’de Kamour petrol kuyusu, vana ve pompa istasyonunu işgal etti. Kamour Hareketi adıyla bilinen grup, sosyal medyada “Ween el petrol? (Petrol Nerede)” sloganıyla yayıldı. Kamour Hareketi diğer benzer unsurlar gibi devletin tabiî kaynakları kullanmada şeffaf olmasını istiyor. Statükoya da karşı çıkıyor. Aynı zamanda Kamour, petrol ve gaz gelirlerinin âdil dağıtılmasından yana. Kamour’un talepleri 2017’de Tataouine ve Kebili şehirlerinde de yapıldı. Göstericiler “kalkınma ve iş hakkımızı istiyoruz” pankartlarıyla Fransız Perenco ve Avusturyalı OVM firmalarının petrol ve gaz çıkardığı bölgelerde gerçekleştirildi. Bugün de Kamour, 2017’de Hükümetin söz verdiği anlaşmayı halen uygulamadığından şikâyetçi.

Başbakan Hişam El-Mechichi 9 Kasım 2020’deki açıklamasında “Hükümetin yıllardır devam eden bu sorunları çözmek için bölge halkının endişelerini dinledikleri, diyaloğu ve güveni yeniden tesis etmeye dayanan yaklaşımla Tataouine, Gafsa, Kebili, Cendouba, Kasserine ve Sidi Bouzid şehirleri valileri ile sivil toplum temsilcileriyle ortak çalışma grubu kurulacak” dedi. El-Mechichi “yapılan girişimler sonucunda göstericilerle bir anlaşmaya vardıklarını, belirtilen şehirlerin kalkınmasını amaçlayan bir fona yılda 80 milyon Dinar (29 milyon Dolar) aktarılacağını, 2020 yılı sonuna kadar 1.000 kişiye istihdam sağladıklarını, petrol şirketlerinde 660 sürekli olmayan iş imkânı oluşturduklarını ve yine 2020 sonuna kadar 215 yardım paketinin tahsis edilmesini kararlaştırdıklarını” belirtiyor. Bununla birlikte El-Mechichi “alçıtaşı, bayındırlık, ulaştırma ve tarım alanlarında faaliyette bulunacak 5 bölge şirketi kurulacağını” ifade etti.

El-Mechichi’nin belirttiği uzlaşma maddeleri ve sosyo-ekonomik tedbirleri “Kamour Anlaşması” şeklinde adlandırılıyor. Ekonomist Moez Joudi de, Anlaşma’yı “devletin çöküşü” diye tanımlıyor. Devrimden sonra atamalar kabul görmezken, ekonomik sorunların da tam anlamıyla çözülemediği anlaşılıyor.

.

Korona sonrası küreselleşmenin yeni evresi mi?-3

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

22 Aralık 2020, Salı
Korona sürecinde, devletlerin salgına karşı siyasi, ekonomik, sosyal vb. alanlarda dayanıklılığı bir nevi test ediliyor.
Her ülkenin kendine has şartları içerisinde, salgının getirdiği yeni durumlar söz konusu. Birde küresel yeni durum söz konusu. Korona sonrasında küreselleşmenin yeni evresi hakkında “yeni bir düzen, dönem veya yeni uluslar arası sistem” tartışmalarını beraberinde getiriyor.

Avrupa, tarihî bağlamda dünya güç merkezlerinden biri olagelmiştir. Özellikle Roma İmparatorluğu dönemindeki birleşik Avrupa fikrine hep atıf yapıldı. Birleşik Avrupa ya da Avrupa Birleşik Devletleri tahayyülü, 1957’de Roma Anlaşması ile başlayan süreç, 1992’de Avrupa Birliği’ne dönüşerek gerçek oldu.

Avrupa’nın son yüzyılda yetiştirdiği düşünürlerden Antonio Gramsci 1937’de İtalya’da tutuklu bulunduğu hapishanede vefat etti. Gramsci’nin 45 yıllık hayatının uzun yılları hapishanelerde geçti. Yine hapishanedeyken yazdığı defterler daha sonra “Hapishane Mektupları / Defterleri” adıyla basıldı. Gramsci, adı geçen kitabında İkinci Dünya Savaşı öncesi hakkında “Avrupa’nın içerisinde bulunduğu dönemden çıkarmak için bir virüse ihtiyaç var. Eski ölüyor ve yeni doğamaz” diye bir kötümserliği mevcut. İkinci Dünya Savaşı sonrasında yeni bir dünya ve Avrupa kuruldu. Yani yeni Avrupa doğdu. BM kurularak yeni uluslar arası sistem başladı. Böylece Gramsci bu anlamda yanıldı denilebilir. Ancak Covid-19 virüsü sonrasında, “yeni bir düzen, dönem veya yeni uluslar arası sistem” doğmasına ihtimal veriliyor. Korona sonrasında daha otonom ve stratejik bir AB’nin meydana gelmesi muhtemeldir.

Soğuk Savaş’ın 1989’da sona ermesiyle, AB 1992’deki Anlaşmayla siyasî birliğe doğru büyük bir adım atmıştı. Anlaşma’nın ardından AB kendi içerisinde bir dizi reform gerçekleştirdi. Fakat 2010’dan itibaren muhtelif krizleri de yaşadı. Bunlardan biri ekonomik olarak iflâs eden Yunanistan’ın kurtarılması ve daha da önemlisi İngiltere’nin Brexit ile AB’den ayrılmasıydı. Eskiden kalma büyük sorun ise, bir türlü “ortak dış politika ve ortak savunma” başlıklarının tam anlamıyla olgunlaştırılamadığına işaret ediliyor. Buna ek olarak İngiltere’nin AB’den ayrılmasıyla, Bediüzzaman Said Nursî’nin düşüncesindeki “birinci ve ikinci Avrupa”nın bir anlamda tasaffi ettiği de yorumlanıyor.

Salgında da AB üyelerinin tek merkezden sağlık yönetiminin yetersiz kaldığı görüldü. Özellikle İtalya’nın pandeminin başlangıcından itibaren AB’nin bilgisi dışında Rusya’dan askerî-sağlık yardımı alması, AB’nin ortak hareket etme ruhuna aykırılığından dolayı eleştirilmişti. AB’nin 21 Temmuz 2020’de yayınlandığı “Koronavirüs Kurtarma Planı” başlığıyla tanımlanan bir desteği üyelerine sunmayı geçte olsa kararlaştırdı.

“Koronavirüs Kurtarma Planı”na Avrupa’nın “Alexander Hamilton Momenti (Ânı)” biçiminde de ifade ediliyor. ABD’nin kuruluşuna yol açan, İngiltere’ye karşı verdiği 1775-1783 yılları arasındaki bağımsızlık savaşı herkesin malûmudur. Savaş sonrasında borçlarla ilgili olarak Kuzey Amerika’daki Virginia Eyaleti’nin, New York’un borçlarını üstlenmeyeceği endişesi hakimdi. Eyaletler arasında sorun yaşanmaması için ABD hükümeti, 13 eyaletin borçlarını üstlenerek mâlî birliğe yaklaşmışlardı. Diğer taraftan tüm dünyayı etkisi altına alan salgının, AB için küresel liderlik ve yeni müttefikler bulma adına fırsat olabileceği de ileri sürülüyor. Dolayısıyla AB’nin Kurtarma Planı, “Hamilton Momenti” bunun dönüm noktası olabileceğine ihtimal veriliyor. Tabi AB Kurtarma Planı’nın, “Hamilton Momenti” olmadığını iddia edenler de var.

Her şeyden önemlisi Avrupa’yı Avrupa yapan, AB’nin Kopenhag Kriterleri’nde yer alan ve Batı’nın üst-yapısal değerleri olarak da vurgulanan “insan hakları, hürriyetler, demokrasi, hukukun üstünlüğü” kavramlarıdır. Gramsci’nin Avrupa için ihtiyaç duyduğu virüsü, Korona şeklinde değerlendirenler mevcut. Halbuki Avrupa’da muhtelif virüsler bulunmakta. AB toplumları içerisinde ötekileştirmeye, ayrımcılığa, ırkçılığa son vererek; Neo-Nazi vb. aşırı grupları minimize ederek; İslâm başta olmak üzere tüm dinlere saygılı davranmalı; Fransa’da Charlie Hebdo gibi dergiler Hz. Muhammed’in (asm) karikatürünü yayınlayarak İslamofobik davranışların önünü açmamalı vb. Böylece AB’nin uluslar arası sistemdeki konumu ve başarısının; otonomluktan ziyade kendisini yenileyerek, demokratik süreçleri yeniden birinci gündemi yapmasına bağlı olduğu kuvvetle muhtemeldir

.

AB ve ABD yaptırımları

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

19 Aralık 2020, Cumartesi
AB ve ABD, bir süredir Türkiye’ye yaptırım kararı alıp uygulamaya çalışıyor. Elbette bu, Batı ittifakı içerisindeki Türkiye için olumsuz bir gelişme.
AB’nin 11 Aralık’taki zirvesinde, Türkiye’nin, Kıbrıs ve Yunanistan kıyılarında devam eden petrol ve gaz sondajı dolayısıyla, Türkiye’ye yaptırım uygulama kararı alınmıştı. Yaptırım kararının alınmasında, Doğu Akdeniz’de yaşananların krize çevrilmesinde rol oynayan Yunanistan, Kıbrıs Rum Kesimi (KRK) ve Fransa’nın Brüksel’e baskısı biliniyor.

Yaptırım kararında başlıca Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’nın (TPAO) bazı yöneticilerine yönelik tedbirlerin 12 Kasım 2021’e kadar uzatıldığı kaydediliyor. Ayrıca Kıbrıs’ın Maraş bölgesi hakkında Ankara’nın attığı adımların uygun bulunmadığı, ABD ile koordinasyon halinde olunmasının gerekliliğine dikkat çekiliyor. Bu hususta Türkiye’ye, BM Güvenlik Konseyi’nin 550 ve 789 nolu kararlarına riayet edilmesi çağrısı yapılmıştı. Birde Mart 2021’de yapılacak Zirve’ye kadar, Türkiye-AB arasındaki politikalar için bir rapor hazırlanması da hedeflendi.

Siyasî analistlerce AB’nin Türkiye hakkında aldığı kararların niyet beyanından ibaret olduğu, önümüzdeki Mart ayında açıklanacak rapordan sonra durumun netlik kazanacağına işaret ediliyor.

Diğer taraftan Yunanistan, KRK ve Fransa’nın girişimlerine karşılık AB üyeleri arasında, Türkiye’ye yaptırımlardan yana olmayanlar da mevcut. Özellikle AB’nin en büyük ticarî ortaklarından Türkiye’nin göz ardı edilemeyeceği ortada. Bununla birlikte Türkiye’nin ağırladığı 4 milyon mültecinin Batılı ülkelere hareket etme ihtimali de AB’nin ciddî yaptırım kararı alamamasında etkili olduğu yorumlanıyor.

ABD’nin de, Türkiye’ye Rus yapımı S-400 hava savunma sistemi aldığı için yaptırım kararı aldığı belirtiliyor. ABD, S-400’lerin alınmasıyla birlikte NATO uçakları ve özellikle F-35’lerin bilgilerinin Rusya’nın eline geçeceği endişesini ileri sürüyor. ABD, CAATSA yasası kapsamında 5 tane yaptırım yürürlüğe koydu. Türkiye’nin F-35 savaş uçaklarını satın almasına izin verilen ülkeler listesinden çıkartılması daha çok gündem oldu.

ABD’nin NATO Büyükelçisi Kay Bailey Hutchison, önceki hafta NATO Dışişleri Bakanları toplantısından önce “ittifakımızda Rusya’dan alınan bir hava savunma sistemi kurma fikri kabul edilebilir sınırların ötesinde” ifadelerini kullanmıştı. Toplantıda Türkiye Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun sert cevabı da basına yansımıştı.

Sert atmosferdeki NATO toplantısı öncesinde havayı yumuşatmak isteyen Genel Sekreter Jens Stoltenberg ise “Türkiye’nin 4 milyon mülteciyi ağırladığını hatırlatarak, en fazla yabancıya kucak açan NATO üyesi olup, ülkenin terör saldırıları ile sarsıldığını” vurguladı. Bununla birlikte Stoltenberg “Fikir ayrılıklarımız var. Farklılıklar var, bunları çözmeliyiz. Ancak Türkiye’nin, NATO’nun ve Batı’nın bir parçası olarak önemini de kavramalıyız” diyerek, ittifak içerisinde Türkiye’nin önemini belirtiyor.

Stoltenberg ve birçok AB üyesi temsilcileri, Türkiye’nin öneminin farkındalar. Yakın geçmişte AB ve ABD ile farklı sorunlar yaşanmış ve bunlar diplomasi ile aşılmıştı. Türkiye’nin hem petrol ve gaz aramada kıt’a sahanlığı ve kara sularında hem de Maraş konusunda egemenlik haklarından vazgeçmeyeceğini en iyi Batı biliyor. Batı’nın da Türkiye’de mülteciler için taahhüt ettiği yardımları zamanında ve yeterli miktarda vermediği de aşikâr. Türkiye, Batı ittifakları için önemli ve vazgeçilmez bir uluslar arası aktör. Dolayısıyla Batı’nın, Türkiye’nin hassasiyetlerine, ihtiyaçlarına ve önceliklerine dikkat etmesinde fayda vardır.

.

Fas ve İsrail normalleşiyor mu?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

15 Aralık 2020, Salı 00:02
Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkeleri arasında İsrail’i tanıma, “normalleşme veya İbrahim Anlaşmaları” süreci devam ediyor. Muhtemelen önceden planlanan bir takvim işletiliyor.
Bu anlamda İsrail’le ilk normalleşen ülke 1978’de Mısır, sonra 1994’te Ürdün olmuştu. Daha sonra 13 Ağustos 2020’de BEA (Birleşik Arap Emirlikleri) ve 16 Eylül 2020’de de Bahreyn şeklinde sıralanıyor. Sudan’ın da benzer bir anlaşma imzalayacağı ihtimaller arasında.

Özellikle Donald Trump’ın 2016’da ABD Başkanlığı’na seçilmesinin ardından, İsrail-Suudi Arabistan ilişkilerinde yakınlaşma görüldü. İki ülke arasındaki yakınlaşma 22 Kasım 2020 Pazar günü, Suudi Arabistan’ın Neom şehrinde, İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, MOSSAD Şefi Yossi Coen, ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo ve Veliaht Prens Muhammed bin Salman’ın katılımıyla zirveye ulaştı. Neom görüşmeleri, her iki ülkenin normalleşmesi şeklinde değerlendiriliyor (Yeni Asya, İsrail-Suudi Arabistan Normalleşiyor mu?).

Trump, 10 Aralık’ta yazdığı Twitter mesajlarından “Fas ile İsrail arasında geniş kapsamlı bir diplomatik Anlaşma yapıldığını” duyurdu. Ayrıca Trump “Anlaşma’nın tarihi bir atılım” olduğunu ve “ABD’nin Ortadoğu’da barışı genişletme çabalarını pekiştirdiğini” kaydetti.

Fas Dışişleri Bakanı Nasser Bourita da 12 Aralık’ta, İsrail Kamu Yayın Kurumu’na bağlı TV Kanalı KAN’a verdiği demeçte “Fas’ın İsrail ile bağları yeniden kurma kararının güçlü ABD-Fas bağlarından ve Fas ile genel olarak Yahudi toplumu arasında uzun süredir devam eden olumlu ilişkilere dayanan egemen bir karar olduğunu” belirtti. Bununla birlikte Bourita “Fas kökenli İsrailli’lerin, Kral VI. Muhammed döneminde Fas ile ilişkilerinin kalitesine şahitlik edebileceğini” vurguluyor.

Diğer taraftan ABD’nin Fas Büyükelçisi David Fischer, Fas ile İsrail yakınlaşmasını “tarihi bir kilometre taşı” şeklinde nitelendirerek konuya resmî ağızdan desteğini belirtiyor. Birde Bahreyn, Mısır, Umman, BAE, İngiltere ve bazı ülkelerce, iki ülke arasındaki gelişmeyi “bölgede barış, istikrar, ve refaha ulaşma fırsatı” biçiminde değerlendiriyorlar.

Trump, yine 10 Aralık’taki Tweet dizisinde “ABD’nin, Fas’ın Batı Sahra bölgesi üzerindeki egemenliğini tanıdığını, Fas en güçlü ABD müttefiklerinden biridir, Fas’ın 1777’de ABD’yi tanıyan ilk ülke olduğunu” duyurdu. Buna ek olarak BM Genel Sekreteri Sözcüsü Stephane Dujarric de aynı gün yaptığı açıklamada “ABD’nin, Fas’ın Batı Sahra’daki hâkimiyetini tanımasının ve İsrail ile ilişkilerin yeniden başlamasının Fas’ın kendi kararıdır” dedi. Her iki açıklamadan Batı Sahra hakkında Fas’ın tezlerinin kabulü ile İsrail ile normalleşmesinin önünün açıldığı kuvvetle muhtemeldir.

ABD’nin Rabat Büyükelçisi Fischer, 10 Aralık’ta gerçekleştirdiği basın toplantısında “Batı Sahra’nın Fas’a ait olduğunu gösteren harita önünde, Washington’un Fas egemenliğini tanıdığını ve Kral VI. Muhammed’in dini hoşgörüyü teşvik etmede gösterdiği liderliğe övgüde” bulundu. Ayrıca Fischer “Fas’ın Yahudi azınlığını koruma konusunda tarihi geleneklerine dayanarak, Marakeş Dini Azınlıkların Hakları Bildirgesi’ni imzalamasıyla Kral’ın bölgede ve dünyada örnek teşkil ettiğine” atıfta bulundu. Böylece bu tür haber ve gelişmelerin, Fas Kralı’nın ülkesinde iktidarını güçlendirdiğine işaret ediliyor. Hal-i hazırda Faslılar, Batı Sahra’nın tanınmasını ülke sokaklarında araç konvoylarıyla kutlama gösterileri yaptıkları haberlere yansıyor.

Trump’ın beyanatı sonrasında, BM Genel Sekreteri Antonio Guterres ise “BM’nin Güvenlik Konseyi (GK) kararları çerçevesinde siyasî bir çözümü savunduğunu, GK’nin Özerklik Planı’nın Batı Sahra krizine kalıcı bir çözüme giden en uygun yol” şeklinde tanımlıyor. Guterres’in, gelişmeler için Trump’tan farklı düşündüğünü ortaya koyuyor.

Fas’ın İsrail’le ilişkilerini geliştirerek, Batı Sahra için arkasına ABD’nin desteğini aldığı ihtimaldir. Ancak Batı Sahra’daki silâhlı grupların bu karar karşısındaki alacakları pozisyonun ne olacağı merak ediliyor.

GK Kararı olmadan, ABD’nin girişimiyle gerçekleşen Batı Sahra’nın Fas’a ait olduğunu tanımanın sonuçları ve diğer uluslar arası aktörlerin tutumunun ne olacağını yakın zamanda göreceğiz.

.

Kuveyt seçimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

08 Aralık 2020, Salı
Kuveyt’te, 6 Kasım 2019’da Parlamento’nun (Nuvvab) çevresinde yolsuzluk, eğitim, sağlık vb. alanlardaki rahatsızlıklardan dolayı toplumsal kesimlerin protestoları izlenmişti.
Göstericiler birde yolsuzlukları, yetersiz kamu hizmetlerini vatandaşlık verilmeyen yerli Bidoun halkının taleplerini dile getirmişlerdi. Parlamento binası önündeki protestocular “istifa, ‘That’s Enough’ –Artık Yeter- hastag’i” sloganlarıyla hükümetin istifasını sağlamıştı. Görevden çekilen hükümetin yerine, yeni atamalar yapılmıştı.

Uluslararası Şeffaflık Örgütü de (UŞÖ), protestocuların gündemini teyit eder nitelikteydi. Çünkü UŞÖ tarafından yayınlanan 2018 Yılı Yolsuzluk Algılama Endeksi’nde, Kuveyt 78. sırada. Başka bir ifadeyle Kuveyt, petrol zengini Körfez ülkeleri arasındaki en kötü yolsuzluk performansına sahip (Yeni Asya, Kuveyt’te Toplumsal Protestolar, 19.11.2019).

Kuveyt Emiri Sabah El-Ahmed El- Cabir Es-Sabah’ın 29 Eylül 2020’de 91 yaşında vefat haberi ajanslara düştü. Yerine, Veliaht Prens Şeyh Nevvaf El-Ahmed El-Cabir Es-Sabah, Emirlik görevine getirildi. Kuveyt’te, yukarıda zikredilen sorunlar ve Emir’in vefatının ardından Parlamento seçimlerine gidildi.

Ayrıca seçimlerin yapılmasında siyasî, ekonomik, sosyal, dinî/mezhebîl, etnik ve ideolojik problemlerin etkili olduğu biliniyor. Kuveyt’te işleyen bir Parlamento sistemi olsa da, ülkede siyasî parti kurulması yasak. Dolayısıyla seçim sistemi “tek oy tek aday” temelinde çalışmasıyla mezhepçilik ve kabileciliğin güçlenmesine yol açıyor. Önceki seçimler mezhep, kabile ve İslâmî gruplar arasındaki mücadeleye sahne olmuştu. Son yapılan seçimlerde de aynı manzara söz konusu.

Kuveyt’in nüfusu 1 milyon 365 bin 171 kişi. Bununla birlikte ülkede, yurtdışından gelip çalışanların sayısı ise 3 milyon 99 bin 350 kişi. Bir başka deyişle ülkede, Kuveytli olmayanların oranı, Kuveytli’lerden daha fazla. Ülkede, 567 bin 694 kayıtlı seçmen bulunuyor. Seçimler ise normal şartlarda 4 yılda bir yapılıyor. Önceki seçim 26 Kasım 2016’da yapılırken, son seçim de geçtiğimiz 06 Aralık 2020 Pazar günü gerçekleştirildi.

50 Sandalyeli Kuveyt Parlamentosu için, 29 Kadın olmak üzere toplam 326 aday seçimlerde yarıştı. Farklı 5 seçim bölgesine bölünerek yapılan seçimlere, Korona salgınına rağmen katılım yüzde 68. Önceki Parlamento’da 1 kadın temsilci bulunurken, son seçimlerde kadın adaylardan hiçbiri seçimleri kazanamadı. Yeni Parlamento erkek egemen bir yapıya sahip oldu. Seçilenlerin 24’ü Sünnî, 5’i Şiî ve kabile mensuplarından meydana geliyor. Seçilen Şiîler’den Adnan Syed Abdul Samad Ahmed Sayed Zahid, Ulusal İslâm İttifakı üyesidir. Sünniler’den 2’si Usame Issa Majid Saleh Al-Shaheen, Hamad Muhammed Jassim Muhammed El-Matar ve kabile temsilcilerinden Abdülaziz Tarık Hammoud Abdülaziz Al-Saqabi de İslâmî Meşrîtiyet Hareketi’ndendir. Yine Sünnîler’den 2’si Usame Ahmed Habib Al-Munaver ve Badr Al-Dahome ise Milletin Sabitleri Meclisi Grubu’na mensuplar. Bununla birlikte Parlamento’ya seçilen diğerleri de Al-Davasir, Al-Rashayida, Al-Shamr, Al-Zafir, Al-Eutban, Al-Eijman, Al-Eunza, Al-Eavazim ve Al-Mataran kabilesindendirler. Şammar, Ben-i Ghanem ve Havajir kabileleri de seçimin kaybedenlerinden oldu. Bu durum bir sonraki seçimlerde, daha sert rekabetin olacağının sinyalini veriyor.

Siyasî partilerin mevcut olmadığı ve siyasi akımlara sınırlı ölçüde hareket alanı verilen Kuveyt’te, Kuveyt Ulusal Bütünlük Derneği’nin seçimlerin yüksek derecede şeffaflığa sahip olduğunu bildirmesi ise, ironi şeklinde değerlendiriliyor.

Seçim sonuçlarına göre, Parlamento’daki temsilcilerin yüzde 40 değişmiş ve yerlerine yeni isimler gelmiştir. Seçmenlerin yüzde 68 gibi yüksek bir oranda seçimlere katılması, ülkedeki değişim taleplerine işarettir. Yeni Parlamento’dan ülkedeki sosyo-ekonomik sorunlara çözüm üretmesi beklentiler arasında. Bunun için de hem muhaliflerin kendi aralarında birlikte hareket etme hem de Emir ailesinin de muhaliflerle işbirliğine gitmesi kaçınılmazdır.

Kuveyt: Seçimler sonrasında reform mu?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

12 Aralık 2020, Cumartesi
Kuveyt’te 6 Aralık 2020 Pazar günü Parlamento (Nuvvab) seçimleri yapıldı. Seçim sonuçlarından anlaşıldığı üzere, 50 Sandalyeli Kuveyt Parlamentosu’nun bir önceki aritmetiğe göre yüzde 40 yeni isimlerden meydana geliyor.

Ülkede yolsuzluk, konut, altyapı, kamu hizmetlerindeki yetersizlikler, yerli Bidoun’lara vatandaşlık verilmemesi vd. sorunlardan dolayı başlayan protestolar neticesinde 6 Kasım 2019’da Başbakan ve hükümet istifa etmişti.

Kuveyt Emiri Sabah El-Ahmed El-Cabir Es-Sabah’ın 29 Eylül 2020’de 91 yaşında vefat etmesiyle, yerine Veliaht Prens Şeyh Nevvaf El-Ahmed El-Cabir Es-Sabah, Emirlik görevine getirildi. Kuveyt, işte böyle bir ortamda sandık başına gitti (Yeni Asya, Kuveyt Seçimleri, 08.12.2020).

Yeni Emir Nevvaf’ın göreve geldikten hemen sonra yapılan seçimlerin ekonomik, sosyal, siyasi ve sağlık alanında reformlara zemin hazırlaması beklentiler arasında.

Ekonomik reformlar gerekli. Çünkü son yıllarda düşen petrol fiyatlarını, birde Korona salgının getirdiği şartlar olumsuz etkiledi. Kuveyt ekonomisinin büyük ölçüde petrole dayandığı hatırlanırsa, bu durum ülke ekonomisi için yeni üretim tarzını veya farklı alternatiflerin düşünülmesini kaçınılmaz kılıyor. Bununla birlikte kamu ve özel sektörde yabancı işgücüne bağımlılık mevcut. Bu yapı diğer Körfez ülkelerinde de var. Kuveyt’in nüfusu 1 milyon 365 bin 171 kişi. Buna karşılık ülkede, yabancı çalışanların sayısı ise 3 milyon 99 bin 350. Bir başka deyişle ülkede, Kuveytli olmayanların oranı, Kuveytlilerden daha fazla. Yani Kuveyt için, Kuveytli olmayanlar çalışıyor. Kuveyt’in yerlilerinin kendi ülkesi için çalışmalarını sağlayacak sosyo-ekonomik reformlar da gerekli. Ayrıca kredi derecelendirme kuruluşlarından Moody’s, seçimlerden önce 11 Kasım 2020’de Kuveyt’in kredi notunu ilk defa düşürerek “en son durağan görünümle A1” olarak belirledi. Fitch’in kredi notu “AA” ve Standard & Poor’s da “AA-“ şeklinde açıkladı. Kredi notlarının raporunda “likit kaynakların tükenmeye yaklaştığı” alarmı veriliyor. Uluslararası Para Fonu (IMF), geçtiğimiz Ekim ayında, Kuveyt ekonomisinin 2020 yılı sonunda yüzde 8.1 küçüleceğini öngörmüştü. Dolayısıyla petrole bağımlı bir ekonominin sürdürülebilir olup olmadığı tartışılıyor. Ekonomik faaliyetlerin çeşitlendirilmesine olmazsa olmaz gözüyle bakılıyor. Aksi takdirde Kuveyt’in, temel hizmetleri sübvanse etmekte zorlanacağı ihtimal dahilindedir.

Siyasi reformlar gerekli. Çünkü Kuveyt’te siyasi parti kurulması yasak. Adaylar, seçimlere kabile, mezhep ve İslami gruplar adına katılıyorlar. Seçim sistemi de “tek oy tek aday” temelinde çalışmasıyla mezhepçilik ve kabileciliğin güçlenmesine yol açıyor. Böylece demokrasi, özgürlükler, insan hakları, hukukun üstünlüğü, adil, tarafsız, şeffaf, hür seçimlerden bahsetmek pek mümkün değil. Gerçek anlamdaki demokratik değerlerin yerleştirilerek, Anayasa’nın güçlendirilmesinin yararlı olacağı değerlendiriliyor. Yolsuzluklarla mücadele ise, siyasetin birinci gündem maddesi.

Sosyal reformlar gerekli. Çünkü yerli Bidoun’lara vatandaşlık verilmemesi, ayrımcılık şeklinde yorumlanıyor. Bidoun’ların yıllardır süren çabaları “vatansız”lık statüsünden kurtulmaya yönelik. Öte yandan nüfusu, Kuveytlilerden daha fazla kaydedilen yabancı işgücüne bağlılık da çözüm bekliyor. Her iki konuda önceki Parlamento’da tartışılmış, fakat sonuç elde edilememişti. Birde ekonomik şartlar iyileştirilmezse yoksulluk, işsizlik, gelir dağılımı adaletsizliği, yoksunluk vb. sosyal krizlere de kapı aralaması muhtemeldir.

Seçimler sonrasında kurulacak Parlamento ve hükümeti, özellikle yolsuzluk, gelirlerdeki düşüş, likidite tükenmesi, yabancı işgücüne bağımlılık, petrole bağımlılığın aşılması, seçim sistemi, Korona salgınının getirdiği sorunlar vd. alanlardaki reform çalışmaları bekliyor. Reform girişimlerine, yeni Emir Nevvaf’ın da performansını belirleyecek başlıca unsur nazarıyla bakılıyor. Kuveyt, yeni Parlamento, yeni hükümet ve yeni Emir’le yeni bir döneme giriyor. Her üçünün de Kuveyt için neler yapabileceğini gözlemleyeceğiz.

.

İran’da Fahrizade suikastı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

05 Aralık 2020, Cumartesi 00:03
İran’ın Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani ve Şii milis grubu Haşdi Şabi Başkan Yardımcısı Iraklı Abu Mehdi El-Muhandis 3 Ocak 2020 Cuma günü, ABD’nin hava saldırısı ile Bağdat’ta öldürülmüşlerdi. Suikastın ardından bölgenin kırılgan fay hatları da harekete geçmişti (Yeni Asya, Kasım Süleymani Sonrası Durum, 07.01.2020).
Yine İranlı bir figürün 27 Kasım’da öldürüldüğü haberlerini okuduk. Öldürülen kişi Muhsin Fahrizade Mahabadi. Fizik alanındaki akademisyenlerden olan Fahrizade, aynı zamanda İran Savunma, İnovasyon ve Araştırma Kurumu Başkanı. Tahran’da, Fahrizade’nin öldürülmesinde İsrail istihbarat birimi Mossad’ın parmağı olduğu ileri sürülüyor.

İran’ın roket, füze ve nükleer programının birinci ismi Fahrizade, İran gibi, İsrail ve ABD için de önemli olduğu iddia ediliyor. Fahrizade’nin öldürülmesine karşılık bir misille gerçekleştirileceği tahminler arasında. Almanya ise, Fahrizade suikastı hakkında tüm taraflara itidal çağrısında bulunarak, olaya tepki veren ilk AB ülkesi oldu.

İran Dışişleri Bakanı Cevad Zarif olayla ilgili “Siyonistlerin damgasını taşıyan korkakça bir eylem” olarak değerlendirdi. İran’ın ruhani lideri Ayetullah Hamaney de “bu suçun faillerinin ve arkalarında duranların ağır cezalandırılması” çağrısını yaptı. İran Parlamentosu da 1 gün sonra oybirliğiyle “ülkedeki önemli nükleer santrallerde uranyum zenginleştirmesini %20’ye çıkarılmasını” onayladı. Böylece Fahrizade’nin öldürülmesiyle verilen gözdağına, İran da rest çekiyor.

Süleymani’nin öldürülmesinden sonra Bağdat civarında ABD hava üssü Ain Al Assad Hava Alanı’nın bulunduğu mevkiye roket saldırıları gerçekleştirilmişti. Fahrizade suikastıyla, İran’ın daha sert bir tepki vermesinden çekiniliyor.

Eski ABD Başkanı Barack Obama döneminde imzalanan “Ortak Kapsamlı Eylem Planı” olarak da bilinen “İran Nükleer Anlaşması”ndan, Donald Trump çekilmişti. Bununla birlikte 22 Kasım’da, Suudi Arabistan’ın Neom kentinde İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, Mossad Şefi Yossi Coen, ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo ve Suudi Veliaht Prensi Muhammed Bin Salman’ın görüştükleri biliniyor (Yeni Asya, İsrail ve Suudi Arabistan Normalleşiyor mu? 28.11.2020). Hatta bu görüşmenin Suudi Arabistan’ın İsrail’le bir “normalleşme veya İbrahim Anlaşması” imzalamasına yakınlaştığı şeklinde yorumlanıyor. Yeni seçilen ABD Başkanı Joe Biden’ın, seçim sürecinde İran Nükleer Anlaşması’na döneceğinin sinyalini vermesi de, Neom’daki toplantının nedenleri arasında gösteriliyor. Neom görüşmeleri sonrasında Fahrizade’nin öldürülmesi de manidar karşılanıyor.

Suriye’de füze ve roket uzmanı General Nabil Zgheib’in 2012’de Şam’da ve Mesyaf Araştırma Merkezi Başkanı Dr. Aziz Esber’in de 2018’de Hama’da suikastle öldürülmelerinde İsrail’in parmağı olduğuna dikkat çekiliyor.

Ortadoğu’da siyasi, askeri, bilim adamı cinayetleri varlığını hep korudu. Ancak Fahrizade’nin öldürülmesiyle birlikte, İsrail’in hem bölgesel hem de uluslararası sonuçları yıkıcı, bu tür olayları devamlı hissettirmesi de istikrarsızlığın temel nedeni gösteriliyor.

.

Korona sonrası küreselleşmenin yeni evresi mi?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

03 Kasım 2020, Salı 00:09
Korona salgınının başladığı ilk günlerde, bütün dünyada önce sağlık, sonra ekonomik ve daha sonra siyasî öncelikler ile eksiklikler tartışma konusu oldu. Salgın devam ettiği sürece, bu gibi hususların gündemde olacağına kesin gözle bakılıyor.
Küresel hastalık haline gelen Korona sonrasında muhtemel dünya sisteminin, yeni dünya düzeni, uluslar arası sistem tartışmaları, egemenlik, BM’nin geleceği, AB’nin sağlık politikasındaki yönetim krizi, salgın sebebiyle ülkelerin kendi içindeki siyasî ve toplumsal gelişmeleri, devletlerin üye oldukları bölgesel veya küresel kurumlardan bağımsız hareket ettikleri vb. konuları gazetedeki köşemde özellikle 31 Mart – 5 Mayıs tarihleri arasındaki yazılarımda işlemeye çalışmıştım.

Salgın sürecinde geldiğimiz noktada, artık uluslar arası kurumların durumu ve “küreselleşme”nin asıl adıyla “globalizasyon”un nasıl / hangi yöne evrileceği de tartışılmaktadır. Kavramın bugünkü anlamına yakın şekilde ilk defa Marshall Mc Luhan’ın 1960’da yazdığı “Global Köy” isimli kitabına atıf yapılıyor. Mc Luhan eserinde “özellikle iletişim teknolojisinin yaygınlaşmasıyla birlikte, dünyanın küçük bir topluluk olacağını” vurguluyor.

Bediüzzaman Said Nursî ise, 1920 ile 1924 yılları arasında yazdığı Mesnevî-i Nuriye adlı kitabında (s. 105) yer verdiği “Küre-i arzı bir köy şekline sokan şu medeniyet-i sefiheyle gaflet perdesi pek kalınlaşmıştır” cümlesiyle, bir bakıma “küreselleşme” terimini Mc Luhan’dan çok daha önce literatüre kazandırmıştır. Nursî, küreselleşerek dünyanın küçülüp tek bir köy haline gelmesini, kaleme aldığı Mektubat (s. 255) kitabında “…Sonra köyünüz bir, devletiniz bir, memleketiniz bir, ona kadar bir, bir…” diye bir olmayı / birlikteliği belirtiyor. Böylece Nursî’nin, dünya toplumunun barış içerisinde yaşadığı, farklı devletlerin bir arada bulunduğu uluslar arası sistem vurgusu yaptığına işaret ediliyor.

Tarihî açıdan küreselleşme sürecinin başlangıcını, Avrupa’daki Rönesans (14. ve 17. Yüzyıl arası) sonrası coğrafi keşiflere dayandıranlar mevcut. İkinci görüş küreselleşmeyi, 1730’lardaki Birinci Sanayi Devrimi’yle nitelendirir.

Bertrand Russel, küreselleşmenin oluşum süreci hakkında üç farklı dönemden bahseder. Russel’e göre Birinci Küreselleşme Dalgası, Roma dönemindedir. Roma, İngiltere’den Fırat Nehri’ne kadar geniş bir coğrafyada, hiçbir gümrük engeline takılmadan gidilebilmesini sağlamıştır. İkinci Küreselleşme Dalgası, devletlerin genişlemesi ile merkezi hükümetin ve otoritenin kurulmasını sağlayan barutun bulunmasıyla birlikte, feodalite yıkılmıştır. Üçüncü Küreselleşme Dalgası’nı başlatan ise, telgrafın icadı ve demiryollarının kurulmasıdır. Yine bu dönemde başlayan teknik gelişmeler, başta askerî olmak üzere diğer alanlarda da kendisini göstermiştir.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında, başta galip devletlerin gerçekleştirdiği görüşmeler neticesinde San Francisco’da 24 Ekim 1945’te Birleşmiş Milletler (BM) kuruldu. BM’nin kurulmasındaki temel amaç “dünya barışı ve güvenliğini sağlamak” olarak belirtiliyor. Günümüz uluslar arası sistemini BM ve BM’nin kuruluşları tarafından düzenlendiği bilinmekte. Elbette bu düzenlemelerde hegemon güçlerin ağırlığı hissediliyor.

Eski ABD Başkanı George W. Bush’un 30 Mart 2001’de ABD’nin küresel ısınma hakkındaki Kyoto Protokolü’nden çekildiğini duyurması önemlidir. Böylece ABD, Kyoto Protokülü’nde “bir” olmaktan ayrılmış ve uluslar arası sistemi düzenleyen küresel bir karardan geri adım atmıştı.

Mevcut ABD Başkanı Donald Trump da, 7 Temmuz 2020’de BM’ye, ABD’nin Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’nden ayrıldığını bildirdi. Trump’ın “salgın döneminde DSÖ’nün başarısız olduğunu ileri sürerek, DSÖ’ye verdikleri desteği geri çektiklerini” ilân etti. Böylece ABD, DSÖ’den ayrılmış oldu.

Küresel ölçekte Kyoto’da başlayan ve Covid-19 ile devam eden ABD’nin fikir ayrılığı, neredeyse son 20 yılda uluslar arası ilişkilerde gerileme yaşanmasına sebep oldu. Elbette hegemon güç ABD’nin bu tarz kararlarının, küresel sistem ve uluslar arası kurumların geleceği hakkında endişelere yol açtığı anlaşılıyor. Salgınla birlikte, küreselleşmenin de yeniden çerçevelendirilmesi tartışılırken, Korona sonrasında dünyanın yeni bir küreselleşme evresine gireceğine ihtimal veriliyor.

Korona sonrası küreselleşmenin yeni evresi mi?-2

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

01 Aralık 2020, Salı
Korona salgınından sonra dünya için “yeni bir düzen, dönem veya yeni uluslar arası sistem” beklentileri hakkında düşünceler ifade ediliyor.
Günümüz dünyasında “tek kutuplu” sistem mevcut. Bunun başlangıcı ise, 1989’da Sovyetler Birliği ve Komünist Blok’un çöküşüyle başlamıştı.

Sovyetler’in dağılmasıyla Soğuk Savaş dönemi de sona ermişti. Böylece liberal demokratik değerler yükselişe geçmiş, sermayenin önündeki ideolojik temelli ekonomik sınırlar kalkmış ve yabancı sermaye akışı hızlanmıştı. Yabancı sermayenin hızı ve etkisi arttıkça da yeni uluslar arası sözleşmelerin imzalanmasını beraberinde getirmişti. David Held’in vurguladığı üzere tek kutuplu dünya sisteminin küreselleşme evresinde “esneklik, hız, yoğunluk ve etki” ön plandadır. Sermaye hareketliliğine ek olarak teknolojik gelişme de küreselleşme sürecinin hızlanmasında temel sebep gösteriliyor.

Covid-19 salgını ile birlikte, hal-i hazırdaki küresel düzenin çöktüğü ve bunun tek kutuplu uluslar arası sistemin hegemon gücü ABD’nin de fazlasıyla olumsuz etkilendiği belirtiliyor. 19. Yüzyılın süper gücü ve üzerinde güneş batmayan İngiltere’nin, 1956’da Süveyş Kanalı sorunu dolayısıyla bu ünvanını ABD’ye devrettiği biliniyor. Tek kutuplu sistem döneminde ABD’nin inşa ettiği ve yönettiği liberal uluslar arası düzenin, William J. Burns’ün ifadesiyle “daha az liberal, daha az düzenli, daha az Amerikalı hale geldi.” Salgının da bu süreci hızlandırdığı ve önceden var olan şartları daha da kötüleştirdiği ileri sürülüyor.

Donald Trump’ın yönetiminde ABD’nin egemenliğindeki aşınma ve belirsizliği, uluslar arası sistemin anarşik düzeninde daha belirgin hale geldi. Salgından dolayı 650 binden fazla insanın öldüğü ABD’de, çökmekte olduğu iddia edilen küresel düzende kendi rolünü yeniden icat etme çalışması zorunluluğu tartışılıyor. Salgınla birlikte derinleşen ekonomik sorunlar, ABD’de “1929 Büyük Buhran”ından bu yana en şiddetli ekonomik krizi şeklinde tanımlanıyor.

Çin’in ağırlıklı “kurt savaşçı diplomasisi”, Hong Kong’u baskılaması, Pasifik Okyanusu’nda donanma gücünü hissettirmesi, Hindistan ile sınır çatışmalarına girmesi, Kuşak-Yol Projesi’ni başlatarak neredeyse bütün ülkeleri ticaret üzerinden etkisi altına almaya çalışmasıyla uluslar arası arenada ABD’nin hegemon siyasetine negatif etki yapıyor.

Salgınla mücadelede yetersiz kalan Rusya’nın petrol piyasasındaki çöküş, durgun ekonomisini ve siyasî sistemini daha kırılgan hale getirdi. Buna rağmen Rusya’nın, Kırım, Ukrayna, Suriye, Yemen, Libya, Kafkasya, Afrika gibi coğrafyalardaki etkinliğiyle, ABD’yi sıkıştırdığına dikkat çekiliyor.

İngiltere’nin ABD’den “Brexit” süreciyle ayrılmasıyla, AB ve ABD arasındaki Transatlantik ittifakındaki gidişatın kırılganlaştığı aktarılıyor. Trump döneminin İsrail yanlısı politikaları da Müslüman dünyada ABD’ye karşı güvensizliği arttırmış durumda.

Salgın gıda, su, ilâç vb. temel ürünlere olan ihtiyacı artmıştır. Uluslar arası sistemdeki bütün bu zorluklar ve belirsizlikler, teknolojik bozulma, ideolojik ve ekonomik rekabet sebebiyle daha da karmaşıklaşıyor. Değişimin hızı, kararsız, içe dönük, kendine göre doğrularla hareket eden Trump’ın uygulama/söylemlerini çoktan aştı. ABD yanlış uygulamalarıyla, bulaşıcı hastalığın, tedavisinden daha hızlı yayıldığını fark edemedi.

Küreselleşmenin hızlanmasının temel sebeplerinden olan teknolojik gelişmeler, artık ABD gibi otoriter hegemon tarafından, bütün dünyayı gözetlemek ve bastırmak için kullanılıyor. Elbette bu, küreselleşmenin zaferini çok geride bırakıyor. Birde toplumlar artan eşitsizlik, yoksulluk, yoksunluk, gelir dağılımı adaletsizliği, işsizlik, açlık vb. problemlerle karşı karşıya kaldı. Yine son 10 yılda dünya genelinde demokratik değerler gerilerken, uluslar arası kurumlar da az yatırım ve yoğun güç rekabeti sebebiyle işlevsizleşiyor.

Salgın sonrasında yeni bir uluslar arası sistem beklenirken, böylece küreselleşmenin de yeni bir evresine girileceği ön görülüyor. Ancak ön görülen yeni dönemde ABD’nin eskisi gibi olamayacağı kuvvetle muhtemeldir.

-

İsrail ve Suudi Arabistan normalleşiyor mu?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

28 Kasım 2020, Cumartesi
Ortadoğu ülkelerinin İsrail’i tanıyan “İbrahim Anlaşması” imzalayıp “normalleşme” adında yeni bir sürece girdiklerini gözlemliyoruz.
İsrail’le bu anlamda Anlaşma imzalayan ilk ülke 1978’de Mısır, sonra 1994’te Ürdün, daha sonra 13 Ağustos 2020’de BEA (Birleşik Arap Emirlikleri) ve 16 Eylül 2020’de de Bahreyn şeklinde sıralanıyor. Sudan’ın da benzer bir anlaşma imzalayacağı beklentiler arasında.

Elbette İsrail’le anlaşma masasına oturmanın, imzacı ülkelerin İsrail’i tanıdığı anlamına geldiği biliniyor. Bu tanıma da Filistin dâvâsına ihanet olarak yorumlanıyor.

İsrail’le son dönemde yakın ilişkileri ile Suudi Arabistan öne çıkıyor. Şu an için henüz resmî bir anlaşma imzalamış değil. Ancak her iki ülkenin yakın ilişkilerinin, “normalleşme”nin adımları şeklinde değerlendiriliyor.

Geçtiğimiz 22 Kasım Pazar günü İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, bölge tarihinde daha önce görülmemiş bir adım atarak S. Arabistan’a direkt uçuşla giderek ziyarette bulundu. S. Arabistan’ın kuzeybatısındaki Neom’da yapılan görüşmelere Netanyahu, Mossad Şefi Yossi Coen, ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo ve Veliaht Prens Muhammed bin Salman’ın katıldığı belirtiliyor.

Suudi makamları görüşmeyi doğrulamadılar. Fakat ABD gazetelerinde ve bilhassa Wall Street Journal gazetesi konuyu gündemine taşıdı. Tarafların, görüşmelerde iki ülkenin muhtemel normalleşmesini sağlamak için diplomatik ilişkilerinin geliştirilmesi ve İran’la ilişkileri ele aldıkları aktarılıyor.

ABD seçimlerini kazanan Joe Biden’ın, İran’la nükleer anlaşmayı tekrar başlatacağı ihtimali, yine Biden döneminde normalleşme süreci ve İsrail’in Filistin’deki işgal bölgelerindeki ilhakını geciktireceği endişesinin görüşmelerde ele alındığı belirtiliyor. Bununla birlikte eski Başkan Barack Obama’nın Yardımcılığını da yapan Biden’ın, yine Obama döneminde imzalanan Ortak Kapsamlı Eylem Planı olarak da bilinen İran Nükleer Anlaşması’nı tekrar yürürlüğe koyacağına kesin gözüyle bakılıyor. Birde Biden’ın, ABD-Suudi silâh anlaşmalarını inceleyeceği ve Washington Post köşe yazarı Cemal Kaşıkçı’nın öldürülmesi sonrasında S. Arabistan’ın insan hakları sicilini tekrar ele alacağını bildirmesi de Neom görüşmelerinin âciliyetini anlamamıza yardımcı oluyor.

Neom görüşmesinin G20 Zirvesi’nin ardından yapılması ve İsrail-Suudi tarafının İran’a karşı bir araya gelmesi de ayrıca Biden’a yönelik bir mesaj niteliğinde. Çünkü Netanyahu, ülkesine döner dönmez “önceki Nükleer Anlaşma’ya geri dönmeyin” diyerek net bir söylemde bulundu.

S. Arabistan 2002’de “Filistin devletini” olmazsa olmaz ön şartıyla, İsrail’i tanımayı bile önermişti. Yani Suudi yönetimi için İsrail’le muhtemel bir normalleşmenin ön şartı “Filistin devleti”ydi. Ancak son aylarda Riyad’ın ön şartındaki tutumunun değiştiğine işaret ediliyor.

Neom görüşmesi S. Arabistan için, İsrail’le ilişkileri ilerleterek yeni ABD Başkanı Biden nazarında, Yemen’deki insan hakları ihlâlleri iddialarını ve savaş suçları eleştirilerini engellemek adına önem arz ediyor. Diğer taraftan S. Arabistan topraklarında Müslümanlar için kutsal şehirler olan Mekke ve Medine’nin yer alması, böylece Suudi devletinin Arap dünyasında sahip olduğu dinî ve kültür gücünden İsrail’in, S. Arabistan tarafından tanınmasıyla önemli ölçüde yararlanabileceği ihtimaline dikkat çekiliyor.

İsrail’le “normalleşme” adına İbrahim Anlaşması imzalayan BAE ve Bahreyn’de herhangi bir protesto olmaması da, İsrail ve Suudi ilişkilerinin geliştirilmesinde etkili olduğu şüphesizdir.

.

İran-Irak Askerî İşbirliği Anlaşması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

24 Kasım 2020, Salı
İran ve Irak, Ortadoğu’da Soğuk Savaş döneminin iki ezeli düşmanı.
Her iki ülkenin özellikle 1980 ile 1988 arasındaki 8 yıl süren ve kazananı belli olmayan savaşı hatırlardadır. İran’da Humeyni’nin vefatı ve Irak’ta ABD işgali ile Saddam Hüseyin’in idamının ardından bölgede yeni değerlendirmeler yapılmıştır.

İki ülkenin 8 yıllık savaşında 1 buçuk milyondan fazla insanın öldüğü bildiriliyor. Ancak değişen dengelerin ve konjonktürün İran ve Irak’ı Askerî İşbirliği Anlaşması’na getirmesi de uluslar arası ilişkilerin realist yapısını bir kez daha ispatlıyor.

Yakın geçmişte savaşmış iki ülke arasında bir süredir askerî görüşmeler devam ediyor. Irak Savunma Bakanı Cuma Anad, İran Genel Kurmay Başkanı Tümgeneral Muhammed Hüseyin Bakeri ile 14 Kasım’da Tahran’da görüştü. Anad’ın iki günlük ziyaretinde, İran-Irak arasında imzalanacak Askerî İşbirliği’ni güçlendirmek için imzalanacak Anlaşma üzerinde çalışıldı.

Anlaşma görüşmelerinde askerî tatbikat planlanması, ortak sınırlarda güvenliğin arttırılması, muhtelif savunma konuları, Irak’ın terörizmle mücadeledeki askerî kapasitesinin güçlendirilmesi vb. başlıkların ele alındığı belirtiliyor. Görüşmelerde Bakeri’nin, jeopolitik düşman ABD’nin uzun süredir Irak’ta terörizmi desteklediğini ileri sürdüğü aktarılıyor.

Saddam sonrasında Irak’ta, Şiî grupların etkisinin arttığı ve iktidarda Başbakanlık dahil birçok stratejik konumu elde ettikleri biliniyor. Son yıllarda İran’ın, Irak’taki gelişmelere doğrudan müdahil olduğu yönünde değerlendirmeler de mevcut. Yapılacak Anlaşma, İran hakkındaki değerlendirmeleri doğrular nitelikte. Bununla birlikte yine Anlaşma haberinin, Irak’ta geçtiğimiz 2 yıldır yaşanan “işsizlik, yoksulluk, yolsuzluk, rüşvet, nepotizm, alt yapı yetersizliği, işgalci kuvvet ABD’ye yönelik öfke, İran’ın Irak’ın içişlerine karıştığı” hakkındaki büyük toplumsal protestolardan sonra gelmesi de düşündürücü bir durum. Ancak şu bir gerçek Tahran’ın, Irak’taki etkisi tartışılmazdır.

Tahran’ın, Irak’taki büyük etkisini The New York Times Gazetesi’nin 19 Kasım 2019 tarihli ve “The Iran Cables: Secret Documents Show How Tehran Wields Power in Iraq (İran’ın Bağlantıları: Gizli Belgeler Tahran’ın Irak’ta Nasıl Güç Elde Ettiğini Gösteriyor) başlıklı geniş haberinde görmek mümkün. Haberde “Tahran’ın onayı olmadan hiçbir Iraklı siyasetçinin Başbakan olamayacağı”na değiniliyor. Yine haberde 25 Ekim 2018 ve 7 Mayıs 2020 arasında Başbakanlık yapan ve istifa ile görevinden ayrılan Adil Abdülmehdi’nin de hem Tahran hem de Washington tarafından kabul gören bir figür olduğu kaydediliyor. Hatta Tahran’ın, Irak’taki büyük etkisi, Irak’taki halk gösterilerinde İran’a ait temsilcilik binalarının hedef alınmasıyla iyice somutlaşmıştı.

İran-Irak’ın 14 Kasım’daki Askerî İşbirliği Anlaşma çalışması, BM’in İran’a uygulanan silâh ambargosunu kaldırma kararı ve bu karara ABD’nin karşı çıktığı bir dönemde gerçekleşti. Daha önce iki ülke arasında 2017’de de Askerî Anlaşma imzalanmıştı. Bu Anlaşma da İran’ın, Suriye ve Yemen’deki rolü sebebiyle ABD’nin endişelerini arttırmıştı. Böylece İran’ın yaptırımlara rağmen silâh sanayiini geliştirmeye çalıştığı anlaşılıyor. Bu Anlaşma ile İran’ın, Irak’a askerî teçhizat satışını da yapması muhtemeldir. Business Insider adlı internet haber sitesinin 12 Ocak 2015 tarihli nüshasında “Iran Has Never Been More Influential In Iraq (İran, Irak’ta Hiç Bu Kadar Etkili Olmadı)” başlıklı haberi dikkate değer nitelikte. Habere göre “Irak, İran’ın silâhlarının neredeyse ana müşterisi oldu. Irak’ın silâh ve askerî malzeme karşılığında İran’a 10 Milyon Dolar ödediği” belirtiliyor.

İran hakkında ilginç bir şekilde 1970’lerden beri ABD yapımı helikopter filosuna sahip olması da ayrıca yorumlanıyor. Günümüzde Tahran yönetiminin bölgenin askerî güç merkezlerinden biri olmayı hedeflediği düşünülüyor.

İran-Irak Askerî İşbirliği Anlaşması’nın, İran’ın Irak’taki nüfuzunun daha da artmasına vesile olacağına işaret ediliyor. Birde İran’ın yaptırımlara rağmen, bölgesel askerî güce dönüşme gayretinin, İran’a ambargo uygulayan ve Ortadoğu’da rekabet halinde olan aktörlerin dikkatinden kaçmayacaktı

.

Rus jeopolitik nüfuz alanındaki ülke: Sudan

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

17 Kasım 2020, Salı
Uluslar arası gündemde bir süredir Korona salgını, ABD seçimleri ve Dağlık Karabağ çatışmaları sonrasındaki Ateşkes Anlaşması yer almaktadır.
Yoğun gündem içerisinde Rusya’nın sessiz ve dikkat çekmeden yürüttüğü bir politikası sonuçlandı. Rusya, donanması için 11 Kasım Çarşamba günü Sudan ile, Port Sudan şehrinde deniz lojistik merkezi kurmak üzere bir anlaşma taslağı yayınladı.

Rusya Başbakanı Mikhail Mişustin’in 6 Kasım’da imzaladığı anlaşma, kurulacak merkezde bir seferde 300 kadar Rus askeri ve nükleer özelliğe de sahip 4 savaş gemisine üs olması planlanıyor. Merkez olarak Mısır, Eritre ve Kızıldeniz boyunca hakim, Suudi Arabistan’a eşit uzaklıkta konumlanan Port Sudan’ın seçilmesi de stratejik bir tercih. Ayrıca Rusya’nın, savaş gemileri için vergi ödemeden ve Sudan resmî makamlarının incelemesine gerek kalmadan silâh ve askerî malzemeyi ithal ve ihraç etmesi ön görülüyor.

Aslında Rusya-Sudan askerî ilişkileri yeni değil. Rus devlet nükleer şirketi Rosatom’dan 24 Kasım 2017’de yapılan açıklamada, Rusya ve Sudan’ın nükleer enerjinin barışçıl kullanımı alanında işbirliği konusunda hükümetler arasında bir anlaşma imzaladığı bildirilmişti. Anlaşma ile Sudan’ın nükleer altyapısının oluşturulması ve geliştirilmesine yardım, nükleer enerjinin barışçıl kullanımına yönelik temel ve uygulamalı araştırma, nükleer enerji üretimi hususunda iki ülke arasında yasal bir temel kurması yönünde belgedir. Elbette bu belgenin bir ileri adımı Sudan kıyılarında deniz üssü kurmak şeklinde kaydediliyordu. Sonrasında Aralık 2017’de iki ülke arasında nükleer santral geliştirmek hakkında da anlaşma imzalandı. Yine bu süreçte de Sudan’ın devrik Başkanı Ömer El-Beşir, Darfur soykırımı suçlamasıyla Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından aranmaktaydı.

El-Beşir’in, Rusya’ya yakınlaşmasında ABD’nin ve Batılı güçlerin baskısının etkili olduğu muhtemeldir. Hatta El-Beşir, 2017’deki görüşmelerde Putin’e “Rusya için Kızıldeniz kıyısına yakın bir yerde hava üssü inşa etmeyi, Sudan ordusunu SU-30 savaş uçakları, karadan havaya füzeler ve diğer Rus silâhları ile donatmayı teklif ettiği” iddialar arasında. Bununla birlikte Rusya’nın hâl-i hazırda Afrika’nın büyük silâh tedarikçilerinden olduğu ileri sürülüyor. Afrika’ya 2015-2019 yılları arasında ithal edilen askerî teçhizatın yüzde 49’u Rus, yüzde 14’ü ABD ve yüzde 13’ü Çin menşelidir.

Günümüzde Sudan ordusunun askerî donanımının yüzde 60’ı Rus ya da eski Sovyet teknolojisinden meydana geldiği aktarılıyor. Sudan, Cezayir ve Mısır’ın ardından Rusya Afrika’daki en büyük üçüncü silâh ithalatçısıdır. Diğer taraftan Rusya’nın, Afrika ülkelerinden Orta Afrika Cumhuriyeti, Mısır, Eritre, Mozambik ve Madagaskar’da da askerî üsler inşa ettiği bildiriliyor. Hatta Eritre’nin de, Rus donanması için Yemen ve Afrika Boynuzu’na daha yakın bir lojistik üs kurmak üzere benzer bir anlaşma beklentisinde olduğu belirtiliyor. Bütün bu gelişmeler Rusya’nın Afrika’daki varlığını arttırıyor.

Sudan’da El-Beşir’i destekleyen Rusya, El-Beşir’in Nisan 2019’da devrilmesi sonrasında kurulan Askerî Geçiş Konseyi’ni hemen tanıdı. Fakat Askerî Geçiş Konseyi’nin, El-Beşir’in aksine, Suudi Arabistan ve ABD’ye daha yakın ilişkileri Rusya’da tedirginliğe yol açtığı ihtimaldir. Bu tedirginliğe rağmen, Rusya-Sudan anlaşmasının, Sudan’ın ABD’nin Terörizmin Devlet Sponsorları listesinden çıkartılması, İsrail’le ilişkilerinin normalleştirilme sürecinin başlatıldığı döneme denk gelmesi de düşündürücü.

BM bünyesinde korsanlıkla mücadele içerisindeki ABD, Çin ve Rus donanmalarının Cibuti limanını kullandığı bildiriliyor. Fakat Cibuti’nin, Rusya’nın 2016’da donanmasını kalıcı hale getirme talebini reddetmesiyle birlikte, Moskova yönetiminin Hartum’a yakınlaştığı değerlendiriliyor. Rusya’nın, Sudan’da enerji ve maden kaynaklarına ciddî yatırımlar yaptığı hatırlandığında, Kızıldeniz’de kendi limanına sahip olması önemli. Ancak daha önemli olan Rusya’nın, Afrika’daki jeopolitik nüfuz alanını genişlettiğidir. Rusya’nın, Sudan’daki girişimlerinin, bölgeye yerleşen diğer güçlerce göz ardı edilmeyeceği aşikârdır.

.

Dağlık Karabağ: Ateşkes Anlaşması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

14 Kasım 2020, Cumartesi
Ermenistan’ın, Azerbaycan’a saldırısıyla başlayan savaş, 6 haftanın ardından 9 Kasım’da sona erdi.
Böylece Dağlık Karabağ’daki son 30 yıllık statüko değişmiş oldu. Rusya’nın çağrısıyla yapılan Ateşkes Anlaşması ile bölgede rekabet, dinî ve etnik çatışma bir duraklama dönemine girdi. Ermenistan büyük bir bedel ödedi.

Vlademir Putin’i telefonla defalarca aramasına rağmen, cevap alamayan Ermenistan Başbakanı Nikol Pashinyan’ın, Rusya’nın desteğini alamadığı bir gerçektir. Aynı zamanda kendi içerisinde heterojen yapıdaki Ermeni siyasetinin, Batı’dan yeterli desteği görmediği de belirtiliyor. Bu konjonktürdeki Ermenistan’ın, Sovyet döneminden kalma silâh ve stratejisiyle başarıya ulaşamayacağı savaşın başlangıcında tahminler arasındaydı. Buna karşılık Azerbaycan’ın ise, geçen 30 yıllık süreçte teçhizat, silâh teknolojisi ve askerî taktik-planlamada oldukça ilerlediği görüldü. Türkiye’nin tam desteğini de unutmamak gerek.

Yenilgi ve Anlaşmayı kabul etmesi üzerine, Ermenistan’daki hükümet büyük bir darbe aldı. Ermenistan Parlamentosu Başkanı Ararat Mirzoyan, Pashinyan’ın Anlaşma yaptığını duyurması sonrasında, öfkeli protestocular tarafından Parlamento’da saldırıya uğradı. Mirzoyan’ın ameliyat olduğu bildiriliyor. Parlamento’yu basan protestocular, Ermenistan siyasî ve demokratik durumundan ziyade, ülkedeki siyasî şiddet hakkında ipucu veriyor. Yenilgisi ve Anlaşma, Pashinyan’a muhalefetin sert eleştirilerini de beraberinde getirdi. Ermenistan’da yakın gelecekte seçimlerin yapılması da ihtimal dahilindedir.

Moskova’nın Anlaşma’yı, Ermenistan’a yukarıdan dikte ettiği yönünde yorumlar da mevcut. Ancak savaşın başlangıcından itibaren Türkiye’nin diplomasi ve diğer unsurlar üzerinden Azerbaycan’a desteği bilinmekte. Böylece savaşta başarıya ulaşan Azerbaycan’da, İlham Aliyev ulusal bir kahraman haline geldi demek yanlış olmayacaktır. Çünkü Aliyev’in, Anlaşma isteyen Pashinyan hakkındaki TV’lerde yaptığı konuşma ve vücut dili buna delil niteliğindedir. Yani savaşı kazanmış bir lider veya komutan hükmünde.

Moskova öncülüğünde yapılan Anlaşma önemli olmakla birlikte, ömrünün ne kadar süreceği hakkında tahmin yapmanın güç olduğu değerlendiriliyor. Anlaşma’ya “ihtilâflı bölgenin statüsü, yerlerinden edilmiş kişilerin akıbeti, yeniden yapılanma, istikrar ve uzlaşma” hususlarında net olmadığı eleştirilerini getirenler de bulunuyor. Dolayısıyla Anlaşma’nın savaşı durdurma adına başarı olarak görülse de, kırılganlığına dikkat çekiliyor. Bununla birlikte Rusya ve Türkiye’nin bölgede konumlarını güçlendirdikleri kaydediliyor.

Kafkasya’da, Rusya’nın, The New York Times Gazetesi’nin 31 Ağustos 2008 tarihli sayısında Andrew E. Kramer’in “Russia Claims Its Sphere of Influence in the World (Rusya Dünyadaki Etki Alanını İddia Ediyor) başlıklı makalesinde belirttiği, Dimitri Medvedev’in “ayrıcalıklı çıkar alanı” tanımlamasını uygulamaya koyduğu yorumlanıyor. Buna ek olarak Türkiye’nin, Kafkasya ve Hazar Denizi bölgesinde nüfuz alanını koruma veya genişletme gayretinde olduğuna ihtimal veriliyor. Diğer taraftan bölgeyle ilişkilerini arttıran İran, İsrail ve Körfez ülkelerinin gelişmeleri izlediği uluslar arası basında yer alıyor.

Dağlık Karabağ’daki savaş ve varılan Anlaşma’nın, Korona salgını dolayısıyla Avrupa ülkelerinin ve seçimlerini yeni tamamlayan ABD’nin pek dikkatini çekmediği görülüyor. Avrupa ve ABD’nin geçen 30 yıllık dönemde sorunun çözümüne yönelik ciddî adımlar atmadıkları da cabası. Rusya ise, Ermenistan’ın yenilgisine seyirci kalarak, yenilginin ardından bölgesel liderlik iddiasını sürdürmek iddiasının devamını ve Ermenistan’daki askerî varlığını perçinleme amacındadır.

Türkiye’nin de, Azerbaycan’ı bağımsızlığından bu yana destekleyerek, çatışmalar hakkında hep barıştan yana tavrını korumuştur. İmzalanan Anlaşma’nın ilerleyen dönemde genişletilerek kalıcı barışın sağlaması ümit edilmektedir.

Önemli: Gazetemizin Eski Yönetim Kurulu Üyesi; Adana’da Risale-i Nur hizmetinin aziz, sıddık, vefakâr, ihlâslı, fedakâr ve samimî hadimi muhterem Ali Kanıbir Ağabeyimin vefatını teessürle öğrendim. Merhuma Cenab-ı Allah’tan rahmet, ailesine sabırlar diliyorum.

.

ABD seçimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

10 Kasım 2020, Salı
ABD’de tartışmalı geçen seçimin ardından, Demokrat aday Joe Biden 7 Kasım Cumartesi günü Başkanlık seçimlerini kazandığını ilân etti.
Mevcut Başkan Donald Trump ise, 4 Kasım Çarşamba günü Pennsylvania, Michigan ve Georgia’daki seçim sonuçlarına itiraz etmek için dâvâ açtı. Çünkü Trump’ın, sonucu belirleyen 270 delegeyi kazanamayacağını anladığı muhtemeldir. Trump ayrıca, Demokratları kesin seçim sonuçlarının açıklanmasının ardından, ABD’nin en yüksek adlî mercii olan Yüksek Mahkeme’ye dâvâ açmakla da gözdağı vermişti. Göreve geldiği 2016 yılından bu yana sergilediği davranış ve üslûp, Trump’ın tehdit, ayrıştırıcı söylemi vb. tutumu şaşırtıcı olmasa gerek.

Trump’ın dâvâ açmasına benzer durum 20 yıl önceki seçimlerde de yaşandı. Florida Seçim Kurulu tartışmalı oylama sebebiyle George W. Bush ve Albert Arnold Gore Jr. arasındaki mahkeme hatırlardadır. Yani son seçimlerde Yüksek Mahkeme’nin dışında yerel mahkemelerde birçok dâvânın açılmasına ihtimal veriliyor.

Cumhuriyetçiler birde Korona salgını sebebiyle, postayla kullanılan çok sayıda oy pusulasının müdahaleye açık olduğunu iddia ediyor. Bununla birlikte Trump’ın, hal-i hazırda Yüksek Mahkeme’de avantajlı olduğunu savunanlar da bulunuyor. Trump, seçimden önce vefat eden Yüksek Mahkeme Yargıcı Ruth Bader Ginsburg’un yerine, muhafazakâr Amy Coney Barrett’i atadı. Trump’ın, Yüksek Mahkeme’ye başvurması halinde, bu atama ile Cumhuriyetçiler’in avantajlı konumda olacakları ileri sürülüyor. Böyle bir durumun gerçekleşmesinde ise, adalet kurumuna güvenin sarsılacağı anlaşılıyor.

Trump’ın, Yüksek Mahkeme’de dâvâ tehdidine karşılık, Ohio Eyalet Üniversitesi Moritz Hukuk Fakültesi’nde Seçim Yasası Direktörü olan Edward Foley 05 Kasım’da USA Today Gazetesi’ne verdiği demeçte “oy kullanma konusundaki dâvâların genellikle bir seçimin meşrûiyeti hakkında yanlış bilgileri yaymak için kullanıldığını” söylemesi de, konuya Trump’ın avukatlarından başka bir bakış açısını getiriyor.

Trump’ın seçim kampanyasını yürüten ekip, Michigan’da birdenbire Biden’a fazladan 130 bin oy çıktığını sorguladı. Ancak daha sonra bunun bir veri hatasından kaynaklandığı ortaya çıktı. Aynı ekip bu sefer Wisconsin eyaletinde kayıtlı olandan daha fazla seçmenin oy kullandığını iddia etti. Fakat bunun da iddia edildiği gibi olmadığı anlaşıldı. Michigan ve Wisconsin’de aradığını bulamayan Trump’ın ekibi, bu sefer Arizona’ya yöneldi. Arizona eyaleti Dışişleri Bakanı Katie Hobbs, Arizona’da Cumhuriyetçiler’in çoğunlukta olduğu bölgelerde, Trump’ın oylarını düşürmek için seçimlere herhangi bir müdahalenin olmadığını duyurdu. Böylece Trump’ın, her üç seçim bölgesindeki argümanları boşa çıkmış oldu. Trump’ın dâvâ açması halinde Yüksek Mahkeme’yi nasıl ikna edeceği ise merak konusu oldu.

Evanjelik Hıristiyanlar 2016 seçimlerinde olduğu gibi 2020 seçimlerinde de Trump’ı desteklediler. Evanjelik seçmenlerin ülke çapındaki oyların yüzde 23’üne sahip oldukları kaydediliyor. İnanç ve Özgürlük Koalisyonu kıdemli aktivisti Ralph Reed, 7 Kasım Cumartesi günü Trump’ın yenilgisinin ortaya çıkmasıyla “muhafazakâr Hıristiyanlar hakkında işimizi yaptığımıza şüphe yok” diyerek Trump’ı sadık bir şekilde desteklediklerini belirtiyor.

Trump, 5 Kasım’da Evanjelik Kilisesi’ne giderek ayine katılmış ve ayin sırasında 160 Dolar bağışta bulunduğu görüntüler sosyal medyada yayılmıştı. Bunun devamında Trump’ın ruhanî danışmanı Paula White-Cain’in hararetli seçim ayini izlendi. Paula Wahite, duâsında “Trump’tan seçimi çalmaya çalışan şeytanî konfederasyonları” hedef alarak defalarca “zaferin sesini duyuyorum” dedi. Paula White’ın aynı zamanda, Trump tarafından Beyaz Saray’ın İnanç ve Fırsat Grişimi’nin başına getirildiğini bilmekte fayda var.

Sonuçta Trump seçimleri kaybetti. Kazanmak için “siyasal Hıristiyanlığı” da kullandı. Ancak Evanjelikler’in desteği yeterli olmadı. Trump’ın mahkeme kanallarını da zorlayacağı muhtemeldir.

ABD tarihinde 2020 seçimleri gibi çekişmeli seçim süreci daha önceleri de yaşanmıştı. Richard Nixon 1960’ta ve Al Gore da 2000’deki kıyasıya rekabetle sonuçlanan seçimlerdeki yenilgilerini nezaketle kabul etmişlerdi. Trump’ın da aynı olgunluğu göstermesi beklentiler arasında

.

Hashim Thaçi’nin istifası

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

07 Kasım 2020, Cumartesi
Kosova Cumhurbaşkanı Hashim Thaçi, ülkesinin savaş suçuyla suçlanan ilk Cumhurbaşkanı oldu. Sonrasında istifa etti. Peki, Thaçi’yi istifaya götüren süreç neydi? Bunu anlayabilmek için yakın geçmişi incelemek gerekiyor.
Thaçi, 1968’de Skënderaj’ın Burojë Köyü’nde doğdu. Belgrad hükümetinin, Kosova’daki bütün okulları ve Priştine’deki tek üniversiteyi kapattığı 1990-1993 yılları arasında öğrenci hareketine katıldı.

Soğuk Savaş’ın 1989’da sona erip, Yugoslavya’da iç savaşın başlaması Doğu Avrupa’da uzun sürecek huzursuzluğun kapısını aralamıştı. Uzun yıllar süren barışçıl direnişin ardından, Kosovalı Arnavut gençler silâhlı direnişe başladılar. Thaçi’nin de kurucuları arasında bulunduğu Kosova Kurtuluş Ordusu (KKO), tam da bu sırada kuruldu.

Kosova Savaşı 1998-1999 arasında gerçekleşti. Savaş, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti ordusunun, bağımsızlık talep eden KKO’ya ve buna destek veren milis güçlerine karşı yürüttüğü operasyondur. Devamında NATO’nun, Yugoslavya’ya karşı başlattığı hava saldırıları geldi. NATO’nun hava müdahalesiyle birlikte, Yugoslavya adı altında Sırp ordusu ve milis güçleri tarafından, Kosovalı Müslüman sivillere yönelik etnik temizlik başlatılmıştı.

Thaçi de, KKO’da en yüksek mevkilerden Siyasî Büro Başkanıydı. Savaş sırasında, Sırp polisi ve ordusu tarafından tutuklanmaktan kaçma yeteneği sebebiyle kendisine “Yılan” lâkabı verildi.

Thaçi, 18 Mart 1999’da Fransa’nın Rambouillet şehrinde, uluslar arası toplumun sunduğu Arnavutlar ve Sırplar arasında barış müzakerelerinde Kosovalı Arnavut heyetinin lideriydi. Rambouillet’te, Arnavutlar planı kabul ederken, Sırplar reddetmişti. Neticede NATO kuvvetleri 24 Mart 1999’da Sırbistan’ın askerî hedeflerini bombaladı.

Thaçi, 1999’da Kosova’nın Geçici Başkanıydı. Savaş sonrasında 2001’de ilk seçimler yapıldı. Ancak Thaçi’nin Kosova Demokratik Partisi muhalefette yer alabildi. Thaçi, 2003’te Macaristan Havaalanı’nda, Belgrad’ın 1997’deki emrine dayanılarak tutuklandı. Daha sonra serbest bırakıldı.

Savaş sonrasındaki diğer bir seçim de Kasım 2007’de gerçekleştirildi. Partisi seçimleri kazanan Thaçi, Başbakanlık görevine geldi. Seçimlerde üç ay sonra, Thaçi 17 Şubat 2008’de Kosova Meclisi’nde Bağımsızlık İlânı’nı okudu. Başbakanlığının ilk yıllarında Thaçi, başta Kosova’yı Arnavutluk’a bağlayan otoyol inşaatı olmak üzere birçok altyapı projesini başlattı. Diğer taraftan ülke içinden veya dışından birçok STK tarafından, hükümete yüksek düzeyde yolsuzluk ve kayırmacılık suçlaması yöneltildi.

Thaçi, 2011’deki seçimleri de kazanarak ikinci kez Başbakanlık görevini üstlendi. Tam da bu sırada Avrupa Konseyi’nde İsviçre’yi temsil eden Dick Marty, Thaçi ve diğer KKO’nun üst düzey liderlerini savaş esnasında ve sonrasında suç işledikleri hakkında bir rapor yayınladı. Thaçi ise, hakaretten dolayı Marty’e dâvâ açacağını söylemiş, fakat bunu yapmamıştı. Konsey üyeliği dolayısıyla Marty’nin dokunulmazlığı bulunduğu belirtiliyor.

2014 Seçimlerinde de Thaçi’nin partisi birinci oldu. Ancak aynı Parti’den, İsa Mustafa Başbakanlığa gelirken, Thaçi ise kabinede Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı olarak yer aldı.

Kosova Meclisi 2015’te, Marty’nin iddialarını soruşturmak için Savcılık ve Özel Mahkeme kurulması hakkında Anayasa’da değişikliğe gitti. Thaçi, bu mahkemenin kurulmasına oy vermeleri için milletvekilleri üzerinde en çok çalışanlardandı. Mahkeme, Kosova yasalarına göre işliyor. Bununla birlikte Savcılar ve Uluslararası Hâkimler’den meydana geliyor.

Thaçi, 2016’da Cumhurbaşkanlığına seçilerek, Partisi’nden istifa etti. Cumhurbaşkanı olarak, Sırp Cumhurbaşkanı Aleksandar Vuciç ile müzakereler yaparak bir anlaşma arayışında oldu. Ancak Thaçi, 5 Kasım 2020 günü, Lahey’deki Savaş Suçları Mahkemesi’nin savaş suçlarıyla ilgili iddianamesini kabul ettiğini öğrenmesinin ardından hemen istifa etti. İstifasının da “devletin bütünlüğünü korumak için” gerekli olduğunu bildirdi.

Ayrıca Thaçi’nin Kosova Demokratik Partisi Genel Başkanı Kadri Veseli ve Milletvekili Recep Selimi’nin de Özel Mahkeme tarafından, haklarındaki iddianamelerin doğrulandığı bildirildikten sonra Lahey’e gideceklerini aktardılar. Birde Mahkeme, KKO Eski Sözcüsü ve tecrübeli Kosovalı siyasetçi Yakup Krasniki’nin de tutuklanarak, savaş suçları ve insanlığa karşı suçlardan Lahey’e sevk edildiğini bildirdi.

Anayasa’ya göre yenisi seçilene kadar, Meclis Başkanı Vjosa Osmani Cumhurbaşkanı Vekili olarak görev yapacak. Kosova’da eski KKO ileri gelenlerinin tutuklanmalarının eski hesaplaşma mı ya da dışarıdan bir müdahale mi sorularını akıllara getiriyor. Kosova’daki durumun hangi yönde ilerleyeceğini takip edeceğiz.

.

Seçimler ve ABD dış politikası üzerine

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

31 Ekim 2020, Cumartesi
ABD’de 3 Kasım’da yapılması planlanan başkanlık seçim süreci devam ediyor. Mevcut Başkan Donald Trump’ın 2016’daki seçimleri kazanarak, sonrasında yapılan tartışmalar hatırlardadır. Trump hakkında, önceki ABD başkanlarından farklı olduğu epey konuşulmuştu.
Trump’ın öncelikle siyasî geçmişi yoktu. Kendisi çok zengin bir iş adamı. 2016’daki seçim kampanyasında göçmenlik karşıtı ve Meksika sınırına duvar örülecek söylemiyle dikkat çekmişti.

Trump, görev döneminde, 2015’te İran ile AB ve P5+1 (ABD, Çin, Rusya, Fransa, İngiltere + Almanya) arasında Viyana’da imzalanan Ortak Kapsamlı Eylem Planı’ndan, yani İran Nükleer Anlaşması’ndan çekildi. Bununla birlikte Trump, 8 Aralık 1987’de ABD ve SSCB arasında imzalanan Orta Menzilli Kuvvetler Anlaşması’ndan da çekildi. Trump, Rusya’yı Anlaşma’yı ihlâl etmekle suçlamıştı. Her iki gelişme de, ABD’nin geleneksel dış politikasında bir kırılma şeklinde yorumlanmıştı.

Kendine has uslûp ve davranışıyla, aynı zamanda eski ABD başkanlarından farklılığıyla öne çıkan Trump’ın, seçimleri kaybetmesi ihtimali de özellikle dış politika hususunda değerlendiriliyor.

Trump ve Kuzey Kore lideri Kim Jong-Un’un 2018’de Singapur’da, 2019’da Vietnam’da ve askerden arındırılmış bölgede toplam üç defa görüştükleri biliniyor. Trump’ın, Kim Jong’la görüşmeleri sürdürmeye istekli olduğu belirtiliyor. Ancak Biden’ın, “Pyongtang yönetimi için Jong-Un’un önerecek bir şeyi yoksa ya da rejim yavaş yavaş çökerse”, Kuzey Kore’yle görüşmeyeceği bildiriliyor. Biden’ın böylece eski başkan Barack Obama’nın “Stratejik Sabır” politikasını izleyeceğine ihtimal veriliyor. ABD, Kuzey Kore’den nükleer silâhların tamamen yasaklanmasını talep ediyor. Kuzey Kore ise, ekonomik ambargonun kademeli olarak kaldırılmasını istiyor.

Trump, yakın geçmişte Çin’i haksız ticaret uygulamaları iddiasıyla suçlamış ve Huawei gibi bir dünya markasına da yasak getirmişti. Birde Trump, Çin’den ithal edilen mallara daha katı bir gümrük vergisi koymasıyla birlikte, iki ticaret devi ABD ve Çin arasındaki anlaşmazlıklar başlamış oldu. Buna ek olarak Trump’ın, bazı uluslar arası anlaşmalardan tek taraflı çekilme kararının, Çin’in başta ticaret olmak üzere küresel etkisini göstermesinin önünü açıyor. ABD’de Demokratlar’ın insan hakları konusunda, Cumhuriyetçiler’e nazaran daha çok söylemde bulunduğu kaydediliyor. Seçimleri Biden’ın kazanması halinde, Sincan ve Uygur Müslümanları’nın yaşadığı hak ihlâllerine yönelme ihtimali üzerinde duruluyor. Böylelikle ABD ve Çin’in farklı bir alanda da karşı karşıya gelmesi muhtemeldir.

Rusya ise, Trump’ın 2016’daki seçim galibiyetinin mimarı olmakla gündeme gelmişti. ABD’nin, İran Nükleer Anlaşması’ndan çekilmesiyle Rusya ile ilişkilerinde dalgalanma yaşandı. Ancak daha sonra Moskova’nın savaş başlıklarını dondurmayı istekli olduğunu ifade etmesi üzerine, Rusya ve ABD arasında “Yeni Başlangıç Anlaşması”nı uzatma önerileri hakkında anlaştılar. Dolayısıyla her iki ülke ilişkilerinde ilerleme kaydedildi. Fakat Rusya’nın 2014’te Kırım’ı ilhakı ve 2018’de eski bir Rus ajanı ile kızının zehirlenmesinin arkasında Moskova’nın olduğu iddiaları, yine iki ülke ilişkilerinde iniş-çıkışlara sebep oldu.

Demokratlar’ın adayı Biden’ın, seçimi kazanırsa, İran Nükleer Anlaşması’nı yeniden uygulamaya koyacağı ihtimal dahilindedir. Böyle bir durumda ABD’nin, Suudi Arabistan ve İsrail’le olan ilişkilerinin zarar göreceği düşünülüyor. Çünkü S. Arabistan ve İsrail’in, İran Nükleer Anlaşması’na karşı çıktıkları belirtiliyor.

Trump’ın seçimi kaybetmesinin, yukarıda zikredilenlerden dolayı Kuzey Kore ve Çin’in de kaybına olacağı değerlendiriliyor. Seçimleri Biden’ın kazanması hâlinde ise, mevcut Korona salgınının getirdiği derinleşen ekonomik sorunlar ve sağlık alanındaki âcil hizmetlerin karşılanması gündemiyle meşgul olacağa benziyor. Bir bakıma dış politikadan daha çok iç sorunlarla baş etmesi kuvvetle muhtemeldir.

.

Halil Elitok Ağabey’e Mükâleme Niyetiyle: Cemalettin Efganî

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

27 Ekim 2020, Salı
Halil Elitok Ağabeyin, gazetede 30 Eylül 2020’de yayınlanan “Cemalettin Efgani” ve 10 Ekim 2020’deki “Cemalettin Efgani-2: Cevdet Paşa Ona Sahip Çıktı” başlıklı makaleleri dikkate değer niteliktedir.
Risale-i Nur’larda adı geçen şahsiyetler hakkında yapılacak detaylı çalışmaların, yeni bilgi ve belgelere ulaşılması ile kitap, makale vb. şekilde yayınlanması konuların daha iyi anlaşılmasına vesile olacaktır. Bu anlamda Halil Elitok Ağabeye teşekkürlerimi arz ediyorum. Efgani hakkında araştırmalarda bulunan, bendeniz de, Elitok’un ilgili köşe yazılarından istifade ettim.

Elitok’un 10 Ekim’deki yazısında Efgani’nin verdiği konferansta “muhalifler, konferansta söylenenlerden yalnızca ‘nübüvvet sanattır’ kısmını alarak, Şeyhu’l-İslâm Hasan Fehmi Efendi bu yüzden Efganî’yi tekfir etmiş, ders vekili Halil Fevzi Efendi de Şeyhülislâmı teyit maksadıyla ‘es-Süyüfu’l-kavati’ adlı bir risale kaleme almıştı.” Zaten Efgani’nin, İstanbul hayatıyla ilgili en önemli vakıa bu konferans veya derstir.

Konferans sonrasında gelen tepkiler üzerine Efganî İstanbul’dan sürgün edilmişti. Ben de, Kasım 2017’de yayınlanan “Mısır’da Siyasal İslamcılık, Müslüman Kardeşler ve Arap Baharı” isimli kitabımda, belirtilen konuya yer verdim. Kitabın 78. Sayfasında “Nübüvvet dahi enva-i sanatlardan olmak üzere irad eylemiş.” Yani Efganî “Peygamberlik de bir sanat gibi sonradan elde edilir. Diyerek, rakiplerinin dikkatini çeker. Kurmay Şeh Bab Emin Bey, hemen Efganî’nin Dersaadet’ten (İstanbul’dan) uzaklaştırılması hususunda, Maarifi Umumiye Nazırı Safvet Paşa’ya şikâyet dilekçesini yazarak konuyu resmî makamlara bildirir. Görüşmeye daha sonra Kurmay Şeh Bab Emin Bey de katılır. Aslında Efganî’yi, dönemin Şeyhülislamı Fehmi Efendi öncülüğündeki bir grup gericinin İstanbul’dan uzaklaştırdığı da belirtilir. Ancak şikâyet dilekçesini kaleme alan Kurmay Şeh Bab Emin Bey’dir. Böylece Efganî Mart 1871’de İstanbul’dan ayrılıp Mısır’a gitmiştir.”

Osmanlı arşivlerinde yaptığım çalışmalarda, konu hakkında Şeh Bab Emin Bey’in dilekçesinin 3 sayfa olduğu görülmektedir. Dilekçe özet olarak şöyle “… Dersaadet’ten tebid (uzaklaştırma) bahsine gelince, o zaman Cennet mekân Sultan Mahmud Han hassaten Türbe-i menbanın civarındaki Valide Mektebi’nde umum dersleri açıldı. Her gün ashab-ı ilim bilginleri ve maariften biri, bir fenden (ilimden), orada umuma bir dersi takrir (anlatırdı) ederdi. Neferet teşebbubü (sebep olması) üzere Cemaleddin Efendi dahi orada sanaiden bahsederek derse başladı. Sanat-ı alelumum şugul (meşguliyet) ve amel (çalışma) diye tarif ettikten sonra, akşamını bad (sonra) tadad ettiği sırada ‘Nübüvveti dahi enva-i sanatlardan olmak üzere irad eylemiş (yani Peygamberlik de bir sanat gibi elde edilir demiş)’ olduğuna keyfiyet bab-ı akvaya münakis olduğuna (herkesin bunu böyle bildiğini) taraf-ı şahsımdan Maarif-i Umumiye Nezareti’ne itiraz olunmakla (sunulmakla)…” diye devam etmektedir. Dilekçe neticesinde Efganî, İstanbul’dan sürgün edilmiştir.

Elbette Efganî’ye gelen tepkilerde, kendisinin tam olarak anlaşılmadığı da muhtemeldir. Birde dönemine göre uluslararası alanda tanınmış, genç yaşta İngiltere karşıtlığı ve ittihad-ı İslam fikirleriyle şöhrete kavuşmuş Efganî’nin, başkaları tarafından rakip görülmesi de ihtimal dahilindedir.

İstanbul ayrılmak durumunda kalan Efganî, sırasıyla Mısır, Rusya ve İran’da faaliyetlerde bulundu. Şah’ın daveti üzerine ikinci defa İran’a giden Efganî, burada Şah’tan reform yapması talebinde bulunur. Bu talep üzerine Şah, kendi iktidarına tehdit algıladığı Efganî’yi 1890’ının kış mevsiminde İran’dan çıkartır.

İran’dan sınır dışı edildikten sonra, Sultan II. Abdülhamid tarafından İstanbul’a davet edilen Efganî, İran Şah’ının öldürülmesi olayına karışmış olabileceği kuşkusuyla zorunlu ikametle tecrit edilir. Efganî’nin ikinci kez İstanbul’a gelmesi ve buradaki faaliyeti ayrı bir makale konusudur.

.

Karabağ çatışmaları ve Minsk Grup

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

24 Ekim 2020, Cumartesi
Azerbaycan ve Ermenistan arasında, Dağlık Karabağ bölgesindeki çatışmalar devam ediyor.
İçerisinde bulunduğumuz Ekim ayının 10’u ve 18’inde iki defa ateşkes ilân edildi. Ancak her iki ateşkes de kısa süreli oldu. Taraflar ateşkesi ihlâl ettiklerine dair birbirlerini suçladılar. Bununla birlikte savaşlarda ilân edilen her ateşkes diplomasi masasına oturma ihtimalini de doğurabilmektedir. Şu an için Karabağ çatışmalarında bundan bahsetmek pek mümkün görünmüyor.

Diğer taraftan Ermeni askerî noktalarında Rusya bayrağı dalgalandırılmaya başlanması ise, Ermenistan’ın konuyu daha başka yönlere çekmeye çalışması şeklinde yorumlanıyor. Hatta Ermenistan’ın, İran ve Türkiye sınırını korumak üzere Rus Sınır Muhafızları’nın konuş- landığı haberlerde kaydediliyor. Fakat konuyla ilgili Rusya’dan henüz bir açıklama yapılmadığı da görülmektedir.

Dolayısıyla Libya ve Suriye’den sonra, bu durum Rusya adına yeni bir vesayet savaşı olarak da değerlendiriliyor. Rusya’nın, Kırım’ı ilhakı; Ukrayna’daki çatışmalardaki ve seçimlerdeki tutumunun, vesayet politikası ihtimalini güçlendirdiğine işaret ediliyor.

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilâtı (AGİT)’ nın 1994’te, Budapeşte Zirvesi’nde Azerbaycan ve Ermenistan arasında çözüm için konferans yapılması hususunda Minsk Grubu kurul- muştu. Minsk Grubu’nun eş başkanları Rusya, Fransa ve ABD olurken; daimî üyeler de Beyaz Rusya, Almanya, İtalya, İsveç, Finlandiya, Türkiye, Ermenistan ve Azerbaycan’dır.

Minsk Grubu’ndan ABD’nin başkanlık seçimleriyle meşguliyeti; Fransa’nın Sahel Bölgesi, Libya ve Afrika’da kaybetmekte olduğu çıkarlarına odaklandığı; ve Rusya’nın da yu- karıda zikredilen muhtelif coğrafyalardaki müdahilliği bilinmektedir. Bütün bunların Minsk Grubu’nun, Karabağ ile yeteri kadar ilgilenmeyerek işlevsizleştiği ihtimaller arasındadır. Her ne kadar Türkiye, çatışmaların baş- langıcından beri Minsk Grubu’na atıf yapsa da, Grup’tan, anlaşmazlığa yönelik daha ciddî girişimlerde bulunması bekleniyor.

Ermenistan’ın saldırısı ile başlayan çatış- malarda, vefat eden Azeri siviller biliniyor. Gelinen noktada asıl sorunun Batılı ülkelerin insan hakları açısından yaklaşım sergilemedikleri manidar karşılanıyor.

Ermenistan Başbakanı Nikol Pashinyan’ın sözde Ermeni soykırımından bahsetmesi de, Ermeni tarafının tarihî yalanlarla halkının moral ve motivasyonunu yüksek tutmaya çalıştığı görülüyor. Ancak sözde Ermeni soykırımı iddiları, daha önce defalarca denenmiş ve sonuç alınamamış bir strateji. Ermeni siyasetinin artık bu sarmaldan çıkması gerekiyor.

Karabağ’da ateşkeslerin süresi, Ermenistan’ın ihlâlleriyle giderek kısalıyor. Ermenistan, Azerbaycan karşısında hem askeri hem de izlediği siyaset sebebiyle başarısız durumda. Barışın tesis edilmesinde Türkiye’nin girişimleri önem arz ediyor. Bundan dolayı Ermenistan’ın, Azerbaycan ve Türkiye’ye bütün kapıları ka- patmasının gerçekçi olmayacağı nettir. Aksine Ermenistan’ın içerisinde bulunduğu siyasî, ekonomik, sosyal, askerî vb. sorunlardan kurtulabilmek adına barış ve diplomasi yoluna başvurması kaçınılmazdır.

.

Çıkmaz sokaktaki Pashinyan’ın açıklamaları

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

20 Ekim 2020, Salı
Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki Karabağ çatışmaları devam ediyor.
Azerbaycan’ın 90’lı yıllardaki silâhlı mücadeleye göre, teçhizat ve taktik açısından oldukça ilerlediği görül- mektedir. Azeri yetkililerin açıklamaları da bunu teyit ediyor.

Ermenistan’ın çatışmalarda, Azeri sivil bölgelerini de hedef aldığını TV haberlerinden izliyoruz. Buna rağmen Azerbaycan Cum- hurbaşkanı İlham Aliyev’in “Azeri birliklerinin, karşı tarafın sivil unsurlarını hedef almadığı ve almayacağını” dile getirmesi, uluslar arası kamuoyu nezdinde Azer- baycan’ın elini güçlendiriyor.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in, Ermenistan Başbakanı Nikol Pashinyan’ın tele- fonlarını açmadığı haberleri kaydedildi. Böylece Putin’in, George Soros’la ilişkisinden dolayı Pashinyan’ı cezalandırdığına işaret ediliyor. Elbette Putin’in bu şekilde davran- masında başka sebepler olduğu da iddialar arasında. Ancak Putin’in 1 Ekim’de yapmış olduğu ateşkes ve taraflar arasında görüş- melere başlanılması çağrısının geçen sürede pek de etkili olmadığı görüldü. Buna ek olarak Rusya’nın ağırlığını gereken ölçüde koymadığı da değerlendiriliyor.

Çatışmalarda ciddî zayiatlar veren Ermenistan’da, basın yolu ile Ermeni kamuoyunun moral ve motivasyonunun yüksek tutulmaya çalışıldığı anlaşılıyor. Ermenistan Devlet Haber Ajansı’nın 18 Ekim’de, Pashinyan’ın, İtalyan gazetesi Corriere della Sera’daki demecine yer verildi. Pashinyan demecinde “Türkiye Akdeniz’de olduğu gibi Yunanistan’a, Kıbrıs’a ve Güney Kafkasya’ya da aynı politikayı izliyor. Bu yayılmacı bir politika. Türkiye’nin ateşkes görüşmelerinde, Azerbaycan’ın askerî harektlarını durdurmasını istemediğini, bu çatışmanın Türkiye’nin müdahalesi olmadan başlamazdı” dedi. Pashinyan ayrıca “Türki- ye’nin, Azerbaycan’ı Karabağ’a saldırmaya teşvik ettiğini ve saldırılara Türk birliklerinin de katıldığını; Azerilerin, Suriye’den getirilen cihatçı militanları kullandıklarını ve bu durumun Rusya ile Fransa ve diğer ülkeler tarafından resmen onaylandığını” iddia etti. Pashinyan konuşmasının devamında bu sözlerinin arkasındaki asıl amacını da “Türkler, Ermeni halkının bir başka soykırımını istiyor” di-yerek belirtti.

Pashinyan, sözünü dönüp dolaştırıp yine sözde Ermeni soykırımına getirerek başta Ermeni milliyetçiliğini diri tutmaya ve Ermeni diasporasına da mesaj vermeye çalışıyor. Bununla birlikte köşeye sıkışan Pashinyan’ın, sözde Ermeni soykırımı iddialarına sarılması ise, Ermeni devletinin içerisinde bulunduğu sosyo-ekonomik sorunlara ve devam eden çatış- malara çözüm üretmekten uzak olduğunu gösteriyor. Artık Ermeni karar alıcılarının, Türkiye düşmanlığı üzerinden yaptıkları siya- setin, Ermenistan’a bir şey kazandırmadığını anlamaları gerekiyor.

Pashinyan ve Yunanistan Dışişleri Bakanı Nikos Dendias’ın 16 Ekim’deki ortak açık- lamalarında da Türkiye hedef alınarak “Tür- kiye’nin yayılmacı politikasının kabul edilemez olduğu”na vurgu yapıldı. Yunanistan’ı Avrupa Konseyi’nde temsil eden Milletvekili Emmanoiul Fragkos da, Avrupa Konseyi’ine “Tür- kiye’ye silah ambargosu uygulaması çağrısında bulunan” bir mektup gönderdi. Ermeni-Yunan yetkililerin açıklama ve girişimleri, Türkiye’yi sıkıştırmaya yönelik olduğu aşikârdır.

Azerbaycan’a karşı Ermeni saldırılarının başladığı günden itibaren Türkiye’nin “Azer- baycan’ın haklı dâvâsında yanında oldu- ğunu, sivillerin zarar görmemesinden yana, bölgede barış ve istikrar, uluslar arası hukuk ve insan haklarının” tarafında yer aldığını her defasından ilân ettiği herkes tarafından biliniyor.

Rusya’nın tam desteğini alamayan Pashin- yan’ın ve Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin geri adım atmadığını gören Yunanistan ma- kamlarının Karabağ hakkındaki beyanat- larında “barış”tan söz etmediklerini gözlemliyoruz.

Sözde Ermeni soykırımına sarılan Pashin- yan gibi, barıştan söz edemeyenlerin, uluslar arası hukuk ve tarih karşısında ağır sorumluluk altında oldukları unutulmamalı.

.

Sudan ve İsrail’le normalleşme

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

18 Ekim 2020, Pazar
Ortadoğu ülkelerinin, İsrail’le “normalleşme” adına yapılan “İbrahim Anlaşmaları” son dönemde uluslar arası basında fazlasıyla yer aldı.
Anlaşma imzalayan devletlerin son örnekleri Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Bahreyn oldu. Daha öncekiler ise Mısır (1978) ve Ürdün (1994).

13 Ekim 2020 tarihli gazetedeki köşemde ve “Sudan: Din-Devlet İşlerinin Ayrıldığı Bildirgesi” başlıklı makalemin sonucunda, Sudan için de benzer bir ihtimalden bahsetmiştim. Makalede “Sudan’da, “Bildirge” imzalamasından sonraki gelişmenin, İsrail’le ilişkilerin normalleştirilmesi olduğu; ‘din ve devletin ayrılığı ilkesi’ne dayanan bildirgenin imzalanmasında, dış yardımların önünü açmak ve İsrail’le normalleşme görüşmelerini başlatmak olduğu kuvvetli ihtimaline” dikkat çekilmişti.

Yine benzer bir gelişmenin, üst düzey Sudanlı yetkililerden oluşan bir heyetin, 23 Eylül 2020 Çarşamba günü BAE’nin başşehri Abu Dabi’de görüşmelerde bulunduğu kaydediliyor. Sudan’ı yöneten Geçici Askerî Konsey tarafından yapılan açıklamada “görüşmelerde Sudan’ın, ABD’nin terörizmin sponsorları listesinden çıkarılması, bölgede Sudan’ın İsrail ve Arap ülkeleri arasında istikrarı sağlanmasındaki rolü vb. konuların ele alındığı” belirtiliyor.

ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun 24 Ağustos 2020’de bölge ülkelerine gerçekleştirdiği seyahat hatırlardadır. Sudan Geçici Askeri Konsey Başkanı Korgeneral Adül Fettah Burhan, Pompeo’dan 3 milyar Dolar’lık âcil ekonomik yardım talebinde bulundu.

Ancak ABD Ulusal Güvenlik Konseyi Ortadoğu ve Kuzey Afrika Kıdemli Direktörü Tümgeneral Miguel Correa’nın, Burhan’ın 3 milyar Dolar’lık âcil ekonomik yardım talebi hakkında çekimser kaldığı ileri sürülüyor. Ancak bunun yerine Sudan’a birkaç yüz milyon Dolar’lık yatırım ihtimalinden bahsediliyor.

Seçim sath-ı mahallindeki ABD’de, Başkan Donald Trump’ın, bölgenin Arap ve diğer Müslüman ülkelerinin İsrail’le ilişkilerin normalleştirilmesine ve tanınmasına yönelik girişimleri aşikârdır. Bununla birlikte Trump’ın şu an için, Burhan’ın talep ettiği âcil yardım konusunda bir planının olduğu da net değil.

Ekonomik, siyasî ve sosyal problemler içerisindeki Sudan’da Geçici Askerî Konsey için İsrail’i tanımanın büyük bir risk olduğu belirtiliyor. Dolayısıyla Sudan para yardımı ve daha somut garantilere ihtiyaç duyacaktır.

ABD’de de Pompeo ve Senato üyelerinin, Sudan’ın teröre destek veren ülkeler listesinden çıkartılması için baskıları devam ettiği aktarılıyor.

Sudan’ın Geçici Askerî Konseyi’nin, İsrail’le ilişkileri yeni değil. Burhan ve İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’nun 4 Şubat 2020’de, Uganda’da bir araya gelerek “Sudan hava sahasının, İsrail’in ticarî uçuşlarına açmak için bir anlaşmaya vardıkları” gelen haberler arasında.

Hal-i hazırda Sudan ile İsrail arasında diplomatik ilişkiler mevcut. Ancak bunun ABD’nin iki ülke arasında ilişkilerin iyileştirilmesi çabasıyla daha ileri boyuta taşınacağı ihtimali üzerinde durulduğu anla- şılıyor. BAE ve Bahreyn gibi, Sudan’ın da İsrail’le “normalleşmesi”nin benzer toplumsal sonuçlar doğurmayacağı ihtimaldir. Böyle bir girişimin gerçekleşmesiyle beraber, Sudan’da etnik ve dinî/mezhepsel tepkilerin yaşanacağı muhtemeldir.

Diğer taraftan Sudan’ın Arap dünyasında azalan nüfuzu nedeniyle, Hartum’la yapılacak bir “normalleşme” anlaşmasının etkisi beklenildiği gibi olmasa da, sembolik açıdan değerli olacağı The Washington Post gazetesinin 1 Ekim 2020 tarihli nüshasında yazıldı. Devrik lider Ömer El-Beşir döneminde, İsrail’le ilişkiler neredeyse düşmanlık seviyesindeydi. El-Beşir’in, Filistinli grupları desteklediği ve bu desteğin 30 yıl boyunca Sudan halkı tarafından millî ve dinî değerler üzerinden sürdürüldüğü unutulmamalı. Her ne kadar ABD’nin, Sudan’a, İsrail’le ilişkilerini geliştirmesi için baskı yapıldığı aktarılsa da, karşılığında Burhan yönetiminin de âcil yardım talebi söz konusu. Sudan yönetiminin “âcil yardım, İsrail’i tanıması için ABD baskısı ve muhtemel bir normalleşmeden sonra meydana gelebilecek toplumsal tepki” arasında kaldığı kuvvetle muhtemeldir.

.
Sudan: Din-Devlet işlerinin ayrıldığı bildirgesi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

13 Ekim 2020, Salı
Sudan, Temmuz 2019’da eski Devlet Başkanı Ömer El-Beşir’in devrilmesiyle yeni bir siyasi süreçten geçiyor.
Sudan’da uzun süren iç savaş ve etnik mücadeleler birçok insanın ülke içinde yer değiştirmesine ve insan hakları ihlâllerine sebep olmuştu. Bu durum ülkeye kötü bir insan hakları karnesi kazandırdı.

Beşir’in devrilmesinin ardından, iktidar gücünü aralarında paylaşan Geçici Askerî Konsey, Özgürlük ve Değişim Güçleri Koalisyonu ve 11 sivilden meydana gelen Konsey yönetime gelmişti. Konsey, 3 yıllık geçiş dönemi için göreve (2022’ye kadar) geldi.

Sudan’da yeni dönemle birlikte 30 yıllık İslami yönetimin sona erdiği belirtiliyor. Geçici Askeri Konsey ile muhalefetteki Özgürlük ve Değişim Güçleri Koalisyonu arasında varılan fikir birliği sonucunda, eski rejimin katı İslamcı politikalarını ortadan kaldırmaya ve sivil yönetim yoluyla da barış ve demokrasi sağlamaya çalışıldığı aktarılıyor. Ayrıca alkollü içecek içilmesi hakkındaki kuralların gevşetilmesinin de gündemde olduğu belirtiliyor.

Humanist International (İnsanî Uluslar arası) sitesine göre “Sudanlı yetkililer, Temmuz 2020’de irtidad kararı alan vatandaşlar için ölüm cezasının kaldırılması ve kadın sünnetinin yasaklanması da dahil olmak üzere Ceza Kanunu’nda bir bizi reformları” duyurdu.

Sudan’da değişikliklerden biri de, 3 Eylül 2020’de Sudan Geçiş Hükümeti Başbakanı Abdalla Hamdok ve ülkenin etkili gruplarından Sudan Halk Kurtuluş Hareketi-Kuzey lideri Abdülaziz El-Hilu arasında “dini devletten ayırmayı kabul eden bir bildirge imzalamaları” oldu. Bildirgede başlıca “Sudan’ın bütün vatandaşlarının haklarının güvence altına alındığı demokratik bir ülke haline gelmesi için Anayasa, kendi kaderini tayin hakkına saygı gösterilmesi gereken –din ve devletin ayrılığı- ilkesine dayanmalıdır” ifadesine yer veriliyor.

“Din ve devletin ayrılığı ilkesi” Sudan’ın laikliği veya bazılarına göre sekülarizmi kabul ettiğine yorumlanıyor. Sudan kamuoyu ve din âlimlerinin tepkisinden kaçınmak için “Müslümanların alkol kullanmasına izin verilmeyecek ve gayri-müslimlerin halka alkollü içki satamayacakları” kaydediliyor. Diğer taraftan gayri-müslimler, “merrissa ve aaraagy” olarak bilinen yerel alkollü ürünleri ürettikleri için suçlanmayacaklar. Mevcut yasalara göre “merrissa ve aaraagy” de imal etmek suç kapsamında. Böylece yasal kovuşturma durumu ortadan kalkıyor.

Sudan yönetiminin şu anda “din ve devletin ayrılığı ilkesi”ne dayanan bildirgeyi tam anlamıyla uygulamadığı ön görülüyor. Yönetimin, Bildirge’ye karşı toplumsal unsurların ve dini figürlerin tepkisini en aza indirecek çalışmaların içinde olduğu muhtemeldir. Uluslararası gözlemciler, alınan “Bildirge” kararını olumlu karşılıyorlar. Bunların başında BM UNICEF (Çocuklara Yardım Fonu) Hartum Temsilcisi Abdullah Fadil geliyor. Ancak Bildirge’nin toplumsal kesimlerin çoğunluğunun onayının alınmadan kabul edilmesi de, Sudan’ın kırılgan etnik yapısının fay hatlarını harekete geçirebileceği ihtimaller arasında.

Sudan’da ekonomik, siyasî, sosyal, etnik, ideolojik sorunlar oldukça derin. Geçici Hükümet Adalet Bakanı Nasredeen Abdelbari, devlet televizyonundan yaptığı açıklamada “ülkenin hukuk sisteminde reformun devam ettiğini ve ülkedeki insan haklarını ihlâl eden bütün yasaların yürürlükten kaldırılacağını” ifade etti.

Sudan’da bütün bu değişikliklerin, tepeden indirgemeci anlayışla değil, elbette Sudanlılar’ın görüşlerinin alınarak yapılması faydalı olacaktır.

Sudan’da, “Bildirge” imzalamasından sonraki gelişme de, İsrail’le ilişkilerin normalleştirilmesidir. “Din ve devletin ayrılığı ilkesi”ne dayanan bildirgenin imzalanmasında, dış yardımların önünü açmak ve İsrail’le normalleşme görüşmelerini başlatmak olduğu kuvvetle muhtemeldir.

.

Kırgızistan yine karıştı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

10 Ekim 2020, Cumartesi
Orta Asya ülkelerinden Kırgızistan, 1936’da Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’ne (SSCB) katıldı.
Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve SSCB’nin dağılmasıyla birlikte, Kırgızistan 1991’de bağımsızlığına kavuştu.

Kırgızistan 2005’te George Soros tarafından desteklendiği iddia edilen renkli veya kadife devrimlerden birine sahne oldu. 22 Ekim 1990’ da göreve başlayan Cumhurbaşkanı Askar Akayev, “Lâle Devrimi” adı verilen halk hareketleri ve devlet darbesi sonucunda 24 Mart 2005’te istifa etmek durumunda kaldı. Yerine Kurmanbek Bakiyev 14 Ağustos 2005’te Cumhurbaşkanlığı’na getirildi.

Ülkede toplumsal gösterilerin ikincisi Nisan 2010’da “Kırgız Devrimi” adı ile gerçekleşti. Başşehir Bişkek’teki kanlı isyanlar devam ederken, hükümet istifa etti. Oş şehrine kaçtığı ileri sürülen Bakiyev, güvenliğinin sağlanması karşılığında istifa edeceğini duyurdu. Bakiyev, 15 Nisan 2010’da istifa etti. Bakiyev, 21 Nisan 2010’da Minsk’teki basın toplantısında “istifa etmediğini, Kırgızistan’ın uluslar arası tanınan, seçilmiş Cumhurbaşkanı olduğunu” açıklaması etkili olmadı.

Bakiyev’in görevden uzaklaştırılmasındaki önemli isimlerden eski Dışişleri Bakanı ve Kırgızistan Sosyal Demokrat Partisi Meclis Grubu Başkanı Roza İsaqovna Otunbayeva, geçiş yönetimine liderlik ederek, 3 Temmuz 2010’da Cumhurbaşkanı oldu. Böylece Otunbayeva, Orta Asya devletleri arasında ilk kadın devlet başkanı olarak tarihe geçti.

Otunbayeva, döneminin başlamasıyla Kırgızistan’da seçim sürecine gidildi. Kırgızistan Sosyal Demokrat Partisi’nin 1999’dan beri Başkanı olan Almazbek Atambayev, 2011-2017 tarihleri arasında Cumhurbaşkanlığı görevini yaptı. Aynı zamanda Atambayev, 2006’daki “Reform İçin” muhalif hareketinin liderlerindendir.

Atambayev’in ardından Sooronbay Ceenbekov, Ekim 2017’deki seçim sonuçlarına göre 24 Kasım 2017’de Cumhurbaşkanı oldu. Kırgızistan’da 4 Ekim 2020 Pazar günü yapılan son seçim sonuçlarından memnun olmayan 12 siyasî parti protestolar düzenlediler. Gösterilerin devamında Cumhurbaşkanlığı ve Parlamento binaları işgal edildi. Uluslar arası haber kaynaklarına göre, güvenlik güçlerinin müdahalesi yetersiz kaldı. Hatta göstericilerin, yolsuzluktan dolayı tutuklu olan eski Cumhurbaşkanı Atambayev’i hapishaneden çıkarttığı gelen bilgiler arasında. Ülkede halen karışıklıklar devam ediyor.

Kırgızistan bağımsızlığından bu güne kadar, siyasî istikrarını sağlayabilmiş değildir. Ülkenin istikrarsızlığının başlıca sebepleri arasında demokratikleşmenin yönü, yolsuzluklar, etnik gruplar arasındaki şiddete varan ilişkiler, sınır güvenliğindeki açıklar ve potansiyel terörist tehditler gösteriliyor.

Aslında Kırgızistan’daki siyasî ve toplumsal en temel sorunun “etnik milliyetçilik” olduğuna işaret ediliyor. 120 Sandalyeli Meclis’te milletvekili dağılımının, ülkenin etnik yapısını tam anlamıyla yansıtmaması da buna delil olarak gösteriliyor. Bu da etnik gruplar arasında hep tartışma konusu oluyor. Haziran 2010’da etnik, ekonomik ve sosyal alanlardaki sorunlardan dolayı Oş şehrinde etnik gruplar arasındaki kanlı çatışmalar yaşandı. Çatışmalarda 400 bin insanın evsiz kaldığı, 100 bin kişinin Özbekistan’a sığındığı kaydediliyor.

Kırgızistan’da toplumsal kitleleri mobilize edecek karizmatik siyasî liderlerin olmaması da ülkenin eksikleri arasında. Eski Sovyet ve Rus yanlısı siyasetin, yapısal reformları gerçekleştirmede başarılı olmadığı da ihtimal dahilindedir.

Kırgızistan, BM raporlarına göre Afganistan’da yetiştirilen uyuşturucunun trafiğinde transit geçiş güzergâhındadır. Rusya’nın, Afganistan u- yuşturucusunun büyük bir pazarı olduğu bildiriliyor. Böylece Kırgızistan’da farklı mafya unsurlarının faaliyetleri de siyaseti ve ekonomiyi belirlemede etkinliği muhtemeldir.

Yine Kırgızistan’da yeterli, kararlı ve uluslar arası düzeyde eğitimli güvenlik güçlerinin bulunmaması da suçlarla mücadelede eksikliği beraberinde getiriyor.

Siyasî, ekonomik, toplumsal vb. sorunlar içerisindeki Kırgızistan’da demokrasinin yerleşmesi de oldukça güçtür. Kırgızistan’ın zayıf ekonomisinin, devletin egemenliğinde aşınmalara sebep olduğu söylenebilir. Ekonominin iyileştirilip sosyal refah sağlanmadıkça ve etnik/aşiret grupları arasındaki sorunlar çözülmedikçe, Kırgızistan’ın istikrara kavuşamayacağı ön görülmektedir.

.

Ermenistan saldırısı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

06 Ekim 2020, Salı
Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte, bağımsızlıklarına kavuşan Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki Karabağ sorunu, geçen 30 yıllık sürede çözüme kavuşabilmiş değil.
Karabağ sorununun çözülememesinde, Ermenistan’da milliyetçi söylemlerle işbaşına gelen hükümetlerin payı oldukça yüksek. Bağımsızlıktan sonra görev yapan Ermenistan hükümetlerinin çoğunlukla kalkınma, demokrasi, hukuk, barış vb. değerlerden uzak kaldıkları görüldü. Hükümetler Ermenistan’ın işsizlik, yoksulluk, gelir dağılımı adaletsizliği gibi sosyo-ekonomik problemlerini çözmekte de yetersiz kaldılar. Ermenistan yönetimleri genellikle Rusya’nın tarafında yer aldılar. Ancak bu politikanın ülkelerinin gelişmesine yardımcı olmadığı kaydediliyor. Yanlış dış politika sebebiyle, bugün Kafkasya’da, Türkiye ve Azerbaycan arasında sıkışmış bir Ermenistan’dan söz etmek mümkündür.

Coğrafya olarak sıkışan Ermenistan, Osmanlı’nın son döneminden günümüze kadar, tarihî süreçte başta Rusya ve Fransa gibi devletlerin desteğine muhtaç oldu.

Bununla birlikte en büyük tabiî destekçisi ise, yurtdışındaki Ermeni diasporası.

Elbette verilen destekler, Ermenistan’ın önce Osmanlı’ya, daha sonra Türkiye’ye ve Azerbaycan’a karşı bir enstrüman aracı kullanılmasına da yol açtı.

Azerbaycan ve Ermenistan arasında ilân edilen Mayıs 1994’teki ateşkes, Nisan 2016’da bozulmuş ve 4 günlük bir savaş yapılmıştı. Yine Ermenistan saldırıları üzerine son bir haftadır çatışmalar yaşanıyor.

Ancak Azerbaycan yönetiminden yapılan açıklamalarda her zamankinden daha fazla kararlı oldukları gözleniyor.

Uluslar arası ortamın farklı gündemlerle meşgul olması özellikle ABD’nin yaklaşan başkanlık seçimi, AB’nin İngiltere gibi güçlü bir ortağını Brexit ile kaybetmesi, Belarus’ta Rusya ve AGİT arasındaki kriz, bütün dünyayı etkisi altına alan Covid-19 salgını ve getirdiği ekonomik sorunlar biliniyor. Ermenistan’ın böyle bir ortamdan istifade ederek saldırıda bulunduğunu ileri sürenler mevcut.

Ancak bağımsızlıktan günümüze kadar geçen sürede Ermenistan’da siyasî istikrarın sağlanamadığı da biliniyor. Artık Ermeni siyasetçiler Ermeni milliyetçiliği, toprak yayılmacılığı, terör ve teröre destek, Azerbaycan’a saldırma vb. argümanların Ermenistan ve bölgenin yararına olmadığını anlamalılar. Dünyanın ve bölgenin realitesinin farkına varmalılar. Azerbaycan’a yönelik saldırılarla, Ermeni kamuoyunun dikkati bir müddet başka bir yöne çekilebilir. Ancak bu durum Ermenistan’ın içerisinde bulunduğu sosyo-ekonomik sıkıntıları bertaraf etmez. Aksine savaşın getireceği maliyetle, daha da ağırlaşacaktır.

Azerbaycan’a karşı saldırıların “Yukarı Karabağ kökenli Ermenilerce başlatıldığı ve bunun büyük ihtimalle bir süredir Kadife Devrimler’in mimarı George Soros’la görüşmelerde bulunan Başbakan Nikol Pashinyan’ın bilgisi dışında gerçekleştiği” iddia ediliyor. Böylece “Pashinyan’ın, Soros’la görüşmesini onaylamayan Rusya’nın da, konuyla yakından ilgilendiği” ileri sürülüyor.

Massachusetts Üniversitesi Tarih Bölümü Prof. Dr. Audrey Altstadt’a göre “bu bölgede savaş ve komşularla ilişki risk taşır. Rusya her iki tarafa da silâh satan ve barış görüşmelerine aracılık eden, bölgenin eski gücü olarak kilit oyuncu. Hal-i hazırda Ermenistan ve Rusya’nın bir savunma anlaşması mevcut.

Aynı zamanda Ermenistan bir Rus hava üssüne ev sahipliği yapıyor. Azerbaycan ise, Rusya’nın ticaret ortağı. Birde İran ile Güney Asya’yı Rusya’ya bağlayan stratejik konumuyla önem arz ediyor. Dolayısıyla Kuzey-Güney Transit Koridoru’nda konumlanmıştır. Bu özellikler, Rusya’nın güneyinde barış isteyeceğine işaret ediyor.”

Karabağ hakkında, bölge ülkesi Türkiye’nin de eskiden beri barıştan yana olduğu biliniyor. Yapılacak bir barış ve ateşkeste Türkiye’nin ağırlığını koyacağı ve Azerbaycan’ın hukukunu savunacağı nettir.

Ancak istikrara kavuşamayan Ermenistan’ın, bölge için her zaman sorun oluşturabileceği göz ardı edilmemelidir

.

Karabağ çatışmaları

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

03 Ekim 2020, Cumartesi
Yukarı (Dağlık) Karabağ Özerk Bölgesi, Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki en önemli sorunlardan.
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) dağılması ve Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte, Yukarı Karabağ, her iki ülkenin siyasî ve askerî stratejilerini belirleyen unsurlardan biri oldu. Aslında sorunun ortaya çıkışı 1988’e kadar gitmektedir.

SSCB’nin dağılmasıyla Azerbaycan ve Ermenistan 1991’de bağımsızlıklarını ilân ettiler. Azerbaycan, 26 Kasım 1991’de, Karabağ’ın özerklik statüsünü kaldırarak bölgeyi merkezi yönetimine bağladığını duyurdu. Ermeniler ise, buna karşılık 10 Aralık 1991’de gerçekleştirdikleri halk oylamasıyla bölge için bağımsızlık kararı aldılar. Ermenilerin, Sovyetler sonrası kurulan Bağımsız Devletler Topluluğu’na (BDT) “Yukarı Karabağ Özerk Cumhuriyeti” adıyla girme başvurusu kabul edilmedi.

Rusların desteğini alan Ermeniler, 1993-1994 yıllarında Karabağ ve çevresini ele geçirdiler. Aynı zamanda Laçin Koridoru ile Karabağ’a doğrudan kara bağlantısı sağladılar. Sorunun daha sonraki yıllarda derinleşmesiyle, Azerbaycan topraklarının yüzde 20’si Ermeni işgali altında kaldı. Yaklaşık 1 milyon Azeri mülteci durumunda. Diğer taraftan Ermenistan’da ise, savaş sebebiyle ekonomik krizler başladı. Buna ek olarak nüfusun neredeyse 4’te 1’inin ülkeden göç etmek zorunda kaldığı bildiriliyor (Türk Dış Politikası, C. 2, S. 401, Ed. Baskın Oran).

Geçen süreçte, Azeri ve Ermeni birliklerinin birbirlerine karşı topçu atışları ve küçük çatışmaları görüldü. 1994’ten sonraki en yoğun çatışmaların gerçekleştiği Nisan 2016’da yüzlerce kişinin öldüğü belirtiliyor. 4 gün süren çatışmanın ardından taraflar ateşkes konusunda anlaşmışlardı.

Karabağ hem Azerbaycan hem de Ermenistan’ın sınır bölgesi. Ancak sınırlardaki iddialar, arabuluculuk çabalarının başarısızlığı, artan askerileşme ve sık sık ateşkes ihlâlleri, Ermenistan’ın içerisinde bulunduğu sosyo-ekonomik ve siyasî problemler bölgede çatışma riskini arttıran en önemli unsurlar olarak sıralanıyor.

İki ülke güçlerinin 28 Eylül 2020’de Karabağ bölgesinde çatışmaya başladığı kaydedildi. BM Güvenlik Konseyi’nin 30 Eylül’deki Ateşkes Çağrısı’nın şu an için etkili olmadığı anlaşılıyor. İki taraf da halen geri adım atmış değil.

Günümüzde Karabağ sorunu, uluslar arasılaşmış durumdadır. Bu da farklı ülkelerin, Karabağ üzerinden daha başka siyaset geliştirmesine sebep oluyor. Bunun son örneği Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un beyanatıdır. Macron, 1 Ekim’de Reuters’a yaptığı açıklamada “Azerbaycan’a destek sözü veren Türkiye’nin, Suriye’deki Cihatçı gruplardan savaşçıların, Dağlık Karabağ harekât sahasına gitmek için Gaziantep’ten giriş yaptıklarını” iddia etti. Yine Reuters’a göre, benzer bir ifade de Ermenistan’ın Moskova Büyükelçisi’nden geldi. Büyükelçi’nin açıklamasında “Türkiye’nin, Suriye’nin kuzeyinden Azerbaycan’a yaklaşık 4 bin savaşçıyı gönderdiğini ve orada savaştıklarını” ileri sürdü. Ancak her iki iddia da Türk yetkililerin ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in yalanladıkları bildiriliyor.

Macron’un beyanatında Fransa’nın son dönemde Suriye, Libya ve Doğu Akdeniz gelişmelerinde Türkiye ile karşı karşıya kalmasının etkili olduğu muhtemeldir. Bununla birlikte Macron’un, Fransa’da yaşadığı belirtilen 600 bin Ermeni’nin oylarına yönelik popülist kaygısı da tahmin ediliyor.

Macron’un birde ateşkes çağrısı var. Rusya’nın, Fransa’nın ateşkes çağrısına katılarak, ihtilâfla ilgili görüşmelere ev sahipliği yapmayı teklif ettiği haberlerde geçiyor. Azeri ve Ermeni makamlarının şimdiye kadar bu tür çağrıları reddettiği biliniyor.

Azerbaycan’ın günlük yaklaşık 800 bin varil petrol üreterek, Avrupa ve Orta Asya için önemli petrol ve gaz ihracatçısı olması önem arz ediyor. Bölgeyle ilgili endişelerden biri de, Karabağ ile ilgili savaş ve istikrarsızlığın, belirtilen coğrafyalara petrol ve doğal gaz ihracatını sekteye uğratabileceğidir.

Diğer taraftan Ermenistan ve Rusya’nın 20 Ağustos 2020’de, güvenlik garantileri karşılığında Rusya’nın Ermenistan’daki askerî varlığını genişleten bir anlaşma imzaladıkları kaydediliyor. Böylece Karabağ sorununda Rusya’nın, Ermenistan’ı destekleyeceği değerlendiriliyor. Türkiye’nin bölgenin gerçekleri, uluslar arası hukuk ve Azerbaycan tarafında yer aldığı biliniyor. Yine konu hakkında İran’da yaşayan en büyük etnik grup yaklaşık 20 milyon Azeri’nin, İran dış politikasının belirlenmesinde etkili olacağı aşikârdır.

Soruna çözüm üretmek adına BM, AB, ABD, Rusya, Fransa, AGİT, Minsk Grubu, vd. aktörlerin gösterdikleri bütün çabalar sonuç vermedi. Karabağ sorununa yönelik başarılı arabuluculuk çabalarına ihtiyaç bulunmaktadır. Aksi takdirde Fransa gibi ülkelerin tarafgirlik siyaseti sorunu derinleştirecektir. Bölgede barış herkes için talep edilmelidir.

.

HAMAS ve El-Fetih görüşmesi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

29 Eylül 2020, Salı
Filistin coğrafyasının rakip iki önemli unsuru HAMAS ve El-Fetih yetkilileri 22 Eylül 2020’de, Filistin’in İstanbul Konsolosluğu’nda görüşmelerde bulundular.
Görüşmelerde HAMAS heyetine Siyasî Büro Başkan Yardımcısı Salih El-Aruri ve El-Fetih grubuna da Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) Yürütme Kurulu Üyesi Cibril Er-Racub’un başkanlık ettiği bildiriliyor.

Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas’ın 3 Eylül’de, HAMAS, El-Fetih ve 14 Filistinli grubun liderinin internet üzerinden gerçekleştirdiği toplantının, Türkiye’deki görüşmelerin ön çalışmasını oluşturduğu muhtemeldir. Yine Eylül ayı başında iki grubun Genel Sekreterleri’nin Beyrut ve Ramallah toplantılarını hatırlamakta fayda var.

HAMAS ve El-Fetih’in yaklaşık 20 yıldır ciddî rekabet halinde oldukları biliniyor. Ancak Filistinliler’in giderek daha fazla izole eden İsrail’in mevcut politikası ile son dönemde Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Bahreyn’in, İsrail’le imzaladığı “normalleşme” Anlaşmaları’nın her iki farklı grubun bir araya gelmesinin sebepleri arasında gösteriliyor. Böylece iki grubun görüş ayrılıklarını bir kenara bırakarak, Filistin dâvâsındaki bölünmüşlüğü sonlandırmayı amaçlandıklarını HAMAS’ın üst düzey temsilcilerinden Halil El-Hacı’nın ifadelerinden anlaşılıyor.

Görüşmelerde, Filistin yönetiminin ve HAMAS’ın, İsrail işgaline karşı “kapsamlı bir halk direnişi” sağlamak için bütün gruplardan meydana gelen “Halk Direnişi İçin Birleşik Ulusal Liderlik” adlı ortak bir liderlik grubu kurulması kabul edildi. Birde Filistin’in izolasyona karşı olduğu belirtiliyor. Ayrıca Filistin’in sözde “Arap Mutabakatı”nın geçerliliğini kabul etmeyeceği de iddia ediliyor. Fakat bu iddianın, diplomatik bir kart veya hamle olabileceği de düşünülüyor.

Arap Mutabakatı ise, 2002 yılında dönemin Suudi Arabistan Veliaht Prensi Abdullah tarafından “Arap Barış Girişimi” şeklinde açıklanmış ve aynı yılın Mart ayında Arap Ligi’nin Beyrut Zirvesi’nde onaylanmıştır. Bununla birlikte Arap Barış Girişimi 2005’te İslâm İşbirliği Teşkilâtı tarafından da onaylanarak, sadece Arap ülkelerinin değil, diğer Müslüman ülkelerce uygun görülmüştür.

Geçen sürede Arap Barış Girişimi, “Arap Mutabakatı / Konsensüsü” adı ile anılmaya başlandı. Arap Mutabakatı ile “eğer İsrail, Filistin haklarını garanti altına almak için bir dizi şartı yerine getirirse Arap devletlerinin İsrail’le ilişkilerini normalleştireceği; İsrail’in 1967 yılı sınırlarına çekilmesi; İsrail, başşehri Doğu Kudüs olan Filistin Devleti’ni kabul edecek; milyonlarca Filistinli mülteci ve onların soyundan gelenler için âdil bir çözüm bulunacak” maddelerini ihtiva ediyor.

HAMAS ve El-Fetih’in, İstanbul’da ortak “Vizyon” açıklamasıyla anlaşmaya varmaları ile Arap Mutabakatı’nın sona erip ermediği üzerine tartışmalar başladı. Ancak taraflar Vizyon’un ayrıntıları hakkında henüz herhangi bir bilgi paylaşmadılar. Diğer taraftan iki grubun 2017’de Kahire’deki toplantılarından somut bir sonuç elde edilemediği bildiriliyor. Son yapılan İstanbul’daki görüşmelerin fikir birliğiyle sonuçlanmasının, Türkiye-Mısır ilişkilerinde farklı bir gündem maddesi olması da muhtemeldir. Bu durumun Mısır’la karşılaştırıldığında, diplomatik başarısıyla ev sahibi Türkiye’nin öne çıktığına işaret ediliyor.

Ancak bütün gelişmelere rağmen önceden beri İsrail, ABD ve AB, HAMAS’ı terör örgütü olarak sınıflandırıyor. Hatta Filistin’de 25 Ocak 2006’da yapılan seçimleri HAMAS kazanarak, 132 üyeli Parlamento’da 77 sandalye elde etmişti. İsrail ve Batılı ülkeler HAMAS’ın kazandığı seçimleri tanımayarak, Filistin’deki HAMAS ve El-Fetih ayrışmasını derinleştirmişlerdi. Daha önce Mısır ve Ürdün, şimdi ise BAE ve Bahreyn’in İsrail’le anlaşmaları Filistin’i daha fazla izole etmiştir. Artan izolasyon HAMAS ve El-Fetih’i bir araya getiren en temel unsur olarak değerlendiriliyor.

HAMAS-El Fetih’in “Vizyon”unun bir sonraki adımı ve bölge ülkelerinin İstanbul görüşmesine yönelik tutumlarının ne olacağı merakla bekleniyor.

.

Mısır’da Senato seçimlerinin kazananı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

26 Eylül 2020, Cumartesi
Mısır’da Parlamento’nun üst kanadı Senato Seçimleri’nin ikinci tur oylamaları geçtiğimiz 8-9 Eylül 2020’de yapıldı. Birinci tur oylama 11-12 Ağustos’ta yapılmış ve konuyla ilgili “Mısır’da Senato Seçimleri” başlıklı makalemizi, 1 Eylül tarihli Yeni Asya’da sizlerle paylaşmıştım.
Mısır Ulusal Seçim Kurumu (USK) Başkanı Lasheen İbrahim, 8-9 Eylül’de yapılan ikinci tur oylamanın resmî sonuçlarını 16 Eylül günü basına duyurdu. İbrahim, “ikinci tura 28 milyon 817 bin seçmenin katılımının beklendiğini, ancak sandık başına 2 milyon 834 bin 750 kişinin gittiğini ve ikinci tura katılımın yüzde 10.22 olarak gerçekleştiğini” bildirdi. Hatırlanacağı üzere birinci turda da 8 milyon 950 bin seçmen oy kullanmış ve katılım yüzde 14.23 oranındaydı.

Mısır, bugün 100 milyon 840 bin 29 kişilik nüfusa sahip. Ülkede 62 milyon 940 bin oy verebilir seçmen kayıtlı. Ancak resmî istatistiklere göre, Senato seçimlerinin her iki turuna toplamda 11 milyon 784 bin 750 kişi oy kullandı. Toplamda 51 milyon 155 bin 250 seçmenin sandığa gitmediği kaydedildi. Böylesine yüksek oranda vatandaşın seçimlere katılmaması, elbette yeni seçilen Senato üyelerinin meşrûiyetinin sorgulanmasına yol açıyor.

İbrahim, seçim sürecinde Covid-19 salgınına karşı tüm tedbirlerin alındığını belirtse de, katılımın düşük olmasında Korona’dan daha çok ekonomik, sosyal, siyasal ve dinî / mezhepsel sorunların olumsuz etkisi yadsınamaz. Abdel Fattah Al-Sisi liderliğinde, Müslüman Kardeşler iktidarına düzenlenen 3 Temmuz 2013 darbesi sonrasında, Mısır tam anlamıyla istikrara kavuşamadı. Sisi’nin en büyük vaadleri arasında konut sorununu çözmek için yeni bir şehir kurulması, yeni Süveyş Kanalı açılması ve 1 milyon kişiye iş imkânı sunulması bulunmaktaydı. Bunlardan sadece Yeni Süveyş Kanalı, mevcut kanalın içerisinde yan su yolu inşa edilerek kısmen gerçekleşti. Ancak önem arz eden diğer iki vaad yerine getirilmemiştir. Müslüman Kardeşler’e ve onlarla bağlantılı olduğu iddia edilen muhtelif unsurların mensuplarına yönelik tutuklama, hapis, soruşturma ve baskılar beraberinde siyasî ayrımcılığı da getirmektedir. Bu ve benzer sorunların sosyal rahatsızlıklara da yol açtığı görülüyor. Dolayısıyla seçimlere katılım düşük oranda olmasında, ülkenin problemlerinin seçmenler tarafından göz ardı edilmediği aşikârdır.

Seçimleri, Sisi’nin destekçisi Vatanın Geleceği Partisi’nin öncülüğünde kurulan Ulusal Birleşik Liste (UBL) kazanması beklenen bir gelişmeydi. UBL içerisinde Cumhuriyetçi Halk Partisi, Milletin Muhafızları Partisi, Wafd Partisi, Ulusal Hareket Partisi, Reform ve Kalkınma Partisi, Tagammu Partisi, Konferans Partisi, Özgür Mısırlılar Partisi, Mısır Sosyalist Demokratik Partisi ve Modern Mısır Partisi bulunuyor.

Vatanın Geleceği Partisi Genel Başkanı ve Anayasa Yüksek Mahkemesi eski Başkanı Abdel Vahap Abdel Razek’ın Senato Başkanı olmasına beklentiler arasında.

Ülkenin sorunlarını çözmesi beklenen 596 üyeli Mısır Parlamentosu’na ek, üst yapı olarak bir de 300 üyeli Senato faaliyetine başlayacak. Senato’nun 5 yıllık görev süresi 2025’te sona erecek.

Birinci tur seçim sonrasında, sandığa gitmeyenler hakkında, oy kullanmadıkları gerekçesiyle iktidar saikleri tarafından mahkemeye verilmeleri de, vatandaşından şikâyetçi bir devlet görünümü arz etmişti. Mısır halkı yaşamakta olduğu yapısal sorunlar ve mahkemeye verilme halet-i ruhiyesiyle seçim sürecini yaşamıştır. Seçmenin ikinci turda da büyük oranda sandığa gitmeyerek, Sisi yönetimine gereken mesajı verdiği tahmin edilmektedir. Böylece seçimleri UBL’nin değil, seçime katılmayan çoğunluğun kazandığı kuvvetle muhtemeldir.

Mısır halkının problemlerine gerçekçi çözümler üretilmedikçe, gelecekteki seçimlere katılımında düşük oranda kalacağı ihtimal dahilindedir. Mısır’da seçmenin tercihinin demokratik, şeffaf, hür, hukuk ve insan haklarına uygun yapılacak seçimlerden yana olduğu anlaşılmaktadır.

.

Bahreyn’de toplumsal hareketlilik

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

22 Eylül 2020, Salı
ABD Başkanı Donald Trump öncülüğünde, 16 Eylül 2020’de İsrail-Bahreyn arasında imzalanan “normalleşme / İbrahim Anlaşması”nın yankıları devam ediyor. Bahreyn muhalefeti, İsrail ile “normalleşmeye direnmeye çağırdı”. Fakat Anlaşma, Bahreyn basınında “Barış Deklarasyonu” şeklinde ifade ediliyor.
İran’da sürgünde yaşayan Bahreyn’in önemli muhalif figürlerinden Ayetullah Şeyh İsa Kasım, Anlaşma hakkında “yöneticiler ile yönetilenler arasında düşünce, akıl, amaç ve çıkarlar hususunda büyük bir ayrılık var. Hükümetler psikolojik bir yenilgi yaşıyor ve bunu halka dayatmak istiyor. Halk bu yenilgiye direnmek zorunda” açıklamasıyla halkı direnmeye çağırdı.

Kasım aynı zamanda Bahreyn’in en büyük muhalefet unsuru Al-Wifak Partisi’nin ruhanî lideri konumunda. Al-Wifak özellikle Arap Baharı sürecinde başşehir Manama’nın İnci Meydanı’ndaki gösterilerde adını duyurmuştu. Böylece Şiiler’in yüzde 70, Sünniler’in de yüzde 30’unu oluşturduğu 1 milyon nüfuslu ülkede, azınlıktaki Sünnî Kraliyet ailesine karşı düzenlenen protestolarda, hak arayışındaki Şiiler’e yönelik hak ihlâlleri uluslar arası basına yansımıştı. Al-Wifak Partisi lideri Şeyh Ali Salman ise, 2014’ten beri hapiste tutuluyor.

Ülkede muhalifler, Bahreyn ve Filistin bayrakları taşıyarak İsrail’le yapılan Anlaşma’yı “normalleşme vatana ihanettir” sloganıyla 18 Eylül 2020’de Cuma namazı sonrasında protesto ettiler. Protestolara kadın dernekleri, gençlik örgütleri, İslâmcılar, liberaller, solcular, Şiiler ve Sünniler’in katıldığı bildiriliyor. Bahreyn Barosu da “normalleşmenin Filistin dâvâsına bağlılığı tehlikeye soktuğunu” belirtiyor.

Özgür Bahreyn İslâmî Hareketi de “normalleşmenin”, “Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn hükümdarlarının Filistin dâvâsına ihaneti” şeklinde beyanatta bulunarak tepkisini gösterdi. Bununla birlikte Bahreyn’deki 143 din âlimi de isimlerinin yazılı olduğu “Bahreyn’deki din âlimleri normalleşmeyi reddediyor ve Filistin halkının yanında duruyor” açıklamalarıyla hem Filistin’i öne çıkartıyor hem de göstericilerin arkasında duruyorlar.

Bahreyn Dışişleri Bakanı Abdüllatif bin Raşid Al-Zayani “Filistinliler’in haklarının Bahreyn Krallığı için öncelik olmaya devam ettiğini” ifade etse de, muhaliflerin protestolarını engelleyemediği ve tatmin etmediği görülüyor. Çünkü Bahreyn yönetiminin, İsrail-Filistin barışı için ABD liderliğinde 50 Milyar Dolarlık bir ekonomik formül başlatılması hakkında, geçtiğimiz Haziran’da Manama’da konferans düzenlenmişti. Muhalifler eleştirilerini, konferanstan itibaren yapmaya başlamışlardı. Eleştiriler, 16 Eylül’deki Anlaşma ile protestolara dönüştü.

İsrail’le “normalleşme”ye karşı çıkanlara, muhtelif muhalif figürler de destek veriyor. Hapisteki insan hakları aktivisti Maryam Al-Khawaja “Bahreyn halkının çoğunluğu her zaman Filistin halkına yönelik baskı, işgal ve ayrımcılığa karşı çıktı” dedi. Eski Milletvekili Ali Al-Esvad, 16 Eylül’ü “Bahreyn tarihinde kara gün” şeklinde nitelendirdi. Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) üst düzey yetkililerinden Hanan Aşravi “Bahreynliler’den gelen destekle yüreklendiklerini” belirtiyor. İran destekli Şii Hizbullah hareketi lideri Hasan Nasrallah ve Gazze Şeridi’ni kontrolünde bulunduran İslâmcı hareket HAMAS’ın Siyasî Büro Başkanı İsmail Haniye de “İsrail, Arapların normalleşme girişimleri, Filistin, Lübnan, bölgedeki siyasî ve askerî gelişmeleri” aralarında görüştüler.

Normalleşme Anlaşmaları’nın, hem Anlaşmaya taraf ülkelerin toplumsal unsurlarını harekete geçiriyor. Hem de Hizbullah ve HAMAS gibi bölgesel silâhlı grupların temas kurmalarına ve gelişmeler karşısında nasıl bir strateji izleyeceklerini belirlemeye çalışıyorlar. Bahreyn’de Arap Baharı sürecinde, hak ihlâline ve rejimin gadrine uğrayanlar çoğunlukta Şiiler öne çıkarken, İsrail’le “normalleşme” ile Şiiler dışındaki toplumsal unsurların da Anlaşma’ya karşı çıktıkları görülüyor. Diğer bir deyişle, Bahreyn Kraliyet yönetimi, kendi eliyle muhaliflerinin çeşitlendirmiş ve sayısını arttırmış oluyor. Bunun da ülkedeki dengeleri değiştirebileceğine işaret ediliyor.

ABD’nin, İsrail’le anlaşma imzalayacak yeni devlet veya devletler bulacağı ihtimal dahilindedir.

.

İsrail-Bahreyn anlaşması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

19 Eylül 2020, Cumartesi
ABD Başkanı Donald Trump’ın öncülüğünde, geçtiğimiz 13 Ağustos 2020’de İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu ve BAE (Birleşik Arap Emirlikleri) Veliaht Prensi Şeyh Muhammed bin Zayid Al Nahyan arasında “İbrahim Anlaşması” imzalanmıştı. Anlaşma ile “ilişkilerin tamamen normalleşmesi” mesajı verilmişti.
Trump “daha fazla Arap ve Müslüman ülkenin BAE gibi anlaşma yolunu takip etmesini umduğunu” kaydetti. BAE ile imzalanan Anlaşma’dan tam 1 ay sonra, 16 Eylül’de yine Beyaz Saray’da, Trump’ın ev sahipliğinde benzer bir anlaşma da Bahreyn’le yapıldı. İsrail, BAE ve Bahreyn arasında “Diplomatik Anlaşma” adıyla imzalanan Anlaşma’yı, Trump önceki Anlaşma gibi “İbrahim Anlaşması” olarak tanımlıyor. Trump’ın umudu 1 ay arayla gerçekleşmiş oldu. Anlaşma’yı Bahreyn adına Dışişleri Bakanı Abdullatif Rashid Al Zayani imzaladı. Amerikan CNN’in haberine göre “iki Arap ülkesi de İsrail’i tanıdı.”

Trump, İbrahim Anlaşmaları’nın “tarihin akışını değiştireceğini ve yeni bir Ortadoğu’nun şafağına” işaret ettiğini belirtiyor. Netanyahu ise “tarihin bir ekseni ve yeni bir barış şafağı” şeklinde değerlendirdi. Jared Kushner de “sanırım yeni Ortadoğu’nun kurulduğunu görüyorsunuz” diyerek, aslında Trump’ın Başkan olduktan sonra ilk yurtdışı gezisini 22 Mayıs 2017’de Suudi Arabistan’a yaptığında başlatılan sürecin bir parçası olduğunu vurguluyor. Yani İbrahim Anlaşmaları “Ortadoğu Barış Planı”nın adımları şeklinde yorumlanıyor.

ABD ve Sünnî Körfez ülkelerinin yıllardır süren ilişkileri ve İran karşıtlıkları biliniyor. ABD-Körfez ilişkileri gelişip derinleştikçe, İsrail de bölgedeki yalnızlığından kurtulmaya ve güvenliğini sağlamlaştırma yoluna gidiyor. Körfez ülkelerinin, özellikle Arap Baharı sürecinden sonra İsrail’le ilişkilerini geliştirme yoluna gittikleri görüldü. BAE’de 2015’te “Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı” toplantısına İsrail’in diplomatik heyetle katılması, 2018’de BAE’deki Judo Turnuvası’nda İsrail’e altın madalya verilmesi, dönemin İsrail Kültür Bakanı Miri Regev’in Ulu Cami ziyareti ve Korona salgını sebebiyle ertelenen “Expo 2020 Dubai” fuarına İsrail’in de dâvet edilmesi bunlardan sadece bir kaçı.

ABD’nin hal-i hazırda, BAE’de F-35 savaş uçaklarının konuşlandığı hava üssü ve Bahreyn’de Amerikan Donanması 5. Filosu Merkez Komutanlığı’na ev sahipliği yapıyor. Dolayısıyla ABD, BAE ve Bahreyn arasındaki ilişkiler ağı ve İran karşıtlığı, bu iki Arap ülkesini İsrail’e yakınlaştırdığına değiniliyor. Hatta Kushener, Anlaşmalar ile, “BAE ve Bahreyn’in F-35 savaş uçağı satın almalarının kolaylaşacağı ve İsrail’in, Batı Şeria’nın bazı bölgelerinin işgalinin askıya alındığını” ifade ediyor. Bununla birlikte Müslüman kamuoyunun, Kushener’in sözlerini samimî bulmadığı çok net. Buna rağmen Arap Ligi’nin, Anlaşmaları kınayacak ve Filistinliler tarafından desteklenen bir kararı kabul edemediği de bildiriliyor. Bu davranış da Arap Ligi’nin samimiyeti olsa gerek.

BAE, Bahreyn ve İsrail normalleşme Anlaşmalarına karşı, BAE ve Arap sivil toplum örgütleri tarafından, internet ortamında 17 Eylül’de “1 milyon imza” kampanyası başlatıldı. Kampanyaya BAE merkezli “@UAE4Palastine” Twitter hesabının öncülük ettiği kaydediliyor. Birde BAE’den, Anti-Normalizasyon Derneği adlı kuruluş, takipçilerine Twitter üzerinden “normalleşmeye karşı insanlar” hashtag’i ile dikkat çekiyor. Anti-Normalizasyon Derneği sosyal medyada “Filistin, sınırları nehirden denize uzanan bir Arap devletidir. Siyonist işgal ne kadar sürerse sürsün, Filistin Arap kalacaktır. Konumu ne olursa olsun hiç kimsenin Filistin topraklarını devretme yetkisi yoktur. Filistin topraklarını ve halkının, başşehri Kudüs şehri olan bağımsız devlet kurma hakkını terk etmeye karar veren, hiç kimse Arap halkını temsil etmemektedir. Normalleşmeyi bütün biçimleriyle reddediyoruz ve hür insanlar, işgalci Siyonist oluşumla herhangi bir anlaşmayı kabul etmez. Bu açıklamayı Filistin Savunuculuk Derneği, Bahreyn Normalleşmeye Direniş Derneği, Normalleşmeye Karşı Fas Gözlemevi ve Ürdün’deki Filistin Forumu belirtilen açıklamayı desteklemektedir.”

ABD’nin, İsrail için başka bir devletle anlaşma ihtimali mevcudiyetini koruyor. Arap sivil kuruluşların faaliyetlerinden, Anlaşmaların, yönetici elitler tarafından kendi ülke kamuoylarının hassasiyetleri dikkate alınmadan yapıldığını gösteriyor. Adına her ne kadar “normalleşme” denilse de, Anlaşmaların, İsrail karşıtlarının saflarını sıklaştırmasına ve bölgede tansiyonun yeniden yükselmesine sebep olacağı kuvvetle muhtemeldir.

.

Mali’deki darbe ile Sahel Bölgesi’ni hatırlamak

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

12 Eylül 2020, Cumartesi
Mali’de 18 Ağustos 2020’de, başşehir Bamako’ya 15 km uzaklıktaki Kati bölgesindeki Soundiata Garnizonu’nda başlayan askerî hareketlilik darbeyle sonuçlanmıştı.
Ülkede Mayıs 2020’den beri muhalif grupların, Cumhurbaşkanı İbrahim Boubacar Keita’nın istifası için düzenlediği eylemler bilinmekteydi. Eylemlerin sebebi ise, Mart 2020’deki Milletvekili seçimlerinin sonuçlarına karşı protestolar, kuzeydeki Azawadi Kurtuluş Hareketi ile 2015’te imzalanan Barış Anlaşması’nın askıya alınması, artan terör tehdidi, etnik gruplar arasındaki anlaşmazlıklar, ekonomik sorunlar, vd. olarak sıralanıyor. Bütün bunlar Mali darbesinin sebepleri arasında gösteriliyor.

Afrika Sahel Bölgesi’ndeki ülkelerin etnik, kimlik, siyasî, ekonomik vb. kaynaklı geçmiş ve muhtemel krizleri hatırlandığında Mali’deki benzer gelişmelerin bu ülkelerde de olması ihtimal dahilindedir.

Sahel ülkeleri Afrika’nın Sahra Kuşağı’nın güneyinde kalan, Senegal’den başlayarak, Moritanya, Mali, Nijer, Çad, Sudan ve hatta kısmen Nijerya, Burkina Faso ve Eritreyi’de içine alan coğrafyadadırlar. ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun 2019’da “Sahel Bölgesi’nin enerji kaynaklarının, Ortadoğu’dan daha önemli olduğu” beyanatı biliniyor. Böylece Pompeo, Sahel’in önemini vurguluyor.

Sahel ülkelerinde yaklaşan seçimler, siyasî kırılganlığı arttırıyor. Fildişi Sahili’nde, iktidar partisinin görevdeki Cumhurbaşkanı Alassane Ouattara’yı önümüzdeki Ekim ayında planlanan seçimler için 3. defa aday göstermesi, ülkede yeni bir tartışmayı başlattı. Muhalefet, Ouattara’nın tekrar aday gösterilmesini Yeni Anayasa’ya aykırı olduğunu ileri sürüyor. Ancak iktidar partisi, Yeni Anayasa’nın 2016’da kabul edildiğinden dolayı, muhalefetin söylemini, Ouattara’nın ilk dönemi için geçerli olmadığını iddia ediyor.

Nijer’de 2011’den bu yana iktidarda olan Cumhurbaşkanı Mahamadou Issoufou’nun, Aralık ayında yapılması planlanan seçimlere katılmayacağını duyurdu. Bunun üzerine iktidardaki Demokrasi ve Sosyalizm İçin Nijer Partisi, ülkedeki hâkimiyetini devam ettirebilmek amacıyla İçişleri Bakanı Muhammed Bazoum’u aday gösterdi.

Burkina Faso’da, Cumhurbaşkanı Marc Christian Kaboré ve çevresindekiler hakkındaki yolsuzluk iddiaları basına yansımıştı. Eski Savunma Bakanı Jean Claude Bouda’nın 26 Mayıs 2020’de kara para aklamaktan suçlu bulunması, Kaboré’yi Kasım’da yapılacak seçimlerde ikinci kez aday olmasını engellemedi. Burkina Faso’da 2014’te Blaise Compaoré rejimini deviren halk ayaklanmasının ardından, son 5 yıldır ülkenin kuzey ve doğu kesimlerinde terör bağlantılı şiddetin artmasıyla yaklaşık 1 milyon insan yer değiştirmek zorunda kaldı. Dolayısıyla ülkedeki tansiyonun halen düşmediği görülüyor.

OEF Research’ün (OEF Araştırma) “2019 Yılı Darbe Riski Raporu”na göre “Burkina Faso ‘darbe riski en fazla’ 10 Afrika ülkesi arasında listelendi. Diğer taraftan Idriss Déby’nin 1990’daki askerî darbeden beri iktidarda olduğu Çad’ın da, daha fazla risk altında olabileceği tahmin ediliyor. Aynı zamanda Yurtsever Kurtuluş Hareketi lideri olan Déby, Anayasa’daki görev süresi hakkında 2 dönemlik sınırlandırmayı kaldırdıktan sonra, kendisine 3 dönem daha görev yapma imkânı sağladı. Şu anda 6. dönemi için Nisan 2021’de gerçekleştirilecek Cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılmayı planladığı bildiriliyor.

Uluslar arası gözlemciler, gerilimlerin daha önceleri patlak veren sivil çatışmalara dönüşeceğinden ve bölgesel veya uluslar arası müdahaleyi gerektireceğinden çekindiklerini kaydediyorlar.

Sahel ülkelerinin çoğunda, sözde demokratik mekanizmalar yoluyla güç kazanan liderlerin, sivil ya da silâhlı muhtelif unsurlarla iktidarlarını sürdürmeye çalıştıkları belirtiliyor.

Mali’deki darbe ile Sahel Bölgesi’ni hatırlamak - 2

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

15 Eylül 2020, Salı
Mali’de 18 Ağustos 2020’de gerçekleştirilen darbe, Mali’nin de içinde konumlandığı Sahel Bölgesi ülkelerindeki siyasî, ekonomik ve sosyal durumu hatırlamamıza vesile oldu.
Sahel ülkelerinin çoğunda, sözde demokratik mekanizmalar yoluyla güç kazanan liderlerin, sivil ya da silâhlı muhtelif unsurlarla iktidarlarını sürdürmeye çalıştıkları belirtiliyor.

Mali, Çad, Nijer ve Burkina Faso’nun nüfusunun yarısından fazlası yoksulluk sınırının altında yaşıyorlar. Bununla birlikte bu ülkelerin iktidar saiklerinin, ellerindeki azalan kaynakların darbeye elverişli ve değişken sosyo-ekonomik hareketliliğe yol açtığı anlaşılıyor. Meselâ 2014’te petrol fiyatlarının düşmesiyle Çad ekonomik krize sürüklendi. Çad hükümetinin, IMF’den borç alma karşılığında uygulamak zorunda kaldığı kemer sıkma politikası, muhaliflerin birçok kez düzenledikleri kitlesel protestoların sebebiydi.

Sahel ülkeleri rejimlerinin, terörle mücadele siyasetleri de olumlu sonuç vermedi. Bölgede terörist olayların azalması beklenirken, aksine daha da yükseldi. Büyük Sahra’daki Nasrat Al-İslâm ve İslâm Devleti gibi terör gruplarının etki alanı, kuzey ve orta Mali’den Burkina Faso ve Nijer sınırlarına kadar genişlediği görüldü. Ayrıca terör gruplarının etkileri Benin ve Fildişi Sahili gibi Batı Afrika’ya da yansıdığı kaydediliyor. Birde terör unsuru Boko Haram’ın, kuzeydoğu Nijerya’dan Çad Gölü’ne; yani Nijer, Nijerya, Çad ve Kamerun istikametinde genişleyen faaliyetleri de izlenmişti.

Sahel ülkeleri, terörle mücadelede kendilerine yardımcı olması için yabancı askerî unsurları kabul etmişti. Bunlar 2013’te Kuzey Mali’ye Fransız müdahalesi, 2015’ten beri Çad Gölü civarında çok uluslu kuvvet, 2017’de G5-Sahel (Moritanya, Mali, Çad, Burkina Faso, Nijer) Kuvveti’nin kurulması ve Ocak 2020’deki Takuba Operasyonu şeklinde sıralanıyor. Fakat bütün bu girişimlerin terörün yayılmasını engelleyemediği anlaşılıyor. Bunun sebebi de “uzun süren operasyonların neticesinde kuvvetlerin uğradığı yıpranma” olarak belirtilse de, bölgedeki sosyal, ekonomik, etnik vd. problemlerin göz ardı edilemeyeceği bir gerçektir.

Diğer taraftan iklim değişikliği dolayısıyla azalan verimli arazi ve tabiî kaynaklar için yerleşik çiftçilerin de mücadelesini unutmamak gerekiyor.

Orta Mali Macina Kurtuluş Cephesi, hükümetin Bambara ve Dogon başta olmak üzere, çiftçi halklara ön yargısından rahatsız olan Fulani çoban kabileleriyle bağlantılı olduğu bildiriliyor. Yine Burkina Faso’da, Ansar Al-İslâm grubunun dinî bağlarla ülkenin kuzeyindeki Fulani’ler arasındaki ilişkisi kaynaklarda geçiyor. Bu karmaşık ilişkiler ağının, terörle mücadelenin zayıf caydırıcı kapasitesini ispatlıyor.

Sahel rejimleri darbelere karşı durmak için dış güçlere, özellikle de bölgedeki tarihî etkisi sebebiyle Fransa’ya bel bağlamıştır. Ancak Fransa’nın 2012, 2013’te gerçekleştirdiği askerî operasyonların sorunu çözmediği ortada.

Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu (ECOWAS-Economic Community of West African States), Mali’deki darbeyi kınayarak, Mali’nin ECOWAS üyeliğini askıya aldığını duyurdu. Ayrıca ECOWAS, komşu devletleri, Mali ile kara ve hava sınırlarını kapatma çağrısında bulunmuştu. Bununla birlikte yaptırımları uygulanmayan ECOWAS da, sahadaki fiilî gerçekliği kabullenmeye başladığı yabancı basında yer alıyor.

ECOWAS, Bamako’daki 5 Eylül 2020’deki Mali’nin askerî liderlerinin gerçekleştirdiği zirvede “askerî konseyin, sivil yönetimi yeniden kurması için bir geçiş dönemi başlatmaya çağırdı. Birde yaptırımların kademeli kaldırılması karşılığında 2021’de seçimlerin yapılmasına” karar verildi.

Darbe virüsünün, Mali’den diğer Sahel ülkelerine yayılmasına sebep olan bütün şartlara, siyasî reformlar, ekonomik kalkınma, etnik gruplar arasında barışın sağlanması vb. bütün tedbirlerle karşı koyma becerisi gösterilmesi kaçınılmazdır.

Mali’nin yaşadıkları ve Bamako’dan gelen zirve mesajı, Sahel Bölgesi ülkeleri için de geçerlidir.

.

Sırbistan-Kosova Anlaşması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

08 Eylül 2020, Salı
Sırbistan ve Kosova arasında 4 Eylül 2020 Cuma günü, ABD’de “Ekonomik Anlaşma” yapıldı.
Anlaşma, ABD Başkanı Donald Trump’ın aracılığıyla başlatılan görüşmeler sonucunda, Sırbistan Cumhurbaşkanı Aleksander Vucic ve Kosova Başbakanı Avdullah Hoti tarafından imzalandı.

Eski Yugoslavya’yı oluşturan her iki ülke arasında, tarihi sürece dayalı muhtelif sorunlar mevcuttur. Anlaşma ile iki ülke arasında karayolu ve demiryolu kurulması kararı alınırken, siyasî meselelerin normalleşmesi için birbirlerinin aleyhine propaganda yapmaları 1 yıl süreyle durduruldu. Anlaşma hakkında, Vucic “ileriye doğru büyük bir adım” açıklamasını yaptı. Hoti de “Anlaşma’nın iki ülke arasında karşılıklı tanımaya yol açması gerektiğini” belirtti.

Diğer taraftan Trump ise “Sırbistan’ın, İsrail’deki Büyükelçiliği’ni Kudüs’e taşımayı taahhüt ettiğini; Kosova’nın da İsrail ile ilişkilerini normalleştirme ve diplomatik ilişki kurmayı kabul ettiğini” bildirdi.

1989’da eski Sırp lider Slobodan Milose- vic’in, Yugoslavya’yı Sırp egemenliği altına almak istemesiyle birlikte bölgede, 1990’larda savaş ve etnik temizlik gerçekleştirildi. Sırbistan ve Kosova arasındaki kötü ilişkiler, Yugoslav iç savaşına kadar gitmektedir. Bununla birlikte Kosova’nın 2008’de ilân ettiği bağımsızlığını, Sırbistan meşrû olarak tanımamaktadır. Diğer taraftan AB de, 2011’den beri iki ülke arasındaki ilişkileri normalleştirmeye çalışıyor. Birde AB, 19 Nisan 2013 tarihli Brüksel Anlaşması ile iki ülke arasındaki ilişkilerin normalleşmesini düzenleyen bir ilkeler Anlaşması’nı yayınladı. Bu ilkelerden biri Kuzey Kosova’daki Sırp azınlığın entegrasyonu. Ancak Brüksel Anlaşması’yla herhangi bir gelişme kaydedilmediği de ortada.

Sırbistan ve Kosova arasındaki görüşmeler 2015’te çıkmaza girmişti. Fransa ve Almanya’nın 29 Nisan 2019’da taraflar arasında çözüm bulma çalışmaları, Kosova’nın gümrük tarifelerini kaldırmayı reddetmesi üzerine başarısızlıkla sonuçlandığı belirtiliyor.

ABD himayesinde imzalanan Ekonomik Anlaşma’nın, AB’nin Brüksel Anlaşması’nın başarısızlığından dolayı imzalandığı da değerlendiriliyor. Böylece ABD’nin, AB’nin değilse de, Avrupa topraklarının içişleri müdahalesine yorumlanıyor.

Hatırlanacağı üzere 13 Ağustos’ta İsrail ve BAE (Birleşik Arap Emirlikleri) arasında, ilişkilerin normalleşmesi için İbrahim Anlaşması imzalanmıştı. Sırbistan ve Kosova Anlaşması’nın da bu yönde bir girişim olduğuna ihtimal veriliyor.

Trump’ın, Kosova nüfusunun yüzde 95’inin Müslüman olmasını göz önünde bulundurduğu muhtemeldir. Yine Trump’ın, Müslüman çoğunluğa sahip ülkelerin, İsrail’in meşrûiyetinin tanınmasına yönelik adımlardan biri olduğu ihtimal dahilindedir. Aslında İsrail’le “normalleşme veya meşrûiyetini tanıma” süreci, Trump’dan önceye dayanıyor. Bu süreç 17 Eylül 1978 Mısır, 25 Temmuz 1994 Ürdün, 13 Ağustos 2020 BAE ve 4 Eylül 2020 Kosova şeklinde sıralanıyor.

Sırbistan’ın Büyükelçiliğini, Kudüs’e taşıma hamlesi, Trump’ın 3 yıl önce ABD Büyükelçiliğini tartışmalı olarak Kudüs’e taşıma kararının ardından, diğer ülkelerin de Kudüs’ün İsrail’in başşehri olarak kabul edilmesinde başarılı olduğu ihtimaller arasında.

Aynı zamanda Sırbistan-Kosova Anlaşması ile ABD’nin, dünyaya halen barışında sağlanmasında rol oynayabildiğini göstermeye çalıştığı muhtemeldir. Ancak Anlaşma’nın imzalanması, taraflar arasında ilişkilerin hemen normalleşmesi anlamına gelmiyor. Elbette bunun uzun bir dönemi kapsaması düşünülüyor. Birde iki ülkenin siyasî iradesine bağlı.

Sırbistan-Kosova Anlaşması’nın, İsrail-BAE Anlaşması kadar ses getirmediği basına yansıyor. Ancak her iki Anlaşma’nın da Trump’ın 3 Kasım 2020 seçimlerine yönelik diplomatik bir hareketi olarak görülüyor.

Önemli: Gazetemiz Yazı İşleri Müdürü ve Karikatüristi İbrahim Özdabak Ağabeyin, muhtereme annesi Nadide Özdabak’ın vefatını teessürle öğrendim. Merhumeye Cenab-ı Allah’tan rahmet, İbrahim Özdabak Ağabey ve ailesine sabırlar diliyorum.

.

Mustafa Adib, Lübnan’a çare olur mu?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

05 Eylül 2020, Cumartesi
Beyrut limanında 4 Ağustos Salı günü gerçekleşen şiddetli patlama sonucunda 220 kişinin öldüğü kayıtlara geçti. Ülkedeki mevcut siyasi istikrarsızlık ve patlamanın etkileriyle, Hasan Diab’ın Başbakanlığındaki hükümet 10 Ağustos’ta istifasını vermişti.
Cumhurbaşkanı Mişel Aoun, 31 Ağustos’ta Diab’ın yerine, Mustafa Adib’i Başbakan olarak atadı. Adib, Ocak 2020’den bugüne Başbakanlık görevine gelen 3. kişi oldu. Lübnan Parlamentosu’nda, Adib’in yeni görevi Hizbullah (Şii), Amal Hareketi ve eski Başbakan Saad Hariri’nin Gelecek Partisi (Sünni) desteğiyle 120 milletvekilinin 90’ı tarafından onaylandı.

Adib’in öncelikleri arasında, patlama ile büyük zarar gören Beyrut’un altyapısını yeniden inşa etmesi ve bir yıldır sosyo-ekonomik krizlerle sarsılan halkın güvenini tekrar kazanılması gösteriliyor. Adib ise, ilk konuşmasında “vaatlere ve dileklere ayıracak zaman yok. Şimdi harekete geçme zamanı” dedi.

İçinden çıkılmaz durumdaki Lübnan ekonomisinde kamu borcunun GSYİH’nin (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla) %175’ine yaklaştığı belirtiliyor. Buna ek olarak GSYİH’nin 2020 yılı sonunda yüzde 12 düşmesi bekleniyor. İşsizliğin yüzde 25’e ulaştığı ülkede, bütçe açığı yüzde 15’ler seviyesinde. Ayrıca Lübnan’da önü alınamayan yolsuzluklardan dolayı gelir dağılımı adaletsizliği ve yoksulluk yükselişte.

Geçtiğimiz Mart ayında Lübnan ilk kez Dolar cinsinden tahvillerde temerrüde düşmüştü. Bu durum Lübnan’ın iflası şeklinde yorumlanmıştı. Yine geçtiğimiz Temmuz ayı başında IMF ile yapılan görüşmeler başarısızlıkla sonuçlandı. Ancak patlama sonrasında IMF ile 10 Milyar Dolar’ı kapsayan görüşmelerin tekrar başlatılması beklentiler arasında. Kredi derecelendirme kuruluşu Fitch, Lübnan’ın kredi notunu yatırım dışı bir derece olan CCC’ye indirmesi de ülkenin ekonomik şartlarını daha da zorlaştırıyor.

Patlamadan hemen sonra ülkeyi ziyaret eden Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un, Suriye’deki başarısızlığını Lübnan’la kapatmaya çalıştığına yorumlanmıştı. İşte tam bu noktada IMF Direktörü Kristalina Georgieva’nın açıklamaları geldi. Geargieva “Macron’un Lübnan ziyareti bir miktar umut oldu. IMF, Lübnan halkını desteklemek için mümkün olan tüm yolları araştırıyor. Ekonomiyi tersine çevirmek için anlamlı bir programı yürürlüğe koyun, hesapverebilirlik inşa edin ve ülkenin geleceğine güvenin” dedi. Geargieva’nın beyanatından, Adib’in, IMF’le görüşmeleri başlamadan önce Macron ile konuşacağına kesin gözle bakılıyor.

Diğer taraftan Adib, 2013’ten bu yana Lübnan’ın, Almanya Büyükelçisi olarak görev yapıyordu. Önceki Başbakan Diab gibi Adib de bir akademisyen. Aynı zamanda eski Başbakanlardan Najeeb Mikati’nın danışmanlığını da yaptı. Yani Adib’in, mevcut istikrarsız Lübnan siyasetinden gelen yozlaşmış yönetici elitlerden olduğunu değerlendirenler de bulunuyor. Adib hakkındaki bu değerlendirme, siyasi sistemi tamamen elden geçirmeyi protesto eden halk tarafından memnuniyetle karşılanması mümkün görünmüyor.

Lübnan’da temel ve tüm sorunların kaynağı, siyasi sistemin ülkedeki mezhepler arasında paylaştırılmış olmasıdır. Seçimlerde adaylar mezhepsel partilerin listelerinden seçime giriyorlar. Dolayısıyla Parlamento’da kendi mezhep üyelerinin temsilcileri konumundalar. Ülkede resmen tanınan 18 mezhep mevcut.

Lübnan’da 18 ay süren siyasi krizin sona ermesini sağlayan, 21 Mayıs 2008’de Katar’ın başkentinde, rakip Lübnanlı gruplar arasında imzalanan Doha Anlaşması uyarınca Cumhurbaşkanı’nın Hıristiyan, Başbakan’ın da Sünni Müslüman olması şartı var. Bu uygulama Bakanlıkların dağılımında da kendisini gösteriyor.

Lübnan’da siyasi mezhepçiliğin bırakılıp, halkın gerçek manada demokratik değerlere sahip çıkması gerekiyor. Aksi takdirde sorunlu ülke siyasetinin içinden gelen Adib’in de, Lübnan’ın sorunlarına çare üretemeyeceğini söylemek güç değildir.

.

Mısır’da senato seçimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

01 Eylül 2020, Salı
Mısır’da, Nisan 2019’da yapılan Anayasa değişiklikleri ile Parlamento’nun üst yapısı, Senato kuruldu.
Senato 300 üyeden meydana geliyor. 300 üyenin üçte ikisi seçimlerle (100’ü parti listelerinden, 100’ü de bağımsız adaylardan), üçte biri de Devlet Başkanı’nın atamasıyla göreve gelecek. Ayrıca ilgili Anayasa maddesi gereğince, Senato’da kadınlara yüzde 10’dan az olmamak şartıyla yer veriliyor. Bununla birlikte Senato üyelerinin görev süresi 5 yıl olarak belirlendi.

Mısır’da daha önce Parlamento’nun üst kanadı Şûrâ Konseyi bulunmaktaydı. Ancak Müslüman Kardeşler ve Muhammed Mursi iktidarına karşı yapılan 3 Temmuz 2013 darbesi sonrasının getirdiği siyasî sürecin etkisiyle, Şûrâ Konseyi 2014’te kaldırılmıştı. Şûrâ Konseyi’nin kararları büyük ölçüde tavsiye niteliğindeydi.

Mısır Ulusal Seçim Kurumu (USK), 4 Temmuz 2020’de “Senato Seçimleri’nin birinci tur oylamalarının 11-12 Ağustos ve ikinci turunun da 8-9 Eylül’de gerçekleştirileceğini” duyurmuştu. Birde USK, kesin sonuçların 16 Eylül’de açıklanacağını belirtti. Ayrıca seçimlerde Korona salgınından korunmak için oy verme işlemlerinde maske takmak zorunluluğu getirildi.

Parlamento’nun en büyük siyasî unsuru Vatanın Geleceği Partisi Genel Sekreteri Ashraf Rashad, “Partisinin hem partilere ayrılan 100 kişilik listeye, hem de bağımsızlara ayrılan 100 kişilik listenin tamamı için aday göstereceklerini” 16 Temmuz’da duyurmuştu. Buna ek olarak Rashad “Vatanın Geleceği Partisi’nin diğer siyasî yapılarla bir araya gelerek “Ulusal Birleşik Liste” ile seçimlere gireceklerini aktarmıştı.

Vatanın Geleceği Partisi ve Ulusal Birleşik Liste’nin, 2013 darbesinin lideri mevcut Cumhurbaşkanı Abdel Fattah Al-Sisi’nin en büyük destekçisi olduğu biliniyor. Al-Sisi’nin, Ulusal Birleşik Liste’yle seçimleri kendi açısından tehlikeye atmamaya çalıştığı değerlendiriliyor. Birinci turun resmî olmayan sonuçlarına göre, Vatanın Geleceği Partisi’nin seçimleri kazandığı Mısır basınında belirtiliyor.

Mısır, bugün 100 milyon 840 bin 29 kişilik nüfusa sahip. Ülkede 62 milyon 940 bin oy verebilir seçmen kayıtlı. Ancak resmî istatistiklere göre, Senato seçimlerinin birinci tur oylamasında 53 milyon 990 bin seçmen sandığa gitmedi.

Böylece birinci tur seçimlere katılım yüzde 14.23’te kaldı. USK Başkanı Lasheen İbrahim, seçimlerde oy kullanmayanlara 45/2014 Sayılı Kanunun 57. Maddesi gereğince Savcılığa sevk edileceğini ve birde 500 Mısır Cüneyh’i para cezası verileceğini bildirdi.

Mısır’daki seçimlere katılımın yüzde 14.23 gibi çok düşük bir oranda kalmasında, seçmenlerin Korona’dan ve kalabalık yerlere gitmekten çekindiklerine yorumlanabilir. İkincisi, Sisi yönetimi seçmenin güvenini kaybetmiştir. Üçüncüsü, Mısır tarihinde ilk demokratik, şeffaf ve hür denilebilecek seçimlerle iktidara gelen Müslüman Kardeşler’in siyasî kanadı Hürriyet ve Adalet Partisi’nin 2013 darbesiyle devrilmesini, seçmenlerin unutmaması. Çünkü hal-i hazırda darbeyle yönetime gelenlerin, hükümette bulunduğu ülkede, seçmenlerin iradesine saygı gösterilmediği de değerlendiriliyor. Dördüncüsü, Sisi’nin ekonomik, sosyal, siyasal, etnik, dini / mezhepsel sorunları çözemediği de cabası. Beşincisi, buna birde ülke nüfusunun yarısından fazlasını oluşturan, sandığa gitmeyen 53 milyon 990 bin vatandaşın oy kullanmadıkları gerekçesiyle iktidar saikleri tarafından mahkemeye verilmesi ise, vatandaşından şikâyetçi olan bir devlet görünümü arz ediyor. Altıncısı sandığa gitmeyen seçmenin, ülkenin geleceğinden ümidini kestiği de muhtemeldir. Yedincisi, seçimlere katılımın bu kadar yüksek oranda olması, Sisi ve iktidarının meşrûiyetini kaybettiğine işaret ediyor.

Şimdi neredeyse 54 milyon vatandaşından şikâyetçi olan Mısır’da, seçmenler hangi demok- ratik, şeffaf ve hür ortamda oy kullanacak? Sisi iktidarı güven kaybettikçe, seçmenlerin de ümitlerini yitirip, çare olmayacağını düşünerek sandığa gitmediği kuvvetle muhtemeldir.

İkinci tur oylamanın yapılacağı 8-9 Eylül’de, katılımın ne olacağı merak ediliyor. Senato’dan sonra Parlamento seçimlerinin de yapılacağı aktarılıyor. Peki bu seçimler hangi seçmenle yapılacak?

.

İsrail’de seçim ihtimali

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

29 Ağustos 2020, Cumartesi
BAE (Birleşik Arap Emirlikleri) ile imzaladığı anlaşmayla dünya kamuoyunun gündemindeki İsrail’de siyasî istikrarsızlık devam ediyor.
Ülkede son 2 yıl içinde 3 defa seçime gidildi. Ancak hiçbir parti tek başına iktidara gelecek oyu alamadı. Koalisyonla yönetilen İsrail’de, hükümetteki partilerin ortak noktadan uzak oldukları sık sık görülüyor.

İsrail’de 17 Mayıs’ta kurulan hükümette, Başbakan Benjamin Netanyahu’nun Likud Partisi ile Benjamin Gantz’ın Blue & White (Mavi & Beyaz) Partisi arasında siyasî çekişmeler yaşanıyor. Ancak her iki parti de zorunlu ortaklık durumunda olduklarının farkında.

Bütçe görüşmelerindeki anlaşmazlık 23 Ağustos’a damgasını vurdu. Anlaşmazlık ise, Korona salgını dolayısıyla zarar gören ekonomiye âcil müdahalenin nasıl bulunulacağındaki görüş farklılığıydı. İsrail’de bütçe kabul edilmezse, hükümet düşer ve yeniden seçimlere gidilir.

Ancak bütçe reddedilmeyip, taraflar, görüşmelerin 23 Aralık’a ertelendiği bir yasa tasarısı üzerinde anlaştılar. Aksi takdirde İsrail’de 4. kez seçim yapılacaktı.

İsrail’de koalisyon hükümeti toplam 7 siyasî unsurdan oluşuyor.

Bunlar Likud Partisi, Blue & White Partisi, merkez-sağdan Derekh Eretz Partisi, merkez-liberal Gesher (Köprü) Partisi, İsrail İşçi Partisi, siyasal-dini Shas (Sefarad Muhafızları) Partisi, Ultra-Ortodoks United Torah Judaism (Birleşik Tevrat Yahudiliği) Partisi şeklinde sıralanıyor. Likud ve Blue & White ise, koalisyonun büyük ortakları.

Ülkede, çok ortaklı hükümetin eşit bir koalisyon olup olmadığı tartışılıyor. Hatta bütçe görüşmelerinin ertelenmesine rağmen, Netanyahu ve Gantz arasında güven probleminin devam edeceği ileri sürülüyor.

Diğer taraftan yolsuzlukla suçlanan Netanyahu’nun, kendisini İsrail’in geleceğinde tek olarak gördüğü de tartışmalar arasında. Buna İsrail-BAE arasında 13 Ağustos’ta imzalanan “normalleşme” Anlaşması örnek gösteriliyor. İki ülke arasındaki anlaşmayı, Gantz ve Dışişleri Bakanı Gavriel Ashkenazi’nin, ABD Başkanı Donald Trump’ın Twitter duyurmasıyla öğrendikleri belirtiliyor.

Netanyahu ise, “ikisine de bilgi vermediğini, çünkü halka bir şey sızdırabileceklerinden korktuğunu” söyleyerek, koalisyon ortakları arasında güven bunalımını ortaya koymaktadır.

Bununla birlikte Netanyahu’nun, bütçenin reddini değil de görüşmelerin ertelenmesini kabul etmesinde, zorlu ve pahalı muhtemel bir seçim kampanyasının BAE ile yapılan Anlaşma’yı gölgede bırakmasından çekindiği de düşünülmektedir. Korona krizinin de ertelemenin kabul etmesinde rol oynadığı ihtimal dahilindedir.

Her şeye rağmen yolsuzlukla yargılanan Netanyahu’nun, iktidarını korumak ve Gantz’ın halefi olması hususundaki anlaşmayı bozmaya çalışacağı değerlendiriliyor. Çünkü koalisyon anlaşmasında, Netanyahu’nun 18 aylık görevinden sonra, Başbakanlığı Gantz’a devredeceği yer alıyor. İsrail Parlamentosu Knesset’in resmî web sitesindeki Bakanlar Kurulu listesinde, Gantz, “Alternatif Başbakan (Alternate Prime Minister) olarak yer alıyor.

Buna ek olarak Netanyahu’nun, Başsavcı ve Polis Şefi’ni değiştirerek yargılama sürecini etkilemesi ihtimalinin önünde de, Blue & White Partili Adalet Bakanı Avi Nissenkorn’un durduğu kaydediliyor.

Koalisyon anlaşmasının, İsrail Anayasa / yasa süreçlerini olumsuz etkileyeceği; geçtiğimiz Nisan ayında işsizliğin yüzde 27 ile zirve yaptığı; Korona’nın ekonomiyi olumsuz etkilediği; yolsuzluk, işsizlik, yoksulluk, gelir dağılımı adaletsizliği, siyasî güvensizlik, su, konut gibi sosyo-ekonomik sorunları; Afrika kökenli Yahudilere yönelik ayrımcılık; Filistinliler ve Hamas’la çatışmalar vd. konular İsrail halkının Netanyahu karşıtlığını sokaklara döküyor.

Bütçe görüşmelerinin 23 Aralık’a ertelenmesiyle Netanyahu ve koalisyon ortakları bir miktar daha zaman kazandı. Ancak İsrail ve Netanyahu için seçim ihtimali hâlâ devam ediyor.

.

İran nükleer anlaşması ne olacak?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

25 Ağustos 2020, Salı
Ortak Kapsamlı Eylem Planı (Joint Comprehensive Plan of Action – JCPOA), İran Nükleer Anlaşması adıyla bilinir. Anlaşma 2015 yılında İran, ABD, İngiltere, Fransa, Çin, Rusya ve Almanya arasında imzalandı.
Anlaşmaya göre İran’ın en fazla 300 Kg uranyuma sahip olmasına izin verildi.

Böylece İran’ın uranyum zenginleştirmesi yüzde 3.67 oranıyla sınırlandırılarak, nükleer silâh üretmek için gerekli yüzde 90 oranından oldukça uzaklaştırılması sağlandı. İran’ın sınırlandırıldığı oran yüzde 3.67’nin sadece enerji için kullanılması öngörüldü.

İran da nükleer faaliyetlerini sınırlamayı kabul ederek, ekonomik yaptırımların kaldırılması karşılığında Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA)’nın denetimlerine izin vermişti. Ancak ABD Başkanı Donald Trump, 2018 yılında Anlaşma’dan çekildiklerini duyurarak, eleştirileri üzerine çekmişti. Birde Trump’ın, Anlaşma’yı tarihteki en utanç verici anlaşma şeklinde eleştirdiği hatırlanıyor.

NPR’nin 7 Temmuz 2019’daki “İran, Uranyum Zenginleştirmede Nükleer Anlaşma Limitini Aşıyor (Iran’s Uranium Enrichment Breaks Nuclear Deal Limit)” başlıklı haberine göre, İran, Temmuz 2019’da Anlaşma’da belirtilen sınırın üzerinde uranyum zenginleştirmiş ve Kasım 2019’da da uranyumu yüzde 5’e kadar zenginleştirme planını açıklamıştı. İran böylelikle, Trump’a karşılık vermiş oluyordu.

Anlaşma’nın diğer imzacıları halen Anlaşma’yı yürürlüğe koymaya çalışıyorlar. Diğer taraflar hem Anlaşma’daki orana bağlı kalmadığı için İran’a hem de ABD’nin tek taraflı çekilmesine karşı çıkıyorlar.

Reuters Haber Ajansı’ndan Parisa Hafezi ve Michelle Nichols’un 18 Ağustos 2020’deki “ABD’nin Yaptırım Teklifine Rağmen, İran, Nükleer Anlaşmayı ABD Seçimine Kadar Canlı Tutmayı Hedefliyor (Despite U.S. Sanctions Bid, Iran Aims to Keep Nuclear Deal Alive Until U.S. Election) başlıklı haberi dikkat çekiyor. Haberde ismi verilmeyen eski bir nükleer müzakereci olan İranlı yetkilinin görüşlerine başvuruluyor. Yetkili, “ABD’nin Anlaşma’dan çekilmesinin ardından, İran’ın da siyasî ve teknik açıdan Anlaşma’dan çekilmeye hazır olduğunu ve Tahran yönetiminin, Washington’un tuzağına düşmemesi gerektiğini” de vurguluyor.

ABD’nin, BM Güvenlik Konseyi’den (BMGK) İran’a yönelik silâh ambargosu hakkında değişiklik / eski haline getirme kararını çıkartamadığı anda, Trump’ın, Anlaşma’dan çekildiğini açıklaması ise, manidar karşılandı. Şu an için ABD’nin, İran’a yönelik silâh ambargosunu uzatamadığını The New York Timesmuhabiri Michael Schwirtz’in 14 Ağustos 2020’deki “BMGK, ABD’nin İran’a Silâh Ambargosunu Uzatma Önerisini Reddetti (U.N. Security Council Rejects U.S. Proposal to Extend Arms Embargo on Iran) başlıklı haberinde kaydedilmektedir.

ABD Başkanlık seçimlerinde Trump’ın rakibi, eski Başkan Barack Obama’nın iki dönem Başkan Yardımcılığı görevini yapan Demokrat aday Joe Biden. Obama döneminde, 2015’teki Anlaşma’yı, Başkan Yardımcısı Biden imzalamıştı. Biden’ın 3 Kasım 2020 seçimlerini kazanması durumunda, Anlaşma’ya dönüp dönmeyeceği merak edilmektedir. Bununla ilgili olarak Biden’ın, Dış Politika Danışmanı Anthony Blanken’in CBSNEWS haber sitesine 19 Mayıs 2020’de verdiği demeçte “İran’ın Anlaşma’ya uyması durumunda, o zaman evet, Biden aynı şeyi yapacağımızı söyledi. Ancak bunu ortaklarımızla daha güçlü bir platform oluşturmaya çalışmak için kullanacağız” diye belirtti. Haberin tarihi dikkate alındığında, seçimlere kadar İran hakkındaki düşüncelerde değişiklik olması muhtemeldir. Hatta Biden başkan seçilirse, seçildikten sonra Anlaşma’ya geri dönme hususunda İran’la ilişkileri tekrar gözden geçireceği de kuvvetle muhtemeldir.

İran’ı müzakere etmeye ikna etmenin en iyi diplomatik yolu da hiç kuşkusuz yaptırımların hafifletilmesi veya kaldırılması yönünde bir takvim belirlenmesidir. Ancak ABD’nin Anlaşma’ya dönüş yapmasının ve Anlaşma’nın yakın geleceğinin, ABD Başkanlık seçim sonuçlarına göre netleşeceği kuvvetle muhtemeldir.

.

Belarus’u okumak

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

22 Ağustos 2020, Cumartesi
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından, Belarus’ta (Beyaz Rusya) Aleksandr Lukaşenko 10 Temmuz 1994’teki seçimleri kazanarak Devlet Başkanı oldu.
Belarus’u 26 yıldır yöneten Lukaşenko, geçtiğimiz 9 Ağustos’ta gerçekleştirilen seçimleri de yüzde 80 oy alarak kazandığını ilan etmişti.

Lukaşenko’nun seçim galibiyeti açıklamasının sonrasında, hileli seçim olarak gördükleri için, Belarus halkı tarafından protesto gösterileri başlatıldı. Bir takım analistler, Lukaşenko’nun meşruiyetini kaybettiğini ve ülkeyi yönetmekte zorlanacağını ileri sürüyorlar. Çünkü Lukaşenko, protestoları bastırmaya çalıştıkça, toplumsal kesimlerin gösterilerinin daha büyüdüğü gözlemleniyor.

Belarus’daki siyasi krizin yansımalarının ülke içinde kalmayacağı açık. Özellikle çevre ülkeler, Rusya, NATO ve Batı için etkilerinin olacağı tahmin ediliyor.

Batı için, Polonya ile sınır komşusu Belarus coğrafi açıdan önemli. Birde Polonya’nın kuzeydoğusunda Sulwaki yer alıyor. Bu küçük kasaba Batı ile Belarus’u birbirinden ayıran stratejik konumda. Bununla birlikte Baltık Denizi kıyısında, Polonya ve Litvanya arasında konumlanan, Rusya kontrolünde ciddi şekilde askerileştirilmiş Kaliningrad mevcut. Diğer adı Kaliningrad Cebi.

Batı savunması açısından, Belarus, Rus askerlerine, kendi topraklarını kullanmaya izin verirse, Polonya’nın İkinci Dünya Savaşı öncesi coğrafi durumla karşılaşacağı muhtemeldir. Yani Polonya’nın eski Prusya, şimdiki Kaliningrad’dan gelebilecek saldırılar karşısında çok da ciddi bir savunma yapamayacağı ön görüsü. Ancak böyle bir durum gerçekleşirse Polonya ve NATO’nun, Baltık devletlerine yardım etmek için kuvvetlerini hareket ettirmek zorunda kalacak. Elbette bunlar, Batı savunmasının ihtimalleri arasında gösteriliyor.

Batı’ya yönelik, Rusya’nın, Belarus üzerinden ilerlemesi de değerlendirmeler arasında. Hatta bu konu hakkında NATO’nun çok daha önceden, bölgeye konuşlandırdığı A10 Warthog hava platformları ve kara unsurları mevcut.

Rusya’nın, Belarus’a hibrit müdahalesinin olabileceğini iddia edenlerde var. Critical Threats (Kritik Tehditler) sitesinde, George Barros ve Mason Clark’ın 15 Ağustos’taki “Warning: Russian Hybrid Intervention into Belarus is Likely Imminent (Uyarı: Rusya’nın, Belarus’a Hibrit Müdahalesi Muhtemelen Yakında)” başlıklı makalesi konuya dikkat çekiyor.

Makalede, Rusya Devlet Başkanı Alexander Putin ile Belarus Devlet Başkanı Lukaşenko’nun 15 Ağustos’ta telefon görüşmesi yaptıkları bildiriliyor. Görüşmede Putin’in, Lukaşenko’ya “14 Ağustos’ta gözaltına alınan 32 Wagner personelini serbest bıraktığı için teşekkür ettiği, yine Putin’in protestocuları ‘Union State’e (Birlik Devleti’ne)’ zarar vermeye çalışan yıkıcı güçler” olarak tanımladığı belirtiliyor. Böylece Lukaşenko’nun başlangıçta Wagner’i suçlayıcı konuşmalarından “U” dönüşü yaptığı anlaşılıyor.

Birlik Devleti ise, Rusya ve Belarus arasında 2 Nisan 1996’da kurulmuş ve her iki ülke Parlamentosunca 26 Ocak 2000’de onaylanmış devletler üstü organdır. Kremlin, Belarus üzerindeki hakimiyetini yeniden kazanmanın; Rusya ve Belarus ordularını entegre etmenin bir yolu olarak Birlik Devleti’ni güçlendirmeye çalışıyor. Bu çabadaki başarı, Rus kuvvetlerinin doğrudan Polonya sınırına ve NATO’nun Baltık devletlerini savunma yeteneğini tehdit eden noktalara konuşlandırmasına neden olabileceği kaydediliyor.

Diğer taraftan Belarus Ormancılık Bakanlığı, Gomel bölgesindeki ormanlık alanların neredeyse tamamını ve ülkedeki 53 ormanı gezi / ziyaret gibi aktiviteleri yasakladı. Gomel, Rusya’nın Bryansk bölgesi ile sınırdır. Yasaklamanın, Kremlin’in Belarus’un güneyine düzensiz kuvvetler sokması için hazırlık olabileceğine yorumlanıyor. Buna ek olarak Rusya’nın Batı Askeri Bölge Komutanı Alexander Zhuravlev’in, 14 Ağustos’ta Bryansk’daki askeri araç filosunda incelemelerde bulunduğu aktarılıyor. Belaruslu yetkililerin 9 Ağustos’tan bu yana halkın internete erişimini kısmen engelledikleri de gelen haberler arasında.

Lukaşenko’ya Belarus ordusundan gelen desteğinde giderek azaldığı analistlerce belirtiliyor. Bu da Lukaşenko’nun güvenlik güçleri üzerindeki kontrolünü kaybetmeye başladığına işaret ediyor.

Belarus halkının demokrasi, özgürlük ve yüksek refah seviyesi ile yaşaması ümit edilmektedir. Ancak ülkedeki gelişmeleri, sadece toplumsal kesimlerin protestoları üzerinden okumanın yeterli olmayacağı aşikârdır.

.
ABD-İran arasında gemilere el koyma süreci

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

18 Ağustos 2020, Salı
ABD ve İran arasındaki sorunlardan biri de, stratejik Hürmüz Boğazı’ndan geçişler konusu.
Geçtiğimiz 12 Ağustos’ta, ABD Ordusu Merkez Komutanlığı’nın yayınlandığı siyah-beyaz videoda, İran Donanması’na ait unsurların Hürmüz Boğazı’nda, Liberya bandıralı MT Wila adlı petrol tankerini ele geçirdiği iddia edilen görüntüler yer aldı.

Associated Press’te yer alan 13 Ağustos tarihli habere göre, ABD’li askerî bir yetkili “İran Donanması’nın, Çarşamba günü serbest bıraktığında, gemiyi yaklaşık 5 saat ele geçirdiklerini anlaşılıyor. Ancak ele geçirme hakkında herhangi bir sebep belirtilmedi” dedi.

Yine ABD’nin iddiasına göre, 2020 Temmuz ayında ABD tarafından aranan bir petrol tankeri, İran için ham petrol kaçaklığı yaptıktan sonra Birleşik Arap Emirleri (BAE) kıyısı yakınlarında kaçırıldı. Bununla ilgili olarak ABD Başkanı Donald Trump’tan henüz herhangi bir açıklama gelmedi. Ancak iddia edilen olaydan bir müddet önce Trump’ın, Independent’daki demecinde “3 Kasım 2020’de yapılacak ABD Başkanlık Seçimleri’nde tekrar seçilirse, 4 hafta içinde İran’la yeni bir nükleer anlaşma yapma sözü verdiği” de unutulmamalı.

Trump’ın beyan ettiği “yeni anlaşmanın” muhtevasının ne olacağı belli değil. Bazı kesimler ise, Trump’ın, İran’a daha fazla yaptırım uygulamasını mevcut seçenekler arasında görüyor. Hal-i hazırda İran ekonomisinin, ABD yaptırımlarından büyük zarar gördüğü biliniyor. Buna birde Korona salgınının getirdiği ekonomik yükü de eklemek gerekiyor. Focus Economics sitesince, hem ABD yaptırımları hem de Korona’nın İran ekonomisini son 3 yılda yüzde 7.3 oranında önemli olan bir küçülmeye sebep olacağı ön görülüyor.

ABD yaptırımları, İran ekonomisini olumsuz etkilese de, bunun uzun vadeli çözüm olmadığı açık. Çünkü her şeye rağmen İran’ın nükleer programını ilerletmesine engel olamadığı görülüyor. Bununla ilgili olarak İranlı yetkililerin, 2020 Temmuz ayında sabotajla vurulan Natanz’daki tesiste, nükleer yakıt üretimini arttırmak üzere harekete geçtikleri belirtiliyor. Elbette İran’ın bu ve benzeri girişimleri, ABD tarafından, Barack Obama döneminde imzalanan 2015 yılı anlaşmasının ihlâli şeklinde değerlendiriliyor.

İran’ın nükleer faaliyetlerine karşılık, Trump yönetimi yine bir daha belirsiz süreyle BM silâh ambargosu kararını revize etti. Fakat İran’ın, BM Güvenlik Konseyi üyelerinden yakın ilişki içerisinde olduğu Çin ve Rusya böyle bir tavsiyeyi engelleme gücüne sahipler. Her iki ülke de ilgili tavsiye hakkında hemen güçlü bir muhalefet dili geliştirdikleri aktarılıyor.

İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ise, BM’nin böyle bir teklifi onaylaması durumunda ortaya çıkacak sonuçlar konusunda uyarılarda bulundu. Suudi Arabistan’ın BM Büyükelçisi Abdul Aziz Al-Wasel’in, Cenevre’de düzenlenen bir konferansta “Tahran’ın, Ortadoğu’da barışı bozmak için desteklediği milislere silâh verdiğini” ileri sürmesi de, mevcut durumun ateşini yükseltti. ABD, tarafların açıklamalarıyla, kendisinin haklı çıktığı iddiasında. Ancak Trump’ın, seçimi kazandığında İran’la yeni anlaşma yapacak bir plan ve programının olmadığı da ihtimal dahilindedir.

ABD, Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmelerden İran’ı sorumlu tutarken, kendisi de aynı duruma düştü. ABD yönetimi 14 Ağustos’ta, İran’dan Venezüella’ya petrol taşıyan “Luna, Pandi, Bering ve Bella” adlı 4 gemiye açık denizde el konulduğunu duyurdu. Gemilerin Teksas eyaletindeki Houston limanına getirilmek üzere yolda olduğu kaydediliyor.

Gemilere el konulması için askerî güç kullanılmadığı ve gemilere İran’a yönelik yaptırımlar kapsamında el konulduğu açıklandı. Böylece ABD ilk defa İran petrolü taşıyan gemilere el koymuş oldu. Aynı zamanda ABD’nin gemilere el koymasını, uyguladığı yaptırımlar kapsamında, İran’ın petrol gelirinin kesilmesini amaçladığı âşikârdır. İran ise, nükleer programını “barışçıl sebeplerle” yaptığını bildiriyor.

Bugünlerde ABD-İran arasındaki çekişme gemilere el koyma üzerinden devam ediyor. Ancak İran, ABD’nin bütün yaptırımlarına rağmen, nükleer programından taviz verme niyetinde olmadığını gösteriyor. Daha da önemlisi her iki ülke arasındaki mevcut durum Trump’la da sınırlı değil. Yeni seçilecek ABD Başkanı’nın gündeminde İran’la ilişkiler olacağı kesindir.

.

İsrail-BAE anlaşması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

15 Ağustos 2020, Cumartesi
Ortadoğu’da Lübnan’daki patlama tartışılırken, ABD Başkanı Donald Trump’ın beyanatlarıyla farklı bir gündem oluştu. Trump, 13 Ağustos’ta Twitter ve basın yoluyla “yardımımızla ABD’nin iki büyük dostu, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) arasında tarihi barış anlaşması”nı duyurdu.
Trump’ın anlaşma hakkındaki açıklamasının, 13 Ağustosta, İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu ve BAE Veliaht Prensi Şeyh Muhammed Bin Zayid Al Nahyan arasındaki üçlü görüşme sonrasında geldiği bildiriliyor.

İsrail ve BAE’nin ABD’nin arabuluculuğuyla “ilişkilerin tamamen normalleşmesi” için anlaşmaları, Filistin tarafından “arkadan bıçaklama” şeklinde tanımlanıyor. Çünkü Trump’ın açıklamasında “İsrail, işgal altındaki Batı Şeria’daki Filistin topraklarının ilhakını ertelemeyi kabul ettiğini, ancak planın masada kaldığını” belirtiyor. Trump “daha fazla Arap ve Müslüman ülkenin BAE gibi anlaşma yolunu takip etmesini umduğunu” kaydetti. İlhakın ertelemesi ise, BAE’nin İsrail’le anlaşma nedeni gösteriliyor.

Netanyahu da anlaşmayı “dış politikada zafer” olarak değerlendiriyor. İsrail’de kırılgan bir koalisyon hükümetine liderlik eden ve yolsuzluk suçlamalarıyla yargılandığı bir dönemde gelen “anlaşma zaferi”, Netanyahu’ya kendi kamuoyunda nefes aldırabilecek unsur şeklinde yorumlanıyor. Hatta Trump’ın 13 Ağustos’taki beyanatından sonra, Netanyahu’nun diğer partilerle yapılan koalisyon görüşmelerinde ilerleme kaydettiği haberleri basına yansıdı.

Diğer taraftan anlaşma karşısında, Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) Yürütme Kurulu Üyesi Ahmad Majdalani “bu durum Filistin tarihinde kara bir gündür” dedi. Bununla birlikte Gazze’yi kontrolünde tutan Hamas’ın sözcülerinden Fawzi Barhoum da “ABD-İsrail-BAE anlaşması tehlikelidir. İsrail’in işgal suçlarının ve ihlallerinin ödülü anlamına gelir. Anlaşma, İsrail’i halkımıza ve Kutsal yerlerimize karşı daha fazla suç işlemeye teşvik edecektir” biçiminde değerlendiriyor. Filistin Haber ve Bilgi Ajansı WAFA’ya göre, Devlet Başkanı Mahmud Abbas 13 Ağustos günü anlaşmanın görüşülmesi için acil toplantı çağrısında bulundu. Yapılan acil toplantının ardından Abbas’ın Sözcüsü Nabil Ebu Rudeinah, Filistin TV’de “anlaşma Kudüs’e ihanettir” başlıklı açıklamayı okudu. Rudeinah ayrıca “Arap Ligi ve İslam İşbirliği Örgütü’ne acil çağrı” yaptı. Böylece Filistin tarafının, anlaşmayı kabul etmediği belirtiliyor.

Anlaşma hakkında, İsrail ve BAE yakınlaşmasının yeni olmadığı aktarılıyor. İsrail istihbarat servisi Mossad’ın, İsrail’in Korona ile mücadele ihtiyaç duyduğu bir takım ekipmanları satın aldığında da, İsrail ve BAE’nin son dönemlerde Korona konusunda gizlice işbirliği yaptıkları uluslararası gündemde yerini almıştı.

Bölge ülkelerinin İsrail’le normalleşme veya yakın ilişki girişimleri yeni değil. Trump’ın 20 Mayıs 2017’de Suudi Arabistan ziyareti sonrasında, Suudi, Bahreyn ve Umman’ın İsrail’le ilişkilerinde yakınlaştıkları görülmektedir. Özellikle Mısır, Ürdün ve son olarak BAE’nin ilişkisi ciddi boyutlara ulaştı.

İsrail ve BAE arasındaki anlaşmanın ne oranda gerçekleşeceğini, gerçekleştiği kadarıyla bölgedeki etkisi, anlaşmanın içeriği netleştikçe bölgedeki silahlı unsurların tepkisi, diğer bölge ülkelerinin de İsrail’le benzer bir anlaşmaya varıp varmayacakları tartışma konusudur. Asıl merak edilenin ise, anlaşma ile İsrail-Filistin sorununun farklı bir dönemin kapısının aralanma ihtimalidir.

.

Lübnan’da patlama

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

08 Ağustos 2020, Cumartesi
Beyrut limanında, 4 Ağustos Salı günü büyük bir patlama meydana geldi. Lübnan Sağlık Bakanlığı’ndan yapılan açıklamaya göre en az 137 kişi vefat ederken, 5 bin kişi yaralandı. Birçok insan halen kayıp ve 2 haftalık olağanüstü hal ilân edildi.
Patlamanın etkisi, Beyrut şehir merkezinin 1 km’den daha fazla içlerinde hissedildiği bildiriliyor. Beyrut Valisi’nin patlama için yaptığı “Hiroşima ile karşılaştırılabilir ulusal felâket” açıklaması, facianın boyutu hakkında fikir veriyor.

Patlamanın kesin sebebi henüz belirsizliğini koruyor. Ancak konu hakkında farklı fikirler ileri sürülüyor. Bunlardan en önemlisi Lübnan Başbakanı Hassan Diab’a ait. Diab, facianın gerçekleştiği günün akşamında “limanda bir depoda tahminen 2 bin 750 ton amonyum nitratın depolandığı ve bunun yeterli güvenlik tedbirleri alınmadan 6 yıl süre ile bekletilmesini, kabul edilemez” olarak niteledi. Bununla birlikte Lübnan Devlet Başkanı Michel Aoun da “sorumlu kişi veya kişileri bulunana ve en sert cezanın verilene kadar dinlenmeyeceğim” diyerek kararlılığını gösterdi.

ABD Başkanı Donald Trump, liman patlamasını “saldırı” şeklinde yorumladı. İsrail ile yaşanan sınır çatışmaları ve İsrail savaş uçaklarının aynı gün Suriye’deki İran unsurlarını vurması ise, dikkatleri İsrail üzerine çekti. Fakat İsrail medyasında çıkan haberler, patlamada ülkelerinin müdahalesinin olmadığını kaydediyor.

Beyrut limanının, ülkede, yolsuzluk merkezi şeklinde kötü bir şöhreti de var. Kaynaklar, limanın karşısında ülkenin en eski siyasî partilerinden Hıristiyan Kataeb Partisi’nin Genel Merkezi’nin mukim olduğunu bildiriyor. Aynı zamanda Enerji Bakanlığı’nın da limana yakın bir adreste bulunması, bölgenin önemini arttırıyor.

Diğer taraftan BM’ye bağlı Uluslararası Lübnan Mahkemesi’nin, 15 yıl önce öldürülen Başbakan Refik Hariri suikastinde yer aldıklarından şüphelenilen 4 Hizbullah üyesi ile ilgili kararını, 7 Ağustos’ta verecek olması da, muhtemel karar ve patlama arasındaki bağlantının olup olmadığı yorumlar arasında. Çünkü bu yorumları, merhum Hariri’nin oğlu eski Başbakan Saad Hariri’nin liderliğindeki Gelecek Partisi Genel Merkezi yakınlarındaki ikinci bir patlama ihbarı / ihtimali güçlendiriyor. Mahkeme’nin karar açıklamasının 18 Ağustos’a ertelendiği gelen haberler arasında.

Lübnan uzun süredir derin ekonomik ve siyasî kriz içerisinde. Ekonomik ve finansal kriz Lübnan’ı iflâsın eşiğine getirdi. Yüksek enflasyon ve işsizlik oranları, orta sınıfı da yoksullaştırmaya başladı. Hükümetin, IMF ile yaptığı görüşmelerde reformlar üzerinde anlaşma sağlanamayınca, âcil ihtiyaç duyulan kredilerde Lübnan’a verilmedi.

Görevine 21 Ocak 2020’de başlayan Dışişleri Bakanı Nassif Hitti’nin de geçtğimiz 3 Ağustos Pazartesi günü istifa etmesi, siyasî krizin önemini ortaya koyuyor. Bununla birlikte ülke haftalardır devam eden enerji / elektrik hatlarındaki kesintilerden dolayı, göstericilerin Enerji Bakanlığı’na saldırmalarına sahne oldu. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’in, Lübnan’ı destekleme ve yardım sözü karışıklıkların önünü kesmede yeterli olmuyor.

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, 6 Ağustos Perşembe günü, eski Fransız sömürgesi Lübnan’ı ziyaret ederek “Lübnan’da derin değişim” ifadelerini kullandı. Macron ayrıca “yakında Lübnan için Uluslararası Kaynak Geliştirme Konferansı” düzenleneceğini de bildirdi.

Patlamanın Lübnan’da siyasî istikrarsızlığı daha da arttırması bekleniyor. Carnigiendownment Ortadoğu Merkezi Direktörü Maha Yahya “başka bir ülkede böyle bir patlamada hükümetin istifa etmesi kaçınılmazdır” diyerek siyasî sorumluluğu vurguluyor. Buna ek olarak Yahya, “Hizbullah’ın da yönetimin bir parçası olduğu için sorumlu tutulacağını, yine Hizbullah’ın limanın işletilmesindeki etkisinin halk tarafından bilindiği ve bunun olumsuz yansımalarının olacağına” işaret ediyor.

Aslında patlamanın Lübnan’a, toplumuna ve ülkenin içerisinde bulunduğu kriz ortamından çıkmasına yardımcı olmayacağı bütün kesimlerce biliniyor.

Lübnan’da erken seçim mi?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

11 Ağustos 2020, Salı
Beyrut limanında 4 Ağustos Salı günü gerçekleşen şiddetli patlamanın etkileri devam ediyor.
8 Ağustos’taki köşe yazım “Lübnan’da Patlama” başlığıyla, “patlamanın Lübnan’da siyasi istikrarsızlığa yol açacağının beklentisini” sizlere arz etmeye çalıştım. Özellikle 3 Ağustos’ta Dışişleri Bakanı Nassif Hitti’nin istifası, devamında patlama ve 9 Ağustos’ta çeşitli halk kesimlerinden oluşan protestocuların bakanlık binaları ve devlet dairelerini ele geçirmeleri Hassan Diab hükümetine istifa yolunu açtığı kuvvetle muhtemeldir.

Diab hükümeti toplu olarak istifa etmese de, Çevre Bakanı Demianos Kattar ve Enformasyon Bakanı Manal Abdul Samad 9 Ağustos Pazar günü istifalarını sundular. Hizbullah taraftarı Sanayi Bakanı İmad Hoballah ise, “bizim sorumluluğumuz yolsuzlukla içeriden mücadele etmek, sorumluluğumuzdan kaçmayacağız” ifadesiyle istifadan uzak durduğunu gösteriyor. Ancak 6 Ağustos’ta milletvekillerinden Sami Gemayel, Nadim Gemayel, Elias Hankash, Paula Yacoubian, Marwan Hamadeh, Neemat Frem ve Michel Mouawad milletvekilliğinden istifa ettiklerini duyurmuşlardı.

Parlamento’da 15 sandalye ile temsil edilen siyasi yapılardan Lübnan Güçleri’nin lideri Samir Geagea da, 9 Ağustos’taki açıklamasında “partisinin erken seçimi gerçekleştirmek için gereken sayıda milletvekilinin istifasını sağlamaya çalıştığını” duyurdu. Böylece Lübnan’da farlı siyasi grupların da erken seçim beklentileri açıkça ifade edilmiş oldu.

Lübnan’ın önemli dini / mezhepsel figürlerinden Maruni Patriği Beşata Al-Rahi de liman patlaması nedeniyle hükümeti istifaya çağıranlardan. Al-Rahi “bu patlama, devlet aygıtının merkezindeki çürümenin şok edici kanıtıdır” diyerek, Diab hükümetinin karşısında yer aldı.

Lübnan’ın 2 yıldır ciddi ekonomik kriz içerisinde olması ve son yaşanan patlama ile derinleşen siyasi istikrarsızlık ülkeyi yeni bir seçimin eşiğine getirdiğini söylemek yanlış olmayacaktır. Bu makalemi sizler için kaleme aldığım 9 Ağustos günü geç saatlerde Diab’ın istifa eden Bakanlarla görüşme halinde olduğu ve sonrasında hükümetin istifasını (10 Ağustos) sunması güçlü bir şekilde beklenmektedir.

Liman patlaması hakkında Center For Global Policy (Küresel Politika Merkezi) Direktör Yardımcısı Faysal Itani de New York Times’daki yazısında “felaket son derece şiddetli olmakla birlikte, patlama Lübnan’da her zamanki işlerin sonucudur. Mevcut durum, Lübnan bürokrasisine özgü yaygın ihmal, yozlaşma ve suçlama kültürünün neticesidir.”

Lübnan’da siyasi, ekonomik ve sosyal kriz giderek derinleşirken, henüz liman patlamasının müsebbipleri ortaya çıkartılamamışken, patlama ile ülkede değişim talep edenlerin etkisi hissedilmektedir. Değerli Hocam Prof. Dr. Veysel Ayhan’ın, Prof. Dr. Özlem Tür ile birlikte 2009’da yayınladıkları “Lübnan, Savaş, Barış, Direniş ve Türkiye ile İlişkiler” isimli kitabı başvuru kaynağı niteliğindedir.

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un öncülüğünde 9 Ağustos’ta video bağlantı ile “Lübnan’a Destek ve Yardım Konferansı” düzenlendi. Konferansa ABD Başkanı Donald Trump, Suudi Arabistan, Katar, Irak, Birleşik Arap Emirlikleri, Çin, Ürdün ve Mısır temsilcilerinin katıldığı bildiriliyor. Lübnan’da Hizbullah aracılığıyla büyük nüfuz sahibi olan İran’ın, Konferansa davet edilmemesi dikkat çekiyor. Fransa’nın, Suriye’de etkili siyaset ve strateji üretemediği uluslar arası kulislerde gündeme getiriliyor. Dolayısıyla patlama sonrasında Macron’un, Lübnan’a yakın ilgisi gözlemleniyor. Fransa’nın, Suriye’deki başarısızlığını Lübnan’da hızlı davranarak kapatılmaya çalışıldığı ve Fransa’nın en azından bölge ülkelerinden birinde etkin konumda olma gayretine yorumlanıyor.

Lübnan’ın yapısal sorunları yolsuzluk, yozlaşma, yoksulluk, yoksunluk, işsizlik, gelir dağılımı adaletsizliği, dini / mezhepsel ayrışmalar, etnik huzursuzluk, ideolojik çekişmeler şeklinde sıralanabilir. Tüm bunların çaresi demokrasi, özgürlükler, hukukun üstünlüğü, insan hakları, adalet, ekonomik refah, siyasi istikrar olarak tanımlamak mümkündür.

Alınması kuvvetle muhtemel erken seçim kararı Lübnan’a istikrar getirir mi? Sorusunun cevabını seçim sonuçlarına göre değerlendireceğiz.

.

Çin-Körfez ekonomik ilişkileri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

28 Temmuz 2020, Salı
Çin-Arap İşbirliği Forumu 9. Toplatısı 6 Temmuz 2020’de video bağlantı ile gerçekleştirildi.
Toplantıya Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi ve Ürdün Dışişleri Bakanı Ayman Safadi eş başkanlık yaptılar. Toplantının ana gündemi “çeşitli alanlarda işbirliğini derinleştirme” olarak belirlendi.

Toplantı ile Körfez Arap ülkelerinde, Çin etkisinin yeniden tartışılacağı muhtemeldir. Çünkü Çin’in Huawei ve BGI Group gibi genetik ve telekomünikasyon şirketlerinin, Ortadoğu’da Korona Test Merkezleri inşa etme girişimlerinin olduğu kaydediliyor. Elbette bu gelişme, Çin’in bölgedeki ekonomik gücünün daha fazla hissedilmesine sebep olacağa benziyor. Dolayısıyla ABD’deki Çin karşıtı karar alıcıların dikkatlerini çekmesi kaçınılmazdır.

Çin’in, Körfez’deki sermaye harcamalarını, istihdam meydana getirmesini, doğrudan yabancı sermaye yatırımlarını yeterli görmeyenlerde mevcut. Bunlardan biri de Bloomberg Opinion’ndaki haberleriyle öne çıkan Karen E. Young. Young’un 2 Temmuz’daki “Çin, Ortadoğu’nun Yükseleni Değil” başlıklı makalesi dikkat çekiyor.

Çin’in, Körfez’deki ekonomik gücü hakkında farklı görüşler bildirilse de, Çin’in bu ülkelerdeki ekonomik etkisinin yadsınamayacağı bir gerçek. Çin, Körfez’in petrol ve gaz ihracatının büyük tüketicilerinden. Bununla birlikte Çin, bölge ülkelerinde devlet bağlantılı kuruluşlara yatırım yaptığı ve Körfez’in genç nüfusuna gelişmiş dijital ürünler sağladığı belirtiliyor. Birde Korona salgınının ve salgın döneminde düşen petrol fiyatlarının, Çin’e orta ve uzun vadede Körfez’deki ekonomik etkisini derinleştirme ve genişletme fırsatı verdiği ihtimal dahilindedir.

Körfez ülkelerinin gelirlerinin % 70’inden fazlası petrol ve gaz sektöründen elde ediliyor. Çin ise petrol ve gaz ihracatının birinci müşterisi. Körfez ülkeleri de bir süredir ekonomilerini çeşitlendirme gayretindeler. Bunun sebebi petrole bağımlı ekonomiden kurtulmak. Halen ekonomilerinin ana itici gücü hidrokarbon endüstrisi.

Körfez’in ekonomik dönüşüm hedefi, Çin’e sermaye harcamalarını tahsis etme, iş imkânı oluşturma, girişimciliği teşvik etme, yatırım çeken ekonomik girişimleri başlatma vb. alanlarda önemli bir rol oynamasına fırsat sağlıyor.

Körfez’in, Çin’e hidrokarbon ürün ihracatı oldukça yüksektir. Çin, 2014’ten beri her yıl Umman’ın toplam ham petrol ihracatının % 70’inden fazlasını tüketmiş ve geçtiğimiz Nisan-Mayıs aylarında bu oran % 90’a yükseldiği bildiriliyor. S. Arabistan 2014’teki petrol ihracatının üçte birini Çin’e gerçekleştirdi. Yine S. Arabistan 2019’da Çin’e yaptığı ham petrol ihracatını % 47 arttırdı. Çin’in, 2014’te Kuveyt’ten aldığı ham petrol % 10,8 iken, 2018’de % 23’e yükseldi. Buna ek olarak Çin, Katar’dan sağladığı petrol ve gazın payını % 10’dan % 20’ye çıkarttığı belirtiliyor.

Salgın sürecinde petrol fiyatlarındaki düşüş, Körfez ülkelerinin diğer gelir kaynaklarını geliştirme çabalarının âciliyetini ve önemini arttırıyor. Körfez hükümetleri devlet kuruluşlarının özelleştirilmesi, kamu-özel sektör ortaklıklarının geliştirilmesi başta olmak üzere temel ekonomik bileşenlerini çeşitlendirme stratejisi uyguluyor. Özellikle 2020’de GSYİH’nın % 25’ine kadar yükselen malî açıklarla yüzleşen Körfez yönetimleri, yatırımcıları çekmeye çalışıyor. Böylece Çin’e de, Körfez’de stratejik sektörlerde uygun maliyetli fırsatlar sunuluyor.

Çin’in, Korona öncesinde de Körfez’deki yatırım ve girişimleri biliniyor. Umman, Aralık 2019’da “Umman Elektrik İletim Şirketi”nin % 49 hissesini, Çin Devlet Şirketi’ne satarak 1 Milyar Dolar gelir sağladı. Mayıs 2020’de de S. Arabistan’ın enerji üretimi ve suyu tuzdan arındırma konusunda faaliyet gösteren ACWA Power’ın, yenilenebilir enerji kolundaki hissesinin % 49’u Çin’in Devlet İpek Yolu Fonu tarafından satın alındı. Körfez’de, Çinli kurumsal yatırımcılar gelecekteki girişimler için önemli ortaklık kuracaktır.

.

Çin-Körfez ekonomik ilişkileri - 2

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

04 Ağustos 2020, Salı
Çin-Arap İşbirliği Forumu 9. Toplantısı 6 Temmuz 2020’de video bağlantı ile gerçekleştirildiğini, Yeni Asya’daki köşemde 28 Temmuz Salı günkü makalemde belirtmiştim.
Çin’in, Körfez’in en önemli petrol ve doğal gaz müşterisi ve Körfez ülkelerine muhtelif yatırımlarla teknolojik destekçisi olması kayda değer nitelikte. Bu bağlamda Suudi yatırım firması Batiç, S. Arabistan’daki akıllı şehirler kurmak için Huawei ile anlaşma imzaladığı bildiriliyor. Anlaşma kapsamında 17 belediyenin ulusal akıllı şehirler programının desteklenmesi de hedefleniyor.

S. Arabistan gibi, Umman’da Bilgi ve İletişim Bakanlığı da, ülkenin dijital altyapısını geliştirmek ve bilgi-iletişim teknolojisi sektöründeki büyümeyi desteklemek üzere Huawei ile imzaladığı anlaşma geçtiğimiz Mayıs ayının gündemindeydi. Bununla birlikte Dubai Elektrik ve Su idaresi ve Huwaei ile dijital dönüşüm ve yapay zekâ hakkında işbirliğini geliştirmenin yolları araştırılıyor.

Körfez’in genç nüfusunun, Çin’in dijital hizmetlerine ve uygulamalarına giderek daha fazla teveccüh gösterdikleri aktarılıyor. Dolayısıyla bölgenin özellikle 25 yaş altı genç popülasyonunun, Çin’in teknoloji piyasasının önemli bir parçasını oluşturduğu söylenebilir. Birde Alibaba, Tencent ve Huwaei gibi Çinli firmalar arasında da küresel pazar payını arttırmak konusunda rekabet halinde oldukları da belirtiliyor. Körfez’in kişi başına yüksek geliri, genç nüfusun internet ve teknoloji kullanım oranının yüksekliği, Çin’in bölgeye olan ilgisini arttıran önemli bir unsurdur.

Çinli teknoloji şirketi Byte Dance’a ait video uygulaması TikTok da, Körfez’de büyük ilgi görmektedir. Dubai’de 2018’de bölge ofisi açan TikTok, 2019’da 10 milyon kullanıcı ile S. Arabistan, TikTok kullanıcıları arasında dünya 8. oldu. Yine Tencent firması da, Nisan ayında en çok ilgi duyulan Arena of Valor bilgisayar oyununu piyasaya sürmüştü. Dünyada 1 milyardan fazla kullanıcıya sahip WeChat mobil uygulaması da Tencent’e ait. Aynı zamanda Terminus Technologies de, Ekim 2021’de gerçekleştirilecek Dubai World Expo fuarının resmi robot sponsoru. Ayrıca S. Arabistan yetkilileri tarafından, Alibaba ile teknoloji odaklı fon “eWTP Arabistan”ın Riyad’da başlayan Media City Projesi’nde kullanılacağı açıklandı.

Çin’in, Körfez’in petrol ve doğal gazına yönelik tercihinin gelecekte azalabileceği ve muhtemel yeni enerji piyasası dinamiklerinin, Çin’in, Körfez’e olan ilgisinde değişikliklere sebep olabileceği de ihtimaller arasındadır. Ancak Çin’in, petrol dışı sektörlerle devam eden ilişkisinin artacağı da ihtimal dahilindedir.

Günümüzde Körfez’in, hidrokarbon dışındaki sektörlere yönelme gayreti, büyük enerji ihtiyacına sahip sanayi devi Çin’in, Körfez’de ekonomik ilişkilerini kolaylaştırıyor. Birde bölgede her iki taraf ekonomik ortak şeklinde konumlanıyor. Çin’in bütün bu çabalarının modern İpek Yolu olarak tanımlanan Kuşak-Yol projesinin bir parçası olduğu yorumlarını yapanlarda mevcut.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında, ABD’nin, “sihirli kutu televizyon” aracılığıyla bütün dünyaya Hollywood film endüstrisi ile ulaştığı biliniyor. Özellikle Amerikan hayat tarzının, filmler üzerinden verilen mesajlarla bir çeşit soft-power’ını (yumuşak güç) yaymaya çalıştığı, efsaneleştirilen yenilmez Rambo ve Rocky filmlerinin büyük kitlelerce seyredilmesi ve gençlerin Slyvester Stellone özentisi, hatta modern dönemin Amerikan emperyalizminin televizyon teknolojisi ve film sanayisi ile küresel köye yayıldığı çok tartışılmıştı.

Şimdi ise, Çinli markaların gün geçtikçe yayılan bilgisayar, akıllı telefon, tablet vb. cihazlar aracılığıyla, yine bu cihazlarda kullanılan Çinli program ve uygulamalara şahit oluyoruz. Çinli firmalar, ABD’nin yakın geçmişte yaptığı gibi, gelir durumu ve genç nüfus oranı yüksek Körfez ülkelerini hedefliyor. Dolayısıyla Çin’in, Körfez’deki ekonomik ilişkilerinin kültür, siyaset, askerî, yumuşak güç, sağlık vb. olmak üzere farklı alanlarda yansımalarının da görüleceği kuvvetle muhtemeldir.

.

Azerbaycan- Ermenistan çatışması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

25 Temmuz 2020, Cumartesi
Soğuk Savaş’ın bitimini simgeleyen Berlin Duvarı’nın yıkılması sonucunda SSCB, Aralık 1991’de dağıldı. Bu durum dünya politikasında önemli değişimlere, gelişmelere ve yeni değerlendirmelere sebep oldu.
Dağlık Karabağ, SSCB’nin bakiyesi topraklarda, Ermenistan tarafından güdülen daha çok etnik temelli bir sorun olarak belirdi. Dağlık Karabağ için 90’lı yıllarda, Azerbaycan ve Ermenistan arasında savaş yaşandığı herkesin malûmu. Dağlık Karabağ, Azeri-Ermeni ilişkisinin belirleyicisi oldu. Bölge ülkeleri Türkiye ve Rusya ise, soruna yönelik pozisyonlarını belirlediler.

Geçtiğimiz 12 Temmuz 2020’de yaşanan Azeri-Ermeni sınır çatışmalarında toplam 16 askerin öldüğü haberleri geldi. Her iki ülke son olarak 2016 yılının 2 Nisan–5 Nisan tarihleri arasında “Dört Gün” adı verilen çatışmalarda karşı karşıya kalmıştı.

Yaşanılan 12 Temmuz çatışmalarında Ermenistan’ın, Azerbaycan sınır birliklerine saldırdığı ve Tovuz civarındaki Azerbaycan köylerinin Ermeni havan ve obüs topları ile vurulduğu gündemdeki yerini almıştı.

Ermenistan da 16 Temmuzda, ülkenin elekt- rik ihtiyacının neredeyse yarısını sağlayan nükleer santralin, Azerbaycan tarafından vurulma ile tehdit edildiğini iddia etti.

Ermenistan Dışişleri Bakanlığı bu tehdidi “soykırım” şeklinde değerlendirerek konuyu farklı yöne çekmeye çalıştı.

Çatışmalar Azerbaycan’da Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in, 2004’ten beri Dışişleri Bakanlığı görevini yürüten Elmar Mammadyarov’un görevden alınmasında etkili oldu. Mammadyarov’un yerine de eski Eğitim Bakanı Ceyhun Bayramov atandı.

Türkiye ise, Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun TV’lerde yaptığı konuşmada, Azerbaycan’ın yanında yer aldığını resmen belirtti.

Bütün dünyada olduğu gibi Azerbaycan ve Ermenistan da Covid-19 salgınıyla mücadele ediyor. Gerçekçi olmak gerekirse askerî çatışma iki ülke içinde son seçenek. Dolayısıyla çatışmalar iki ülkenin de yararına değil. Aksine bölgedeki insanî durumu daha da karmaşık hale getiriyor. Çünkü Korona sürecinde bütün ülkeler artan işsizlik, yüksek enflasyon ve sağlık problemleriyle mücadele ediyor.

AGİT’in (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Örgütü) 1992’de Dağlık Karabağ sorununu çözmek için kurduğu Minsk Grubu’na ABD ve Rusya’nın çatışmaların durdurulması için çağrıda bulunduğu bildiriliyor. Minsk Grubu’nda ABD, Fransa ve Rusya eş başkan olarak yer alıyor. Grup’ta Beyaz Rusya, Almanya, İtalya, Portekiz, Hollanda, İsveç, Finlandiya, Türkiye, Azerbaycan ve Ermenistan da bulunmaktadır.

Rus Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, Azeri ve Ermeni mevkidaşlarına ateşkes çağrısı yaptı. Vilademir Putin’in Sözcüsü Dmitry Peskov da Moskova’nın “derin endişe duyduğunu ve arabuluculuk yapmaya hazır olduklarını” iletti. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres ise endişelerini dile getirerek “çatışmalara derhal son verilmesini söyleyerek, ilgili herkesi durumu tırmandırmak ve kışkırtıcı söylemden kaçınmak ve âcil adımlar atılması” hususunda beyanat verdi.

Konu özellikle bölge ülkelerinin gündeminin ilk sıralarında yer alırken, ABD’li üst düzey yetkililerin soruna gereken önemi vermedikleri görülüyor. ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun, 13 Temmuzda Lavrov ile gerçekleştirdiği telefon görüşmesinde Dağlık Karabağ’daki çatışmalardan bahsetmemesi dikkat çekiyor. ABD Başkanı Donald Trump’ın görev süresinin dördüncü yılında olmasına rağmen, henüz Güney Kafkasya hakkında herhangi bir politika belgesi yayınlanmaması eksiklik şeklinde yorumlanıyor. İran, Rusya ve diğer güçlerin Trump’ın bu boşluğunu doldurma gayretinde olduğu ihtimal dahilindedir. ABD’nin halen Güney Kafkasya ve Dağlık Karabağ ile ilgili üst düzey açıklamada bulunmamış olması ise, ABD’nin konuya öncelik vermediğine işaret ediyor.

Ermenistan’da Başbakan Nikol Pashiniyan’ın Korona’ya karşı politikaları büyük eleştirilerin sebebi. Böylece siyasî kutuplaşmanın yükselişe geçtiği kaydediliyor. Ancak Ermenistan’da çözüm müzakerelerinin beklentisinin azaldığı kuvvetle muhtemeldir. Ermenistan’ın içerisinde bulunduğu ekonomik, sosyal, siyasî sorunlardan ve sıkıştığı coğrafyadan çıkışını, Dağlık Karabağ hakkında çözüme yönelmesinin etkili olacağı ihtimal dahilindedir.

.

Lübnan’a kim yardım edecek?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

21 Temmuz 2020, Salı
Lübnan ekonomisi Eylül 2018’den beri kriz içerisinde.
Whatsapp vergisine karşı halkın başlattığı sokak gösterileri sonucunda önce bakan değişikliğine gidildi. Daha sonra yeni hükümet göreve geldi. Ancak Lübnan’da ekonomik krizin giderek derinleşmesi, sosyo-ekonomik sorunlara çözüm üretilememesi, toplumsal unsurların gösterilerinin başlıca sebebi. Dolayısıyla bugün gelinen noktada ülke ekonomisinde Whatsapp vergisi ile başlayan süreç çok daha olumsuz ve yapıdaki sorunların yoğunlaştığı bir noktaya geldi.

Sahip olduğu Şiî nüfusu ve Hizbullah’ın konuşlandığı Lübnan’a, İran’ın ilgisinin olduğu belirtiliyor. ABD’nin İran’a yönelik baskı politikasına her dönem Ortadoğu ülkelerinden destekçi aradığı ve bulduğu biliniyor. Fakat giderek yükselmekte olan iç sorunlarıyla baş başa kalan Lübnan’ın, ABD’nin İran karşıtlığına isteksiz ve eylemsiz kaldığı ileri sürülüyor. IMF’yle de yaptığı görüşmelerden istediğini bulamayan Lübnan’ın, İran’ın yardımını almasına bir anlamda mecbur bırakıldığı tartışılıyor. Diğer taraftan ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun, İran’ın Lübnan’a petrol sevkiyatını engelleyerek mevcut durumun olumsuzluğunu arttırdı.

ABD ve Pompeo’nun malûm davranışları, Hizbullah’ın Tahran’dan Beyrut’a muhtemel gerekli ekonomik yardımın gerçekleştirilmesinde bir araç olarak öne çıkarttığı bildiriliyor. Buna karşın ABD Küresel Politikalar Merkezi (Center For Global Policy) Genel Sekreter Yardımcısı Joel Rayburn de “İran’ın kaynak eksikliği ve finansal çıkmazı dolayısıyla Lübnan’a yardım edemeyeceğini” söyledi. Ancak Rayburn’ün değerlendirmesi, Lübnan-İran ilişkisinin bütün kapsamını ve niteliğini görmezden geldiği muhtemeldir. Çünkü Ortadoğu gibi çalkantılı bir bölgede, dinî/mezhebî bağlantıların büyük ölçüde alınan kararları etkilediği bilinmektedir.

Reuters’un 7 Temmuz tarihli “Lübnan Hizbullahı’nın hükümetle İran akaryakıtı hakkında görüşmeleri” başlıklı haberde, ayrıca İran’la muhtemel ticaret anlaşmasının da gündeme geldiği kaydediliyor. Konuyla ilgili Hizbullah lideri Seyyid Hasan Nasrallah’ın “Görüşmeler başladı. Sonuç ne olacak? Bilmiyorum. Ama denemek zorundayız” diyerek, Hizbullah’ın süreç içerisinde olduğunu resmen gösterdi.

Lübnan’a Çin yardımı da söz konusu. Tahran’ın önceden Pekin’le bir anlaşma imzaladığı ve Lübnan’ın bu anlaşmanın takipçisi olacağı iddia ediliyor. Bununla birlikte Nasrallah’ın “Çinli şirketler Lübnan’a para getirecek, yatırım getirecek, iş fırsatları oluşturacak, ticarî nakliye yapılacak vb.” açıklaması mevcut.

Lübnan’a, ABD yardımları biliniyor. Fakat Hizbullah ayrı bir konu. Hizbullah’ın hükümet üzerindeki kontrolü ise, ABD yardımını engelleyebilir. Hizbullah’ın terör örgütü şeklinde nitelendirilmesi ve Lübnan Başbakanı Hasan Diab ile ilişkisi ABD’yi yardım seçeneği olmaktan çıkarabileceği ihtimalini doğuruyor. Bu sebeple Beyrut yönetiminin yönünün Tahran ve Pekin’e dönebileceği ihtimali kuvvetleniyor. Elbette Beyrut’un tercihinde ABD ve IMF’in tutumunun etkili olduğu aşikâr.

İran’ın ekonomik krizi göz önüne alındığında, Lübnan’a, İran ve Çin yardımı gelmesi halinde Beyrut’un ABD yardımını yeniden düşünmesi gerekebilir. Bununla birlikte Çin’in Kuşak-Yol Projesi’nde, Trablus Limanı’nın Pekin için faydalı olacağı düşünülürse, Lübnan’ın başka bir seçeneğinin de olmadığı ihtimaller arasında.

ABD’nin, İran üzerindeki baskısı etkili olmakla birlikte, Lübnan gibi diğer bölge ülkelerindeki muhalif grupların teşvik edilmesini sağladı. ABD’nin yanlış politikası, Lübnan’ın karşısına İran ve Çin seçeneğini çıkartıyor. Lübnan ekonomisinin ise, hangi ülke tarafından kurtarılacağı merak ediliyor.

.

İran-Suriye Anlaşması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

18 Temmuz 2020, Cumartesi
Ortadoğu’nun aktörleri yeni pozisyonlar alıyor.
Geçtiğimiz 8 Temmuz 2020’de İran ve Suriye arasında, ABD ve İsrail’den gelecek muhtemel saldırılara karşı bir anlaşma imzalandığı açıklandı. Anlaşma, İran Genel Kurmay Başkanı Tümgeneral Muhammed Bagheri ile Suriye Savunma Bakanı General Ali Abdullah Ayyoub’un imzalarını taşıyor.

Bagheri, Anlaşma hakkındaki beyanatında, “Anlaşma’nın ABD’nin Suriye üzerindeki baskılarını engellemeye yönelik olduğunu, Suriye’nin hava savunma sistemlerini güçlendireceklerini ve iki ülke arasındaki işbirliğini geliştireceklerini” kaydetti.

Anlaşma hayata geçirebilirse, Suriye’nin hava savunmasında Rusya’ya olan bağımlılığının azalmasına yol açacak. Hatırlanacağı üzere 2018’de İsrail’in Rus jetine saldırmasının ardından, Rusya’nın, Suriye’ye S-300 sistemini konuşlandırdığı bildiriliyor. Ancak Moskova’nın genel itibariyle Suriye’deki İsrail saldırılarını görmezden geldiği iddia ediliyor. Buna ek olarak Tel Aviv ve Washington arasında olduğu ileri sürülen gizli bir anlaşma dolayısıyla da Rusya’nın hava savunmasını istenilen düzeyde kullanmadığı yorumları da mevcut. Ancak İran’ın hal-i hazırda Rusya’nın olumsuz dikkatini çekmek istemeyeceği de ihtimal dahilindedir.

Arab News’in 16 Temmuz 2020 tarihli haberine göre, Tahran ve Şam yönetimleri Anlaşma ile İsrail’e de ciddî bir uyarı gönderiyor. Anlaşma’nın yapılmasında, İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu’nun 2020 Temmuz ayı başında ABD’nin İran Özel Temsilcisi Brian Hook ile birlikte gerçekleştirdiği basın toplantısında “İran’ın Suriye’de askerî unsurlarını bulundurmasına izin vermeyeceklerini” söylemesinin etkili olduğu değerlendiriliyor. Netanyahu’nun, Esad’a karşı tehditleri de cabası.

Suriye iç savaşı 9 yıldır devam ediyor. Bu süreçte İran’ın, Esad’ı ve Hizbullah gibi İsrail karşıtlarını desteklediği biliniyor. Diğer taraftan Türkiye, İran ve Rusya’nın, Suriye’de kan dökülmesini sonlandırmak için barış diyaloğu girişimleri bir müddettir sürüyor. Her 3 ülke de Suriye’nin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü destekliyorlar.

The Nation’ın 12 Temmuz tarihli haberinde, Tahran Üniversitesi’den Siyaset Bilimci Hossein Royvaran’ın “Rusya’nın, Suriye ile İran arasındaki Anlaşma’yı büyük bir ihtimalle destekleyeceğini” belirtiyor.

Rusya Bilimler Akademisi Doğu Araştırmaları Enstitüsü Kıdemli Araştırmacısı Boris Dolgov da “Anlaşma hakkında ABD ve müttefiklerine atıfta bulunarak Suriye’den yabancı askeri çıkarmayacağını” söylüyor. Birde Dolgov, Anlaşma’nın “İsrail hava kuvvetlerinin, İran tarafından kullanılan Suriye’deki askerî tesislere saldırmasını engellemeyi amaçladığını” ifade ediyor.

Anlaşma’nın, Suriye konusunda savaşın sonlandırılması ve barış girişimlerinde bulunan aktörlerce nasıl değerlendirileceğini ilerleyen süreçte göreceğiz.

.

Çin-İran anlaşması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

14 Temmuz 2020, Salı 00:19
Covid-19 salgını son 6 aydır küresel köyümüzün gündeminde.
Hatta “yeni dünya düzeni, Korona sonrası yeni uluslar arası sistem, milliyetçiliğe dönüş, paradiplomasi” vb. başlıklar üzerinden uluslar arası ilişkilerin geleceği tartışıldı. Halen de irdelenmeye devam ediliyor.

Korona’ya karşı tedbirli yaşamaya başladığımız “normalleşme” ile salgın öncesi uluslar arası ilişkiler tekrar gündeme geliyor. Bunlardan birisi de Çin-İran stratejik ortaklık görüşmeleri.

İran Dışişleri Bakanı Muhammed Zarif’in 2019 yılı Ağustos ayında, Çinli mevkidaşı Wang Li’yi ziyareti haberlerde yer almıştı. Ziyaretin muhtevası, iki ülke arasında 2016’da imzalanan anlaşmaya dayanarak yeni bir anlaşma imzalamak olarak kamuoyuna yansıdı.

Çin-İran Anlaşması 25 yıllık bir dönemi kapsıyor. Anlaşma’nın ilk 5 yıllık döneminde İran’ın petrol, gaz ve petrokimya sanayiini geliştirmek için Çin’in 280 milyar Dolar yatırımı söz konusu. Yine İran’ın ulaştırma ve üretim altyapısına 120 milyar Dolar’lık bir yatırım daha olacak. Birde Çinli firmalara, İran’da petrol, gaz ve petrokimya alanlarındaki yatırımları hususunda öncelik verilecek. Bununla birlikte Çinli üreticilerin, İran’da Çinli firmalar tarafından yeni yapılacak ulaşım yolları üzerinden Batı pazarlarına ulaşabilecek ve İran’da kurulacak fabrikalarda İran’ın ucuz işgücünden yararlanmasının amaçlandığı da ileri sürülüyor. En önemlisi de belirtilen Anlaşma’nın, Çin’in “Kuşak-Yol” projesinin devamı niteliğinde olduğu yorumlanıyor.

Anlaşma’nın askerî konularda da iki ülkenin işbirliğini genişletmesi “oilprice.com” web sitesine göre beklentiler arasında.

İran lideri Ali Hamaney, Tahran ve Pekin arasında, merkezi rolünü Moskova’nın üstleneceği hava ve donanma işbirliği yapılacağını belirtiyor.

Böyle bir ihtimalin, NATO’nun C4ISR şeklinde tarif edilen “Komuta, Kontrol, İletişim, Bilgisayar, İstihbarat, Gözetim ve Keşif” sistemlerinin etkisiz hâle getirmek için tasarlanmış Çin ve Rus elektronik askerî yeteneklerini de beraberinde getireceği tahmin ediliyor. Ayrıca Çin’in Doğu Asya ve Güney Çin Denizi’nde deniz kuvvetlerini inşa ve tahkim ettiği bildiriliyor. Bu anlamda Anlaşma’nın, ABD’nin İkinci Dünya Savaşı sonrası hegemonyasına yönelik bir tehdit olduğu da muhtemeldir.

Fletcher School of Law and Diplomacy (Fletcher Hukuk ve Diplomasi Okulu) Misafir Akademisyenlerinden Thomas P. Cavanna’nın 5 Temmuz 2020 tarihli “The Diplomat”taki makalesinde, yapılan Anlaşma ile Çin’in Ortadoğu’daki etkisini arttırdığı vurgulanıyor. Çin’in İran’la jeopolitik ortaklığı her iki ülke için stratejik önem arz ediyor. Ortadoğu’da Çin desteğindeki güçlü İran rejiminin devam etmesi, bölgede ABD’nin hegemonyasını olumsuz etkileyeceği tahmin ediliyor.

Çin-İran Anlaşması’nın, ABD eski Başkanı Barack Obama’nın 2015’te imzaladığı İran Anlaşması’nı sona erdirmeye yönelik olduğu değerlendiriliyor. Çin ve Rusya, BM Güvenlik Konseyi (GK) Daimî Üyesi. Pekin yönetimi GK üyeliğini, ABD’nin İran’a karşı yaptırımlarını engelleme çağrılarında kullanıyor. Çin’in BM Daimî Temsilcisi Zhang Jun, GK’ne, ABD’yi İran’a karşı “yasadışı tek taraflı yaptırımları durdurmaya ve İran’a silâh ambargosunun Ekim ayından ileri bir tarihe uzatılmasına itirazı”nı ifade eden bir çağrıda bulundu. Avrupa Birliği’nin (AB), İran’la ticareti devam ediyor. AB’nin bu durumu, Trump’ın İran hakkındaki politikasını desteklemediğini gösteriyor. Diğer taraftan Çin ve Rusya’nın, İran’ın nükleer programının yaptırımlarını destekleyip desteklemeyecekleri henüz net değil. Ancak Çin-İran Anlaşması ve Rusya’nın, ABD ve NATO’nun Ortadoğu’da desteklediği ülkeleri tedirgin edeceğe benziyor. İşte bütün bu belirtilenler ABD Başkanı Donald Trump’ın kendisini giderek izole ettiğini ortaya koyuyor.

Anlaşma ile Çin’in “Kuşak-Yol” projesinde bir adım daha attığı ihtimal dahilindedir.

Irak’ta Korona etkisi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

11 Temmuz 2020, Cumartesi 00:02
Covid-19 salgını uluslar arası sistemi ve ülkeleri kendilerine has (sui generis) şartları içerisinde etkilemeye devam ediyor.
Bu etki yönetim anlayışlarından, siyasî, ekonomik, sosyal ve sağlık alanlarına kadar görülüyor.

Irak’ın 2003’deki ABD işgali sonrasında fiilen 3’e bölündüğü biliniyor. Ülkede yıllarca süren yabancı işgalinden yorulan Iraklılar’ın tepkileri herkesin malûmu. Buna ek olarak geçtiğimiz yıl yaşanan işsizlik, yoksulluk, yolsuzluk, gelir dağılımı adaletsizliği, konut sorunu, içişlerine müdahale eden İran’a yönelik sivil halkın sokak gösterileri izlendi.

Irak’ta, Şiî ve Sünnî mezhep ayrımcılığı, ülkenin en belirgin dinî, siyasî ve sosyolojik özelliği niteliğinde. Korona’nın İran’da çok yaygın olduğu belirtiliyor. İranlı Şiî hacıların, Irak’taki kutsal yerleri ziyaretleri, Irak Güvenlik Güçleri (IGG) ve Irak’ın Şiî önderlerinden Ali Sistani tarafından Mart 2020’den beri kısıtlanmış durumda. Buna karşılık İran destekli Şiî Kataib Hizbullah Grubu başta olmak üzere, “Irak’taki kutsal yerleri ziyaret etmenin Korona’ya şifa ve korunma kaynağı olduğu iddiasıyla, İranlı hacıların ziyaret engellerini kaldırmaya çalışıyor.” Bu anlamda Sistani ve Iraklı Şiî grupların, rekabet halinde oldukları dönem dönem Irak merkezi hükümetiyle salgının önlenmesi için ortak paydada buluştular. Iraklı Şiî siyasetçiler de hem İran ve desteklediği gruplarla hem de güvenlik güçleri arasında denge politikasına yöneldiler.

Ülkede Ekim 2019’da başlayan sosyo-ekonomik temelli gösterilerin, salgın döneminde Mayıs 2020’de tekrar patlak vermesiyle protestolar, İran’ın da desteğiyle Şiîler’in yoğun olduğu güney bölgelerinde arttı. Başbakan Mustafa El-Kadhimi’nin 16 Mayısta Bağdat’taki Şiî paramiliter ağı Popüler Seferberlik Güçleri’nin genel merkezini ziyaret ederek, göstericilere ve milislere “yasal ve resmî çerçeveye göre hareket etmelerini; polisle değil, IŞİD/DAEŞ/DAİŞ’e karşı mücadeleye konsantre olmaları” çağrısı yaptı. Böylece Şiî unsurların bir kısmı merkezi hükümetle anlaştı. Diğer Şiî grupların da İran konusunda fikir ayrılığına düşmeleri hedeflendi.

Korona salgınında IGG’nin sağlık tedbirleri kapsamında görevlendirilmesi ve sosyal medya üzerinden de halkla irtibat kurması, IGG ve Sünnî kesim arasında bağların kuvvetlendirilmesine vesile oldu. Sünnîler’in mezhebî olarak, Şiî kutsal mekânlarının ziyaret kısıtlamasına tepkilerin dışında kalması da, IGG ile Sünnî unsurların diyaloğunu güçlendiren sebepler arasında gösteriliyor.

Birde Kadhimi’nin “İran destekli milisleri kovuşturmaya çalıştığı ihtimali” de, Sünnîler açısından önem taşıyor.

Salgın sürecindeki gelişmelerden anlaşılacağı üzere Şiî kesimin daha çok siyasîlerle, Sünnî tarafın da IGG ile ilişkisini güçlendirdiği kuvvetle muhtemeldir. Yine pandemide, merkezi hükümetin bölgedeki ve uluslar arası destek/çıkarlarını dengelemeye yöneldiği bildiriliyor.

Korona salgınına karşı görevlendirilen IGG için, Irak’ın bütün toplumdaki tarafları adına bir bütün olarak sadâkat temelinde ulusal egemenliği savunmak için bir fırsata dönüşebilir. Sonuçta salgın, 2003 ABD işgalinden bu yana Şiî, Sünnî, merkezî hükümet ve IGG için millî bütünlüğün farkına varılmasını sağlaması muhtemeldir.

.

Merkel’in siyaseti bırakması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

07 Temmuz 2020, Salı 00:03
AB Konseyi Dönem Başkanlığı, üye ülkeler arasında 6 aylık sürelerle dönüşümlü olarak yapılıyor.
Dönem başkanı ülke AB Konseyi toplantılarına başkanlık ediyor. Bir de AB için öncelikli konuların belirlenmesini sağlıyor. AB Konseyi Dönem Başkanlığı’nı geçen 1 Temmuz’da Almanya üstlendi. Almanya’dan sonra 1 Ocak 2021’de bu görevi Portekiz devralacak.

Almanya Başbakanı Angela Merkel, AB Konseyi Başkanlığı’nı “Birlikte Avrupa’yı yeniden güçlendireceğiz” açıklamasıyla Hırvatistan’dan devraldı. Dünyada olduğu gibi, AB’de de Covid-19’un etkileri ile mücadele etmek öncelikli.

AB, 17 Temmuz 2020’de 750 Milyar Euro’luk Teşvik Paketi’ni tartışmak üzere bir araya gelmeye hazırlanıyor. Korona öncesi popülaritesi düşen Merkel, salgına yönelik çalışmalarıyla en pragmatik liderlerden biri haline geldi. AB Konsey Başkanlığı görevi ve Teşvik Paketi’nin görüşülecek olması, Merkel için bir fırsat şeklinde değerlendiriliyor.

Teşvik Paketi, ekonomik toparlanma planı olarak niteleniyor. Almanya’nın da komşularını desteklemek için Paket’ten en büyük borcu alacağı tahmin ediliyor. Çünkü medya kuruluşu Deutcshe Welle’ye göre Almanya, ihracatının neredeyse % 70’ini AB ülkelerine yapıyor. Merkel’in, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un yanında “Avrupa’nın geleceği bizim geleceğimizdir” demesi boşuna değil.

Bununla birlikte, Almanya Savunma Bakanı Ursula Von Der Leyen tarafından hazırlanan borçlandırma planına AB içerisinden eleştiriler mevcut. Hollanda, Danimarka ve Avusturya’nın hibeleri ve kredileri kabul etmede isteksiz oldukları bildiriliyor. İsveç ise, daha iyi şartlarda anlaşma arayışında. Zaten Merkel de farklı düşünenleri biliyor. Bu sebeple de Konsey Başkanlığı’nın ilk gününde “Size üye ülkelerin konumlarının birbirinden uzak olduğunu söylemeliyim” demişti.

Merkel’e destek Macron’dan geldi. Macron, salgının etkilerinden kurtulma anlamına da gelen Plan hakkında “Bu bizim mutlak önceliğimizdir. Şansölye Merkel ve ben, bunu plana yazdık. Bu olmadan, Avrupa bu zorluğu aşamaz. Avrupa ekonomisinin etkilenmesi, bazı üyelerin yararına değil” diyerek Plan’ı eleştiren ülkelere göndermede bulundu.

Böylece Merkel, AB’yi Alman-Fransız kurtarma planına yönlendiren aktör olarak karşımıza çıkıyor. Ancak Plan’ın, Merkel’in siyasete vedası şeklinde değerlendirenler de var. 2000 yılından bu yana Parlamento’da bulunan Merkel, 2005’ten beri de Başbakanlık görevini yürütüyor. Hıristiyan Demokrat Birliği Partisi lideri Merkel, iktidarını koalisyonlarla sürdürüyor. Merkel ve Partisi’ni 2008’deki malî kriz, 11 Eylül 2001 terör olaylarından itibaren 20 yıllık Ortadoğu merkezli sorunlar, Brexit ve göçmen konularının zorladığı biliniyor.

Diğer taraftan Merkel’in, Korona ile mücadelede gösterdiği çalışmalar, 7 Mayıs 2020 tarihli Infratest Dimap/ARD tarafından yapılan ankette Alman’ların % 67’since başarılı bulundu. Salgındaki beğeni Hıristiyan Demokrat Birliği Partisi’ne olan desteği epeyce yükselttiği kaydediliyor. Buna ek olarak Korona sürecinin Alman’lara Merkel’in etkili bir AB lideri olduğunu hatırlattığı, Macron ile yaptığı ittifakın AB’yi güçlendirdiği, Avrupa’da ABD liderliğini zayıflattığı, Rusya ve Çin’den gelen sorunlarla yüzleştiği belirtiliyor.

Merkel, gelecek yıl başbakanlık görevinde son dönemi olduğunu, siyaseti ve parti liderliğini bırakacağını 29 Ekim 2018’de basınla paylaşmıştı. Merkel 2021’de siyaseti bırakırsa, Almanya eski Şansölyesi ve AB Konseyi Dönem Başkanı ünvanlarıyla ayrılacak. Teşvik Paketi/borç planlaması ile de Avrupa’nın kurtarıcısı olmaya çalışıyor. Ancak Merkel’in görevini bırakması ile muhtelif sorunları halefine bırakacağı da aşikâr. Bu sorunlar başlıca Korona, Brexit; Çin’in Hong Kong’daki anti-demokratik uygulamaları, Uygurlar hakkındaki etnik soykırım ve toplama kamplarına yönelik çözüm teklif etmemesi vd. olarak sıralanıyor. Diğer Avrupalı liderler gibi Merkel’in de Uygurlar için demokrasi, insan hakları, hürriyetler hususunda Çin’e karşı tepkisiz kalması unutulmayacaktır.

.

Korona ve paradiplomasi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

04 Temmuz 2020, Cumartesi
Covid-19 virüs salgını bütün dünyayı siyasî, ekonomik, sosyal, sağlık vd. alanlarda etkilemeye devam ediyor.
Sağlık tedbirleri için getirilen kısıtlamalar, muhtelif hürriyetler hakkındaki tartışmaları beraberinde getirmişti. Salgın sürecinde devletlerin bağlı oldukları üst-yapılardan (özellikle AB) daha bağımsız hareket etmeleri de milliyetçi yönetim anlayışına yönelme münâzaralarını da gündeme taşımıştı. Birde Korona sonrası yeni dünya düzeni ihtimalleri üzerinde de duruldu.

Salgın döneminde bir kavram daha öne çıktı. Bu kavram “Paradiplomasi”dir. Bu kavram temelde “ulusal ve bölgesel yönetimlerce kendi başlarına yürütülen uluslar arası ilişkiler” olarak tanımlanıyor. Paradiplomasi terimi, Kanadalı bilim adamı Panayotis Soldatos tarafından akademik hayata taşındı. Saldatos’un 1993’te States and Provinces in the International Economy (Uluslararası Ekonomide Devletler ve Şehirler) dergisinde yayınlanan “Cascading Subnational Paradiplomacy in an Interdependent and Transnational World (Birbirine Bağımlı ve Ulus-Ötesi Dünyada Kademeli Ulus-Altı Paradiplomasi) makalesi okunmaya değer nitelikte. Çek asıllı ABD’li yazar Ivo Duchacek, kavramın teorisyenlerinden sayılıyor.

Paradiplomasi ile ilgili başlıklar ise “çok katmanlı diplomasi, devlet altı diplomasisi ve örgütler arası (intermestic) ilişkiler” şeklinde sıralanıyor. Intermestic ilişki de, “yerel meselelerin uluslar arası ilişki boyutuna taşınarak yerel çözümler aranmasını” ifade ediyor. Hatta Paradiplomasi “yerelleşmenin küreselleşmesi”, “yerel dış politika” ve “uluslar arasılaşan yerel yönetimler” biçiminde de tanımlanıyor. Günümüzde belediyelerin, merkezi yönetimden bağımsız olarak başka bir ülkenin şehir belediyesiyle “kardeş şehir anlaşmaları, karşılıklı kültürel faaliyetleri” buna örnek gösteriliyor.

Salgında merkezi yönetimden bağımsız olarak İspanya’nın Barselona şehir yönetimi Korona ile mücadelede kullanmaları için Ürdün’ün Amman, Lübnan’ın Saida, Fas’ın Tetouan ve Mozambik’in Maputo şehirlerine toplamda 400 bin Euro yardımda bulunduğu bildiriliyor. Yine Almanya’nın Frankfurt yönetimi de İtalya’nın Milan şehrine 10 bin Euro bağış gönderdi. Benzer bir durum Güney Amerika içinde geçerli. Bu coğrafyada da merkezi olmayan hükümet/yönetimlerin uluslar arası ilişkilere yöneldiği kaydediliyor.

Korona sürecinde Arjanti’nin Córdoba eyaleti, Çin’in Chongqing şehri ile tıbbî malzeme alımı anlaşması yaptı. Bununla birlikte Şili’nin Bio Bio şehri, Çin’in Hubei eyaletiyle uzun süren ilişkileri sayesinde salgında kullanmak üzere maskeye erişimi kısa sürede sağladı.

Pandemide merkezi hükümetler sınır kontrollerini arttırırken, devletlerin uluslar arası ilişkilerdeki varlığının daha fazla hissedilmesine sebep olduğu yorumlanmıştı. Diğer taraftan salgının yukarıdaki örneklerle devletlere ve uluslar arası sisteme paradiplomatik ilişkiyi hatırlatmış oldu. Elbette bu gelişmeler yerel yönetimleri, merkezi hükümetle de karşı karşıya bıraktığı durumlara yol açtı. Meselâ Şili merkezi hükümetinin şehirler arasında seyahati yasaklaması, ikametgâh ve çalışma yerlerinin farklı olan işçileri olumsuz etkiledi. Özellikle işçi nüfusunun yoğun olduğu Iquique şehir yönetimi, merkezi hükümetin aldığı bu karar karşısında işçiler tarafından sorumlu tutuldu.

Ayrıca Meksika’nın Jalisco ve Brezilya’nın Sao Paulo eyaletleri yerel yönetimin, kendi bölgesinde tek taraflı karantina ilân etmesi, merkezi yönetimden bağımsız hareket ettiklerine işaret ediyor.

Salgın, paradiplomatik ilişki ve girişimleri öne çıkartıyor. Bu bağlamda “Küresel Sağlık İçin Kentler, Birleşik Şehirler ve Yerel Yönetimler (UCLG), BM Habitat, Uluslararası Kentsel İşbirliği ve Metropolis vb. kuruluşlar arasındaki işbirliği Korona’nın bütün boyutlarının ve tecrübelerinin paylaşılmasını kolaylaştıracağı beklentiler arasındadır.

Sonuçta pandemi, Paradiplomasi’nin önemini arttığı bir süreç olmuştur. Birde mahallî yönetim ile merkezi hükümet arasındaki ilişki gündeme gelmiştir. Mahallî yönetimlerin uluslar arasılaşmasının tartışılacağı kuvvetle muhtemeldir.

.

AB Güvenliği ve Savunması için Dersler ve Çıkarımlar Belgesi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

30 Haziran 2020, Salı
Yeni Asya’da 27 Haziran 2020 Cumartesi günü yayınlanan “Korona Sürecinde AB Güvenlik ve Savunması” başlıklı köşe yazım hakkında gelen e-mail’leri okudum.
Gelen e-mail’lerde, köşe yazımda bahsedilen AB Dış Eylem Görev Gücü’nün geçtiğimiz Mayıs 2020’de yayınladığı “AB Güvenliği ve Savunması İçin Dersler ve Çıkarımlar Belgesi”nin muhtevasını yazmam talep edildi. Ben de belgenin detaylarını kısaca yazmaya çalışacağım.

Covid-19 salgını, bütün dünya için değişiklikleri zorunlu kıldı. Salgın aynı zamanda AB’deki siyasî ve ekonomik gerçekleri dönüştürüyor. Mesele sadece ekonomik değil, birde AB’nin çeşitlendirilmiş güvenlik ihtiyaçlarına da odaklanan bütüncül bir politikayı savunmasını zorunlu hâle getiriyor. Bu anlamda AB Güvenliği ve Savunması İçin Dersler ve Çıkarımlar Belgesi yayınlandı.

Belge’de krizin üstesinden gelmek için “ortaklıklar, dayanışma, duyarlılık, yetenekler ve hazırlıklı olma” başlıklarında 5 madde yer alıyor.

Belge’de belirtilen başlıklar özetle:

1. Ortaklıklar: - BM merkezli güçlendirilmiş çok taraflılık ve geliştirilmiş küresel rekabet. - NATO ile daha yakın koordinasyon. - Salgınla başa çıkmak için bütün uluslar arası ortaklarla diyalog ve işbirliği. - Ortak Güvenlik ve Savunma Politikası gereği AB’nin farklı sahalarda 17 görev misyonu üstlendiği ve bunlardan 13’ünün BM görev misyonları ile paylaşıldığı ve BM gibi sahadaki ortaklarla koordinasyonun arttırılması.

2. Dayanışma: - AB üye devletleri silâhlı kuvvetlerinin birbirleriyle yardımlaşmaları. - AB Dış Eylem Görev Gücü’nün, sivil otoritelere, ulusal askerî yardım konularında bilgi alış verişini desteklemesi ve kolaylaştırması.

3. Duyarlılık: - AB sınırlarının ötesinde, terörizm vb. güvenlik ve istikrarın muhtemel etkilerinin izlenmesi. - AB misyon ve operasyonlarının değişen şartlara uyum göstermesi ve ortaklara yardım etmesi. - Hızlı takip, planlama ve karar alma süreçlerine duyarlılık. - Çatışmayı önlemek için AB Dış Eylem Görev Gücü’nün Erken Uyarı Sistemi’ni en iyi şekilde kullanmak.

4. Yetenekler: - AB sivil misyonlarının, AB’nin Korona’ya tepkisine katkıda bulunma seçeneklerini belirlemek. - AB’nin NATO’su kabul edilen Daimî Yapılandırılmış İşbirliği Anlaşması’nın (PESCO), AB’nin hazırlığını ve dayanıklılığını arttıran ortak projeler üretmesi. - Avrupa Savunma Fonu ve Askerî Hareketliliği’nin yeterince finanse edilmesi, AB’nin ekonomik toparlanmasına yardımcı olunması. - AB Dış Eylem Görev Gücü’nün askerî personel analizinin yapılması.

5. Hazırlıklı Olma: - Siber, hibrit, dezenformasyon veya Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (CBRN) vb. tehditler karşısında güvenlik açıklarının ele alınması. - Sivil ve askerî personelin tatbikatlar ve eğitimler yoluyla koordine edilmesi. - AB’nin dahili bilgi ve iletişim ağlarının korunması ve iyileştirilmesi yer alıyor.

AB Güvenliği ve Savunması İçin Dersler ve Çıkarımlar Belgesi ile salgının muhtemel güvenlik sonuçlarıyla yüzleşmeye, geleceğe daha hazırlıklı ve dirençli olmak amaçlanmıştır. Belge’ye ek olarak 27 üye ülkenin Savunma Bakanlıkları arasında online bir Covid-19 irtibatı da mevcut. AB Dış Eylem Görev Gücü; Âcil Müdahale Koordinasyon Merkezi (ERCC), Avrupa Sivil Koruma ve İnsanî Yardım Operasyonları Direktörlüğü (DGECHO), Avrupa-Atlantik Âfet Müdahale Koordinasyon Merkezi (EADRCC) ile resmî temaslarda bulunmaktadır. Bununla birlikte NATO ile de gayri-resmî iletişim halindedir.

Böylece 27 Hazirandaki makalemde değindiğim ve talep edilen teknik konu kısaca açıklanırken, AB vd. bütün uluslar arası aktörlerin güvenlik ve savunma politikalarını salgın sonrası iyileşmenin bir unsuru haline getirmeleri kuvvetle muhtemeldir.

..

Korona sürecinde AB güvenlik ve savunması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

27 Haziran 2020, Cumartesi
Covid-19 salgını 2020 yılına damgasını vurdu. Avrupa Kıt’ası da diğer coğrafyalar gibi salgından etkilendi.
AB üyelerinin ortak sağlık güvenliği politikasından uzakta kaldıkları görüldü. Özellikle İtalya, Fransa, Almanya ve İspanya’daki salgının yüksek hızı ve ölüm oranları dikkatleri çekti. Şimdi her ülkedeki gibi Avrupalı ülkeler de normalleşme sürecine girdi. AB hal-i hazırda ekonomik, politik ve güvenlik sorunları içerisindeyken, birde İngiltere’nin Brexit ile ayrılmasının hemen devamında Korona’nın olumsuz etkileriyle yüzleşti. Salgının AB için 1989’da Berlin Duvarı’nın yıkılması, Doğu Bloku’nun Demir Perdesi’nin açılması ve ABD’deki 11 Eylül 2001’deki terör olayları kadar benzer bir etkiye sebep olmasının ihtimali üzerinde duruluyor.

AB’deki mevcut ekonomik krizin, salgınla birlikte daha da derinleştiği belirtiliyor. AB merkezli savunma şirketleri de dahil olmak üzere, birçok Avrupalı firmanın borsalardaki değer kayıpları tarihî anlam taşıyor. Şirketlerin değer kaybının borçlanmaya yol açacağı ve borçlanmanın tehdit boyutuna ulaşması çekinceler arasında. Kamu kaynaklarının Korona ile mücadelede arttırılarak kullanılması, savunma alanına yönelik finansmanın azalacağından endişe ediliyor.

AB’de 2008 yılı malî krizi öncesinde, savunma sektörüne yapılan harcamaların şimdi ters bir eğilim göstermesi bekleniyor. Fon eksikliği, Avrupalı savunma firmalarının Ar-Ge faaliyetlerini negatif etkileyeceği ve savunma sektörünün rekabet gücünün azalacağı ihtimal dahilindedir. Bununla birlikte Avrupa Savunma Fonu (EDF) ve Avrupa Barış Tesisi (EPF) gibi, muhtelif savunma ve işbirliği girişimlerinin hızını kaybedeceği de kaydediliyor. Savunma sahasındaki malî ve işbirliğinin gerilemesi, AB’nin kuruluş felsefesine ters düşmesi ve üye ülkelerin entegrasyonlarını zorlaştıracağı tahmin ediliyor.

Korona ile Kuzey ve Güney Avrupa ülkelerinin farklı ekonomik yapıları iyice belirginleşirken, AB üyelerinin salgın hakkında ortak politikadan ziyade daha çok milliyetçi çözümlere başvurduğu görüldü. Milliyetçiliğin de AB’nin kuruluş ilkelerine ters düştüğü biliniyor. Halbuki, “AB 2016 Yılı Küresel Stratejisi”, “küresel salgınları tesbit, önleme ve mücadeleyi” vurgulasa da, Strateji’nin kağıt üzerinde kaldığı anlaşılıyor. Uygulanamayan Strateji’nin, AB’de savunma girişimlerinin azalmasına ve milliyetçi çözüm arayışlarıyla sonuçlandığı söylenebilir.

AB’nin, NATO’ya ek olarak, 1992 yılında imzalanan Maastricht Antlaşması ile tamamlanacak Avrupa güvenliği için ortak savunma ve güvenlik birimi kurma hedefi AB’nin ulus ötesi kimliğini perçinleyecektir. Bunun ancak üye ülkelerin kriz zamanlarında birbirlerini desteklemesi durumunda anlamlı olacağı aşikârdır.

Salgınla birlikte, AB’nin güvenlik aktörü olarak konumu sorgulanıyor. Korona’nın sebep olduğu sosyo-ekonomik olumsuz etkilerle başa çıkmanın yüksek maliyetinden dolayı, AB’nin kriz yönetimi faaliyetlerinin operasyonelliğini daraltacaktır.

AB üyelerinin Libya, Suriye ve Ukrayna’daki sivil ve askerî faaliyetlerine yeni asker ve personel görevlendirme isteğinin azalması beklentiler arasındadır. Böylece salgının, Avrupa güvenlik politikasının içe dönük perspektifini ortaya çıkardığı anlaşılıyor. İçe dönük AB’de de mülteci sorununun hızlanabileceği ve üye ülkeler arasında siyasî kutuplaşmaya yol açması gibi olumsuz dışsal sorunlar yayılabilir.

Korona, AB’deki siyasî ve ekonomik gerçekleri dönüştürmeye devam ederken, birliğin sadece ekonomileri kurtarmayı değil, aynı zamanda AB’nin çeşitlendirilmiş güvenlik ihtiyaçlarına da odaklanan bütüncül bir politikayı savunmasını zorunlu hâle getiriyor.

AB Dış Eylem Görev Gücü geçtiğimiz Mayıs 2020’de “AB Güvenliği ve Savunması İçin Dersler ve Çıkarımlar Belgesi” yayınlandı. Belge’de krizin üstesinden gelmek için “ortaklıklar, dayanışma, duyarlılık, yetenekler ve hazırlıklı olma” başlıklarında 5 maddeyi ihtiva ediyor. Yine Belge’de “AB’nin, yüzleştiği tehditler karşısında gerçekten duyarlı olması, savunma ve güvenlik politikası konusunda Korona öncesi gündeminden vazgeçmemesi tavsiye ediliyor.” Bu sebeple AB, uluslar arası alanda güvenlik aktörü olma rolünü geliştirmek üzere, Avrupa Savunma İşbirliği’ni salgın sonrası iyileşmenin bir parçası yapması uygun olacağı muhtemeldir.

.

Çin-Hindistan sınır çatışmaları

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

20 Haziran 2020, Cumartesi
Uluslar arası ilişkilerde, Korona’dan dolayı salgın sonrasında yeni uluslar arası sistem tartışmaları yapılırken, Çin ve Hindistan arasındaki sınır sorunu tekrar gün yüzüne çıktı.
İki ülke arasındaki sınır tartışmaları ve çatışmalarından anlaşılacağı üzere, mevcut uluslar arası düzenin eski problemlerinin devam ettiği anlaşılıyor.

İki ülke arasındaki sınır sorunu, İngiltere himayesi altındaki Hindistan dönemine hatta 1899’a kadar uzanan bir tarihe sahiptir. İngiliz Hindistanı ve Tibet arasında imzalanan 1914 tarihli Simla Sözleşmesi, McMahon Hattı’nı kapsamaktaydı. Ancak Çin, Simla Sözleşmesi’nin dışında tutuldu. Çin ve Hindistan 1962’de tartışmalı bölgeler ve sınır hattı için savaştılar. 1962 Savaşı sonrası, “Gerçek Kontrol Hattı ve güven arttırıcı tedbirler”in dahil edildiği anlaşma, ancak 1996’da imzalanabildi.

Çin’in, Hindistan Büyükelçisi Sun Yuxi’nin 2006’da, Hindistan’ın Kuzeydoğu’sundaki Arunaçhal Pradesh eyaletinin Çin’e ait olduğunu “Arunaçhal Pradesh bizimdir” şeklinde duyurdu. Aynı zamanda her iki ülke, sınır bölgesi Sikkim boyunca zaman zaman çatıştılar. Hindistan da 2009’da Çin sınırı boyunca ilâve askerî güç konuşlandıracağını ilân etti. Yine Hindistan, sınır anlaşmazlığını çözmek üzere Çin’in kabul etmediği “Tek Hindistan” siyasetini kabul etmesini teklif etti. Fakat sorun bugün de varlığını sürdürmektedir.

Çin ve Hint birliklerinin geçtiğimiz 5-6 Mayısta, tartışmaların yoğunlaştığı Pansong Tso Gölü civarında çatıştıkları belirtiliyor. Bu çatışma, iki ülkenin doğu Ladak’taki Gerçek Kontrol Hattı’nın (GKH) muhtelif noktalarına askerlerini yerleştirdiği bildiriliyor. Birde Çin’in, her iki ordunun devriye gezdiği “gri alan” niteliğindeki Göl üzerinde varlığını fazlasıyla hissettirdiği kaydediliyor. Buna karşılık Hindistan ise, Göl hakkında statükonun restorasyonunu talep ediyor. Bununla birlikte iki ülkenin sorunlu ve çatışma halinde oldukları bölgeler Demchok, Galwan Vadisi ve Daulat Beg Oldie’yi de kapsıyor.

Çin ve Hint birliklerini 1962’den beri ayıran GKH, Göl’den geçiyor. Bu anlamda iki aktör içinde stratejik öneme sahip. Hindistan’ın GKH yakınlarındaki altyapı yatırımları, Çin’in Aksai Chin ve Lhasa-Kaşgar karayolunun kontrolünü zorlaştırdığı muhtemeldir. Belirtilen karayoluna yönelik muhtemel tehditlerin Çin’in Ladakh ve Jammu Keşmir’deki Pakistan egemenliği altındaki bölgeler hakkındaki planlarını da tehlikeye attığı ihtimaller arasında gösteriliyor.

Daulat Beg Oldie-Darbuk-Shayok arasındaki 255 Km’lik karayolunun inşası da, Çin’in tansiyonunu yükselten sebeplerden. Birde Daulat Beg Oldie dünyada en yüksek havaalanı olma özelliği taşıyor. Buna ek olarak yol, Karakoram geçişindeki son askerî bölgeye kadar uzanması ve tamamlandığında Daulat Beg Oldie ile Leh arasında seyahat süresinin 48’den 6 saate düşecek olması da çatışmaların jeopolitik ve jeostratejik muhtevası hakkında fikir veriyor.

Çin’in Korona’yı “Maske Diplomasisi” ile avantaja çevirme girişimleri biliniyor. Ancak Korona’nın, Çin’de büyük iş kayıplarına ve salgının getirdiği olumsuz uluslar arası algıların da iç huzursuzluğa yol açtığı vurgulanıyor. Diğer taraftan Hindistan Başbakanı Narendra Mondi’nin Swadeshi Hareketi (Yerel Ses) üzerinden yerli ürünleri kullanma çağrısı yapması, Hindistan’da Çin mallarına yönelik boykotu hızlandırdı. Böylece Hindistan’ın Korona sonrasında, Çin mallarını kullanımını azaltmayı planladığı ihtimal dahilindedir. Salgının, Çin’in ticaret açığını arttırdığı belirtiliyor. Hindistan’ın Çin’den ithalatının 65 milyar Dolar, Çin’in de Hindistan’dan ithalatının 13 milyar dolar seviyesinde. Çin-Hint sınır çatışmalarının, “Çin Ürünleri Boykotu”na bağlantılı olduğu, ticaret dengesizliğini etkili bir şekilde azaltabileceği ve sonuçta Çin’e ekonomik zarar verebileceği ileri sürülüyor.

İki ülkenin çatışma sebepleri arasında Çin’in, ABD Başkanı Donald Trump’ın Hindistan’ı G7’ye alma düşüncesine karşı çıktığı iddiası da bulunuyor. Korona’dan dolayı eleştiri oklarının hedefindeki Çin’in, Hindistan ile çatışması dikkatleri farklı bir yöne çekmeye çalıştığına yorumlanıyor. İki ülke arasındaki sınır sorununun, 1899 sonrası konjonktürden farklı bir aşamaya geçtiği ve ekonomik çıkarların daha öncelikli hale geldiği aşikârdır.

.
Sağlık İpek Yolu

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

16 Haziran 2020, Salı
Çin’e ait “Bir Kuşak – Bir Yol” veya “Kuşak-Yol Projesi” 2013 yılı sonunda Devlet Başkanı Xi Xinping tarafından ilan edildi.
İtalya’nın da işbirliğiyle 2049’da bitirilmesi planlanan Kuşak-Yol’un, Çin-Roma Medeniyeti Birliği şeklinde ifade edenler de mevcut. Bununla birlikte Modern İpek Yolu’nu çağrıştırdığı da söyleniyor. Hem kara hem de deniz yolu güzergâhlarını içeriyor.

Çin’den tüm dünyaya yayılan Covid-19 virüsü, Çin’e yönelik tepkileri de beraberinde getirmişti. Hatta ABD Başkanı Donald Trump, Korona için “Çin virüsü” tanımı yapmıştı. Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, 2020 yılı Mayıs sonunda “salgının, dış politikada Kuşak-Yol’u yavaşlattığını” itiraf etmişti. Ancak Yi “Kuşak-Yol’un daha güçlü bir şekilde geri döneceği” iddiasında da bulundu. Yi’nin asıl gündeme getirmeye çalıştığı, Kuşak-Yol’un “Sağlık İpek Yolu (SİY)” idi. Pekin’in 2015’ten bu yana SİY ile halk sağlığı yönetimini organize etmeye çalıştığı ileri sürülüyor. Bu anlamda Korona’nın Çin’e, SİY kapsamında sağlık yönetimini küresel olarak başlatma fırsatı verdiği belirtiliyor.

Hindistan’da yayınlanan The Print Gazetesi’nin 11 Haziran’daki sayısında Deep Pal, Rahul Bhataia ve Suchet Vir Singh’in kaleme aldığı “Health Silk Road – How China Plans to Make BRI Essential in Covid-hit South Asia (Sağlık İpek Yolu – Çin, Covid Üzerinden Güney Asya’da Kuşak-Yolu Nasıl Zorunlu Hale Getirmeyi Planlıyor?)” makale dikkate değer nitelikte.

Makalede Çin’in, değişen jeo-politik ve jeo-ekonomik gerçekler karşısında SİY için daha fazla çalıştığı anlatılıyor. Çin’de yayınlanan People’s Daily Gazetesi’nin 25 Mart’taki nüshasında da “Health Silk Road protect lives of all mankind (SİY Tüm İnsanlığı Korur)” başlıklı haberinde Pekin’i yönlendiren 3 ana hedeften bahsediliyor. Haberde “Çin’in acil küresel hedefinin, salgın sürecinde Çin hakkındaki söylenilenleri kontrol altına almak ve kendisini küresel bir sağlık lideri olarak göstermek” olarak değerlendiriliyor.

Yine The Print’deki yayına göre, Çin’in ayrıca “Maske Diplomasisi” biçiminde başlayan ve muhtelif ülkelere tıbbi malzeme tedariğinin, şimdi “Kurt Savaşçı Diplomasisi”ne dönüştüğüne yorumlanıyor. Çünkü Pekin ve Xi Jinping hükümetinin sosyal medya kanallarını sonuna kadar kullanarak, iyilik ve yardımsever imajı yaymak için çalışıyorlar. Böylece Çin’in salgının başından beri “şeffaf, açık ve kapsamlı” resmi söyleminin tutarlılığına dikkat çekiliyor.

The Print’te diğer taraftan “Korana’nın ve SİY’nun Çin’e, küresel halk sağlığı mekanizmalarını kendi düşüncesine uyacak şekilde yeniden düzenleme fırsatı verdiği” kaydediliyor. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’nün SİY’nu 2017’de onayladığı hatırlandığında ve salgının Çin’e diğer ülkelere tıbbi yardımda bulunma imkânı verdiği göz önünde alındığında, SİY’nun DSÖ’ne alternatif olabileceği değerlendiriliyor. Çin’in, SİY ile yeni pazarlar bulmayı umduğu, Kuşak-Yol kapsamındaki ülkelerde Çin sağlık sistemleri ve teknolojilerini planladığı da iddia ediliyor.

Çin’in 2017’den bu yana SİY hakkında kapsamlı altyapı geliştirme, kapasite geliştirme, hastalıkların tanımlanması, önlenmesi, kontrolü, e-tıp uygulamaları, karantina araçları, yetkililer için istatistikler, iletişim izleme uygulamaları vb. çalışmalar yaptığı bildiriliyor. Yapılan bu çalışmalar neticesinde Çin’in, Korona’dan etkilenen ülkelere tıbbi yardım ve personel gönderdiği aktarılıyor. Pekin birde biyomedikal teknolojisi, sentetik biyoloji, gen araştırmaları ve teletıp gibi alanlarda işbirliği arayışında.

Korona tüm dünyada olduğu gibi, Güney Asya’da da son 40 yılın en kötü ekonomisine yol açtı. Özellikle Pakistan, Bangladeş, Maldivler başta olmak üzere, Çin’le ticari bağlantıları olan ülkelerin borç yapılandırması görüşmelerine başladıkları gelen haberler arasında. Buna birde Güney Asya ülkelerinin temel sağlık hizmetlerindeki yetersizlikleri de eklenince, bu ülkelerin, Çin’in SİY ve Kuşak-Yol’un ayrılmaz parçası olacakları ileri sürülüyor.

Çin’in Kuşak-Yol ve SİY’nun başarısı, Güney Asya ve dünyanın diğer bölgelerinde hızlı yayılabilmesine bağlı. Ancak Güney Asya ülkelerinin, Çin’le nasıl başa çıkabileceklerine dair stratejiden mahrum oldukları ihtimal dahilindedir. Çin’in “Kurt Savaşçı Diplomasisi”nin, dünyanın diğer yerlerindeki muhtemel etkilerinin ne olacağını ilerleyen süreçte gözlemleyeceğiz.

.

Korona’nın ABD’deki protestolara etkisi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

13 Haziran 2020, Cumartesi
ABD’de Goeorge Floyd’un öldürülmesiyle başlayan ırkçılık karşıtı gösteriler, bazı çevrelerce birçok açıdan yorumlandı.
Protestolar 50 eyalete yayıldı. Floyd’un “Nefes Alamıyorum” ifadesi çeşitli ülkelerde polis şiddetine maruz kalanların sloganı haline geldi.

ABD’deki protestoların hızlı yayılması ve büyük ölçekli olmasında Covid-19 salgınının etkisinden bahsedenler de mevcut. Küresel ekonomiyi durma noktasına getiren Korona, insanların da aylarca evlerine kapanmasına neden oldu. Eve kapanmadan kaynaklı işsizlik, kaygı, huzursuzluk, yorgunluk ve öfke gibi sosyo-ekonomik ve psikolojik durumlar protestoların kaçınılmaz gündemi oldu.

Salgınla birlikte evlerine kapanan Amerikalılar, sosyal izolasyon ve güçsüzlük duygusu hisseden çok sayıda kişinin protestolara katıldığı görüldü. Başka bir ifadeyle Amerikalılar için ırk ayrımcılığı, ekonomik, sosyal, siyasi vb. olumsuzluklar Korona’dan daha varoluşsal bir tehdit olduğu yorumlanabilir. Elbette bu gelişmelerin sosyal mesafeye de son verdiği söylenebilir. Böylece Covid-19 vakalarında artış görülmesi muhtemeldir.

Siyah Amerikalılar’ın halk sağlığı hizmetlerine erişmede zorluk yaşadıkları ve ekonomik eşitsizliklerle karşılaştıkları iddiaları; Floyd ve diğer 2 Siyah Amerikalı’nın öldürülmesi, Siyahların polis şiddetinden daha fazla korktuğu hakkında güçlü bir mesaj veriyor.

Protestocular küresel anlamda, Siyah Amerikalılar’la ve benzer sorunlarla mücadele edenlerle dayanışma içindeler. Böylece protestocular, Batılı ülkelerdeki geçmişten bugüne sistemik ırkçılık ve talimatların dışına çıkan güvenlik güçlerinin vahşetini protesto ettikleri de belirtiliyor. Çünkü geçtiğimiz hafta Paris’te, 2016’da polisin elindeki Siyah bir adamın ölümünün yıl dönümünde gösteri düzenlemek için, toplantı yasağına rağmen 20 bin kişi toplandı. Yine geçen hafta Berlin’de, polis veya kamu görevlilerinin ırksal içerikli davalardan mahkeme edilmesine izin verildiği bildiriliyor.

Tüm bu gelişmeler Batı’da demokrasiden memnuniyetsizliğin arttıkça, devletin ırksal ve etnik azıklıklarla ilişkilerinin eleştirel incelenmesini ve iyileştirici önlenmeler alınmasını gerekli kılıyor. Birde toplumun her kesiminin ihtiyaçlarına cevap verdiklerini göstermesi gereken demokratik kurumların güvenilirliğini arttırma fırsatı verdiği de anlaşılabilir.

Şu anda protestoların ne kadar süreceği, somut ve kalıcı reformların yapılıp yapılmayacağını söylemek güç. Ancak Minneapolis, Boston ve Los Angeles’ta gelişmelerden bahsediliyor. Minneapolis’te, Şehir Meclisi’nin çoğunluğu “kamu güvenliğini yeniden belirlemek üzere halkla birlikte çalışma sözü vererek, Polis Departmanı’nı dağıtmaya karar verdi.” Bostan Belediye Meclisi de oybirliğiyle, “polis şiddetini sona erdirecek önlemler alacağına dair karar aldığı” kaydediliyor. Buna ek olarak Los Angeles Belediye Başkanı’nın “Polis Departmanı bütçesinde önerilen bir artışı durduracağı ve kaynakları Siyah toplulukların sağlık ve eğitim ihtiyaçlarına tahsis edileceği” yönünde çalışma başlattığı haberlerde yer alıyor.

Böylece protestocuların sosyal medyadaki “#polthepolice” hashtagindeki “polis bütçelerinin düşürülmesi, polis taktik ve uygulamalarının yeniden düzenlenmesi” taleplerinin dikkate alındığı anlaşılıyor.

Göstericilerin talepleri, diğer şehirlerde, Minneapolis’deki gibi polis departmanının dağıtılmasına varmayabilir. Bununla birlikte protestolar azaldıkça, Korona’nın potansiyel 2. dalgasının ve artarak devam eden ekonomik gerilemenin daha da belirgin hale geleceği beklentiler arasındadır. Bozulan ekonominin, toplumsal huzursuzluğu arttıracağı aşikârdır.

ABD’nin uzun yıllar kölelik ve ırksal ayrımcılığa sahne olduğu biliniyor. Şimdi ABD devleti ve Siyahlar arasındaki ilişkide derin bir değişim ve kırılma süreci yaşandığı kuvvetle muhtemeldir.

.

İtalya’nın Turuncu Yelekliler’i

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

09 Haziran 2020, Salı
Dünya, ABD’de devam eden gösterileri değerlendirirken, yeni bir sokak hareketi de İtalya’da görüldü.
Başbakan Guiseppe Conte hükümeti, Korona salgınının etkilerinden kurtulmaya çalışırken, 2 Haziran Salı günü 70 şehre yayılan “Turuncu Yelekliler Hareketi”nin protestolarıyla karşılaştı.

Turuncu Yelekliler, hükümeti Korona krizini yönetememekle, AB para birimi Euro’dan ayrılıp, eski İtalyan millî parası Liret’e dönülmesini ve hükümetin istifasını talep ediyorlar. Bir de gösterilerin İtalya Cumhuriyet Bayramı’nda yapılması da manidar karşılanıyor.

Protestolar sağcı muhalefet partilerin katılımıyla “Pes Etmeyen Ülke” sloganıyla gerçekleşiyor. “Pes Etmeyen Ülke” sloganıyla, Korona’dan etkilenen ve sonuçlarıyla başa çıkmaya çalışan İtalyanlar’a atıfta bulunuluyor. Gösterilerde özellikle sağ kanattan Matteo Salvini’nin League’s Partisi, George Meloni’nin Kardeşler Partisi, Antonio Tajani’nin Forza İtalya Partisi önde yer aldığı bildiriliyor.

Sağcı partilerin protestolarına emekli General Antonio Pappalardo liderliğindeki Turuncu Yelekliler’i de katıldı. Sosyal medya ortamında örgütlenen Turuncu Yelekliler’in aşı karşıtlarından, ekonomik engellemelerle karşılaşan sıradan İtalyan vatandaşlarından oluştuğu kaydediliyor. Daha da önemlisi Turuncu Yelekliler’in, İtalya’nın AB üyeliğine karşı olmaları.

Daily Express Gazetesi “gösterilerin 4 Temmuz’da yapılacak mitingin provası, ne kadar başarılı olduklarını söylemek için henüz çok erken, ancak Fransa’daki Gilets Jaunes’in Sarı Yelekliler hareketinden esinlendikleri anlaşılıyor” şeklinde değerlendirdi. Böylece 4 Temmuz’da daha kapsamlı gösterilerin yapılmasının beklendiği anlaşılıyor.

Fransa’da protestoların sayısı ve etkisi azalsa da Sarı Yelekliler’in hükümeti vergi indirimine zorladıkları biliniyor. En önemlisi işçi sınıfının Fransa siyasî gündeminin merkezine girdiler. Siyaset Bilimi Uzmanı Frédéric Gonthier göre “Turuncu Yelekliler de amaçlarına ulaşırlarsa, İtalya siyaseti üzerinde benzer bir etkiye sahip olmaları muhtemeldir.”

İtalya’da salgın sebebiyle milyonlarca insanın işini kaybettiği aktarılıyor. Ülke ekonomisinin de bu yıl % 9,1 oranında küçülmesi beklentiler arasında. Geçtiğimiz 9-10 Nisan’da yapılan ankette, AB’den ayrılmayı isteyenlerin % 49 gibi yüksek bir seviyeye ulaştığı bildiriliyor. Bütün bu sebepler Turuncu Yelekliler’e muhtemel katılımı arttıracağı yönünde.

Diğer taraftan Turuncu Yelekliler’in İtalya siyasetindeki etkisinin ise, Conte hükümetinin protestolara nasıl tepki vereceğiyle ölçüleceği yorumlanıyor. Roma’nın Euro’nun destekçisi olduğu düşünüldüğünde, gösterilerin İtalya’yı Euro bölgesinden çıkarmayı başarması pek mümkün görülmüyor. Turuncu Yelekliler’in, vergi indirimi talepleri kabul edilebilir.

Turuncu Yelekliler, muhalefet için bir enstrüman mı olacak? Ya da hükümete taleplerini kabul ettirebilecek mi? Bunu gelişmeleri izleyerek göreceğiz. Ancak protestoların İtalya’da ciddi bir memnuniyetsizliği temsil ettiği bir gerçektir

.

Amerikan Baharı mı?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

06 Haziran 2020, Cumartesi
Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkelerinde yaşanan Arap Baharı/Uyanışı, Fransa’da devam eden Sarı Yelekliler protestoları, Hong Kong’da yüz binlerle yapılan yürüyüşler, Lübnan’da sosyo-ekonomik temelli gösteriler, Irak’ta Kasım Süleymani’nin öldürülmesi ile şiddetlenen ABD karşıtlığı ve işsizliğin getirdiği problemler, İspanya’daki sokak hareketleri vd. yerlerdeki toplumsal protestoların son 10 yıla damgasını vurduğu söylenebilir.
Kolektif “kimlik” siyasetinin belirgin bir şekilde 1980’lerden itibaren başladığı belirtiliyor. Bununla birlikte özellikle geçen son 10 yıllık süreçte sosyal adalet, hukukun üstünlüğü, demokrasi, hürriyetlere muhtelif toplumsal unsurlarca daha da önem atfediliyor. Aynı zamanda ulusal sınırları aşarak talep ediliyor.

Kelebek Etkisi terimi herkesin malûmudur. Yani bir yerdeki gelişmelerin/olayların, daha farklı bir coğrafyadaki gelişmelere sebep olabileceği fikridir. Diğer bir deyişle “Brezilya’daki bir kelebeğin kanat çırpmasının Teksas’ta kasırgaya sebep olabileceğidir.” Yani “görünüşte bağlantısı kesilmiş toplumsal unsurun veya coğrafî yerlerin bağlı olduğunu ve küçük gelişmelerin büyüğünü meydana getirebilecek metafordur.

“Kelebek siyaseti” de Harvard Hukuk Okulu’ndan Cathirine Mackinon tarafından “bir insana yönelik müdahalenin er geç büyük karmaşıklıklara sebep olacak ve istikrarsız bir siyasî sisteme yönelme” olarak tanımlanıyor. Tunus’ta 2011’de güvenlik güçlerinin, sokak satıcısı Muhammed Buazzizi’ye karşı uyguladıkları şiddet bütün Kuzey Afrika ve Ortadoğu’ya yayılarak, Arap Baharı rüzgârını estirmişti.

Bugün ise Minneapolis’te bir polisin, siyahî George Floyd’u nefes almasını engelleyerek öldürmesi üzerine halk olayları başladı. ABD’de yayılan “Nefes Alamıyorum” gösterilerine Avrupa’dan Avustralya’ya kadar geniş bir alanda, “Kelebek Etkisi/kanat çırpması” gibi destekler geliyor. Göstericilerin Fransa’daki benzer polis şiddetini ve ırkçılık vak’alarını da vurguladıkları bildiriliyor. Böylece “domino etkisi”nden söz etmek de mümkündür.

Yine geçen 10 yıllık dönemde devrimci kabul edilen sosyo-politik hareketlerin Kuzey Afrika, Ortadoğu, Avrupa ve Amerika’da etkileri görüldü. Böylece Arap Baharı’nın gerçekleştiği ülkelerde otokratik yönetimler sarsıldı/değişti veya diktatörler devrildi. Bu anlamda sosyo-politik hareketlerin, Samuel Huntington’un “Medeniyetler Çatışması” tezini boşa çıkardığı da yorumlanabilir.

Aynı etkinin ABD’de, göstericilerin taşıdığı “Siyah Hayat Önemlidir” pankartları, polis şiddeti ve ırkçılık, ulusal diyaloğu zorluyor. Diğer taraftan “Siyah Hayat Önemlidir Hareketi”nin önemli destekçilerinden Princeton Üniversitesi eski akademisyenlerinden Cornel West, “Irk Önemlidir” isimli eserinde “siyahların sorunlarını çözmek yerine, onları kontrol altına almaya çalışıyorlar” eleştirisini getiriyor.

Andrew Heywood’a göre kimlik siyaseti “özgürlük ve güç kazanma kaynağıdır. Kimlik toplumsal ve siyasal ilerlemeyle, saf ve özgün bir kimlik inşasına yönelik kültürel varlığını hissettirme yoluyla başarılabilir.”

Marcus Garvey, 20. Yüzyıl başlarındaki “Afrika’ya dönüş” mesajını savunan Siyahî Milliyetçiliğin lideriydi. Siyah Müslümanlar Hareketi de 1929’da kuruldu. Reformcu görüşlerle hareket eden Martin Luther King, 1960’larda “Siyahların Durumunu İyileştirme Ulusal Kurulu”nu kurarak sivil haklar mücadelesi verdi. 1966’da Kara Panterler liderliğinde Siyah Gücü Hareketi kuruldu. ABD’de muhtelif tarihlerde farklı yöntemlere sahip, siyahî kimlik inşası için örgütler kurulduğu anlaşılıyor.

“George Floyd” gösterileri de adalet, eşitlik, hürriyet, ayrımcılık karşıtlığı çerçevesinde; Houssem Ben Lazreg ve Amira Hassnaoui tarafından “Amerikan Baharı”nın kıvılcımı şeklinde değerlendiriliyor. Böylece sosyal adalet merkezli Arap Baharı ile benzerlikler arz ettiği kuvvetle muhtemeldir.

.

Çin yükselen güç mü?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

02 Haziran 2020, Salı
Korona sonrası dünyanın artık eskisi gibi olmayacağı muhtelif akademisyen ve yazarlar tarafından dile getiriliyor.
Küreselleşmenin yavaşlayacağı, devletin çıkarlarının öne çıktığı uluslar arası ilişkiler teorilerinden realizme uygun bir dünya beklentisi mevcut.

Hükümetlerin gelecekteki güvenlik açıklarını kapatmak için bütün sektörlerde içe dönük stratejiler benimseyecekleri ihtimaller arasında. Bu sektörlerin başlıca sağlık, gıda, çevre güvenliklerinden oluşacağa benziyor.

Korona gibi uluslar arası bir salgının daha fazla uluslar arası işbirliğine yol açacağını iddia edenler de var. Bazı ülkelerin tıbbî malzeme yardımları buna delil gösteriliyor. Ancak gerçekleşen işbirliği ve yardımlaşmanın yeterli olmadığını ileri sürenler de bulunuyor.

Kısaca, salgın sonrasında küresel güç yapısının değişeceği ve çok kutuplu dünya sistemi tahminleri yapılıyor.

Çin’in uluslar arası sistemde yükselen güç olduğu vurgulanıyor. Elbette Çin tartışmasız güç değil. Bununla birlikte İngiliz Gazeteci Martin Javques’in 2009 ve 2014’te yayınlanan “When China Rules The World: The End of The Western World And The Birth of a New Global Order (Çin Dünyayı Yönettiğinde: Batı Dünyasının Sonu ve Yeni Bir Küresel Düzenin Doğuşu) adlı kitabı bu alanda önemli bir tartışma başlatmıştı.

Salgınla birlikte, ABD’de ve küresel anlamda Çin’in yeni 21. yüzyıl dünya düzeninin oluşturulmasındaki rolü hakkında yeniden münazaralara girişildi. Çin’in hal-i hazırda küresel güç olma yolunda ilerlediği zaten biliniyordu. Korona’nın bu süreci hızlandırdığı belirtiliyor.

Pekin’in hem dostlarıyla hem de diğer ülkelerle ticaret anlaşmaları ve müdahale etmeme politikası uygulayarak ulusal çıkarlarını yerine getirmek için dünya çapında yumuşak gücünü arttırmada büyük çabalar harcadı. Kuşak-Yol Projesi bunun en büyük örneği.

ABD’nin, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’ne finansmanını ve desteğini geri çekeceğini açıklaması güven kaybına sebep olabilir. Diğer taraftan Çin, ürettiği maske ve tıbbi solunum cihazlarını dünyanın farklı bölgelerine gönderiyor. Böylece Çin, potansiyel dünya gücü olarak, bazı devlet ve uluslar arası aktörlerin güvenini kazanabilir.

Salgının en çok zarar verdiği ABD, şu anda kendi iç sağlık sorunlarıyla mücadele ediyor. Salgın karşısında Trump yönetiminin başlangıçta yetersiz kalması, ülke içerisinde muhaliflerin seslerini yükseltmesine yol açtı. ABD’nin bu durumunun uluslar arası sistemdeki konumuna da olumsuz yansıyacağı değerlendiriliyor. Tek kutuplu sistemin tek gücü ABD’nin mevcut haliyle uluslar arası toplumu yönlendirmede uzak kaldığı da yorumlanıyor.

Salgının yol açtığı sorunlar, bizlere, küresel sistemde en güçlünün bile kırılma veya zayıf bir noktasının olduğunu gösteriyor.

Günümüzde Çin’in çoğunlukla ekonomik yollar üzerinden dünya gücü haline geldiği kaydediliyor. Çin çok uluslu şirketleri ve e-ticaret alanında faaliyet gösteren ünlü Alibaba Group’un kurucusu Jack Ma gibi iş adamları ile dünya ticaret sahalarına yayılıyor.

Korona’dan olumsuz etkilenen Çin, salgının dünyaya yayılmasıyla maske ve medikal ürün ihracatıyla ekonomisini toparlıyor. Yani Çin, salgını fırsata çevirirken, küresel bir güç olma yolunda ilerlediği yadsınamaz.

.

Lübnan ekonomisi alarm veriyor

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

25 Mayıs 2020, Pazartesi
Lübnan barındırdığı farklı etnik, dini, mezhepsel, siyasi unsurlarla dikkat çekiyor.

Yakın geçmişte yaşadığı iç savaş ve yurt dışı müdahaleler, ülkenin farklı yapılarını daha belirgin hale getiriyor. Hatta Lübnan parlamentosundaki sandalye dağılımı, mezhesel temsiliyete dayanıyor.

Farklılıklarını zenginliğe dönüştüremeyen Lübnan, siyasi ayrışmaların sahnesi durumunda. Ancak toplum, ekonomik sorunlar karşısında birleşiyor. Telekomünikasyon Bakanı Muhammed Chukair’i, 17 Ekim 2019 Perşembe günü hükümetin “internet üzerinden gerçekleştirilen WhatsApp iletişimlerine günlük 0,20 Cent, aylık toplamda 6 (ABD) doları vergi getirdiği”ni açıklaması, aynı günün akşamında protestolara sebep oldu.

Ekim ayından bu yana protestolar, değiştirilen bakanlar, ekonomik paketler vd. Lübnan’a çözüm üretemedi. Son birkaç ayda Lübnan Lirası %60 oranında değer kaybetti. Korona’dan dolayı işletmeler kapanıp, işçi çıkarmaya başlayınca işsizlik ve yoksulluk arttı. Salgın mevcut ekonomik krizi daha da derinleştiriyor. Ülkenin %65’ini oluşturan orta sınıf giderek eriyor.

Lübnanlı ekonomist Roy Badaro’ya göre “orta sınıfın satın alma gücünün yaklaşık üçte ikisini kaybettiğini ve piramidin alt tarafına taşındıklarını” bildiriyor. Elbette bu sürecin gelir dağılımı adaletsizliği, yoksulluk, yoksunluk, işsizlik vb. sosyal problemleri de beraberinde getirmesi kuvvetle muhtemeldir.

Lübnan’daki 2 milyon Suriyeli ve Filistinli mültecilere yardım eden sivil kuruluşların, artık Lübnanlı’lara da yardım etmeye başladıkları belirtiliyor. Yani Lübnanlılar, misafir ettikleri yabancılara yardım eden konumundayken, yardım alan durumuna geldiler.

1990’lı yıllardan itibaren yeniden inşa edilmeye başlanan Lübnan, ihtiyacı olduğu birçok ürünü ithal etti. Bu durum yıllarca kamu stoklarının boşaltılmasının nedeni gösteriliyor. 1997’de Lübnan diasporasının ülkeye getirdiği ABD dolarını, hükümet muhtelif oranlarda Lübnan lirasına sabitledi. Böylece Lübnan’a yatırım yapılması sağlansa da, mevduat sahiplerinin riski en aza indirildi. Her iki ekonomik araç, bugün ülke ekonomisinin yapısal sorunlarının temelini oluşturdu denilebilir.

Yapısal sorunlara birde, Arap Baharı ve Suriye iç savaşının durgunlaştırdığı piyasayı da eklemek gerekiyor. Lübnan’ın son dönem hükümetleri vaad ettikleri çözüm reformlarını bir türlü gerçekleştiremediler. Bunun en büyük nedenleri aşırı yolsuzluk ve kayırmacılık şeklinde kaydediliyor. Yani ekonominin büyümesi engellendi.

Lübnan Merkez Bankası’nın döviz kurunu korumak amacıyla, mevduat sahiplerine yüksek faiz politikasının sürdürülemeyeceği baştan belliydi. Lübnanlılar paralarını çekmek için bankaların önünde uzun kuyruklar oluşturdu. Buna karşılık bankalar ise sert sermaye kontrolleri uygulamaya başladı. Şimdi halkın, bankalardan parasını alıp alamayacağı belirsizliğini koruyor.

Dünya Bankası (DB)’nın Kasım ayındaki verilerine göre, Lübnan’da yoksulluğun %30’dan %50’ye yükselmesi bekleniyordu. Bununla birlikte Korona’nın getirdiği işsizlik, paradaki devalüasyonun etkisiyle, DB’nin beklentilerinin daha ilerisine gidildiğine ihtimal veiliyor.

IMF ise, Lübnan ekonomisi için %12 daralma öngörüyor. Hükümet Mart ayında temel hizmet giderlerini karşılayabilmek adına, ülke içinde para tutmak için 1.2 Milyar dolarlık Eurobond borcunu temerrüde düşürmüştü. Bunun bir anlamı da dış borcu ödeyememektir. Diğer taraftan Lübnan’ın temerrüd konusu, alacaklılar arasında kredibilitesini daha da azaltabilir. Ülkenin borcu ise, GSYİH’sının %170’ine eşit olan, dünyanın 3. en yüksek borcu oranı olmaya devam ediyor.

Hükümet IMF’le görüşmelere başladı. Fakat IMF’in kurtarma paketlerinin, protestocuların talepleriyle pek de uyuşmayan kemer sıkma reçetesini dayatması muhtemeldir. Lübnan’da öncelik yolsuzluk ve kayırmacılıkla mücadele etmektedir. Aksi takdirde, IMF yaptırımları kabul edilse bile, halka fayda sağlamayacağı kuvvetle muhtemeldir.

.

Korona diplomasisi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

23 Mayıs 2020, Cumartesi
Koronavirüs nam-ı diğer Covid-19 dünyada büyük bir durgunluğa yol açtı.
Durgunluğu aşmak için işbirliği ve koordinasyon arayışları da bulunuyor. Salgına karşı ülkeler arasında medikal malzeme yardımlaşmaları bir iyi niyet göstergesi. Ancak Korona ile mücadelede BM, DSÖ (Dünya Sağlık Örgütü), AB, AL (Arap Ligi), İİT (İslâm İşbirliği Teşkilâtı) vd. uluslar arası yapıların yetersizliği görüldü. Bölgesel ve küresel örgütlerin varlık sebepleri tartışmaya açıldı. Tartışmalar salgın sonrasında BM, AB vb. kuruluşlarda ve uluslar arası alanda yeni sistem beklentilerini de beraberinde getirdi.

Tek kutuplu dünya sisteminin güçlü ülkesi ABD’nin Başkanı Donald Trump bile, salgın krizinde dünya liderliğine sırtını döndü. Halbuki ABD özellikle savaş ve askerî müdahale gibi girişimlerde hep lider konumundaydı. Trum- p’ın salgın sürecindeki açıklamaları, Washington’un Korona’yı tehdit görmediği ve salgına karşı her türlü imkânı varmış gibi davrandığı anlaşılıyor. Trump’ın tutumu, ülkenin bazı kesimlerince eleştirildi. Hatta bazı eyaletlerde protesto bile edildi.

Çin, iki binli yılların başından itibaren ekonomik, siyasî ve askerî olarak dünya sahnesinde yükselen bir güç konumunda. Ancak Çin’in henüz, ABD karşısında iki kutuplu dünyayı geri getirmesinin mümkün olmadığı da aşikâr. Fakat Korona’dan dolayı imajını düzeltmek ve krizden ekonomik çıkar peşinde olduğu kaydediliyor. Hatta Korona dolayısıyla şirketini kapatıp, Çin’den ayrılmak zorunda kalan iş insanlarının hisselerinin çok düşük fiyatlardan, Çinli girişimcilerce satın alındığı yabancı basında belirtiliyor.

Yani Çin, krizi fırsata çevirmeye çalışıyor.

ABD ve Çin birbirlerine yönelik politikalarını Korona üzerinden belirleyen vaziyet aldılar. Trum- p’ın konuşmalarında Covid-19’u “Çin virüsü” şeklinde ifade ettiği biliniyor. Birde Trump’ın, başkan seçildiği 2016’daki seçim kampanyasındaki “dış düşman” söylemini yeniden kullanmaya çalıştığı muhtemeldir. Trump’ın, Çin’le giriştiği ticaret savaşı da dış düşman argümanı kapsamında denilebilir. Ne yazık ki her iki güçlü ülke de enerjisini, küresel durgunluğu azaltmaya harcamıyor. Bununla birlikte Çin’in, iki kutuplu dünya sisteminin sona erdiğini simgeleyen Berlin Duvarı’nın yıkıldığı 1989’dan beri, ilk defa ABD’nin uluslar arası sistemdeki tek kutupluluk tekelini tehdit ettiği de ihtimaller arasında.

Çin’deki fabrikalarda maske, gözlük, önlük, eldiven vb. temel kişisel koruma malzemeleri ile tıbbî vantilatör üretimine hız verildiği bildiriliyor. Bütün bu ürünlere her ülkenin âcil ihtiyacı var. Pekin yönetimi böylece bu ürünlerin üretimini hızlandırarak, Wuhan merkezli Koronavirüsün yayılımından ciddî gelir elde etmeyi hedefliyor. Aynı zamanda Çin’in, İtalya’ya sağlık görevlileri göndermesi ve tıbbî ekipman yardımında bulunması ise, yardım ve dayanışma siyaseti üzerinden Avrupa’da müttefik arayışına yorumlanıyor. Buna bir de Çin’in kendisini, Korona’dan zarar görenlerin kurtarıcısı olarak konumlandırması da muhtemeldir. Çin’in tıbbî malzeme üretimine ağırlık vermesini ve yardım politikasını “Korona Diplomasisi” diye tanımlayabiliriz.

ABD ve Çin gibi güçlü ülkelerin yerel kaygılarla hareket ettiği görülüyor. BM Güvenlik Konseyi’nin (GK) hâlen Korona’yı dünya için ciddî bir tehdit olarak tanımlamaması rahatsızlık oluşturuyor. Avrupa’da ciddî oranda ölümlerin kaydedildiği İtalya ve İspanya’da sağlık sektörünün yetersizliği görüldü. Gelişmiş Avrupa ülkeleri İngiltere ve Almanya’nın GK’yı harekete geçirmemesi de, AB’nin İtalya ve İspanya’yı terk ettiği şeklinde değerlendiriliyor. Uluslar arası basında İtalya ve İspanya’ya yönelik Marshall Planı ve Korona bazlı kredi söylemlerine, Almanya’nın karşı çıktığı iddia ediliyor.

Durgunluk devam ederken, Çin, tıbbî üretim ve yardımda adından söz ettiriyor. Ancak küresel köyün kavalcısı ABD, AB ve GK sürece çözüm üretmek için liderlik etmede çok uzaktalar.

Böylece Korona sonrası için sistem tartışmalarının devam etmesi kaçınılmazd

.

DTÖ’de Azevêdo’nun istifası

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

19 Mayıs 2020, Salı
Koronavirüs salgınından bütün ülkelerin ekonomileri olumsuz etkileniyor.
Küresel ekonominin düzenleyicisi konumundaki Dünya Ticaret Örgütü’nün (DTÖ) Başkanı Roberto Azevêdo, DTÖ üyeleri ile 14 Mayıs’ta yaptığı sanal toplantıda, 31 Ağustos 2020’de istifa edeceğini açıkladı. DTÖ’de ikinci defa görev yapmakta olan Azevêdo, bu kararıyla görev süresinin dolmasına 1 yıl kala kendi isteğiyle ayrılmış olacak.

New York Times gazetesi, Azevêdo’nun istifa kararının DTÖ kaynaklı değil, kişisel sebeplere bağlı olduğunu yazdı. Ancak ABD Başkanı Donald Trump’ın Çin ile ticaret savaşı (Huawei gibi), bazı eyaletlere tarifeler vb. uygulamalar dünya genelinde ekonomik sektörler arasında dalgalanmalara yol açmıştı. Azevêdo ile ters düşen Trump, DTÖ’yü gitmesi gereken bir düşman olarak tanımladı. Trump’ın bir dönem NATO ile de anlaşamadığı biliniyor. Yani Azevêdo ve Trump’ın görüş ayrılıkları uluslar arası kulislerde kaydediliyor. Böylece New York Times’ın haberinin de taraflılığı ortaya çıkmış oldu.

ABD’nin eleştirileri “DTÖ’nün, ABD’nin elde edemediği pek çok faydanın Çin’e sağlandığı, ayrıca DTÖ’nün 2001’de Çin’e yönelik politikalarının ABD’de iş kayıplarına sebep olduğu, dünyanın en zengin ülkelerinin DTÖ kurallarından kaçınmak için gelişmekte olan ülkeler statüsünde olduklarını iddia etmeleri” şeklinde sıralanıyor. ABD diğer taraftan DTÖ’yü eleştirmekte yalnız değil. Hem Japonya hem de AB, DTÖ’nün Çin’e yönelik davranışında reforma gitmesi çağrısında bulunmuştu.

Korona salgınının bütün dünyaya yayılmasıyla, Azevêdo’nun DTÖ tedbirleri için işbirliği yapmayı reddeden devletleri sıkıştırdığı bildiriliyor. Küresel ekonominin liderleri ABD, Çin ve Avrupa devletlerinin âcil durumla mücadelede birlikte çalışmalarının gerektiği gündeme getirilmişti. Ancak DTÖ bünyesinde ülkeler Çin’e karşı bölünmüş durumdalar. Dolayısıyla Azevêdo’nun girişimlerinin sonuçsuz kaldığı belirtiliyor.

DTÖ’nün verilerine göre Korona ile başlayan süreçte “en kötü senaryo uluslar arası ticarette % 32 düşüş ve GSYİH’da % 8.8 oranın azalma öngörülüyor.” Azevêdo, geçtiğimiz Nisan ayındaki açıklamasında “birbirimizle konuşmaya ve ortak çözümler bulmaya başlamamız gerekiyor. Aksi takdirde ağır bedeller ödeyeceğiz. Alınacak hızlı ve güçlü kararlar, küresel ekonomideki toparlanmanın gelecekteki şeklini ve küresel beklentileri belirleyecek” diye ifade etmişti. Azevêdo’nun istifası, DTÖ’nün politikalarında değişikliğe gideceğine yorumlanıyor.

Korona’nın global ticareti en çok etkilediği bir dönemde, DTÖ başkansız kaldı. Cenevre’nin tecrübeli diplomatı Azevêdo olmadan, DTÖ’nün faaliyetinin sınırlı kalacağını değerlendirenler de mevcut. DTÖ’nün büyük ekonomiler arasındaki çatışmayı yönettiği, Trump’ın eleştirilerine ve Korona kaynaklı azalan ticaret için geri tepme stratejisi geliştirmeye çalıştığı vurgulanıyor. Şimdi DTÖ bu hedeflerini yeni başkan seçilene kadar askıya alacak ya da başkansız (vekâletle) süreci yönetecek.

Azevêdo’nun istifası DTÖ’yü zor durumda bırakacağa benziyor. Çünkü Washington merkezli Atlantik Konseyi Küresel İş ve Ekonomi Programı Direktörü Josh Lipsky “Kırılgan küresel ticaret sistemi var. Bunu düzeltmek için de DTÖ’de liderliğe ihtiyaç var” diyerek, DTÖ’deki eksikliği doğruluyor.

Azevêdo’nun ayrılmasıyla, Trum- p’ın, AB ve Japonya’dan gelen eleştirileri daha ilerici bir başkan adayının tatmin edici cevap vermesini sağlayacağı ihtimali üzerinde de duruluyor. DTÖ’nün geleceğinin büyük ihtimalle, Çin hakkında vereceği muhtemel karara bağlı olduğu da ileri sürülüyor. DTÖ çatısı altında, Çin’e karşı Trump’ın bazı reformları savunularak, bir takım ülkelerin ABD tarafında hareket etmesi beklentiler arasındadır.

DTÖ kurulduğu günden beri, serbest ticaret ve liberal uluslar arası ekonomi politikalarının kalesi oldu. Çin’in küresel pazarlarda artan ağırlığıyla beraber, DTÖ içerisinde, üye ülkeler arasında bölünmüş bir görünüm arz etse de, ABD’nin başını çektiği Çin karşıtı bir blok mevcut. Hal-i hazırda bir de Korona dönemi olumsuz seyreden ticaret oranları eklenince, Azevêdo istifaya zorlanmış olabileceği de ihtimal dahilindedir. Birde Korona sonrası uluslar arası sistemde muhtemel değişikliklerin tartışıldığı süreçte, başkanının ayrılmasıyla DTÖ’de de yeni bir sistem ya da anlayışın yolunun açıldığı kuvvetle muhtemeldir. Ancak bunun sadece ABD taraftarlığı veya Çin karşıtlığı şeklinde gerçekleşmesi, eksik ve yanlış olacaktır.

.

Suudi Arabistan Ekonomisi - Quo Vadis / Fe eyne tezhebun?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

16 Mayıs 2020, Cumartesi
Korona salgını ülkelerin ekonomisini olumsuz etkiliyor.
Bu ülkelerden biri de dünyanın en büyük petrol üreticilerinden S. Arabistan. Korona dönemine kadar neredeyse hiç mâlî zorluk çekmeyen Suudi devletinin, petrol fiyatlarındaki düşüş sebebiyle bütçesinde kesintilere gitmesi gündemde.

Salgının etkisi, Rusya ile girilen “OPEC +” petrol üretimi / fiyatını kontrol mücadele ve küresel piyasalardaki gerileme, S. Arabistan’ın ekonomik krizinin başlıca sebeplerinden. Suudi Maliye Bakanı Muhammed Al-Jadaan’a göre “Birkaç yıldır bu büyüklükte bir kriz yaşanmamıştı. Gerekli sert tedbirlerin alınması ise kaçınılmazdır.”

Suudi Kraliyet bütçesi 2020’nin ilk çeyreğinde yıllık gelirde % 22 düşüşle 51.2 Milyar (ABD) Dolar, petrol gelirleri de % 24 gerileme ile 34.4. Milyar Dolar olarak gerçekleşti. Riyad yönetiminin harcamalarında beklenen 2020 yılı bütçe kesintileri, Korona öncesinde de yüksek seyrettiği bildiriliyor.

Salgınla ekonomik mücadele için Nisan ayında başlatılan Milyar Dolarlık teşvik paketinin, yıl içinde bütçede GSYİH’sının % 15.7 açık vermesi ile açığın 112.5 Milyar Dolara yükselmesi bekleniyor. Buna ek olarak Riyad’ın en düşük borç hedefinin yıl sonuna kadar 227.7 Milyar Dolara çıkacağı tahminler arasında. Diğer bir ifadeyle yıl sonu borç tahmini, Suudi devletinin GSYİH’sının 3’te 1’inin hemen altında, bu aynı zamanda GSYİH’da % 3,2’lik oranda düşüş anlamına geliyor.

Uluslar arası piyasalar Riyad’taki gelişmeleri yakından izliyor. Kredi derecelendirme kuruluşu Moody’s, S. Arabistan’ın “kredi notunu A1 oranında korurken, ekonomik görünümünü “Stabil’den Durağan’a” çekti. Dolayısıyla Suudi yönetiminin mâlî düzenlemeler, tasarruflar, yeni vergiler ile ücretlerde % 40’a varan indirim gibi yapılandırmalara gideceği tahmin ediliyor. Bununla birlikte sürekli artan enflasyonun getireceği ekonomik ve sosyo-politik sorunlarda cabası.

2018 Yılının başlarında benzin, elektrik ve su fiyatlarına % 5 KDV konulması, eleştirileri de beraberinde getirmişti. Eleştirenlerin tutuklanmaları ise toplumsal huzursuzluğa yol açtı. Hatta Saudi Aramco ve Sabic gibi büyük petrol şirketleri de yatırımlarında kesintiye gideceklerini açıkladılar.

S. Arabistan’ın derinleşen ekonomik sorunları, Veliaht Prens Muhammed bin Salman’ın daha önce hazırlattığı “2030 Vizyonu”nu askıya alacağa benziyor. Çünkü mevcut ekonomik süreçte, bin Salman’ın yüzlerce Milyar Dolarlık yeniden inşa programına devam etmesi oldukça güç görünüyor.

Ekonomideki kötü gidişat, Riyad’ı, uzun süredir askerî başarıya ulaşamadığı Yemen’deki mâliyetli çatışmadan geri çekilmeye zorlayabilir. Haziran 2017’de Katar’a yönelik ekonomik ablukaya liderlik eden Suudi Arabistan’ın, Katar ile ekonomik konuları görüşeceği de uluslar arası basında kaydediliyor. Suudi devletinin ekonomik problemlerinin, rakibi İran’la olan bölgesel Sünnî-Şiî mezhepsel üstünlük mücadelesini de olumsuz etkilemesi ihtimal dahilindedir. Elbette ekonominin, Suudi jeopolitiğini yeniden şekillendirmesi de öngörülebilir.

Riyad’ın, müttefiki ABD’nin de Korona ile mücadelede ekonomisinin kayıplar verdiği hatırlandığında, Suudi Arabistan’ın şartlarındaki olası değişiklikleri hızlandırması kuvvetle muhtemeldir. Böylece bölgesel politikaların yenilenmesi ihtimal dahilindedir.

Veliaht Prensin 28 Mart 2018’deki “Eskiden müttefiklerimiz istedi diye, Komünizmi durdurmak için Vehhabiliği yaydık” şimdi “Bütün dinlere açık bir ılımlı İslâm ülkesi olacağız” açıklaması hâlen belleklerdedir. Hem Vehhabilik hem de ılımlı İslâm vb. siyasî ve teolojik projelerin güçlü bir parasal kaynaklarla yapıldığı aşikârdır. Tutuklanan Prensler furyasının da siyaset kazanını kaynattığı göz ardı edilmemeli. Ancak ekonomik sorunlar içerisindeki S. Arabistan’ın, şimdi kendisini nasıl tanımlayacağı ve Korona sonrasında uluslar arası sistemde alacağı pozisyon merak ediliyor.

.

Yemen’de değişen güç dengesi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

12 Mayıs 2020, Salı
Yemen iç savaşı 5. yılına yaklaşıyor.
Geçen sürede 100 binden fazla insanın öldüğü, ülkenin alt yapısının tamamına yakınının zarar gördüğü ve kıtlığın ciddî boyutlara ulaştığından bahsediliyor. Dolayısıyla Yemen, II. Dünya Savaşı’ndan bu yana dünyanın en kötü insanî krizlerinden birine sahne oluyor.

Suudi yanlısı güçlere ve Cumhurbaşkanı Mansur Hadi’ye rağmen, Birleşik Arap Emirlikleri’nin desteklediği Güney Geçiş Konseyi (GGK), 25 Nisan’da ülkenin güneyinde özerklik ilânında bulundu. Aden merkezli GGK, liman şehri ve diğer güney eyaletleri yöneteceğini duyurarak olağanüstü hal ilân etti.

Yemen’de GGK kaynaklı değişen güç dengesi karşısında, Suudi yanlısı Yemen hükümetinden “tehlikeli ve yıkıcı sonuçların olabileceği” hususunda uyarı geldi. Bununla birlikte Yemen Dışişleri Bakanı Muhammed Al-Hadhrami de “GGK’nın güneydeki özerklik açıklamasının, silâhlı isyanının yeniden başlaması ve 5 Kasım 2019 tarihli Riyad Anlaşması’ndan GGK’nın geri çekildiğini göstermektedir” dedi.

Yemen iç savaşındaki dramatik yükseliş S. Arabistan ve 8 Sünnî Arap ülkesinin, Hadi yönetimini eski gücüne kavuşturmak amacıyla Houthis’lere karşı hava saldırıları başlamıştı. Hatta bu saldırıları ABD, İngiltere ve Fransa’nın da desteklediği söyleniyor.

Suudi liderliğindeki koalisyondaki çatlaklar, BAE’nin askerî varlığını Yemen’in bazı bölgelerinden tek taraflı çekmeye karar verdiğinde derinleşti. Birde Korona dolayısıyla yakın zamanda BAE heyetinin, İranlı yetkilileri Tahran’ı ziyaret etmeleri de, Suudi Veliaht Prensi Muhammed bin Salman’ın tepkisini çektiğine yorumlanıyor.

Nisan 2020’nin son haftası Yemen’in Sokotra Adası’ndaki savaş ise, 1 Mayıs’ta geç saatlerde Suudi yanlısı hükümet güçleri ile BAE destekli güney ayrılıkçılar arasında anlaşmaya varıldıktan sonra sona erdi.

Suud ve BAE destekli farklı unsurlar, 2014 sonlarında başşehir Sana’nın kontrolünü ele geçiren Houthi isyancı hareketi ile savaşmak için kurulan askerî koalisyonda müttefiklerdi. Ancak Ağustos 2019’da GGK unsurları ile BAE kuvvetleri, uluslar arası tanınan Hadi hükümetine karşı savaşarak Aden’in kontrolleri altına almışlardı. Çatışmalar iki grubun, Riyad’da birlikte hükümeti kurmayı amaçlayan bir anlaşmayı kabul etmeleriyle durmuştu.

Sözde iki müttefik Körfez ülkesi ve sahadaki aktörlerinin, Yemen’deki stratejik bölgelerde ve hayatî önemdeki Sokotra Adası’nda daha fazla alanı kontrol talepleri olduğu anlaşıldı.

GGK, Yemen gibi savaş, açlık, kıtlık, yoksunluk çeken bir ülkenin güneyinde bağımsızlık hayalini canlandırma telâşında. Buna birde resmen onaylanmış 12 Korona vak’asını eklemek gerekiyor. İç savaş ortamında tesbit edilemeyen birçok korona hastasının olması da kuvvetle muhtemeldir.

BAE’nin güçlü figürü Abu Dabi Veliaht Prensi Muhammed bin Zayid Al-Nahyan’ın, liman şehri Aden’i kontrol etmekte özel bir ilgisinin olduğu iddialar arasında. Al-Nahyan’ın özellikle Aden’i, Dubai’nin Jabal Ali şehrinin limanına bölgesel ve uluslar arası rakip bir liman ve büyük bir deniz üssüne dönüştürmek istediği ileri sürülüyor.

Yemen’de güç dengelerinin sağlanmasında, Sokotra Adası için varılan anlaşma örnek teşkil edebilir. Ancak bu tarz bölgesel anlaşmaların veya Riyad Anlaşması gibi daha kapsamlı sözleşmelerin sürdürülebilirliği önem arz ediyor. Çünkü 5 Kasım 2019’da imzalanan Riyad Anlaşması’nın uygulanabilmesi için GGK ve Yemen hükümeti arasında 20 Nisan 2020’de yeni bir anlaşma imzalanmıştı. Ancak GGK’nın 25 Nisan’daki özerklik ilânı ile bu anlaşmalar kâğıt üzerinde kaldı.

Kırılgan ve kaotik ortamdaki kısa dönemli anlaşmalar, Yemen’deki masum halkın barışa ulaşmadaki umutlarını gölgeliyor. Güç dengesinde değişiklikler yaşansa da, ülkede iç savaşın sona erdirilmesi de belirsizliğini koruyor.

.

Hafter’in sonuçsuz girişimi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

09 Mayıs 2020, Cumartesi
Libya’da Halife Hafter “halkın iradesini kabul ettiğini” açıklayarak, kendisini ülkenin yöneticisi ilân etti.
Libya Ulusal Ordusu (LUO) lideri Hafter, bu beyanatını 28 Nisan 2020 günü TV’de verdi. Böylece Hafter, Libya’da yeni bir tartışma alanını açtı.

Hafter, Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükümeti (UMH)’nin, BM tarafından tanınmasını sağlayan 2015 yılındaki Skhirat Anlaşması’nı da âtıl bırakmayı amaçlıyor. Hal-i hazırda Libya’nın doğusunu kontrol eden Hafter kuvvetleri, Skhirat Anlaşması’na aykırı hareket ederek, UMH’ye yönelik saldırıları biliniyor. Ancak LUO’nun son dönemlerde bazı yerlerde kayıplar vererek UMH’ye zemin kazandırdığı da biliniyor.

Fayez Al-Sarraj başkanlığındaki Libya meşru yönetimi UMH, yapılan anlaşma ile Türkiye’nin desteğini alıyor. Diğer taraftan Hafter’in LUO’nun ise Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Mısır ve Rusya tarafından desteklendiği kaydediliyor.

Mayıs ayının ilk günlerinde bir Rus diplomatik heyeti Bingazi, Bayda ve Tobruk’a resmî kaynaklarca duyurulmamış gezi düzenledikleri Mısır basınında yazıldı. Fakat Rus Dışişleri’nin, Hafter’in yeni görev talebinde bulunmadığını ve Skhirat Anlaşması’nı reddetme kararıyla ilgili önceden bilgilerinin olmadığı ihtimali de vurgulandı.

Hafter, TV konuşmasında kendisini Libya’nın yöneticisi ilân ettikten 2 gün sonra, askerî faaliyetleri askıya alma ve insanî ateşkes çağrısı yaparak uluslar arası gözlemcileri şaşırtmayı başardı. Buna karşılık UMH, Hafter’e güvenmediğini, gerçek ateşkesin uluslar arası garantilerle desteklenmesi gerektiğine dikkat çekti. Çünkü taraflar arasında Watia Havaüssü’nü ele geçirmek için çatışmalar sürüyordu.

Libya’daki BM Destek Misyonu (UNSMIL), her iki tarafı da “tüm askerî operasyonları derhal durdurma ve Ortak Askerî Komite (JMC) (5+5) müzakerelerini gerekiyorsa video konferans ile sürdürme” çağrısı yaptı. JMC ise, geçtiğimiz Ocak ayında Berlin’de gerçekleştirilen Libya Konferansı’nda başlatılan 3 aşamadan biri. JMC, UNSMIL’in Cenevre’de ateşkes anlaşması görüşmelerini düzenledi. Ancak Şubat’tan beri bir daha görüşme yapılmadı. Şu an için uluslar arası kuruluş ve aktörlerin çabalarının sonuç vermediği anlaşıldı.

Uluslararası kaynaklar, Hafter’in, Sudan Cumhurbaşkanı Ömer Al-Beşir’in devrilmesinin ardından Hartum’da kabul edilen Sudan Modeli’nin uygulamasını planladığını da kaydediliyor. Sudan Modeli; Libya’nın Trablusgarp, Cyrenaica ve Fezzan bölgelerini temsil eden 1 başkan ve 2 başkan yardımcısından oluşan 3 üyeli yeni bir Başkanlık Konseyi kurulmasını önermektedir. Ayrıca Sudan Modeli, Başkanlık Konseyi’nden bağımsız bir hükümet, silâhlı kuvvetlerin savunma bakanını atama yetkisi, yeni Anayasa hazırlamakla görevli yeni bir kurucu organın meydana getirilmesini kapsamaktadır. Ancak geçen süre içinde Hafter’in, Sudan Modeli’ni gündeme getir(e)mediği görüldü.

Sudan Modeli vb. girişimlerde başarılı olamayan Hafter’in, kendisini Libya’nın yeni yöneticisi olduğu ile Skhirat Anlaşması’nın ömrünü tamamladığını ilân etmesi elbette UMH yetkililerince tepkiyle karşılandı.

UMH Cumhurbaşkanlığı Konseyi 30 Nisandaki bildirisinde “UMH güçlerinin Libya’da kan döken, kanun dışı grupların bütün saldırılarını karşılamaya devam edeceğine, Hafter’in tek taraflı ateşkesi için uluslar arası garanti istedikleri; ülkenin militarizasyonunu reddeden ve sivil, demokratik devlet yapısını bütün ulusal unsurların memnuniyetle karşıladığı; BM Güvenlik Konseyi kararlarına, JMC (5+5) müzakerelerine ve Berlin Konferansı sonuçlarına bağlı oldukları”na yer verildi. UMH böylece, Hafter karşısında uluslar arası girişimlere ve meşrûiyete dayandığını belirtiyor.

Sudan Modeli’ni hayata geçiremeyen Hafter’in, tek taraflı bir şekilde ülkenin yönetici olduğunu duyurması, Libya’da yeni bir tartışma ve mücadele sahasını açacaktır. Ancak Libya’da istikrara kavuşmadan, halkının çoğunluğunun desteğini almadan, serbest-hür-âdil seçimler yapılmadan, hukukî ortam oluşmadan, ulusal ve uluslar arası meşrûiyet sağlanmadan ilân edilen tek taraflı yöneticilik mümkün değildir.

Hafter’in yöneticiliği, açıklamasından anlaşıldığı üzere “tek taraflı” ve sonuçsuz kalacaktır.

..

Korona sonrası muhtemel senaryolar

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

05 Mayıs 2020, Salı
Korona virüsü, dünya geneline yayılarak bütün insanlığın sağlığını tehdit ediyor.
Korona sadece sağlıkta değil, aynı zamanda siyasî, ekonomik, toplumsal ve uluslar arası sistem tartışmalarını da beraberinde getirdi. Yayılmaya başladığı ilk günlerde, salgına karşı hangi tedbirlerin alınacağı konuşulmaktaydı. Bugün ise, bir takım çevreler tarafından salgın sonrasında dünyanın muhtemel durumu hakkında öngörülerde bulunuluyor.

Salgın sonrasına dair öngörü sahiplerinden biri, Stephan Martin Walt. Walt, Harward Üniversitesi John F. Kennedy Okulu’nda Uluslararası İlişkiler Profesörü. Uluslararası ilişkiler alanında realist ekole bağlılığı ile bilinen Walt’ın, savunmacı neorealizm teorisine katkısı ile tehdit dengesi teorisini yazan figür olarak bilinmektedir. Walt, “Salgın döneminde devletlerin krizi yönetmek için âcil durum tedbirleri aldığını ve kriz sona erdiğinde bazı yöneticilerin âcil durum tedbirleriyle elde ettikleri güçlerinden vazgeçmeye razı olmayacaklarını” ileri sürüyor. Böylece Walt “Salgının devletleri ve milliyetçiliği güçlendireceği”ne dikkat çekiyor. Ayrıca Walt “Avrupa ve ABD’nin salgın karşısında gelişi güzel hareket ederek, Batı’nın marka ve imajını kararttıklarını” kaydederek “Batıdan doğuya doğru güç ve nüfuz kaymasının hızlanacağını” vurguluyor. Bununla birlikte Walt “1918-1919 grip salgını ve daha önceki salgınların uluslar arası sistemde güç rekabetine son vermediği gibi, yeni bir küresel işbirliği dönemini de başlatmadığının” altını çiziyor. Buna ek olarak Walt “Vatandaşların salgından vd. kendilerini korumak için ulusal hükümetlere dayanacağını, devletlerin güvenlik ve firmaların kâr açıklarını azaltmaya çalışırken hiper küreselleşmeden daha da geri çekileceklerini göreceğiz” diye belirtiyor. Sonuç olarak Walt “Bu şekilde olmak zorunda değildi, ancak ölümcül virüsün hızlı yayılması, yetersiz planlama, yetersiz liderlik, insanlığı yeni ve endişe verici bir yola sevketti” ifadesiyle realist bir tablo çizmiş oldu.

Realist uluslar arası ilişkiler teorisinde, devletlerin güç ve çıkarları önceliklidir. Walt’ın da bağlı olduğu realist ekol çerçevesinde, salgın sonrasını değerlendirdiği görülmektedir. Ancak gücü elinde bulunduranların, uygulamalarında hürriyet-güvenlik dengesini nasıl sağlayacağını ve bunun muhtemel zorluklarına değinmemesi eksiklik olarak yorumlanıyor.

Robin Christian Howard Niblett de, İngiliz Kraliyet Uluslararası İlişkiler Enstitüsü Direktörü’dür. Niblett ise, salgını “küreleşmenin bildiğimiz sonu” diye tarif ediyor. Hal-i hazırda Çin’in büyüyen askeri ve ekonomik gücünün, Korona sonrasında Çin ve ABD arasında daha da çok rekabet/tartışma sahası olacağa benziyor. Diğer taraftan “İleri teknoloji kaynaklı fikri mülkiyet hakları dolayısıyla dâvâ sayısının artacağı” da Niblett’in ihtimallerinden. Karbon emisyonlarını azaltma hedeflerine ulaşmak için artan kamu ve siyasi baskı, çok uluslu şirketlerin uzun mesafeli tedarik zincirlerine olan bağımlılığını sorgulamaya açmıştı. Ancak Korona devletleri, şirketleri ve toplumları uzun süreli izolasyon dönemiyle başa çıkmak için kapasitelerini güçlendirmeye zorluyor. Bu bağlamda Niblett, yüzyılın başında karşılıklı yarar sağlama fikrine dayalı küreselleşme fikrine geri dönülmesini pek mümkün görmüyor.” Dolayısıyla küresel ekonomik entegrasyon düşünce ve uygulamalarının sekteye uğraması söz konusu. Aynı zamanda Niblett “Dünya liderlerinin uluslararası işbirliğini sürdürmeleri ve jeopolitik bir rekabete girmemeleri için çok büyük bir öz disiplin gerekeceğinin” altını çiziyor. Yani “Salgın sürecini iyi yönettiklerini ispatlayabilen liderler, vatandaşlarından bir miktar siyasî sermaye kazanmış olacaklar. Ancak başarısız yöneticiler, başarısızlıklarından dolayı başkalarını suçlama cazibesine kapılmaları ile pek bir şey elde edemeyeceklerdir.”

Her iki uluslar arası ilişkiler uzmanın, salgın sonrası tahminlerinde devlet ve şirket temelli vurgulamalar mevuttur. Her ikisi de küreselleşmenin etkisinin azalacağında hemfikirdirler. Ancak hem Walt hem de Niblett, yaşanılan sürecin ve sonrasının sağlık uygulamalarına, artan işsizliğe, yoksulluğa, yani insanî duruma hiç değinmediler. Böylece Walt’ın realizmde, Niblett de küreselleşme mefhumlarında insanı esas alan bir yaklaşım sergilemeyerek, konunun özünden uzaklaşmışlardır. Dolayısıyla Walt ve Niblett gibi figürlerin bakış açılarıyla, salgın sonrasını okumak yetersizdir. Eğer Korona sonrası ihtimaller üzerinde durulacaksa; iman, ahlak, barış, şûrâ vd. prensiplerin desteğiyle herkes için insan merkezli gelecek tahayyüllerinde bulunulmasında fayda vardır.

.

Guterres’in “Yeni Dünya Düzeni” çağrısı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

02 Mayıs 2020, Cumartesi
BM 24 Ekim 1945’te, temelde uluslar arası barış ve güvenliği korumak için kuruldu.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında, savaşın galipleri ABD ve müttefiklerinin kurduğu ve dünyadaki en kapsamlı uluslar arası örgüt olarak sahneye çıktı. SSCB’nin silâh endüstrisinde gelişme kaydetmesi ile savaş sonrasında iki kutuplu uluslar arası sistem iyice belirgin hale geldi. ABD, Marshall Yardımı ve Truman Doktrini uygulamalarıyla başta Avrupa ülkelerinin yeniden yapılanmalarını (kendine göre) sağlamaya çalıştı. İki kutuplu uluslar arası sistemin en önemli özelliklerinden biri askerî alanda görüldü. Bu alan ABD liderliğinde 4 Nisan 1949’da NATO’nun ve SSCB önderliğinde de 14 Mayıs 1955’te Varşova Paktı’nın kurulmasıydı. Her iki kutbun öncüleri, dünyanın muhtelif coğrafyalarındaki çatışmaları desteklemesi ya da bizzat savaşa katılmasını dünya kamuoyu şahit oldu. Bu vb. sorunları önleyememesi de BM’in misyonunu ve varlığını hep tartışmaya açmıştır.

Ancak hiçbir savaş, çatışma, terör olayı, iç savaş, insanî vd. sorunlar; Korona salgınındaki gibi, BM üzerinden “yeni dünya düzeni” konusunu ciddî bir şekilde gündeme taşımamıştı.

Salgınla birlikte, uluslar arası figürlerden Korona sonrası “yeni dünya düzeni” veya “yeni uluslar arası sistem” tartışmaları yapılmaya başlandı. Bazı analist, siyasetçi ve gazeteciler uluslar arası basında sistem değerlendirmeleri yapıyorlar. Sistem analizlerine katılanların en önemlilerinden biri de şüphesiz BM Genel Sekreteri Antonio Guterres oldu. Guterres 31 Mart 2020’de “BM’in virüsü yenebilecek ve daha iyi bir dünya inşa edebilecek Covid-19 planını başlattı” açıklamasıyla, Korona sonrası yeni dünya düzeni değerlendirmelerine resmen katılmış oldu. Guterres “Salgının potansiyel yıkıcı sosyo-ekonomik etkilerine karşı koymak ve herkesi insanlara yönelik zararı azaltmak için birlikte hareket etmeye” çağırdı. Guterres, planında ekonomik, toplumsal, insanî, sağlık, çevre, gıda, sürdürülebilir kalkınma, istihdam vd. başlıklara değiniyor. Konuşmasının sonunda ise “Dünyanın şimdi ihtiyacı olan dayanışmadır. Dayanışma ile virüsü yenebilir ve daha iyi bir dünya kurabiliriz. Modern toplum için belirleyici bir andayız. Doğru eylemlerle, salgını yeni bir küresel ve toplumsal işbirliğinin başlangıcı işareti olarak görüyoruz” beyanatıyla salgın sonrası “yeni dünya düzeni” tasavvurunun muhtevasını yansıtıyor.

Guterres’in açıklamaları, popülistlerin söylemleri dikkat çekmemiş olacak ki, BM tarafından Nisan ayının ikinci haftasında “Covid-19 and Human Rights – We are all in this together (Covid-19 ve İnsan Hakları – Hepimiz Bunun İçindeyiz)” başlıklı 22 sayfalık bir rapor yayınlandı. Raporda “Salgının insan hakları, halk sağlığı, âcil durumlarda insanların yaşama ve geçim kaynaklarına müdahalesi / şekillendirmesi” ele alınıyor. Ayrıca raporda “Salgını yenmek için insan haklarına saygılı, herkes için sağlık hizmeti, insan onurunu korumak ve insan haklarının merkeze yerleştirilmesi”ne öncelik veriliyor. Birde “Daha âdil ve sürdürülebilir toplumlar, kalkınma ve barış ile bu krizden çıkmaya zemin hazırlıyorlar” cümlesi de raporun girişinde bulunuyor.

BM’nin raporu ve Guterres’in açıklamaları, insan hakları ve hürriyetleri temel alarak hazırlanmış. Bununla birlikte sosyo-ekonomik sürdürülebilir kalkınmayı da içeriyor. Salgının dünyaya yayılmasıyla birlikte, birçok kesim tarafından Korona sonrası “yeni dünya düzeni” ve “yeni uluslar arası sistem” yorumları yapılıyor. Hal-i hazırda Rusya’nın İtalya’ya yardımıyla, AB içerisinde başlayan ve yayılan yeni sistem münâzaraları daha çok devletlerin birbirlerine etkisi üzerinden yapıldı. Diğer taraftan insan hak ve hürriyetleri, BM raporu ve Guterres’in beyanatında yer aldı. Ancak BM’nin İkinci Dünya Savaşı’ndan günümüze kadar geçen dönemdeki gibi “etkisiz / yetersiz eleman” konumu devam ederse; Korona sonrasında da mevcut yapısını sürdüreceği, insan hak ve hürriyetlerine gereken önemi veremeyeceği ihtimal dahilindedir. BM’nin muhtemel yeni sistemde başarılı olabilmesi için, Güvenlik Konseyi daimî üyeleri ABD, Rusya, Çin, Fransa ve İngiltere’nin tahakkümünden kurtulması zorunluluktur. Dev- letlerin bir üst kuruluşu yani “rüesası” konumundaki BM, “en evvel ıslah olmalı.”

.

Kissinger’ın “yeni dünya düzeni’ne eleştiri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

28 Nisan 2020, Salı
Koronavirüs salgını sürecinde, BM, AB, DSÖ (Dünya Sağlık Örgütü), IMF, DB (Dünya Bankası), DTÖ (Dünya Ticaret Örgütü), ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü), ABD, Fransa, İngiltere, Rusya, Çin gibi uluslar arası örgütler ve devletlerin yetersizlikleri ile hazırlıksız oldukları görüldü.
Geniş çaplı bir salgın karşısında, büyük güçlerin bile yetersiz ve koordinesizlik içinde olmaları, insanların / vatandaşlarının güvenlerini kaybetmelerine sebep olmaktadır.

Salgından dolayı zorunlu olarak sınırlar kapatılırken, uluslar arası ticaret oranlarında da haliyle düşüşler yaşanıyor. Uluslar arası ekonomik işleyişin devamlılığı adına IMF ve DTÖ’nün yetkilileri 24 Nisan 2020’de “gıda ve tıbbî malzeme ticaretindeki” kısıtlamaların kaldırılmasını talep ettikleri bir çağrıda bulundular. Diğer taraftan salgın etkisiyle, birçok şirket ve işyeri kapanarak çalışanları işsiz kaldılar. Dünya genelinde işsizlik oranının yükselişi sürmektedir.

IMF ve DTÖ ticarî kısıtlamaların kaldırılmasını talep ederken, yükselen işsizlik hakkında ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü)’nden hiçbir tatmin edici açıklama ya da proje / program sunulmamaktadır. Bu durum ILO’nun küresel işsizlik hakkında öngörüsüzlüğüne yorumlanmaktadır.

Bütün dünya Korona’nın siyasî, ekonomik, sosyal, sağlık alanlarındaki ağır etkisini fazlasıyla hissetmektedir. Uluslar arası örgütlerin ve güçlerin de yetersiz kalması, yeni bir uluslar arası sistem tartışmalarını beraberinde getiriyor. Özellikle yükselişteki işsizlik, gıda ve tıbbî malzeme ihtiyacı, hürriyetler, hukuk, insanların günlük yaşayışlarının aniden değişmesi (işsizlik, evde kalmak, ev sahibi-kiracı ilişkisi vb.), devletlerin birbirleriyle ilişkilerindeki atmosfer de salgın sonrası yeni uluslar arası sistem başlığını gündeme taşıyor.

Uluslar arası sistem tartışmalarına katılan isimlerden biri de Henry Alfred Kissinger. 1938’de Nazi istibdadından Newyork’a kaçan Alman Yahudi bir ailenin oğlu olan Kissinger’ı bu tartışmada önemli kılan ise, ABD’nin 1969-1975 yıllarında Güvenlik Danışmanı ve 1973-1977 arasında da Dışişleri Bakanı olmasıdır. Görevi esnasında ABD ve SSCB arasında “Yumuşama Politikası”nın mimarı olmasıdır. “Yumuşama”nın sonrasında 1972’de iki ülke SALT-1 Anlaşması imzalanmış, Vietnam sorununun çözümündeki katkılarından dolayı 1973’te Nobel Barış Ödülü’ne lâyık görüldü.

Kissinger aynı zamanda 1979’da İsrail-Mısır arasında “Mekik Diplomasisi” yöntemiyle diplomatik ilişki kurulmasında yardımcı olmuştur.

Kissinger, 6 Nisan 2020 günü The Wall Street Journal’daki yazısında “şimdi salgınla uğraşırken bile dünya liderlerinin koronavirüs sonrası yeni düzene geçiş yapmaya başlaması bir zorunluluktur” diye belirtti. Birde Kissinger, mevcut dünyanın “tıbbî vantilatörleri bile yetersiz, halkın güvenini sürdürmek için uluslar arası barış ve istikrar çok önemli, yeni sisteme geçmemek dünyayı ateşe verebilir, virüsün kaynağı Çin’e tekrar nasıl güvenebiliriz” diyerek istikrar ve güvene dikkat çekiyor. Kissinger ayrıca makalesinde “AB ülkeleri tek taraflı sınırlarını kapattılar, hayatî tıbbî malzemeleri istiflediler, stok yapmak için mücadele eden marketler ve durumu kritik hastaları kurtarmakta umutsuz hastanelerin” Avrupa’sına değindi. Bununla birlikte makalede “ İtalya ve İspanya salgının en ölümcül sahasıydı. Her iki ülke daha zengin ve salgından nispeten az daha etkilenen Kuzey komşularını yardıma çağırdılar. Çağrı karşısında Hollandalı siyasetçiler, ölümleri, güney Avrupa’daki kötü yönetimin yeni işaretleri olarak tanımlamakla yetindi. Nisan ayının ilk haftası AB Adalet Divanı, 2015’teki göçmen krizinde mültecilerin yer değiştirmesini reddettiklerinden dolayı, Polonya, Macaristan ve Çek Cumhuriyeti’nin AB yasalarını çiğnediklerine dair karar verdi. Ancak bu karar üzerine üç ülke de özür sunmadılar. Yunanistan ise, Suriyeli mültecilerin topraklarına girmesini engellemek için güç kullandı. Hatta İnsan Hakları İzleme Örgütü’ne göre, Yunanistan birlikleri, Türk kara sınırında bekleyen mültecileri kıyafetlerini çıkartarak Türkiye’ye geri gönderdi. Böylece Yunanistan, sığınma talebinde bulananlara cinsel saldırı gerçekleştirmiş oldu. AB ise, olan bitenlere sessiz kaldı” diye yer verildi. Kissinger buna ek olarak “Trump, Çin’e seyahatleri 31 Ocak 2020’de yasaklamıştı. Başkan adayı Joe Biden ise, bu yasağı ‘histerik korkutucu yabancı düşmanlığı’ olarak eleştirmişti. Ancak bugün Biden bile, Trump’ın doğru şeyi yaptığını düşünüyor. Yani liberallerin bile (en azından bazılarının), bazen ideolojiyi rafa kaldırabildiğini gösteriyor. Salgın, Çin’in ABD’lileri hayatta tutmak için gerekli ilâçların üretimini kontrol ettiğini açığa çıkardı. Dünyada demokrasilerin ve Aydınlama değerlerinin savunulması sürdürülmeli. Dünya ekonomisinin iyileştirilmesi için mücadele edilmeli.”

Soğuk Savaş döneminin önemli aktörlerinden Kissinger da, Trump’ı eleştirerek ABD’de değişiklikleri savunuyor. Korona sonrasında da “Yeni Dünya Düzeni” talebinden bahsediyor. Ancak Kissinger önemli bir diplomat ve siyasetçi olsa da, dünya bugün Soğuk Savaş döneminin şartlarından epeyce uzaklaştı. Yine Kissinger’in “Yeni Dünya Düzeni” talebinde, giderek yükselen işsizliğe ve insanların sisteme güvenini sağlayacak istihdam konularına hiç değinilmemiş. Buna birde neo-liberallerin, gayr-i insani politikalarının nasıl engelleneceğine yer verilmemesini eklemek gerekiyor. Cümleler lider ve devletler bazında kalmış. Hal bu ki dünya tarihi işsizlik, açlık, gelir dağılımı adaletsizliği vb. sosyo-ekonomik temelli birçok halk ayaklanmasına ve değişikliklere sahne olmuştur. Yakın tarihte Arap Baharı’nı yaşamış ülkelerde bunun yansımasını (ülkeden ülkeye farlılıklar arz etse de) gördük. Kissinger’ın “Yeni Dünya Düzeni” tanımını, 11 Eylül 2001 terör olaylarından sonra neo-con ve evanjelistlerin desteklediği ABD Başkanı Gorge W. Bush’un da BOP (Büyük Ortadoğu Projesi) kapsamındaki başlığıyla aynı. Dolayısıyla “Yeni Dünya Düzeni” söylemi, bugün çok sempatik gelmiyor. En azından benim için böyle. Hiç değilse “Yeni Uluslararası Sistem” şeklindeki ifade daha doğru olacaktır.

Korona sonrası muhtemel yeni uluslar arası sistem, mevcut BM sisteminin Güvenlik Konsey (GK)’nin daimi (ABD, Rusya, Fransa, İngiltere, Çin) Saiklerine teslim edilmemelidir. Günümüzün sistem tartışmaları, bu daimi saiklerin yanlışları ve çözümsüzlüklerinden kaynaklıdır. Korona ise burada milât konumundadır. Kissinger’ın makalesinde değinmediği konuların başında, sistemin daimî bekçilerini eleştirmemesi geliyor. Sadece AB’yi kritize etmekle yetinmiş. Yine Trump’ı eleştirirken, ABD’yi teğet geçmesi ise, küresel köyün kavalcısına sistemsel değerlendirmeye tabi tutmadığını gösteriyor. Dünya vatandaşlarının güvenini kazanmadan, onların fikir ve onaylarını almadan, Kissinger vd. “alın sizin yeni sisteminiz bu, tarz-ı ifadesi doğru olmayacaktır.” Soğuk Savaş ve BM’de olduğu gibi, yeni sistem tartışmalarında ülkelerin / devletlerin liderini / patronunu belirleme yerine, uluslararası sistemin şûrâ prensibiyle ortak hareket etmesinde fayda vardır.

.

Korona, egemenlik ve uluslar arası sistem tartışmaları

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

25 Nisan 2020, Cumartesi
Koronavirüs salgını, bütün dünyada siyaset, ekonomik, sosyal, bölgesel ve uluslar arası sistemde değişiklik tartışmalarını beraberinde getirdi.
Önce AB içerisinde, İtalya’nın Rus yardımını kabul etmesiyle başlayan, AB’nin yetersizliği ve tam anlamıyla birlik olamama tartışmaları yaşandı. Sonra Rusya’nın salgını fırsata çevirerek, AB’nin iç işlerine müdahale ettiği iddiası gündeme geldi. Daha sonra ABD’de uygulanan sokağa çıkma yasağı ve işyerlerinin tatil edilmesi, bazı eyaletlerde protestolara sebep oldu. Protestolar, salgın sonrasında birkaç eyaletin ABD sisteminden ayrılacağı haberlerini gündeme taşıdı.

Salgınla beraber ülkeler sınırlarını kapatıp karantina, izolasyon, sosyal mesafe, maske, eldiven, dezenfektan ve kolonya başta olmak üzere muhtelif tedbirler almaya yöneldiler. ABD’de sınırların kapatılması ve sokağa çıkma yasakları ise, temel hürriyetlerden seyahat etmeyi kısıtladığına dair eleştirilere sebep oldu. İlk önce Çin’de uygulanmaya başlandığı belirtilen cep telefonuna indirilen bir programla vatandaşların kullandığı telefonlar arasındaki mesafe algılanıyor. Yine aynı programla GPS ile konum belirleme, QR koduyla şebekeye ihtiyaç duymadan yer altındakiler dahil binalara ve herhangi bir kapalı alana girip çıkarken tarama yapabiliyorlar. Çin yönetimi, bu uygulamayı Tencent, WeChat ve Alibaba gibi dünya devi şirketlerin desteğiyle gerçekleştiriyor. Birde sohbet uygulamaları WeChat ve Alipay’e nüfus cüzdan numaralarını ve nerelere seyahat ettikleri bilgilerini girerek, kendilerine barkod sisteminden risk durumlarına göre renk (yeşil, sarı, kırmızı) verilerek vatandaşlar sağlık hizmetine tabi oluyorlar. Diğer taraftan sokaktaki maskesiz insanlara drone ile “evlerinize dönün, ellerinizi yıkayın” şeklinde uyarılar da yapıldığı kaydediliyor. Devletlerin kendi imkânlarıyla küresel bir salgınla baş edemeyeceği ileri sürülürken, AB ve ABD kaynaklı sistem eleştirileri ile Korona sonrası yeni bir uluslar arası sistem arayışına yol açacağı ihtimalleri üzerinde duruluyor. Salgına karşı alınan bütün tedbirler ve Çin’in yukarıda zikredilen teknolojik takip ve uyarıları ise, hürriyetlere müdahale ve özel hayatın gizliliği ilkesine aykırılığı tartışmalarını da beraberinde getiriyor. Hem uluslar arası sistem arayışı hem de teknolojik takip ve uyarıların hürriyetleri sınırlandırdığından dolayı, devletlerin güçlü egemenlik anlayışlarına geri dönüşüne yorumlanmaktadır.

Avrupa’nın Katolik ve Protestan devletleri arasındaki “Otuz Yıl Savaşı (1618-1648)” 1648 Westhphalia Barışı Anlaşması ile sonuçlandı. Westphalia olarak adlandırılan yeni dönem, devletlerin birbirlerinin millî egemenliklerini tanıdığı ve uluslar arası sistemde egemenlik ilkesinin öne çıkmasıyla bilinmektedir. Günümüzde Trump’ın ABD’de göreve geldiğindeki ilk politikaları, İngiltere’nin Brexit süreci ile AB’den ayrılması, egemenliğe önem verdiklerine ve Westphalia sistemine geri döndükleri şeklinde değerlendiriliyor.

BM’ye üyelik, uluslar arası sistemin aktörleri olan devletler için uluslar arası meşrûiyet kaynağıydı. Ancak 11 Eylül 2001 terör olayları sonrasında, ABD’nin “neo-conların ve evanjelistlerin” etkisiyle, eski Başkan Goerge W. Bush’un liderliğinde “Yeni Dünya Düzeni” getirme çabaları Afganistan ve Irak’a askerî müdahalelerle sonuçlanmıştı. Buna ek olarak ABD, BOP’u (Büyük Ortadoğu Projesi) ortaya atarak işgal ve silah zoruyla Ortadoğu coğrafyasına “barış, demokrasi, hürriyet” getireceğini iddia etmişti. Ancak ABD bütün bu girişim ve projelerini silâh zoruyla, Grace Hallsell’in kitabındaki gibi “Tanrıyı Kıyamete Zorlamak” şeklinde uygulamaya çalıştığından başarılı olamadı. BOP’un da Kuzey Afrika ve Ortadoğu’ya yeni bir uluslar arası sistem veya düzen getiremediği ve bölgeyi daha da istikrarsızlaştırdığı biliniyor. Bununla birlikte Korona ile başlayan dönemde BM, AB, İİT (İslâm İşbirliği Teşkilâtı), AL (Arap Ligi) vd. uluslar arası kuruluşların yetersizlikleri görüldü. IMF, DB (Dünya Bankası), DTÖ (Dünya Ticaret Örgütü) vb. neo-liberal kapitalist ekonomik sistemin bekçilerinin de insanlığın ekonomisinin desteklenmesi gibi ahlâkî bir teklif/proje sunmaması şaşırtıcı olmadı. DSÖ’nün (Dünya Sağlık Örgütü) reformu, millî ve uluslar arası halk sağlığı sistemlerini daha iyi entegre etme mekanizmalarının oluşturulması zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla salgınla birlikte ekonomik yakınlaşmanın sona ereceği, korumacılığın artacağı tahmin edilirken, küresel işsizlik beklentisinin yüksek oranlarda olduğu giderek somutlaşmaktadır.

Hal-i hazırda Korona sonrası yeni uluslar arası sistem beklentisi ve egemenlik ilkesi tartışılmaktadır. Bu yeni süreçte ülkelerin güvenlik, siber güvenlik, gıda güvenliği vb. algılarının yükselişe geçmesi kuvvetle muhtemeldir. Ancak yeni uluslar arası sistem argümanlarında gerçek anlamda barış, demokrasi, hürriyetler, hukukun üstünlüğü, insan hakları, şûrâ, insanî ve ahlâkî ilkelere önem verilmesi zorunluluktur.

.

Korona sonrası uluslar arası sistemde beklentiler

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

21 Nisan 2020, Salı
Korona ile ülkelerin büyük bir salgın karşısında yetersiz kaldıkları görüldü.
Ülkelerin kendi şartları içerisinde muhtelif tedbirler aldıklarını günlük haberlerden takip ediyoruz. Sağlık alanındaki mücadele devam ederken, salgından kaynaklı siyasî, ekonomik, sosyal, bölgesel ve uluslar arası sistemde değişiklik beklentilerinin tartışmaları da yapılmaktadır. Sistemsel sorun kendisini özellikle AB üyesi İtalya’nın Rusya’dan aldığı destekle göstermektedir. Birde diğer AB ülkelerinin bazılarının birbirlerine maske göndermelerini aksatmaları ya da maskelere göndermeyip el koymaları da, kimi çevrelerce bölgesel entegrasyondan “ulusallaşma” pozisyonuna geçiş olarak değerlendirilmektedir. BM Güvenlik Konseyi’nin Korona hakkında 9 Nisan 2020’deki toplantısının, ABD ve Çin arasındaki görüş ayrılığından dolayı sonuçsuz kalması, BM’nin karar alma mekanizmasının işlememesine yorumlanıyor.

Karantina, izolasyon, sokağa çıkma yasakları vb. gerekli tedbirlerin alınması ülkelerin ekonomilerinde birçok sektörün düşük kapasitede çalışmasına veya salgın süresince kapanmasına sebep oldu. Kapanan sektörler devletlerin gelirlerinde düşüşe yol açarken; sağlık harcamaları, sosyal ve parasal yardımlardaki artışlar da giderlerdeki yükselişe sebep olmaktadır. Sağlık konusundaki tedbirler ve uygulamaların salgın sonrasında ekonomiye, uluslararası ilişkilere, uluslar arası sisteme vd. alanlara muhtelif yansımaları beklenmektedir.

Korona sonrasında, beklentiler arasında; - Küresel güç ilişkilerinin yeniden yapılandırılması, - Jeo-politikanın jeo-ekonominin önüne geçeceği, - Küresel ekonomiden ulusal ekonomilere geçişin önemin artacağı, - Gelişmiş ülkeler arasında işbirliğinden, daha bağımsız hareket etmeye ve teknolojik alanda yüksek yoğunluklu bir mücadeleye yönelme, - Gelişmiş ülkeler arasında daha yoğun bir rekabet, - Çin’in Kuşak-Yol (Yeni İpek Yolu) projesinin yavaşlaması ve bazı taraf ülkelerin ikili anlaşmalarla projeden çekilmesi, - Çin’in tedarikçiliğinin sorgulanmaya başlanması, -ABD’nin askeri ve teknolojik sahada stratejik üstünlüğünü sürdürse de, göreceli bir şekilde güç kaybetmesi, - Salgın sürecini yönetme durumuna göre, ekonominin ve istihdamın Trump’ın durumunu belirleyeceği, - Uluslar arası işbirliği için mekanizmalar oluşturmada çok taraflı ilişkilerin azalması, - Enerji fiyatlarının düşük seyretmesinin Rusya’nın faydasına olmayacağı, - AB’nin ciddi ekonomik sorunlar yaşaması, - İngiltere’nin Brexit ile AB’den ayrılması ile Finansal hizmetlerin merkezinin Hong Kong’dan Londra’ya kaydırılması girişimlerinin İngiltere’ye faydalı olacağı, - Japonya’nın daha yüksek hürriyet derecesine sahip olacağı, daha özerk kararlar verebileceği,

- Hindistan’ın küresel düzeyde varlığını arttırması, - Temel ürünleri ihraç eden ülkelerin ekonomik sorunlar yaşayacağı ve toplumsal tepkileri azaltmak için istihdam oranını yükseltmelerinin gerekeceği, - Latin Amerika ülkelerinin kendi iç sorunlarını çözdükleri nispette bölgesel entegrasyonda başarılı olacakları, - Şimdilik jeopolitik konular geçerli olsa da, ilerleyen dönemde çevre ekolojisi üzerinde önemli tartışmaların” olması ihtimaller dahilindedir.

İlerleyen yıllarda uluslar arası ilişki/sistemdeki değişiklerin veya beklentilerin nasıl ve ne oranda gerçekleş(mey)eceğini gözlemleyeceğiz. Uluslar arası sistemdeki muhtemel değişikler her ülkeyi/devleti etkileyecektir. Ancak Korona sonrasında daha âdil, ahlâkî ve insanî uluslararası ortam beklentisi yüksektir. Salgın sonrası değişiklik ihtimalleri üzerine tartışmalar yapılsa da, her dönem değerini ve önemini kaybetmeyen demokrasi, insan hakları, hürriyetler ve hukukun üstünlüğü sistemlerin temelini oluşturmalıdır.

.

Korona sonrası BM’nin geleceği

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

18 Nisan 2020, Cumartesi
Küresel hastalık haline gelen Korona ile dünyanın bir salgınla yüzleştiğinde hazırlıklı olmadığını görüldü.
Korona’dan en çok etkilenen İtalya, İspanya, Fransa ve ABD’de, salgın kontrol altına alınmaya çalışılırken vak’a ve ölüm oranlarında artış devam etti.

Salgının, dünyayı sağlık alanında etkilediği gibi; salgın sonrasında da siyasî, ekonomik, toplumsal vd. alanlarda da etkileyeceği tartışılıyor. AB ve ABD vd. küresel aktörlere yönelik, salgın sürecinde yeterli ol(a)madıkları hakkında eleştiriler mevcuttur. Bu eleştirilerin devamında ise, Korona sonrası uluslar arası düzen/sistem tartışmaları gelmektedir. Tartışmalar özellikle AB üzerinde yoğunlaşırken, BM’in sessizliği dikkat çekiyor.

Uzun bir sessizlikten sonra BM Güvenlik Konseyi (GK), Tunus ve Fransa’nın taslak karar teklifi üzerine 9 Nisan 2020’de Korona tehdidi ve pandemi konusunda toplandı. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres yaptığı açıklamada “Salgın, belirsizlik meydana getirerek dünyaya ekonomik, sosyal ve siyasî huzursuzluk yayarak uluslar arası barış ve güvenliği tehdit ediyor. Gerçekten GK’nde birlik ve beraberlik sinyali bu endişeli dönemde çok şey ifade edecektir” diyerek konunun önemine dikkat çekmişti.

GK önce 2014’te Ebola daha önce de 2000 ve 2001 yıllarında HIV/AIDS hakkında, uluslar arası barış ve güvenliğe tehdit oluşturduğu için karar çağrısında bulunmuştu. Ancak Korona’nın kökeninden bahsedilen GK toplantısı, GK üyelerinden (ABD, İngiltere, Fransa, Çin ve Rusya) ABD ve Çin arasındaki görüş ayrılıklarından dolayı, önerilen taslak karar anlaşmazlıkla sonuçlandı. Toplantı sonrasında GK’dan “Korona salgınının çatışmadan etkilenen ülkelere potansiyel etkisi” ile ilgili çabalarına verilen destekten bahseden, uluslar arası basını pek de tatmin etmeyen bir açıklama geldi. Böylece GK toplantısı başarısızlıkla sonuçlandı. Bununla birlikte salgın tehdidi devam ettiği için GK’nin tekrar toplanması ihtimal dahilindedir. Ancak yeni bir GK toplantısının yapılması geciktikçe, GK üyeleri arasındaki fikir ayrılığının derinleşmesi de muhtemeldir.

GK’da karar almak, salgının etkisini azaltmada yardımcı olmayacaktır. Kararın alınması en azından üye ülkelerin uluslar arası işbirliğine sadık kalmaya, BM sistemi içinde kalmaya ve Korona büyüklüğündeki bir tehditle başa çıkmak için çok taraflılığın değerlerine öncelik vermeye teşvik edecektir.

Salgının dünyaya yayılmasıyla birlikte, virüsü önlemenin en iyi yönteminin sosyal izolasyon olmasına rağmen, hiçbir ülkenin bu çeşit bir tehditle başa çıkamayacağını hep beraber görmekteyiz. Sınırların kapatılması, hareket hürriyetinin sınırlandırıldığı karantina tedbirleri alınsa da, virüse karşı aşı ve etkili tedavi yöntemlerini bulmak için AR-GE çalışmaları devletler arasında uyumlu ve koordineli çalışmalar gerektiriyor. Bu sebeple çok taraflı uluslar arası kuruluş olan BM’in alacağı karar ve uygulamaları, salgının önlenmesi adına tecrübe ve kaynakların birleştirilmesinde önem arz ediyor.

BM’nin, hal-i hazırda çatışmaları önlemede yetersiz kaldığı, barışı ve güvenliği sağlayamadığı, ABD ve diğer devletlerin mücadele alanı olduğu, GK’nin yapısından kaynaklı anti-demokratikliği ve eşit olmadığı eleştirilerine maruz kalmaktadır. Yapılan eleştirilerde de haklılık oranı oldukça yüksektir. Yapısal bütün sorunlarıyla birlikte, GK’nin Korona hakkında ortak karar alamaması, BM için de salgın sonrası gelecek tartışmasını açması kuvvetle muhtemeldir.

.

AB’nin krizleri, gelecek arayışı mı?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

14 Nisan 2020, Salı
Avrupa Birliği’nin (AB) temelleri, 1957’de Roma Antlaşması ile atıldı. AB, Roma İmparatorluğu’ndan sonra Avrupa Kıt’ası’nın siyasî ve ekonomik birliğini sağlamaya yönelik büyük bir iddia ile dünya sahnesine çıkmıştı.
Berlin Duvarı’nın 1989’da yıkılmasıyla birlikte, Sovyetler Birliği dağılmış ve Doğu Bloku’nun Demir Perdesi açılmış, bağımsızlığını kazanan yeni devletler ortaya çıkmıştı. Bu devletlerden doğu Avrupa ülkeleri siyasî ve ekonomik istikrarsızlıkların giderilmesi için NATO ve AB gibi kuruluşlara üye olmuşlardır. Böylece AB içerisinde derinleşme ve genişleme gibi tartışmalı bir süreç yaşanmıştır.

Üye devletler siyasî ve ekonomik konularda ortak hareket etmek üzere kolektif bilinçle AB çatısı altında toplanmışlardı. 1992 yılında imzalanan ve 1993 yılında yürürlüğe giren Maastricht Antlaşması ile tamamlanacak bir iç pazar, tek para birimi kullanımı ve üst düzeyde eş güdümü sağlanan ekonomi politikaları çerçevesinde oluşacak bir Ekonomik ve Parasal Birliğin yanına, Ortak Dış ve Güvenlik Politikası, Adalet ve İç İşleri Alanlarında İşbirliği’nin eklenmesi ile, Avrupa Bütünleşmesi, 1950’li yılların başından itibaren en büyük atılımını gerçekleştirerek Avrupa Birliği’ni oluşturdu. Böylece ekonomik entegrasyonun yanına siyasî birlik hedefi de eklenmiş oldu. Ancak bütün bu ortak hareket etme çabaları olumsuzluklarla karşı karşıya kalmıştır.

Bunlardan bazıları:

Soğuk Savaş döneminin iki müttefiki ABD ve Avrupa arasındaki görüş ayrılıkları AB içinde ayrışmalara sebep olmuştu. Çünkü 11 Eylül 2001 terör olayları sonrasında ABD’nin, Afganistan ve Irak’a müdahalesiyle AB üyesi ülkeler, ABD’nin yanında savaşta yer almak (İngiltere, İtalya, İspanya, Portekiz, Danimarka, Polonya, Çekya, Macaristan ve Litvanya) isteyenler ile çözümün demokratik yollarla sağlanmasını isteyen (Almanya ve diğer ülkeler. Fransa bu dönemde BM Güvenlik Kararını beklemekteydi) taraflar olarak ikiye bölünmüşlerdi. 11 Eylül sonrası ABD’nin Ortadoğu için öne sürdüğü Büyük Ortadoğu Projesi’ne (BOP), üye devletlerin görüş farklılıklarından dolayı AB de Geniş Ortadoğu Projesi’ni (GOP) ileri sürmüştü.

2003 yılında İspanya ile Fas arasında yaşanan Akdeniz’deki Perejil (Leyla) adası üzerindeki egemenlik sorunu, İspanya’nın adaya asker çıkarmasıyla tekrar gündeme gelmişti.

Cebeli Tarık 1462’de Araplardan İspanyollara geçmiş 1502’de resmen İspanyol topraklarına katılmıştır. İngiltere ve Hollanda deniz kuvvetleri tarafından 24 Temmuz 1704’te ele geçirilmiştir. İspanya kaleyi, 1705 tarihindeki Utrecht Antlaşması’yla İngiltere’ye vermeyi kabul etmiştir. Cebeli Tarık, İspanya ile İngiltere arasında ciddî bunalımlara sebep olmuştu. Hatta 1967-1985 yılları arasında sınır tamamen kapatılmış. Fakat 1990’lı yılların başlarından itibaren İngiliz hükümeti askerî yığınağı azaltma kararı alınca ilişkilerde yumuşama yaşandığı görüldü. Haziran 2012’de ise İngiliz kolonisi Cebeli Tarık ile İspanya arasında balıkçılık sorunu yaşandı. Cebeli Tarık sularında, İspanyol balıkçılara getirilen avlanma yasağının kaldırılması için Madrid yönetimi ile Cebeli Tarık yetkilileri arasında bir müddet devam eden müzakereler sonuçsuz kalmıştı. Kendi isteğiyle İngiliz sömürgesi olarak kalmak isteyen Cebelitarık, 6 Km² yüzölçümü ile dünya üzerinde küçük bir alan kaplamasına rağmen iki ülke arasında büyük sorunlara sebep oluyor.

Yunanistan’da 2009’da bağımsız borçlanmadan dolayı başlayan ve giderek derinleşen ekonomik kriz, 2018’de uygulanmaya başlanan ve 2060’a kadar devam edecek borç ödeme programı ile sonuçlanmıştı. Hükümet değişiklikleri ile siyasî kriz ve işsizliğin yükselmesiyle yoksulluk gibi sosyo-ekonomik sorunlar meydana gelmişti. Yaşanan bütün bu gelişmeler kravat takmamasıyla ünlenen Çipras’ı iktidara taşımıştı. Hatta 2013’te Yunanistan’da AB’den ayrılmanın tartışmaya açılması ve Euro’nun bile tedavülden kaldırılması gibi düşüncelerin gelişmesi manidardı.

Brexit süreci ile birlikte AB, Avrupa’nın en güçlü ülkelerinden İngiltere’yi kaybetmiş oldu. İngiltere’yi yöneten saiklerin, Korona’dan daha önce kendi ülkeleri için AB’den bağımsız bir gelecek tahayyülünde oldukları kuvvetle muhtemeldir. Çünkü İngiltere’nin ortak para birimi Euro başta olmak üzere, bazı AB politikalarını da kabul etmemesi buna delil niteliğindedir. Diğer taraftan AB, İngiltere’siz yeni bir gelecek sistemini tartışması gerekirken, Korona’dan dolayı ortak koordinasyon konusundaki eksikliğinin ilk örneğini göstermiş oldu.

Küresel salgın Korona ile mücadelede sağlık/tıbbî alandaki bir sorunun; siyasî, ekonomik, sosyal vd. alanlardaki etkisi de görülüyor. Ülkeler doğmakta olan işsizlik, yoksulluk ve yoksunluk gibi sosyo-ekonomik sorunlarına muhtelif çözüm arayışındalar. İtalya’da salgının getirdiği problemler, AB bayraklarının indirilmesine varan tepkiye yol açtı. Buna ek olarak Rus ordusunun, İtalya’ya gerçekleştirdiği tıbbî malzeme ve personel yardımı da, AB’nin üyelerine sağlık alanında yetersiz kaldığına yorumlanıyor.

AB üyesi bazı liderler arasında internet üzerinde bir görüşme gerçekleşse de, bütün liderlerin Korona’ya karşı ortak zirve yapmaları gerekiyor. AB düşüncesi ile sınırlar kaldırılmıştı. Ancak Korona, sınırları yeniden kapattı. Dolayısıyla mal ve hizmetlerin serbest dolaşımı da durdu. Mülteci krizinde de iyi bir sınav vermeyen AB hakkında, ulusallaşma sürecinin yaşanacağı da değerlendirmeler arasındadır.

AB odaklı yaşanan krizler/sorunlar, AB’nin Maastricht Antlaşması hükümlerini tamamen uygulayamadığı, tam olarak Birlik ol(a)madığı ve sorunlarla karşılaşıldığında ortak akıldan ve kolektif bilinçten uzak hareket edildiği görülmektedir. Bediüzzaman Said Nursî’nin tarifinde Avrupa “müsbet Avrupa ve menfi Avrupa” olarak ikiye ayrılmaktadır. AB’de yaşanan sorunların, Nursî’nin tanımındaki “müsbet Avrupa”nın tasaffi etmesi yönündeki aşamalar olduğu da ihtimal dahilindedir.

.

Korona sonrası AB’de yeni düzen mi?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

11 Nisan 2020, Cumartesi
Küresel salgın Korona ile mücadelede sağlık / tıbbî alandaki bir sorunun; siyasî, ekonomik, sosyal vd. alanlardaki etkisi de görülüyor. Ülkeler doğmakta olan işsizlik, yoksulluk ve yoksunluk gibi sosyo-ekonomik sorunlarına muhtelif çözüm arayışındalar.
Avrupa Birliği’nin (AB), üye ülkelere ve özellikle salgının en etkili olduğu İtalya’ya yardımda gecikmesi ve yapılan yardımın yetersiz kalması, AB içerisinde tartışmalara sebep olmaktadır. İtalya Koronavirüs Acil Durum Komiseri Domenico Arcuri, 5 Nisan 2020 Pazar günü RAI’ye verdiği demeçte “yardım kapsamında İtalya’ya, Fransa’nın 2 milyon maske ve Almanya’nın birkaç düzine ventilatör cihazı gönderdiği”ni ve bu yardımların yetersizliğini belirtiyor.

İtalya’da salgının getirdiği problemler, AB’ye tepkiye sebep oldu. AB’nin, İtalya’nın yanında olmadığı iddiası ile Temsilciler Meclisi üyeleri arasında tepkiler başladı. Buna Temsilciler Meclisi Başkan Yardımcısı Fabio Rampelli “odasındaki AB bayrağını kaldırarak yerine İtalya bayrağını asması”nı eklemek gerekiyor. AB karşıtı tepkiyi Cadoneghe Belediye Başkanı Marcı Schiesaro da, “belediye binasının önündeki AB bayrağını dalgalanmayacak şekilde iple bağlayarak” devam ettirdi. Zaten İngiltere’nin Brexit süreci ile AB’den ayrılmasıyla da, AB’yi zor durumda bırakacağı hesapları yapılmaktaydı.

Rusya’nın, Korona’yla mücadele etmesi için İtalya’ya askerî uçaklarla yardım göndermesi, AB’nin krizdeki bir üyesine hızlı yardım sağlayamadığına, Vladimir Putin’e de yurtiçi ve yurtdışında bir tanıtım (PR) imkânı verdiğine yorumlanıyor.

İtalya’ya 22 Mart – 26 Mart 2020 tarihleri arasında, Rus dekontaminasyon (kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer maddelerin insan vücudundan, eşyalardan ve çevreden uzaklaştırılması veya etkisizleştirilmesi yoluyla insanların, eşyaların ve çevrenin güvenliğinin sağlanması) birimleri, askerî sağlık personeli ve yardım malzemelerinin gelmesi, AB üyelerinin çeşitli tepkileriyle karşılandı. Hatta bazı AB ve NATO yetkilileri, “cömertlikten uzak olan yardımın, Rus gücünü savunan ve nüfuzunu arttıran jeopolitik bir hareket” şeklinde değerlendiriyorlar.

Toronto (Kanada)’da yayınlanan National Post Gazetesi’nin 26 Marttaki haberine göre, “üst düzey bir AB diplomatı, İtalyanlar genel bir yardım talebinde bulundu. Ruslar da askerî uçaklarla askerî doktor ve askerî teçhizat gönderdiler” ifadelerini kaydetti. Buna karşılık, elektrik santrallerini ithal Rus doğalgazı ile çalıştıran İtalya, uzun süredir Rusya’nın 2014’te Kırım’ı ilhak etmesiyle ilgili olarak, AB tarafından Moskova’ya uygulanan yaptırımların gevşetilmesi çağrısında bulunmaktaydı. Roma’ya yapılan yardımın, jeopolitik çıkarların birleştiğine işaret ettiği belirtiliyor. Buna karşılık İtalyan Il Corriere della Sera gazetesi 02 Nisan Perşembe günkü haberinde “izlenecek yeni jeopolitik senaryolar yok, yardıma ihtiyacı olan bir ülke var ve bize yardım eden diğer ülkeler var. Bu bir Soğuk Savaş meselesi değil, bir gerçeklik meselesidir veya real-politiktir, buna ne derseniz deyiniz” cümlesiyle Rusya’ya yakınlaşmadıklarını vurguluyor.

Diğer taraftan Rus yardımının, AB’yi devre dışı bıraktığına ve AB’nin “ortak” politikalarındaki yetersizliğine de dikkat çekenler mevcuttur.

İtalya’ya, dezenfeksiyon ünitelerine sahip kamyonları taşıyan Rus uçaklarının en az 15 uçuş gerçekleştirdikleri vurgulanıyor. “Rusya’dan Sevgilerle” etiketi ile biyolojik ve kimyasal koruma birlikleri ve diğer sınıflardan 100 kişilik personelle Rus yardımının gerçekleştirildiği uluslar arası basında yer alıyor. Bununla birlikte Rus devlet medyasında “ilk Rus yardım uçağının, İtalya Dışişleri Bakanı’nın karşıladığı”na yer verildi.

NATO’nun Avrupalı müttefiklerinde; askerî birimlerinin de hastaları hastanelere taşıması, yatak tedarik etmesi, yurtdışında bulunan insanları ülkelerine dönmelerine yardımcı olması, âcil tıbbî malzeme aktarımı vb. faaliyetleri Rus yardımı kadar dikkat çekmedi. İtalya’nın şu anda doğrudan NATO’dan daha fazla destek aldığı ve Rus yardımının Putin için büyük bir başarı hikâyesi olduğu iddialar arasında.

Rus uluslar arası siyasî analistlerinden Alexander Baunov ise “Çin ve Küba’nın da, İtalya’ya tıbbî yardımda bulunduğunu, mevcut dünya düzeninin kendi lehine gözden geçirilmesini talep eden ülkeler için Korona salgınının fırsat olduğunu” yorumladı.

Reuters’dan Robin Emmot’un 18 Marttaki haberinde “AB ve NATO’nun, Kremlin’i, uzun zamandır bölünmelerden yararlanarak Batı’yı istikrarsızlaştırmak için yumuşak güç, gizli eylem ve bilgisayar korsanlarını kullanmakla suçluyor.” Yine Reuters’daki bir haberde yayınlanan “Rus medyasını, Korona virüsün etkisini daha da kötüleştirmek için Batı’ya karşı “önemli bir dezenformasyon kampanyası” düzenlemekle itham edildi. Moskova böyle bir planı reddederken, AB’nin Dış Politika Sorumlusu Josep Borrell Fontelles AB üyesi ülkelere “bugün yapılan cömertlik siyaseti ve nüfuz mücadelesi” hakkında bilinçli olmaları çağrısını yapı.

Fontelles’in çağrısı ile, Rusya’nın bankacılık, finans ve enerji sektörlerinde, AB’nin yaptırımlarına tabi olduğu ve 27 üye ülkenin belirtilen yaptırımları 6 ayda bir yenilemeyi kabul etmelerinin gerektiği hatırlanmalıdır. Rusya’nın, AB yaptırımlarını kaldırmaya çalışarak, İtalya’nın lehine dönmesi için gayret ettiği iddialarını Kremlin Sözcüsü Dmitry Peskov “saçmalık” olarak tanımladı.

Rusya jeopolitik hesaplarını kabul etmese de, İtalya’da AB karşıtı tepkiler ve Rus yardımı, AB içinde tartışmalara sebep olmaktadır. Fontelles’in 23 Marttaki “Covid-19 dünyamızın yeniden şekillendirecek. Krizin ne zaman biteceğini henüz bilmiyoruz. Ama emin olunca, dünyamız çok farklı görünecek. Ne kadar farklı olacağı bugün yaptığımız seçimlere bağlıdır” şeklindeki açıklamasıyla, AB’deki tartışmayı ve salgın sonrası yeni düzen beklentisini itiraf ediyor. Böylece Korona sonrasında, AB’nde yeni bir gelecek tartışması, gelecek inşası, yeniden yapılanma ya da AB’de sistemin gündemde olması ihtimal dahilindedir.

.

Küreselleşen hastalıklar

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

07 Nisan 2020, Salı
Yirmi birinci yüzyıl “Bilişim Devrimi” ve “Bilişim Toplumu” temelinde “küreselleşme” olgusu, bütün toplumları ve kültürleri etkileyerek dönüştürmektedir.
Bu süreçte, ekonomik açıdan güçlü ülkelerin sosyal, siyasî, ekonomik ve kültürel hegemonyası diğer ülkelerde hissedilmektedir. Zengin ile yoksul arasındaki uçurum, küreselleşmenin şeffaflığında daha da görünür hale geliyor. Yapısal farklılıklar ve kapasite düşünülmeden, sorgulanmadan ve eşitsizliklerden küreselleşme sorumlu tutulmaktadır.

Küreselleşme “yeni emperyalizm” ya da “yeni kapitalizm” olarak suçlanarak, “günah keçisi” şeklinde de sunulmaktadır. Hem yerelin hem küreselin bir arada yaşanması, postmodern paradigmada anlamını bulan “hem o hem de o” yapılanmasını getirmektedir. Aynı zamanda Zigmunt Bauman’ın söylemiyle “parçalanmış hayatlara” sebep olmaktadır. Bu durum birde güçlünün hegemonyası ve kendi gibi olmasını dayatması sonucu, edilgen ülkelerin toplumsal kesimlerinde tepki olarak bir paranoid-şizoid toplumsal ruh halini üretmektedir. Böylece küreselleşmeden olumsuz etkilenen ülkeler, Ali Yaşar Sarıbay’ın ifadesiyle, “paranoid-şizoid toplum”a dönüşebilmektedir. “Paranoid-şizoid toplum” kavramı, psikiyatride kişilik bozukluklarını tanımlayan “diğer insanlardan kötü niyetli hareketler bekleme eğilimi”dir. Salt geri kalmış ülkeler değil, küreselleşmenin temel hakim ülkesi ABD bile, 11 Eylül 2001 tarihli küresel terör eyleminden sonra paranoid-şizoid toplumsal davranış örnekleri sergilediği görüldü.

“Anokresia” da Fransa’da 1874’te ortaya çıkan bir hastalıktır. Anokresia “hiçbir şey yememekten kaynaklı aşırı zayıflıktır.” Yine aynı dönemde yeni bir hastalık daha belirdi. “Kendi kendini kusturma denilen ‘bulimia’ hastalığı.” Bu hastalığın temeli sosyolojik, kültürel ve toplumsal etmenlere bağlanıyor. Hatta bu hastalıklara zengin hastalıkları da deniliyor.

Avrupa ülkelerinde aşırı zayıflıktan bahsedilirken, ABD’de “obezite” ciddî bir hastalık haline gelmiştir. Fast-food kültürünün bir ürünü olan bu hastalık, sadece tıbbın değil, aynı zamanda sosyal bilimlerin de inceleme alanına girmiştir. Dünya genelinde Fast-food restaurantlarının sayısı arttığından, obezite sadece ABD’ye özgü olarak kalmayıp, küresel bir sorun haline geldi.

İlk kez 1981’de tanımlanan AIDS/HIV ise en önemli güncel hastalıklardandır. Çağın vebası olarak tanımlanan AIDS’in, artık ölümcül bir hastalık olmaktan çıkıp, hayat boyu ilâç kullanımını gerektiren bir tür kronik hastalığa dönüştüğü belirtilmektedir. Günümüzde alkol ve madde bağımlılığı da küresel köyün sorun başlıklarından. Buna 2012’de ortaya çıkan MERS (Ortadoğu solunum sendromu) ve Şubat 2003’te SARS (ağır akut solunum yolu yetersizliği sendromu) hastalıklarını da eklemek gerekiyor.

Koronavirüsü salgını ise, özellikle bütün dünyanın son dönemde yaşamakta olduğu, küresel bir hastalık haline geldi. İnsanlar kendilerini korumak veya birbirlerine virüsün bulaşmasını engellemek adına; karantina, izolasyon, sosyal mesafe, kolonya, temizlik, eldiven, maske kullanımı vb. tedbirleri almaktadırlar. İşte bütün bu zorunlu tedbirler, “diğer insanlardan olumsuz etkilenmemek” için yapılmaktadır.

Küreselleşmenin tanımı hakkında David Held, Mc Grew Anthony, Goldblatt David ve Perraton Jonathon’ın kaleme aldığı; Cambridge Polity Press’ten yayınlanan “Global Transformations Readers (Küresel Dönüşümü Okuyanlar)” isimli kitap okunmaya değer niteliktedir. Kitapta küreselleşme özetle “esneklik, yoğunluk, hız ve etki” şeklinde tanımlanıyor. Diğer hastalıklardan farklı olarak Korona’nın bu tanıma uygunluğundan söz edilebilir. Korona’nın daha “hızlı” yayılması, “etki” alanını genişletmesidir. Diğer taraftan İspanya ve İtalya yetkililerinin başta “esnek” davranmalarından dolayı, her iki ülkede salgının ölümle sonuçlanması diğer ülkelere nazaran daha “yoğun” görülüyor.

Korona ile mücadelede sağlık/tıbbî alandaki bir sorunun; siyasî, ekonomik, sosyal vd. alanlardaki etkisi de izleniyor. Ülkeler doğmakta olan işsizlik, yoksulluk ve yoksunluk gibi sosyo-ekonomik sorunlarına muhtelif çözüm arayışındalar. İtalya’da salgının getirdiği problemler, Avrupa Birliği’ne (AB) tepkiye sebep oldu. AB’nin, İtalya’nın yanında olmadığı iddiası ile başlayan tepki, Temsilciler Meclisi Başkan Yardımcısı Fabio Rampelli “odasındaki AB bayrağını kaldırarak yerine İtalya bayrağını asması”ydı. Bu tepkiyi Cadoneghe Belediye Başkanı Marcı Schiesaro da, “belediye binasının önündeki AB bayrağını dalgalanmayacak şekilde iple bağlayarak” devam ettirdi. İngiltere’nin Brexit süreci ile AB’den ayrılmasıyla birlikte, İtalya’daki gelişmeler, Korona sonrası dönemde AB’nde siyasî bir gelecek tartışmasına dönüşeceği ihtimal dahilindedir.

Küreselleşmenin bir olgu ve gerçek olduğunun bilincine varmak, “çeşitlilik içinde birliğin” yaşanabileceğini, “sosyal empati” ile birbirini ve “ötekini” anlamanın gerekliliği, ülkeler arası ve ülkelerde sosyal tabakalar arası “sosyal adaletin” sağlanması ile toplumsal eşitsizliklerin en aza indirgenmesidir. “Biz” ve “öteki” ayrımının derinleşmesi, kuşkuculuk ve korkularla yaşamak yerine; kültürel çeşitlilik ve barış içinde yaşamak en sağlıklısıdır. Bunun anahtarı ise, demokrasi, insan hakları, hukukun üstünlüğü ve hürriyetlerdir.

.

Korona’nın Körfez ülkeleri dış politikasına etkisi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

04 Nisan 2020, Cumartesi
Korona salgını bütün dünyayı olumsuz etkiliyor. Basra Körfezi ülkeleri de salgının getirdiği zorluklarla karşı karşıya kaldı.
Salgın turizm, konaklama, umre seyahatleri başta olmak üzere, diğer ekonomik sektörlerde de ciddî gerilemelere yol açtı. Buna birde azalan petrol talebi, pazardaki arz fazlası ile ilgili Rusya ve S. Arabistan arasında baş gösteren fiyat anlaşmazlığını da eklemek gerekiyor. Salgının giderek yayılmasından dolayı siyasî, ekonomik ve sosyal sorunlar ülkeler ile tüm toplumsal kesimler için ortak sorun alanını teşkil ediyor. Bununla birlikte salgın, en çok silâhlanan aktörler arasında bulunan Körfez ülkelerine, güvenlik tanımlarını yeniden değerlendirmelerini gerektirebilir.

Aynı zamanda Korona’nın, muhtemel savaş ve kriz senaryolarının en çok gündemde olduğu Körfez bölgesinde, küresel sağlık problemi karşısında insan güvenliğine öncelik vermeyi sağlaması ihtimal dahilindedir.

Körfez’in güvenliği hakkındaki tartışmaların geçmişten günümüze askerî ve siyasî yönleri ağır basmaktaydı. Ancak salgınla beraber güvenliğin geleneksel olmayan boyutlara ve sürecine girdiği görülüyor. Çünkü geçtiğimiz Şubat ayında Birleşik Arap Emirlikleri’nde (BAE), ülkenin herhangi bir kriz durumunda stratejik bir gıda rezervine sahip olmasını sağlamak üzere yasa tasarısı kabul edildi. Buradaki amaç “temel insan güvenliği endeksi ve yeterli düzeyde gıdayı” tedarik etmektir.

Korona ile başlayan ve devam eden süreçte, Körfez’in krallık, emirlik, şeyhlik vb. hanedanlık ünvanlarına sahip ülkelerin liderleri, Emma Soubrier’e göre, dış politikada “egosentrik / ben merkezci”likten “ekonomik işbirliği”ne yönelme durumuyla karşılaştılar. “Egosentrik / ben merkezci” dış politikaya örnek, S. Arabistan ve Rusya arasındaki petrol fiyatları hususundaki güç oyununda görüldüğü kuvvetle muhtemeldir. Bu konuya 17 Mart 2020 tarihli “Korona Virüsünün Küresel Ekonomiye Etkileri” başlıklı köşe yazımda ele almıştım.

Bununla birlikte 19 Mart 2020’de Bağlantısızlar Hareketi tarafından ABD’den, Korona’dan dolayı İran’a yönelik yaptırımların sağlık ve insani güvenlik sebebiyle yaptırımların kaldırılması talep edildi. Ancak S. Arabistan ve Bahreyn’in bu talebe karşı çıktıkları uluslar arası basında kaydediliyor. Hatta Bahreyn makamlarının, Mart ayı başında İran’ı salgının yayılmasında şeffaf davranmadığını ileri sürerek, virüsü “biyolojik saldırganlık” şeklinde nitelendirdi. Buna ek olarak ABD Başkanı Donald Trump’ın Korona’yı “yabancı virüs” olarak tanımlaması da, salgın hakkında Çin ve Avrupa’yı suçlayıcı bir strateji biçiminde değerlendiriliyor. Bu anlamda Körfez hanedanlıkları ile ABD Başkanı’nın aynı çizgide olduğu söylenebilir.

Çin ve Rusya’nın da ABD’ye, İran’a karşı yaptırımların kaldırılması çağrısı yapıldı. Fakat ABD bu çağrıya da cevapsız bıraktı. Diğer taraftan Körfez’de, Korona krizinde insanî yardım karşılığında tutukluların serbest bırakılması talebi de yapılan yorumlar arasında.

İnsanî kaygıların geriye atılması, siyasî kaygıların ön plana çıkartılması ve olağanüstü dönemde İran’a yönelik yaptırımlarda ısrar edilmesi vb. sebepler muhtelif ülke liderlerinin kendilerince stratejik hesaplarına dayanmaktadır. Birde uluslar arası ilişkilerdeki realizm ideolojisinin anarşik (düzensiz) ve çıkarcı bir uluslar arası sistem ön görmesi de unutulmamalıdır. İran’a yaptırımlar hakkında takınılan tavrın ve İnsani güvenliğin siyasallaştırılması, realist saikler açısından bir önem teşkil etmemektedir.

Körfez’de her şeye rağmen insani girişimler mevcuttur. Küresel musîbetle mücadelede bir araya gelerek, jeopolitik kaygılar ve siyaseti bir kanara bırakanlarda görülmüştür. Katar, Kuveyt ve BAE insanî yardımlarını İran’a ulaştırdılar. Katar, 6 ton yardım malzemesini İran’a gönderdi. Kuveyt Dışişleri Bakanı Sabah Khaled Al-Sabah, İran hükümeti ve toplumuyla dayanışma adına 10 milyon Dolar ve Dünya Sağlık Örgütü’ne de (DSÖ) 40 milyon Dolar yardımda bulunduklarını bildirdi. Buna ek olarak BAE de, İran’a verilmek üzere 40 ton tıbbî yardımı DSÖ aracılığıyla uçakla gönderdi. BAE Dışişleri Bakanı Abdullah bin Zayed Al-Nahyan, İran yöneticileri ve toplumuyla dayanışmayı vurguladı.

Elbette bütün bu insanî yardım, girişim ve eylemler, bölgedeki toplumları gerginliklerden uzaklaştırarak yöneticileri de siyasilikten insani alana çekmektedir. Aynı zamanda muhtemel “işbirliği”nin kapısını da aralamaktadır. Diğer taraftan salgında, İran’a yönelik tutumda S. Arabistan ve Bahreyn, ABD yanında yer almışlardır. Ancak yaptıkları yardımlar hatırlandığında Katar, Kuveyt ve BAE’nin de diğer iki Körfez ülkesinin karşısında yer aldıkları görülmüştür.

Böylece Körfez ülkeleri arasında, İran konusunda görüş ayrılığı söz konusudur. Bu görüş ayrılığının ilerleyen aylarda hangi yöne evrileceğini ve insanî yardımlaşmanın ne oranda sürdürülebilirliğini izleyeceğiz.

Salgın, ABD ve Körfez’deki müttefiklerinin “egosentrik / ben merkezci” dış politika anlayışından “ekonomik işbirliği”ne geçiş ve bölgesel barış için fırsattır. Bugün insani durumu gözettiklerini ispatlamaları ise, salgın sonrası sürece olumlu katkı yapacağı muhtemeldir.

.

Fas, Tunus ve Cezayir’in korona imtihanı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

28 Mart 2020, Cumartesi
Korona (Covid-19) salgını tüm dünyada devletlerin ve toplumların gündemini değiştirmiş durumda. Son yıllarda Kuzey Afrika halkları, hükümetlerini ve yöneticilerini protesto etmekteydiler.
Aynı zamanda toplumsal unsurlar, seçim döneminde de etkilerini göstermişlerdi. Ancak Korona ile birlikte bölge halkları sokaklardan çekilmiş vaziyetteler. Salgına rağmen sivil itaatsizliğin gücünü yitireceğini düşünmek pek gerçekçi değil.

Korona’nın Fas, Tunus ve Cezayir hükümetlerindeki siyasi mücadeleye kısa da olsa bir müddet ara vereceği düşünülmektedir. Her üç ülkede yakın zamana kadar toplumsal muhalefet unsurlarının sokak gösterilerine sahne olmuş, Tunus ve Cezayir’deki seçimler sonucunda koalisyon hükümetleri göreve gelmişti. Şimdi çiçeği burnunda hükümetler ilk imtihanlarını salgına karşı veriyorlar. Salgınla mücadeleleri, hükümetlerin geleceklerini belirleyecek nitelikte. Tüm dünyayı olumsuz etkileyen Korona’dan, K. Afrika ekonomilerinin negatif yönde etkilenmesi kaçınılmazdır.

Akdeniz’in karşı kıyısındaki İtalya, İspanya ve Fransa gibi Güney Avrupa ülkelerinde Korona vaka ve salgın kaynaklı ölümler oldukça yüksek orandadır. Mağrip’in Fas, Tunus ve Cezayir coğrafyasında ise, Korona ile ilgili veriler daha düşük seviyede. John Hopkins Üniversitesi Korona Virüsü Araştırma Merkezi’nin 26 Mart 2020 tarihli verilerine göre Fas’ta tespit edilen 275 vakadan 10 kişi vefat etti ve 8 hasta iyileşti. Tunus’ta 275 vakadan 10 kişi öldü ve 8 hasta iyileşti. Cezayir’de de 367 vakadan 25 kişi ölürken, 29 hasta sağlığına kavuştu. Kuzey Afrika ülkeleri düzensiz göçmen/mülteci geçiş güzergâhı olduklarından dolayı, özellikle Güney Avrupa için tehdit oluşturmaktaydı. Şu anda Güney Avrupa’nın, Mağrip’ten kaynaklı bir Korona tehdit algısı bulunmadığı değerlendiriliyor.

Fas, Tunus ve Cezayir yönetimi salgınla mücadelede diğer ülkelerdeki benzer tedbirleri aldılar. Bu tedbirler sınırları kapatmak, vatandaşlarına evlerinden çıkmama çağrısı; eğitim, kafe, ibadet yerlerinin kapatılması. Bununla birlikte toplu taşımaya sınırlama getirildi. Diğer taraftan birçok kamu sektörü çalışanı da evlerine gönderildi. Fakat her üç ülkede salgına karşı yeterli alt yapı ve kaynakları hakkında çekinceler mevcuttur. The World Bank Group (Dünya Bankası Grubu)’un verilerine bakıldığında, küresel ölçekte her 1.000 kişiye düşen hastane yatağı ortalaması 2.3’tür. Bu oran Fas’ta 1.1, Tunus’ta 2.3 ve Cezayir’de 2.7 seviyesinde. Aynı oran ABD’de 2.9 iken, Japonya’da 13.4’tür. Kuzey Afrika ülkeleri Korona’dan daha az etkilenen genç nüfusa sahiptirler. Fas’ta nüfusun yüzde 7.1, Tunus’ta yüzde 8.8 ve Cezayir’de 6.7’si 65 yaşın üzerindedir. Bu anlamda genç nüfusun yüksek olduğu Kuzey Afrika, yaşlı nüfusun yüksek olduğu G. Avrupa’ya nazaran artı durumdadır.

Salgından dolayı Fas ve Tunus’un turizm gelirlerinde ciddi düşüşler bekleniyor. Fas’ın turizm geliri GSYİH (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla)’nın yüzde 19’unu, Tunus’ta da yüzde 15,9’unu oluşturmaktadır. Turizm sektöründeki kayıplar her iki ülke ekonomisini de sarsacak niteliktedir. Fas hükümeti sağlık sektörünün ihtiyaçlarını karşılamak için 1 milyar Dolarlık bir fon meydana getirdi. Fas’ın bütçesinin yetersiz olması üzerine, özel işletmelerin ve vatandaşların yaptığı bağışlarla fonun büyüklüğü 2.7 milyar Dolara ulaştı. Tunus’ta da hükümet 1.3 milyon Dolarlık fon kurdu. Hükümet birde sektörlere yönelik ekonomik önlem ve yardım paketi açıkladı. Buna ek olarak Tunus sınırlı ekonomik büyüme, yüksek işsizlik, yüksek kamu harcamaları, düşük GSYİH ile Korona’nın baskısını daha fazla hissettiği muhtemeldir.

Cezayir’de de benzer adımlar atıldı. Çalışan annelere ücretli izin verildi ve kıtlığı önlemek adına gıda ürünlerinin ithalatını hızlandırdı. Cezayir ekonomisi büyük ölçekte enerji (doğal gaz) sektörüne dayanıyor. Bu özelliğiyle Tunus ve Fas’tan ayrılmaktadır.

Her üç ülkedeki ekonomik durumda derin yapısal sorunlar mevcuttur. Buna birde son yıllardaki uzun süreli siyasi çekişmeleri de eklemek gerek. Siyasal hareketlilik kendisini Cezayir’de yeni bir siyasi yapı, Fas ve Tunus’ta daha fazla hesap verebilirlik çağrısında bulunan protestolardı. Günümüzdeki siyasi ve sosyo-ekonomik görünüm, 2011’de başlayan Arap Baharı /Uyanışı ile şekillendi. Fakat Korona ile birlikte, salgın çekincesi insanları sokak gösterilerinden evlerine yönlendirerek, üç ülkenin hükümetleri üzerindeki toplumsal baskıyı hafiflettiği ve muhalefetin değişim arzusunu şimdilik sınırlandırdığı ihtimal dahilindedir.

Salgının etkileri netleştikçe, üç ülkenin uygulamalarındaki performansları da daha kolay değerlendirilecektir. Alt yapı, insani gelişme, yanlış ekonomik yönetim, yetersiz yatırım, eşitsizlik, sosyal güvencesizlik vd. Fas, Tunus ve Cezayir’in siyasi/ekonomik durumunu karakterize etmiştir. Korana ile mücadele, her üç ülkedeki hükümetlerin başarıya ulaşmaları adına bir fırsattır. Aksi takdirde salgın sonrası süreçte de, yönetimdekilerin toplumsal muhalefetle önceki benzer olayları yaşaması kuvvetle muhtemeldir.

.

Arap Ligi nereye?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

24 Mart 2020, Salı
Korona salgınının neredeyse tüm ülkelere yayılmasıyla, dünyadaki gelişmelerin birbirine ne kadar bağımlı olduğu bir kez daha anlaşıldı.
Bununla birlikte ülkelerin Korona gibi tüm dünyayı ilgilendiren sorunlar karşısında, bölgesel ve küresel düzeyde alınacak tedbirler de uluslararası kuruluşların gündeminde yer alıyor. Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) temel önlemleri ve Avrupa Birliği’nin (AB) alınacak tedbirler için mali yardımda bulunacağını açıklaması bu duruma örnek teşkil ediyor.

Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkeleri de Korona salgınından etkilenen coğrafyalardan biri. Arap Ligi (AL) üyelerinin, Lig’in tüzüğünü ve yapısını temelden değiştirmek için uzun süredir siyasi iradeye ihtiyaç duydukları bilinmektedir. Bu ihtiyaç son salgınla beraber iyice gün yüzüne çıkmıştır. DSÖ, AB vd. uluslararası yapılardan Korona hakkında yapılması gerekenler ve yardımlar hakkında eylem düzeyinde açıklamalar gelirken, AL’de herhangi bir eylem planından söz etmemesi, örgütün bölgesel ve küresel sorunlara yaklaşımındaki ciddiyetini ortaya koymaktadır.

Korona ile birlikte etkisizliği tekrar tartışma konusu olan AL’nin, kuruluşundan bu yana Arap devletleri arasındaki ve her hangi bir Arap ülkesindeki iç savaşı durdurmada başarılı olamadığı herkesin malumudur. Bununla birlikte Arap ülkeleri arasında somut bir ekonomik işbirliğini tesis edemedi. Uluslararası düzeyde herhangi bir Arap devletinin girişimini desteklemekten uzak kaldı. Lig özellikle 2011 yılında başlayan Arap Baharı / Uyanışı hareketlerinden sonra, Arap dünyasının imajını iyileştirme çalışmalarını gündemine bile almadı.

Aslında AL’nin etkisiz durumunu anlayabilmemiz için Lig’in yapısal sorunlarına dikkat çekmek gerekiyor. Birincisi, 1950’li ve 1960’lı yılların Cemal Abdül Nasır dönemindeki gibi Mısır, artık Arap dünyasının lideri değildir. İkincisi, birçok Arap ülkesindeki parçalanma çekincesi karşısında, Pan-Arap çabaları abartılı bir fantezi haline gelmiştir. Üçüncüsü, başta Yemen, Suriye, Libya vd. yerlerde Araplar arasındaki çatışmalarda tarafların çıkarları ön plandadır. Dördüncüsü, İran’ın Araplarla ilgili bazı işlere müdahale ihtimali ile etkili müttefikler kazanmasıdır. İşte kısaca belirtilen tüm bu sorun alanlarında, AL’nden herhangi bir umut beklenmesi hayalle eş anlamlıdır denilebilir.

AL’nin, Korona hakkında aldığı önlem, Mart 2020’deki Arap Zirvesi’ni iptal etmekten öteye gidemediği eleştiriler arasındadır. Aynı zamanda iptal edilen zirve, AL’nin 75. Kuruluş yıldönümüdür. Zirve yapılsa bile, AL’nin ekonomik, siyasi, güvenlik konularında başarılı işbirliği ve Korona hakkındaki tutumundan bahsedeceği pek bir şeyin olmadığını yine uluslararası gözlemciler tarafından dile getiriliyor. Bir bakıma Zirve gerçekleşse bile, AL’nin 75. Yıldönümünde kutlanacağı bir başarısından söz etmek mümkün değildir.

Çin’den sonra en çok Arap ülkelerinin komşusu İran’ı etkilediği bildirilen Korona salgınına karşı AL’nin sessiz kalması; zengin devletlerden imkânı kısıtlı ülkelere teknik ve mali yardım sağlamak; salgının yayılmasını en aza indirebilmek için koordinasyonun sağlanması adına gecikilmiş olabilir. Salgınla ilgili AL’nin hiç değilse, Yemen, Suriye ve Libya’daki Korona vakalarının istatistikleri hususunda çalışma yapması beklentiler arasındadır. Çünkü düzensiz giriş-çıkışlar, farklı yerlerden gelen yabancı savaşçılar ve devam eden çatışmalar bu üç ülkedeki salgın konusunda fikir sahibi olmamızı engellemektedir.

Peki AL çalışmalarını devam ettirmeli mi? Arap ülkeleri arasında hiç olmamaktansa, bir bölgesel kuruluşun olmasına olumlu bakılmaktadır. Ancak bunun işlevsel ve etkili olması tercih sebebidir. Elbette AL’nin, Afrika Birliği gibi verimli çalışabilen bir yapıya dönüşmesinde, üye ülkelerin alacağı tavır da önem arz ediyor. Korona salgını, AL’nin kendisini ispat etmesi açısından önemli bir fırsattır. Aksi takdirde AL, Genel Sekreter’in kıymet-i harbiyesi olmayan bildiriler yayınladığı bir kurum olmaktan öteye gidemeyecektir.

.

Diktatör Mübarek

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

21 Mart 2020, Cumartesi 00:17
Mısır’ı 30 yıl boyunca diktatöryel bir şekilde yöneten Hüsnü Mübarek geçtiğimiz 25 Şubat 2020 günü 91 yaşında vefat etti.
Mısır’ın eski başkanı Enver Sedat’ın 1981’de suikast sonucu öldürülmesi üzerine, yerine Hava Kuvvetleri Komutanı Mübarek başkanlığa getirildi. Hayatı çalkantılarla geçen Mübarek’in 1973’te birlikte katıldığı askerî geçit töreninde, Sedat’a karşı yapılan suikastten sağ kurtuldu. Hatta bu suikastin, Mübarek’in siyasette yükselişinin yolunu açtığı söylenebilir.

Mübarek iktidarının ilk ciddî iç sorunuyla 1986’da karşılaştı. Askerlik hizmet süresinin 3 yıldan 4 yıla uzatılacağı söylentileri, bazı güvenlik kuvvetlerince kabul edilmedi. Özellikle 17 bin kişilik Merkezi Güvenlik Kuvvetleri’nin hem görev süresinin uzatılması hazırlıkları hem de askerî şartları sebep göstererek isyan başlattı. Olaylarda 107 kişinin öldüğü kaydedildi.

Sina Yarımadası’ndaki, İsrail idaresindeki Taba bölgesinin Mısır topraklarına katılması Mübarek’in iktidarını güçlendirdiğine yorumlandı. Taba, 1967 Arap-İsrail Savaşı’ndan sonra iki taraf arasında anlaşmazlığın yaşandığı bölgeydi. 1986’daki başvurusu ile Uluslararası Tahkim, Mısır lehine karar vererek Taba’yı Mısır’a verdi.

Sedat’ın 1978’de İsrail’le imzaladığı Camp David Anlaşması’nın ardından, Arap Birliği, Mısır’ın üyeliğini dondurmuştur. Mübarek döneminde 1989’da Mısır’ın, Arap Birliği’ne geri dönmesi de, sadece Mısır için değil, bölge açısından da bir gelişmeydi.

Mübarek rejiminin diğer taraftan yüzleştiği zorluklardan biri de 1990’larda yükselişe geçen aşırılık yanlılarıydı. 2000’li yıllarda da turistlere yönelik saldırılar devam etti. 2004’te Sina Yarımadası’ndaki turistlere bombalı eylemde 34 kişi ölmüş ve 171 kişi de yaralanmıştı. Bir yıl sonra, Şarm El Şeyh’de bir dizi patlamada 88 kişi ölürken, 150 kişi yaralanarak zarar görmüştü. Bütün bu gelişmelerin Mısır’ı uluslar arası arenada da zor duruma düşürmüş ve Mübarek rejiminin güvenliği sağlayamadığına delil niteliğindeydi.

Mübarek, 1991 yılındaki Körfez Savaşı’nda Kuveyt’i desteklemişti. Saddam Hüseyin liderliğindeki Irak’ı, Kuveyt’ten çıkarmak için ABD’nin desteklediği Arap ordularının koalisyonunun teşkilâtlanmasında rol oynamıştı. Mübarek 1995’te Etiyopya’nın başşehri Addis Ababa’ya gerçekleştirdiği ziyarette, motosikletli silâhlı bir grubun suikast girişiminden kurtulmayı başarmıştı.

Mübarek 2005’te Parlamento’dan, Mısır Anayasası’nın 76. Maddesi’nde değişikliğe gitti. Değişiklikle izinli siyasî partilerin Cumhurbaşkanlığı seçiminde aday gösterebileceklerinin önü açıldı. Mübarek 2005 yılındaki seçimleri kazanarak yüzde 88 oy oranıyla üst üste 5. kez Cumhurbaşkanı seçilmişti. Ancak muhalefet adayları ve bağımsız gözlemciler sandıklarda tesbit ettikleri “yaygın düzensizlikleri” kınadılar. Önceki seçimlerde de benzer durumların yaşandığı, âdil, hür, şeffaf ve demokratik seçimlerden uzak kalındığı belirtilmişti.

2005’teki bir diğer gelişme de Mübarek oğlu Cemal Mübarek hakkındadır. İktidardaki Ulusal Demokrasi Partisi (UDP)’nin ikinci adamı olan Cemal Mübarek’in, babasının vefatı veya görevden ayrılması durumunda hem partinin hem de ülkenin başına geçeceği durumuydu. Cemal Mübarek’in bu anti-demokratik pozisyonuna karşı Kefaya (Yeter) Hareketi gösteri düzenledi. Kefaya (Yeter) Hareketi, 2011’deki Arap Baharı protestolarında da ön sırada yer almıştı.

Mübarek’in UDP, 2010’daki seçimlerde Parlamento’daki 508 sandalyeden 420’sini kazanması dikkatleri çekmişti. İnsan hakları örgütleri ve muhalefet, rejimi başkalarının yerine oy kullanmak ve seçmenleri korkutmakla suçladı. Fakat hükümet seçimlerin âdil olduğunu iddia etti. Mübarek ve destekçilerinin, 2010 seçimlerinde de diktatöryel bir tutum sergiledikleri kuvvetle muhtemeldir.

2011 yılı ise bütün Kuzey Afrika ve Ortadoğu ülkeleri için kırılma/dönüm noktası oldu. Bölgede başlayan Arap Baharı / Uyanışı, Mısır’da toplumun siyasi, ekonomik, sosyal, dini vb. sebeplerle ortaya çıkmıştı. Gösteriler 25 Ocak 2011 ile 18 Şubat 2011 tarihleri arasında gerçekleşti. Halkın “Mübarek gitsin / rejim gitsin” taleplerine Mübarek dirense de, boyun eğmek zorunda kalarak 18 Şubatta istifasını vermişti. Aynı yıl Nisan ayında protestocuların ve toplumsal muhalefetin talepleri üzerine, Mübarek ve oğulları Cemal ile Alaa, göstericilerin öldürülmesi ve yolsuzluk suçlamaları ile tutuklanarak hapsedildiler. Yargılamalar sonucunda Mübarek, 25 Ocak devrimi esnasında yüzlerce vatandaşın öldürülmesinden suçlu bulundu. Mübarek ve iki oğlu, Mayıs 2015’te başkanlık sarayı için ayrılan parayı zimmetlerine geçirme ve kamu fonlarına el koymak suçundan da mahkûm edildiler.

Geçtiğimiz 25 Şubatta vefat eden Mübarek’in cenaze töreni, top arabaları ve selâm duran askerler eşliğinde yapıldı. Cenaze törenine mevcut Cumhurbaşkanı Abdel Fettah El Sisi, bakanlar ve ordu mensupları katılarak, “Mısır’da Mübarek’siz Mübarek rejimi”nin devam ettiğinin selâmını verdiler.

..

Korona virüsünün küresel ekonomiye etkileri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

17 Mart 2020, Salı 00:11
Çin’de ortaya çıkan ve dünya ülkelerinin hemen hemen hepsine yayılan Korona Virüsü, petrol fiyatlarının düşüşüne neden oldu.
İki önemli petrol üreticilerinden Rusya’nın, Suudi Arabistan liderliğindeki OPEC’in (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) küresel petrol arzını kısıtlayarak fiyatları korumaya yönelik tavsiyesini reddetmesinin ardından 6 Mart’ta başladı. Halbuki, petrol arzı ve fiyat konuları, OPEC üyesi ve üyesi olmayan petrol üreticisi ülkeler arasında 30 Kasım 2017’de imzalanan “OPEC + Anlaşması”nın bir paçasıydı. Böylece Korona Virüs’ün, OPEC + Anlaşması’nı devre dışı bıraktığı söylenebilir.

Suudi Arabistan’a göre, Korona salgını, küresel petrol talebini azalttı. Suudi yönetimi küresel petrol arzının kısıtlamasında bu talep azalmasını hafifletmek için bir anahtar araç olarak değerlendirdiği belirtiliyor. Rusya’nın reddetmesine cevap olarak, Suudi devletine ait Saudi Aramco petrol şirketi önümüzdeki ay ham petrol üretimini günde 12.3 milyon varile çıkaracağını açıkladı. Ayrıca Suudi Arabistan, Rusya’ya cevap vermek için ham petrolde varil başına 6 ile 8 dolar indirime gitti. Zaten Korona dolayısıyla korkan yatırımcılar, birde yer yer yüzde 30 kadar düşüş gösteren petrol fiyatlarıyla da yüzleştiler. 1991 Körfez Savaşı’ndan bu yana, petrol fiyatlarında böyle ciddî bir düşüş görülmediği bildiriliyor.

Enerji araştırma şirketlerinden Clipper Data’nın Emtia Araştırmaları Direktörü Matt Smith, Rus lider Vladimir Putin’in “ABD petrol endüstrisine zarar vermek için Korona salgınından faydalandığını” ileri sürüyor. Hatta Smith’in iddiaları arasında “borçlu ve yüksek petrol fiyatları üzerinden işlem gören ABD petrol sanayiinin, Putin tarafından daha ucuz petrol fiyatlarıyla çökertilmeye çalışıldığı” bulunuyor. Yine Smith’in iddialarında “Rusya-Suudi ham petrol fiyat savaşının, ABD petrol şirketleri arasında iflâs korkularına yol açtığı” mevcuttur.

Rusya-Suudi petrol fiyatı mücadelesine ek olarak, Korona salgınının küresel ekonominin bu çeyreğinde resesyona girdiğinden korkuluyor. Çok uluslu Amerikan firmalarından Boeing’den 11 Mart günü yapılan açıklamada “işe alımların durdurulduğu ve mevcut nakitini korumak için ilâve tedbirler aldığını” bildirerek Korona’nın seyahat sektörü üzerindeki etkisini gösteriyor. Çin yatırımlarına büyük ölçüde bağımlı olan Latin Amerika bölgesinden Venezuella’nın petrol sanayii, Kolombiya’nın çiçek üreticileri, Şili’nin meyve ihracatçıları ve Meksika’nın muhtelif üretim tesisleri de dahil olmak üzere bir çok sektör sıkıntılar yaşıyor.

Ekvador Devlet Başkanı Lenin Moreno 10 Marttaki beyanatında “çok hassas ve çok zor bir dönemden geçtiklerini, bir felâket senaryosu ile karşı karşıya olduklarını, salgından dolayı bütçeden 1.4 milyar dolarlık indirim yaptıklarını” belirtti. Moreno’nun bütçeden indirim ifadesinden sonra, Ekvador’da sosyal huzursuzluk riskinin arttığı da beklentiler arasındadır. İngiltere’de de Exchequer Valisi Rishi Sunak ise “ekonomide istikrar, güven ve Korona ile mücadele için 30 milyar sterlin âcil durum teşvik paketi” açıkladıklarını aktardı. Ukrayna Merkez Bankası da Korona’dan olumsuz etkilenen piyasada, Ukrayna parası Grivnas’ın ABD doları karşısında değer kaybını önlemek üzere 250 milyon dolar satışı gerçekleştirdi. Dünyadaki bütün hükümetler şu anda Korona’dan dolayı sağlık tedbirleri alırken, diğer taraftan ekonomik ve sosyal problemlerle de karşı karşıya kalacakları anlaşılmaktadır.

Salgın dolayısıyla birçok ülkede insanların marketlere hücum etmesi, aşırı alış veriş yapmaları ile ürün tedarik zincirinde de bozulmalar yaşanıyor. Aşırı talep sebebiyle uluslar arası piyasalarda bazı ürünlerin bulunmaması, fiyatının aşırı yükselmesi veya karaborsaya düşmesi bu duruma delil niteliğinde.

Korona’nın daha da ilerlemesi düşünülürse işten çıkarmaların gerçekleşeceği, ham maddeye erişemeyen üreticilerin küçülmeye gideceği, piyasada ürün kıtlığı yaşanacağı vb. ihtimaller ülkelerin ve büyük şirketlerin gündeminde mevcuttur. Salgının insanî, ekonomik, sosyal maliyetlerinin beklenilen tahminleri aşmaması ümit edilmektedir.

.

unus’ta yeni hükümetin öncelikleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

14 Mart 2020, Cumartesi
Arap Baharı/Uyanışı’nın 2011 yılında ilk başladığı ülke Tunus’ta, Ekim 2019’da Cumhurbaşkanlığı ve genel seçimleri gerçekleştirildi.
Adaylardan Kais Saied, yüzde 72.71 oranıyla Cumhurbaşkanı seçilmişti. Tunus’ta Müslüman Kardeşler’in Raşid Gannuşi liderliğindeki siyasî kanadı Nahda Partisi’nin adayı Abdelfatah Mourou ise yüzde 12.88 oy oranıyla Cumhurbaşkanlığı seçimlerini 3. tamamlamıştı.

Genel seçimlerin sonuçlarına göre 217 üyeli Parlamento’da Nahda Partisi (İslâmcı) 58, Demokratik Blok (sosyal demokratlar, pan-Arap milliyetçiler, bağımsızlar) 41, Tunus’un Kalbi Partisi (liberal) 38, Karama Partisi (popülist İslâmcı) 21, Özgür Anayasa Partisi (anti-İslâmcı) 17, Ulusal Reform Partisi (seküler, liberal, bağımsızlar) 15, Tahya Tunus Partisi (seküler liberaller) 14, Mustakbel Partisi (bağımsızlar) 9 ve diğerleri 8 sandalye kazandılar. Tunus’ta adaylar ve partiler birbirleriyle ittifak yaparak seçimlere girdiler. Seçimler sonrasında bazı Parlamenterler kendi partilerine geçerek, Parlamento’da 21 partinin temsil edilmesine sebep oldular.

Partilerin kendi aralarındaki görüşmelerde anlaşamamaları sebebiyle, Tunus’ta yaklaşık 4 aydır hükümet kurulamamıştı. Ülkede sendikalar ve ticaret odaları hükümetin kurulmasında arabulucu rol oynadı. Hatta Cumhurbaşkanı Saied, anlaşmaya varılamayarak hükümetin kurulamaması halinde, yeni seçimlerin yapılacağı hususunda siyasî partilere sert uyarılarda bulundu.

Hükümeti kurmakla görevlendirilen Elyes Fakhfakh, Nahda Partisi’yle uzun uğraşlar sonucu anlaşarak koalisyon hükümetini kurmayı başardı. Fakhfakh’ın koalisyonunda Nahda Partisi, Tahya Tunus Partisi, Achaab Tunus Partisi, Tayar El Mahaba (Sevgi Akımı) Partisi, El Badil Partisi gibi küçük partiler ve bağımsızlar yer almaktadır. Tunus’un yeni hükümeti 8 Mart 2020 Pazar günü, 129 kabul ve 77 retle Parlamento’dan güven oyunu alarak resmen görevine başladı.

Tunus’ta 2011 yılındaki devrim hareketinden sonra, ülke için Yeni Anayasa’yı hazırlayan Kurucu Meclis Üyelerinden Mahmud El-May “gerçek reformlar olmadan kemer sıkma tedbirlerinin uygulanmasının mümkün olmadığını” belirterek, halkın yeni hükümetten sosyo-ekonomik reformları gerçekleştirmesinde umutlu olduğuna değiniyor. Tunus’ta geri kalmış dezavantajlı bölgelerde kalkınma, yatırım ve reformlara ihtiyaç bulunuyor. Bugün ülke ekonomisinin yüzde 45’i kayıtdışıdır. Kayıtdışı ekonomiyle mücadele yeni hükümetin hedefleri arasında. Yine kaçakçılık, yolsuzluk, enflasyon, işsizlik, yoksulluk, gelir dağılımı adaletsizliği, bölgeler arası eşitsizlik ve yatırım yapmak için bürokratik engellerin azaltılması da hükümetin gündeminde.

Uluslar arası Kriz Grubu ise, Tunus para birimi Dinar’ının 2016’dan bu yana Euro karşısında yüzde 40’dan fazla değer kaybına uğrayarak, Tunuslular’ın satın alma gücünü zayıflattığına dikkat çekiyor.

Tunus Üniversitesi’nden Corinna Mullina, ekonomik sorunların sosyal patlamalara yol açabileceğine işaret ediyor. Mullina, yeni hükümetteki bazı partilerin, IMF’nin talep edeceği, uygulanmakta olan sübvansiyonların kaldırılması ve işletmelerin özelleştirilmesi gibi kemer sıkma tedbirlerine itiraz edeceğini aktarıyor. IMF görüşmelerine ek olarak Tunus’un, Dünya Bankası, Afrika Kalkınma Bankası ve Avrupa Birliği’nden de borç alma girişiminde bulunması muhtemeldir. Belirtilen uluslar arası kuruluşlardan alınan ve alınması planlanan kredi ile borç siyasetinin, geçmişte olduğu gibi Tunus toplumunda sosyal hareketliliklere ve emek aktivistlerinin halk direnişine yol açacağı tahminler arasındadır.

Tunus İstatistik Kurumu’nun 2020 yılı Şubat ayı ekonomik göstergelerinde olumlu gelişmeler de mevcut. Bu gelişme 2020 Ocak-Şubat karşılaştırmasında ticaret açığının yüzde 19 oranında azalma göstermiş ve enflasyonda yüzde 2,2 düşüş gözlenmesi şeklinde sıralanıyor. Ancak mevsimsel gelişmeler yeterli olmadığı herkesçe bilinmektedir.

Tunus’un 2011’deki benzeri bir sosyo-ekonomik patlamaya (Arap Baharı) sahne olmaması için, yeni hükümetin âcilen toplumsal ve ekonomik istikrarı sağlaması zorunluluktur.

.

S. Arabistan’da Prenslerin tutuklanması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

10 Mart 2020, Salı
Suudi Arabistan’da Kral Selman’ın, Sadâkat Konseyi’nin (Biat Heyeti) kararıyla 21 Haziran 2017’de veliahtlığı, Prens Muhammed bin Nayif’ten alıp, oğlu Muhammed bin Salman’a vermesiyle birlikte, ülkede yeni bir döneme girildi.
Yeni dönemde Veliaht Prens Salman, reformlara başlayarak ilk işi ülkesi için “2030 Vizyonu”nu hazırlatmak oldu. Vizyon’da özellikle ekonomide petrole bağımlılığın azaltılması ve yerine yeni oluşturulacak yatırım alanlarına yabancı sermayedarların getirilmeye çalışılması dikkat çekiyor. Salman, gün geçtikçe iktidarını güçlendirerek Batı ve dünya kamuoyunda adından çokça söz ettiren bir isim oldu.

Salman, ülkesinde kadınların eğitim, araba kullanma vb. hürriyet alanını genişletti. Veliaht Prens’in göreve gelir gelmez ordu, bürokrasi ve devlet kademelerinde değişikliklere gitmesi ise, Kraliyet ailesi içindeki rakiplerinin dikkatini çekmişti. Aynı zamanda bölgede İsrail’le yakınlaşması gözlerden kaçmadı. Bu durum Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri, Umman gibi Körfez ülkelerinin de İsrail’le sıcak ilişki kurmasının önünü açtı denilebilir. Böylece Salman, klâsik Suud siyasetinin dışına çıktığını göstermiş oldu.

Salman’ın “bütün dinlere açık ılımlı bir İslâm ülkesi olacağız” ifadesinden sonra, 28 Mart 2018’de kendisine atfedilen “müttefiklerimiz istedi diye Komünizmi durdurmak için Vahhabiliği yaydık” şeklindeki açıklamalarının Batı tarafından olumlu karşılandığı kuvvetle muhtemeldir. Bu açıklamalarla Suudiler’in dönem dönem birbirine zıt politikalar içerisine girdiği anlaşılmakta.

Veliaht Prens değişikliğiyle birlikte, Suud hanedanlığı içerisindeki dengelerde sarsılma olduğunu söylemek doğru olacaktır. Salman’ın talimatı ile Kasım 2017’de, yolsuzluk suçlamalarıyla aralarında Alwaleed bin Talal’ın yer aldığı milyarder Suudi Prenslerin tutuklanarak, Riyad’daki Ritz-Carlton Otel’de bulundurulmaları daha sonra “yanlış anlaşılma” olarak duyurulmuştu.

S. Arabistan’da 7 Mart 2020 itibariyle, Veliaht Prensi devirmek için darbe hazırlığında olduğu iddia edilen en az 20 kadar Prensin, Salman’ın talimatıyla gözaltı ve tutuklanmaları uluslar arası haber kaynaklarında belirtiliyor. Tutuklananlar arasında Kral’ın kardeşi muhalif olarak nitelenen Prens Ahmed bin Abdulaziz, Kara Kuvvetleri İstihbarat ve Güvenlik Kurumu eski başkanı Prens Nayef bin Ahmed bin Abdulaziz, önceki Veliaht Prens Muhammed bin Nayif ile üvey kardeşi Prens Nawaf da yer alıyor. Merhum Kral Abdullah’ın oğlu, Ulusal Muhafız Birliği eski başkanı bir dönem adı taht için geçen 65 yaşındaki Prens Miteb bin Abdullah’dan da haber alınamadığı bildiriliyor.

Tutuklamalar hakkında, Veliaht Prensin, hanedan ailesinde kendisine öncelikli rakip gördüğü amcası Prens Ahmed bin Abdulaziz’e karşı bir tasfiye hareketi şeklinde de değerlendiriliyor. Veliaht Prensin, Riyad’da Kasım 2020’de gerçekleştirilecek G-20 Zirvesi öncesinde Kral olmayı planladığı da iddialar arasında. Veliaht Salman’ın tutuklamaları başlatma sebebi olarak “en büyük destekçisi Donald Trump’ın, yeniden ABD başkanı seçilememe ihtimali” de gösteriliyor.

Reuters Haber Ajansı’na göre, Salman’ın “Amerikalılar ve diğerleri de dahil olmak üzere yabancı güçlerle bir darbe yapmak için temas kurmakla” suçladığını bildiriyor. Tutuklamalar ile bir tasfiyenin gerçekleştirildiği, Salman’a meydan okuyacak hiçbir rakibin kalmadığı yönünde yorumlar yapılıyor. Yine tutuklanan Prenslerin vatana ihanetle suçlandıkları, güçlü kabilelerin desteğiyle darbeyi tartıştıkları ancak bir sonraki aşamalara gidemedikleri de yapılan değerlendirmeler arasında. İlk defa The Wall Street Journal’da yayınlanan tutuklama haberlerine, Suudî yönetimince herhangi bir yorum yapılmadı. Hatta Kral’ın tutuklamaları onayladığı gelen haberler arasında.

Şu anda tutukluların tamamının isimleri açıklanmış değil. İsimler açıklandıkça ve tutuklamalar devam ettikçe konunun daha fazla tartışılacağı aşikârdır.

..

srail seçimleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

07 Mart 2020, Cumartesi
İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’nun şahsında ve çevresindeki yolsuzluk, rüşvet, dolandırıcılık gibi güven sarsıcı gelişmeler Şubat 2018’de İsrail iç siyasetini hareketlendirmişti.
İsrail’deki yolsuzluk ve rüşvet suçlamaları, Netanyahu Başbakanlığı’ndaki koalisyon hükümetinin sonunu getirmişti. 120 temsilcinin bulunduğu İsrail Parlamentosu Knesset’te koalisyon hükümeti 66 sandalye ile çoğunluğa sahip bulunmaktaydı.

Siyasî ve ekonomik istikrarsızlıklar İsrail’e 9 Nisan 2019 seçimlerinin yolunu açmıştı. Ancak bu seçimde hiçbir parti hükümeti kurmak için çoğunluğu sağlayamamıştı. Dolayısıyla 17 Eylül 2019’da tekrar seçimlere gidilmişti. Seçimler sonrasında siyasî istikrarın sağlanamadığı İsrail’de geçtiğimiz 3 Mart 2020’de bir kez daha seçimler yapıldı. İsrail Merkezi Seçim Komitesi, kesin seçim sonuçlarının 10 Mart’ta ilân edileceğini bildirdi. Kullanılan oyların yüzde 99’unun sayımı 5 Mart günü itibariyle tamamlandığı kaydediliyor. Gayri resmî sonuçlara göre Netanyahu’nun Likud Partisi 36, Netanyahu karşıtı Mavi Beyaz İttifakı 33, Ortak Katılım Listesi 15, Shas Partisi 9, Birleşik Torah Judaizmi 7, Yisrael Beytenu (İsrail Bizim Ev) 7, Çalışma-Gesher-Meretz 7 ve Yamina (Yeni Sağ) Partisi 6 sandalye kazandılar.

Hal-i hazırdaki sonuçlar Knesset’te ittifak, katılım ve birlikleri şu şekilde belirledi. Sağ Kanat Blok 58, Orta-Sol 40, Ortak Katılım Listesi 15, Yisrael Beytenu (İsrail Bizim Ev) 7 sandalye olarak şekillendi. İsrail’de siyasî partiler seçimlerde farklı ittifaklar içerisinde yer alırken, diğer taraftan Knesset’te de başka parti veya gruplarla hareket edebilmektedirler.

Seçimler Mart ayı sonunda rüşvet, yolsuzluk ve güven ihlâli dolayısıyla yargılanacak Netanyahu için referandum niteliğinde. Her ne kadar Likud birinci parti olsa da tek başına hükümet kurması zor görünüyor. Ancak Likud’suz bir koalisyonun kurulması mümkün görünmemektedir.

Yisrael Beytenu (İsrail Bizim Ev) lideri eski Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Avigdor Lieberman ise, Likud ve ultra ortodoks partiler ve Ortak Katılım Listesi’yle herhangi bir koalisyona girmeyeceklerini belirtti.

Seçimleri önde tamamlayan Netanyahu’nun başarısı yeterli değil. Bütün suçlamalara rağmen Netanyahu’nun seçim zaferi 2020 Ocakta ABD Başkanı Donald Trump’ın duyurduğu “Barış Planı”na dayandığı değerlendiriliyor. Bununla birlikte Doğu Kudüs’ün gündemde tutulması ve yeni yerleşim yerlerinin açılması yönündeki politikası aşırı milliyetçi müttefiklerinin desteğini almak ihtimalidir. Diğer taraftan Netanyahu, başbakan olarak yargılanırsa ülkede muhtemel Anayasal bir krizin meydana gelmesi ihtimaller arasındadır.

Netanyahu’nun koalisyon kurmak için Arap kökenli seçmenlerin ve yükselişteki Ortak Katılım Listesi’nin desteğine başvurabilir. İsrail’de siyasî unsurların birkaçı hariç, seçim sonrası pozisyonlarını netleştirmiş değil. Dolayısıyla Netanyahu’nun hükümet kurmak için gerekli olan 61 sandalyeyi ulaşması zor bir süreç olacak.

Seçimin birincisi Netanyahu. Ancak mevcut haliyle zaferini ilân edemiyor. İsrail’de zafersiz seçimlerden dolayı, bir daha seçimlere gidilmesi kuvvetle muhtemeldir.

.

Corona Virüs’ün pasaportu var mı?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

03 Mart 2020, Salı
Suriye’de, askerlerimizin şehit edilmesi üzerine Türkiye’nin başlattığı operasyon ve mültecilerin Avrupa’ya geçişini durdurmama kararı alınmasıyla yeni bir sürece girmiş bulunmaktayız.
Türkiye hem askerî harekâtla hem de diplomasî yollarıyla çözüm arayışı içerisinde. Birde Türkiye’nin geçici koruma altındaki sığınmacılar hakkındaki politika değişikliği ile başta Yunanistan olmak üzere Avrupa ülkelerini yeni bir mülteci korkusu sarmış durumda.

Son bir haftadır gündem tabiî olarak Suriye’deki gelişmelere yoğunlaşmış vaziyette. Ancak yine ölümcül, unutulmaması gereken ve giderek yayılan bir konu daha var. O da Corona Virüsü. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’nün tanımlamasıyla Covid-19 salgını. Geçtiğimiz 2019 Aralık ayında Çin’de ortaya çıkan virüs, önce çevre ülkelere sıçrayarak, devamında dünya geneline yayılmakta. Yine DSÖ’ye göre Corona, önceki SARS ve MERS vb. virüslerle karşılaştırıldığında ölüm oranı daha düşük. Ancak yayılma alanı çok daha geniş. DSÖ, tesbit edilen vak’alarda ölüm oranını yüzde 2 olarak belirtiyor.

Elbette Türkiye’de olduğu gibi, diğer ülkelerde de Sağlık Bakanlıkları ve yetkili kurumlar salgına karşı muhtelif tedbirler alıyorlar. Fakat mülteci ve sığınmacı hareketliliğinin yüksek olduğu Ortadoğu ülkelerinde, virüse karşı daha sıkı tedbirler gerekiyor.

Cezayir’de ilk Corona vak’ası 25 Şubat’ta 1 kişide tesbit edilirken, Sağlık Bakanı yurtdışından gelen İtalyan uyruklu bir şahsın karantinaya alındığını ifade etmişti. Bahreyn’de vak’a sayısı 47 şeklinde açıklanırken, İran’dan gelen 3 kişide virüs tesbit edilmesiyle birlikte Manama yönetimi, vatandaşlarının İran’a seyahat etmesini yasakladı. Mısır’da da 19 Şubatta virüs taşıyıcısı 1 kişinin tedavi neticesinde iyileştiği bildiriliyor.

İran ise, Çin’den sonra virüsten en çok etkilenen ülkeler arasında sayılabilir. Ülkede 24 Şubat itibariyle 978 vak’a mevcutken, en az 54 kişinin öldüğü ifade edildi. İran Sağlık Bakanı Saeed Namaki, virüs dolayısıyla ülkedeki bütün okulların 28 Şubat’tan başlayarak 3 gün tatil edileceğini açıklamıştı. Tahran yönetimi 27 Şubatta aldığı kararla, Çin vatandaşlarının ülkeye girişini yasakladı. Bakanlık “ülke içindeki zorunlu olmayan gezilerden kaçınılması ve kutsal bölgelerdeki toplanmalara sınırlama getirmeyi planladığını” duyurdu. Virüs vak’asının yüksek görüldüğü İran’da yönetim, komşu ülkeler Türkiye, Irak, Afganistan, Ermenistan ve Pakistan sınırlarını kapattı.

Irak’ta 19 ve Kuveyt’te 46 vak’a görülürken, bu kişilerin İran’ın Meşhet şehri gezisinden geri geldiklerinde hastalığın tesbit edildiği ileri sürüldü. İsrail’de 4 vak’a tesbit edildi. İsrail de vatandaşlarına Çin, Hong Kong, Makao, Taylanda, Singapur, Güney Kore ve Japonya’ya seyahat yasağı getirdi. İsrail aynı zamanda 180 Güney Koreli turisti ülkesine göndererek tedbir almaya çalışıyor.

Lübnan’da 10, Umman’da 6, Katar’da 3 ve Birleşik Arap Emirlikleri’nde 21 virüs vak’ası belirlendi. Bu sayılar her geçen gün artıyor. Virüsün Ürdün, Suudi Arabistan vd. Ortadoğu ülkelerinde de ortaya çıkması ihtimal dahilindedir.

Türkiye’de de diğer bölge ülkelerinde olduğu gibi virüs karşı bir dizi tedbirler alındığı yetkililerce ifade ediliyor. Hatta Türkiye, İran sınırını kapattığını açıklamıştı. Ancak ülkemize İran, Irak ve özellikle Suriye üzerinden kaçak yollarla gelen mülteciler unutulmamalı. Çünkü bunlar pasaport göstererek sınır kapılarından ve sağlık kontrolünden geçmiyorlar. Dolayısıyla asıl virüs tehlikesinin, kaçak olarak ülkeye giriş yapanlarda olacağı muhtemeldir.

Kaçak pasaportsuz geçişler, Anthony D. King’in küresel çevre ve hastalıklar hakkındaki şu cümlesini hatırlamama vesile oluyor: “Küresel ekolojik bağımlılıkların muazzam etkisini unutmamak gerek. Çernobil’in (26 Nisan 1986) zehirli bulutları buraya doğru geldiklerinde, sınır kapısında durup, pasaportlarını gösterip, sizin topraklarınıza yağabilir miyim? demediler. Esip geldiler ve Galler’e ve Çernobil’in nerede olduğunu bile bilmeyen topraklara yağdılar.” King’in Galler’ine yağan nükleer radyasyonlu bulutlar, Türkiye’ye de yağmıştı. Hem de pasaport göstermeden.

Komşumuz Gürcistan’da da virüs tesbit edildiği haberlerde kaydediliyor. Corona, komşu ve bölge ülkelerde özellikle İran’da yayılırken, kimi kaynaklara göre 5 buçuk milyon mülteciyi barındıran Türkiye’de, ülke ve şahıs olarak virüse karşı daha tedbirli olmakta fayda vardır.

.

Sudan: El-Burhan’ın Netanyahu ile görüşmesi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

29 Şubat 2020, Cumartesi 00:01
Sudan’da 19 Aralık 2018’de yüksek ekmek fiyatları, döviz sıkıntısı vb. sosyo-ekonomik sebeplerle başlayan “Ekmek Protestoları” 4 ay kadar sürmüştü.
Protestoların sonucunda ülke, Devlet Başkanı Ömer El Beşir’in 1989’da darbe ile geldiği iktidara, 11 Nisan günü ordunun darbesi ile veda etmesine sahne oldu.

Beşir’in iktidardan uzaklaştırılmasından bu yana Sudan’da siyasî istikrar henüz tam olarak sağlanabilmiş değil. Sudan Konsey Başkanı General Abdel Fettah El-Burhan, siyasî ve idarî kurumlara haber vermeden, Uganda’nın Entebbe şehrinde geçtiğimiz 3 Şubat günü İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu ile görüşmelerde bulundu.

Burhan’ın Netanyahu ile görüşmesinden Sudan Dışişleri Bakanlığı, siyasî partilerin koalisyonu ve askerî güvenlik kurumu ile ittifak halindeki geçici otoritenin sivil bileşenini meydana getiren meslek örgütleri vb. yapılardan oluşan “Hürriyet ve Değişim Güçleri”nin de bilgilerinin olmadığı ileri sürülüyor. Bir de Hürriyet ve Değişim Güçleri’nin, Burhan’ın izinsiz görüşmesinin, ülkenin Anayasal Bildirgesi’ne aykırı olduğunu ihtiva eden bir açıklama yaptı. Buna karşın Burhan’ın basına verdiği beyanatta “yolculuğundan iki gün önce Başbakan Abdalla Hamdok’u bilgilendirdiğini” ifade etmişti. Ancak Hamdok, “Burhan’ın böyle bir bilgilendirmeyi yapmadığını” açıklayarak, Burhan’ın beyanatını boşa çıkarmış oldu.

Burhan ise, Netanyahu ile gerçekleştirdiği görüşmeyi “Sudan’ın pariah (uluslar arası toplumdan dışlanmışlık) statüsünden kurtulmasını sağlamak, Sudan’ın muazzam borç yükünü hafifletmek” vd. şeklinde sıralayarak savunuyor. Sudan makamlarından izinsiz yapılan görüşmenin, Sudan’da İsrail’in yanında yer alan bir askerî aktörün (Burhan) oynadığı rol biçiminde tanımlayanlar mevcut.

Aslında oynadığı iddia edilen rol itibariyle Burhan, Sudan için ilk örnek değil. Daha önce eski Cumhurbaşkanı Cafer Muhammed En-Numeyri ile Burhan benzerlik gösteriyor. 1982’de Numeyri, Suudi iş adamı (silâh tüccarı) Adnan Khashoggi’nın aracılığıyla, dönemin İsrail Savunma Bakanı Arel Sharon ile Kenya’da gizli bir toplantı yaptığı iddialar arasında. Bugün ABD’ye dayandırılan “Burhan’ın alternatifi yok” söylemi, 1982’deki Numeyri-Sharon görüşmesinden kalan siyasî mirastır denilebilir.

Numeyri de, Sudan’da 1969’da askerî darbe ile iktidara geldi ve 1985’e kadar ülkeyi yönetti. Numeyri, Mısır Cumhurbaşkanı Enver El-Sedat’ın 1978’de İsrail’le yaptığı Barış Anlaşması’nı ilk alkışlayanlardandı. Mısır’ı örnek alan Sudan ordusu, ABD küresel güvenlik rejiminin bir parçası haline gelmişti. Diğer taraftan Sudan ordusu, ABD ile birlikte Bright Star adındaki tatbikatlara da katıldı. Hartum’da 1985’te bütçe ve sübvansiyon kesintilerinin sebep olduğu ayaklanmalar başladığında, Nümeyri, ABD’de Başkan Ronald Reagan ile Sudan’daki gelişmeleri izlemekteydi.

Cemal Abdul Nasır döneminde Mısır-İsrail çatışmalarından dolayı, İsrail yeni bir dış politikayı “Çevre Doktrini”ni uygulamaya başladı. Çevre Doktrini, Arap ve Arap olmayan ülkelerdeki dinî ve etnik azınlıklarla ittifak kurmayı hedeflemekteydi.

İsrail iç politikasında rüşvet, yolsuzluk, dolandırıcılık, güven ihlâli gibi konulardan suçlanan Netanyahu, Burhan’la yaptığı görüşmeyi kendi iç kamuoyuna başarılı bir şekilde yansıtarak, vatandaşlarının dikkatini başka bir yöne çekmeye çalıştığı da aşikârdır.

Yaşanan gelişmeler Hartum’daki sivil Hamdok hükümeti ile Burhan liderliğindeki askerî-paramiliter güvenlik bloğu arasındaki güç paylaşımı sorununu ortaya çıkarmış ve Sudan’da ikili iktidar yapısını ispatlar niteliktedir. ABD-İsrail destekli Burhan’ın, Mısır’daki Sisi gibi bölgedeki tarihî ABD stratejinin uyumlu adamı olma yolunda ilerlediği ihtimal dahilindedir.

.

Stockholm Anlaşması ve Yemen’de esir değişimi

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

22 Şubat 2020, Cumartesi
Stockholm Anlaşması, Yemen’de çatışan taraflar arasında 13 Aralık 2018’de imzalandı.
Anlaşma başlıca Hudaydah şehri, Hudaydah, Salif ve Rass Issa limanlarını, Taiz hakkında bir anlayış beyanı ve esir değişimini aktive etmek için yürütme mekanizması kurulmasını kapsıyor. Ayrıca BM Güvenlik Konseyi 2018 yılı 2451 Sayılı Kararı ile Anlaşma’yı onaylamıştı. Geçen zaman içerisinde esirlerin değişimi için teknik komite kurularak, lojistik başlıklar tartışılmış ve tarafların aldığı inisiyatiflerle yüzlerce esirin serbest bırakılması sağlanmıştı.

Stockholm Anlaşması, esirlerin değişiminde umut kaynağı olurken, Yemen’in güneyindeki Suudi askerî varlığına karşı gerilim yükseliyor. BM ve Yemen yerel kaynakları, taraflar arasında 1.400 savaş esirinin dahil olduğu büyük orandaki değişimin yakın zamanda gerçekleşeceğini tahmin ediyorlar. Yemen eski Savunma Bakanı General Mahmud El-Sebehi, General Nasser Mansour, Yemen Reform Partisi lider kadrosundan Muhammed Qahtan serbest bırakılacak önemli isimler arasında. Bununla birlikte değişime tabi tutulacak esirlerin 4 kişiden biri veya ikisinin Suudi ya da Sudan vatandaşlarının oluşturacağı uluslar arası basında kaydediliyor.

Esir değişimi sürecini, Houthi’ler tarafından 14 Şubat Cuma günü El-Jawf şehrinde düşürülen Tornado savaş uçağının mürettebatının serbest bırakılma talebi hızlandırdı. Bu süreçte Riyad, BM misyonu ve Kızıl Haç’ın çabaları kuvvetle muhtemeldir.

Houthi tarafının Esir Değişim Komitesi Başkanı Abul-Qaderah El-Mortada, esir değişimin BM ve Kızıl Haç’ın kolaylaştıracağını ve uluslar arası tanınan hükümetin yaklaşık 900 Houthi’yi ve 520 destekçisini kapsayacağını belirtiyor. El-Mortada, bir sonraki müzakelerin Ürdün’ün başşehri Amman’da 2020 yılı Mart ayının son haftasında başlayacağını, toplantıda savaşta ölenlerin kalıntılarının da değişiminin gündeme geleceğini ifade etti.

BM Elçisi Martin Griffiths ve Arap Ligi Genel Sekreteri Ahmet Abul-Gheit 20 Kasım 2020 Perşembe günü Kahire’de, esir değişimi konusunu “Yemen’de iyimserlik yönünde bir adım” şeklinde görüştüler.

Bölgedeki çatışma ve sorunlar hakkında ilgililerin açıklamalarından anlaşıldığına göre, Yemen’deki çatışmaların barışçı yollarla çözümüne katkıda bulunmak ve esir değişimi muhtemelen ayrı başlıklar olarak değerlendiriliyor. Çünkü Yemenli siyasî analist Abdel Aziz El-Majidi, El-Ahram Weekly’ye verdiği beyanatında “bütün tarafların esir değişimini insanî bir konu değil, siyasî bir gündem olarak değerlendiriyorlar. Özellikle Houthi milislerince takas gerçekleşse bile, çatışmaların tırmanışında azalma olmayacağı tahmin ediliyor. Küresel güçler Stockholm Anlaşması’nı kapsamlı değil, parça parça uygulamaya yöneliyorlar” diye vurguladı.

Suudi Dışişleri Bakanı Faisal bin Farhan’ın 14-16 Şubat 2020 tarihli Münih Güvenlik Konferansı’nda, arabulucular vasıtasıyla Houthi’ler ile temaslarda bulunduğu bildiriliyor. İran’ı petrol rafinelerine saldırılarından sorumlu olduğunu iddia eden Suudi Dışişleri Bakanı’nın Houthi’lerle diyaloğunun devam ettiği de anlaşılmaktadır. Ancak El-Jawf’teki savaş uçağının düşürülmesinden sonra, Suudi liderliğindeki Koalisyonun uçağın düştüğü bölgeyi bombalaması iki taraf arasındaki gerginliği arttıran sebeplerdendir.

Yemen Hükümeti ve Geçiş Konseyi arasında 5 Kasım 2019 günü imzalanan Riyad Anlaşması’nın çökeceğine dair tedirginlikler de mevcut. Geçtiğimiz hafta Aden’de, Suudi Arabistan karşıtı gösterilerin yapılması buna delil niteliğinde. Buna ek olarak Yemen Cumhurbaşkanı Hadi’ye karşı söylemlerde de artış gözleniyor. Hatta Geçiş Konseyi Başkan Yardımcısı Hani bin Breik, Hadi’nin Yemen tarihinin en kötü Cumhurbaşkanı olarak hatırlanacağını söyleyerek, onu Konsey’in baş düşmanı ilân etti. Diğer taraftan Umman sınırındaki El-Mahrah şehrindeki Suudi askerî varlığına karşı da tırmanış söz konusu. Bu tırmanış Apache hava unsurlarının kullanılmasına kadar vardı. Buna karşın Suudi makamları, bölgede Suud kuvvetlerine yönelik saldırıları protesto ettiğini deklare ediyor.

Yemen, Amman’da yapılması planlanan esir değişimi müzakerelerine çatışma ve karışıklıklar içerisinde gidiyor. Önemli olan bölge hakkında Stockholm Anlaşması gibi uluslar arası belgelerin bölümlere ayrılarak değil, tamamının uygulanabilmesidir. Esir değişimi hakkında tarafların alacağı inisiyatif ve iyi niyet, sonuç alınmasına yardımcı olacaktır

.

Körfez’in askerleri

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

18 Şubat 2020, Salı
Körfez ülkeleri her zaman yüksek petrol gelirleriyle dikkat çekmiştir.
Ancak ülkemizle karşılaştırıldığında, nüfus sayıları azdır. Bu az nüfustan da silâhlı kuvvetlere katılmaya hevesli vatandaş sayıları da oldukça düşüktür. Dolayısıyla Körfez ülkeleri yabancı asker istihdamına yönelmişlerdir.

Körfez ülkelerinin yüksek geliri sayesinde müreffeh bir yaşama kalitesini yaşayan vatandaşları için askerliğin disiplinli ve zor şartları pek çekici gelmediği muhtemeldir.

Yabancı sözleşmeli asker bulundurmak, 6 Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyesi devletin siyasî dinamiklerine denk geldiği söylenebilir. KİK üyelerinden Kuveyt’i kısmen istisna dışında tutarsak, bu ülkelerin vatandaşlarının sınırlı siyasî haklardan istifade ettiği ve askerî konularda da gözetim dışında tutulduğu kaydediliyor. Bu sebeple Körfez monarşileri, siyaseten yabancı sözleşmeli askerleri istihdam ediyorlar. Çünkü yabancı sözleşmeli askerlerin genellikle takip ettikleri siyasî çıkarları bulunmamaktadır. Aynı zamanda rejimi devirmek gibi toplumsal olaylara nadiren katılırlar. Bununla birlikte bu askerlerin, yerli nüfusla hiçbir sosyal bağları olmadıkları için, devlet sözleşmelileri yerlilerin yönetim karşıtı girişimlerinde güvenle harekete geçirebilir.

Körfez monarşilerinde yerli askerlerin maliyeti, sözleşmelilere göre daha yüksektir. Bir anlamda ucuz işgücü niteliğindeki yabancı sözleşmeli askerlerin herhangi bir çatışmada zayiat vermeleri durumunda, o ülkede sosyal hareket de söz konusu olmamaktadır. KİK üyelerinin ordularında subay kadroları ülkenin yerli vatandaşlarından oluşmaktadır. Yabancı sözleşmeli askerler de daha çok alt sınıftaki askerlerden meydana geliyor. Diğer taraftan Kuveyt ve Suudi Arabistan’daki Ulusal Muhafızlar ülke vatandaşlarından seçiliyor.

Yabancı sözleşmeli askerlerin en yüksek oranla, yine Körfez’in en zengin 3 ülkesi Katar, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Kuveyt’te mevcut. Bu 3 ülke 2013-2017 yılları arasında erkek vatandaşları için zorunlu askerlik hizmeti başlatmasına rağmen, zorunlu askerliğe almanın temel sebebi, sözleşmelilerin sayısını azaltmak olmadığından, sözleşmelilerin rolü halen devam ediyor.

Teksas Üniversitesi’nden Zoltan Barany’nin konuyla ilgili Arap Çalışmaları Dergisi (Journal of Arabian Studies)’nin 2018 yılı 1. cilt 8. sayısındaki “Arabistan Askerleri: Körfez’deki Zorunlu Askerlik Hizmetini Açıklamak (Soldiers of Arabia: Explaining Compulsory Miliatary Servise in the Gulf)” makalesine göre 2009’da Bahreyn Ulusal Güvenlik Ajansı’nın % 64’ü Bahreynli değildir. Bahreyn Hava Kuvvetleri’nin % 18’ini Pakistanlı sözleşmeli askerlerden meydana geliyor.

Kuveyt’te 2016 yılı itibariyle ordunun yaklaşık yarısının yabancı sözleşmelilerden ve sözleşmelilerin çoğunluğunu Kuveyt vatandaşlığına başvuran Suudiler oluşturuyor.

Umman ise, bölgenin en ulusal ordusuna sahip. Ancak Umman’da ordunun önemli bir kısmını Beluci kökenli vatandaşlar teşkil ediyor.

Katar silâhlı kuvvetlerinin % 85 kadarı Pakistan, Sudan ve Kolombiya’dan getirtilen sözleşmeli yabancı askerler görevlendirilmiş durumda. Doha yönetimi 2006’da 6 bin Somalili ve 360 Sudanlıyı askerî personel olarak aldı. Katar ordusunda yerli ve yabancı askerler arasındaki çarpık denge, 2017’den bu yana önemli bir endişe kaynağı haline geldi. Katar ordusundaki yabancı personel sayısının yüksek oluşu Suudi-BAE ikilisine karşı alınan bir tedbir mahiyetinde. Katar, BAE ve Kuveyt’te ordularında vasıfsız işleri yabancılar yapmaktadır.

Suudi Arabistan ordusundaki yabancı sayısı diğer KİK ülkelerine nazaran daha az sayıda. Ancak Yemen’deki Suudi kara ordusuna çok fazla Yemenli alındığı belirtiliyor. Bunun yanı sıra Suudi ordusunda, bin ABD’li ve 3 yüz İngiliz askerî personeli bulunuyor.

BAE’de de silâhlı personelin en az % 70’inin Ummanlı ve Yemenliler oluşturuyor. Gerillalarla mücadelede Kolombiya’nın üst düzey askerleri BAE için çalışanlardan. Yine BAE, ABD’li Blackwater’ın kurucusu Erik Prince’ın şirketi Reflex Responses ile 529 milyon dolarlık anlaşma imzaladığı da uluslar arası basında yer alıyor. Diğer taraftan Yemen’de BAE için savaşanlar arasında Çad, Şili, Kolombiya, Libya, Panama, Nijerya, Somali, Salvador, Sudan ve Uganda’dan yabancı sözleşmeli askerler bulunuyor.

KİK ülkelerinin son yıllardaki yükselen silâhlanma yatırımı devam ettikçe, yabancı sözleşmeli askerlerin de varlığının devam edeceği öngörüler arasındadır.

.

HAMAS ve Mısır ilişkisi nereye?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

15 Şubat 2020, Cumartesi 00:04
ABD’nin 3 Ocak Cuma günü İran’ın Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymanî’yi ve Şiî milis grubu Haşdi Şabi’nin Başkan Yardımcısı Iraklı Abu Mehdi El-Muhandis’i drone saldırısı ile öldürmesinin arttıçı sarsıntıları devam ediyor.
HAMAS’ın Siyasî Büro Başkanı İsmail Haniye’nin geçen ay Süleymanî’nin cenaze törenine katılmak için Tahran’a yaptığı ziyaret, HAMAS ve Mısır’ın kötüye giden ilişkisini bir kez daha gündeme getirdi. Hatta uluslar arası basında Haniye’nin, Kahire tarafından kolaylaştırılan yurtdışı ziyaretlerinde, İran’a gitmeyeceği hakkında taahhütte bulunduğu kaydedildi. Diğer taraftan Haniye cephesinden, Süleymanî’nin öldürülmesi ve cenazeye katılmanın “âcil durum” olarak nitelendiği ileri sürülüyor. Bununla birlikte Suriye iç savaşındaki farklı tutumlarından dolayı HAMAS ve İran’ın ilişkilerinde soğuk bir durum söz konusuydu. Bu anlamda Haniye’nin cenaze dolayısıyla İran’a gitmesi, iki aktör arasındaki ilişkilerin canlandırılması için fırsat olarak da görülmüştü.

Ancak Kahire’nin ve bazı Filistin siyasî unsurlarının, Haniye’nin cenazeye katılmasını abarttığı ve Süleymanî’nin “Kudüs Şehidi” olarak tanımlanması ile İran’ın Filistin konusunda bir adım ileri çıktığı belirtiliyor. Haniye’nin Tahran ziyareti ile Mısır’ın HAMAS’la ilişkilerinin olumsuzluğuna işaret ediyor.

HAMAS’ın yönetimindeki Gazze’de ateşkes uygulama sürecinde rol oynayan Mısır, Gazze’ye evsel gaz tedarikini durdurdu. Böylece Mısır’ın, HAMAS heyetinin Tahran ziyaretinden duyduğu rahatsızlık iyice gün yüzüne çıktı. Buna Mısır’ın, Gazze ve Filistin üzerindeki gücünü teyit etmek niyetinde olduğu da eklenebilir.

HAMAS Başkan Yardımcısı Khalil El-Hayya açıklamasında “Mısır’ın İran gezimize tavır aldığını kabul ediyoruz. Konu hakkında Mısır makamları ile de istişarelerde bulunduk. Ancak bu hususta Mısır’a katılmıyoruz. Çünkü bütün ülkelerle ilişkilerimizi yeniden kurmak için siyaset bunu gerektiriyor. Bir de Filistin ulusal sorunlarının yönetiminde Mısır’a alternatif kabul etmiyoruz” beyanatında bulundu. El-Hayya’nın ifadelerinden anlaşıldığına göre, Mısır’la bazı noktalarda uyumlu, fakat bazı noktalarda da tam uyum sağlayamadıkları anlaşılıyor.

Haniye’nin Tahran ziyareti, İran’ın Filistin sorununda daha etkili rol oynamasına yol açacağı, böylelikle Kahire’nin stratejisinin olumsuz etkileneceği ve yine Kahire’nin Gazze’de İsrail ile uzun süreli bir ateşkes arayışını engelleyeceği konusu da ihtimaller arasında.

Mısır’ın, HAMAS’la ilgili politikasının çok incelikli iş olduğu muhtemeldir. Çünkü Mısır, Haniye’nin 2020 yılı sonunda gerçekleştirilecek seçimlerde HAMAS’ın başında kalmasını ve onun Gazze’yi kontrol altında tutmasını tercih edeceği düşünülüyor. Haniye’nin alternatifi ise, Katar ve Türkiye’nin desteklediği iddia edilen HAMAS’ın eski Siyasî Büro Başkanı Halit Meşal’dir. Meşal’in HAMAS’ın başına gelmesi de, Mısır için çok daha kötü bir ihtimal.

HAMAS’ın Yurtdışı Medya Başkanı Raafat Morra, Mısır ile gergin ilişkilere girmemeyi tercih ediyor. Ancak Morra, Mısır’a “Haniye’nin İran ziyaretinden rahatsız olmanın bir gerekçesi yok, HAMAS’ın duruşu biliniyor” şeklinde yumuşak eleştiri yöneltti. Morra ayrıca “Her hangi bir ülkeye yaptığımız ziyaret, başka bir ülkeye yönelik değildir” diyerek, Mısır’ı karşılarına almak istemedikleri anlaşılıyor. Fakat buna karşılık Mısır’ın da, HAMAS’ın kontrolünden çıkmamasında ısrarcı olduğu görülüyor.

Sonuçta Mısır’ın, Tahran ziyaretini görmezden gelmeyerek Haniye’ye bir ders vermeye çalıştığı kuvvetle muhtemeldi

.

İsrail-Filistin sorun başlıkları

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

11 Şubat 2020, Salı
ABD Başkanı Donald Trump’ın, “Ortadoğu Barış Planı”nın bölge hakkındaki tartışmaları derinleştirdiğini, 04 Şubat 2020 tarihli Yeni Asya’daki “Trump’ın Planı” başlıklı makalemde sizlerle paylaşmıştım.
Trump’ın, İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’yu da yanına alarak 28 Ocak 2020’de Beyaz Saray’da açıkladığı planın, damadı Jared Kushner’in gözetiminde hazırlandığı iddiaları var.

Plana önce Mahmud Abbas, HAMAS, Arap Birliği, İslâm İşbirliği Teşkilâtı ve bölge ülkelerinden tepkiler geldi. Türkiye’den de yapılan açıklamalarda planın kabul edilmeyeceği yönünde açıklamalar yapıldı.

Planla ilgili tartışmalar devam ederken, İsrail ve Filistin arasında 1993’te bir Barış Antlaşması imzalanmış olsa da, taraflar arasında sorunlu başlıklar bulunmakta ve çözüm beklemektedir. Bu başlıklar Kudüs, Filistin’in devlet olma durumu, tanıma, sınırlar, yerleşimler ve mülteciler şeklinde sıralanmaktadır.

Tartışmalı alanlardan birincisi Kudüs. Şehir hakkında hem İsrail hem de Filistin tarafının iddiaları mevcut. Ancak 1967’de Ürdün’ün elinde olan Kudüs’ün doğu kesimini işgal eden İsrail, Kudüs’ün tamamını başşehri olarak görüyor. Bununla ilgili ABD’nin İsrail’e desteği ve büyükelçiliğini Kudüs’e taşıma girişimleri tepkilerin artmasının sebeplerindendir. Filistinliler ise, yaklaşık 350 bin Filistinli’nin ikamet etmesi ve bağımsız bir devletin başşehri hedefiyle Doğu Kudüs’te ısrar ediyorlar. Bazı ülkeler tarafından Doğu Kudüs, Filistin’in başşehri olarak tanımlanıyor.

İkincisi Filistin’in devlet olma durumu. Filistin tarafının Batı Şeria, Gazze ve Doğu Kudüs’ten meydana gelen bağımsız bir devlet talepleri var. Ancak Netanyahu’nun, Filistin devletinin askerden arındırılmasını ve İsrail’i tehdit etmemesi yönündeki siyaseti biliniyor. Elbette bu durum, Filistin’in devletliliğinin kabulünde sorun teşkil ediyor.

Tanıma konusu da üçüncü sırada yer alıyor. İsrail, Filistin tarafından “Yahudi halkının ulus-devleti” şeklinde tanınmasında ısrarcı bir tutum takınıyor. Filistin tarafı da bu tanımayı yapma niyetinde değil. Çünkü Filistin, İsrail’in iddia ettiği gibi tanınmasını, bölgedeki Müslüman, Hıristiyan ve Dürzi olan Filistin kökenli Arap nüfusa yönelik ayrımcılık olacağını düşünüyor. Tanıma, iki aktör arasındaki çatışmaya varan problemli alanlardan.

Dördüncüsü de sınırlar. Her iki kesim de Filistin devletinin sınırlarının nasıl olması gerektiği konusunda farklı düşüncelere sahipler. Filistinliler, 1949-1967 yılları arasındaki ateşkes hatlarına dayanan sınırları ileri sürüyor. İsrail de, belirtilen hatların askerî açıdan savunulamaz olduğunu ve kalıcılığının mümkün olmadığı fikrinde.

Yerleşimler konusu beşinci sırada. İsrail, 1967’den bu yana işgal altındaki Batı Şeria ve Doğu Kudüs’te yaklaşık 140 yerleşim yeri kurdu. Yaklaşık 600 bin Yahudi’ye ev sahipliği yapan yerleşimler, uluslar arası toplumun çoğunluğu tarafından yasadışı kabul ediliyor. Buna karşılık İsrail itiraz ediyor. Netanyahu, yerleşimlerin kaldırılmasının mümkün olmadığını ve bu bölgelerde İsrail egemenliğinden bahsediyor. Bununla birlikte İsrail’in 121 karakol inşa ettiği uluslar arası basında belirtildi. Filistinliler, Filistin devletinin yaşama alanı için, kurulan Yahudi yerleşimlerinin kaldırılmasını gerekli görüyor.

Mülteciler meselesi de altıncı başlık. BM, 1948’den itibaren İsrail’den kaçan veya sürülen insanların, torunları da dahil olmak üzere, Ortadoğu ülkelerinde 5.5 milyon Filistinli mültecinin varlığından bahsediyor. Filistin tarafına göre bu sayı 6 milyon. Mülteci Filistinliler evlerine dönme haklarını kullanmak istiyorlar. Fakat İsrail’in böyle bir demografik hareketin, Yahudi devletinin sonu olacağını düşündüğü muhtemeldir.

Yukarıda zikredilen başlıklar, her iki taraf arasında başlıca sorunları teşkil ediyor. Diğer taraftan Trump’ın planının basına yansıdığı kadarıyla belirtilen sorunlara çözüm teklifi sunmadığı ortada. Hatta planın, dayatmacı yönünün daha ağır bastığı anlaşılıyor. Planın açıklanma üslûbunun bile, taraflı ve bölgeye barış getirmekten uzak olduğu aşikârdır.

.

Irak’ta “Bir Milyon Adam Yürüyüşü”

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

08 Şubat 2020, Cumartesi
Irak, 1 Ekim 2019’dan bu yana toplumsal kesimlerin protestolarına sahne oluyor.
Protestolarda işsizlik, yoksulluk, yolsuzluk vb. sosyo-ekonomik sorunlara çözüm beklentisi dile getiriliyor. Irak Bakanlar Kurulu, göstericilerin taleplerine cevap vermek üzere 6 Ekim 2019 Pazar günü özel oturumda toplandı. Başbakan Adel Abdul Mehdi toplantıda karar paketini açıklamıştı. İkinci paket ise 9 Ekim 2019’da duyurulmuştu. Ancak açıklanan reform kararları halkı memnun etmemiş görünüyor. Çünkü sokak gösterileri devam ediyor.

Irak’ta, ABD’nin 3 Ocak Cuma günü İran’ın Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani’yi ve Şiî milis grubu Haşdi Şabi’nin Başkan Yardımcısı Iraklı Abu Mehdi El-Muhandis’i drone saldırısı ile öldürmesinin yankıları halen devam ediyor. Irak halkının sosyo-ekonomik temelli sokak gösterilerinde, ülkede konuşlu yabancı askerî kuvvetlere yönelik tepki de dile getiriliyor. Sokağın bu tepkisinin arka planında hem Irak topraklarının 1980’den beri savaş alanına dönüşmesi (1980-1988 İran-Irak Savaşı, 1990 Irak’ın Kuveyt’i işgali üzerine ABD liderliğindeki koalisyonun Irak’a müdahalesi, 11 Eylül 2001 terör olaylarının ardından ABD ve beraberindeki ülkelerin 20 Mart 2003’te Irak’a müdahalesi) hem de kanaat, etnik ve mezhep liderlerinin çağrıları etkili oluyor.

Şiî lider Mukteda El-Sadr’ın çağrısıyla 24 Ocak 2020 Cuma günü “Bir Milyon Adam Yürüyüşü” düzenlendi. Milyonluk protestonun asıl sebebi “ABD birliklerinin Irak’tan ayrılması” idi. Göstericiler Irak bayrakları ile birlikte “ABD’ye Hayır” dövizleri taşıdılar.

Süleymanî’nin öldürülmesi sonrasında 5 Ocak 2020 Pazar günü toplanan Irak Parlamentosu’ndaki görüşmelerin sonucunda, “ABD güçlerinin ülkeden çıkarılmasına” karar verildiği duyurulmuştu. Böylece Irak’ın, ABD ile İran arasındaki bir çatışmanın sahası ya da tarafı olmayacağının mesajı verilmişti. Parlamentosu’nda aldığı bu kararı Irak’ın uygulama kabiliyetini ne oranda gösterebileceği de ayrı bir merak konusuydu. Ancak bu karar uygulanamadı.

Parlamento’nun kararının uygulanamaması, Süleymanî olayı, bazı kaynaklara göre Irak’taki 5 bin ABD askerinin varlığı vb. konuları Iraklılar, ülkelerinin “egemenliğinin ihlâl edilmesi” olarak tanımlıyorlar.

Gösteriler esnasında gerçekleştirilen mitinglerde konuşan Sadr, ABD birliklerinin, Irak’ta “başka bir savaştan kurtulmak için ülkeden ayrılması” çağrısında bulunarak dünya kamuoyuna da mesaj veriyor.

Kerbelâ’daki yürüşüye katılan Thurgham El-Tamimi ismindeki Iraklı, basın mensuplarına verdiği demeçte “Ülkemizde ABD ve İran’ın artan bir nüfuzu çok belirgin” diyerek tepkisini gösteriyor. Um Ahmet müstear isimli başka bir Iraklı da “İran’ı Irak’ta istemiyoruz. ABD’ye ve İran’a hayır. Irak, Iraklılar içindir” açıklaması halkın egemenlik ve bağımsızlık konularında hassas olduğunu gösteriyor.

Yeni Asya’da 20-21 Ocak 2020’de Ankara Kriz ve Siyaset Araştırmaları Merkezi (ANKASAM) Kurucu Başkanı Prof. Dr. Mehmet Seyfettin Erol ile gerçekleştirilen röportaj yayınlanmıştı. Röportajda Prof. Dr. Erol’un, Irak’ta “iki buçuk devlet yapılanması” cümlesi hatırlardadır. Prof. Dr. Erol, “iki buçuk devlet yapısını” “bir ABD, iki İran, yarım ise halk” şeklinde ifade etmişti. Prof. Dr. Erol’un uluslar arası ilişkiler literatürüne kazandırdığı Irak için “iki buçuk devlet” kavramını ve röportajın isabetini belirtmekte fayda var.

Iraklılar, ABD askerlerinin ülkelerinden ayrılmalarını talep ediyorlar. Ancak Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Faisal bin Farhan El Saud ise tam tersi bir düşüncede. Faisal bin Farhan’ın 27 Ocak 2020 Pazartesi günkü açıklamalarında “ABD birliklerinin, Irak’tan çekilmelerini Ortadoğu’yu daha az güvenliği hale getireceği endişesini taşıdığını” belirtti. Faisal’ın ifadelerinden IŞİD’in bölgeye yeniden gelmesini engellemenin yolu, Irak’taki ABD askerî varlığını kabul etmekten geçiyor. Buna bir de İran faktörünü eklemek gerek.

Irak’taki protestolarda yükselen talepler, ABD ve İran’dan duyulan rahatsızlığı iyice belirginleşmektedir. Suudi Dışişleri Bakanı Faisal’ın açıklamaları da, Irak halkının talep ve kararlarına ters düşmektedir. Irak’ta gösteriler devam ettikçe, farklı ülkelerden görüş bildirilmesi ihtimaller dahilindedir.

.

Trump’ın planı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

04 Şubat 2020, Salı 00:02
ABD Başkanı Donald Trump’ın, “Ortadoğu Barış Planı” bölge hakkındaki tartışmaları derinleştirdi.
Trump’ın, İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu’yu da yanına alarak 28 Ocak 2020’de Beyaz Saray’da açıkladığı planın, damadı Jared Kushner’in gözetiminde hazırlandığı ileri sürülüyor. Netanyahu’nun da planla ilgili “Filistinliler için son fırsat olabileceği” ifadeleri, Filistin’e duyarlı çevreleri hareketlendirdi. Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas, açıklanan planın “komplo” şeklinde değerlendirerek reddetti.

Özetle Trump’ın planının temel TAVSİYEleri

“Öncelikle İsrail topraklarında, İsrail’in egemenliği tanınacak.” Hatta Trump, bununla ilgili bir haritayı sosyal medyadan paylaşmıştı. Ancak İsrail topraklarının nerede başladığı bittiğine dair net bir ölçümden söz etmek zor. Zaman zaman dillendirilen “arz-ı mev’ûd, büyük İsrail” vb. söylemler kuşkuları artıyor. İlerleyen dönemlerde bu toprak anlayışının daha geniş bir alanı ifade etme ihtimali yüksek olabilir. Zaten kastedilenin de bugünkü İsrail sınırları olmasa gerek. Trump’ın haritasında “Doğu Kudüs’te Filistin başşehri ilân edilmesi ve ABD Büyükelçiliği açılması, Kudüs’ün İsrail’in bölünmemiş başşehri olarak kalması” yer alıyor. Ancak hem İsrail’in hem de Filistin’in Kudüs konusunda farklı düşünceleri bulunuyor. Filistinliler, İsrail’in 1967’de işgal ettiği Doğu Kudüs’ün gelecekteki devletlerinin başşehri olmasında ısrar ediyorlar.

Plana göre “hiçbir Filistinli veya İsrailli evlerinden çıkartılmayacak”, bu da bizleri, İsrail işgali altında bulunan Batı Şeria’daki mevcut Yahudi yerleşimlerinin kalacağı düşüncesine yönlendiriyor. Yine planda “Yahudiler için kutsal bilinen Tapınak Dağı ve Müslümanlar için El-Haram El-Şerif korunacaktır. İsrail, Kudüs’te kutsal bölgeyi yöneten statükonun sağlanması için Ürdün Kralı ile birlikte çalışacak. Ürdün, dinî alanının yönetimi için çalışacak.” Trump’ın haritasında “Filistinlilere tahsis edilen bölge 4 yıl boyunca açık ve gelişmemiş kalacak. Bu sürede, Filistinliler anlaşmayı inceleyebilir, İsrail ile müzakere edebilir, bir devlette olması gereken kriterleri yerine getirebilir.”

Trump’a göre plan “İsrail’in güvenliği için iki devletli bir çözüm tavsiyesi” sunuyor. Hatta “Filistinliler’in kendilerine ait bağımsız bir devlete kavuşması için bir fırsat” olarak deklare ediyor. Ayrıca Trump, “gelecekteki Filistin devletinde, terörizmin kesin reddedilmesi dahil olmak üzere, devlet olma şartları yerine getirildiğinde ‘bitişik bölge’ kurmak içinde çalışacağız, dedi. Birde Trump “Filistinliler, terörizm ve aşırıcılığı ilerletmek için, onları piyon olarak kullanmak isteyenler tarafından yoksulluk ve şiddet içinde bırakıldılar. Çok daha iyi bir hayatı hak ediyorlar” diyerek “vizyonum her iki taraf için de kazan-kazan fırsatı sunmak” şeklinde planını savunuyor.

Plana tepkiler

Gazze Şeridi’nin kontrolünde tutan HAMAS, “Filistin ulusal projesini tasfiye etmeyi amaçlayan bu planı reddettiklerini” duyurdu. BM de, 1967 savaşından önceki sınırlara dayanan iki devletli çözüme bağlı kaldıklarını, BM kararları, uluslar arası hukuk ve ikili anlaşmalar temelinde barış talebini yineledi.

Plana İsrail’den de tepkiler mevcut. İsrail İnsan Hakları Grubu B’Tselem ise, “tavsiyelerin bir tür apartheid (Güney Afrika’da ırk ayrımcılığına dayanan rejim) öngördüğünü, Filistinliler’i küçük yalıtılmış anklavlara (bir ülkenin, başka bir ülke sınırları içinde kalan toprağı) zorlandıklarını” bildirdi. İsrail Şimdi Barış Örgütü “planın göz alıcı olduğu kadar, gerçeklikten uzak ve istikrara getirmeyeceğini” kaydetti.

Arap ülkelerinin bölünmüşlüğü

Arap Ligi üyeleri de 1 Şubat Cumartesi günü Kahire’de gerçekleştirdiği toplantı sonucunda “Tump’ın 181 sayfalık plan tavsiyesinin, Filistin halkının asgarî haklarını ve taleplerini karşılamadığını” belirterek kabul etmediklerini ilan ettiler. Arap Ligi Başkanı Ahmet Aboul Gheit alınan kararın “ABD vizyonuna değil, kolektif Arap pozisyonuna dayandığını” açıklayarak bölgede aktör olarak varlıklarının işaretini vermeye çalışıyor.

Arap Ligi’nden Filistin yanlısı gelen açıklamalara rağmen, Arap ülkeleri arasındaki görüş ayrılıkları da biliniyor. Trump’ın 28 Ocakta açıklandığı planın toplantısına BAE, Bahreyn ve Umman gibi bölge ülkelerinin Washington Büyükelçileri’nin katılması dikkatleri çekmiştir. ABD’nin müttefiklerinden Suudi Arabistan ve Mısır, “Trump’ın çabalarını takdir ettiklerini ve planın muhtevası hakkında yorum yapmadan yeni müzakereler” çağrısında bulundular. Ürdün, “1967 sınırlarına bağlı kalınmasında” ısrarcı olurken; Katar ise, “uzun soluklu ve âdil barış” çabalarını memnuniyetle karşıladı.

Aynı konu hakkında, Arap ülkelerinin farklı pozisyonlar almaları sürpriz karşılanmadı. Çünkü ortak düşman görülen İran’a karşı ABD’nin desteğini garanti etmek irişimindeler. Filistinli gazeteci-yazar Ramzy Baroud’a göre “Ocak ayında ABD ve İran’ın kısa süreli askerî çatışması, bazı Körfez ülkelerini Washington’un tek koruyucusu olduğuna ikna etti. Bazı Araplar Filistin’i tamamen terk etti ve hayalî bir İran tehdidine karşı savunma yapabilmek için İsrail’i kucaklıyorlar.” Dolayısıyla Kasım Süleymani’nin öldürülmesinden sonra yaşanan ABD ve İran kısa çatışmasının ardından, Trump’ın planını duyurması manidar karşılanıyor.

Trump’ın ve damadının planının bölgeye istikrar getirmeyeceğini yine en iyi kendileri biliyorlar. Asıl tartışılması gerekenin ise Kudüs, Filistin’in devlet olma durumu, tanıma, sınırlar, yerleşimler, mülteciler, vd. olmalıdır.

.

Libya’da Selefi örgütler

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

01 Şubat 2020, Cumartesi
Libya’da 3 farklı hükümet yönetimi, siyasî bölünmüşlüğü derinleştirmektedir.
Siyasî bölünmüşlüğe birde İslâm Devleti (İD) ve Libya İslâmî Mücadele Grubu (Libyan Islamic Fighting Group – LIFG) vb. cihatçı ya da Selefi örgütlerin faaliyetleri de eklenince, dinî ve mezhepsel anlayıştaki ayrışmalar da Libya’daki istikrarsızlığı arttırmaktadır. Elbette cihatçı veya Selefi örgütler, “cihat ve Selef” ifadelerini kullanırken, bu kelimelerin gerçek anlamından uzaklaştıkları kamuoyunca bilinmektedir.

Yukarıda adı zikredilen grupların dışında, Libya’da Ansar El-Sharia’nın faaliyeti de söz konusudur. Ansar El-Sharia, şeriat hukukunun derhal uygulanmasını isteyen eski devrimci savaşçılar tarafından 2012 yılında kuruldu. Selefi İslâmcı militan örgüt şeklinde tanımlanmaktadır. Örgütün lider kadrosu Muhammed El-Zahawi, Abu Sufyan bin Qumu, Ahmed Ebu Khattala, Sheikh Faiz Attiya ve Abu Khalid El Madani’den meydana geliyor. Örgüt kendisine Derna, Sirte ve Ajdabiya gibi yerleşim yerlerinde taraftar toplayarak şubeler kurdu. Aynı zamanda Suriye, Irak ve Mali’ye gidecek yabancı savaşçıları eğiten kampları işletti. Örgütle bağlantılı bazı kişilerin 11 Eylül 2012’de Bingazi’deki ABD diplomatik misyonuna yönelik saldırılara katıldığı ileri sürülüyor.

Ansar El-Sharia aslında silahlı bir grup iken, 2012-2014 yılları arasında toplumsal destek bulmak ve örgüte katılımları teşvik etmek amacıyla, vaaz ve yardım çalışmalarını benimsedi. Vaaz ve yardımlara yönelmesine bir anlamda strateji değişikliği de denilebilir. Böylece Libya’daki merkezi Bingazi’de bulunan en büyük cihatçı örgütlerden biri haline geldi.

ABD Dışişleri Bakanlığı, Ansar El-Sharia’yı, 13 Ocak 2014’te Yabancı Terörist Örgüt listesine; BM, 19 Kasım 2014’te El-Kaide ile ilgili yaptırımlar listesine alırken; Birleşik Arap Emirlikleri, Kasım 2014’te Terör Örgütü tanımlaması; İngiltere, Kasım 2014’te Yasaklı Terör Örgütü tanımlaması; Yeni Zelanda, Kasım 2014’te Terör Örgütü tanımlaması; Türkiye de Kasım 2014’te Terör Örgütü tanımlaması yapan ülkeler arasındadır. Bununla birlikte BM, İslam Mağrip (AQIM) ve El-Mourabitoun’u da El-Kaide ile ilişkili grup olarak nitelendirdi. Bahsedilen her iki grubun da Libya’da ve Cezayir’deki Libyalılar arasında ciddi destekçisi olduğu ihtimal dahilindedir.

Halife Hafter’in “Haysiyet Harekatı”na cevap olarak, Ansar El-Sharia’nın Bingazi birimi 2014’te “Bingazi Devrimci Şura Konseyi”ni kurmak için diğer milis gruplarla birleşti. Diğer taraftan İD, 2015 yılı başlarında Libya’da etki alanını genişletmeye çalışırken sahadaki benzer grupları kendisine katma girişimlerinde bulundu. Buna karşılık Ansar El-Sharia ve destekçileri İslâm Mağrip (AQIM) ve El-Mourabitoun da, İD ile rekabet halindeydi. Libya bu dönemde El-Kaide bağlantılı gruplarla, İD’nin rekabeti, ülkedeki cihatçı çevreyi tanımlamaktaydı.

Ansar El-Sharia’nın net bir İslâmcı partiyi desteklemediği bilinmektedir. Örgüt üyelerinin farklı İslamcı siyasî partilerin taraftarı olması ise, örgüt açısından heterojenlik arz etmektedir. Libya’da İD’nin zayıflatılmasıyla birlikte, Mayıs 2017’de Ansar El-Sharia’nın dağıtıldığı iddia edildi.

Ansar El-Sharia, İslâm Devleti, İslâm Mağrip (AQIM), El-Mourabitoun vd. kendisini cihatçı ve selefi olarak tanımlayan grupların Libya’da veya başka bir coğrafyada başarı elde edemedikleri görülmüştür. Din üzerinden yürütülen silâhlı ya da siyasî mücadelede benzer örgütlerin birbirleriyle çatışmalarına, muhtelif zamanlarda haber ajanslarından şahit oluyoruz. Halbuki, “hakikat-ı İslâmiye bütün siyasatın fevkindedir. Bütün siyasetler ona hizmetkâr olabilir. Hiçbir siyasetin haddi değil ki, İslâmiyeti kendine alet etsin.”

.

Libya’da cihatçı örgütler

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

28 Ocak 2020, Salı
Libya’da 3 farklı hükümet yönetiminin olması, ülkedeki iç bölünmüşlüğü ifade etmektedir. Gazetede 25 Ocak 2020 Cumartesi günü yayınlanan “Libya siyasi yapısı” başlıklı makalemde ülkedeki 3 farklı hükümet konusu açıklamaya çalışmıştım.
Libya’nın iç siyasi bölünmüşlüğüne, bir de bölgesel ve küresel aktörlerin müdahaleleri eklenince, ülkenin mevcut durumu daha da kaotik bir hâl alıyor. Bununla birlikte Libya’daki cihatçı grupların faaliyetleri de hatırlandığında, ülke topraklarındaki mücadelenin bir başka yönü de karşımıza çıkıyor. Bu örgütler İslam Devleti (İD–IŞİD-)’nden, El-Kaide bağlantılı olanlara ve Selefi çizgidekilere kadar sıralanıyor. Aynı zamanda cihatçı gruplardan bazıları yerli, bazıları da yabancı katılımcılardan oluşuyor.

Libya’daki istikrarsız ortamda kendisine hareket alanı bulan İslam Devleti (İD), halk tarafından Tandhim ad-Dawla (Devlet Teşkilatı) olarak adlandırılıyor. İD, Sirte ve orta Akdeniz kıyılarının bir bölümü kontrolünde tutuyordu. Ancak Mayıs 2019’da Misratalı milislerin, İD’ne karşı yürüttüğü operasyonlar sayesinde örgüt bu kontrolünü kaybetti. Birçoğu Libyalı olmayan üyelerden meydana gelen İD, başlangıçta Suriye’deki İD’nin El-Battar biriminin bir parçası olarak Libya’da faaliyet gösterdi. Örgütün bu coğrafyadaki son lideri Suudi kökenli olduğu ileri sürülen Abd Qadir Al-Najdi’dir. Najdi, ABD’nin 2015’te gerçekleştirdiği bir hava saldırısında hayatını kaybeden esli İD lideri bir Iraklı’nın yerine gelmişti.

İD, 2015’te Derna’da yerel cihatçıların, “Libya İslami Mücadele Grubu (Libyan Islamic Fighting Group - LIFG) üyeleri ve Halife Hafter kuvvetlerine katılmayı reddeden bazı kişilerin katılımıyla bir şemsiye örgüt kurdu. Bu örgütün adı Derna Mücahitleri Şura Konseyi diye adlandırıldı. İD 2015 yılı başlarında, eski rejimin kalelerinden ve Muammer Kaddafi’nin memleketi Sirte’de varlık göstermeye başladı.

Mayıs 2016’ya kadar İD’nin kalesi haline gelen Sirte, bu tarihten itibaren Misratalı milislerin öncülüğünde kurulan Bunyan Al-Marsous (BAM) Koalisyonu’nun mücadelesiyle karşılaştı. Sonuçta 2016 yılı Aralık ayı başlarında, İD hedeflerine yönelik 400’den fazla ABD hava saldırısı eşliğinde BAM operasyonu zaferini ilan etmişti. Daha sonra Pentagon’dan yapılan açıklamada “BAM operasyonundan önce Libya’da 6 bin İD savaşçısı olduğu tahmin edildiği” bildirilmişti. Bölge uzmanlarının tahminlerine göre, Libya’nın güney batı ve orta bölgelerine dağılmış olan İD’nin 600 savaşçıya sahip olduğu bildiriliyor.

Libya’nın diğer önemli cihatçı örgütü de “Libya İslami Mücadele Grubu (Libyan Islamic Fighting Group - LIFG)” adıyla biliniyor. LIFG, 1980’lerde Libya’nın cihatçı ağı şeklinde ortaya çıkmış ve Afganistan’da Sovyetler’e karşı savaşan neslin devamı niteliğinde. Sovyetler’in Afganistan’dan çekilmesinden sonra, Libya’ya geri gelen Afganistan gazileri tarafından kurulan LIFG, Kaddafi’ye karşı en büyük muhalefet gruplarından birini oluşturuyordu. LIFG’nin lideri Abdelhakim Belhadj, ülkenin demokrasiye geçiş sürecini, siyasi partilerin kurulmasını, seçimlere katılmak gibi talepleri desteklemiştir. LIFG’den Khaled Şerif’te hükümette Savunma Bakan Yardımcılığı görevinde bulunmuştur.

Cihatçılar arasında da nesil çatışmasını görmek mümkündür. Birinci nesil Kaddafi karşıtlığıyla biliniyor. Buna ek olarak 2011’den sonra Suriye’de silahlı mücadeleye katılan üçüncü nesil cihatçılar da mevcuttur. Ancak birinci nesil demokratik değerlere daha yakın dururken, ikinci ve üçüncü nesil cihatçılar demokrasiyi reddeden daha radikal ideolojilere eğilim göstermektedirler. İşte tam da burada, Libya’da İD’ne katılan cihatçılar belirtilen ikinci ve üçüncü nesilden geliyorlar. Ancak bu örgütlerin faaliyetleri Libya’ya fayda değil, zarar veriyorlar. Ülkedeki istikrarsız ortam devam ettikçe, bu çeşit grupların hareket alanı bulması olasıdır.

Libya siyasî yapısı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

25 Ocak 2020, Cumartesi
Ulusal ve uluslar arası basında son dönemlerde Libya konusu daha fazla yer almaya başladı. Farklı gazete ve dergilerde muhtelif yorum, analiz, makale vb. yayınlarla karşılaşabiliyoruz. Ancak Libya’yı daha iyi anlamak için, Arap Baharı sonrasında ülkedeki siyasî durum ve güç odaklarını incelemekte fayda vardır.
Günümüzde Libya’da 3 farklı güç merkezi mevcut. Birincisi, Trablus’ta bulunan Başkanlık Konseyi. Konsey’in başındaki isim Trablus Parlamentosu’nun eski üyelerinden ve Trablus seçim bölgesini temsil eden Fayez El-Serraj. Trablus’taki hükümet, Aralık 2015’te BM aracılığıyla Libya Siyasî Anlaşması’nın imzalanmasıyla kurulmuştu. Yine bu Anlaşma’ya göre 9 kişiden müteşekkil Başkanlık Konseyi, Trablus’taki Ulusal Mutabakat Hükümeti’ne başkanlık ediyor.

El-Serraj’dan sonra Konsey’in en güçlü figürü Ahmet Ömer Maiteeq. Aynı zamanda Maiteeq, 25 Mayıs 2014’te Başbakan seçilmişti. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin güvenoyunu iptal etmesiyle birlikte Maiteeq, önceki Başbakan Abdullah Es-Sani’ye 10 Haziran 2014’te görevi devretti. Böylece kısa bir dönem Başbakanlık yapmış oldu. Birde İslâmcı iş adamı olarak tanınıyor. Maiteeq, Ulusal Mutabakat Hükümeti’ne en büyük siyasî ve askerî desteği veren Misrata’dan geliyor. Misratalı milisler, Kaddafi’nin devrilmesinde önemli rol oynamıştı. Buna ek olarak Misratalı savaşçılar, Sirte’de 2016’da İslâm Devleti (IŞİD)’ne karşı ciddî mücadelede bulundu.

Konsey’in bir diğer önemli aktörü, Libya Ulusal Ordusu’nun önemli isimlerinden Ali Faraj El-Qatrani’dir. Müslüman Kardeşler’in Adalet ve İnşaa Partisi’nden Abdusselam Kajman ve güney Libya’yı temsil etmek için Musa El-Kuni, Konsey’e seçildiler. Ancak daha sonra El-Kuni’nin istifa ettiği belirtilmişti. Bir dönem doğudaki petrol limanlarının Tesis Muhafızlığını yapan Muhammed Ammari, batı Libya’daki Zintan ilçesinden Ömer Ahmet El-Aswad ve Osama Jweili de Konsey’de yer alanlardan.

İkincisi, 2012’de seçilen parlamentodan doğan Genel Ulusal Kongre’den kalma yetkiye dayanan ve Misratalı Başbakan Khalifa Ghwell’in başkanlığındaki Ulusal Kurtuluş Hükümeti’dir. Başkanlığını Zwaralı Nuri Abusahmain’in yaptığı, Genel Ulusal Kongre’nin büyük çoğunluğu “Trablus Parlamentosu” adıyla da bilinir. Bugün Ulusal Kurtuluş Hükümeti, artık hiçbir yeri kontrol edemediği belirtiliyor. Ghwell, Ekim 2016’da hükümeti yeniden kurmaya çalışsa da, destek bulamayarak 2017 yılı İlkbaharı’nda Trablus dışına gönderildi. Kongre’nin askerî destek üsleri ise, Salah Badi’nin Kararlık Cephesi’nin (Jabhat El-Samud) kontrolünde. Hem Ghweel hem de Abusahmain, Başkanlık Konseyi’ne yönelik düşman tutumlarından dolayı, AB’nin yaptırımlarıyla karşılaştılar. Kongre, zaman içerisinde taraftarlarının desteğini büyük ölçüde kaybetmiş durumdadır.

Üçüncü güç merkezi, Libya Siyasi Anlaşması altında çalışması gereken Tobruk ve Bayda’daki yetkililerden oluşuyor. Tobruk’taki Temsilciler Meclisi, Libya Siyasî Anlaşması uyarınca meşrû yasama otoritesi haline gelecekti. Ancak şu ana kadar kendisini yetkili bir kurum şeklinde tanımlamak için geçerli bir Anayasa değişikliğini gerçekleştiremedi. Diğer taraftan Tobruk Temsilciler Meclisi, doğu Libya’daki Bayda şehrindeki rakip Abdullah El-Thinni hükümetini onayladı. Devam eden süreçte Tobruk ve Bayda’daki güçler, Libya Ulusal Ordusu’na liderlik eden General Halife Hafter’e entegre oldular.

Libya’da büyük çoğunluğu, bölgelerinin veya şehirlerinin savunmasını ve çıkarlarını temsil eden, ulusal düzeydeki yerel unsurlar bulunmaktadır. Bu unsurların birçoklarının da aşiret bağlantıları mevcuttur.

Libya’da 2014 Yaz döneminden beri siyasî iktidar, Trablus ve Tobruk olmak üzere ikiye bölünmüş durumdadır. Hal-i hazırda Libya’nın özellikle batı ve güneyinde, silâhlı grupların kontrolündeki “şehir devletleri” bulunurken; doğu ve güneydeki aşiret yapıları güç için mücadele eden aktörlerdir. Libya siyasetini uluslar arası “de jure” (resmi) tanınan El-Serraj’ın başını çektiği yapı yürütmeye çalışmaktadır. Diğer taraftan Hafter’in liderliğindeki yapı da, uluslar arası arenada “de facto” (irade belirtmeksizin tanıma) tanındığı, dâvet edildiği ve katıldığı uluslar arası zirve/konferans/toplantılardan anlaşılmaktadır.

.

Berlin Konferansı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

21 Ocak 2020, Salı
Almanya’nın ev sahipliğinde 19 Ocak 2019 Pazar günü düzenlenen Libya için Berlin Konferansı aynı gün tamamlandı.
Konferans’taki katılımcılar Türkiye, Rusya, Fransa, İngiltere, İtalya, ABD, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Cezayir, Mısır, Çin, Kongo Cumhuriyeti, BM, AB, Afrika Birliği ve Arap Ligi şeklinde sıralanıyor. Tunus ise, hem geç davet edilmesini hem de Konferans hazırlık sürecinden uzak tutulduğunu” neden göstererek Konferans’a katılamayacağını son dakikada bildirdi.

Alman hükümetinin Konferans’taki uzun vadeli hedefi “egemen bir Libya” ve “Libya içi uzlaşma süreci” olarak açıklandı. Ancak Libya, belirtilen hedeflerden oldukça uzakta görünüyor. Trablus’ta uluslararası kabul görmüş Fayz El Serraj’ın liderliğindeki Ulusal Mutabakat Hükümeti (UMH) mevcut. Ancak UMH ülkenin sadece küçük bir bölümünü kontrol ediyor. Diğer tarafta General Halife Hafter öncülüğündeki kuvvet yer alıyor. Hafter’in milis güçleri, Libya’nın petrol sahaları da olmak üzere büyük bir alanı kontrolü altında tutuyor.

Uluslararası basında Mısır, S.Arabistan, BAE, Rusya ve Ürdün’ün Hafter’i desteklediği yer alıyor. Türkiye ve Katar’ın, Serraj’ın yanında yer aldığı bildiriliyor. AB ülkeleri bile kendi içerisinde ayrılmış vaziyette. Fransa, Hafter’in safında yer alıyor. Fakat İtalya ise muhtemelen, Serraj’ın UMH’sine yakın duruyor. Bu anlamda AB’nin halen ortak dış politika üretemediği bir kez daha kanıtlandı. Buna bir de Rusya’nın Wagner gibi paralı askerleri de eklenince, vekalet savaşı da söz konusu.

Aslında Libya sorununun başlıca unsurları: Libya, Afrika kıtasının en geniş petrol rezervlerine sahip, aynı zamanda doğal gaz pazarının anahtar oyuncusu. Birde Libya yaklaşık 2 bin km’lik Akdeniz sahili ile Afrikalı göçmenlerin Avrupa’ya ana giriş kapısı konumunda. Buna ek olarak Libya’daki İslami Devlet (eski adıyla IŞİD) vd. militan grupların faaliyetlerinden komşu ve bölge ülkelerinin rahatsızlıkları olarak sıralanıyor.

Konferans öncesinde 14 Ocak Salı günü Şansölye Angela Merkel, Alman milletvekillerine “Askeri teçhizat dışarıdan gelmeye devam ettiği sürece, savaşlar sona ermeyecek ve siyasi bir çözüm olmayacak” beyanatında bulunmuştu. Alman Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Rainer Breul da “Konferansın odağında henüz barış müzakerelerinin olmadığını” ifade etmişti. Her iki söylem, Libya’da barışı konuşmak için henüz erken olduğunu vurguluyor. Bununla birlikte Almanya için Berlin Konferansı, Libya’dan daha önemli denilebilir. Merkel’in Hıristiyan Demokratları’nın Dış Politika Uzmanı Jürgen Hardt’a göre “ülkedeki (Almanya) pasifleşme, Kuzey ve Batı Afrika’nın daha da istikrarlı hale getirilmesinin anahtarı. Libya’yı barışçıl bir geleceğe yönlendirmeyi başarırsak, tüm bölge için kilometre taşı olur.” Bu anlamda Almanya’nın pasiflikten aksiyoner duruma geçmesi hedefleniyor. Diğer taraftan Almanya iç siyasetinde konu hakkında farklı düşünenler de bulunuyor. Bunlardan Özgür Demokratlar Partisi (FDP) Dış Politika Sözcüsü (İran doğumlu) Bijan Djir-Sarai “Rusya’nın yapıcı bir barışa ikna edilmesi gerektiğini” ileri sürüyor. Birde Sol Parti’den Sevim Dağdelen “Alman hükümetinin güvenilir bir arabulucu olmadığına inandığını” belirtiyor. Dağdelen “Almanya olarak Libya’da silah ambargosunu ihlallerini reddederken, öte yandan Libya’da rol alan Mısır, BEA, Katar gibi ülkelere silah tedarikine devam etmek iki yüzlülüktür” şeklinde ifade etti.

Hafter’in geçtiğimiz Salı günü Moskova’da düzenlenen bir görüşmede “ateşkes anlaşmasını imzalamayı reddederek” ayrılması, Berlin Konferansı’nın hazırlık sürecinin tedirginliklerindendi. Konferansa katılan Hafter, daha önce petrol boru hatlarının akışını ve limanları kapatarak, etkisini göstermeye çalıştı.

Konferans sonunda Merkel yaptığı açıklamada “kapsamlı bir plan konusunda anlaştıklarını, askeri girişimlerin çözüm olmayacağı hakkında mutabakata vardıklarını, tüm katılımcıların 5+5 Komitesi (Libya, Tunus, Cezayir, Fas, Moritanya + Malta, İtalya, Fransa, İspanya, Portekiz Savunma İnsiyatifi Toplantıları) bir araya gelene kadar çatışmanın devam etmesi için destek verilmemesi, iç savaş kaynaklı terörizmin korkutucu olduğu, amaç Libya halkının kendi kaderini tayin etme hakkıdır” vb. konulara değindi. Ayrıca Konferans sonunda 55 maddelik sonuç bildirgesi yayınlandı. Bildirgede ateşkes, silah ambargosu, dış müdahalelerin sonlandırılması, militan güçlerin dağıtılması, siyasi sürecin yeniden başlatılması, ekonomi, petrol vd. konulara yer verildi. Ancak önceki tecrübelerden de anlaşılacağı üzere, Libya’da kırılgan bir ateşkes söz konusudur.

Netice itibariyle Berlin Konferansı, kesin çözüm mercii olmamakla birlikte, BM himayesinde, Libya’da barışa yönelik toplantı zincirinin halkalarından biridir. Almanya’nın da, Libya’da insiyatif alma girişimi olarak değerlendirilebilir.

.

Mehmet Kara Ağabeye ithaf olunur

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

18 Ocak 2020, Cumartesi 00:19
Sizlere bugün Ortadoğu’yu yazmayacağım.
Kuzey Afrika’yı ya da başka bir coğrafya hakkında da yazmayacağım. Bugün izninizle alışagelmiş yazı uslûbumun dışına çıkacağım.

Sizlere bu köşeden yazmaya 25 Ocak 2018 tarihinde başladım. Geriye dönüp baktığımda tam 100 tane makale yazdığımı fark ettim. Bugünkü ise 101.

Geçmiş 100 makaleyi gündemle ilgili yazmaya çalıştım. Su taşıyan karınca örneğindeki gibi, uluslar arası ilişkiler alanında kalemimden ve elimden geldiği kadarıyla gazeteye katkıda bulunma gayretindeyim.

25 Ocak 2018’den bugüne Mısır, Gazze, Irak, İsrail, Bahreyn, El-Ezher, Güney Afrika, Somaliland, Doğu Guta, Suakin Adası, Vehhabilik, Ilımlı İslâm, Suudi Arabistan, Lübnan, Müslüman Kardeşler, Ürdün, Katar, Fas, Hür Subaylar, Kuzey Irak, Hür Prensler, Filistin, Sudan, Keşmir, Golan Tepeleri, Muhammed Mursi, Doğu Türkistan, Suriye, Tunus, İslâmilik Endeksi ve Bediüzzaman, IŞİD, Kuveyt, Yumuşak Güç, Fransa, NATO, Cezayir, Libya, Kasım Süleymani, Umman gibi konu ve başlıklar başta olmak üzere takip ettiğim gelişmeleri sizlerle paylaştım.

Ankara’da ikamet etmeye başladığım ilk dönemde gazetenin Temsilcisi Mehmet Kara Ağabey’in yakın ilgisiyle karşılaştım. Kendisinin her zaman gülümsemesi ve misafirperverliğine şahit oldum. Onun, bu yakın ilgisi beni, o zamanki adıyla Genç Yaklaşım dergisine taşıdı. Genç Yaklaşım’ın ilk yıllarındaki sayılarında uzunca yazılarım yayınlanmıştı.

O günlerden beri Mehmet Kara ile ağabey-kardeş muhabbetimiz devam ediyor. Elhamdülillah. Kendisi, zor günlerimde de yanımda oldu. “Bu kapı sana her zaman açık” diyerek, uluslar arası ilişkiler tabiriyle “açık kapı politikası” uyguladı.

Başta da söylediğim üzere gazetede 100 makale yayınlamak nasip oldu. Beni, gazetede yazmaya teşvik eden Mehmet Kara Ağabey idi. Teşvikinden dolayı Mehmet Kara Ağabeye ve hanımı Sultan Kara Ablaya teşekkürlerimi arz ediyorum.

Aslında bugün Libya hakkında yazacaktım. Ancak yukarıda isimlerini zikrettiğim büyüklerime teşekkür etmek, benim için daha önemliydi.

Bugünkü köşe yazım 101. makale. Nasip olursa yazmaya devam edeceğim.

.

Sultan Kabus’un Vefatı ve Umman

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

14 Ocak 2020, Salı
Umman Sultanı Kabus Bin El-Said, geçtiğimiz 10 Ocak Cuma günü 79 yaşında vefat etti. Ölüm nedeni henüz açıklanmayan Sultan Kabus’un, 2019 yılı Aralık ayında Belçika’da kanser hastalığından dolayı bir hafta boyunca tedavi gördüğü belirtilmektedir.
Sultan Kabus

Kabus 1970’de İngiliz desteğiyle babası Said Bin Taimur’a karşı gerçekleştirdiği kansız darbe ile iktidarı ele geçirmişti. Taimur döneminde Umman’da “güneş gözlüğü takmak gibi en basit konular yasaklanmış, eğitim almak, evlenmek, yurt dışına çıkmak vd. birçok temel ihtiyaca ulaşabilmek Sultan Taimur’un iznine bağlıydı.” İşte Kabus yönetime geldiğinde yasakların yaygın olduğu geri kalmış bir ülkenin başına geçmişti.

Kabus, liberal ve modernist anlayışla petrol gelirleriyle Umman’ı kalkındırarak refah seviyesini yükselmiştir. Tüm bu gelişmelerin yanında Kabus, ülkesinde halkına kendisini kabul ettirmiş bir liderdi. Bununla birlikte muhalif sesleri susturan bir mutlak hükümdardı. Yani Kabus aynı zamanda başbakan, ordu başkomutanı, savunma bakanı, maliye bakanı ve dışişleri bakanı olarak da görev yapmaktaydı. Her şeye rağmen Umman’ı bölgesel çatışmalardan uzak tutabilen liderdi. Bölgesel istikrarsızlıklar karşısında genelde arabulucu rolü üstlenen Kabus, olaylar karşısında ülkesinin tarafsız pozisyonunu korumayı başarmıştı. Bu nedenle Umman, Ortadoğu’nun İsviçre’si olarak tanımlanmaktadır. Hatta Kabus, İran ve ABD arasında 2013 yılında başlayan nükleer anlaşma sürecinde gizli görüşmeleri kolaylaştıran bir rol oynadı. Görüşmeler neticesinde Viyana Nükleer Anlaşması 5+1 (Almanya) 2015 yılında imzalanmıştı.

Arap Baharı ve Umman

Arap Baharı’nda ise Umman’da diğer bölge ülkelerinde olduğu kadar geniş çaplı gösteriler gerçekleşmedi. Ancak binlerce kişi iş imkânlarının arttırılması, ücretlerin yükseltilmesi ve yolsuzlukla mücadele edilmesi talepleriyle protestolar yapmışlardı. Başlangıçta güvenlik güçleri olayları izlemekle yetinmişlerse de, sonra göz yaşartıcı gaz ve plastik mermi kullanarak kalabalıkları dağıtmaya çalışmıştı. Kabus, yolsuzlukla suçlanan bir bakanı görevden alarak ve daha fazla istihdam sözü vererek tansiyonu düşürmüştü. Diğer Arap ülkelerinde ordu ile halkı karşı karşıya getirilip olayların daha da büyüdüğü dilinmektedir. Bu anlamda Kabus, daha itidalli bir politika izlemiş ve ülkesindeki olayları yatıştırmayı başarmıştı. Birde Kabus döneminde, Mayıs 2014’te Mahkeme tarafından yolsuzluk yaptığı kesinleşen eski Ticaret Bakanı Muhammed El-Khusaibi’ye 3 yıl hapis cezası verildi. Tüm bu gelişmeler Kabus’un halkına yolsuzlukla mücadele ettiğinin işaretini vermekteydi.

Yeni Sultan Hişam Bin Tarık El-Said

Kabus’un vefatı üzerine, varisi veya halefi bulunmadığından Umman Sultanlığı Aile Konseyi’nin yeni Sultanı seçmek için 3 günlük süresi vardı. Fakat Aile Konseyi, Kabus’un gizlice kendi yerine bıraktığı kişiyi belirttiği mühürlü zarfı açmayı tercih etti. Sonuçta Kabus’un kuzeni 1954 doğumlu yeni Sultan Hişam Bin Tarık El-Said yemin ederek göreve başladı. Hişam Bin Tarık El-Said, Oxford Üniversitesi’nde eğitimini tamamlamış ve Umman’ın eski Kültür Bakanı’dır. El-Said yemin ettikten sonra yaptığı açıklamada “selefi gibi tüm ülkelerle dostane ilişkileri sürdüreceğine söz verdi.” Bu anlamda yakın gelecekte Umman’ın bölgesel sorunlara tarafsız tutumunun devam edeceği sinyalini de vermiş oldu.

İbadilik ve iç mücadeleler

Umman’da 800 yılından bu yana İbadilik mezhebi hüküm sürmektedir. Buna ek olarak İbadi imamları 800’den 1737’deki Pers istilasına kadar geçen sürede Umman’ı yönettiler. Yerel mücadelelerle 1749’da Pers istilasına son verilerek, Al Bu Said hanedanı ülkenin başına geçti. 1913’te ise Umman’ın kontrolü ikiye bölünerek, iç bölgeler İbadi imamlarınca ve kıyı bölgeleri de Al Bu Said hanedanı tarafından yönetildi. İngilizler’in aracılık yaptığı bir anlaşma ile Al Bu Said hanedanı, iç bölgenin özerkliğini tanıdı. Umman’da hanedanlıkla, İbadi imamları arasındaki çatışmalar 1954’te de görüldü. Sultan Taimur, 1959’da iç bölgelerin kontrolünü ele geçirerek aşırı muhafazakar, feodal ve izolasyonist bir siyasi karekterle ülkeyi yönetti. Umman’da petrol, diğer bölge ülkelerine nazaran daha geç bir tarihte, 1964’te keşfedildi. Ancak petrol 1967’de çıkartılmaya başlandı. Umman 1965-1975 yılları arasında Solcu güçlerin, hükümet birliklerine karşı gerçekleştirdiği Dhofar’ın güneyindeki isyanına sahne oldu. İsyan ancak Ürdün ve İran’ın askeri yardımıyla bastırılabildi. Umman İbadilik mezhebiyle, bölgedeki rakip Vehhabi, Şii vd. anlayışlardan ayrılmaktadır.

Netanyahu’nun ziyareti

İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu ve beraberindekilerin 27 Ekim 2018’de Umman’a yaptığı ziyaret hatırlardadır. Muskat yönetimi kendisinden beklenen İsrail-Filistin sorununa arabuluculuk rolünü reddetmiş, ancak barış görüşmelerine katkıda bulunabileceğini açıklamıştı. Umman’a İsrail eski Başbakanı Şimon Perez’in 1996’daki ziyaretinden sonra Netanyahu’nun gezisi de dikkat çekmişti. Fakat asıl dikkat çeken ise Umman Dışişleri Sorumlusu Yusuf Bin Alawi Bin Abdullah’ın “İsrail bu bölgede bir devlet ve hepimiz bunu anlıyoruz” şeklindeki beyanatı olmuştu. Kimi çevrelerce bu ifadeler Umman’ın tarafsızlığına gölge düşürmüştü.

Sonuç

Katar’a Haziran 2017’de Suudi Arabistan liderliğinde uygulanan ekonomik abluka ile Körfez İşbirliği Konseyi’nde derin bir bölünmüşlük meydana gelmiş durumda. Diğer taraftan hal-i hazırda yaşanan ABD-İran gerginliğine de şahit olmaktayız. Her iki olayın meydana getirdiği sorunlara çözüm üretilmesi adına bölgesel barışın tesis edilmesi gerekmektedir.

Umman’da, Kabus sonrası süreçte, yeni Sultan Hişam Bin Tarık El-Said’den Umman’ın tarafsızlığı ve arabulucu siyasetini sürdürmesi beklenmektedir

.

Süleymani’nin öldürülmesi sonrası Suudi Arabistan

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

11 Ocak 2020, Cumartesi
ABD’nin 3 Ocak Cuma günü İran’ın Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani’yi ve Şiî milis grubu Haşdi Şabi’nin Başkan Yardımcısı Iraklı Abu Mehdi El-Muhandis’i drone saldırısı ile öldürmesinin yankıları devam ediyor.
Devamında İran’ın, Irak’taki ABD üslerini hedef alması ise, bölgedeki fay hatlarını iyice hareketlendirdi. Elbette ABD’nin, Süleymani’nin öldürülmesi ile karşılık verileceğini tahmin etmesi zor olmasa gerek.

Bölge ülkeleri ve Şiî dünyası için Süleymani ve El-Muhandis’in öldürülmesi büyük bir sembolik anlam taşıyor. Bölgede liderlik iddiasındaki Vehhabi-Sünnî Suudi Arabistan ile Şiî İran arasındaki rekabet herkesçe bilinmektedir.

Bununla birlikte her iki ülke arasındaki rekabet, kendisini iç savaşın hüküm sürdüğü Yemen’de çeşitli silâhlı yerel unsurlar üzerinden çatışmaya da dönüşmüştü. İki ülkenin benzer rekabeti, Ortadoğu’nun diğer ülkelerinde de görülmektedir.

Süleymani’nin öldürülmesi üzerine, Suudi Haber Ajansı (Saudi Press Agency) 3 Ocakta El-Riyad Gazetesi’nden alıntıladığı haberde “Bölge İçin Yeni Bir On Yıl” başlığını kullandı. Haberde, drone saldırısı ile “bölgede İran projesinin inanılmaz bir hızla gerilediği, Tahran’da rejimin ideolojisinin yani mezhepsel sadâkatin çöküş yaşadığı” belirtildi.

El-Riyad Gazetesi’ndeki “Yeni Bir Arap On Yılı” iddialı haberde “İran’ın bölgesel emellerinin çöküşünün, İran içlerine kadar uzanacağına şüphe olmadığı” şeklinde net ifadelere yer verildi. Haberin devamında “İran rejiminin adaletsizliğinden, halkın gelirinin gereksiz yerlere harcanmasından, 40 yıldır acı çeken İran halkının rejimin sonu belli olmayan dış maceralarından dolayı sessiz kalmayacağı kesindir. Tahran iktidarındaki kliğin, bölge hakkındaki girişimleri çökmekte, yıkılmakta ve sonunda ortadan kaybolacaktır” diye ifade edilerek “dağılma sürecine girdikleri” kaydedildi.

Washington Post Gazetesi’nin 27 Mayıs 2019 tarihli sayısında, ABD Başkanı Donald Trump’ın “İran’da rejim değişikliği ve nükleer silâh aramıyoruz” ifadesi hatırlardadır. Trump’ın bu açıklamasından Süleymani’nin öldürülmesi ve sonrasının tartışıldığı bir sürece girildi. Drone saldırısı ile ABD, başta Suudi Arabistan olmak üzere bölgedeki diğer desteklediği ülkeler arasında “güvenilirliğini yenilediği” iddialar arasında. Bunun dışa vurumu da “Yeni Bir Arap On Yılı” haberidir. Riyad’ın ortaya attığı “Yeni Bir Arap On Yılı”nın içini nasıl dolduracağı ise merak konusudur.

Suudi Arabistan’ın Abkayk ve Hureys petrol sahasında 14 Eylül 2019 günü devlete ait olan Suudi Aramco rafineri tesislerine drone ile gerçekleştirilen saldırı yaşanmıştı. Saldırı sonrasında ABD’nin gerekli tepkiyi vermediğini ileri süren Riyad yönetimi, Washington’a yumuşak tepkisini ilettiği uluslar arası basında yer almıştı. Hal-i hazırda Kongre’nin baskısı altında olan ABD-Suudi askerî işbirliği ve silâh satışlarının önündeki engellerin Süleymani sonrası süreçte kaldırılması ihtimal dahilindedir. Bununla ilgili olarak ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı R. Clarke Cooper’ın 12 Haziran 2019’daki “ABD’nin Suudi’lere silâh satışını durdurması halinde, Rusya ve Çin gibi rakiplerin boşluğu dolduracağı” endişesi halen hatırlardadır.

Bütün bunlar Suudi Arabistan için olumlu gelişmeler olabilir. Ancak zikredilen muhtemel gelişmeler Suud yönetiminin istediği gibi, Tahran ile arasındaki güç dengesizliğini gidermiyor. Diğer taraftan Riyad, İran’ın vereceği silâhlı cevabın coğrafyası kapsamındadır.

İran politikasını yine ABD’ye paralel geliştirmeye çalışan Suudi Arabistan’ın “Yeni Bir Arap On Yılı” kavramını açıklaması beklenmektedir.

.

Kasım Süleymani sonrası durum

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

07 Ocak 2020, Salı
Irak, bir süredir devam eden işsizlik, yoksulluk, yolsuzluk vb. sosyo-ekonomik temelli halk gösterileri ile gündemde.
Gösterilerde ülkedeki yabancı askerlerin varlığı ve işgal sonrasında ABD kontrolünün devam etmesinden de duyulan rahatsızlık sokaklarda dile getirilmişti. Irak’ın kaotik ortamında Şii milislerin Bağdat’taki ABD Büyükelçiliği binasını hedef almaları olayların büyümesine neden oldu.

İran’ın Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani’nin 3 Ocak Cumu günü, ABD’nin hava saldırısı ile Bağdat’ta öldürülmesi bölgenin fay hatlarını harekete geçirdi. Süleymani ile birlikte Şii milis grubu Haşdi Şabi Başkan Yardımcısı Iraklı Abu Mehdi El-Muhandis de öldürülenler arasındaydı.

Saldırı sonrasında İran resmi makamlarından “intikam” ifadeleri duyulurken, Hizbullah Tugayları’ndan yapılan açıklamada Iraklılar’ın ABD üslerinden en az 1.000 m uzak durmaları çağrısı yapıldı.

Irak’taki ABD üslerinde toplamda 5 bin 200 Amerikan asker, 2014 yılında ‘İslam Devleti cihatçı radikal grubun’ yeniden canlanmasını önlemek amacıyla görevlendirilmişlerdi.

Irak’ta hal-i hazırda siyasi ve ekonomik temelli sosyal patlama yaşanmaktadır. Buna ülkenin bir de İran-ABD çekişmesine sahne olacağına anlayan Irak Başbakanı Adil Abdülmehdi “Parlamentoyu acilen yabancı askerlerin varlığı hususunda toplantıya davet ediyorum” çağrısını yaptı.

5 Ocak Pazar günü toplanan Irak Parlamentosu’nda en sert konuşmalardan birini El-Fetih Millietvekillerinden Ahmed El-Kinany’nin yaptığı belirtiliyor. Kinany konuşmasında “işgalcinin (ABD) ayrılışında oy kullanamayan herhangi bir Milletvekili, ülkesine ihanet etmiş olacak” dedi.

Parlamento’da görüşmelerin sonucunda “ABD güçlerinin ülkeden çıkarılmasına” karar verildiği duyuruldu. Böylece Irak’ın, ABD ile İran arasındaki bir çatışmanın sahası ya da tarafı olmayacağının mesajı verilmiş oldu. Parlamentosu’nda aldığı bu kararı Irak’ın uygulama kabiliyetini ne oranda gösterebileceği de ayrı bir merak konusudur.

ABD’de “Savaşı Durdurmak ve Irkçılığı Sonlandırmak İçin Şimdi Harekete Geçin (Act Now to Stop War and End Racism – ANSWER)” hareketinin “İran’la Savaşa Hayır” dövizleriyle savaş karşıtı 40’tan fazla protesto planladıkları bildiriliyor.

İran dini lideri Ali Hamaney, Süleymani’nin yerine Tuğgeneral İsmail Qaani’yi atayarak, Kudüs Gücü kuvvetleri hakkındaki soruların önüne geçmiş oldu. Kudüs Güçleri başta olmak üzere, diğer Şii grupların farklı yerlerde ABD unsurlarını hedef alacakları beklentiler arasındadır.

Geçtiğimiz aylarda İran’da yaşanan sosyo-ekonomik nedenli sokak gösterilerini, ABD Beyaz Saray Basın Sekreteri Stephanie Grisham “ABD, İran halkını barışçıl protestolarında destekliyor” açıklamasında bulunarak ülkesinin tarafını belirlemişti. ABD, sokağı destekleyerek deviremediği İran rejimine karşı, Süleymani’nin öldürülmesiyle sertlik politikasına yöneldiği anlaşılmaktadır. Süleymani sonrasında Ortadoğu’da yeni bir dönemin başlangıcı olacağı tahmin edilmektedir.

.

Libya konusu

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

01 Ocak 2020, Çarşamba
Ülkemizin dış politika gündeminde bir süredir Libya konuşuluyor. Bunun sebebi ise Türkiye ve Libya Ulusal Mutabakat Hükümeti arasında imzalanan ve Doğu Akdeniz’de deniz alanlarının sınırlarını belirleyen antlaşmadır.
Aslında Türkiye-Libya Antlaşması’nın imzalanmasının sebepleri arasında, Mısır’da seçilmiş Cumhurbaşkanı Muhammed Mursî ve Müslüman Kardeşler’in Hürriyet ve Adalet Partisi iktidarına karşı yapılan 3 Temmuz 2013 darbesini de göstermek doğru olacaktır. Çünkü darbenin lideri General Abdel Fatth El-Sisi ve yönetiminin, darbenin hemen sonrasında, Doğu Akdeniz’de petrol ve doğal gaz aramaya yönelik Mısır, İsrail, Güney Kıbrıs Rum Kesimi ve Yunanistan arasında yapılan görüşmeler neticesinde varılan andlaşma söz konusudur. Adı geçen ülkelerin girişimi ile Doğu Akdeniz’de Türkiye karşıtı eksen oluştuğu da muhtemeldir. Petrol ve doğal gaz arama girişimlerine daha sonra Lübnan’ın da eklendiği iddialar arasındadır. Özellikle geçtiğimiz aylarda Lübnan Cumhurbaşkanı Mişel Avn’ın, Osmanlı dönemi hakkında olumsuz ve tarihi gerçekleri çarptıran beyanlarının Doğu Akdeniz’in gündemde olduğu bir döneme denk gelmesi ise, klişe bir ifadeyle manidardı. Suriye’nin de, Doğu Akdeniz’de petrol ve doğal gaz arama girişimlerine Rusya ile beraber başladığı gelen haberler arasındadır.

Türkiye’nin Doğu Akdeniz’e arama ve sondaj gemileri göndererek yer altı kaynaklarının arayışında olması ve Libya ile imzalanan Antlaşma, Ege ve Akdeniz’de tarihsel rekabet halinde olan Yunanistan’ı harekete geçirmiştir. Yunanistan hukukî alanda Lahey Adalet Divanı’nda ve politik sahada da Birleşmiş Milletler (BM) ile Avrupa Birliği (AB) gibi uluslar arası düzeyde harekete geçti.

Arap Baharı sürecinde eski Libya Devlet Başkanı Muammer Kaddafi’nin 20 Ekim 2011’de öldürülmesi ile birlikte ülke, kaosun derinleştiği bir döneme girmişti. Kaddafi sonrasında Trablus’ta, Libya’nın BM nezdinde tanınan uluslar arası hükümeti, Fayez El-Sarraj liderliğindeki Libya Ulusal Mutabakat Hükümeti’dir. Diğer önemli unsur ise, ülkenin doğusunda etkinliği bulunan Tobruk’daki General Halife Hafter öncülüğündeki gruptur.

Müslüman Kardeşler taraftarı olduğu iddia edilen El-Sarraj’ın karşısında, Hafter’in Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BEA), Mısır, Rusya, ABD ve Fransa’dan destek gördüğü uluslar arası basında yer alıyor.

Libya’da El-Sarraj karşısında, Vehhabi destekli Hafter’in sivil yerleşim yerlerini hedef aldığı ve terör suçu işlediği belirtilmektedir. Trablus’taki Ulusal Hükümetin Dışişleri Bakanı Muhammed Seyyale, sivilleri ve kamu binalarına saldırı düzenleyen Hafter’in “savaş suçlusu” ilan edilmesi için BM Güvenlik Konseyi’ne başvuruda bulundu.

Bugün Libya güvenlik ve istikrarın olmadığı bir ülkedir. Türkiye ile Libya arasındaki Andlaşma 27 Kasım 2019’da imzalanmış olup, 26 Aralık 2019’da 30990 Sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Anlaşma’dan hemen sonra Libya’nın asker talebi üzerine, Türk askerinin Libya’ya gitmesi gündemdedir.

Yemen ve Suriye incelendiğinde uluslar arası aktörlerin vekalet savaşları sürdürdükleri görülmektedir. Bir de Wagner Group ve Blackwater vb. yapıların paralı askerlerinin faaliyetleri söz konusudur. Wagner Group özel askeri şirket şeklinde tanımlanmakta ve Wagner’in paralı askerlerinin Suriye, Sudan, Orta Afrika Cumhuriyeti, Libya ve Ukrayna gibi ülkelerde operasyonlara katıldıkları iddialar arasındadır. Wagner’in sahibi Rus işadamı Yevgeny Prigozhin olduğu ileri sürülüyor. Aynı durum Blackwater için de geçerli. Blackwater hakkında Jeremy Scahill’in 2007’de kaleme aldığı “Blackwater: The Rise of the World’s Most Powerful Mercenary Army (Blackwater: Dünyanın En Güçlü Paralı Ordusunun Yükselişi)” adlı kitabı incelenmeye değer nitelikte. Kitapta özel askeri bir şirket olan Blackwater’ın paralı bir kuvvet olarak var olduğu iddia ediliyor.

Libya’ya asker gönderilmesiyle Türkiye, Hafter’in ordusu ve paralı askerler vd. unsurlarla karşılaşması kuvvetle muhtemeldir. Dolayısıyla alınması muhtemel asker gönderme kararına ve sahada yapılacak faaliyetlere azamî dikkat edilmesi zorunluluktur.

.

Seçim sonuçları: Bitmeyen şarkı

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

18 Aralık 2019, Çarşamba
Cezayir’de Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin 12 Aralık’ta yapılacağının açıklanması, yeni bir dönemin başlangıcına vesile görüldü. Bununla birlikte “toplumsal unsurlar, devlet kurumları ve ordu” seçimleri tek çıkış noktası olarak önemsiyorlarken, Anayasa’yı da nihaî hakem kabul ediyorlar. Ancak tarafların yorumları farklılık arz ediyor. Hal-i hazırdaki ayrılıklar bu yorum farklılıklarına dayanıyor.
Alınan yeni seçim kararı hakkında bazı kesimlerce eski rejimin (angient regime) kalıntılarının aktif olduğu eleştirileri getiriliyor. Çünkü adaylar, Bouteflika döneminin hükümetlerinde görev yapmış kişilerden oluşuyor.

Seçim Komitesi’nin 2 Kasımdaki açıklamasında “seçimler için toplamda 23 adayın başvuruda bulunduğu, ancak bunlardan 18’inin, 48 vilayetten 25’inde imza toplamak dahil olmak üzere diğer adaylık şartlarını yerine getiremediğinden seçimlere katılamayacaklarını” duyurdu. Seçimlere katılmayı hak kazanan adaylar ise şöyle sıralandı: Eski Başbakanlardan Abdelmadjid Tebboune (Ulusal Kurtuluş Cephesi Partisi) ve Ali Benflis (bağımsız), eski Kültür Bakanı Azzeddine Mihoubi (Demokratik Ulusal Topluluk Partisi), ılımlı İslâmcılardan eski Turizm Bakanı Abdelkadir Bengrine (El-Bina Hareketi) ve Abdelaziz Belaid (El-Mustakbel Partisi Başkanı). Cezayir sokaklarında, “5 aday için Bouteflika’nın en yumuşak versiyonu” tanımlaması yapıldı. Adaylar seçim kampanyalarına 17 Kasımda başladılar.

2019 yılı boyunca yerleşik egemen hiyerarşik güce karşı kitlesel protestolarla meydana gelen muhalif Hirak Hareketi, “eski rejimin yetkililerinin aday olmayacakları bir seçim tercih ettiklerini ve mevcut haliyle 12 Aralık seçimlerine katılmayacaklarını” açıkladı. Hareket’ten yapılan açıklamada “oy pusulasındaki adayların tamamının devlet organlarıyla yakın ilişkileri var, bazıları reforma zorlanmış olsa da, hepsi değişmeyen elitlerin bir parçasıdır” ifadesine yer verildi. Bazı göstericiler seçimleri “çetelerle seçim” ve “idiotlar tuzağı olan yozlaşmış iktidar tarafından düzenlenen seçim” sloganlarıyla seçimleri protesto ettiler. Buna ek olarak Demokratik Alternatif Güçleri İttifakı ile Adalet ve Kalkınma Cephesi de seçimleri protesto edenler arasında.

Cezayir, 42 milyon 679 bin 018 kişilik nüfusa sahip. Bu nüfusun 24 milyon 474 bin 161’i kayıtlı seçmendir. Seçimler sert güvenlik tedbirleri altında, 12 Aralıkta, 13 bin 295 merkezde ve 61 bin 239 noktada gerçekleştirildi. Kayıtlı seçmenlerin 8 milyon 504 bin 246’sı oy kullanırken, 1 milyon 243 bin 458 oy ise geçersiz kabul edildi. 11 bin 588 oy da itirazlarla “tartışmalı oy” statüsünde. Seçimin sonuçlarına göre: 1. Tebboune, % 58.15 oranıyla, 4 milyon 945 bin 116 oy alarak seçimin galibi oldu; 2. Bengrina, % 17.38 oranıyla, 1 milyon 477 bin 735 oy; 3. Benflis, % 10.55 oranıyla, 896 bin 934 oy; 4. Mihoubi, % 7.26 oranıyla, 617 bin 753 oy; 5. Belaid, % 6.66 oranıyla, 566 bin 808 oy aldılar.

Cezayir’de seçimlere katılım % 39.83’le gerçekleşti. Böylece Hirak Hareketi başta olmak üzere, diğer unsurların seçimleri protestosu başarıya ulaştı denilebilir. Bununla birlikte yeni Cumhurbaşkanı Tebboune’nin meşrûiyetinin tartışmaya açılması da kuvvetle muhtemeldir. Hatta seçim sonuçlarının açıklandığı 13 Aralıkta “eski rejim”in adaylarına ve kazananına karşı gösteriler başladı bile. Bürokrasi ve ordu açısından seçimlerin yapıldığı söylenebilir. Ancak muhaliflerin ve sokağın tansiyonunun henüz düşmediği aşikârdır. Çünkü 24 milyon 474 bin 161’i kayıtlı seçmenden, sadece 8 milyon 504 bin 246’sı sandığa gitmiştir. Dolayısıyla 15 milyon 969 bin 915 seçmen oy kullanmayarak, seçimin galibini muhalifler olarak belirlemişlerdir. Daha da önemlisi zengin doğal gaz ve petrol kaynaklarına sahip, eski Fransız sömürgesi Cezayir’in bir türlü istikrara kavuş(a)maması manidardır. Gerçekleştirilen seçim, muhalifler açısından “tamamlanmamış seçim” olup, Cezayir’in yakın zamanda tekrar seçimlere gitmesi ihtimal dahilindedi

.

Cezayir-1: Seçim Süreci

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

17 Aralık 2019, Salı 00:40
Cezayir, 1830-1962 yılları arasında Fransız sömürgesiydi.
Ülke, 1954-1962 arasında toplam 8 yıl süren mücadelenin ardından, 5 Temmuz 1962 bağımsızlığına kavuştu. Cezayir bağımsızlığından günümüze 1963, 1976, 1979, 1984, 1988, 1995, 1999, 2004, 2009, 2014 ve 2019 olmak üzere, toplam 11 defa Cumhurbaşkanlığı seçimlerine sahne oldu.

Ülkede uzun yıllardır Cumhurbaşkanlığı görevini yürüten Abdülaziz Bouteflika’nın 22 Şubat 2019’da 5. kez Cumhurbaşkanlığı adaylığını açıklaması, yönetimde ordunun-sendikaların-iş adamlarından meydana gelen kastın ağırlığının fazlasıyla hissedilmesi ve sosyo-ekonomik problemler toplumsal kesimlerin sokak gösterileri ile sonuçlandı. Cezayir’in bütün şehirlerine yayılan ve Hirak (Hareket) adı verilen protestolar; ilerleyen yaşı, sağlık durumunun müsaid olmaması, 2013’ten beri tekerlekli sandalye kullanması, geçirdiği felçten dolayı konuşmasındaki zorluk vb. sebeplerle hastaneye kaldırılan Bouteflika’nın yeniden adaylığına verilen tepkilerdi. Göstericilerin diğer tepkileri de yaşama maliyetlerindeki artış, işsizlik, sağlık hizmetlerinin yetersizliği, konut sorunu, eğitim sisteminden kaynaklı memnuniyetsizlikler, gençlerin geleceğe dair hayal kırıklıkları şeklinde sıralanıyor. Bununla birlikte Bouteflika’nın Özel Danışmanlığı’nı yapan kardeşi Said Bouteflika’nın ülkenin “de facto” yöneticisi konumu da, kitleleri harekete geçiren bir başka sebeptir.

Hirak gösterilerinde, Cezayir resmî makamları yüzlerce göstericiyi, gazeteciyi, hak savunucularını yasalara aykırı bir şekilde tutukladığı iddialar arasında. 2019 yılı boyunca devam eden protestoları, Arap Baharı’na benzetenler de oldu. Ancak protestocular ekonomik, sosyal ve siyasî reform taleplerini dile getirmiş olsalar da, radikal bir şekilde örgütlenmiş yapıya sahip değillerdi. Aynı zamanda protestocular şiddeti reddederek, askerî bir çatışmaya varmayan sokak gösterileriyle yetindiler. Maalesef sokaklarda yaralanma ve ölümle sonuçlanan müdahalelere maruz kaldılar. Gösteriler her Perşembe ve Cuma, gün sonunda taleplerin dile getirilmesiyle gerçekleştirildi. Hirak’ın temsilcilerinin olmaması da, Cezayir toplumsal gösterilerini, Arap Baharı’nın yaşandığı ülkelerdeki gösterilerden ayırmaktadır.

Genel Kurmay Başkanı Korgeneral Ahmed Gaed Salah’ın 26 Mart tarihli TV konuşması “bu krizden hemen çıkmanın, Anayasal çerçevede bir yolunu bulmalıyız” oldu. Sonrasında 2 Nisan’da istifa eden Bouteflika’nın yerine 10 Nisan’da 90 günlüğüne geçici Cumhurbaşkanı olan Abdelkadir Bensalah’ın etkisi de bu süreçte hissediliyordu. Protestocuların baskısına daha fazla dayanamayan ve seçimlerde kilit rol oynayan Anayasa Konseyi Başkanı Tayeb Belaiz’in istifa haberi duyuldu. Böylece göstericiler karşı oldukları ve “3B” diye adlandırdıkları “Tayeb Belaiz, eski Başbakan Noureddine Bedoui ve Bouteflika”nın istifalarını sağlamış oldular. Şimdi hedefteki kişi geçici devlet başkanı Abdelkadir Bensalah’dı.

Cezayir’de Anayasa Konseyi’nin 2 Haziran 2019’daki açıklamasında, 4 Temmuz’da Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin yapılacağı belirtilmişti. Ancak muhtemel adayların yasalarda belirtilen özelliklere haiz olmamaları ise, seçimlerin gerçekleşmesini engellemişti. Diğer taraftan Fransa’dan bağımsızlığın alındığı 1962’den bu yana, Bouteflika’nın görevden uzaklaştırılmasından sonra, Bensalah’ın da istifasını talep eden göstericilerin, Cezayir’i yöneten elitlerin üstünlüğüne son vermeye kararlı oldukları görüldü.

Genel Kurmay Başkanı Korgeneral Salah’ın 2 Eylüldeki beyanında “15 Eylül’de Seçim Komitesi’nin açıklama yaparak, ülkeyi 90 günün ardından 12 Aralıkta seçimlerin yapılacağını bildirmesi gerektiğini” belirtmesi, ülke gündemini yeniden hareketlendirdi. Salah açıklamasında ayrıca “siyasî sürecin önündeki zorluklara, yolsuzluklara, çetelere, seçimlerin ve devlet kurumlarının tarafsızlığı” ifadelerine de yer verdi. Salah’ın 2007’de ABD Büyükelçiliği ile irtibatı olduğu iddia edilmişti.

İslâm Partisi Başkanı Abderrazak Makri de “Cezayir için medyanın kontrolü, sivil toplum kuruluşlarının kurulması hakkında sınırlamalar, muhalif partilere yönelik baskılar, devlet kurumlarındaki yozlaşmalar vb. göstergelerin hürriyetler ve demokrasi konusunda korkuya sebep olduğunu” belirtti.

Toplum İçin Barış Hareketi ve en büyük muhalif unsurlardan İslâmcı Parti’nin, seçimlere gidilmesi kararının sivil yapı Seçim Komitesi ya da geçici Cumhurbaşkanı tarafından değil de, Genel Kurmay Başkanı’nca ilân edilmesini eleştirdiler. Yapılan eleştiri üzerine ülkenin en fazla üyesi (60 bin) bulunan Facebook’taki “Cezayir Ayağa Kalk” grubunu sanal ortamda saldırıya uğradı ve devlet tarafından kapatıldı. Muhalif yayınların yapıldığı Netblocks, Youtube ve Google’a erişim devlet şirketi Cezayir Telekom’un girişimiyle durduruldu.

Artan protestolar karşısında, sivil yönetici olan geçici Cumhurbaşkanı Salah’ın, seçimlerin 12 Aralık’ta yapılacağını açıklaması ise, halk kitlelerini sakinleştirmeye yetmedi.

NATO Zirvesi’nin ardından

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

08 Aralık 2019, Pazar
NATO’nun 70. Kuruluş yıl dönümü 3-4 Aralık günü Londra’da Liderler Zirvesi adı altında gerçekleştirildi.
NATO zirvesine giden süreçte Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un açıklamaları gündemi belirledi. Macron’un 7 Kasım 2019’da The Economist dergisine verdiği demeçte “NATO’nun beyin ölümü yaşadığını, ABD Başkanı Donald Trump’ın, İttifak’ın kolektif savunma ile ilgili 5. Maddesi’ne kuşkuyla yaklaştığını ve ABD’nin herhangi bir krizde Avrupa’yı savunup savunmayacağından emin olmadığını” vurgulamıştı. Macron’un açıklamalarının ardından, NATO’nun ömrü ve geleceği hakkında tartışmalarda başladı.

NATO’nun “varlık sebebi” hakkındaki tartışmalar, 1989’da Soğuk Savaş’ın sona ermesini simgeleyen Berlin Duvarı’nın yıkılmasıyla birlikte yaşanmıştı. Üye ülkelerin farklı hassasiyetleri, zaman zaman benzer tartışmaların yapılmasına sebep olmaktadır. Türkiye’nin de, Kuzey Suriye’den güvenlik odaklı tehdit algılaması bağlamında, PYD/YPG konusundaki destek arayışına yeterli cevap alamadığı bilinmektedir. Bununla birlikte Rusya’nın Ukrayna ile savaşı ve sonuçta Kırım’ı alması, NATO’nun Baltık ülkeleri savunma planını öne çıkartan önemli bir husustur. Dolayısıyla Türkiye’nin, PYD/YPG terör örgütüne karşı, NATO desteğini sağlamak için Polonya başta olmak üzere Estonya, Litvanya ve Letonya gibi Baltık ülkeleri ile ilgili NATO savunma planını veto etme düşüncesi, NATO içerisinde hareketliliğe sebep oldu.

Zirvenin sonuç bildirgesinde, NATO’nun her türlü teröre karşı olduğu ve PYD/YPG terör örgütü hakkında Türkiye’nin görüşünü destekleyen ifadeleri önemli. Ancak yeterli değildir. Çünkü Macron’un hemen toplantı sonrasında konu ile ilgili anlaşma olmadığını beyan etmesi ise, yeterli olmadığının delili niteliğindedir. Buna, NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg’in “Rus silâh sisteminin NATO ile entegresinin mümkün olmadığını” belirtmesi de eklenebilir. Birde toplantıda ABD Başkanı Donald Trump’ın, Türkiye’nin lehine yaptığı konuşmalarda, ülkesinin desteklediği PYD/YPG konusuna hiç değinmemesi dikkatlerden kaçmadı. Böylece İttifak üyeleri mevcut konumlarını korumakla birlikte, NATO içerisindeki fikir ayrılıklarının çözümünü zamana bırakmış görünüyorlar.

Fransa, NATO’ya 1949’da üye olmuş. Fakat Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle döneminde 21 Haziran 1966’da NATO’nun askerî kanadından çekildiğini duyurmuştu. Fransa, Türkiye’nin de onayıyla NATO’nun askerî yapısına ancak 2009’da dönmüştü.

Aynı şekilde Yunanistan da 1974’te NATO’nun askerî kanadından çekilmiş, ancak 1980’de tekrar askerî kanada dönmüştür. Yunanistan’ın geri dönüşünde, Türkiye’deki 1980 darbesini gerçekleştiren askerî cuntanın veto hakkını kullanmamasının etkili olduğu kuvvetle muhtemeldir. Çünkü NATO’da kararların alınmasında üye ülkelerden herhangi birinin veto etmesi, ilgili kararın alınmasını engelliyor. Türkiye’nin onayı olmasaydı ne Fransa ne de Yunanistan NATO’ya dönebilirlerdi. Macron’a bunu hatırlatmakta fayda var.

Türkiye’nin NATO üyeliği, İttifak’a Güney Kıbrıs Rum Kesimi’nin üyeliğini de engelliyor. Türkiye’nin olmadığı bir NATO’ya Güney Kıbrıs Rum Kesimi’nin üyeliği söz konusu olacak ve bu durum Kıbrıs politikasında daha önce hiç olmayan bir kırılmayı da beraberinde getireceği muhtemeldir. Diğer taraftan Müslüman Kardeşler’in 3 Temmuz 2013 darbesiyle iktidardan uzaklaştırıldıktan hemen sonra Mısır, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Kesimi arasındaki görüşmeler neticesinde, Doğu ve Güney Akdeniz’de petrol ve doğal gaz arama çalışmaları yapılmaktadır. Bir bakıma NATO üyeliği, Türkiye’nin, Doğu Akdeniz’de petrol ve doğal gaz aramasında da elini güçlendiriyor denilebilir.

Almanya’da, başşehir Berlin’in Tiergarten bölgesinde 23 Ağustos 2019’da gerçekleştiren, Çeçen savaşında Rusya karşıtı cephede savaştığı iddia edilen Tornike K. cinayetiyle ilgili Rusya’nın yeterli işbirliği yapmadığını belirtiyor. Bu kapsamda Almanya’nın, Rus Büyükelçiliği çalışanlarından iki kişiyi “istenmeyen adam (personna non grata” ilân etmesi de, Rusya tarafından tepkiyle karşılanıyor. Kremlin ise, Büyükelçilik çalışanlarının cinayetle ilgilerinin olmadığı yönünde görüş belirtiyor. Aslında Rusya ve NATO’nun Avrupalı müttefikleri arasında terörizm konusunda farklı algılara sahip oldukları bir kez daha ortaya çıkıyor. Her iki taraf arasındaki bu farklı algılama, NATO’nun Avrupalı üyelerini “gelecekte kendini nasıl savunmalı?” sorusuna cevap aramaya zorluyor.

NATO Zirve sonuç bildirgesinde ilk defa Çin’in adı geçiyor. Bir süredir, büyüyen ekonomisi ve gelişen sanayisiyle Çin, ABD tarafından yakından takip ediliyor. Çin’in “Kuşak-Yol Projesi”, yakın dönemdeki Huawei örneğindeki gibi ABD ile teknoloji savaşı ve buna bağlı olarak istihbarat vb. alanlardaki rekabet iyice gün yüzüne çıkmıştır. Trump’ın, Çin’e yönelik tutumu ve Çin’in sonuç bildirgesine kadar girmesi de, NATO’ya yeni bir çalışma alanı açacağı kuvvetle muhtemeldir.

..

Fransa ve NATO

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

03 Aralık 2019, Salı
Güvenlik kelime olarak tehdit, tehlike ve korku durumunun ve hissinin olmamasıdır.
Ülke güvenliği deyince akla ülkelerin “toprak bütünlüğü ve egemenliği” gelir. Uluslararası ilişkiler disiplininin temel teorilerinden “realizme” göre “uluslararası sistemde güç ve çıkar ilişkisi” ön plandadır. Güvenliği sağlamak için de güce ihtiyaç duyulur. Güç ile güvenlik tedbirleri alınarak, “saldırı ve tehditlere” karşı “savunmacı ve caydırıcı” rol oynar. Bir diğer temel teori de “idealizm”dir. İdealizmde ise, barış ve hukuk önceliklidir. Güvenliği sağlamak uluslararası hukuka, uluslararası anlaşmalara, uluslararası örgütlerin barışçıl kural ve politikalarıyla gerçekleşebilir. Bu politika da günümüz küresel sisteminde “hepimiz birimiz – birimiz hepimiz için” anlayışında “kolektif güvenlik”le sağlanmaya çalışılıyor. Konuyla ilgili A. Dawid Baldwin’in, Review of International Studies dergisinin 1997 yılı 23/1 sayısındaki The Concept of Security başlıklı makalesinden istifade edilebilir.

İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle birlikte, NATO (North Atlantic Treaty Organization – Kuzey Atlantik Anlaşması) 4 Nisan 1949’da ABD liderliğinde “barış ve güvenlik” amaçlı kuruldu. NATO’nun diğer bir amacı da, Avrupa güvenliğini düzenlemekle birlikte, ABD’nin, Avrupa güvenliğine katkı/destek sağlayacak bir uluslararası örgüt misyonunu taşımasıdır. Savaş sonrası dönemde NATO, iki kutuplu dünya sisteminde yerini SSCB karşısında aldı ve varlığını devam ettirmektedir.

Tarihinde, üyelerinden gelen sert eleştirilere maruz kalan NATO hakkında bugünlerde yeni bir tartışma gündemde. Yeni tartışmayı başlatan kişi de Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron oldu. Macron’un 7 Kasım 2019’da The Economist dergisine verdiği demeçte “NATO’nun beyin ölümü yaşadığını, ABD Başkanı Donald Trump’ın, İttifak’ın kolektif savunma ile ilgili 5. Maddesine kuşkuyla yaklaştığını ve ABD’nin her hangi bir krizde Avrupa’yı savunup savunmayacağından emin olmadığını” vurgulamıştı. Macron’un açıklamalarının ardından, NATO’nun ömrü ve geleceği hakkında tartışmalar da başladı.

Tartışmayı başlatan Macron’un Fransa’sı, daha önce de NATO merkezli bir krizin odağındaydı. NATO’ya 1949’da üye olan Fransa, dönemin Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle’ün kararıyla 21 Haziran 1966’da NATO’nun askerî kanadından çekildiğini duyurmuştu. Fransa’nın bu kararı almasında “ABD’nin Avrupa’nın işlerine çok karıştığını, üye ülkelerin özgürce davranamadığı ve tam bağımsız bir ülke olarak hareket edilemediği” etkili olmuştu. Yine De Gaulle’e göre “Avrupa’nın güvenliğini Avrupalılar sağlamalıdır.” Bununla birlikte Fransa’nın bu kararında “silahlarını daha özgürce pazarlayabilme” düşüncesi de mevcuttur. Fransa, NATO’nun askerî yapısına ancak 2009’da dönebildi.

Macron’un açıklamasına karşılık, başta Almanya ve Türkiye gibi NATO üyeleri tepkilerini göstermişlerdir. Fakat Macron’un ifadeleri, yakın geçmişteki bir krizi daha hatırlara getirmiştir. 11 Eylül 2001 terör olayları sonrasında, Irak’ın işgali hakkında AB ile ABD arasındaki düşünce farklılıkları transatlantik ilişkileri kopma noktasına getirmişti. Bazı uzmanlar NATO’nun sonunun geldiğini iddia etmiş, bazıları da ABD ile Avrupa’nın paylaştıkları ortak değerler için, NATO’ya yeni görevler bulunarak hayatî sebebini (reason d’etre) devam ettireceğini açıklamıştı.

NATO’nun 11 Ağustos 2003 tarihinde Afganistan’daki ISAF komutasını devralması paradoksal bir gelişmeydi. Böylelikle NATO ilk kez Avrupa-Atlantik dışına çıkmış ve “alan dışı (out of area)” görev yapmaya başlamıştı. Bir yandan Irak Savaş’ı sürerken, diğer yandan da NATO’nun yarınının tartışmaları yapılıyor, “Büyük Ortadoğu Projesi”ndeki yerinin neresi olduğu sorgulanıyordu. Tam da bu sırada Javier Solona tarafından AB’nin “Dış Politika Doktrini” kapsamında, 17 Haziran 2003 Selanik Zirvesi’nde AB’nin savunmasını sınırları dışında yer alan “Geniş Ortadoğu Projesi” diye adlandırdığı bölgede başlaması gerektiğini açıklamıştı. Böylece AB, ABD ve NATO üyesi ülkelerin “ortak tehdit” anlayışında birleştikleri, fakat mücadele yöntemleri farklılık arz etmekteydi.

Bugün ABD ve NATO’dan bağımsız hareket edebilmesi için, AB’nin, 9-10 Aralık 1991’de Maastricht Zirvesi’nde aldığı “ortak dış ve savunma politikası”nda gelişme kaydetmesi gerekmektedir. Macron’un açıklamalarının ise, 3-4 Aralık 2019 Londra NATO Liderleri Zirvesi’nde gündem olacağı kesindir. Fransa ile ABD’nin, NATO üzerinden karşı karşıya gelmesi, realist çıkarlardan mı? Yoksa idealizm merkezli kolektif güvenlik kaygısından mı kaynaklandığını ilerleyen günlerdeki muhtemel gelişmelerden anlayacağız. Zirve’nin sonuç bildirgesinin de, bundan sonraki süreci belirleyeceği ihtimaller arasındadır.

.

Yumuşak Güç’ ve ‘Ateş Krallıkları’

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

29 Kasım 2019, Cuma
Yumuşak Güç (Soft Power) kavramı, Harvard Üniversitesi akademisyenlerinden Joseph S. Nye’in, 1990’da yayınlanan “Öncülüğe Mecbur: Amerikan Gücünün Değişen Doğası (Bound to Lead: The Changing Nature of American Power)” başlık kitabında ilk defa zikredilmiştir.
Nye, uluslar arası ilişkiler literatürüne kazandırdığı Yumuşak Güç kavramını 2004 yılında “Yumuşak Güç: Dünya Siyasetinde Başarının Yolu (Soft Power: The Means to Success in World Politics)” adıyla kitaplaştırmış ve Public Affairs Şirketi’nden yayınlamıştır.

Nye, Yumuşak Güç adlı eserinde, geleneksel olarak gücü tarif eden askerî gücün kullanım dönemi geçmiştir ve 21. yüzyılda artık devletlerin diğer devletleri/halkları ikna etmek için “yumuşak güç” kullanmaları daha akılcı, ekonomik ve etkilidir.

Yumuşak güce sahip olmak için, “çekici bir kimlik taşıyan kültür, siyasî değerler ve kurumlar, ahlâkî temelli ve meşrûiyete dayalı politikalar üzerinde yükselen bir cazibe merkezi oluşturulmalı ve bu merkezin gücü, başkalarının tercihlerini ikna yoluyla belirleyebilme yetisine ulaşmalıdır.” Burada kısaca belirtilen Yumuşak Güç tanımının detaylarına Prof. Dr. Baskın Oran’ın Editörlüğünü yaptığı “Türk Dış Politikası, Cilt 3: 2001-2012” adlı kapsamlı eserden ulaşılabilir.

90’lı yıllardan itibaren gelişen Türk film sanayisi gelinen noktada, Türkiye’nin Yumuşak Güç açısından en etkili unsurunu, yurtdışına ihraç edilen TV dizi filmleri oluşturmuştur.

Bu diziler özellikle Arap pazarında beğenilmekle birlikte, Ortadoğu’dan Balkanlar’a ve Latin Amerika’ya uzanan bir coğrafyada yayınlanmıştır. Dizi filmler dolayısıyla Türkiye’ye gelen Arap turist sayısında önemli artışlar kaydedilmiştir. Diğer taraftan olumsuzluklar da yaşanmıştır. “Kurtlar Vadisi” dizisi, İsrail Dışişleri yöneticilerinin öfkelenmesine (Baskın Oran) sebep olmuştu.

Türk dizileri yayınlandığı ülkelerde, Hollywood film endüstrisinin “ABD’yi öncü, güçlü ve modern gösteren” Amerikan filmleri gibi etkisini gösterdi. Böylece Türk dizileri “Batı’nın ötesinde de zenginlik ve modernliğin olabileceği imajını bıraktı (Baskın Oran). Ayrıca yayınlanan dizilerin artı ve eksilerinin değerlendirilmesinde fayda vardır.

Katar’ın Al Jazeera kanalının bölge ülkelerindeki etkisi yadsınamaz. Özellikle 2017 yılı Haziran ayında Suudi Arabistan liderliğindeki ülkelerin, Katar’a uyguladıkları ekonomik abluka sürecinde bu etki görüldü.

Prof. Dr. Cengiz Tomar’ın 13.03.2018 tarihinde Anadolu Ajansı web sitesinde yayınlanan “Türk Dizileri, Arap Baharı ve Karşı Devrim” başlıklı makalesinde, “Dubai’den yayın yapan MBC televizyonu 11 adet kanala sahip ve MBC’nin hissedarları arasında Suudi kraliyet mensupları da bulunuyor. MBC’den Mart 2018’de yapılan açıklamada Türk dizilerini artık yayınlamayacağı duyurulmuştu” demiştir.

Bugünlerde yine BAE merkezli yeni bir Yumuşak Güç enstrümanı ile karşı karşıyayız. Dubai’de faaliyet gösteren Genomedia firması tarafından yapımı tamamlanan “Ateş Krallıkları (Kingdoms of Fire)” isimli drama dizisi, Türkiye ile BAE arasında yeni bir tartışma konusu olacağa benziyor.

Genomedia’ya göre dizinin konusu “Mısır, Suriye ve Osmanlı İmparatorluğu arasında 15. Ve 16. yüzyıllar arasında geçen tarihi bir dramadır. Dizi, Memlükler ile Osmanlılar arasında Ortadoğu’nun kontrolü üzerindeki rekabeti konu edinmektedir. Filmde, Kahire’deki Memlükler’in son Sultanı II. Toman Bay ve İstanbul’daki Sultan Selim gibi iki ana karakterin mücadelesi kaydediliyor.” Dizinin 17 Kasımda yayınlandığı belirtiliyor.

BAE Abu Dabi Veliaht Prensi Muhammed bin Zayid ve Suudi Veliaht Prensi Muhammed bin Salman, Arap halkları nezdinde, Türk dizilerine yönelik teveccühü azaltmak ve Osmanlı imajını zedelemek için birlikte kara propagandaya giriştikleri ihtimaller dahilindedir.

Dizi hakkındaki yayınlar incelendiğinde, Nye’in yukarıdaki Yumuşak Güç tanımındaki “ahlâkî temelli ve meşrûiyete dayalı politikalar” kapsamında olmadığı da aşikârdır. Müslümanların tarihini yanlış aktaran dizi hakkında diğer Müslüman ülkelerin tutumu ise merak ediliyor.

.

İran toplumunda hareketlilik

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

23 Kasım 2019, Cumartesi
İran’da 15 Kasım 2019 Cuma günü başlayan protesto gösterileri devam ediyor.
Halkın sokaklara dökülmesine sebep olarak “akaryakıta yapılan devlet sübvansiyonlarının kaldırılması” yani zam yapılması gösteriliyor. Zammın asıl gerekçesi ise, zamdan elde edilecek 2.5 milyar dolarlık gelirin, 18 milyon dar gelirli (60 milyon kişi) aileye malî yardımda bulunulacak olması. İran halkı benzinin 60 litresini bin İran Tümeni’ne (50 Kuruş) alıyordu. Zamla birlikte fiyat bin 500 Tümen’e (75 Kuruş) yükseldi. Buna ek olarak 60 litreyi geçen her litre için fiyat 3 bin Tümen şeklinde uygulanmaya başlandı.

İran, zamlara rağmen akaryakıtın ucuz satıldığı ülkelerdendir. Ancak toplumsal protestoların tek sebebi akaryakıt zamları değil. İran ekonomisi geçen yılın Mayıs ayından bu yana baskı altında. Enflasyon yüzde 40’ların üzerinde seyrettiği ülkede, hayat pahalılığı had safhada. Uluslararası Para Fonu (IMF), 2019 yılı sonu itibariyle İran ekonomisinin yüzde 9.5 daralacağını tahmin ediyor. ABD’nin uyguladığı ambargo da unutulmamalı. Buna birde işsizlik, yoksulluk, gelir dağılımı adaletsizliği, yolsuzluk, siyasî hırs, rüşvet, iç göç, rejime olan güven sorunu da eklenince, toplumsal huzursuzluk içinden çıkılmaz bir hâl alıyor. Aynı zamanda zikredilen bu olumsuzluklar, ülkedeki protestoları müdahaleye açık duruma getiriyor.

Gösteriler Tahran, Tebriz, İsfahan, Kirmanşah, Şiraz ve Ahvaz başta olmak üzere, İran’ın yüzde 40’ına yayılmış durumda. Hükümet göstericilerin mobilizasyonunu ve iletişimini engellemek için internet hizmetini durdurdu. Böylece toplumun dış dünyayla bağlantısının neredeyse yüzde 5’e kadar düştüğü iddialar arasındadır. Ülkedeki gösterilerin geniş bir alana yayılması ve şiddetinin artmasında, Irak’ta bir süredir devam eden iç karışıklıklara, İran’ın müdahale ettiği yönündeki iddialar da ayrıca değerlendirilebilir.

ABD Beyaz Saray Basın Sekreteri Stephanie Grisham “ABD, İran halkını barışçıl protestolarında destekliyor” açıklamasında bulunarak ülkesinin tarafını belirlemiş oldu. Yine ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’ya ait olduğu iddia edilen ve 16 Kasım Cumartesi günü yayınlanan Tweet’te göstericilere “ABD sizinle birlikte” ifadesiyle destek verdi. Tweet ve açıklamalara İran Dışişleri Bakan Sözcüsü Abbas Mousavi “İran’ın onurlu insanları, bu iki yüzlü sözlerin dürüst bir sempati taşımadığını iyi biliyor” beyanatıyla karşılık verdi. İran Meclis Başkanı Ali Larijani de 18 Kasımdaki konuşmasında “ABD’nin İran İslâm Cumhuriyeti’yle ilgili hedefinin ülkedeki huzursuzluktur” diyerek, İran’daki toplumsal karışıklıktan ABD’yi sorumlu tutuyor. Böylece ABD’nin, İran’ın içişlerine müdahalede bulunması kuvvetle muhtemeldir.

ABD, yıllardır nükleer silâh programından dolayı, bazı terör örgütlerine destek verdiği iddiaları, ekonomik kriz, sokak protestoları ile Tahran’ı zorluyor. S. Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve İsrail de ABD’nin göstericileri desteklemesinde hem fikirler.

İran’ın dinî lideri Ayetullah Hamaney’in, zamları destekleyen açıklaması ise hem protestocuların meşrûiyetlerinin sorgulanmasına hem de güvenlik güçlerinin protestoculara müdahalesinde alan açmasında etkili olduğu söylenebilir. Ancak fiyat artışları hakkında alınan kararın, Meclis’te istişare edilmeden yürürlüğe girmesi de, bir takım milletvekillleri tarafından eleştirilmektedir.

Avrasya Grubu Analistleri’nden ve Associated Press Haber Ajansı’ndan Henry Rome göre “birçok ülkede olduğu gibi akaryakıt fiyatlarına müdahale etmek, politik olarak patlayıcıdır.” Ruhanî, 2017 yılında da fiyatları yüzde 50 arttırmak istemiş, ancak büyük protestolarından ardından, bu kararını geri çekmek zorunda kalmıştı. Aslında İran’da 2020 Şubat ayında yapılması muhtemel seçimler öncesi yaşanan siyasî, ekonomik ve toplumsal olaylar; Devlet Başkanı Hasan Ruhanî ve Meclis üzerinde baskı oluşturuyor. Bugün Hamaney’in zamları desteklemesine rağmen, Ruhanî 2017’deki gibi fiyat artışlarından geri döner mi? sorusu akıllara geliyor. Böyle bir durumda Hamaney ve Ruhanî karşı karşıya da kalabilir. İran’ın realitesi halkın sosyo-ekonomik problemler altında ezilmesidir. Hamaney ve Ruhanî’nin siyasî tutumunda değişiklik olup olmayacağını önümüzdeki günlerde göreceğiz

.

Kuveyt’te toplumsal protestolar

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

19 Kasım 2019, Salı
Ortadoğu’nun kırılgan coğrafyasındaki ülkeler sırayla toplumda gösterilere sahne olmaya devam ediyor.
Önce Irak’ta başlayan halk ayaklanmaları, sonra Lübnan’da hükümetin istifasına kadar giden protestoların sebepleri işsizlik, yoksulluk, yoksunluk, yolsuzluk, gelir dağılımı adaletsizliği, siyasî temsilde yetersizlik, güvenlik vd. şeklinde sıralanıyor.

Kuveyt, protestoların yeni durağı oldu. Ülkede 6 Kasım 2019 Çarşamba akşamı Kuveyt Parlamentosu’nun çevresinde yolsuzlukları protesto amacıyla başlayan gösterilere binlerce kişi katıldı. Kuveyt için 6 üyeli Körfez İşbirliği Konseyi’nin hükümet karşıtı gösterilere şahit olan tek üyesi diyebiliriz.

Protestolara sebep olarak, Kasım ayının ilk haftası hükümet yanlısı ve Parlamento Sözcüsü Marzouq Al-Ghanem’in “Kuveyt’teki yolsuzluğun büyük ölçüde abartıldığını, Kuveyt’in dünyada yolsuzluğun başşehri gibi gösterilmeye çalışılıyor” söylemi belirtiliyor. Siyasî Analist İbrahim Dashti, “işte bu kışkırtıcı açıklama Kuveytliler’i öfkelendirip, protestoları tetikledi” vb. tesbitlerde bulunması konuya dikkatleri çekiyor.

Uluslararası Şeffaflık Örgütü tarafından yayınlanan 2018 Yılı Yolsuzluk Algılama Endeksi’nde, Kuveyt 78. sırada. Başka bir ifadeyle Kuveyt, petrol zengini Körfez ülkeleri arasındaki en kötü yolsuzluk performansına sahip. Endeks, Dashti’yi de doğular nitelikte.

Göstericiler hem yolsuzlukları, yetersiz kamu hizmetlerini hem de vatandaşlık verilmeyen yerli Bidoun halkının taleplerini dile getiriyorlar. Parlamento binası önündeki protestocular “Marzouq istifa” sloganlarını atıyorlar.

Eski Parlamenterlerden Saleh Al-Moulla da göstericilere “sosyal medyada sessiz oturma eylemi başlatın tavsiyesinde bulunarak, ‘That’s Enough’ –Artık Yeter- hastag’i” ile eylemlere destek veriyor. İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün verilerine göre protestoculardan 2 kişi intihar eylemi gerçekleştirdi. Ancak bu intiharların Kuveyt basınında yer almadığını görmek şaşırtıcı olmadı.

Irak ve Lübnan gibi bölge ülkelerindeki mevcut durum göz önüne alındığında, Kuveyt’teki gösterilerin şiddeti arttığında, hükümetin alacağı tedbirlerde tartışmalar arasında. Gösterilere siyasî unsurlardan hiç kimsenin dâvet edilmemesi ve siyasî taraftarlık yapılmaması ise, hükümet cenahında protestoların etkisini değerlendirmeyi zorlaştırıyor.

İnsan hakları aktivisti ve hukukçu Muhammed Al-Houmaidi, Irak’taki protestolarda olduğu gibi, “Kuveyt’te binlerce kişinin katıldığı gösterilerin herhangi bir siyasî parti ile bağlantısı olmadığını” vurgulaması, toplumsal unsurların ortak paydada buluştuğunu gösteriyor.

Halen devam eden gösteriler, petrol zengini Kuveyt’in siyasî hayatını gölgeleyen geçmiş krizleri hatırlatıyor. Kuveyt, 2011 yılında başlayan Arap Baharı’nda büyük çaplı ayaklanmalara sahne olmuştu.

Baskılar, Başbakan Şeyh Nasser Muhammed Al-Ahmed Al-Sabah’ın istifasıyla sonuçlanmıştı. Kuveyt Emiri de Parlamentoyu feshetmiş ve erken seçim kararı almıştı. Ancak yapılan seçimlerin, bugünkü gösterilerin gündemi olan yolsuzluk ve gelir dağılımı konusundaki rahatsızlıklara çare üretemediği gerçeğini yansıtıyor.

Kuveyt, 1962 yılı kurucu Anayasaya sahip, ülkede izinli olmak şartıyla barışçıl gösteriler yapma hakkı mevcut. Ancak Anayasası olmasına rağmen, 50 sandalyeli Kuveyt Parlamentosu ve hükümetin üst düzey görevlileri büyük çoğunlukla Emir ailesinin üyelerinden oluşuyor. Bu durum ülkedeki yolsuzlukların önüne geçilmesindeki en büyük engel şeklinde değerlendiriliyor. Başbakan Şeyh Jaber Mübarek geçtiğimiz 14 Kasım 2019 Perşembe günü, kendisinin ve hükümetinin istifasını Emir’e sundu. Daha önceki istifaların çözüm üretmediği hatırlandığında, yeni istifalardan da beklenti içinde olmak doğru olmayacaktır. Emir’in yeni bir erken seçim kararı alarak zaman kazanması ihtimal dahilindedir.

Riyad Anlaşması

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

12 Kasım 2019, Salı
Arap Yarımadası’nın istikrarsız ülkesi Yemen’de yıllardır devam eden iç savaşta yeni bir aşamaya gelindi.
Geçtiğimiz 5 Kasım 2019 Salı günü imzalanan Riyad Anlaşması yeni aşamanın başlangıcı olarak kabul ediliyor.

Riyad Anlaşması, Yemen Hükümeti Başbakan Yardımcısı Ahmed Saeed Al-Khanbashiur ile Güney Geçiş Konseyi Temsilcisi Nasser Al-Habci (Southern Transitional Council-STC-) arasında imzalanan Anlaşma, 2019 Ağustos ayında şiddetlenen çarpışmaların sonunu işaret etmektedir. Anlaşma, “1990’lardaki Yemen’in Kuzey-Güney ihtilâfına yani 30 yıl öncesine dayanan çok daha uzun bir dönemin sonu olarak da görülebilir.”

Riyad Anlaşması imzalanmadan önce 9 haftalık mekik diplomasisi süreci yaşandı. Anlaşma, iki taraf arasındaki ilişkileri düzenleyen maddeleri ile ilerleyen günlerde Arap Koalisyonu’nun alması gereken tedbirleri kapsamaktadır. Bununla birlikte Anlaşma çeşitli siyasî, askerî, güvenlik ve ekonomik konuları ele alan 3 adet eki de ihtiva etmektedir. Bir de Anlaşma giriş bölümünden itibaren 5 stratejik hedefi gerçekleştirmeyi hedefliyor.

Madde-1: Hadi hükümeti ile STC arasındaki çatışmayı sona erdirmek için yol haritası ve zaman çizelgesi belirlendi. Bu madde ile Güney meselesi ayrı ele alınmayıp, bir bütün olarak Yemen krizi bağlamında çözümlenmesi hedefleniyor.

Madde-2: Anlaşma, hükümet ile STC arasındaki ilişkiyi bir güç paylaşımı formülüne dayandırarak, eski hiyerarşinin sürmesini net bir şekilde belirtiyor.

Madde-3: Anlaşma Güney’deki ayrılıkçıların ve ülkenin diğer bölgelerindeki bölücü girişimleri engellemeyi amaçlıyor. Son yıllarda ayrılıkçı çağrılar belirgin bir şekilde yeniden canlanmıştı. Ancak Ulusal Diyalog Girişimi’nin çalışmalarına dayanan 6 bölgeden oluşan federal sistem kurulması hedeflenmesi ile ayrılıkçılığın önünün kesilmesi umuluyor. Özellikle 3. Madde’nin uzun vadeli istikrar göstergesi olacağı hususunda beklentiler mevcut.

Madde-4: Ordu ve güvenlik güçlerinin kapsamlı bir şekilde yeniden ülke geneline konuşlandırılması öngörülüyor. İki taraf arasındaki muhtemel çatışmaları etkisiz hale getirebilmek için, bütün orta ve ağır silâhlar Aden’den çıkartılacak, bu silâhlar Suudi Arabistan liderliğindeki Koalisyon tarafından belirlenen ve denetlenen kamplara yerleştirilecektir.

Madde-5: Anlaşma, Yemen krizine ilişkin temel referans çerçeveyi, meşrû hükümetin ve güneydeki kurumların statüsünün faaliyetini arttırmayı planlıyor. Yine Anlaşma ile siyasî uyuşmazlık, dar bölgesel ve ideolojik tartışmaların büyük ölçüde aşılması hedefleniyor. Birde Anlaşma, STC’ye ve merkezi hükümete eşit hak – eşit yetki veriyor. Aynı zamanda özerk yetkiye sahip özerk bir güney oluşumunu da açıkça tanıyor.

Sonuçta imzalanan metin Yemen hükümeti ile BAE’nin desteklediği ayrılıkçı STC arasında yetki paylaşımı anlaşmasıdır. Suudi Arabistan’ın aracılık ettiği Anlaşma için Suud Veliaht Prensi Muhammed bin Selman “hayatî ve Yemen’de istikrar dönemini açacak” şeklinde ifade ederken, ABD Başkanı Donald Trump ise “çok iyi başlangıç” olarak yorumladı. Bölgenin önemli unsuru ve Husiler’i desteklediği iddia edilen İran ise, henüz herhangi bir açıklamada bulunmadı. Nihayetinde Anlaşma’nın başarısı, tarafların yükümlülüklerini yerine getirmelerindeki kararlılıklarına bağlı.

.
Riyad Anlaşması ne anlama geliyor?

Muhammet ÖRTLEK
ortlekmuhammed@yahoo.com

16 Kasım 2019, Cumartesi
Riyad Anlaşması, Yemen’e istikrar getireceği iddiasıyla 5 Kasım 2019’da imzalandı.
Anlaşma, Yemen Hükümeti Başbakan Yardımcısı Ahmed Saeed Al-Khanbashiur ile Güney Geçiş Konseyi Temsilcisi Nasser Al-Habci (Southern Transitional Council-STC-) arasında akdedildi. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE)’nin desteğinde imzalanan Anlaşma’nın, Donald Trump tarafından da desteklendiği belirtiliyor.

Anlaşma’nın hemen yürürlüğe girmesi için güven arttırıcı tedbirlerin alınması gerekiyor. Böylece Cumhurbaşkanı da Aden’e dönmesi ve hükümetin çalışmalarına yeniden başlaması ön görülüyor. Uzun süredir savaş ve krizlerin yaşandığı Yemen topraklarında barışın tesis edilmesi esas olması gerekir. Ancak Anlaşma metni incelendiğinde “Yemen’i ve halkını İran destekli Husi milislerinin süregelen saldırganlığından korumak” şeklindeki ifadeyle karşılaşılıyor. Dolayısıyla Yemen’de barışın öncelikli olmadığı muhtemeldir. Asıl amacın siyasî konularda ve güvenlik alanında geliş kaydedip, Anlaşma destekçisi ülkelerin Yemen topraklarının çoğunluğunda kontrolü ele geçirmek olduğu ihtimal dahilindedir.

Anlaşma’da bir başka konu Husiler hakkında. STC’nin meşrû hükümetin delegasyonuna “İran rejiminin desteklediği Husiler tarafından eylemlerine son verilmesi hakkında siyasî istişarelere dahil edilmesi” gerekiyor. Anlaşma’daki bu ifade ile Husiler vd. askerî grup veya siyasî unsurlara ittifak kurmalarının yolu açıldığı eleştirileri getiriliyor.

Riyad Anlaşması’nı, Husiler’in Eylül 2014 darbesinden önceki Barış ve Ortaklık Anlaşması’na benzetildiğini belirtenler var. Bir diğer önemli nokta ise, Husiler’in Ulusal Diyaloğ’un tavsiyelerini tanımamaları. Dahası Husiler’in ideolojik yönü ile tutarsızlığı da ileri sürülüyor. Husiler, siyasî projelerini yöneten Saada’da konuşlu dinî bir otoriteye sahipler. Ancak hükümete paralel bir otorite ile genel itibariyle kamusal alan üzerindeki etkilerini genişletmek amacındalar.

Husiler şu ana kadar Riyad Anlaşması’na resmî bir tepki göstermediler. Bununla birlikte Husi medyasının öncelikleri arasında BAE kuvvetlerinin Al-Bariqa ve Aden Havaalanı ve Lahaj’da Al-Anad Hava Üssü’ndeki Suudi birlikleri ile değiştirilmesi, birde Aden’deki petrol rafinerisi bulunuyor.

Husiler’in suskunluğu arkasında, Anlaşma’nın sızdırıldığı iddiası mevcuttur. 5 Kasım’da imzalanmadan önce sızdırıldığı muhtemel Riyad Anlaşması muhtevasını görüşmek üzere 26 Ekim 2019’da Muhammed Abdel Salam başkanlığındaki Husi Müzakere Heyeti’nin, Tahran’a gittiği gelen bilgiler arasında. Anlaşma ve sonrası hakkındaki stratejinin Husi lideri Abdel Malek Al-Husi tarafından resmî bir şekilde açıklanması beklentiler arasındadır.

Anlaşma’nın hazırlık sürecinde muhtelif Arap ve Afrika başşehirlerinde toplamda 11 tur görüşme gerçekleştirildi. Ancak STC’nin son iki tura katılmaması da zihinlerde Anlaşma ile ilgili tam mutabık olunmadığı fikrine zemin hazırlıyor.

Yemen’de El-Kaide ve İslâm Devleti (İD-eski adı IŞİD) vb. grupların çatışmaları ve yaydıkları mezhepsel ideolojik sorunlar ise, ülkenin başka bir realitesi. Aynı zamanda bu sorununda akıbetinin ne olacağına dair belirlenmiş bir plan mevcut değil. Uluslar arası kamuoyuna yansıdığı kadarıyla da Anlaşma metninde El-Kaide ve İD hakkında teklif ve çözüm sunulmuyor.

Yemen’de daha geniş anlamda, ülkenin gelecekteki yönetim sistemine ilişkin büyük bir düzenlemeye olan ihtiyaç ve yeni devlet inşaa etme sorunu halen devam etmektedir. Bu sebeple Anlaşma, çatışmalara çözüm üretmekten uzaktır. Anlaşma’dan beklentileri yüksek tutmak doğru olmayacaktır

.

Bugün 199 ziyaretçi (358 klik) kişi burdaydı!

Bu web sitesi ücretsiz olarak Bedava-Sitem.com ile oluşturulmuştur. Siz de kendi web sitenizi kurmak ister misiniz?

Ücretsiz kaydol