 |
|
|
 |
|
| ABDULHAMİD HAN |
ABDÜLHAMİD HAN
Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı.
İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar:
Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi.
Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur.
Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur.
Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı.
Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız.
Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar.
Rabbim Başbakanımızı korusunu2026 |
|
|
|
|
 |
Merhum Alâeddin Yavaşca’dan hatıralar
04:002/01/2022, Pazar
G: 2/01/2022, Pazar
Kaleme aldığı son derece kıymetli eserleriyle, nev’i şahsına münhasır ahlak ve karakteriyle, biyografi yazmaktaki üstadlığıyla, birbirinden güzel fıkralarıyla, konağında tertiplediği sohbetlerle ve musıki fasıllarıyla tanınan ve bilinen İbnülemin Mahmud Kemal İnal son devrin en güçlü kalemlerinden ve en renkli şahsiyetlerinden biriydi. Kültür dünyamıza büyük bir katkıda bulunan merhumun bütün bu özelliklerini ve güzelliklerini dile getirmek için yazdığım eser üç büyük cilde ulaştı. Memnuniyetle belirteyim ki, uzun zamandan beri piyasada bulunmayan birbirinden değerli kitapları da Ketebe Yayınları tarafından peş peşe neşrediliyor.
Efendim, bu girizgâhı, sözü geçenlerde Hakkın rahmetine kavuşan büyük musıkişinasımız Prof. Dr. Alâeddin Yavaşca’ya ve onun İbnülemin’le ilgili hatıralarına getirmek için yaptım. Merhum musıkişinasımız da, meslektaşları olan Tanburi Selahaddin Tanur, Tanburi Necdet Yaşar, Tanburi Ali Efendi, Kemani Ekrem Karadeniz, Nevzat Atlığ gibi bir adı da “Darü’l Kemal” olan İbnülemin meclisinin müdavimiydi. İbnülemin Bey’in sohbetlerine ve musıki fasıllarına katılan 40 civarında ilim ve kültür adamıyla buluştum Nevzat Atlığ ve Necdet Yaşar beylerle beraber merhum Alâeddin Yavaşca’nın da bu büyük tarihçimizle olan hatıralarını dinledim. Yavaşca, “Kök” dergisinde konuyla ilgili bir makale yayımladığı gibi Kubbealtı Kültür ve Sanat Akademisi’nde de uzun bir konuşma yapmıştı. Hem İbnülemin Mahmud Kemal Bey’e, hem Alâeddin Yavaşca hocamıza rahmet temennisiyle bahsini ettiğim hatıraların bir bölümünü aşağıya alıyorum.
Merhum Alâeddin Yavaşca diyor ki:
“Pirimiz, üstadımız İbnülemin Mahmud Kemal’in aziz hatırasını saygıyla selamlıyorum. Altı yüz yıl boyunca edebiyatta, musıkide, mimaride, dilde, dinde, aile yapısında; minyatür, ebru, tezhip gibi el işi ince sanatlarda, çinicilikte, devlet teşkilatında, velhasıl kültürün her dalında büyük bir zenginlik taşıyan Osmanlı Devleti’nin ilim ve kültür hazinesinin son temsilcilerinin başında İbnülemin Mahmud Kemal’i görmekteyiz. Ali Emiri Efendi, Necmeddin Molla, Haydar Molla gibi değerler de yirminci yüz yıla ulaşmışlarsa da İbnülemin kadar toplumun her katında anlaşılamamışlardı.
Lise ve üniversite talebelerinden, üniversite hocalarına ve devletin önemli şahsiyetlerine varıncaya kadar her kesimden insanla ilişki kurabilen ve onları cezbedip kendisine bağlayabilmek vasfı İbnülemin şahsında taşıyordu. Âlimdi, fazıldı, şairdi. Devletin önemli görevlerinde bulunmuş, Osmanlı kültürünün her dalının dile getirildiği meclislerde yer almış, bütün günlerini değerlendirerek farklı bir formasyona erişmiştir. İşte bu İbnülemin Mahmud Kemal İnal hocaların, gençlerin ve meclisine devam etme şansına sahip olabilenlerin mürşidi makamına yükselmiştir.
İbnülemin, mahfuzatını hiçbir zaman saklamamıştır. Özel sohbetlerinde sırası geldikçe tarihe, edebiyata ve musikiye ait hatıralarını, bilgilerini ihvana anlatmaktan zevk duyar, hatta yaşanan zamanın aksaklıklarını kendine has nükteleriyle hicvederdi. Meclisi âdâb, erkân, ahlak, tarih ve Osmanlı Türk kültürünün üniversitesi mahiyetindeydi. Orada öğrenilen ilimleri hiçbir üniversite eğitiminde bulmak mümkün değildi. Efendi’nin bu paha biçilmez sohbetlerine zamanın ordinaryüs profesörleri, edipleri, kalburüstü kişileri devam ederler ve bilmedikleri birçok konuyu ilk ağızdan öğrenme imkânı bulurlardı.
İbnülemin, devlet adamlarından da büyük saygı görmüştür. Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel, onu sık sık ziyaret edenlerdendir. Celal Bayar Cumhurbaşkanıyken, Efendi Hazretlerini Florya Köşkü’nde bir öğle yemeğinde ağırladı. Bu davet, bir maksat taşımaktaydı. Yemeğin akabinde Bayar, ‘Üstadımız Son Sadrıazamlar adlı eserinizi tetkik ettim. Bilmediğim birçok hususta aydınlandım. Tarihe büyük bir hizmet olmuş. Sizden ricam, bir de Türkiye Cumhuriyeti’nin başbakanları için bir eser kaleme almayı düşünmez misiniz?’ deyince, Efendi her zamanki muzip ve manidar tebessümüyle ‘Efendim, bendeniz Son Sadrıazamlar’ı yazarken hepsini ebâenced ailelerini, babalarını, dedelerini, yani aile şecerelerini de eserimde belirttim. Başbakanları yazmaya kalkışırsam bu hususta zorlanırım. Beni bu yaştan sonra istikametimden ayırmayınız. Ve mazur görünüz.’ Bu cevap karşısında Celal Bayar kahkahalarla gülmüş, sofradakiler de bu gülüşe iştirak etmişler. İbnülemin de böylece bu emrivakiden yakayı kurtarmıştır. Bu hatıra, aynı zamanda Bayar’ın tecrübeli bir devlet adamı olduğunu, yeri geline reddedilmeye tolerans gösterdiğini ortaya koyuyor. (Bu buluşmayı teyit için ben de Celal Bayar’ı Çiftehavuzlar’daki evinde ziyaret etmiştim. Ayrıca Demokrat Parti devrinin İstanbul valisi ve belediye başkanı Ord. Prof. Dr. Fahreddin Kerim Gökay ile de röportaj yapmış, Bayar- İbnülemin buluşmasını bir de ondan dinlemiştim.)
Efendi’nin kadirşinaslığını ve merasime verdiği önemi bizzat yaşadım. Sene 1957. Efendi zatürre geçirmişti. Henüz nekâhat devrinde, 1957’nin başında ilk muayenehanemi Taksim’de açtım. Rahatsızlığı dolayısıyla kendisini ziyarete gelen Taha Toros’a, ‘Bizim Alâeddin bir muayenehane açmış. Bu çocuğun bize hem riayeti, hem de hizmeti vardır. Onu tebrik etmemiz bizim görgümüzün iktizasıdır. Hemen bir taksi tut, beni ona götür’ der. Taha Bey, sağlığını dikkate alarak bu ziyareti önlemeye çalışırsa da Üstad ısrar eder ve baskıdan yeni çıkmış olan ‘Son Hattatlar’ kitabını da yanına alarak muayenehanemi teşrif eder. Benim için büyük bir sürpriz olan bu ziyaret karşısında sağlığı yönünden üzüldüm. Fakat o büyük insanın hasta hasta beni onurlandırması, ruhumda tarifi mümkün olmayan akisler yarattı. Hele titreyen eliyle ‘Son Hattatlar’ eserini şahsıma hediye ettiğine dair güçlükle attığı imza kitaptan çok gönlümün derinliklerinde yerini buldu.
Eseri verirken ‘Alâüddin, bu kitabı kütüphanenin görünen bir yerine iliştir. Sana saadet, hayır, sağlık ve mesleğinde muvaffakiyet getirsin. Sen de yazmakta olduğum Hoş Sadâ için istediğim bazı bilgileri tez günde bana getir’ dedi. Bu ziyaretin akabinde prostat şikâyetiyle Ord. Prof. Dr. Kâzım İsmail Gürkan tarafından ameliyat edilmek üzere Cerrahpaşa’ya yatırıldığını öğrendim. Hoş Sadâ için istediği dokümanları da hastahaneye götürdüm. Bu ziyaret, kendisini son görüşüm oldu.
Onun nasıl halis bir Müslüman olduğunu gösteren bir hatırasına da değinmek isterim. ‘Son Hattatlar’ kitabının matbaaya verilerek ilk fasikülü çıkınca kitaba ait telif hakkı olan parayı kendisine vermek isterler. Efendi Hazretleri, kitabın baskısının tamamı bitmeden parayı alamam, vebal altına giremem diyerek reddeder. Ancak kitap basılıp satışa sunulduktan sonra telif parasını alır. Emeğinin karşılığını, kitabı gördükten sonra kabul eder. Haram ve helalin dersini de bu şekilde vermiş olur.”
Efendim, meraklı okuyucularıma hatırlatayım. Merhum büyüğümüz Alâeddin Yavaşca’nın hatıralarının tamamı kitabımızın ikinci cildinde yer alıyor. Ve daha nice kıymetli zevatın ilgi çekici hatıraları…
Güzel insanların komşuları da güzel olurmuş. İbnülemin Mahmud Kemal İnal, Merkez Efendi Hazretlerinin yanı başındaki hazirede, Alâeddin Yavaşca Bey de Yahya Efendi Hazretlerinin bitişiğindeki kabristanda sırlandı.
Kaddesallahü sırrıhüma
Asr-ı Saadet’ten bir ibret tablosu
04:009/01/2022, Pazar
G: 9/01/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Önce 1 Ocak 2022 tarihli Yeni Akit gazetesinde yayımlanan şu haberi okuyalım:
“Vakıflar Genel Müdürlüğü’nce Gaziantep’in Nurdağı ilçesindeki Ukkaşe Türbesi’nde 4 yıldır süren restorasyon çalışması tamamlandı. Gaziantep Vakıflar Bölge Müdürü Ahmet Bozkurt, Hazreti Ukkaşe’nin Gaziantep’in fethi sırasında şehit düştüğünü, Hz. Peygamber zamanında yaşadığını, O’nunla birlikte bütün savaşlara katıldığını ve Nübüvvet Mührü’nü öpen bir sahabe olduğunu aktardı. Hazreti Ukkaşe’nin Gaziantep dışında Kahramanmaraş, Kilis ve Osmaniye’de tanındığına dikkati çeken Bozkurt, buranın 1600’lü yıllarda türbe olarak yapıldığını, 1900’lü yıllarda İkinci Abdülhamid zamanında onarım gördüğünü belirtti.”
Efendimiz’in müjdesine ve iltifatına mazhar olan bu mübarek sahabi hakkında az-çok bilgiye sahiptim. Ancak bu haberi okuyunca biraz daha malumat edinmek maksadıyla Türkiye Diyanet Vakfı’nın İslam Ansiklopedisi’ndeki ilgili maddeyi okudum. Efendimiz’in âhiret âlemini teşrif ettiği sırada 44 yaşında olan Hazreti Ukkaşe, İslam’ı ilk kabul eden Müslümanlardandır. 34 yaşındayken bütün akrabalarıyla Medine’ye hicret ediyor, gazvelerin ve seriyyelerin birçoğuna katılıyor. Bedir Savaşı’nda büyük bir kahramanlık gösteriyor. Resul-i Ekrem’in kendisine verdiği sopanın keskin bir kılıca dönüştüğü rivayet ediliyor. Ukkaşe’nin “avn” adı verilen bu silahı, daha sonra katıldığı muharebelerde de kullandığı belirtiliyor.
İslam Ansiklopedisi’nde onunla ilgili şu çarpıcı menkıbeye de yer veriliyor:
Resulullah Efendimiz, ümmetinden Allah’a tam bir teslimiyetle yönelmiş 70 bin kişinin hesaba çekilmeden cennete gireceğini müjdeliyor. Ukkaşe, “Ya Resulallah! Beni de onların içine alması için Allah’a dua eder misin?” deyince Peygamber Aleyhisselam, “Sen, zaten onlardansın!” buyuruyor.
Gaziantep’in Nurdağı ilçesinde Ukkaşe’ye nisbet edilen bir makam vardır. Kendisine duyulan büyük sevgi dolayısıyla Ukkaşe’den Türkçe’ye giren “Ökkeş” ismi, özellikle Gaziantep, Kahramanmaraş ve Adıyaman bölgelerinde yaygın biçimde kullanılmaktadır.
İslam Ansiklopedisi’nde verilen bu bilgilerden sonra şimdi de başka bir kaynaktan, Abdurrahman Şeref Efendi’nin “Tarih Musahabeleri” isimli eserinden nakilde bulunmak istiyorum. Bu son vak’anüvisimizin Hazreti Ukkaşe hakkında söylediklerini kısmen sadeleştirerek aşağıya alıyorum:
Bilindiği üzere, Hicret’in on birinci yılında, Rebiülevvel ayı girmeden önce Hâtemü’l-Enbiya Efendimiz hastalandı. Hastalığın sebep olduğu zaaftan kurtulamayarak, âhiret âlemine göç etme zamanının yaklaştığı anlaşıldı. Bununla beraber namaz vakitlerinde yine Mescid’e geliyor, cemaate imamlık yapıyordu. Vefatına üç gün kala hastalığı şiddetlendi. Artık mescide gelemedi ve imamlık görevini Hazreti Ebu Bekir’e verdi. Mescid’i şereflendirdiği günlerde genellikle minbere çıkıyor, Muhacirler ile Ensar’a güzel güzel nasihatler ediyor ve bütün ümmetine güzel ahlak ile salih amelleri tavsiye buyuruyor ve hepsine dua ediyordu.
Bir defasında amca oğulları Fazl b. Abbas ve Ali b. Ebî Tâlib birer koltuğuna girip minbere çıkarmışlar ve Hazreti Resul-i Ekrem, ashabından helallik istemişti. Şöyle demişti: “Ey insanlar! Her kimin arkasına vurmuşsam, işte arkam, gelsin vursun! Her kimin alacağı varsa, işte malım, gelsin alsın!...” Orada bulunanlardan biri, kendisinden üç dirhem alacağının olduğunu söyleyince derhal onu ödedi.
Daha sonra Ukkaşe ayağa kalkıp, “Ya Resulallah! Filan savaşta, falan gün benim devem, sana ait devenin yanına yaklaştı. O sırada senin deveye vurduğun darbe bana isabet etti ve canımı ziyadesiyle yaktı. Şimdi kısas istiyorum!” dedi. Bunun üzerine ashab-ı kiram müdahale ederek: “Ya Ukkaşe! Görmüyor musun ki, Resulullah dermansızdır, dayak yemeye takati yoktur. Bu kısastan vazgeç!” diye ricada bulundular. Hz. Osman, arkasından Abdurrahman b. Avf, kısası bağışladığı takdirde kendisine yüz deve hediye edeceklerine dair vaatte bulundular. Hz. Ali: “Ya Ukkaşe! İstersen bana yüz değnek vur. Çünkü Resulullah’ın dayanacak gücü yoktur!” sözleriyle orada bulunan herkese tercüman oldu. Lakin Ukkaşe, talebinde ısrar etti. Bunun üzerine Resul-i Ekrem ashabına: “İlişmeyin vursun, hakkıdır alsın!” buyurdu.
Ukkaşe: “Ya Resulallah! Sen, benim çıplak tenime vurmuştun. Halbuki senin üzerinde hırkan var, deyince Cenab-ı Peygamber gömleğini kaldırdı ve mübarek vücudunu açtı. Ukkaşe, bütün bütün ileri giderek, “Ya Resulallah! Sen bana üstü örmeli sert bir kamçıyla vurmuştun. Benim de sana öyle bir kamçıyla vurmam gerekir!” deyince Hz. Fahr-i Âlem emretti. Hücre-i Saadeti’ndeki o kamçıyı getirdiler. Bu manzarayı gören ashab-ı kiram çok heyecanlanmıştı. Fakat Resulullah, iddiacının bu dünyada hakkını almasını, ahirete kalmasına tercih etti. Tam bir itaatle Ukkaşe’nin hareketini beklemeye koyuldu.
Derken, Ukkaşe, Sultan-ı Enbiya’ya yaklaştı. Derhal kamçıyı elinden attı. Taberi Tarihi, gerisini şöyle anlatıyor:
Ukkaşe, kamçıyı elinden bırakıp gitti. Yüzünü Peygamberimiz’in mübarek vücuduna sürdü ve hüngür hüngür ağladı. Efendimiz’in de gözleri yaşardı. Herkes ağlamaya başladı. Mescid adeta inledi. Ukkaşe, bir süre böyle durup bekledi. Efendimiz’in mübarek tenini defalarca öpüp kokladı. Cenab-ı Peygamber bu hareketinin sebebini sorunca Ukkaşe şöyle dedi.
“Ya Resulallah! Ben, Mescittekilerle beraber, bundan sonra artık seni göremeyeceğim diye çok korktum. Diledim ki, bugün sana veda edeyim, yüzümü senin mübarek tenine süreyim ki, Cenab-ı Hak da cehennem ateşini bana haram kılsın!”
Benim, bu metnin Osmanlıca’sını, kursiyerlerime – hem de defalarca- boşuna mı okuttuğumu zannediyorsunuz!?
Ölüm korkusunun tedavi edildiği kahvehane
04:0016/01/2022, Pazar
G: 16/01/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Merhum Nasreddin hocamız, cenaze kabristana götürülürken, tabutun sağında mı, yoksa solunda mı bulunmak gerekir diye kendisine yöneltilen soruyu, içinde bulunma da, neresinde bulunursan bulun diye cevaplandırmış. Hocamız bizi gülümsetmeye devam etsin, ama unutmayalım ki, herkes bir gün bu nakliye vasıtasına binecek. Rabbim hepimize hayırlı yolculuk nasip etsin.
Tabut alimlere ve şairlere de konu olmuş. Bu hususta en ibret verici şiirlerden birinin de Necip Fazıl’a ait olduğunu biliyoruz. Üstadın hayranlık duyduğu son devir İslam âlimlerinden ve İstanbul dersiâmlarından merhum Hacı Cemal Efendi’nin hayat hikâyesinde de tabutla ilgili bir iki anekdota rastlıyoruz. Kısaca nakledeyim.
Heyecanlı vaazlarıyla, nükteli sözleriyle İstanbulluların büyük ilgisine mazhar olan Cemal Hoca aynı zamanda şefkat ve merhamet timsaliydi. Özellikle fakir ve kimsesiz talebelerle yakından ilgileniyordu. Bir gün, bir vaazından sonra mahcup bir delikanlı çekinerek de olsa, yanına yaklaşıyor. İstanbul’a dini ilimleri tahsil etmek için geldiğini söylüyor. Hoca Efendi derhal nerede kaldığını, nasıl yaşadığını soruyor. Mahcup delikanlı, bir camide müezzinlik yapan bir yakınının yanında idare ettiğini söylüyor. O devirde müezzinlerin çok az maaş aldıklarını bilen Hoca Efendi endişeyle soruyor: “Evladım, yorganın döşeğin var mı?” Öğrenci, “Efendim, döşeğim yok, ama yorganım bana yetiyor!” cevabını veriyor. Hoca efendi, “Yavrum, döşeksiz, sırf yorganla yatılır mı?” deyince şu çarpıcı ve göz yaşartıcı cevabı alıyor:
Hocam, yorgan bana kâfi geliyor. Çünkü bir ucunu altıma alıyorum, diğer tarafını da üstüme çekiyorum. Sonra da cami avlusundaki bir tabutun içine giriyorum. Kapağını da üzerime çektim mi, içerisi sımsıcak oluyor. Meşhur vaizimiz, delikanlının bu sözleri üzerine hemen kendisini himayesine alıyor, iyi bir tahsil yapması için ön ayak oluyor, böylece geleceğin ünlü müftülerinden birini yetiştirmenin mutluluğunu yaşıyor.
Tabutla ilgili diğer anekdot ise şöyle:
Aynı zamanda büyük bir vatansever olan Cemal Hoca, Milli Mücadele’ye de katkıda bulunuyor. Anadolu’daki Kuvayı Milliye’ye destek veriyor. Kızı Hikmet Anne’nin anlattığına göre, İstanbul işgal edilmiştir ve Maçka Silahhanesi sıkı bir kontrol altındadır. Ama o, imkânsızı mümkün kılıyor. Şöyle ki: Derhal kocaman bir tabut hazırlatıyor. Etrafına da cemaat olarak 5-10 kişi yerleştiriyor. Bunlardan birinin Maçka Silahhanesi’ndeki oğlu – güya – ölmüştür. Gidip cenazeyi oradan alacaklar ve gerekli işlemler yapıldıktan sonra götürüp defnedeceklerdir. Cenaze sahibi rolündeki zatın eline mendile sarılmış bir acı soğan verilir. Adamcağız, bunu sık sık yüzüne gözüne sürüp ağlamalıdır. Tabutun önünde sarığı ve cübbesi ile Hoca Efendi, arkasında da cenaze sahibi ve tabutu taşıyanlar Maçka Kışlası’na girerler. Kapıdaki nöbetçiler durumdan şüphelenmezler. İçeriye giren cemaat kendi üzerlerini ve o kocaman tabutu ağzına kadar silahlarla doldururlar. Ve yine üzgün ve süzgün gözlerle oradan çıkıp giderler. Ne büyük bir fedakârlık örneği!..
Sözün burasında, devrin padişahı Üçüncü Mustafa ile Eyüp Sultan’daki Kaşgari Tekkesi’nin şeyhi arasında geçen ibret verici bir tabut hikâyesini de nakletmek isterdim, ama aşağıda nakledeceğim anekdota yer kalmayacağı için vazgeçiyorum.
Basın yayın dünyamızın renkli simalarından Şevket Rado, bir yazısında tabuttan çok korkan bir kadını bize şöyle anlatıyor:
“Bir hanım, ölüden çok korkarım dedi: ‘Bir tabut görmek âsâbıma dokunuyor. Bence ölüleri, dirilerin görmemeleri için geceleyin şehirden çıkarmalı’ Kendisine dedim ki: Bir ay kadar öğle vakitlerini Beyazıt’ta, Küllük Kahvesi’nde geçiriniz. Ondan sonra ölüden hiç korkmayacak, ölü ve ölüm fikriyle o kadar içli-dışlı olacaksınız ki, bir daha bunlar sizi ürkütmeyecektir.
‘Nasıl olur?’ der gibi yüzüme bakarken izah ettim: Çünkü Beyazıt’taki o kahve öğle vakitleri, en az dört beş ölünün müşteriler arasından geçip küçük kapıdan camiye girdiği ve orada dünyaya ait hesaplarının sonuncusunu da kestikten sonra aynı sessizlikle, büyük hakikate razı olmuş bir adam tevekkülü içinde sanki Yunus Emre’nin ‘Biz bu yerden gider olduk / Kalanlara selam olsun!’ diye başlayan şiirini okuyarak şehrin dışına doğru yollandığı son istasyondur.
Uzun bir yolculuğa çıkmak için nasıl pasaport muamelelerini tamamlamak üzere bazı resmi dairelere uğramak zaruri ise, öbür dünya yolculuğunda ölünün Beyazıt Kahvesi’ne girmesi öyle bir zaruret icabıdır. Buna o kahvenin daimi müşterileri o kadar alışmışlardır ki, yemek yiyen, tavla iskambil oynayan, şakalaşan, kavga eden müşteriler, bir öbür dünya yolcusunun camiye geçmek üzere kahveye girdiğini görünce ağızlarında lokmalarını çiğneyerek veya ellerinde zarlar, kâğıtlar olduğu halde kadın erkek ayağa kalkar, onu selamlar ve yine yemeklerine, oyunlarına, şakalarına, kavgalarına, dedi kodularına kaldıkları yerden devam ederler. Karşılaştıkları manzaradan üzüntüye, kedere kapılanları, dehşete düşüp kahveyi terk edenleri görmedim.
Bana öyle geliyor ki, burada ölü camiden çıktıktan sonra yoluna devam etmese de biraz dinlenmek üzere bir masaya oturmak istese garsonlar, tıpkı dirilere yaptıkları gibi onun etrafına üşüşerek kendi kahvelerindeki boş bir masaya oturtmak için ‘Buyurun beyim! Burada boş bir yer var!’ diye biraz çekişeceklerdir. İşte o kadar. Müşterilerden birinin dönüp onun yüzüne bakacağını zannetmiyorum.
Dirilerle ölülerin bu kadar içli dışlı oldukları bir yer belki de dünyanın hiçbir tarafında yoktur. Ölüm korkusu ancak Beyazıt Kahvesi’nde tedavi edilebilir.”
Şevket Rado’nun bu sözlerine, ben de şu cümleyle ilavede bulunayım:
Allah’tan korkan, ölümden korkmaz
Hekimoğlu İsmail ve ayaklı kütüphaneler
04:0023/01/2022, Pazar
G: 23/01/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Bizim nesle yol gösteren, okumayı yazmayı sevdiren ve böylece ufkumuzu açan kalem erbabından söz etmek gerekirse Eşref Edip, Necip Fazıl, Peyami Safa, Osman Yüksel Serdengeçti, Cemil Meriç, Nizameddin Nazif Tepedelenlioğlu, Ahmet Kabaklı, Ergun Göze, Kadir Mısıroğlu, Sezai Karakoç gibi isimleri sıralayabiliriz. Tabii ki, eserleriyle ve gazete yazılarıyla bizi etkileyen fikir ve aksiyon önderleri sadece bunlardan ibaret değildi, daha başka önemli isimler de vardı.
Asıl adı Ömer Okçu olan, fakat “Hekimoğlu İsmail” müstearıyla büyük bir şöhret kazanan “Minyeli Abdullah” yazarı da nev’i şahsına münhasır üslubuyla ama bilhassa ahlak ve karakteriyle, ayrıca yazdıklarını yaşamak suretiyle bize tam bir örnek oluyordu. Ben kendisini çok erken bir tarihte tanımaya ve tabii ki sevmeye başladım. En önemli eseri diyebileceğimiz Minyeli Abdullah romanıyla alakalı ilk yazıyı da yine ben kaleme almıştım. Merhum Mustafa Miyasoğlu yıllar önce Milli Türk Talebe Birliği’nin yayın organı olan “Milli Gençlik” dergisinde yayımlanan bu yazımı bana göndermişti. Bilindiği üzere bu eser daha sonra filme de alındı ve büyük bir sükse yaptı. İslami bir hayatın nasıl yaşanması gerektiğini en güzel sahnelerle, ibretlik manzaralarla seyirciye yansıtan Minyeli Abdullah filmi, tahminlerin üstünde büyük bir kitleyi etki alanı içine aldı.
Hekimoğlu İsmail ağabeyimizle olan ilişkim sadece Minyeli Abdullah ile sınırlı değildi. Onun diğer eserlerini ve gazete yazılarını da takip ediyordum. Yeni İstiklal’de, İttihat’ta, Yeni Asya’da, Büyük Gazete’de yayımladığı makaleleri de büyük bir zevkle okuyordum. Haftalık İttihat’ta “His ve Fikir” başlığıyla neşrettiği yazıların kitaplaştırılması gündeme gelince ve adı geçen gazete ciltleri kütüphanelerde bulunamayınca bendeki mücellet takımı yayınevi yetkililerine vermiştim.
Hekimoğlu İsmail’in kültür dünyası hayli genişti. Bediüzzaman Said Nursi hazretlerine büyük bir ilgi duymakla, bu konuda kitaplar hazırlamakla, Risale-i Nurları en iyi değerlendirenlerden biri olmakla beraber yelpazeyi gayet geniş tutuyor, ilim ve irfan dünyamızın diğer gözde isimlerine de âşinalığı vardı. Kendisiyle yaptığım özel sohbetlerde Namık Kemal’den, Necip Fazıl’dan, Ferid Kam’dan ezbere şiirler okuduğuna çok defa şahit olmuşumdur. Benim ona duyduğum muhabbetin sebeplerinden biri de işte bu özelliğidir. Diğer bir özelliği ve güzelliği ise, kitaplara olan düşkünlüğü ve zengin bir kütüphanesinin oluşuydu.
Bu konuda bir fikir vermesi için onun kitabiyat dünyasıyla ilgili bir yazısını teberrüken aşağıya alıyorum.
“Diyebilirim ki, Türkiye kitap açısından tarihinin en zengin devrini yaşıyor. Birçok evde muhakkak bir kütüphane var. Bu hal çok güzel, fakat bazı evlerde kütüphane mefruşatın bir parçası gibi durmaktadır. Kitaplar okunmaz, öylece durur. Çocuk doğar, büyür; kitaplara el süren yok. Anne baba da aynı konumdadır. Onlar da kitaplara dokunmaz. Ebeveyn diyor ki: ‘Kitap aldım ama okumuyorlar.’ Evvela anne baba kendi alıp okuyacak ki, çocuk bunu görsün, o da alıp okusun.
Mesela benim için kütüphanem, dostlarımla toplandığım bir meclistir. Kitap okumakla sanki o dostlarımı dinlemiş olurum. En büyük zevkim işte budur. Rafları dolduran kitaplarla sohbet etmek…
Ortaokul yıllarımda Erzincan’da tek kitapçı vardı. Ayağı sakat, işini iyi bilen bir kimseydi. Orada oturur, sohbet ederdik. Sorardım: ‘Amca, Sefiller var mı?’ Yüksek sesle ‘yok’ derdi. Ertesi gün rafların arkasından çıkarıp vermişti. Gece düşünmüş, bu genç bu kitabı okur mu diye. Belli ki okuyacağıma aklı yatmış.
Peki, her kitap okunur mu? İnsan beyni bilgi üretebilir, bilgi toplayabilir, topladığı bilgilerle sentez yapabilir. Yani insan sonsuz sayıda bilgi ortaya çıkarabilir. Bu bilgilerden hangisi doğru, hangisi yanlış? Bu durumda kitaptaki bilgiler de Kur’an’ın mihengine vurulmalı.
Peygamberimiz’e gelen ilk vahiy ‘Oku!’ olup, ‘Seni yaratan Rabbinin adıyla oku’ diye başlıyor. Böylece Kur’an neyi nasıl okuyacağımızı bize anlatıyor.
Bunun için kitaplarıma ‘en iyi arkadaşlarım’ diyorum. Bir hatıramı daha anlatayım. Köyümüzdeki delikanlılar sigara içiyorlardı. Sebebi de delikanlı olduklarını isbat etmekti. Birbirlerine sigara vermeleri, içerken sohbet etmeleri beni cezbetmişti. Çocuk aklıyla bir gün ben de mısır püskülünü gazeteye sardım, sigara yapıp yaktım. Sigara gibi dumanı çıkıyor. Çalım atarak annemin yanına gittim. Anne bak, tüttürmeye başladım. Annem ot biçiyordu. Hemen ayağa kalkıp, ‘Bu orağı al, beni öldür, ondan sonra sigara iç!’ dedi. Şaşırdım, kaldım. Herkes içiyor, ben de içsem ne olur yani. Annem bağırıyor, ağlıyor, ‘İçmeyeceksin’ diyor. Sigarayı yere atıp çiğnedim. İçmeyeceğim, dedim.
Şöyle bir hesap yaptım. Bir ayda ne kadar sigara içilir? Bunun için kaç lira ödenir? Her ay sigaraya vereceğim parayı kitaba verdim. Sayısını bilmediğim kadar kitabım oldu. Böylece hayatım kitaplar sayesinde bir mânâ kazandı.
Sigaraya verilen parayla bol miktarda kitap alınabilir. Ben kütüphanemi böyle kurdum. Kütüphanesi olanla, olmayanın durumu kafesteki kuşla, özgürce uçan kuşa benzetilebilir. Kafesteki kuş, birileri bir şey verirse yer, serbest kuş ise dünyayı dolaşır. Canım sıkıldığı zaman kütüphanemin karşısına geçer, kitaplara dikkatle bakar birini elime alır, onunla meşgul olurum.
İstanbul koca bir şehir. Gezmekle bitmez. Sağlıklı olduğum yıllarda sık sık Sahaflar Çarşısı’na giderdim. Evvela vitrinlerdeki kitapları seyrederdim. Kitap severlerle buluşurdum. Çınaraltı’nda oturur, hem çaylarımızı içer, hem sohbet ederdik. O kitapçılar, aynı zamanda ayaklı kütüphanelerdi. Onları dinlemekten çok hoşlanırdım. Sahafların kendilerine has manevi bir havası vardır ve insanı rahatlatmaktadır.
Şimdi hasta olduğum için gidemiyorum. Yıllar önce köye gittiğimde doğruca öksüz kalan kitaplarımın yanına koştum. Kütüphanemin olduğu odaya çıkmaya gücüm yetmediği ve merdivenleri çıkmak benim için tehlikeli olduğu halde, eşimin yardımıyla o odaya çıktım. Birbirlerine sarılmış olan kitaplarım sanki beni bekliyorlardı. Onlara bakmaya doyamadım.
İlim bir saraydır. O saraya girince görürüz ki, köşk içinde köşk var. Ya bil, ya öğren, ya âlimleri sev. Bu hallerin dışında kalmak cehalettir. Cehalet ise sadece insanı değil, milleti, hatta devleti bile perişan eder.”
Hayatı boyunca, Kitaplar Kitabı’na uygun bir şekilde yaşamaya gayret eden Hekimoğlu İsmail’e bu vesileyle bir kere daha Allah’tan rahmet diliyor, değerli mahdumu Osman Okçu’ya bir an önce “Hekimoğlu İsmail Kütüphanesi”ni kurmasını hatırlatıyorum.
Vefatının doksan sekizinci yıldönümü vesilesiyle Ali Emiri Efendi
04:0030/01/2022, Pazar
G: 30/01/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
İstanbul’un cennet bahçelerinden biri de Fatih Camii haziresidir. Bir bakıma “hazine” diyebileceğimiz bu hazireyi Ahmet Cevdet Paşa, Ahmet Mithat Efendi, Şehbenderzade Filibeli Ahmet Hilmi, Ahmet Amiş Efendi, Âbidin Paşa, Gazi Osman Paşa, Semavi Eyice, Halil İnalcık gibi âlimlerin ve Osmanlı devlet ricalinin kabirleri süslüyor. Bu ulema sınıfının arasında büyük kitabiyat bilginimiz ve ünlü kütüphanecimiz
Ali Emiri Efendi’nin mezarı da yer alıyor.
Türk milletine “Millet Kütüphanesi” gibi bir ilim ve kültür hazinesi hediye eden merhum, her yıl Ocak ayının yirmi dördünde dualarla anılıyor, çeşitli mahfillerde onunla ilgili toplantılar yapılıyor. Bu toplantıları tabii ki, adı geçen kütüphanemizin idarecileri organize ediyor. Önceki müdürümüz merhum Mehmet Serhan Tayşi’nin başlattığı bu toplantıları şimdiki müdiremiz Melek Gençboyacı Hanım da büyük bir gayretle, tam bir vazife aşkıyla devam ettiriyor.
Geçen salı günü, soğuk ve kar demeden yine Hazret’in kabri başında bir araya geldik. Fatih müftüsünün yanı sıra, belediye başkanımız M. Ergün Turan, Mehmet Kâmil Berse, Muhsin Karabay, Volkan Sacit Daylan ve isimlerini hatırlayamadığım birkaç Ali Emiri muhibbi de oradaydı. Önce Melek Hanım merhum hakkında kısa bir konuşma yaptı. Arkasından Kur’an-ı Kerim okundu ve hatim duaları edildi. Muhsin Karabay dostumuz bol bol fotoğraf çekti. Ertesi çarşamba günü ben de, vefatının 98. yılı dolayısıyla Türk Edebiyatı Vakfı’nda bir konuşma yapacaktım ama hava muhalefeti dolayısıyla program iptal edildi.
Memnuniyetle belirteyim ki, Ali Emiri Efendi’ye duyulan ilgi gittikçe büyüyor. Halbuki yakın zamanlara kadar onu tanıyanların sayısı yüksek olmadığı gibi, Dr. Muhtar Tevfikoğlu’nun, hakkında yazdığı kitabın dışında pek fazla bir kaynağa da rastlamıyorduk. Oysa şimdilerde onunla ilgili ciddi araştırmalar yapılıyor, eserleri Latin harflerine aktarılıyor ve çeşitli etkinliklerle yeniden keşfediliyor. Divanı da “Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı” tarafından 1328 sayfalık kallavi bir kitap olarak kültür dünyamıza kazandırıldı. Böyle bir hazineyi bana hediye etmek lütfunda bulunduğu için Melek Hanım’a bir kere daha teşekkür ediyorum.
Ali Emiri Efendi, hiç şüphe yok ki, Batılıların “bibliyoman” veya “bibliyofil” dediği, bizim ise “kitap âşığı”, “kitap kurdu”, “kitap delisi” gibi isimlerle tesmiye ettiğimiz tiplerin en önemlilerinden biriydi. Onun bu özelliğine bir örnek olması için kaleme alınan ilgi çekici bir yazıyı aşağıya alıyorum:
Büyük Osmanlı şairlerinden Yenişehirli Avni Bey’in torunu Avni Aktuç, 1951 tarihli “Matbaacılık Dergisi”nin 14. sayısında “Kitap Sevenler” başlığıyla neşrettiği yazısında şunları söylüyor:
“Türk milletine büyük bir kütüphane hediye eden Emiri Efendi merhum başta gelen kitap severlerden biriydi. Emiri Efendi, defterdarlıkta bulunduğu vilayetlerde boş kaldıkça yazma kitap aramak, icap ederse köylere, aşiret reislerinin çadırlarına kadar gitmek suretiyle bütün hayatını ve maaşını kitaplara vakfetmiştir.
Türk kültür tarihine kütüphaneler dolusu hediye ettiği tarihi, edebi vesikalar bu mukaddes mesainin semeresidir. Emiri Efendi, sahafların ‘alay’ tabir ettikleri kitap ve risale yığınları arasında büyük bir dikkat ile seçtiği dökük, yırtık, sararmış yazma kitap ve mecmua sahifeleri içinde mesela, Nef’i’nin basılmamış bir gazelini veyahut bilmem hangi paşaya söylenmiş bir hicviye kıtasını bulur bulmaz o sahifeleri sahafın anlayıp da fazla para istememesi için ehemmiyetsiz bir yazı imiş gibi kasten yığınlar içine atar ve orada bulunan müşterilerle konuşurken gözleriyle sahifeleri takip ederdi. Yığınlardan birkaç esaslı kitap seçtikten sonra… Hadi, yazık olacak…Günah!.. İçinde âyet, hadis var diye evvelce beğenmediği sahifeleri ehemmiyetsiz bir para karşılığında satın alırdı. Merhum bir bibliyoman değil, tam manasıyla bir bibliyofil idi. O, aldığı her kitabı uzun uzun tetkik eder, notlar alır, bazı kitapların ve mecmuaların kenarlarına imzasıyla ufak mütâlaalarla kaydederdi.
Sahaf dükkânlarının usanmaz bir ziyaretçisi olan üstad, resmi kütüphanelerimizin de devamlı okuyucularındandı. Kendisiyle ilk defa Bayezid Umumi Kütüphanesi’nde tanıştım. Bir gün kütüphane divanlarından şimdi ismi hatırımda kalmayan bir şairin divanını okuyordum. Yanımda kerli, ferli, kır sakallı bir zat oturuyor, göz ucuyla beni süzüyordu. Ben, manasını anlayamadığım beyitleri tekrar tekrar okuyor, ara sıra da lügate bakıyordum. Yavaşçacık, oğlum, dedi. Hangi mektebe devam ediyorsun? Sana burada birkaç defa rastladım, okuduğun şiirleri anlıyor musun?
- Efendim, Darülfünun Edebiyat Şubesi’ne devam ediyorum. Şiirleri de lügat yardımıyla anlamaya gayret ediyorum.
- Yâ, çok âlâ. Sen kimin oğlusun bakayım?
- Efendim, babam maliyede mümeyyiz Şevki Bey’dir.
- Evinizde edebiyat meraklıları çok galiba!..
- Efendim, yalıda hemen her gece, tarihten, edebiyattan, mûsikiden bahsedilir. Büyük babam Yenişehirli Avni Bey’in divanından bazı parçaları da, annemden okudum.
- Yâ, dem kesen, Yenişehirli meşhur şair Avni Bey’in torunusun, öyle mi?
- Evet efendim.
- Çok memnun oldum, âferin. Dur sana, belki de sizde bulunmayan büyük babanın birkaç gazelini göstereyim, diyerek kütüphane memuruna bir numara verdi. Biraz sonra önümüze büyük bir yazma kitap getirdiler.
- Oğlum bu ‘Mecmâu’l – Nezâir’ adlı bir mecmuadır. Vidinli Mustafa Paşa’nın kitaplarındandır. Büyük baban Avni Bey, Mustafa Paşa’nın bütün kitaplarını tetkik etmiş ve bazı kitap ve mecmuaların kenarına da ufak tefek mütâlâalar kaydetmiştir. Şu gördüğün şiir mecmuasının kenarındaki gazeller Avni Bey’indir, dedi.
Bizde bulunan külliyat arasında bu gazeller yoktu. Bekir Paşazade Avni imzası altında da bulunan beş altı gazeli, hayretle ve memnuniyetle kopya ettim.
İşte, bu muhterem kitapseveri böyle tanıdım. Ne zaman Fatih’ten, Millet Kütüphanesi’nin önünden geçsem, merhumun ruhunu rahmetle anarım.”
Yazımızı Yahya Kemal’in şu mısralarıyla bitirelim:
Yekpâre nur olan bu kütüphâne-i nefîs
Yekpâre servetiydi bu âlemde kendinin
Yâ Fahr-i Kâinât sen iyfâ et ecrini
Divân-ı Kibriyâ’da bu Şark ercümendinin
Meşhur bir Türk âliminin hazin ölümü
04:006/02/2022, Pazar
G: 6/02/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Önce gazetemizin Kültür - Sanat sayfasında yer alan şu kısa haberi nakledeyim:
“İkinci Mahmud döneminin devlet adamlarından Mehmet Necip Paşa tarafından 1827’de İzmir’in Tire ilçesinde inşa ettirilen Necip Paşa Kütüphanesi ilk günkü güzelliğini koruyor. 1800’ü elyazması 5 bin 156 kitapla hizmet veren kütüphane, Necip Paşa’nın Baruthane Nazırlığı görevindeyken İstanbul’da topladığı 670 kitabı vakfiyesi ile birlikte göndererek kurulmuştu. Bina, klasik dönem Osmanlı mimarisinin özelliklerini taşıyor. Hem araştırma hem de müze kütüphane olarak hizmet veren mekân, yerli ve yabancı ziyaretçiler tarafından güvenlik önlemleri altında hafta içi her gün ücretsiz olarak gezilebiliyor.”
İstanbul’umuzda Şehid Ali Paşa, Koca Ragıp Paşa, Köprülü Fazıl Ahmet Paşa gibi ünlü Osmanlı devlet adamlarının kurduğu kütüphanelerin varlığını öteden beri biliyoruz. Ama unutmayalım ki, Anadolu’nun muhtelif şehirlerinde de yine Osmanlı paşaları tarafından tesis edilen böyle değerli kütüphaneler birer ilim hazinesi olarak karşımıza çıkıyor. İşte Tire’deki Necip Paşa Kütüphanesi de bunlardan biridir. Baruthane Nazırı Mehmet Necip Paşa’nın Yeniçeri teşkilatının kanlı bir şekilde kaldırıldığı sırada kumandası altındaki birlikle Sultan İkinci Mahmud’a destek verdiği “Resimli Haritalı Mufassal Osmanlı Tarihi”nin beşinci cildinde kaydediliyor. Belli ki Necip Paşa hem dirayetli bir kumandan hem de koca bir kütüphane kuracak kadar ilme ve ilim adamlarına sempati duymaktadır.
Necip Paşa Kütüphanesi’ni biraz daha yakından tanımaya çalışalım. İkinci Mahmud’un vezirlerinden olan Necip Paşa tarafından 1826’da yaptırılan bu kütüphane, bir çok ilim adamının aradığı kaynak eserlerle dolu tam bir ilim hazinesidir. Divan Edebiyatı’nın gözde ismi Prof. Ali Nihat Tarlan burada bulduğu kaynaktan kana kana içti, hiçbir kütüphanede eşine rastlanmayan, Aydınoğulları’ndan İsa Bey’e ait eserleri keşfedip ortaya çıkardı. Ord. Prof. Süheyl Ünver de ilk Türk tıp kitabını bu kütüphanede elde etti.
Necip Paşa, Osmanlı devletinde önemli görevlerde bulundu. 1826’da Bağdat Valiliği’ne atandı. Kütüphanesinde bugün on bin civarında kitap bulunmaktadır. Bunlardan 1147’si yazma olup, bazıları tezhipli, minyatürlü, resimli çoğu değerli kitaplardır.
Paşa, kütüphanesinin uzun ömürlü olması için bir çok emlak ve arazi vakfetti ve 1851’de vefat etti. Kabri İstanbul’da Eyüpsultan’da 3.Selim’in validesi Mihrişah Sultan imaretinin ve sebilinin yanındadır.
Necip Paşa’nın vaktiyle 53 altın gibi çok yüksek bir fiyatla aldığı büyük İslam âlimi Fahreddin Razi’ye ait tefsir de bu kütüphaneyi süslüyordu.
Tire’nin toprağını zinetlendiren âlimlerden biri de Abdüllatif İbn-i Melek’tir. Bu zat, 14. yüzyılda yetişmiş büyük bir Türk bilginidir. Aynı zamanda Aydınoğlu Mehmed Bey’in hocasıdır. Çeşitli konularda yüzlerce eser yazdı. 1671’de Tire’ye uğrayan Evliya Çelebi, İbn-i Melek’in 700’den fazla kitaba imza attığını kaydediyor. Sağlığında evinde yangın çıkıyor ve bir çok kitabı -maalesef- yanıyor. Yazma iki cilt kitabı da İkinci Selim’in burada yaptırdığı Darülkurra Medresesi’nin kütüphanesinde bulunuyor.
Tire deyince aklımıza hemen İkinci Mahmud devrinin meşhur tabibi ve büyük tarihçisi Şânizâde Ataullah Efendi’nin ismi geliyor. Adı geçen padişah zamanında ve yeniçeriliğin kaldırıldığı sırada Bektaşilik töhmetiyle bu şehrimize sürgün edilen Şânizâde, af fermanını getiren kavasın bir kelimeyi yanlış okumasıyla kalp krizi geçirip vefat ediyor. Devrin ilim adamlarını hüzne gark eden bu dramatik ölüm hakkında biraz daha ayrıntılı bilgi vermeye çalışayım.
İkinci Mahmud devrinin büyük şahsiyetlerinden olan Şânizâde Mehmet Ataullah Efendi, Kamus-u Okyanus’un yazarı Mütercim Âsım’ın ölümünden sonra vak’anüvislik görevine getirildi. Dört cilt olarak kaleme aldığı matbu tarihi, “Şânizâde Tarihi” diye büyük bir şöhret kazandı.
Bundan yaklaşık 250 yıl önce Viyana’da basılan bir tıp kitabını dilimize çevirdi. Arapça’nın, Farsça’nın yanısıra İtalyanca’ya, Fransızca’ya da aşina idi. Tıp ve diğer bir takım ilimlere dair kıymetli eserleri bulunmaktadır. Doğu ve Batı tababetindeki derin bilgisi ile kendisini Avrupa’ya da tanıttı.
Şânizâde, İkinci Mahmud devrinde, Bektaşilik’le suçlanarak Tire’ye sürüldü. Asıl sebep ise, Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi’nin kıskançlığıdır. “Ben de bu dehr-i denâde şâdımân olmam Atâ / Hasımdır erbâb-ı istîdâda çün bu âsiyâb” diyerek sürgün fermanını büyük bir sükunetle karşıladı. Bir süvari kavası (özel kıyafetli görevli) ile Tire’ye geldi. Şehirde sevinçle karışık hüzünlü bir hava oluştu. Tire kederliydi, çünkü Şânizâde sürgün edilmişti. Tire memnundu, çünkü kendi ilim ufkunda yeni bir güneş doğmuştu.
Başta müftü efendi olmak üzere Tireli bilginler Şânizâde’yi karşıladılar. Kışla Meydanı’ndaki Hacı Reşit Efendi’nin konağına götürdüler. Konak en kısa zamanda bir ilim meclisi haline geldi. Ziyaretçilerin ilmi sohbetlerinden çok memnun olan Şânizâde sürgünde olduğunun farkında bile değildi. Ne yazık ki bu ilim meclisi ancak iki ay devam etti. Ağustosun sıcak günlerinden biriydi. Şânizâde, elinde kahve fincanı, konağın pencerelerinden birinden dışarıyı seyrediyordu. Derken, padişahın fermanını getiren kavas ile kaza voyvodasını (kaymakamını) birden karşısında gördü. İstanbul’dayken fermanda yazılı ıtlak (kurtulmak) kelimesi itlaf (telef olmak) şeklinde değiştirilmiş ve bu kelime kavasa birkaç defa tekrarlattırılmıştı. Kendisine de şöyle tenbih edilmişti: “Şânizâde’yi görünce ıtlakına ferman getirdim demeyeceksin, itlafına ferman getirdim diyeceksin.”
Birdenbire Şânizâde’nin karşısına dikilen kavas bu uğursuz kelimeyi telaffuz edince büyük hekim bayıldı ve köşedeki sedire uzandı. Artık Şânizâde için her şey bitmişti. Konaktakiler fermanı kavasın elinden alıp okudular. Itlak olunduğu, yani affedildiği anlaşıldı. Kavas da yaptığı korkunç gafı itiraf etmişti ama iş işten geçmişti.
Yıl 1826. Aylardan Ağustos. O gün Tire’den hiçbir kimse, hiçbir tarafa ayrılmayıp merhumun cenaze namazına katıldı. Misafir kaldığı konağın tam karşısındaki kabristana defnettiler.
Kabir taşındaki yazı şöyledir:
“Hüve’l – Hallâkûl bâkî
Müyesser oldu bana şehâdet
İlahi, sen nasip eyle seâdet
Bulam ta ki Resûl’ünden şefâat
Şânizâde Mehmet Ataullah Efendi Tire’ye bâ emr-i âli memur üzre iken merhum oldu.
Rûhı içün rızâenlillahi teâlâ Fâtiha… Sene: 1242”
Hekimbaşı Behçet Efendi’nin hasedine kurban giden bu dört başı mamur ilim ve irfan adamını biz de rahmetle anıyoruz.
Not: Bu bilgiler, Tire Müzesi Müdürü Faik Tokluoğlu’nun 1964’de basılan kitabından alınmıştır. Ona da rahmet niyazıyla
İlim Yayma Cemiyeti ve İbnülemin Mahmud Kemal İnal Vakfı
04:0013/02/2022, Pazar
G: 13/02/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Kaleme aldığı birbirinden değerli eserleriyle, hayır kurumlarına bağışladığı mal varlığıyla, İstanbul Üniversitesi’ne hibe ettiği zengin kütüphanesiyle, ilim ve mûsıki meclisi haline getirdiği konağıyla âbide şahsiyetler kafilesinde yerini alan merhum üstad İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın gerek konuşmalarında, gerekse yazılarında çok tekrarladığı şöyle bir cümle var: “Semere-i hayat, hayırla yad edilmektir!”
İbnülemin Bey’in, vefatından kısa bir süre önce babası Seyyid Mehmed Emin Paşa’dan kendisine intikal eden tarihi konağı İlim Yayma Cemiyeti’ne vakfetmesi, onun ne kadar hayırsever olduğunun canlı bir göstergesidir.
Bilindiği üzere, İlim Yayma Cemiyeti ve İbnülemin Mahmud Kemal İnal Vakfı, uzun yıllardan beri yüzlerce, binlerce öğrenciye burs verme geleneğini sürdürüyor. Bu iki müessesenin kuruluşunda ve takdire şâyân hizmetlerinde merhum büyük pay sahibidir dersek, bir gerçeği dile getirmiş oluruz.
Bu günlerde, İlim Yayma Vakfı, yaptırılmakta olan bir yurt binası dolayısıyla, medyanın diline düştü. Gazetelerde yer alan haberlerde, inşaatı devam eden binanın, Süleymaniye Camii’nin siluetini gölgeleyeceği iddia edildi. İlk okuduğumda bu haber benim de canımı sıktı. Fakat daha sonra gerek vakıf yetkilileri, gerekse Fatih Belediyesi tarafından yapılan açıklamalar işin gerçeğini ortaya çıkardı. Mesela Yeni Şafak’ın birinci sayfasında genişçe yer alan haberin spotu şöyleydi.
“İlim Yayma Vakfı’nın, Süleymaniye Camii’nin önünde yaptırdığı yurt binası ‘silueti bozduğu’ gerekçesiyle tartışma konusu olunca vakıf yönetimi dün acil bir toplantı yaptı. Toplantıda üç katlı binanın gerekirse tek kata düşürülebileceği, hatta yurt binasından vazgeçilebileceği belirtildi. Vakıftan yapılan açıklamada da, ‘Süleymaniye’nin ruhuna zarar verebilecek herhangi bir girişimi önce biz kabul etmeyiz’ denildi.”
Bu açıklamalara rağmen adı geçen binanın İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından mühürlenmesi -en hafif ifadesiyle- işgüzarlıktan başka bir şey değildir. Bu vesileyle belirteyim. Cumhuriyet Halk Partisi zihniyeti, Osmanlı’dan günümüze intikal eden tarih ve kültür eserlerinde öyle bir tahribat yaptı ki, buna “siluet”, yani gölge değil, zifiri karanlık demek gerekir.
Bir kısım medyada yer alan bu türlü yalan yanlış haberlere itibar etmeyerek, geçen gün İlim Yayma Vakfı’nın merkezine gittim ve yetkililerden işin doğrusunu öğrenmeye çalıştım. Genel Müdür Âdem Yavuz Bey, bir takım görüntülerle beni bilgilendirdi. Arkadaşımızın verdiği bilgilerden biri de, bağış sahibinin yurt yapılması şartını koşmasıymış.
Şimdi biraz daha geriye gidip bu öğrenci yurdu konusuna ışık tutmaya çalışalım. Efendim, İbnülemin Mahmud Kemal Bey, konağının orijinal hali muhafaza edilerek mütedeyyin öğrencilere yurt şeklinde tahsis edilmesini istiyordu. Nitekim vasiyetnamesindeki maddelerden biri de bu hususla ilgilidir. Buna rağmen Hazret’in 24 Mayıs 1957’de vuku bulan ölümünden kısa bir süre sonra -vasiyeti göz ardı edilerek- bu tarihi bina yıkıldı ve yerine koca bir iş hanı dikildi. Kapısına da “İbnülemin İş Hanı” yazıldı. Halbuki böyle bir ilim adamına ait binanın kapısına “İbnülemin Kültür Merkezi” yahut “İbnülemin Müzesi” gibi cümleler yazılmalıydı. Merhumun iş adamlığıyla hiçbir ilişkisi yok ki!
İsterseniz önce, bu yanlış uygulamayla ilgili olan ve İbnülemin kitabımın 2. cildinde yer alan bilgileri nakledeyim, sonra da konuyla ilgili bir iki cümle daha söyleyeyim.
Yusuf Kâmil Paşa’nın Mühürdarı Seyyid Mehmed Paşa’nın oğlu İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın tarihi konağı -Süleyman Nazif’in ifadesiyle- tam bir “Dârülkemâl”di. Bu ilim meclisini Ali Emiri Efendi, Said Halim Paşa, İsmail Saib Sencer, Mehmet Akif, Abdülhak Hamid, Yahya Kemal, Hüseyin Vassaf, Mükrimin Halil Yınanç, Orhan Seyfi Orhon, Yusuf Ziya Ortaç, Ebu’l Ula Mardin, Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu, Sadeddin Kaynak, Ahmet Hamdi Tanpınar, Alaaddin Yavaşça gibi daha birçok seçkin şahsiyet zinetlendirmişti. Ayrıca burada geçen fasıllarla, bâki bu kubbede hoş bir sadâ bırakılmıştı. İşte bu konak -yukarıda da belirtildiği üzere- merhumun irtihalinden hemen sonra ortadan kaldırıldı.
Bu olay o zamanki basına da intikal etti. Mesela 24 Şubat 1964 tarihli Yeni İstanbul gazetesinde şöyle bir haber yayımlandı:
“Merhum mütefekkir ve muharrir İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın İlim Yayma Cemiyeti’ne bağışladığı Mercan’daki büyük konağının yerine inşa olunan ‘İbnülemin Mahmud Kemal İnal Tesisi’ yarın törenle hizmete açılacaktır.
Üst katında modern bir konferans salonu ile kütüphaneyi de ihtiva eden 78 mağazalı iş hanının açılışına Başbakan Süleyman Demirel ile bakanlar ve milletvekilleri, üniversite rektör ve profesörleri, İstanbul valisi ile belediye reisi ve yüzlerce kişi davet edilmiştir. Yarın saat 14.30’da yapılacak açılıştan sonra tesis gezilecek ve ilk konferansı Süheyl Ünver verecektir.”
İbnülemin Mahmud Kemal Bey’in o zamanlar hayatta olan tek vârisi, yeğeni Selma Hanım bu habere tepki gösterip yine aynı gazetenin 27 Şubat 1966 tarihli nüshasına, bu haberle ilgili bir açıklamada bulundu. “Vasiyetname İhlal Edilmiştir” başlığıyla ve “İbnülemin Mahmud Kemal’in yeğeni edebiyat öğretmeni Selma Akay dün bir açıklamada bulunmuş ve İbnülemin Vakfı hakkında merhumun vasiyetnamesinin çiğnendiğini belirtmiştir” spotuyla yayımlanan açıklamayı aşağıya alıyorum.
“Selma Akay şöyle demektedir:
Gazetenizin 24 Şubat 1966 tarihli nüshasında ‘İbnülemin Mahmud Kemal İnal tesisi törenle açılıyor’ başlığı altında intişar eden haberde ‘Merhum mütefekkir ve muharrir İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın İlim Yayma Cemiyeti’ne bağışladığı Mercan’daki büyük konağın yerine inşa olunan tesis yarın törenle hizmete açılacaktır’ denilmekte, bu tesisin, üst katta bir konferans salonu ile bir kütüphane ihtiva ettiği ve 78 mağazalı bir iş hanı olduğu ilave edilmektedir.
Hoşsohbet insanlar yahut canlı kitaplar
04:0020/02/2022, Pazar
G: 20/02/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Sözü, ağzından bal akan “hoşsohbet” büyüklerimize; İbnülemin Mahmud Kemal İnal, Yahya Kemal Beyatlı, Mükrimin Halil Yınanç gibi “sohbet şeyhleri”ne getirmeden önce kısa bir mukaddime yapmak istiyorum.
Bu zamana kadar bir çok hatırat okudum ve hepsinden ayrı bir zevk aldım. İki örnek vermek gerekirse merhum Ali Ulvi Kurucu ile Yusuf Mardin isimlerini telaffuz edebilirim. Şu sıralarda büyük hukuk bilginimiz Prof. Dr. Ebu’l Ula Mardin’in mahdumu Yusuf Mardin’in “Kocataş Yalısı Anılarım” isim hatıra kitabını bir kere daha okuyorum.
Yusuf Bey ilk önce büyük babası Necmeddin Molla’yı bize tanıtıyor. Onun anlattıklarından merhum dedesinin, Talat Paşa’nın Hayriye Hanımla evlenmesinde büyük rol oynadığını, bu mutlu izdivacın ancak 10 yıl sürdüğünü, Berlin’de bir Ermeni tarafından 47 yaşındayken vurulduğunu öğreniyoruz. Yusuf Bey, bu arada şunları söylüyor:
“Babamın, ‘Allah rahmet eylesin!’ sözüyle geçmişten bugüne döndük. Sofrada acıklı bahislerden söz etmek doğru olmayacağı için büyük babam göğüs geçirdikten sonra, ‘Yahu! Şu İbnülemin Mahmud Kemal üstadı bir yemeğe çağıralım da, o eski günleri bir de onun ağzından dinleyelim, ne güzel ne canlı anlatır kim bilir!’ dedi.”
Necmeddin Molla merhum doğru söylüyor. İbnülemin, tarihi hadiseleri en canlı, en heyecanlı nakleden söz ustalarının başta gelenlerinden biriydi. Nitekim, Yusuf Mardin Bey, adı geçen hatıratta, “İbnülemin Mahmud Kemal İnal Kocataş Yalısında” başlığıyla yer alan uzun bölümde, babasıyla çıktığı hac yolculuğunda bu büyük tarih üstadından duyduklarını anlattıktan sonra sözlerini şöyle bağlıyor:
“Şimdi düşünüyorum da, herhalde artık üstad İbnülemin Mahmud Kemal’in sohbetini dinlemek mutluluğuna erenlerden bugün pek azı sağ kalmıştır. Bunlardan biri olmak beni gururlandırıyor. Üstad Halid Ziya Uşaklıgil, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Yahya Kemal Beyatlı, Faruk Nafiz Çamlıbel, Orhan Seyfi Orhon, Yusuf Ziya Ortaç, İsmail Habib Sevük, Ruşen Eşref Ünaydın, Nihat Sami Banarlı, Mithat Cemal Kuntay, Necip Fazıl Kısakürek gibi kendi alanında büyük usta olan güzel konuşmacıları dinlemek onuruna eriştim. Ama içlerinde en büyüğü, hiç kuşkusuz İbnülemin Mahmud Kemal’di. Sözler ağzından inci taneleri gibi dökülür, insanı huzura sürükler, yine de ara sıra şaşırtıcı sözlerle yeknesaklığa engel olmasını bilirdi. Konuşmasının çoğu zaman monolog haline dönüşmesi kendi kusuru değildi. Çevresindekilere kibarca açış yapmak fırsatını verirdi, fakat kimse birkaç kelimeden fazla söyleyemezdi. Onunla yolculuğumuzun hiç bitmemiş olmasını ne kadar isterdim.”
Prof. Mehmet Kaplan’ın da, bu konuda Yusuf Mardin gibi düşündüğünü Şubat 1977 tarihli “Türk Edebiyatı” dergisinde “Sohbet ve Kitap” başlığıyla yayımladığı yazıdan anlıyoruz. Kaplan Hoca diyor ki:
“Eskiler sohbetten hoşlanırlardı. ‘Hoşsohbet’ denilen, yani iyi konuşan, dinleyenleri eğlendiren, güldüren bilgili ve ârif kişiler çok sevilirdi. Böylelerinden söz edilirken, sohbetine doyum olmaz, diye övülürdü.
Gençlik yıllarımda, üniversite çevresinde ‘hoşsohbet’ denilen bir hayli insan tanıdım. Yahya Kemal, Mükrimin Halil Yınanç, İbnülemin Mahmud Kemal bunların başında geliyordu.
İbnülemin’in sohbetlerinde çok bulunmadım. Genç bir asistan iken bu sohbetlerden biri bende derin bir akis bıraktı. Devrin Maarif Vekili (Milli Eğitim Bakanı) Hasan Âli Yücel, Mükrimin Halil, İstanbul Üniversitesi’nin büyük hocaları evindeydi. İbnülemin de esas itibariyle tarihçiydi. Tanzimat’tan sonra yetişmiş şahısların hayatını çok iyi bilirdi. ‘Son Asır Türk Şairleri’ ile ‘Son Sadrıâzamlar’ adlı kitaplarında bu bilgilerini, çok şükür yazıya geçirmiştir. Bugün onları okuyanlar, İbnülemin’in bilgisi, kültürü, düşünüş tarzı, üslubu hakkında bir fikir edinebilirler. Fakat Tanpınar’ın ‘bu cihan kaynanası’ diye tavsif ettiği İbnülemin, insan olarak eşine az rastlanılır bir şahsiyete sahipti. Telaffuzu, bakışı, bilhassa hiddetlenince sarfettiği kelime ve nüktelerin renkliliğiyle en büyük tuluat aktörüne taş çıkartırdı.”
Merhum Mehmet Kaplan hocamız İbnülemin’in yakın dostu Ord. Prof. Dr. Mükrimin Halil Yınanç gibi bir sohbet üstadı hakkında da şunları söylüyor:
“Mükrimin Halil, kelimenin tam manasıyla ‘ayaklı bir kütüphane’ idi. Türk ve İslam tarihine dair pek çok şey okumuş ve hıfzetmişti. Bunları bir meddah gibi sesinin tonunu değiştirerek, kendisine has jestlerle anlatmaktan büyük bir zevk alırdı. Bazı derslerine de gitmiş, aynı zevki almıştım. Eskiler gibi, ‘ilim satırda değil, sadırdadır’ diyen Mükrimin Halil, orijinal görüşlere sahip olmakla beraber, onları ortaya koymaktan çekinir, kendisine ait olmayan vak’aları naklederdi. Bir seferinde Tanpınar’ın odasında ona Anadolu Türk tarihiyle ilgili bazı sorular sormuştum. Tam üç saat konuştu. Sorular bir mıknatıs gibi onun dağınık düşüncelerini bir araya toplayıp güzel, orijinal bir terkip yapmasına vesile olmuştu. ‘Hoca, bunları yazın, çok yeni, aydınlatıcı’ deyince, o kendine has, vazgeç işaretiyle arkasında güzel şeylerin kaybolmasından duyulan bir üzüntü ve boşluk bırakarak kalktı gitti.
O gün Mükrimin Halil’in söylediklerini teyp ile tesbit edebilseydim belki de bunlar Türkiye’de tarih görüşünü değiştirirdi. Mükrimin Halil, orijinal fikirlerini maalesef yazıya dökmedi. Onları daha önce bilmediğim için her konuşmasında yeni bir şeyler öğrenirdim.”
Bu vesileyle belirtmek isterim ki, ünlü tarihçimizin vefatından hemen sonra, “Mükrimin Halil Yınanç’tan Sohbetler” adıyla küçük bir kitap yayımlandı. Ancak bu eserdekiler, onun sırf “Küllük”te yahut “Acem’in Kahvesi”nde anlattıklarının yanında ancak devede kulak kalır. Siz, yine de bu sohbetler kitabını okuyunuz. Özellikle hakkında yazılan ve son bölümde yer alan yazılar ilgi çekici bilgiler veriyor. Sütunum müsait olsaydı böyle birkaç canlı kitaptan daha söz ederdim. Onları da -inşallah- diğer birkaç yazımıza konu ederiz. Sözü “Bizim Yunus”a bırakalım:
Erenlerin sohbeti artırır ma’rifeti
Câhilleri sohbetden bir dem süresim gelir.
Miraç Kandili ve Ümmühani Hazretleri
04:0027/02/2022, Pazar
G: 26/02/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Dursun Gürlek
“Miraç” kelimesinin anlamı yükselmek, yukarılara çıkmak olduğuna göre yazımıza şöyle başlayabiliriz. Fahr-i Kâinat Efendimiz, mükerrem şehir Mekke’de dünyayı teşrif etti. Nurlu şehir Medine’de âhireti şereflendirdi. Şerif şehir Kudüs’te İlahi Huzur’a yükseldi. “Çöle İnen Nur”, yer yüzüyle beraber gök yüzünü de aydınlattı.
İslam tarihinde bu Yüceler Yücesine uruc etmeye “Mirac-ı Nebi” deniliyor ve Peygamberler Peygamberinin en parlak mucizelerinden biri kabul ediliyor. Cenab-ı Hakk’ın daveti üzerine vuku bulan Miraç hadisesi İslami kaynaklarda, özellikle tefsirlerde bütün ayrıntılarıyla izah ediliyor. Ayrıca sırf bu konuda muhtelif kitaplar yazıldığı da öteden beri biliniyor. Hüşyâr gönülleri daha coşkun hale getirmek için kaleme alınan Miraciyeler ise, dini edebiyatımızın renkli tablolarından birini teşkil ediyor.
Süleyman Çelebi Hazretlerinin Mevlid’inde, Miraç’la ilgili bölümde, Ümmühani radiyallahü anhanın da ismi geçiyor, Hanım sahabilerin meşhurlarından olan bu mübarek validemiz aynı zamanda Peygamberimizin yakın akrabasıdır. Ümmühani, Efendimizin amcası Ebu Talib’in kerimesi, Hazreti Ali’nin de kardeşidir. Eski İstanbul dersiâmlarından Hacı Cemal Öğüt, bu konuda yazdığı risalenin girişinde şöyle diyor:
“İslam ve Türk tarihinin meşhur simalarından ve Peygamber Efendimizin amcazadelerinden Hazreti Ali Radiyallahü anhın da ana baba bir hemşiresi, sahabiyattan Ümmühani Radiyallahü anhadır ki, Türk âlimlerinden ve şairlerinden Süleyman Çelebi merhumun yazdığı Mevlid-i Şerif manzumesinin Miraç faslında ismi geçen bu büyük İslam kadınının tercüme-i hali ve menakıb-ı aliyeleridir.”
“Ol hümâyûn-baht ol kadri yüce
Ümmühânî hânesindeydi gice”
Ümmühani hazretlerinin Miraç mucizesiyle olan alakasını ve diğer bazı özelliklerini adı geçen hocamızın bu küçük, fakat çok değerli eserinden iktibas ederek aşağıya alıyorum.
Sultan-ı Enbiya Efendimizin Miraç mucizesi Hicretten on sekiz ay önce vuku bulmuştu. Ümmühani diyor ki: Resul-i Ekrem bir gece – Allahü alem Receb-i Şerif’in yirmi yedinci gecesi – benim evime teşrif buyurmuşlardı. O zaman Ümmühani’nin evi, Ebu Talib Mahallesi denilen yerde idi. Şimdi o yer, Harem-i Şerif mescididir. Hz. Resul gece ibadetini yaptı. Namazını kıldı ve yattı. Biz de yatıp uyuduk. Sabah olunca Resulullah bana: “Ya Ümmühani! Ben bu gece Rabbime ibadet ettikten sonra yattım, uyudum. Gece yarısı beni uyandırdılar. Burak’a bindirildim. Kudüs’teki Mescid-i Âksa’ya vardım. Daha sonra Semâvâta, Beyt-i Mâmur’a, Levh-i Mahfûz’a, Sidre-i Müntehâ’ya, Arş-ı Âlâ’ya, Kabekavseyn-i ev Ednâ’ya çıktım. Şimdi sabah ibadetini sizinle beraber eda ettim” diyerek Miraç mucizesini bana anlattı.
Hakk’ın emri ile ol Sultân-ı din
Ümmühânî evine geldi hemin
Sonra gidip, dışarıdaki kimselere bunları, yani bana söylediklerini beyan ve ilan etmek üzere kalktı. Ben derhal -Peygamber’in beyaz ve güzel giyinmiş – entarisinden çektim. Ve: “Ey Allah’ın Nebisi! Sakın, bana bu söylediklerini herkese söyleme. Sonra seni tekzip ederler. Ve sana eza ederler” dedim. Bundan anlaşılıyor ki, Ümmühani’nin kendisi Peygamberin ifadesini kabul ve tasdik etmiştir. Resul-i Ekrem bana cevaben: “Ya Ümmühani! Rabbime yemin ederim ki ben bunları halka söyleyeceğim. Ben bunları ilan etmekle mükellefim” buyurdu. Ben Peygamber hazretlerinin ahlakını, yani hiç kimseden perva etmediğini bildiğim için Habeşi cariyeme emir verdim. “Git, bak. Halk, Hz. Peygambere nasıl muamele edecek?” dedim. Fahr-i Âlem çıktı. Miraç mucizesini herkese ilan etti. Halkın bir kısmı tasdik etti, bir kısmı ise reddetti.
Cemal Hoca, Miraç mucizesini rivayet eden diğer sahabilerin de isimlerini sıraladıktan sonra Mekke’nin fethinde Resul-i Ekrem’in Ümmühani’nin evinde yemek yemesini ise şöyle anlatıyor:
Taberani, Abdullah b. Abbas’dan rivayet etmiştir. İbn-i Abbas dedi ki: Mekke’nin fethedildiği günlerdeydi. Bir gün Fahr-i Âlem hazretleri, Ümmühani’nin evini teşrif edip, “Ya Ümmühani! Biraz yiyeceğin var mı?” diye sordu. Ümmühani dedi ki: “Bir iki kurumuş et parçası var amma, ben onu size takdim etmeye utanırım” Resulullah, “Onları bana getir!” buyurdu. Ümmühani gitti, getirdi. Resul-i Ekrem, o kuru et parçalarını su ile güzelce ıslatıp kabarttı, biraz da üzerine tuz ekti. Sonra tekrar sordu: “Ümmühani! Başka bir katığın var mı?” Ümmühani, “Biraz sirke var” deyip gitti, sirkeyi de getirdi. Hz. Resul o ıslanmış ve kabarmış etlerin üzerine biraz da sirke döktü ve yedi. Cenab-ı Hakk’a hamd ederek hayır duada bulundu. Ve: “Ya Ümmühani! Sirke ne güzel katıktır. Bir evde sirke bulunursa o ev halkı fakirlik ve zaruret görmez!” buyurdu.
Cemal Hoca, adı geçen kitabında, bu naklettiklerimin dışında konuyla ilgili daha bir çok bilgi veriyor. Tabii, ilk önce annesi ve babası başta olmak üzere aile fertlerini tanıtıyor. Efendimizin yengesi Fatıma’ya gösterdiği hürmeti dile getiriyor. Ümmühani’nin hicret edemeyişinin sebebini açıklıyor. Duha namazı hakkında Ümmühani’nin rivayetini naklediyor. Oruç hakkında Peygamberimize yönelttiği sorudan bahsediyor. Koyun besleme konusunda tavsiyede bulunduğunu anlatıyor. Müslümanlığını niçin gizlediği konusunda açıklamada bulunuyor ve son olarak şunları söylüyor:
Mevlid-i Şerif okunurken Miraç bahsinde iki yerde Ümmühani Radiyallahü Anha’nın ismi geçince “Radiyallahü Anha” diyerek tarziyede bulunmak gerekir. Bu vesileyle aziz ruhuna Fatiha okunmasını rica ederim. Bu, hepimize bir borçtur. (Not: Hüseyin Vassaf Efendi’nin Gülzar-ı Aşk isimli o muazzam eserinde konuyla ilgili daha ayrıntılı bilgiler ve son derece ilgi çekici menkıbeler bulunuyor.)
Efendim, bu gece idrak edeceğimiz Miraç Kandili hepimizin kurtuluşuna vesile olsun!
Güzel yazının güzelleştirdiği âlim: Nihat Çetin
04:006/03/2022, Pazar
G: 6/03/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Benim “Ayaklı Kütüphaneler” adıyla yayımlanan ve şu sıralarda yirmi üçüncü baskısı yapılan kitabımda hayat hikayeleri ve eserleri kısaca tanıtılan on altı zatın diğer bir unvanı da “Hallalü’l- Müşkilat”tır. Hallalü’l - Müşkilat en zor meseleleri halleden, en girift soruları kolayca cevaplandıran, müşkil konularda çözüm üreten kimse demektir. Osmanlı ilmiye sınıfı içinde bu unvanı bihakkın kazanan çok sayıda âlimin bulunduğunu biliyoruz. Böyle mütebahhir bir ilim adamı için “yürüyen kütüphane” sözü de kullanılıyordu. Devlet-i Aliyye’nin eski ihtişamını çoktan kaybettiği son devirde bile böyle büyük allamelere bol miktarda rastlanıyordu. Mustafa Sabri Efendi, Zahidü’l-Kevseri, Babanzade Ahmet Naim Efendi, İsmail Saib Hoca, Ömer Ferid Kam, Tahirü’l-Mevlevi, İbnülemin Mahmut Kemal, Prof. Kâmil Miras gibi müstesna isimler, bahsini ettiğimiz ulema ve üdeba sınıfından sadece bir kaçını teşkil ediyor. Osmanlı uleması hakkında efradını cami, ağyarını mâni bilgi edinmek isteyenlerin konuyla ilgili kitapları, mesela Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın “İlmiye Teşkilatı”nı ve Bursalı Mehmet Tahir Efendi’nin “Osmanlı Müellifleri”ni okumaları gerekiyor.
Cumhuriyetin ilk yıllarında da, Osmanlı bakiyesi böyle büyük âlimlerin bulunduğu bir gerçektir. Adı geçen kitabımda -min gayri haddin- uzun uzun kendisinden bahsettiğim İsmail Saib üstadımız işte böyle bir allameydi. 1940 yılında vefat ettiği zaman kendisinden hem ilim, hem feyiz alan birçok kimse matem denizine gark oldu. Mesela bunlardan biri olan Abdülbaki Gölpınarlı, ‘Biz asıl şimdi yetim kaldık, bundan sonra kime gidip müşkillerimizi halledeceğiz’ diye günlerce hayıflanmıştı. Keza 1991 yılında vefat edip Karacaahmet Mezarlığı’nda sırlanan Prof. Dr. Nihat Mazlum Çetin de, Cumhuriyet devrinde yetişen başka bir ayaklı kütüphanemiz idi. Onun için Türkiye’de, İsmail Saib Hoca ile Hafız Yusuf Cemil Ararat’tan sonra Arapça’yı ve Arap edebiyatını en iyi bilen âlim denilmektedir. Yeri gelmişken söyleyeyim ki, bunlar ve benzeri ulema ve üdeba hakkında merhum hocamız Mahir İz’in hatıratında câlib-i dikkat anekdotlar bulunmaktadır.
Sözü yine Nihat Çetin hocamıza getirecek olursak, kendisi hem büyük bir âlim hem de tam bir İstanbul efendisi idi. Yukarıda da belirttiğim gibi, müşkillerin halledicisiydi. Ona doğrudan talebe olamadığım ve sohbetlerinden direkt istifade edemediğim için ne kadar hayıflansam azdır. Yazık ki, irtihalinden bu yana yaklaşık otuz yıldan fazla zaman geçtiği halde hakkında dört başı mamur bir eser yazılmadı. Bilmem ki vefasızlığımızı “Şeyh Vefa Hazretleri”ne mi şikâyet etmek gerekir.
Hocamızın diğer bir özelliği de güzel yazı sanatında büyük bir maharet sahibi olmasıydı. Evet, Nihat Çetin usta bir hattat idi ama hiçbir hocadan meşk etmeden kendi kendini yetiştirmişti. Geçen gün, vefatından sonra yazılan makalelerden birini okurken onun bu özelliğine işaret eden cümlelerle karşılaştım. Teberrüken nakledeyim:
“Hüsn-i hat sanatıyla da meşgul olmuş, ancak hiçbir hocadan meşk etmemiştir. Bu husus kendisine sorulduğunda; ‘yurdumuzda, bilhassa İstanbul’da yaşayan bir kimsenin etrafı sayısız hat hocalarıyla doludur. Zira camiler, kabirler ve birçok eski eserlerdeki kitabeler olsun, kütüphanelerdeki nice Kur’an-ı Kerim nüshaları ve nadir yazma eserler olsun, bunların her biri, görebilen kişi için değeri biçilmez hüsn-i hat hocalarıdır’ derdi. Usta hattatların imzasız yazılarını üsluplarından tanıyabilen dostu Uğur Derman Bey’e kendi yazdığı bir hattını, imzasız olarak gösterip ondan ‘ustaca yazılmış bir yazı’ hükmünü duyuncaya kadar bu şekilde hat meşketmiş, hattın kendisine ait olduğunu açıklamamıştır.”
Sık sık tekrarladığım bir sözü, hazır yeri gelmişken bir kere daha vurgulamak istiyorum. Erbabının da gayet iyi bildiği gibi, Osmanlı medeniyeti, bir bakıma da taşa yansıyan, taşı taşlıktan çıkartıp sanat eseri haline getiren bir medeniyettir. Başta çeşmeler ve sebiller olmak üzere diğer bütün Osmanlı eserlerindeki kitabeler, ayrıca mezar taşları bu medeniyetin canlı göstergeleri olarak bugün de arz-ı endam etmektedirler. İstanbul’da adım başı bu kitabelerden biriyle karşılaşabilirsiniz. Bütün mes’ele, Nihat hocanın da dediği gibi, görebilmekten ibarettir. Görmeyi bir yana bırakınız, biz bakmasını bile bilmiyoruz. Evet doğrudur, her bakan göremez ama görmek için de bakmak gerekiyor. Hem de dikkatli bir gözle, rikkatli bir kalple nazar etmek icap ediyor. “Basar” ve “Basiret” denilen baş gözüyle kalp gözü ittifak edince, ilahi ve beşeri sanat eserlerindeki güzelliklerin ve özelliklerin, hiç değilse bir kısmına nüfuz ediliyor. Bugün – maalesef – hassasiyetimizi yitirdiğimiz için bakmasını da, görmesini de bilmiyoruz. Kendi şehrimizde yabancılar gibi dolaşıyoruz. Onlar bile önceden hazırlanıp geldikleri ve tarihi eserleri merakla tetkik ettikleri halde, ne yazık ki biz böyle bir ihtiyaç duymuyoruz.
Bir gün Çemberlitaş’tan Bayezid’e doğru ilerlerken yanımdaki arkadaşa Piyer Loti’nin evini ve duvarındaki enfes Osmanlıca ve Fransızca kitabeyi gösterdim. Bir süre hayranlıkla baktıktan sonra, ‘Kırk yıldır İstanbul’dayım ve sık sık buradan geçiyorum ama hiç görmedim’ dedi. Nezaketen, ancak görmek için bakmak gerekir diyebildim. Arada, sırada, İstanbul’u dikkatli adımlarla dolaşan merak sahipleri, belli bir süre sonra âlim olurlar diyorum da, dinleyicilerin kimisi sözümü mübalağa kabul ediyor, kimisi de tuhaf tuhaf yüzüme bakıyor. Halbuki söylediğim doğrudur. Öyleyse bir kere daha tekrar edeyim. Gezen bakar, bakan görür, gören bilir. Bilen âlim olur.
Ne dersiniz?
Mübarek zeytin ağacı
04:0013/03/2022, Pazar
G: 13/03/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Yazıma zeytinle ilgili bir fıkra ile başlamak istiyorum. Efendim, bir caminin imamı namaz kıldırırken Fatiha’dan sonra zammı sure olarak et-Tîn suresini okumayı arzu etmiş. “Vet-tîni, vezzeytûni” diye başlamış ama gerisini getirememiş. İkinci bir defa daha tekrarlamış, lakin yine tamamını okuyamamış. Üçüncüsünde de okuyamayınca hoca efendi, - çaresiz- “Allahüekber” deyip rükûa gitmiş.
Namaz bittikten sonra cemaatten biri, imamın karşısına geçip, “Hocam, bal gibi “Kulhüvellahü ehad” varken sen o acı zeytinle ne uğraşıp duruyordun?” sorusunu yöneltmiş.
O saf vatandaşın, kahvaltı sofralarımızın baş gıdasını, “acı zeytin” deyip hafife alması sizi yanıltmasın. Bilindiği üzere zeytin asıl tadını işte bu acılığından almaktadır. Böyle bir özelliğe ve güzelliğe sahip olan zeytinin tarihi, insanlığın tarihi kadar eskidir. Zeytin ağacına gelince, o da ağaçların en uzun ömürlüsüdür. İki bin, üç bin yıl yaşadıklarını botanikle ilgili kaynaklar belirtiyor. Başka söze ne hacet, yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim’de bile -yukarıdaki fıkrada da geçtiği üzere- zeytinden övgüyle bahsediliyor. Cenab-ı Hak işte bu Tin Suresi’nde incire ve zeytine yemin ediyor.
Bugünlerde Ege Bölgesi›ndeki bazı zeytin ağaçlarının kesilme ihtimalinden söz ediliyor. 1 Mart 2022 tarihli Resmi Gazete’de bir yönetmelik yayımlanıyor. Bu yönetmelik Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın Maden Yönetmeliği’nde değişiklik yapılmasını öngörüyor. 21 Eylül 2017 tarihli Maden Yönetmeliği’nin 115. maddesine bir ek yapılıyor. Buna göre Ege Bölgesi’nin verimli zeytinlik alanlarında maden işletmesinin yeni madenlerinin gereği zeytinlikler kesilebilir, sonradan telafi edilebilir deniliyor.
Bu haber üzerine bazı köşe yazarları konuyu sütunlarına taşıdılar. Alınan kararın yanlış olduğunu, bu yanlıştan bir an önce geri dönülmesini dile getirdiler. Ayrıca zeytinin Kur’an’da övüldüğünü de ekleyerek zeytin ağaçlarının lehine sağlam gerekçe göstermek istediler. Bunun üzerine ben de merak ettim, adı geçen surenin tefsirini bir iki kaynaktan okudum. Mesela, İsmail Hakkı Bursevi Hazretleri’nin Rûhü’l- Beyan isimli meşhur tefsirinin son cildinde bu mevzu ile ilgili olarak şöyle deniliyor:
“Zeytin bir yandan meyvedir, öte yandan katık ve ilaçtır. Zeytinin yağsız olan kuru topraklarda yetişmesinin yanında, çok faydalı bir yağ ihtiva etmekten başka hiçbir özelliği olmasaydı bile bu, ona şeref olarak yeterdi. Zeytin ağacı Kur’an’da adı geçen mübarek ve meşhur bir ağaçtır.
Muaz b. Cebel hazretleri bir gün, bir zeytin ağacına rastlar. Ondan bir parça dal kopararak dişlerini fırçalar ve sonra şöyle der: ‘Ben, Peygamber Efendimiz’i şöyle derken işittim:
Zeytin misvakı ne hoş bir misvaktır. O benim ve benden önce gelen peygamberlerin misvakıdır.
Zeytin ağacı üç bin sene yaşayabilir. Bu ağacın özelliklerinden biri de tıpkı hurma ağacı gibi uzun süre susuzluğa dayanabilmesidir. Zeytinin meyvesi erkenden koparılırsa bozulur ve bütün yeşilliklerini atar, yaprakları dağılır. Zeytin ağacının, toprağı sıkı, yapışkan olan yerlere dikilmesi gerekir. Çünkü böyle yerlerde toz çok olur ve toz ağaçtaki zeytin meyvesi üzerine ne kadar çok kalkıp konarsa zeytin o derece yağlı ve olgun olur ve bu kül sürme taşı yerine geçer.
Bir hadis-i şerifte şöyle buyurulur: Zeytinyağına yapışınız, çünkü o safrayı açar, balgamı giderir, sinirlere sağlamlık verir, bayılmayı engeller, ahlakı güzelleştirir, nefsi hoş eder, gam ve kederi giderir.”
Merhum Elmalılı M. Hamdi Yazır’ın “Hak Dini Kur’an Dili” isimli kıymetli tefsirinde de zeytin ve zeytin ağacı hakkında son derece alaka celbedici bilgiler bulunduğunu bu arada belirtmiş olalım. Tabii ki, diğer müfessirin-i kirâm hazeratının muhelled tefsirlerinde de…
Efendim, bu yazının eksik kalmaması için aşağıdaki satırları da kaydetmek gereğini duydum.
Benim, şahsına ve eserlerine karşı öteden beri ilgi duyduğum ilim adamlarından biri de Balıkesir Edremitli Tahir Harimi Balcıoğlu’dur. Kitaplarını, özellikle “Tarihi Medeniyette Kütüphaneler” isimli anıt eserini defalarca okudum. Yıllar önce Kadıköy sahaflarından Nail Bey merhumdan -biraz da yüksek bir fiyata- satın aldığım bu kitabın yeni baskısı- önemli ilavelerle – Büyüyenay Yayınları tarafından neşredildi. Müellifimiz Türk Tarihinde Mezhep Cereyanları, Tarihte Edremit Şehri, Konya Selçuklu Sultanları ve Batıniler, Karnak Mabedinde Bir Gece, Nakli İlimler Tarihi, Medeniyet Tarihinde Kadınlar gibi daha bir takım önemli eserlere de imza attı. Merhumun kalem ürünlerinden biri de “Tûbâ ve Zeytin Ağaçları Hakkında Mitolojik Nakiller” adını taşıyor. Mademki zeytini anlatıyoruz onun vereceği bu bilgileri de bu satırların arasına yerleştirelim. Tahir Harimi merhum, “İslamiyette Tûbâ Ağacı”, “Mukaddes Zeytin Ağacı”, “Mezopotamya Kazılarında Zeytin”, “Zeytin Adını Alan Şehirler ve Mühim Mahaller”, “Eski Arap Edebiyatı Tarihinde Zeytin”, “Zeytinin Eski Tababette Mevkii” gibi ara başlıklarla hazırladığı araştırmasının bir yerinde şunları söylüyor:
“Kur’an’da zeytin hakkında birçok âyet vardır. Zeytinin ilahi bir kudsiyetle anıldığını, bilhassa Tin Suresi’nin birinci âyetinin ikinci kelimesinde görüyoruz. Allah, bu meyveye kasem ediyor. Fakat bu mühim âyetin üzerinde Kur’an’ı tefsir eden büyük alimler, muhtelif tevcihlerde bulunuyorlar. Allah yalnız bir alem olan bu isme, yani zeytine değil, o zeytinin bittiği yerlere kasem ediyor, diyorlar. Çünkü o muhitlerde asırlarca Allah’ın irade ve emirlerini beşeriyete öğreten resuller gelmiştir. Vahye mazhar olan şanları yüksek kimseler o yerlerde yaşamışlar ve Allah’ın birçok nimetiyle süslenen o kıt’aların mübarek ve şerefli birer memleket olduğuna yine İsra Suresi’nin birinci âyetinde ‘Bâreknâ havlehû’ tabiriyle işaretlenmektedir.
Fakat ne de olsa ‘Ve’t-tîni ve’z zeytûni’ kelimeleri birer alem, yani birer isimdir. İslam an’anelerinde, bilhassa hadislerde de zeytinden, faydalarından ve şifalarından bahsolunmaktadır. Meşhur hadis hafızlarından Mısırlı Celâleddin-i Suyûtî bu hadislerden bazılarını (Câmiü’s-Sağir C.1 S.4)
İbn-i Abbas’dan naklederek yazıyor. Resul-i Ekrem, ‘Zeytin yemeye devam ediniz ve onun yağıyla yağlanınız. Muhakkak ki o mübarek bir ağaçtır’ ‘Zeytin yağı içiniz, âzâya kuvvet verir ve balgamı kestirir’ buyurmuştur.”
Mademki Efendimiz ona “Mübarek” sıfatını münasip görmüştür, öyleyse zeytin ağacına dokunmayınız!.
Bağrına Taş Basan Çınar’
04:0020/03/2022, Pazar
G: 20/03/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Ağaç sevgisi bende hayli erken bir yaşta başladı. Köyümüz, daha doğrusu kasabamız tam bir ağaç cennetiydi. “Ağyazı”daki üzüm bağımızın etrafı meyve ağaçlarıyla doluydu. Özellikle büyük büyük kiraz ağaçları, renk renk kirazlarıyla gelene geçene tebessüm ediyorlardı. Meyveye duran dallarıyla, dallarındaki ballarıyla iştah kabartıyorlardı. Sadece kiraz ağaçları mı; dut, kayısı, vişne, armut, kızılcık ağaçları da türlü türlü tatlarıyla, gözleri okşayan manzaralarıyla insanları mutlu ediyorlardı.
Bu satırları okuyunca sadece meyveli ağaçlara muhabbet beslediğimi zannederseniz yanılgıya düşersiniz. Evet, öncelik onların olmakla beraber ben bütün ağaçlara ilgi duyarım. Özellikle çınar ağaçları insanı geçmiş zamanın dağlarına ve bağlarına – hayalen de olsa – yolculuğa çıkardığı için onlara ayrıca ilgi duyarım. Birçok tarihi şehrimiz gibi, memleketim olan Tokat da çınar zengini bir ilimizdir. Tarihi camilerin şadırvanlı avluları bu iri gövdeli, diri yapraklı asırlık ağaçlarla süslüdür. Özellikle sabah namazı çıkışlarında bu ulu ağaçlardan gelen kuş sesleri tam bir ilahi orkestrayı andırıyordu. Tokat İmam – Hatip Okulu’nda okurken bu kuş konserlerini sık sık dinlemek suretiyle kulaklarımı rahatlatmanın zevkini yaşadım. Bir gün Ali Paşa Camii’nin avlusundaki dev çınarlardan yine böyle nağmeler yükseldiğine şahit olunca -ilham gelmiş olmalı ki- “Çınar Ağacından Yükselen Sesler” başlığıyla bir de hikaye yazmıştım.
Efendim, İstanbul güzellerinden biri de tarihi çınar ağaçlarıdır, dersek doğruyu söylemiş oluruz. Evet, tarihi camiler, çeşmeler, saraylar, tekkeler, dergâhlar gibi çınarlar da bu Osmanlı başkentini süslüyorlar. Dolayısıyla onları da “İstanbul güzelleri” diye tarif ve tavsif edebiliriz. Hele tarihi meydanları, selatin camilerinin avlularını ziynetlendiren bu uzun ömürlü, asil görünümlü çınarlar tarih yadigârları olarak arz-ı endam ediyorlar.
Beşiktaş Çırağan’da 112 çınar ağacının hastalandıkları gerekçesiyle kesilmesi bu satırların yazılmasına sebep oldu. Hasta insanlar tedavi ile sağlıklarına kavuşturulduğu gibi -eğer doğruysa- hasta çınarlar için de aynı yöntemin uygulanması gerekmez miydi? Esefle ifade edelim ki İstanbul çınarları şu veya bu sebeple yok ediliyor. Hatta bazıları tamamen ortadan kaldırılmasa bile budama adı altında biçimsiz hale getiriliyor. Sultanahmet Meydanı’nın tarihi çınarlarından biri böyle bir katliâma maruz kaldı, neredeyse Alman Çeşmesi’ne kadar uzanan o güzelim dalı gövdesinden koparıldı. Selatin camilerine ait çınarların akıbeti uzun uzun anlatılması gereken bir konu olduğu için onu başka bir yazıda mevzu etmek istiyorum.
Çınar, ihtişamlı manzarasıyla edebiyat dünyamızda da yerini
aldı. Aynı isimle tarih ve edebiyat dergileri yayımlandı. Ünlü ediplerimizden Orhan Seyfi Orhon’un sahibi ve neşriyat müdürü olduğu “Çınaraltı” dergisi bu kabil yayın organlarından biridir. Başyazarlığını ünlü mizahçılarımızdan Yusuf Ziya Ortaç’ın yaptığı adı geçen dergi “Dilde, fikirde, işde birlik” alt başlığıyla yıllar boyu neşriyatını devam ettirdi.
Tarih ve kültür dünyamızın önemli bir unsuru olan çınarlar hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için Reşat Ekrem Koçu’nun hazırladığı “İstanbul Ansiklopedisi”nin yedinci cildini okumak gerekiyor. Çınaraltı kahvelerini, Emirgân Kahvehanesi, Beylerbeyi Kahvehanesi, Çengelköyü Kahvehanesi, Bulgurlu Kahvehanesi ara başlıklarıyla bir güzel bize anlatıyor. Mesela Emirgân’daki Çınaraltı Çaybahçesi’ni tanıttığı madde şu cümlelerle tamamlanıyor: “Tatlı bir Boğaz rüzgârı, derya temaşası, turunç köpüklü bir fincan kahve, tavşan kanı bir bardak çay, iyi hazırlanmış bir nargile için gitmek isteyenler, pazardan gayri günler, günün erken saatlerini seçmelidirler. Bu kahvehanenin şöhretine sebep Yahya Kemal Beyatlı’nın bir ara hemen her gün buraya gelmesi olmuştur.”
Diğer bir çınaraltı kahvesi de bir zamanlar Bayezid Camii’nin yanı başında, Sahaflar Çarşısı’nın girişinde bulunuyordu. Bu tarihi mekânı başka bir yazımda konu edindiğim için ayrıntıya girmeyeceğim. Şu kadarını söylemek isterim ki, müdavimleri daha çok kültür adamları olan bu açık hava kahvehanesi, adı geçen caminin caddeye bakan kısmında yer alan Küllük Kıraathanesi’nin bir bakıma devamıydı. Bendeniz de sık sık yolumu buraya uğrattığım için eserlerimden birine “Çınaraltında Kitap Sohbetleri” adını vermekte bir beis görmedim.
Yukarıda da belirttiğim üzere, İstanbul’un bazı tarihi camilerini, işte bu asırlık çınarlar süslüyor. Mesela Eyüp Sultan Camii’nin iç ve dış avlusunda görülen ve Fatih Sultan Mehmet’le Üçüncü Selim tarafından dikilen “asır-dîde” çınarları temaşa ederken Ebu Eyüb el-Ensari hazretlerinin ruhaniyetinin sizi sarıp sarmaladığını hissediyorsunuz. İstanbul’umuzda bazı çınarların kitabesi bile var. Mesela Kadıköy Osman Ağa Camii’nin girişindeki koca çınar bunlardan biridir ve kitabesi şöyledir:
“Bu çınarı gars eden (diken) işbu Bâbüssaâde Ağası merhum Buhûrîzâde Osman Ağa Câmi-i Şerifi imam ve hatibi es-seyyid Mehmed Âsım daileridir. Hicri: 25 Rebîülâhir 1298/Rûmi: 14 Mart 1297/ Milâdî: 1879 Yevm-i Cumartesi”
Şehrimizin ilgi çekici anıt ağaçlarından biri de, “Bağrına Taş Basan Çınar” adını taşıyor. Dört yüz yıla yakın bir süredir ayakta kalmayı başaran bu çınar, Gülhane Parkı’nın karşısında, tam yolun ortasında bulunuyor. Bu çınar bir zamanlar Zeynep Sultan Camii’nin duvarına bitişikti. Tramvay caddesi genişletilirken o da böyle ortada kaldı. Bugün gövdesindeki kocaman delikte -bir zamanlar- büyükçe bir taş vardı. Bu taş, adı geçen caminin duvarına aitti. İşte bahsini ettiğimiz çınara bundan dolayı “Bağrına Taş Basan Çınar” deniliyordu. İstanbul’un diğer çınar vak’alarını ve hikayelerini öğrenme arzusundaysanız -bir kere daha hatırlatayım- Reşad Ekrem
Koçu’yu okumanız icap ediyor.
Hüküm cümlemizle bitirelim: Kesilen her bir çınar, suyu kuruyan pınar demektir.
Tarihi çınar hikâyeleri
04:0027/03/2022, Pazar
G: 27/03/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Geçen hafta İstanbul’da Gülhane Parkı’nın karşısında yer alan ve “Bağrına taş basan çınar” diye bilinen anıt ağaçtan bahsetmiştim. Bu pazarki yazıma da, Bursa’da bulunan ve Osmanlı tarihinde “Maaş bağlanan çınar” diye isimlendirilen tarihi çınar ile sohbetime başlamak istiyorum.
Yıldırım Bayezid Han, ilk erkek çocuğu dünyaya gelince çok seviniyor, mutluluğunu paylaşmak istiyor. “Bugün Bursa’da bir erkek çocuğu olan herkese ulufe verilecektir!” diye her tarafta ilan ettiriyor. Bunun üzerine Hisar mevkiinde bulunan sarayın kapısına seksen yaşında bir kadın gelip bağırmaya başlıyor: “Ulufemi isterim, çünkü benim de bir oğlum oldu!”
Saray mensupları yaşlı kadını başlarından savmaya çalışırken iş Yıldırım Bayezid’e aksediyor. Padişah, hemen gidin, çocuğu görün diye emir veriyor. Kadıncağız saray mensuplarını şehrin dışında, bahçeliklerin içinde küçük bir kulübeye götürüyor. Kapısının önündeki narin çınar fidanını göstererek şöyle diyor:
“İşte padişah efendimizin şehzadesinin dünyaya geldiği gün diktiğim fidan! Benim gibi bir ihtiyarın çocuğu da bu!”
Böyle ince ve zarif bir buluştan çok hoşlanan Yıldırım Bayezid Han, çınarın anasına da ulufe (maaş) bağlatıyor. Yaklaşık altı asırdan beri ayakta durmayı başaran bu ulu çınar Bursa’da halen varlığını koruyor, içine bir taksi sığan kocaman gövdesiyle ziyaretçileri kendine hayran bırakıyor.
Yine İstanbul’a dönecek olursak, bu Osmanlı başşehrinde öyle çınarlar var ki, bir takım tarihi hadiselere şahitlik ediyorlar. Bir zamanlar Ayasofya Camii ile Sultanahmed Camii arasında bulunan “Kanlı Çınar” işte bunlardan biriydi.
Yıl 1648. Sultan İbrahim’i tahtından indirmek için ayaklananlar, ilk önce sadrazam Ahmet Paşa’yı yakaladılar ve vezir Sofu Mehmet Paşa’nın Şehzadebaşı’ndaki konağına götürdüler. Sofu vezir, önce Paşa’ya iyi davrandı, istirahati için kendisine harem tarafında bir oda tahsis etti. Ama bir yandan da şeyhülislama haber göndererek katli için fetva aldı. Bu arada, hayatını kurtarmak şartıyla Ahmed Paşa’dan bütün malını, mülkünü istedi. Buna dünden razı olan Ahmet Paşa, bütün servetini bağışladıktan sonra odasından alındı, aşağı indirildi. Cellat Kara Ali, kendini boynuna kement atarak boğdu.
Beygire bağlanan Paşa’nın cesedini sürükleye sürükleye Sultanahmet Meydanı’na getirdiler ve meşhur çınarın altına bıraktılar. Asıl facia bundan sonra ortaya çıktı. Yeniçeri kıyafetine bürünen eşkıya kılıklı biri, “İnsan yağı mafsal ağrılarına iyi gelir!” diye etrafa haberler uçurdu. Zavallı sadrazamın cesedini parça parça edip beşer onar akçe karşılığında satmaya başladı. O gün cesedin geriye kalan parçaları alınarak gömüldü. İşte bundan sonra sadrazam Ahmet Paşa, “Hezârpâre”, yani “bin parça” diye anılmaya başlandı.
Kanlı çınarın şahit olduğu ikinci hadise ise şöyle:
Yıl 1655. Girit’ten dönen yeniçeriler paralarını alamadıkları için isyan çıkardılar. Sarayın önüne büyük bir kalabalık toplandı. Âsiler, idamını istedikleri şahısların listesini Dördüncü Mehmed’e ulaştırdılar. Padişah, Kızlar Ağasını, Kapı Ağasını, müsahibini derhal idam ettirdi. Cesetleri duvarın üstünden isyancıların ortasına attılar. Bunlara daha başka cesetler de eklediler. Gözü dünmüş âsiler bu cesetlerin başlarını keserek Sultanahmet Meydanı’ndaki ünlü çınarın dallarına astılar, günlerce teşhir ettiler. Bu feci manzarayı gören halk büyük bir dehşete kapıldı. İstanbullular dalları insan kafalarıyla dolu bu ağaca eski bir efsaneyi hatırlayarak “Şecere-i Vakvak”, yani “Vakvak Ağacı” adını verdiler.
Yıl 1826. İkinci Mahmud, yeniçerileri ortadan kaldırmak için harekete geçti. O zamanki adıyla “Atmeydanı”nda ele geçirilen yeniçeriler Sultanahmet Camii’nin mahfilinin altında bulunan meşhur çınarın altına sürüklendi. Ağacın dalları sanki meyve yerine insan vermişti. İzzet Molla, bu manzarayı şöyle tasvir etti:
Bir zaman ehl-i fitne Câmi-i Hân-ı Ahmed’de
Bî-günah asmış iken kullarını Hallâk’ın
Şimdi erbâb-ı şekânın dökülüp kelleleri
Meyve vaktine yetiştik Şecere-i Vakvak’ın
Şimdi de Paris’teki “Anadolu Çınarı”ndan söz edelim. Ünlü yazarlarımızdan Refi Cevad Ulunay gurbet hayatını anlatan yazılarından birinde şunları söylüyor:
“Senelerden beri Avrupa’nın ve dünyanın en güzel şehrinde Paris’teyim. Tabiat güzel, binalar güzel, yollar güzel, her şey güzel! Ama neye yarar? Bir İranlı şair hürriyet hasretini daha da genişleterek ‘Âsuman kafesinden çıkamadığından’ şikayet eder.
Giyindim. Hava da güzel. Acı bir tebessümle bayram gezmesi yapayım deyip sokağa çıktım. Yavaş yavaş Etuval Meydanı’na, oradan Bulonya ormanına giden ve iki tarafında asırlık ağaçlar bulunan geniş caddeye girdim. Burası Paris’in zarafet meşheridir. İlerledim. Ilık bir sabah güneşi ruhuma bir ciyâdet verdi. Altında oturduğum ağacın yapraklarından süzülen güneş kumlu yollarda nakışlar meydana getiriyor. Ağacın yaprakları tatlı bir rüzgârla hışıldıyor. Demek ki ağaç yerini sevmiş. Bu heybetli ağaç ne olabilirdi? Orada her ağacın üzerinde cinsini, türünü belirten etiketler vardır. Kalkıp, kalın gövdesine baktım. “Anadolu Çınarı!” Birden sarsıldım. Demek, bayram günü bilmeden bir hemşehrimin ziyaretine gitmiştim. Yapraklar artık hışırdamıyor, fısıldaşıyordu.
- Merhaba hemşehrim. Bayramın mübarek olsun.
- Merhaba, senin de bayramın mübarek olsun. Bundan sonrakileri inşallah memleketimizde kutlarsın!
- Allah duânı kabul etsin. Görüyorum ki, sıhhatin, âfiyetin yerinde. Gövden azametli, göklere yükselen dalların kuvvetli, yaprakların oya gibi..
- Evet, öyle. Çok şükür sıhhatim yerinde. Bize iyi bakıyorlar. Beni memleketten getirdikleri zaman çelimsiz bir fidandım. Bana öyle baktılar ki günden güne geliştim ve bugün buranın en azametli bir ağacı oldum. Zaten bizim mayamız kuvvetlidir, fakat bakım yoktur.
- Yalnız bakım mı yoktur?
- Evet balta da var, ateş de var. Burada bizim en ufak bir dalımıza bile dokunmazlar. Bunu yapan öyle ağır cezalara çarptırılır ki, kendini satsa cezayı ödeyemez.
- O halde mes’utsun! Hemşehrim birden cevap vermedi. Yaprakları titredi.
- Saadet yaratılışa göredir. Biz çınarlar, böyle lüks şehirlerin parklarında geleni geçeni seyretmekten bir şey anlamayız. Biz daima suyu akan yalaklı bir çeşmenin başında namazgâhı, gölgelemekten zevk alırız. Tarih boyunca seferlerde kervanlar, kır serdarları, sipahiler bizim altımızda dinlendiler. Kılıçlarını, yaylarını, tirkeşlerini bizim dallarımıza astılar. Şimdi onun hasretini çekiyorum. Hemşehrim, “Bu da geçer yâhu!” Sen, bir gün getir, vatanına kavuşursun. Ben öyle miyim? Yerimden kımıldayamam. Kuruyup devrilene kadar burada kalacağım. Sen de ümit denilen bir teselli var. Ben de o da yok. Onun için şükret ve ümidini kesme.
Bir kutlu çınar, uzandığım toprakta
Endâmını seyreder, akan ırmakta
Ârif Nihat Asya
Ramazan’ı karşılayan heyecan
04:003/04/2022, Pazar
G: 3/04/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Rabbimiz nâmütenâhi şükürler olsun ki, bir mübarek Ramazan ayına daha kavuştuk. Cenab-ı Hak, daha nice ‘Ramazan’lara ve bayramlara mülaki olmayı cümlemize nasip eylesin. Bilindiği üzere, “şehr-i Ramazan” ibadet zevkinin ve şevkinin galeyana geldiği mübarek bir mevsimdir. Ve unutmayalım ki, Ramazan medeniyeti gibi bir de Ramazan edebiyatı vardır. Türk edebiyatının gözde isimleri tarafından kaleme alınan oruç eksenli yazılar ve kitaplar böyle güzide bir edebiyat türünün teşekkülüne vesile olmuştur.
Bu edebiyat türünden ben de bir hisse almak için -bundan kısa bir süre önce- “Dersaâdet’te Ramazan Akşamları” adıyla bir kitap hazırladım. Yahya Kemal Beyatlı, Mehmet Akif Ersoy, Cenap Şahabeddin, Nihat Sami Banarlı, Refik Halit Karay, Halit Fahri Ozansoy, Necip Fazıl Kısakürek, Peyami Safa, Samiha Ayverdi ve Mehmet Kaplan gibi edebiyatçılarımızın yanı sıra bazı tarihçilerimizin de konuyla ilgili yazılarını bir araya getirdim. Bunların içinde tabii ki Ramazan medeniyetiyle ilgili makaleler de bulunuyor. Özellikle Ord. Prof. Dr. Ahmed Süheyl Ünver’in aynı başlığı taşıyan makalesi büyük önem arzediyor.
“Dersaâdet’te Ramazan Akşamları”nda yer almayan harika bir inceleme var ki, o da “Ramazan’ı Karşılama Hazırlıkları” başlığını taşıyor. Merhum Cemaleddin Server Revnakoğlu tarafından kaleme alınan bu makalenin bir bölümünü mübarek ayın ikinci gününde -teberrüken- siz değerli okuyucularıma takdim ediyorum. Aşkla, şevkle ve büyük bir titizlikle hazırladığı cilt cilt eserleriyle İstanbul’un manevi ve deruni hayatını bütün güzellikleriyle canlandıran cennetmekân Revnakoğlu şunları söylüyor:
“Evlerin Ramazaniyelik masrafları Recep, Şaban ayları içinde düzülür, çarşı ve pazarda halkın ve cemaatin gelip geçtiği yerlerde, dükkânların ve mağazaların camekânları, vitrinleri boydan boya süslenir, böylece daha da zenginleştirilirdi.
İstanbul ve Galata çevresindeki piyasa yerleri, özellikle Yemiş, Asmaaltı cihetlerinde Yağkapanı’nda, Balkapanı’nda, hele hele Mısır Çarşısı’nda ticaret yapan esnafın faaliyetleri, alışverişleri diğer her günden ziyade olurdu.
Devrinin İslam üniversitesi haysiyetini taşıyan ve yetiştirdiği benam (namlı) ulemasıyla meşhur olan Fatih Camii başta, Ramazan’a mahsus sergilerle şehrin içinde birinci gelen Bayezid Camii’nin avlusunda biriken kalabalık ve diğer selatin camilerini tıklım tıklım doldurup taşan cemaatin azamet ve kesafeti avlu meydanlarını ve sergi önlerini mahşerden bir nümune haline getirirdi.
Bu aylarda dükkân saçaklarında ve zengin sofralarında görünmeye başlayan şeylerden biri de güllaç demetleri, güllaç tatlıları idi.
Eski Türk tatlıcılığının güzellerinden ve en hafiflerinden biri olan güllaçlar İstanbul’da Mevlânâ Kapısı ile Silivri Kapısı arasındaki imalathanelerde yapılırdı. Bunlar gayet büyük küfelere konulur, küfenin gıcırtısına ayak uyduran, adım adım yürüyen köylü kılıklı bir takım adamların sırtlarında Yemiş taraflarına, bilhassa Asmaaltı’na getirilir; renkli sazlarla bağlanmış, incecik elvan kağıtlarla süslenmiş, hatta bazılarının üstüne yine renkli camlardan onluk aynalar takılmış, büyüklü küçüklü, inceli kalınlı güllaç demetleri dükkân saçaklarına, daha bu aylarda taraf taraf asılmaya başlanması, saz şairlerinin toplanıp yârenlik ettikleri ‘semai kahveleri’nin ‘muamma askısı’na benzerdi.
Güllaç ocaklarında çalışanların ekseriyeti kadındı. İmalathaneleri işletenlerin büyük bir kısmı da, yine kadın işçilerdendi. Bu sanatkâr insanlar senede ortalama olarak yüz bin okka güllaç çıkarırlardı. Bu ustaların tezgâhından çıkan ‘Mevlânâ Kapı Güllaçları’ çok meşhur olmuştu. Kendileri de o civarda otururlardı.
Selatin camilerinde kürsü şeyhlerine mahsus ‘Mev’izeler’, minare mahyaları, mahyalarda türlü türlü resimler, bu ayların girmesiyle hazırlanmaya başlardı. Üç ayların başında ‘müjdeci kandil’ ile beraber giren ve birbirini ara ile takip eden kandillere daha sonra gelen Ramazan, Kadir ve bayram gecelerine eskiler ‘leyali-i mübareke’ derlerdi. Pek azametli şekilde geceli gündüzlü kutlanıp ihlas içinde ihya edildiğinden tekke ve tarikat mensuplarınca da ‘ihya gecesi’ denilmiştir.
Cami ve tekkelerde bu gecelere mahsus olarak yapılan çok cemaatli ve cemiyetli ibadetler, Müslüman gönüllerini hakikaten ihya ve imar etmekteydi.
Kandillerin gelişi, sadece minarelerin donatılması, akşam sofralarına simit ve çörek konması veya sokak başlarında mahalle delikanlılarının ‘sebilüllah sebilüllah’ diye gelene geçene su dağıtmış olmasından ibaret bırakılmamıştı. Ayrıca Kandil Alayları, Mevlid Alayları, Sürre-i Hümayun Alayları yapılır, zamanın padişahı da, saray erkânı ile birlikte bu alaylarda bulunurlardı.
Okumuş okumamış, şehirli köylü her sınıf halkı kubbesi altında, postları üstünde bir araya getiren ve hepsini karşı karşıya, diz dize oturtan bir sofranın başında çevreleyip yan yana yemek yediren yemekten sonra da hepsine aynı dersi okutan, aynı telkini yapan İstanbul tekkelerinde, ihya geceleri için mükellef cemiyetler tertip olunur, büyük merasim ve âyinler yapılırdı.
Bugün tamamen unutulmuş bulunan ‘Regaibiyye’ ve ‘Miraciyye’ler de pir-i sani Selahaddin-i Uşşaki’nin ‘Regaibiyye’si, Kutb-u Nâyi Osman Dede’nin meşhur ‘Miraciyye’si teşvihleriyle (kendine mahsus) ilaveleriyle birlikte okunur, saatlerce süren Kuud Tevhidleri, Dalga Tevhidleri, ayrıca kıyam zikirlerinden kıyam ismi-i celili, kıyam hayyi, iç içe iki üç halkalı muhteşem birbirinden zevkli, feyizli ve gayet âhenkli olarak çok defa sabah namazı vaktine kadar bıktırmadan, usandırmadan vecd içinde sürüp giderdi. Bunların en ihtişamlısı Kocamustafapaşa’da Sünbül Efendi Hânigâhı’nda olurdu. Drağman Sünbüli Tekkesi’nin son postnişini Şerefüddin Efendi merhum aynı zamanda bu makâm-ı âlide ‘piş-i kadem’ (şeyhin kıdemli muavini) bulunuyordu. Basbariton sesiyle ve çok güzel idaresiyle gayet ustalıklı devran ettirdiğinden, devranın birinci faslını açmak ve yürütmek usulen ve daima ‘piş-i kadem’ efendiye aitti. Sünbül Efendi Hânigâhı’nda Şeyh Şerefüddin Efendi’nin idaresindeki devran zikrine, bundan dolayı doyulmaz ve dayanılmazdı.
Hülasa, gerek ‘üç aylar’ dediğimiz Recep, Şaban ayları ve onları takip eden Ramazan-ı Şerif daha görülmeden, gelmeden aylarca önce hazırlanan bin bir ihtimam ve ihtiram ile karşılanırdı. ‘On bir ayın bir sultanı’ tam manasıyla ibadet ayına yakışan bir şekilde mübarek bir vakarın doyulmaz hazzı içinde kutlanır ve uğurlanırdı.”
Bu güzel Ramazan’a hazırlık yazısını, Mehmet Âkif merhumun şu mısralarıyla bitirelim:
Yâ Rab, şu muazzam Ramazan hürmetine
Kaldır aradan Vahdet’e hâil ne ise;
Yâ Rab, şu asırlarca süren tefrikadan
Artık ezilip düşmesin ümmet ye’se
Mâdâm ki verdin bize bir rûh-i nevîn
Yâ Rab, daha bir nefha-i te’yid insin
Prof. Dr. Kâmil Miras ve “Ramazan Müsahabeleri”
04:0010/04/2022, Pazar
G: 10/04/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Yaklaşık on yıl önceydi. Bir radyodan kültür programı yapmak için teklif almıştım. Görevli arkadaş, hocam adı da “Tarih Müsahabeleri” olsun dedi. Ben önce itiraz edip ismine “Tarih Sohbetleri” diyelim, aksi takdirde dinleyicilerimiz “müsahabe” ile “muhasebe”yi birbirine karıştırırlar cevabını verdimse de arkadaşımız “Tarih Müsahebeleri”nde ısrar edince mecburen kabul ettim. Nitekim tahminim doğru çıktı, ilerleyen zamanlar birlikte, “Hocam, tarih muhasebelerinizi zevkle dinliyoruz” diyen bir çok tanıdıkla karşılaştım.
Esefle belirteyim ki, o güzelim Osmanlı Türkçesine vakıf olmayanlar, hatta az çok vukufiyet sahibi olduğunu iddia edenler bile, ses itibariyle birbirine benzeyen kelimeleri kullanırken “halt” ediyorlar. Bilindiği gibi “halt”ın sözlük anlamı karıştırmaktır. “Dalalet”le “delalet”i fark edemeyenleri gördükçe hemen merhum Fuzuli’yi hatırlayıp onun “Ben aklımdan isterim delâlet / Aklım bana gösterir dalâlet!” beytini hatırlarım. “Safahat”a “sefahat” diyenlerle karşılaşınca da “zehi cehalet” sözü aklıma gelir. Bu hamur daha çok su götüreceği için biz yine sadede gelelim.
Efendim, “Tarih Müsahabeleri” adıyla eser kaleme alan müverrihlerimiz gibi ediplerimiz de var. İki örnek vermek gerekirse son vak’anüvis Abdurrahman Şeref Efendi ile Yahya Kemal’in isimlerini zikredebiliriz. İkisinin de aynı unvanı taşıyan kitapları büyük bir zevkle okunuyor. İkisinin de, iki özelliğini öne çıkarmak gerekirse bilgi zenginliği ve üslup güzelliği diyebiliriz.
Mademki bugünlerde oruç ayının rahmet esintileriyle ferahlıyoruz, öyleyse biraz da Ramazan müsahabelerinden söz edelim. Son devrin büyük İslam âlimlerinden merhum Prof. Kâmil Miras’ın kaleme aldığı kıymetli kitaplardan biri de “Ramazan Müsahabeleri” adını taşıyor. Bu eser, mübarek ayın, ayrıca kandil geceleriyle bayramlarımızın dini, tarihi, edebi ve tabii ki dünyevi ve uhrevi meyvelerini bütün özellikleriyle ve güzellikleriyle dile getiriyor. Osmanlı ile Cumhuriyet arasında köprü mesabesinde kabul edebileceğimiz Kâmil Miras’ın kültürel mirasını tam olarak anlayabilmek için bu sütun -tabii ki – yeterli değildir. Onun için merhum hakkında yazılan kaynakları gözden geçirmek gerekiyor. Bir isim vermek icap ederse Prof. Dr. Nesimi Yazıcı’nın “Kâmil Miras’ın Hayatı ve Eserleri” adını taşıyan ve “Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları” arasında neşredilen eseri tavsiye edebiliriz. Gözümden kaçmadı, “Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları” ibaresi de “Diyanet İşleri Bakanlığı Yayınları” diye yazılmış. İşte birbiriyle karıştırılan iki kelime daha! Başkanlık ve bakanlık… Neyse, bu önemli eseri okuyalım ve yazarını takdir edelim. Sadece şu kadarını söylemekle iktifa edeyim: Bilindiği üzere en önemli hadis külliyatı “Sahîh-i Buhâri”yi merhum Babanzade Ahmed Naim tercüme etmeye başladı, ancak üç cildini çevirebildi. Vefatıyla yarım kalan İslam’ın bu anıt eserini Kâmil Miras Hoca tamamladı ve bize miras bıraktı. Kıdemli matbaacılarımızdan merhum Ali Sümbül bir sohbet esnasında söz sırası Kâmil Miras Hoca’ya gelince “O, tam anlamıyla müteşerri bir alimdi!” demişti. İşte benim kendisine duyduğum ilgi bu cümleyle başlamıştı. (Müteşerri, şeriate göre hareket etmek için gösterilen âzami titizlik) demektir. Rahmetullah Aleyh!.
Merhumun, Temmuz 1949 tarihli Sebilürreşad’da yayımlanan Ramazan’la ve Talat Paşa’yla ilgili bir hatırasını -teberrüken- takdim ediyorum:
“Birinci Cihan Harbi’nin devam ettiği yılların birinde, Ramazan’a birkaç gün kala, Fatih Camii’nin yanındaki Tabhane Medresesi’nde yapılacak imtihanlarda bulunmak üzere sadrıâzam Talat Paşa da gelmişti. Rivayete göre Fatih Sultan Mehmet Hazretleri caminin iki tarafında yaptırdığı sekiz medresenin ders programlarıyla, talebenin tahsil hayatıyla meşgul olur ve her sene imtihanlarda bulunurmuş. Bunu duyan Talat Paşa merhum, talebeler için teşvik olur düşüncesiyle, imtihanlardan birinde bulunmuştu. Bu türlü resmi imtihanlarda, âdet olduğu üzere en seçme talebeler, güzide muallimler tarafından imtihan ediliyordu. Mesela edebiyat imtihanı şair Mehmet Âkif ve Cenab Şahabeddin Beyler, matematik imtihanı ise Ziya Bey merhum taraflarından yapılmıştı. İmtihanlar bittikten sonra beşer hafız, karşılıklı iki sıra halinde oturarak Aşr-ı Şerif okudular. Bu hafızlar henüz halk arasında tanınmayan, sadaları ve edaları medrese çevresinde mahfuz bulunan gençlerdi.
Talat Paşa, hafızlara bayıldı. Bu sırada sağ tarafında Şeyhülislam Musa Kâzım merhum oturuyordu. Sol tarafında da Müderrisler Meclisi sıfatıyla ben bulunuyordum. Paşa dedi ki:
– Bizim Edirne’de Ramazan’da, hafızlar mukabeleyi mihrabın önünde dizilip sırayla okurlar. Buradaki gibi, caminin şurasında burasında tek tek okumazlar. Edirne’deki bu âdeti, bu Ramazan Fatih Camii’nde ihya etsek, biz de gelip dinlesek…
Paşa’nın bu arzusu üzerine şeyhülislam:
– Pekâlâ; bu hafızları hazırlayalım dedi.
Ve hakikaten başta Reisülkurra Hafız Hasan, Fatih Başimamı Filibeli merhumlar olmak üzere yedi güzide hafız hazırlanarak o Ramazan Fatih Camii’nde cumhur halinde mukabele okundu. Paşa merhum da, mukabele dinlemeyi düzenli bir şekilde sürdürdü. Resmi meşguliyeti dolayısıyla iftara bir saat kala gelirdi. Hafızlar da o zaman başlardı.
Bir gün mukabele bittikten sonra – her zaman olduğu gibi- cami sohbeti başlamıştı. Bu münasebetle dedim ki:
– Paşa hazretleri! Bu mukabele merasimini siz düzenlediğiniz için devam ediyorsunuz. Çok güzel. Fakat oruç da tutabiliyor musunuz?
– Evet, tutuyorum. -Allah uzun ömür versin- annem sağ oldukça oruç yemem mümkün değildir.
– Fakat paşam oruç Allah için tutulur.
– Ben de biliyorum. Fakat ilk orucu annemin hatırını hoş etmek için tutarım. Öbürlerini ise tamamen Allah rızası için tutarım. Oruç tam anlamıyla irade gücüne dayanan bir mücadele ibadetidir. Benim gibi mücadele içinde yetişen bir kimse için oruç bir mümarese kaynağıdır. Oruç tutamadığım günler, kendimi iradesiz ve mağlup kabul edip kınarım.
Bu müsahabeden sonra kalktık. Sadrıâzam, gitmesini bekleyen halkın arasından geçerken bir dostunu gördü ve hatırımda kaldığına göre İbrahim Bey, diye seslendi ve eliyle işaret etti. Şu suali sordu:
– Günün birinde benim sadrıâzam olacağım hatırından geçti mi?
– Yüksek dehanızdan bunu her zaman beklerdim.
– Yarın Sadarete (başbakanlığa) gel, beklerim deyip ayrıldı.
Bu güzel giyimli, orta yaşlı, sevimli zat kimdi acaba? Zeki Talat, bu kısa konuşmanın bir merak konusu olacağını anladı.
– Ben Edirne tutukevinde hapis yattığım yıllarda bu zat hapishane müdürü idi. Doğrusu, güzel muamele ederdi, dedi.”
Sebilürreşad: Temmuz 1949, Sayı:53
Üsküdar Belediyesi’nin en güzel hediyesi: Destimal
04:0017/04/2022, Pazar
G: 17/04/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Peygamber Efendimiz bir hadis-i şerifiyle Bizans’ın başkenti Konstantıniyye’nin Müslümanlar tarafından fethedileceğini müjdelediği için İstanbul’umuzun bir adı da “mübeşşer şehir”dir. Bilindiği üzere, İstanbul Emeviler ve Abbasiler döneminde de defalarca fethedilmek istendi ama çeşitli sebeplerden dolayı bu mümkün olmadı. Böyle bir Peygamber müjdesine mazhar olma şerefi 21 yaşında bir delikanlı olarak tarih sahnesine çıkan İkinci Mehmed’e nasip oldu. İkinci Mehmed’in birinci görevi, İstanbul’un fethiydi. Bu ulvi gaye 29 Mayıs 1453’de gerçekleşti. Konstantıniyye fethedilerek Müslüman olduğu gibi, tarihin akışını değiştiren genç hükümdar da “Fatih” unvanını aldı. Hz. Fatih’in Türk milletine hediyesi olan İstanbul da böylece mukaddes İslam şehirleri arasına girmiş oldu.
Mistik İstanbul’un en uhrevi beldeleri öteden beri Eyüp Sultan ve Üsküdar olarak biliniyor. Şehrimizin tamamında bu manevi havanın tezahürleri görülmekle beraber Eyüp ve Üsküdar biraz daha öne çıkıyor. Büyük şairimiz Yahya Kemal de bu imtiyazı farketmiş olmalı ki, İslam’ın yeşil cennet bahçesine benzettiği birinci uhrevi beldeyi, şairane bir üslupla anlattığı yazısına “Bir Rüyada Gördüğümüz Eyüb” başlığını uygun görüyor. Aynı şairimiz, bu rüyadan çok hoşlanmış olmalı ki, “Kâbe Toprağı” yahut “Hanım Sultanlar Şehri” diye tavsif edilen ilçemizden bahseden o enfes şiirine de “Üsküdar, bir ulu rüyayı görenler şehri / Seni gıptayla hatırlar vatanın her şehri” beytiyle başlıyor. Evet efendim, Üsküdar da, Eyüp Sultan da uhrevi bir beldededir. Böyle olduğu içindir ki, Sultan İkinci Mahmud devrinde faaliyet gösteren Beşiktaş Ortaköy İlmiye Cemiyeti’nin en gözde temsilcilerinden biri olan Kethüdâzâde Mehmed Ârif Efendi, Menakıbnamesinin bir yerinde “Ne zaman Beşiktaş’tan Üsküdar’a geçsem aklıma âhiret gelir!” diyor.
Üsküdar’ımızın değerli Belediye Başkanı Hilmi Türkmen, geçen Çarşamba günü sahildeki Nevmekân’da bir iftar ziyafeti düzenledi ve yaptığı açış konuşmasında “Altın Şehir”in bu özelliklerini ve güzelliklerini dile getirdi. Yemekten sonra bizlere öyle bir hediye verildi ki, hiçbir diş kirası onun manevi büyüklüğüyle boy ölçüşemez. Bu hediye özel olarak hazırlanan ve yüz yıllardan beri Hırka-i Saadet ve Hırka-i Şerif ziyaretlerinde teberrük edilen “Destimal” di. Öyleyse şifa vesilesi kabul edilen bu tülbend hakkında kısaca bilgi verelim.
Ünlü tarihçilerimizden Mehmed Zeki Pakalın, “Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü” isimli muhalled eserinin birinci cildinde “Destimal”i şöyle tanıtıyor:
“Farsça el silecek bez, elbezi, yağlık, mendil demek olan bu kelime ıstılah olarak Ramazan’ın on beşinde yapılan Hırka-i Saadet ziyareti münasebetiyle ziyaretçilere Hırka-i Şerif ziyaretini müteakip bizzat padişahlar tarafından verilen mendil büyüklüğündeki tülbendin adı idi. Destimalin ortasına baskı ile ve ta’lik yazı ile ‘Nûrü’l Hüdâ nilnâ bihî tekrimen sallû aleyhi ve sellimû teslîmâ” diye yazılırdı. Dört köşeye de:
Hırka-i Hazreti Fahr-i Rüsüle
Atlas-ı çarh olamaz pay endâz
Yüz sürüp zeyline takbîl ederek
Kıl şefî-i ümeme arz-ı niyâz
yazılı idi. Günümüz Türkçesiyle söyleyecek olursak, Peygamberlerin kendisiyle övündükleri Efendimiz’in hırkasıyla gökyüzünün atlası bile yarışamaz. Eteğine yüz sürüp öperek ümmetlerin şefaatçisine arz niyaz et!’ demektir. Diğer bir beytin anlamı ise şöyleydi: “Bu Fahr-i Rüsul sebebiyle, hidayetin nuru olan bu şanı büyük Peygamber sebebiyle biz ta’zim ve tekrime nail olduk.” Ne mutlu biz İstanbullulara ki, Efendimiz’in iki mübarek hırkası da, biri Topkapı Sarayı’ndaki Hırka-i Saadet, diğeri de Fatih’te, Sultan Abdülmecid’in yaptırdığı camideki Hırka-i Şerif olmak üzere, ikisi de şehrimizde bulunuyor. Bunun manevi açıdan nasıl ulvi bir mânâ ifade ettiğini daha yakından anlamak için Yahya Kemal’in “Aziz İstanbul”undaki yazıyı sık sık okumak, üslup güzelliğiyle ruh dünyamızın kanaviçesini dokumak gerekiyor.
M. Zeki Pakalın, Destimal hakkında verdiği bilgiyi şöyle tamamlıyor:
“Başbakanlık Arşivi’nde mevcut bir belgeye göre (25 No 1183, sıra 203) bunun daha başka yerlerde de kullanıldığı anlaşılıyor. Belge aynen şöyledir:
‘Hazinedarbaşı ağa Sancağ-ı Şerif için yirmi deste şerbetli âlâ destimal veresiz.’
Mâtem-i firkatle her dem çağlayan gözyaşımı / Destimâl-i tesliyetle saklayıp silmekte güç. Mahmud Celaleddin Paşa.”
Destimal hakkında daha fazla malumata İsmail H. Baykal’ın “Enderun Mektebi Tarihi” isimli önemli eserinde rastlıyoruz. Oradan da kısa nakilde bulunayım:
“Hırka-i Saadet Dairesi’nde Has Oda ve diğer Enderun-u Hümayun odalarında ziyaret hazırlıkları yapılırken diğer taraftan da hükümet teşrifat dairesine (protokol dairesine) merasimde bulunabilecek rütbeye sahip devlet adamlarına davetiyeler yazılarak, hangi gün ve saatte Topkapı Sarayı’nda bulunmaları gerektiği bildirilirdi.
Önceleri bu davetiyelerin konulduğu zarflara birer değirmi de tülbend konur ve ziyarete gelenler yanlarında bulundurdukları bu tülbendleri ziyaret esnasında gülsuyulu Hırka-i Şerif suyu ile ıslatıp hürmeten saklarlardı. Daha sonraki devirlerde, 17.yüzyıl başlarında, I. Sultan Ahmet tarafından, Seferli Odası’nın ihdasından sonra, bu oda ağalarının imal ettikleri ‘Buhur Suyu’ adlı kokulu madde de gönderilmeye başlanmıştı.
Osmanlılar devrinde matbaacılığın ortaya çıktığı 1732 yılından sonra, ortasında ve dört kenarında siyah boya ile basılmış beyitleri bulunan ve sarayda ‘Destimal’ olarak isimlendirilen tülbendler verilmeye başlanılmıştı. Bu destimaller de halk tarafından çok muteber tutulurdu. Bilhassa doğum sırasında lohusaların başına konularak doğumun kolay olması için manevi bir kuvvet teşkil ederdi.”
Müellifimiz Destimal yapımı hakkında da şunları söylüyor:
“Ramazana iki ay kala, yani Recep ayının başlarında toplar halinde gelen tülbendler, Topkapı Sarayı’nda Babüssaade’den girince sağ tarafta bulunan ve ‘Destimal Yeri’ denilen kısma konurdu. Enderun’da usul ve nizam üzere, her yıl Ramazan ve Kurban bayramlarıyla, Mevlid Alayı nöbetlerinde sırayla ve her yıl onar kişi olarak ayrılırdı. Bunların arasında küçük yaşta olan bir talebeye nöbet tesadüf ederse, bundan ötürü kendisine verilen ‘avaid’ adlı paranın yarısını vermek suretiyle bir vekil kullanabilirdi.
Has odalı ağalar arasında Destimal basma işinde ehliyetli olarak seçilen ve tayin edilen memura ‘Destimal Başmemuru’ denilirdi. Her yıl getirilen tülbendler bu memura teslim edilirdi. Sırası gelen on ağa ile ve nezareti altında basma işine başlanırdı.”
Bu vesileyle ve böyle manevi değeri büyük olan bir hediye takdim etmeyi aklına getirdiği için Üsküdar Belediye Başkanı Hilmi Türkmen Bey’i bir kere daha tebrik ediyorum
Ali Fuad Başgil’in vasiyeti
04:0024/04/2022, Pazar
G: 24/04/2022, Pazar
1
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Kütüphanemde kitaplarımın yanı sıra bol miktarda dergi ile bazı günlük gazetelerin özel sayıları da bulunuyor. Bu gazete tomarını geçen gün bir kere daha gözden geçirirken 19 Nisan 1967 tarihli Yeni İstanbul hemen dikkatimi çekti. Bu, büyük âlim, meşhur hukukçu, ahlak ve karakter âbidesi Ord. Prof. Dr. Ali Fuad Başgil’in vefatı üzerine yayımlanan özel nüsha idi. Şöyle bir göz gezdirince içinde bulunduğumuz Nisan ayının merhumun ölümünün 55. yılı olduğunu anladım ve büyük bir heyecanla okumaya başladım.
Bu tatlı heyecanı sizlerle paylaşmak için biraz daha ayrıntılı bilgi vermeye çalışayım. Sadece birinci sayfa değil, hemen hemen bütün sayfalar bu büyük insanın vefatıyla ilgili haberlere ve resimlere ayrılmıştı. Birinci sayfanın yarısını cenaze merasimine katılan muhteşem kalabalığın fotoğrafı kaplıyordu. Resim altı yazısı ise şöyleydi: “Dün İstanbul, memleketin en büyük evlatlarından birine son vazifesini yaptı. Sabahın erken saatlerinden itibaren Kadıköy’e akın eden binlerce genç, ihtiyar, partili, partisiz vatandaş tek bir partili gibi Başgil’in yası ile dolu idi. Camiden kabre kadar tekbir sesleri ile götürülen cenazenin namazını Diyanet İşleri Reisi kıldırırken, tabutu Millet Meclisi Başkanı da taşıyordu. Binlerce üniversiteli genç muhterem hocalarına ve en çok sevdikleri ilim adamına sonsuz minnettarlıklarını göstermek için çırpınıyorlardı. Resim, cenazeyi eller üstünde götüren muhteşem kalabalığın bir kısmını gösteriyor.”
Manşet, “Bütün İstanbul Ağladı” şeklindeydi ve haber şöyle başlıyordu: “Evvelki gün sabaha karşı saat 01.15’te geçirdiği bir kalp krizi sonunda Hakk’ın rahmetine kavuşan büyük Türk fikir ve politika adamı, gazetemiz yazarı, AP: İstanbul Milletvekili ve Millet Meclisi Anayasa Komisyonu Başkanı Ord. Prof. Dr. Ali Fuad Başgil, dün dostlarının ve binlerce talebesinin gözyaşları arasında toprağa verilmiştir.
Vefatı bütün yurtta derin teessür yaratan Başgil’in cenazesinde hazır bulunmak üzere yurdun muhtelif yerlerinden gelen dostlarıyla, kendisini sevenler, sabahın erken saatlerinden itibaren Feneryolu’ndaki evinin önünde ve cenaze namazının kılınacağı Osman Ağa Camii’nin önünde toplanmaya başlamışlardır.
Saat 11.10’da cenaze gözyaşları arasında evden çıkarılmış ve cenaze arabasına konulmak istenmiştir. Fakat fazilet timsali hocalarının son yolculuğunu elleri üstünde yaptırmak isteyen MTTB’li gençler başlarında Genel Başkan İsmail Kahraman olduğu halde, ‘Onu biz taşıyacağız’ demişler ve beş kilometrelik yolu 45 dakikada aşarak saat 12’de Kadıköy Osman Ağa Camii’ne getirmişlerdir.”
“Cenazesinin Başında Sabaha Kadar Kur’an Okundu” başlığıyla yer alan diğer bir haberin yanındaki haberin başlığı da dikkati çekiyordu. “Demirel’in Çelengi Atıldı” başlığını taşıyan haber de şöyleydi: “Ailesinin çelenk gönderilmemesi ricasını dikkate almayan Başbakanlığın yolladığı ve Demirel’in ismini taşıyan çelenk gençler tarafından ortadan kaldırıldı.”
Yine birinci sayfada başyazar Nizameddin Nazif Tepedelenlioğlu’nun bir yazısı yer alıyordu. Bâbıâli’de “Deli Nizam” diye tanınan fakat son derece akıllı olan bu ünlü köşe yazarı, yazısının girişinde muhteşem kalabalığı tasvir ettikten sonra şöyle bir cümle kullanıyordu: “Başgil seçilmiş, ama yalnız seçim formalitesi tamamlanamamış bir eski, fakat gerçek Cumhurbaşkanı gibi bir gönül seli üstünde yüzdürülerek ebedi istirahatgâhına götürüldü.”
Tepedelenlioğlu, yazısını şu cümleyle bitiriyor: “Benim kadim dostum Başgil’in meziyeti neydi? Cevap vereyim: Şarkın ve Garbın künhüne tam akıl erdirerek, Şarkın rehberi olmaktı!” Söyleme ihtiyacı duyduğum için ifade edeyim. Nizameddin Nazif Bey, benim de yazılarını büyük bir hayranlıkla okuduğum Bâbıâli’nin en akıllı delilerinden biriydi. Hatırlatayım, onun “Deli Deryalı” diye bir de tarihi romanı vardı. Merhum Ayasofya, Sultan Abdülhamid, Sultan Vahdeddin ve Said Nursi hakkında -devrinin şartlarını göz ardı ederek- en cesur yazıları yazmıştı.
Sadede gelecek olursak, Yeni İstanbul’un iç sayfaları gibi, son sayfası da Başgil’le ilgili yazılarla ve resimlerle doldurulmuştu. “Fikir ve İman Mücahidi Defnedildi” üst başlığı altında yer alan bu yazılar ve resimler geleceğin tarihçileri ve araştırmacıları için büyük önem arzediyor.
Vefat yıl dönümü dolayısıyla kaleme aldığım şu satırların -tabii ki- o büyük şahsiyetin ahlak ve karakterini, ilmi seviyesini, siyasi dehasını anlatmak için yeterli olmadığı kesindir. Ancak şu kadarını belirtmek isterim ki, Necip Fazıl ve benzeri kalem erbabı gibi, Ali Fuad Başgil de gerek yazılarıyla, gerek eserleriyle ve kahramanca mücadelesiyle bizim nesli etkileyen âbide isimlerden biridir. Daha lise yıllarında defalarca okuduğum “Gençlerle Başbaşa”, “Din ve Laiklik” gibi anıt eserleri bugün de kütüphanemin raflarını süslemeye devam ediyor. Özellikle “Din ve Laiklik” bu konuda yazılmış en sağlam kaynaktır ve henüz aşılamamıştır. Tam bir hukuk otoritesi olan merhumun demokrasiyle ve 27 Mayıs 1960 askeri darbesiyle ilgili eserleri de her türlü övgünün üstündedir. Bu meş’um darbeyle ilgili birçok kitap yayımlandığı halde hiç biri, Başgil’in eserleri kadar ilgi görmedi.
Üzücü olan şu ki, böyle bir ilim ve hukuk otoritesinin, dürüst ve namuslu bir öğretim üyesinin vefatından hemen sonra “armağan kitap” başta olmak üzere, gerekli ve kapsamlı bir yayın yapılmadı. Şükürler olsun ki, aradan uzun yıllar geçmesine rağmen bugün böyle eserlere kavuşmuş bulunuyoruz. Memleketi olan Samsun Çarşamba Belediyesi’nin hazırladığı Başgil kitabı için hemşehri vefası diyebiliriz. Bir sohbet için bu ilçemize davet edildiğimde adı geçen eseri bana da hediye etmişlerdi.
Yine iftiharla belirtelim ki, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi tarafından “Ord. Prof. Dr. Ali Fuad Başgil Anısına Armağan” adıyla neşredilen hacimli bir kitap özlemini duyduğumuz bir anıt eser olarak karşımıza çıkıyor. 1062 sayfalık bu armağanda merhumun talebeleri Servet Armağan, Rasim Cinisli, Ferruh Bozbeyli, İsmail Kahraman gibi değerli şahsiyetlerin yanı sıra diğer birçok akademisyenin de yazıları yer alıyor.
Şimdi gelelim, sürpriz diyebileceğimiz asıl konuya… Hayatını hakkın müdafaasına vakfeden Ali Fuad Başgil’in bir de tasavvufa ilgisi varmış. Bunu ben de “İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi: Tasavvuf” isimli derginin 8. sayısıyla birlikte Prof. Mustafa Kara hocamızın Yeni Dünya mecmuasında yayımlanan bir makalesinden öğrendim. Bahsi geçen dergide, Rıfat Okudan imzasıyla ve “Aydınoğlu Tekkesinin Son Postnişini Hafız Bekir Necmeddin Sıdki” başlığıyla neşredilen yazıda merhumun bu yönü de gün ışığına çıkarılıyor. İlgimi çektiği için naklediyorum. Makalenin sonunda yer alan Başgil’in vasiyetnamesi de yer alıyor ve şöyle deniliyor:
“Ali Fuad Başgil’in cenazesiyle ilgili vaziyeti, onun manevi yönü hakkında önemli ipuçları vermektedir. Başgil’in vasiyeti bu örnek insanın, yüzünü İslam medeniyetinden başka bir yere çevirmediğini ispatlamaktadır. Vasiyetinden birkaç madde şöyledir: 1- Tabutuma, bir takım ağır kumaşlar üzerinde sırma işlemeli mukaddes kelimeler ve âyetler örtmeyiniz. Hakir bir bez parçası yeter. 2- Cenazeme top arabası gelecek olursa, onu vatan vazifesine iade ediniz. Çelenkleri kanalizasyon çukuruna atınız. 3- Olur da cambazhane kadrosu kılıklı şehir bandosu önümde gâvur çığlıkları koparmaya kalkarsa, kendilerini başka kapıya diye kovunuz. 4- Namazıma duracak olanların dışında hiç kimse cenazemde yer almasın. 5- Uzaktan ve yakından sadece Fatiha ve Kur’an’a muhtaç olduğumu biliniz. 6- Müslümanlardan üzerimdeki haklarını helal etmelerini dileyiniz. (Yeni Sabah 21.04.1967)”
Merhum, Başgil’in ahlak ve karakter hamurunu işte bu İslâmî hassasiyetin yoğurduğu şimdi daha iyi anlaşılıyor. Allah rahmet eylesin!
Değişik bir bayram hediyesi
04:001/05/2022, Pazar
G: 1/05/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Efendim, bilindiği üzere bayramlarımız dini bayramlar, milli bayramlar olmak üzere ikiye ayrılıyor. Keza, dini bayramlarımız da Ramazan Bayramı, Kurban Bayramı isimleriyle yine ikiye taksim ediliyor. Bazı İslam âlimleri ise, bir Müslümanın gerçek anlamdaki bayramını üçe çıkarıyorlar; birincisi imanla ruhunu teslim ettiği zaman, ikincisi cennete girdiği vakit, üçüncüsü de cemalullahı müşahede ânında hakiki bayramı yaşamış olurlar diyerek gerçek bayramın ne olduğunu ifade ediyorlar. Cenab-ı Hakk, kalemle ve kelamla tarifi mümkün olmayan bu manevi bayramların zevkini hepimize tattırsın!
Gerek Ramazan Bayramı'nın, gerekse Kurban Bayramı’nın dini, tarihi, ve edebi yönleriyle huzur, neşe ve sevinç günleri olduğu öteden beri biliniyor. Her ne kadar “Deliye her gün bayram” cümlesi dilden dile dolaşıyorsa da, bu akıllıca söylenmiş bir söz değildir. Bilmem ki belirtmeye gerek var mı, Allah’ın insana verdiği akıl gibi en büyük nimeti yine Allah’ın emirlerine ve yasaklarına göre kullanan, Resulünün sünnetine uygun hareket eden bir Müslüman, ömür boyu bayram havasını teneffüs ediyor demektir. Öyleyse “Akıllıya her gün bayram!” diyerek hüküm cümlesini kullanmış olalım.
Dini bayramlarımızın dini özelliklerini, manevi dünyamızı sarıp sarmalayan müstesna güzelliklerini, toplum hayatımıza yön veren canlı tezahürlerini -sütunum müsait olmadığı için- burada sıralayacak değilim. Ben, bu mübarek mevsimde değişik bir bayram yazısıyla karşınıza çıkmak istiyorum. Sürç-i kalem edersem şimdiden özür dilerim.
Efendim, bayram insanlar için olduğu kadar, eşya için de, zaman ve mekân için de, şehirler için de söz konusudur. Evet bayram içinde bayram vardır. Sözün çerçevesini biraz daraltıp şehir bayramlarına temas etmeye çalışalım. Peygamber Efendimiz, dünyayı bu şehirde şereflendirdiği için Mekke “Mekke-i Mükerreme” oldu ve şehirlerin efendisi kabul edildi. “Çöle İnen Nur”, ilk bayram havasını burada estirerek İslam şehir medeniyetinin temellerini attı. Kadim ismi “Yesrib” olan “Medine-i Münevvere” Efendimizin teşrifiyle en şaşaalı bayramı teneffüs etti. Yine Efendimiz İlahi Huzur’a yükselme şerefini buradan başlattığı için hem Kudüs, hem gökler bayram sevinciyle gaşyoldu. İstanbul’u unuttuğumu sanmayın. Fetih hadisinin müjdelediği haber, Fatih Sultan Mehmed Han’ın şahsında gerçekleşince Konstantıniyye 29 Mayıs 1453 tarihi itibariyle Müslüman olmanın en büyük heyecanını yaşadı ve bayramların en güzelini kutladı. Bu konuda fikir beyan eden bazı tarihçilerimiz, İstanbul’un fethinin resmi bayram olarak kabul edilmesi teklifinde bulundular.
Bu teklif sahiplerinden biri olan Ahmed Muhtar Paşa’dan ve “Feth-i Celili Konstantıniyye” isimli eserinden kısaca bahsetmeden önce birkaç cümle daha kaydetmek istiyorum. Niçin söylemeyelim, İstanbul’umuz 29 Mayıs 1453’de en büyük mutluluğu tadarak bunu bir bayram havasına dönüştürdüğü gibi, âhir ömründe de acıların en katmerlisini yaşadı. Bilindiği üzere bu tarihi Osmanlı baş şehri 1919 yılı itibariyle düşman işgali altına girdi ve Türk milletinin bağrına bir kılıç saplanmış oldu. Korkunç bir belirsizlik ortamı insanlarımızı ümitsizliğe düşürerek fena halde huzurunu kaçırdı. İngiliz ve Fransız askerlerinin şirretlikleri, yerli azınlıkların -fırsattan istifade- zil takıp oynamaları belirsizliği ve kaos ortamını daha da katmerleştirdi.
İşte tam bu sırada, hem fırçası, hem kalemi kuvvetli ve hamiyetli bir zat ortaya çıktı, “Bayram Hediyesi” ismiyle yayımladığı kitapla İstanbul’un Müslüman Türk kimliğini isbatlamaya çalıştı. Devrin ünlü ressamlarından olan Hüsnü (Tengüz) Bey, Osmanlı selatin camilerini, onları yaptıran padişahların hayat hikâyelerini, söyledikleri şiirleri adı geçen kitabında bir araya getirmek ve her birini renkli tablolarla süslemek suretiyle, İstanbul bizimdir, İstanbul Müslüman şehridir, işgalcilerin kirli ayaklarıyla telvis etmeye hakları yoktur diye âdeta haykırdı. 1919 yılının Ramazanında yayımladığı bu eseriyle, deniz ressamı olarak büyük bir şöhret kazanan Hüsnü Tengüz, işgalcilere belgeli ve bilgili cevapların en güzelini, en çarpıcısını vermiş oldu. 1950’de Hakk’ın rahmetine kavuşan merhumu da bu vesileyle bir kere daha rahmetle anıyorum. Osmanlıca’sı benim de kütüphanemde bulunan bu eseri, arkadaşımız Ömer Faruk Şerifoğlu Latin harflerine aktardı. Kitap görsel malzemeyle takviye edilerek, Temmuz 2013’de İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından neşredildi.
İstanbul’un fethiyle ilgili olarak kaleme alınan eserlerin en değerlilerinden biri olan ve “Feth-i Celil-i Konstantıniyye” adını taşıyan iki ciltlik diğer bir eserin yazarı ise, “Mekteb-i Harbiye-i Şâhâne topçuluk ve fenn-i esliha ve balistik ve muharebat-ı meşhure-i Osmaniye muhakematı dersleri muallimi Umum Topçu ve İstihkam Komisyonu âzâsından ve erkân-ı harbiye mirlivası (tuğgenerali)” Ahmed Muhtar Paşa’dır. Merhum, yukarıda adını verdiğim kitabının sonunda sözü Fetih ve bayram ilişkisine getirip şunları söylüyor:
Bir çok defa kuşatılan İstanbul, Osmanlılar tarafından beşinci kuşatmanın elli dördüncü günü, 29 Mayıs 1453 tarihinde fethedildi. Demek ki önümüzdeki mayısın (yani 1913 yılı mayısının) yirmi dokuzuncu fetih gününden beri 450 yıl, yani dört buçuk asır geçmiş bulunuyor. Önemli hadiselerin her yıldönümünde, özellikle ellinci, yüzüncü senelerinde özel merasimlerin yapılması medeniyetlerin icaplarından sayılmaktadır. Buna göre Osmanlılar ve bütün Müslümanlar için de İstanbul’un fethi en büyük bayramlar dan biri olmalıdır.
Meşhur yazarlarımızdan Ahmed Rasim de aynı konuyu şöyle dile getiriyor:
Büyük İstanbul fethi, Ortaçağ’ı gölgede bırakarak Yeniçağ’a ait olayların kapılarını tarihi şahsiyetlere açan büyük bir hadisedir. Bugün bu büyük hadisenin 448. yılına girmiş bulunuyoruz. Bu önemli günün bütün Osmanlılar için milli bir bayram sayılması çok gerekli bir hareket olur.
İsterseniz, biz de buna şöyle bir ilavede bulunalım: Önümüzdeki 2023 senesi, İstanbul’un fethinin beş yüz yetmişinci yıldönümü olduğuna göre, bu kutlu günü de milli bayramlarımızdan biri kabul edebiliriz
Meşhur “Eyyüb Sultan” kitabı
04:008/05/2022, Pazar
G: 8/05/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Efendim, sizlerin de pekâlâ bildiği gibi, sayılı günler çabuk geçer. İşte iki bin yirmi iki yılının Ramazanına da veda ettik. Cenab-ı Hak, hepimizi daha nice Ramazanlara ve bayramlara kavuştursun. Bir ay Ramazan geçti, gitti ama sen bir gün bile oruç tutmadın diye kendisine sitem edilince Bektaşi, o mübarek her sene gider, gelir. Ama ben gidersem, bir daha gelemem, cevabını vermiş. Lütfen bunu Bektaşi fıkrası diye hafife almayınız. Aslında bununla şöyle denilmek isteniyor: Mübarek Ramazan seneye yine gelir, lakin bizi bulur mu bilemeyiz. Mademki böyle bir ihtimal var, öyleyse içinde bulunduğumuz oruç ayının kıymetini bilelim ve yeteri kadar değerlendirmeye çalışalım.
Şimdi asıl konumuza gelelim. Bilindiği üzere, Ramazanın teşrifiyle medyada bir hareketlenme görülür. Gazeteler Ramazan sayfaları hazırlama yarışına girişirler. Dini bilgilerin yanı sıra tarihi ve edebi konulara da temas etmek suretiyle okuyucularına faydalı olmaya çalışırlar. Bir gelenek haline gelen bu Ramazan sayfalarında ne yazık ki bazen yalan yanlış bilgilere de yer verilir. Hürriyet gazetesinin “Seyahat” ekinde “Anlamı ve önemi büyük” başlığıyla yayımlanan yazıyı buna bir örnek olarak verebiliriz. Yazıda şöyle deniliyor:
“Eyüp ilçe merkezinde nereye adım atsanız tarihi bir cami, türbe ya da medreseyle karşılaşabilirsiniz. Ama bunlardan birinin İstanbul’un maneviyatında büyük önemi var. Yazar Refik Halid Karay, ‘Guguklu Saat’ adlı eserinde Eyüp Sultan Külliyesi’ni, ‘İstanbullular için yarım Mekke kabul edilir’ diye tanımlıyor. Bu mekâna özel bir değer addedilmesinin nedeniyse, Hz. M….de ev sahipliği yapmış, onun hizmetinde bulunmuş İslam ordusu komutanı Ebu Eyyüb Ensari’nin türbesi. Bu sebeple Osmanlı padişahları sefer öncesi kılıç kuşanıp Eyüp Sultan türbesini mutlaka ziyaret edermiş. Bugünse özellikle Ramazan ayında camide ibadet, türbede dua eden yoğun bir kalabalıkla karşılaşacaksınız.”
Bu birkaç cümlelik yazıda doğruların yanı sıra yanlışlar da var. Biri kelime, diğer bilgi yanlışı olmak üzere iki hatalı ifade kendini gösteriyor: “Bu mekâna özel bir değer addedilmesi…” diye başlayan cümledeki “addedilmesi” yanlış olup doğrusu “atfedilmesi”dir. Osmanlı Türkçesinin zengin kelime hazinesinden istifade etmek için bu lisana bihakkın vakıf olmak iktiza ediyor. Diğer bir cümlede geçen “…İslam ordusu Komutanı Ebu Eyyüb Ensari’nin türbesi” ifadesini de bilgi yanlışına misal verebiliriz. Sahabe-i kiramın ulularından olup türbe-i şerifiyle İstanbul’umuzu şereflendiren Eyüb Sultan hazretleri, İslam ordusunun komutanı değildir. Komutan, bütün Müslümanların nefretini kazanan Yezid’dir.
Sözün burasında. Eyüp Sultan gibi bir büyük sahabi Yezid denilen herif-i nâ şerifin komutasındaki orduya nasıl katıldı, diye bir sorunun zihinlere takılacağını tahmin ediyorum. Nitekim bu soru öteden beri kafaları karıştırmış olmalı ki, konuyla ilgili kitap yazan İslam bilginleri eserlerinde mevzuyu vuzuha kavuşturmak için gerekli açıklamalarda bulunmuşlardır. Alasonyalı Hacı Cemal Öğüt merhum da bu sorunun tevlid ettiği zihin karışıklığını gideren İslam ulemasından biridir. Cemal Efendi, yazdığı iki ciltlik Eyüp Sultan kitabıyla ve bu kitapta yer alan on bir maddelik açıklamasıyla -sağlam İslami kaynaklardan deliller getirip- zihinlerde hasıl olan şüpheleri gideriyor.
Bu delillerden -hiç değilse- bazılarını nakletmeden önce birkaç cümle daha söylemek istiyorum. Efendim, Eyüp Sultan gibi bir zat hakkında yazılacak kitabın, ehliyetli âlimlerin, kaleminden çıkması gerekiyor, ayrıca tarihi bilgilerle de takviye edilmesi icap ediyor. Yukarıda adını verdiğimiz eser işte böyle dört başı mamur bir çalışmadır. Ne yazık ki, aradan yıllar geçtiği halde, bu kıymetli eserin mükemmel bir baskısı yapılmadı. Mevcut baskılardaki tashih bolluğu eserin değerine halel getiriyor. Aynı zamanda tam bir kürsü adamı olan merhumun bu kitabının yayımlanması için, vaazlarının müdavimi olan hanımlar, aralarında senet karşılığı para toplayarak, yani borç vererek destek oldular. Bu hanımların isimleri kitabın sonundaki listede yer alıyor. Ünlü bir dış işleri bakanının ismi de, eserin yayımlanması için teşvikte bulunan zevatın arasında geçiyor.
Hatırlatmazsam bu yazı eksik kalır. Şârih-i Mesnevi Tâhirü’l- Mevlevi de, camiyi ve türbeyi anlattığı uzunca bir makalede önce Eyüp Sultan hazretlerinin, Yezid’in komutasındaki İslam ordusuyla Konstantıniyye’ye geldiğini belirtiyor, sonra da bu herif-i nâ şerif ile o zamanlar Bizans kralı arasında geçen ilgi çekici bir tartışmayı naklediyor. Okumaya değer.
Eyüp Sultan ve Yezid konusuna açıklık getirmek için Hacı Cemal Efendi’nin verdiği bilgilerden bazılarını -teberrüken- aşağıya alıyorum.
Cemal Hoca şöyle diyor:
Yezid’in hıyaneti ve ihaneti daha önce malum değildi. Gerçek mahiyeti gizli olan hain, zalim ve fasık bir komutanla şer’an gazaya ve cihada gidilebilir. Bununla birlikte, Ehl-i Sünnetin bütün âlimleri ve fıkıh bilginleri Ebu Eyyüb el Ensari’nin tahareti ve adaleti konusunda ittifak etmişlerdir. Bu hususta hiçbir şüphemiz yoktur. Şüphesi olanlar garazkâr, cahil ve dalâlet ehli kimselerdir.
Yezid’in Ehli Beyt’e olan zulmünün, hıyanetinin sonradan olduğu muhakkaktır. Yani Hz. Hüseyin Efendimize olan ihaneti Konstantıniyye kuşatmasından sonraydı. Dolayısıyla ihanetten ve hıyanetten önce onunla savaşa gitmek dini açıdan caizdi ve şer’an hiçbir sakıncası yoktu.
Akıl ve mantıkla, vukuat ve hakikatle sabit olduğu üzere, Hak ehli kimseler, zalim komutanlarla her zaman gazalara gittiler, küffar ile her yerde savaştılar. Başka söze hacet var mı, Resul-i Ekrem, münafıklarla muharebeye gitmedi mi? Nitekim Efendimiz, “Allah, muhakkak bu dini fâsık bir adamla da kuvvetlendirir!” buyuruyor.
Bu konudaki bütün şüpheleri kökünden kazımak ve Eyüp Sultan hazretlerinin manevi azametini, Efendimizin yanındaki yüksek mevkiini göz yaşartıcı tablolar halinde öğrenmek istiyorsanız yukarıda adını verdiğimiz “kitâb-ı müstetâb”ı birkaç kere okumanız gerekiyor.
Bayram hayatı yaşatan kitaplar
04:0015/05/2022, Pazar
G: 15/05/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Geçen Ramazan Bayramı’ndan bir iki gün önce, arkadaşımız Bayram Bey’in Üsküdar’daki kitapçı dükkânına gittim. Seçip aldığım birkaç sahafiye eserin verdiği hazla ben de ayrı bir bayram havası yaşadım. “Mecânîn-i kütüp”, kitap bayramının ne anlama geldiğini pekâlâ bildikleri için burada izahat verme ihtiyacı duymuyorum. Sadece aldığım eserlerin ismini kaydetmek istiyorum.
Abdülbaki Gölpınarlı’nın, “Melamilik ve Melamiler” isimli kitabının ilk baskısı. Bu kitap, konusunda yazılmış en önemli kaynak kabul ediliyor. Yine Gölpınarlı’nın “Mevlânâ Celaleddin - Mektuplar 1”. Bu da Hz. Mevlânâ’nın mektuplarını konu aldığı için önem arzediyor. “Balıkesirli Abdülaziz Mecdi Divanı.” Bu zat, Fatih Türbedarı Ahmed Amiş Efendi’nin halifesi olduğu için -tabii ki- divanı da ayrı bir özellik taşıyor. “Balıkesir’de Yatırlar” Bu kitapta, Abdülaziz Mecdi Efendi’ye ait ilgi çekici bir anekdot da yer alıyor. “Menakıb-ı Âli Resul.” Göz yaşı dökülerek okunacak bir kitap olduğu muhtevasından anlaşılıyor. Prof. Kâmil Miras’ın hazırladığı “Ramazan Müsahabeleri.” Kütüphanemde bulunduğu halde imzalı olduğu için bunu da aldım. Ahmet Yüksel Özemre’nin “Gel de Çık İşin İçinden” isimli hatıratı. Merhum bana da bu hatıratı imzalayıp vermişti ama dükkânda imzalı başka bir nüshayı görünce dayanamayıp onu da diğerlerinin arasına kattım. “Mecânîn-i kütüp”ün, kitap delileri anlamına geldiğini belirtirsek her halde bu durumu hoş görürsünüz.
Devam ediyorum. “Milli Mücadelede İstanbul Mitingleri.” İstanbul’un işgalini protesto için yapılan tepki toplantılarını bir araya getirdiği için ilgiyle okunacağı anlaşılıyor. “Rusya’da Üç Esaret Yılı.” Merhum Ergun Göze ağabeyimizin, babası Ahmet Göze’nin hatıralarını bir araya getirip “Boğaziçi Yayınları” arasında neşrettiği bu eserde hatıralar dizgisinin bir çeşnisi olarak karşımıza çıkıyor. Kitaba kıymet veren diğer bir husus ise, Samiha Ayverd’inin “Bir Açıklama”sı. Merhume Samiha Hanım, “önsöz” olmak üzere kaleme aldığı “Bir Açıklama”sının, bir paragrafı şöyle:
“Çok sene evvel tanımış olduğum Ergun Göze Bey, bir vatan ve iman şevkinin abidesi; temiz, masum, dürüst, fikir ve mana alışverişi hızlı ve bereketli bir müstesna insandır. İşte, babasının askerlik hikayesinden zaman zaman kahramanlık hatıraları anlatırdı. Bunların kaybolmasına hakkımız olmadığı için notlarını bir kitap haline getirmesini bıkıp usanmadan tekrarlamış bulunuyordum. Ricalarımı geri çevirmeyip memlekete hazin olduğu kadar da zengin bir macerayı hediye ettiği için kendisine müteşekkirim.”
Bu satırları yazarken aklıma geldiği için söyleyeceğim. Ergun Göze’nin kendi hatıralarını topladığı “Yaşasın Hatıralar” isimli kitabı da, özellikle basın dünyasına kuvvetli bir projektör tutması dolayısıyla büyük önem taşıyor ve okuyucularına kendini beğendiriyor. Hatıranın, hatıra getirilmesini hatırlatıyorum.
Yine devam ediyorum. “Bediüzzaman’ın Volkan Yazıları.” Bediüzzaman Said Nursi’nin, Derviş Vahdeti’nin çıkardığı Volkan gazetesinde yayımladığı makaleler bu kitapta bir araya getirilmiş. Dikkatle ve merakla okumaya değer. Bu arada ciddi müdekkik M. Ertuğrul Düzdağ Bey’in Volkan’ı latinize ettiğini de hatırlatmış olayım. Bu türlü neşriyat ciddi bir şekilde gözden geçirilirse konu etrafında dönen şüphelerin, yalan yanlış konuşmaların önü alınmış olur. “Sivas Valisi Reşit Paşa’nın Hatıraları.” Reşit Paşa, (Lütfen Tanzimatçı Mustafa Reşit Paşa’yla karıştırmayalım) aynı zamanda kalem erbabı olduğu için yazdıkları -tabii ki- önem arzediyor. Hatıraların ağırlığını, Sivas Kongresi teşkil ettiğinden okunmaya değer diyelim ve diğer bir kitaba geçelim.
“Ulema-i Benamdan Karslı Hamid Efendi Divançesi.” Asıl ismi böyle olan kitabın kapağındaki yazı şöyle: “Namık Kemal’i, Kars’ta Okutan Müderris, Şeyh Vaizzade Muhammed Hamid (1779-1854) ve Divançesi” Hazırlayan, Banıçiçek Kırzıoğlu. Eserin baş tarafındaki not ise şöyle:
“Muhterem Bakan Mehmed Cemal Kırzıoğlu’yu 43 günlük bebek iken, Kars’ta ‘yadigar’ bırakıp şehideler arasına karışan rahmetli Yemenhalifeoğlu Molla Muhyiddin ile Kıymet Hoca’nın kızları babaannem Azize Halife’nin mübarek ruhuna armağanımdır. Torunu: Banıçiçek Kırzıoğlu”
“Osmanlılarda Düşünce Hayatı ve Felsefe” ismini taşıyan bu kitabı Prof. Dr. Süleyman Hayri Bolay kaleme almış. Ben de Süleyman Hayri Bey’in iyi bir okuyucusu olduğum için diğer eserlerini olduğu gibi bunu da hiç tereddütsüz tavsiye edebilirim. “Osmanlılarda Düşünce Hayatını” düşününce, önümüze çıkan koca bir okyanusun göz kamaştırdığı anlaşılır.
“Menâfiü’s – Sıbyan.” “Osmanlı Devletinde Bir İlkokul Ders Kitabı” olduğu belirtilen bu küçük kitap “İbn-i Haldun Üniversitesi Onur Programı” alt başlığını taşıyor. Mehmed Hilmi Efendi tarafından yayına hazırlanan “Menâfiü’s- Sıbyan” çocuklar için faydalı bilgiler anlamına geliyor.
İtiraf edeyim ki, ben bu kitabın ismini “Menâfiü’s – Sıbyan” diye değil de, “Menâfiü’s – Savm” şeklinde okuyarak aldım. Dikkatsizlik tabii. “Menâfiüs - Savm” orucun faydaları anlamına geliyor. Üstad İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın da gençliğinde böyle bir kitap yazdığını biliyordum. Bu küçük eser benim de kütüphanemde bulunuyor. Merhum, gençliğinde çeşitli yayın organlarında dini muhtevalı bir hayli makale yayımladı. Bu da, o çerçevede hazırladığı eserlerden biri. Demek ki İbnülemin Bey’den başka bu isimde kitap yazanlar da varmış diyerek ve “sıbyan”ı “savm” okuyarak aldığımı bir kere daha belirteyim.
Aslında, bu satırları kaleme alırken işte bu “Menâfiü’s-Sıbyan” kitabından yola çıkarak Osmanlılar zamanındaki Sıbyan Mektepleri hakkında da yazmak istiyordum. Ancak aldığım kitaplarla ilgili verdiğim bilgiler sütunumu doldurduğu için ortaya böyle bir kitap aşuresi çıktı. İnşallah ileride sıbyan mekteplerini de konu ediniriz. Ben yine de, bu mekteplerde hocalık yapan bir zatın şu şiiriyle sözü bitireyim:
Dolardı mektebimin içi sıbyan
Ederdim onlara ta’lim-i Kur’an
Olup beş vakitde mihraba mülâzım
Bu mânâlardı ancak bana lâzım
Değildim halkın âğ ü kâresinde
Oturmazdım avamın âresinde
İzmir’in işgalinde Albay Süleyman Fethi Bey nasıl şehit edildi?
04:0022/05/2022, Pazar
G: 22/05/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Zaman hızla ilerlediği gibi, aylar da vızır vızır geçiyor. İşte içinde bulunduğumuz iki bin yirmi iki yılının Mayıs’ı da sona ermek üzere. Bilindiği gibi Mayıs, birçok tarihi hadisenin vuku bulduğu bir aydır. Bu hadiseler de sevindirici ve üzücü olmak üzere ikiye ayrılıyor. İstanbul’un fethi, en parlak ve en göğüs kabartıcı tarihi bir yıldönümü olarak karşımıza çıkıyor. Hazret Fatih, Yirmi dokuz Mayıs’da kadim şehir Konstantıniyye’yi İslam coğrafyasına kattığı gibi, kendisi de yine bu ayda 3 Mayıs 1481’de, Gebze’de Hakkın rahmetine kavuştu.
Bu ayın özelliğini ve güzelliğini mahveden zalimane hareketlerden biri de 27 Mayıs 1960 askeri darbesidir. Bu öyle bir vahşettir ki, aradan altmış yıldan fazla bir zaman geçtiği halde acısı hâlâ unutulmadı.
Biri şeref madalyamız, diğeri de kara leke kabul edilen bu iki tarihi olayın dışında Mayıs ayı daha başka gelişmelere de sahne oldu. Mesela 15 Mayıs 1919’da İzmir Yunan palikaryaları tarafından işgal edildi ve bu işgal Milli Mücadelenin ateşini körükledi. Bu sütun hepsini anlatamaya yeterli olmadığından size düşmana atılan ilk kurşundan kısaca söz etmek istiyorum.
Önce kısa bir gazete haberiyle başlayalım. Geçen gün Hürriyet’te “Şehit edilişinin 103. yılında anıldı” başlığıyla küçük bir haber yayımlandı. Bu haberde İzmir’in işgali sırasında düşmana ilk kurşunu atan gazeteci Hasan Tahsin’in şehit edilişinin 103.üncü yılında anıtının önünde meslektaşları tarafından anıldığı dile getiriliyor, İzmir belediye başkanının yanı sıra diğer bir takım CHP’linin de törene katıldığı belirtiliyordu.
Şimdi gelelim asıl konuya. Her yıl 15 Mayıs’da bu mevzu gündeme gelir, Hasan Tahsin’den, ilk kurşunu atan Hasan Tahsin’den övücü sözlerle bahsedilir, şatafatlı toplantılar yapılır ama İzmir’in işgalinin ilk günlerinde en büyük kahramanlığı gösteren ve Yunan palikaryalarının elinden şehadet şerbetini içen Albay Süleyman Fethi Bey’den hiç bahsedilmez. Biz, ilk kurşun ve Hasan Tahsin mevzusunun gerçek mahiyetini kendisiyle ilgili yazılan kitaplara ve makalelere bırakalım, daha çok bu aziz ve mübarek şehidimizden söz edelim.
Hiç tereddüt etmeden söyleyebilirim ki, kahraman asker, büyük vatanperver Süleyman Fethi Bey’in unutturuluşunun sebeplerinden biri de, bir tekke şeyhinin oğlu oluşudur. Kısaca açıklayayım. Bu tekke, Sirkeci’den Gülhane’ye gidilirken caddenin sağında bulunan ve eski adıyla “Salkımsöğüt” denilen Aydınoğlu Tekkesi’dir. İşte Osman Şems Efendi’nin gözde müridi Mehmet İzzi Efendi bu tekkede tam 27 yıl postnişinlik görevinde bulundu. Hasan el - Ünsi hazretlerinden sonra en uzun süre bu irfan meclisini ilim ve irfan ışıklarıyla aydınlattı. Zito Venizelos (yaşasın Venizelos) demediği için Yunan askerleri tarafından şehit edilen Süleyman Fethi Bey’den söz etmeden önce babasıyla ilgili bir iki cümle daha söylemek istiyorum.
Ben, İzzi Mehmet Efendi’nin izzetli ismiyle -yıllar önce- İbnülemin Mahmud Kemal İnal hakkında araştırma yaparken karşılaştım. Merhumun konağında yapılan sohbetlere ve fasıllara uzun süre katılan Tanburi Selahaddin Tanur, hatıralarını anlatırken bu muhterem Şeyh Efendi’den bazı anekdotlar nakletti. Mesela İzzi Efendi’nin yakın dostlarından olan İbnülemin de sık sık adı geçen tekkeye gider, Efendi’yi ziyaret edermiş. Ahbaplarından biri bir gün İbnülemin’e, “İzzi Efendiye intisabınız mı var?” diye sorunca o da şu cevabı vermiş: “Hayır, intisabım yok, ama incizabım var!” Bu vesileyle söyleyelim; hakiki şeyh efendiler cezbedici bir özelliğe sahiptirler, işte İzzi Efendi de böyle cazip bir gönül sultanıydı.
Yine Selahaddin Bey’den Şişli’deki evinde dinlediğime göre, İzzi Efendi bir gün İbnülemin’e: Sen konağını feda et, ben de evladımı feda edeyim de, bu aziz vatan kurtulsun. Gerçekten de, kısa bir süre sonra, İbnülemin’in Mercan’daki konağı İngiliz ve Fransız askerleri tarafından işgal edildiği gibi, Süleyman Fethi Bey de, yukarıda da belirttiğimiz üzere İzmir Yunanlılar tarafından işgal edilince, ilk mübarek şehitler kafilesine katılıyor. İşte bu baba oğulu, yukarıda da anlattığım gibi, böyle tanıyınca kendilerine büyük muhabbet duymaya başladım ve her ikisi hakkında edindiğim bilgi ve belge kitaplık çapa ulaştı.
Asker Alma Dairesi’nin başkanlığını da yapan Albay Süleyman Fethi Bey’in şehid edilişini tam olarak burada anlatmak mümkün olmayacak. Kısaca değinmek gerekirse, Merhum Kur’an-ı Kerim okuduğu sırada Yunanlıların hücumuna maruz kalıyor, elindeki Kur’an-ı Kerim’i alıyorlar, yere atıp çiğniyorlar. İşte ilk süngü yarasını o sırada alıyor. Azgın Yunan askerleri, odasına girip “Üniformalarını çıkar!” diye bağırıyorlar. O da, “Bu üniformayı bana padişahım taktı, ancak onun emriyle çıkarırım!” cevabını veriyor. Bunun üzerine bir süngü darbesine daha maruz kalıyor. Yukarıda da belirttiğimiz üzere, “Zito Venizelos” (Yaşasın Venizelos) yerine “Kato Venizelos” (Kahrolsun Venizelos) diye cevap verince yine süngüleniyor. Ve peşpeşe aldığı bu süngü yaralarıyla şehitlik şerbetini içiyor. Rahmetullahi Aleyh! Unutmadan söyleyeyim. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi edinmek istiyorsanız 2017 tarihli Derin Tarih Dergisi’nin “Şehitler Özel Sayısı”nı okumanız gerekiyor. Ayrıca merhum şehidin zevcesi Fatma Latife Hanım’ın Atatürk’e yazdığı dilekçe de aynı sayıda bir belge olarak yer alıyor.
Bu son derece önemli konuyla alakalı en dikkat çekici yazılardan birini de, Reşad Ekrem Koçu 6 Temmuz 1973 tarihli Tercüman’da, “Bir Şehit Şanında İzmir’e Açık Mektup” başlığıyla yayımladı. İzzi Efendi’nin oğlunun şehit olacağını nasıl hissettiği bu yazıda göz yaşartıcı bir tablo halinde dile getiriliyor.
Ayasofya müzeyken de camiydi…
04:0029/05/2022, Pazar
G: 29/05/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
“Bugün İstanbul’un fethinin 569. yıl dönümü olması dolayısıyla Ayasofya hakkında ilgi çekeceğini tahmin ettiğim bir yazıyla okuyucularımın karşısına çıkmak istiyorum. Bilindiği üzere, bu tarihi mabed ilk inşa edildiği günden bu zamana kadar hiç gündemden düşmedi. Ayasofya, hakkında en fazla yayın yapılan tarihi mabedlerin en önemlilerinden biridir dersek yine tarihi bir gerçeği dile getirmiş oluruz.
Ayasofya’nın hüzünlü yıllarıyla birlikte mutlu günlerini de anlatmak için böyle birkaç makale değil, ciltler dolusu kitaplar yazmak gerekir. Kadim Bizans’ın bu muhteşem mabedi, en korkunç ızdırabı 1204’te Latinler, Konstantıniyye’yi işgal ettikleri sırada yaşadı. Haçlı yağmasından ve tahribatından Ayasofya da nasibini aldı. Tarihçi Mustafa Cezar’ın ifadesiyle “Mabede girenler kudsiyet mefhumunu zihinlerinin kenarına dahi yaklaştırmayıp sadece yağma etmeyi ve keselerini doldurmayı düşündüler. Bunun için Ayasofya’da maddi kıymeti ve sanat değeri bulunan birçok eşya yerlerinden alındı veya söküldü. Gayet sanatkârâne işlenmiş bir kürsü de bu arada tahrip edildi. Din yolunda savaştıklarını zanneden bu vahşiler kapı, kürsü, rahle ve duvarlardan kopardıkları gümüş halka ve topları beygirlerine taktılar. Mukaddes kaplarla beygirlerini suladılar. Talan ettikleri eşyaları yükleyip götürmek niyetiyle mabede kadar soktukları beygirleri, tahammül edemeyecekleri yükleri altında yere yıkılınca, hayvanları hemen orada öldürdüler. Ayasofya’nın mermer zeminine hayvan kanlarını dahi akıttılar.”
Kendi dindaşları tarafından işgal edilen Konstantıniyye vahşet gayyasında inlerken Ayasofya da işte böyle korkunç bir zulme maruz kaldı.
Gelelim mutlu günlere… Ayasofya, Hazreti Fatih’in 29 Mayıs 1453’te Konstantıniyye’yi fethetmesiyle Müslüman oldu. 1934’te müzeye çevrilene kadar en huzurlu devrini yaşadı. Fakat cami olduğunu hiçbir zaman unutmadı. Seksen altı yıllık fetret devrinden sonra yine cami olunca, ikinci baharını yaşamaya başladı. Evet, Ayasofya müzeyken de cami özelliğini korudu ve halkımız ondan bahsederken “Ayasofya Camisi” demeyi sürdürdü.
Ayasofya’nın İslami kimliğini öne çıkarmak ve fetret devrini sona erdirmek için kaleme alınan birbirinden güzel yazılar bir araya getirilse, koca koca ciltler ortaya çıkar. Necip Fazıl, Osman Yüksel Serdengeçti, Peyami Safa gibi isimler, Ayasofya müdafaasının en güçlü hatipleri olarak anılmaya hak kazandılar. Ayasofya aşkıyla yanıp kavrulan diğer bir kalem ustası ise, Bâbıâli’nin en cesur kalemi olarak bilinen Nizameddin Nazif Tepedelenlioğlu’dur. Merhumun Kasım 1965 tarihli “Yeni İstiklal” de yayımlanan ve Ayasofya’nın müzeyken de cami olduğunu isbat eden bir yazısını -teberrüken- naklediyorum. Tepedelenlioğlu şöyle diyor:
“Ayasofya Cami-i Şerifi’nin İslam ibadetine iade edilmesi bir milli dava halini almıştır, denilse pek de hata edilmiş olmaz. Esasen müze olduğu bildirildiği andan beri Müslümanlar indinde bu Allah evinin, İslam ibadetgâhları teşrifatı dışına çıkmış sayılmadığı da gün gibi âşikârdır. Resmi turistik rehberlerin ona müzeler listesinde yer göstermesi, Ayasofya’yı camilikten çıkarmamıştır. İstanbul’un Müslüman hemşehrisi de, Trakya’nın ve Anadolu’nun Müslüman vatandaşı da sınırlarımızın dışındaki altı yüz milyon Müslüman da Ayasofya’ya halen cami diyor, el’an cami olarak kabul ediliyor.
Tıpkı 512 yıldan beri, önce tek, sonra çift, daha sonra dört minareli olmasına rağmen, Hıristiyan âleminin bu eşsiz ibadet sarayına kilise, katedral demekte ısrar etmiş olması ve cami demeye bir türlü rıza göstermemesi gibi, İslam dünyası da işbu müze bi’datine asla eyvallah dememiştir. Bu, öyle ışıldayan bir gerçektir ki, belirtmeye tevessül etmek bile, lüzumsuz bir gayret, hatta abes olur.
Biz, Ayasofya üzerinde ebedi bir ibadet tasarrufu için hiç kimseye hesap vermeye mecbur değiliz. Hatta Fatih hazretlerinin ikide bir bahsedilen vakfiyeleriyle dahi zırhlanmaya ihtiyacımız yoktur. Fatih hazretlerinin fermanından, fermanıyla verilmiş beratlardan, varmış farz olunan beratlarına beş asır boyu isnat olunagelen imtiyazlardan medet aramak, Cenab-ı Yesuğ’a, (Hz. İsa’ya) vekâlet ve niyabet edenlerin hüneri olsun! Biz Müslüman olarak Ayasofya’nın bizzat kurucusu tarafından remzi bir tarzda İslama bahşedildiğine dahi inanmak zorundayız. 1428 yıl önce hayatının 54’üncü ve saltanatının 10’uncu yılında binası tamamlanan bu eşsiz ibadet sarayı ile dinsizlikler karanlığını biraz daha yırtmayı düşünmüş olan çok ihtişamlı ikinci Justinyanus, Doğu Roma’nın o uzun ömürlü ve uzun saltanatlı Kayseri, bu eserini mutlak surette Hıristiyanlığa hediye etmiş değildir. Gerçi büyük kapıdan girince, dış sofa kapısının üstünde göze çarpan altın ve gümüş pırıltılı mozayik, çocuk İsa’yı kucağına almış Meryem’e, eserin takdim edildiğini tasvir eder. Fakat eseri yaptıran, asıl hedefini, eserine verdiği isim ile çok daha kudretli bir tarzda insanlığın iman tarihine perçinlemiştir, eserine Ayasofya adını vermiştir. Konstantıniyye ve büyük kilise dememiştir. Doğu Roma katedrali dememiştir. Mabedi-i Hazreti Yesuğ dememiştir. Hz. Meryem kilisesi dememiştir. Zevcesi Teodora’nın ve kendisinin adların vermeyi de aklının ucundan geçirmemiştir.
Evet, sadece Ayasofya demiştir. ‘Aya’ grekçe azize demek olduğuna göre, bu Ayasofya ne anlama geliyor? Sofiye adlı bir Hıristiyan azizesinin adı mı oluyor? Hayır! Ayasofya Hikmet-i Rabbaniye demektir. İkinci Justinyanus, eserini -hikmetinden sual olunmaz- Allah’ın ezeliyetine ve ebediyetine ithaf etmiştir. Hikmet-i Rabbaniye, bu muhteşem ibadet sarayının ünvanı olmuştur. Dinsizlik karanlıklarını süresiz ve aralıksız olarak iman nuruyla yırtmak bu ibadet sarayının değiştirilmesi mümkün olmayan mukaddes kaderidir.
Ben ne zaman bu mantıklı hülyaya dalarsam, Hz. Peygamber’in Konstantıniyye’nin zaptını işaret eden hadisinde Doğu Roma’yı ele geçirmekten çok, Hikmet-i Rabbaniye demek olan ibadet sarayını, İslam’ın nuruna bir an önce kavuşturmak azmini sezer gibi olurum. Cennetmekân Fatih Sultan Mehmet Han hazretlerinin Ayasofya’nın adını değiştirmeyi bir an bile düşünmemiş olmasının sebebi de bu olsa gerektir.”
Bu yazıyı, işaret ettiği mânânın ulviyeti dolayısıyla, cihan hükümdarı Hz. Fatih’in ve fetih şehitlerinin mübarek ruhlarına ithaf ediyor, Tepedelenlioğlu’nu da bir kere daha hayırla anıyorum
Osmanlı padişahlarının âlimlere duyduğu büyük saygı
04:005/06/2022, Pazar
G: 5/06/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Gazetelerde ve dergilerde Hakkı Şinasi Çoruh imzasıyla yayımlanan yazıları bir zamanlar büyük bir ilgiyle okurdum. Özellikle Şevket Rado’nun çıkardığı Tarih ve Edebiyat Mecmuasıyla neşredilen makalelerini muhakkak gözden geçirirdim. Hatta bunlardan bazılarını kesip saklardım. Bir gün, Cağaloğlu’ndaki Diyanet Kitabevi’nde şahsen de tanışınca kendisine duyduğum gıyabi muhabbet daha da ziyadeleşti.
Geçen gün eski dosyaları karıştırırken işte böyle kesip sakladığım bir yazısıyla karşılaştım. “Tozlardan Yapılan Kerpiç” başlığını taşıyan ve 22 Eylül 1981 tarihli “Dünyada ve Türkiye’de Sabah” gazetesinde yayımlanan bu makaleyi bir kere daha ilgiyle okudum. Kırk bir yıl önce kaleme alınan bu yazının verdiği ilhamla ben de toz, toprak ve çamur hakkında bir iki kelam edeceğim. Daha doğrusu, Sultan İkinci Bayezid’in vefatından sonra mezarına konulmasını vasiyet ettiği tozlar ile oğlu Yavuz Sultan Selim’in çamur sıçrayan ve türbesinde muhafaza edilen kaftanını hatırlatacağım.
Evet, insan olarak hepimiz -temizlik namına- tozdan, topraktan, çamurdan uzak dururuz ve böylece doğru hareket etmiş oluruz. Ama unutmayalım ki, bazı önemli şahsiyetler, bu nesneler vasıtasıyla tarih sahnesini bir takım ibret tablolarıyla süslemişlerdir. Önce tozdan başlayalım. Bu kelimenin Arapçası “Gubar” olup “ğayn” harfiyle yazılır. Tevazuyu çok önemseyen bazı şairlerin “Gubari” mahlasını aldıklarını biliyoruz. Yunus Emre’miz de bir şiirinde şöyle diyor: “Hep gubar olmuş tenleri, Hakka ulaşmış canları / Gördün ölenleri Yunus nevbet sana gelmiş yatur”
Hat sanatında nesih, rik’a gibi ince yazılmaya elverişli yazıların toz gibi gözle görülemeyecek kadar küçük yazılmış şekline de “Gubari” denildiğini bu arada hatırlatmış olalım. Hem ilmi eserleriyle, hem de nefis yazılarıyla tanınmış olan şair Gubari Abdurrahman Efendi, bu yazı türünün önemli temsilcilerindendir. İbrahim Alaaddin Gövsa, “Türk Meşhurları”nda şöyle diyor: “Kanuni Sultan Süleyman zamanında orduyla Irak Seferi’ne kâtip sıfatıyla iştirak etmişti. Bu sefer esnasında yazdığı bir manzumenin şu beyti pek güzeldir:
Gubârî, makdem-i Şâhi’den istersen haber almak / Gubâr ol yollar üstünde gelenden sor, gidenden sor”
Tozun anası olan toprağın aslen temiz olduğunu, ilk insan ve ilk peygamber Hazreti Âdem’in ondan yaratılması zaten açık seçik gösteriyor. Toprak temiz olmasaydı su yerine kullanılıp teyemmüm edilir miydi? Ulemadan Mehmet Feyzi Efendi toprağın bu özelliğine şu ilgi çekici cümleyle işaret ediyor: “Mü’minlerin cesetleri toprakta çürümekle istihale olur. (Halden hale geçer.) Kabirde çürümek tathir (temizlik) içindir. Enbiyanın, şühedanın ve kibar-ı evliyanın cesetleri mutahhardır. (temizdir) Temizlenmeye lüzum yoktur. Onun için onların cesetlerini toprak yiyemez.”
Hakkı Şinasi Çoruh, yazısına şöyle başlıyor:
“Benim bildiğim iki hükümdar öldüklerinde başlarının altına bir kerpiç konulmasını vasiyet etmişlerdir. Biri, Hamdani hükümdarı Seyfüddevle, diğeri de Osmanlı padişahı sultan II. Bayezid’dir. Kerpiç konusunun dayandığı hadis şudur: ‘Hak yolunda ayakları tozlananı Allah cehennem ateşinden kurtarır.’”
İkinci Bayezid’in böyle bir vasiyetine başka kaynaklarda da rastlanıyor. Mesela Namık Kemal’in, Yavuz Sultan Selim’le ilgili kitabında bunu görüyoruz. Bu padişahın babası II. Bayezid’le ilgili son derece alaka çekici bir ilavede bulunan Ahmed Ersin Yücel, nâm-ı diğer “Zaptiye Ahmed”, yazısının bir yerinde şöyle diyor:
“Sultan Bayezid’in yaratılışı sulha meyyal olmakla beraber, dini fikirleri dolayısıyla, cihad sevabını çok aziz bildiğinden muharebelerinde elbisesine ve ayakkabılarına isabet eden tozları ve çamurları büyük bir dikkatle toplattırarak, bunların vefatında yanaklarının altına konmasını vasiyet etmiştir.
Ta ki Sadeddin’in tabiriyle, ‘Bûy-ı lâtif-i gazâ, kabrini mis gibi muattâr ve ber mûcib-i Hadis-i Şerif âteş-i cahimi ondan dûr olsun’”
Şimdi gelelim Yavuz Sultan Selim’e!..
Yavuz, Mısır seferi sırasında Halep’ten Şam’a gidiyordu. Büyük âlim İbn-i Kemal de yanındaydı. Hocasının atının bastığı yerden sıçrayan çamur padişahın cübbesine sıçradı. Manzarayı görenler, İbn-i Kemal’in başına gelecekleri düşünüp büyük bir korkuya kapıldılar, lakin korkulan olmadı. Yavuz, peşinden gelenlerden birini çağırdı ve “Bana yeni bir cübbe verin. Kirlenen bu cübbeyi de ölünce mezarımdaki sandukanın üstüne örtün. Hakiki âlimlerin irşatları, padişahlara lazımdır. Bu sebeple onların atlarının ayağından sıçrayan çamurun bile bir kıymet olduğunu bizden sonra gelenler bilsinler” dedi.
Bu yazıyı yine onunla ilgili bir anekdotla bitirelim:
Sultan Selim, Mısır seferinden gelirken yanındaki vezirlerden birine ait atın ağzından köpük sıçradı ve padişahın üstünü berbat etti. Vezir fena halde korktu. Ancak padişahın yakınlarının araya girmesiyle canını kurtardı. Ertesi gün, yukarıda anlatılan çamur sıçrama olayı vuku buldu. Tabii ki, İbn-i Kemal’in de canı başına sıçradı ve padişahın öfkelenmesine fırsat vermeden hemen şöyle dedi:
- Padişahım! Abbasi halifelerinden Nasır, ölüm hastalığında yakınlarına, “hazinedeki filan sandığın içinde bir kerpiç var. Ben ölünce onu yastık gibi başımın altına koyup öyle defnedin. Belki onun bereketiyle kabir azabından kurtulurum!” demiş. Ölünce dediği gibi yaparlar. Merak edenler, yakınlarından sorup öğrenirler. Meğer halife saraya gelen âlimlerin pabuçlarından çıkan çamurları zayi ettirmeyip, bir yere toplamış. Sonra o çamurlardan bir kerpiç yaptırmış. Padişah, fıkrayı dinledikten sonra gülerek şöyle demiş:
- “Ha bakalım Molla! Sen de çamurunu mühürlenmiş çamur yapaydın!
Baba Bayezid’e, oğul Selim’e rahmet niyazıyla
Sadiye tarikatının şeyhi: Sadeddin Nüzhet Ergun
04:0012/06/2022, Pazar
G: 12/06/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Nurullah Ataç ilgi duyduğum, muhabbet beslediğim yazarlar listesinde yer almıyor. İsminin ifade ettiği manevi âlemin deruni güzelliklerinden uzak bir hayat yaşaması ve kılçıklı Türkçesi, ona alaka göstermemi engelliyor. İtiraf edeyim ki, bu durum Ataç’a tamamen bigâne kaldığıma, yazılarını ve kitaplarını okumadığıma sebep teşkil etmiyor. Beğendiğim, hatta takdir ettiğim bazı denemelerini ben de ilgiyle gözden geçiriyorum.
İşte bir örnek:
Bu günlerde Ataç’ın denemelerinden oluşan ve “Okuruma Mektuplar” adını taşıyan kitabını inceliyorum. “Karacaoğlan” başlıklı yazısıyla, edebiyat dünyamızın pırlanta isimlerinden Sadeddin Nüzhet Ergun’dan söz eden makalesi dikkatimi çekiyor. Öyleyse giriş bölümünden birkaç cümle iktibas ettikten sonra ben de merhum hakkında birkaç kelam edeyim. Ataç yazısına şöyle başlıyor:
“Okurum Efendim,
Sadeddin Nüzhet Ergun’u hep hayırla anarım. Zavallı, çok genç öldü, belki daha kırkını bulmamıştı. Yakın bir arkadaşlık yoktu aramızda. Kendisiyle ancak üç beş defa konuşmuştum. Öleli ne kadar oluyor, onu da bilmiyorum. Bana on yıl oldu gibi geliyor. Ne de çabuk geçiyor yıllar. Sevinçlere de, acılara da doyamadan sona doğru koşuyoruz. Sadeddin Nüzhet’i ne zaman ansam, gözlerimin önüne konuşması tatlı, nazik, efendi bir adam gelir.
Kendisini anmam için de boyuna fırsat düşer. Büyük hizmetleri oldu bizim edebiyatımıza. Yeni yazı ile Bâkî divanını bastırdı. Neşâtî divanını bastırdı. Fehim-i Kadim divanını bastırdı, yanılmıyorsam. Bahâyî Efendi divanını da o bastırdı. Bâkî divanını başka baskılardan da okuyabilirdik ama Neşâtî divanını ele geçirmek kolay değildi. Ben o şairin çok sevdiğim ‘Sebû be dûş-i sefâ lâlezâre dek gideriz…’ mısraı ile, ‘Yok tîrengi-i gusse Neşâtî dilimizde Şâm-i kederi meş’al-i sahba ile geçtik’ beytini biliyorum. Bunu Sadeddin Nüzhet’e borçluyum. Eski edebiyatımızı severdi, bilirdi. Ancak hastalarda görülen bir bıkmazlık, yorulmazlıkla çalışırdı. Ömrü vefa etseydi bize daha ne divanlar tanıtacaktı.
Az değildir ettiği hizmetler, Türk Edebiyat tarihine. Kısaca, Türk edebiyat tarihiyle ilgilenenler onu hep hayırla anacaklardır. Ama bence en büyük hizmeti Karacaoğlan şiirlerinden ne bulabilmişse toplamış, bastırmış olmasıdır.”
Bu konuda görüş beyanına sondan başlayacak olursak, gerçekten de Sadeddin Nüzhet Ergun’un en önemli eserlerinden biri de Karacaoğlan hakkındaki kitabıdır. Nitekim hocası Fuat Köprülü de 1928 yılında, Hayat Mecmuası’nın 41. sayısında yayımladığı bir yazıda merhumun adı geçen eserini övmekten ve takdir etmekten kendini alamıyor.
Bu zatın kültür dünyamıza hediye ettiği eserler, Ataç’ın yukarıda sıraladıklarından ibaret değildir. “Tanzimat’a Kadar Muhtasar Türk Edebiyatı Tarihi Numuneleri”, “Şeyh Galip”, “Mevlânâ”, “İstanbul Meşahirine Ait Mezar Kitabeleri”, “Türk Şairleri”, “İlm-i Tasavvuf”, “Konya Vilayeti Halkiyat ve Harsiyatı.” Dini eserler kapsamında kaleme aldığı iki ciltlik “Türk Musıkisi Antolojisi” gibi daha birçok kitabı bulunuyor.
Bunların içinde üç eseri; “Türk Şairleri”, “Türk Musıkisi Antolojisi” ve “İlm-i Tasavvuf” büyük önem arz ediyor. Esefle belirtelim ki, hayatının son yıllarında yakalandığı ağır hastalığına bile aldırmayarak ve büyük bir fedakârlık göstererek hazırladığı Türk Şairleri ölümü dolayısıyla yarım kaldı. Formalar halinde hazırlanan kitabın üç cildi yayımlanabildi. Dördüncü cildin, son dört cüz’ü basılabildi. 1078 şairin hayat hikâyelerini ve şiirlerini dile getiren bu anıt eserin, müellifinin sık sık nükseden hastalığı dolayısıyla aksaması ve tamamlanamaması kültür tarihimiz için büyük bir kayıptır.
Ataç, onun için, “Zavallı, genç öldü. Belki daha kırkını bulmamıştı” diyor. Bu yanlışı şöyle düzeltelim: Sadeddin Nüzhet Ergun 25 Nisan 1948 tarihinde 47 yaşındayken Hakkın rahmetine kavuştu.
Onun az bilinen yönlerinden biri de postnişinliğidir. Kendisi hakkında yazı yazanlar -ne hikmetse- şeyhliğini adeta gizlemişlerdir. Tahirü’l-Mevlevi gibi bir edebiyat otoritesine uyguladıkları sansürü ona da tatbik etmişlerdir. Merhum, çeşitli okullarda öğretmenlik yaptığı, kütüphane müdürlüklerinde bulunduğu, edebi konulardaki araştırmalarıyla tanındığı gibi tarikat şeyhliğiyle de biliniyor. Çocuk denilecek yaşta Üsküdar’daki Hallaç Baba Dergâhı’nın şeyhliğine tayin edildi. Bu konuda ayrıntılı bilgi almak isteyen dostlarımızın Prof. Ali Birinci Bey’in “Müteferrika” dergisinin 59. sayısında yayımladığı ayrıntılı araştırma yazısıyla, Prof. Mustafa Kara hocamızın “Dervişin Hayatı-Sûfinin Kelâmı” isimli kitabını okumaları gerekiyor. Merhumun Beyazıt Devlet Kütüphanesi’ndeki müdürlüğü ayrı bir konu olduğu için onu da inşallah sonra anlatırız.
Sadeddin Nüzhet Ergun’un en yakın dostlarından biri de Ord. Prof. Dr. Ali Nihat Tarlan’dı. Merhum arkadaşının vefatından sonra yayımladığı bir yazıda Tarlan Hoca, şu üzücü hadiseye de yer veriyor:
“Eski tezkirelerden fişler çıkarıyor. Bu fişleri karşılaştırarak her şair üzerinde esaslı çalışıyordu. Lüzumu kalmayan bazı atılmış fişleri Üsküdar’daki evinin arkasındaki arsada bulan zabıta memurları eski yazıyı okuyamadıkları için bunları bir takım siyasi yazılar sanmışlar, toplamışlar ve zavallı Sadeddin Nüzhet’i karakola götürmüşler. Hakikat anlaşılıncaya kadar onu üzüntü içinde bırakmışlardır.”
Bu yazıyı Sadeddin Nüzhet’in şeyh tayin edilmesi üzerine, Üsküdarlı Tal’at’ın düşürdüğü şu tarih ile bitirelim ve bir kere daha rahmet niyazında bulunalım:
Bugün seccâde-i irşâda geçti
Tarikat ehlinin bir serbülendi
Dedi tarihini derviş Tal’at
Cenâb-ı Şeyh Sadeddin Efendi.
Not: Mevlânâ İdris kardeşime ben de Allah’tan rahmet niyaz ediyorum. Mekânı cennet, makamı âli olsun.
Hocaların hocası: Prof. Dr. Necati Lugal
04:0019/06/2022, Pazar
G: 19/06/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Engin denizler kadar derin ilmine, ahlak ve faziletine hayran olduğum ilim adamlarımızın en önemlilerinden biri de merhum Prof. Dr. Necati Lugal’dir. Benim, bu büyük âlime duyduğum ilgi, vefatından sonra hazırlanan armağan kitabı okumak suretiyle başladı. 1968’de Türk Tarih Kurumu tarafından neşredilen “Necati Lugal Armağanı”nda hocanın ilmi şahsiyetini ve diğer bir çok faziletini dile getiren birbirinden değerli makaleler bulunuyor. Bu yazıların, onun yetiştirdiği çeşitli bilginler tarafından kaleme alındığını da bu arada belirtmiş olayım.
Türk Tarih Kurumu’nun o zamanki başkanı Uluğ İğdemir, eserin girişinde hoca hakkında fikir beyan eden, hatıra anlatan kalem erbabının isimlerini birer birer sıralıyor. Necati Lugal Armağını’nda Prof. Faruk Sümer, Prof. Necati Akder, Prof. Hasibe Mazıoğlu, Prof. Esad Coşan, Emel Esin, Mehmet Sait Hatipoğlu, Mahir İz, Ragıp Akyavaş gibi kıymetli isimler, Doğu ilimlerinin büyük üstadı Necati Lugali bize tanıtıyorlar. Bunların arasında merhumun vefatına tarih düşüren Halis Erginer gibi şiir ve edebiyat üstadları da bulunuyor. Kütüphaneler Genel Müdürü Dr. Müjgan Cunbur, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. İbrahim Agâh Çubukçu gibi bazı ilim adamlarının da çeşitli yayın organlarında, zevkle okunan yazılar neşrettiklerini de ayrıca hatırlatmış olalım.
Prof. Necati Lugal merhumun kızı Mihin Lugal’in de babası gibi değerli bir kütüphaneci olduğunu, kitapla, kütüphaneyle ünsiyeti olan herkes bilir. Bugünlerde yine bir kütüphaneci olan Ayten Şan Hanım’ın hazırladığı Mihin Lügal kitabını da okuyup bitirdim. Eserde ilgi çekici anılar yer alıyor.
Necati Lugal Bey’e hayranlık duyan ünlü tarihçilerimizden biri de Prof. Halil İnalcık’tır. Ben bunu kendisiyle yapılan ve Ekim 2002 tarihli “Türk Yurdu” dergisinde yayımlanan röportajdan öğrendim. Halil Hoca, Prof. Fuat Köprülü, Prof. Şemseddin Günaltay,
Prof. Mehmet Altay Köymen, Prof. Osman Turan gibi tarih üstadlarının isimlerini sıraladıktan sonra sözü Necati Lugal’e getirip şöyle diyor:
“Asıl onların üstadı, kaynakları okurken onların büyük yardımcısı Necati Lugal’di. Necati Lugal olmasa mesela Osman Turan Farsça ‘Müsameretü’l - Ahbar’ kitabını neşredemezdi. Necati Lugal Almanya’da Osmanlıca, Arapça, Farsça hocasıydı. Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi’ne geldi. Büyük üstaddı. Onu hoca olarak aramızda bulmak büyük talih eseriydi. Bütün bu gençlerin, bizlerin, Osman Turan, Köymen ve ondan sonra Şevkiye İnalcık, Tahsin Yazıcı, kim aklınıza gelirse, Adnan Erzi hepimiz Necati Lugal’in dilbilgisinden yararlandık. Biz, her birimiz, Necati Lugal olmasa esaslı bir şey yapamazdık.
Ortaçağ kaynaklarına girmemiz Necati Lugal sayesinde olmuştur.”
Prof. Halil İnalcık Hoca’nın günümüzdeki en ünlü öğrencisi Sayın İlber Ortaylı da bu kafileye katıldı. O da kendisiyle yapılan röportajın birkaç yerinde, şarkiyat ve kadim İran edebiyatı konusunda tam bir otorite olan Prof. Necati Lugal’den sitayişle söz ediyor, mesela şöyle diyor: “Biz tarihimizin ve dilimizin çok önemli bir unsurunu bilmiyoruz. İran üstüne tetkiklerimiz zayıf. Ama bu memlekette çok büyük İranistler vardı. Saymakla bitmez. Şerefettin Yaltkaya ve bilhassa Abdülbaki Gölpınarlı. Necati Lugal’i de unutmayın. Necati Bey merhum yenisiyle birlikte hem eski İran’ı, hem Pehlevi’yi bilirdi. Necati Lugal’in talebeleri, bizim memlekette ayrı bir ekoldür.”
(Zaman Kaybolmaz: İlber Ortaylı Kronik Kitap)
Bu yazıyı merhum hocamız Mahir İz’in “İslam’ın İlk Emri oku” isimli dergide, “Bir Din Adamımız Daha Göçtü” başlığıyla neşrettiği şu cümlelerle bitirelim:
“Sultan Hamid devrinin tanınmış ilim adamlarından Farisi muallimi olarak iştihar etmiş (şöhret kazanmış) olan merhum Hüsni Efendizade, İlahiyat Fakültesi Metinler Şerhi Profesörü Necati Lugal memleketimizde şarkiyat âleminin sayılı simalarındandı. Arap ve Fars edebiyatında, kendisinden altı ay mukaddem (önce) vefat eden Hafız Yusuf Cemil Ararat’la ikiz birer devre-i fazilet idiler. Ankara’da yeni taşındığı eve, Hafız Bey’e son yazdığı mektubuyla ‘Bir arada ikmal-i enfas edelim’ diye vefâkâr bir tehassürname göndermişti. Ders vekili Şirvanlı Halisi Efendi’den ve Darü’l - Fünun Arap Edebiyatı Müderrisi ve Mostar Müftüsü Ali Fehmi Efendi’den Edebiyat-ı Arabiyye ve babasından Farisi tahsil etmiş olan merhum hususi ve resmi muhtelif maarif mekteplerinde Farisi muallimliği, Almanya’nın müteaddid şehirlerindeki üniversitelerinde şarkiyat okutmuş; Almanya’dan avdetinde (dönüşünde) merhum İsmail Saib Efendi’den sonra bir müddet Bayezid Umumi Kütüphanesi müdürlüğünde bulunmuş ve bilahare Ankara Dil, Tarih - Coğrafya Fakültesi Şarkiyat Bölümünde Dini Metinler Profesörlüğünü tam bir vukuf ve selahiyetle ifa etmekteydi.
Fakültedeki neşriyatı kataloglarda mevcuttur. İnsan olarak vefâkâr, hayırhah, dost canlı bir timsal-i faziletti. İlmi, edebi hiçbir kıymetin kaybolmasına gönlü razı olmaz. Herkese bildiğini toplayıp bastırmasa bile, el yazısıyla umumi kütüphanelerden birine koymasını tavsiye ederdi. Şiirin, bilhassa Farisi ve Arab eş’arının bütün inceliklerine ve nüktelerine nafiz (nüfuz edici) bir nazar sahibi olduğu ve çok vakıfane mukayese ve tahlilleri bulunduğu halde kendisi şiir yazmaya merak etmemişti. Hz. Mevlânâ’nın lisandaki kudret-i ilmiyye ve felsefesine, tasavvuftaki tebahhuruna hayran olduğu kadar, Ruhu’l - Beyan sahibi Bursalı
İsmail Hakkı hazretlerine de İkinci Mevlânâ derdi.
Bir Akdeniz seyahatinde birlikte bulunuyorduk. Tasavvufa ait sohbetimiz esnasında hakiki dervişin evsaf-ı tabiasına (tabii özelliklerine) dair gördüğü şu güzel hülasayı söylemişti:
‘İzzeti gönlünde, zenginliği gınay-ı kalbde, efendiliği Hakk’a kullukta, tokluğu açlıkta, tadı acılıkta, ölümü de hayatta duyup tadabilen hakiki derviştir.’
Hocaların hocası, büyük allâme Necati Lugal’i, bir köşe yazısının kapsamında anlatmak ne mümkün! Ona, hazırlamakta olduğum “Ayaklı Kütüphaneler”in ikinci cildinde -inşallah- daha geniş yer vereceğim.
Geçmiş zaman hazinelerinden pırlantalar
04:0026/06/2022, Pazar
G: 26/06/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Mizahın izahı uzun süreceğinden biz kısa bir cümle kullanalım ve latife, latif gerektir diyelim. Gerçekten de yerinde anlatılan bir fıkra, taşın gediğine konması demek olan bir nükte dinleyicileri yahut okuyucuları hem güldürür hem düşündürür. İşte bunun için ben de acizane ve naçizane kaleme aldığım kitaplardan birine “Tebessüm ve Tefekkür” adını verdim. Aşağıda nakledeceğim bazı “ulema fıkraları” siz değerli okuyucularımı tebessüm ettirirse bendeniz de tefekkür ve teşekkür görevini yerine getirmiş olurum. Öyleyse hemen başlayalım.
Cihan hükümdarı ve fetih ordusunun serdarı Fatih Sultan Mehmet Han, kendi adına yaptırdığı o muazzam ve muhteşem caminin etrafına bir de mualla (yüksek) bir medrese inşa ettiriyor. Bu medresede ders verecek hocaların “Kütüb-ü Sitte” diye bilinen altı hadis kitabının yanı sıra, Kamus, Tekmile, Sıhah-ı Cevheri ve benzeri klasik eserleri hıfzetmiş olmalarını şart koşuyor. Burada hocalık yapmak için imtihana hazırlanan Molla Lütfü ile Uslu Şücaeddin bir gün, bir yerde buluşuyorlar. İmtihanla ve isimleri geçen o koca koca eserlerle ve sözlüklerle ilgili konuşurlarken Uslu Şücaeddin bir ara, “Sıhah-ı Cevheri’de müşkilatım bir hayli fazla. Okurken hemen hemen her satırın başına ‘şek’ alameti koyuyorum” deyince Molla Lütfü, *Gerçi ben de mütalaa esnasında ‘şek’ ediyorum, ama belli ki sen, benden daha ‘eşek’mişsin!” cevabını veriyor.
Efendim, buradaki “eşek” kelimesinin, bir adı da “işlek” olan bildiğimiz hayvancağızla hiçbir ilgisi yok. “Şek” Arapça bir kelime olup şüphe anlamına gelmektedir. Bazı şairler, anlamı daha da kuvvetlendirmek için şek ve şüphe kelimelerini birlikte kullanırlar. Nitekim bunlardan biri olan Yahya Kemal de, bir şiirinde şöyle diyor: “Derler, bilir hakikatî yüzlerce feylosof / Bir kısmı şek ve şüphede, bir kısmı hayli kof.” “Eşek” kelimesine gelince, bunun da manası daha fazla şüpheci demektir. Molla Lütfü’nün çok büyük bir âlim olduğunu, Fatih’in kütüphanesinin hâfız-ı kütüplüğünü, yani müdürlüğünü yaptığını da bu arada belirtmiş olalım.
Fatih’in, her bakımdan kendine benzeyen torunu Yavuz Sultan Selim Han, Mısır seferinden dönerken Konya’ya da uğrar. Şehrin orta yerine gelince çok şiddetli bir kasırga ve hortum peyda olur. O kadar ki kalkan toz duman hareketli bir sütun gibi göğe doğru yükselir. Manzarayı gören padişah biraz da telaşlı bir halde, yanında bulunan büyük âlim İbn-i Kemal’e “Molla, bu nedir?” sorusunu yöneltir. Şeyhülislam şu cevabı verir:
“Padişahım! Şu anda Hz. Mevlânâ’nın diyarında bulunuyoruz. Buranın taşı, toprağı hep Mevlevi’dir. Dolayısıyla durmadan sema ederler!”
İşte bir ulema fıkrası daha:
Hoca Neş’et Efendi’nin meclisinde bir gün, Hallac-ı Mansur’a ait menkıbelerle ilgili sohbet edilir. O sırada mecliste bulunanlardan biri, “Hiç Ene’l - Hak denir mi?” diye endişesini dile getirir. Hoca Neş’et Efendi, derhal şu cevabı verir:
“Peki ne desindi? Ene’l - Batıl mı demesi gerekirdi?”
“Ene”nin ben anlamına geldiğini söylemek fıkrayı zevk etmek için herhalde yeterlidir.
Sultan İkinci Mahmud devrinin âlimlerinden ve âriflerinden Kethüdazade Ârif Efendi, bir gün meclisinde Allah’ın veli kulları hakkında sohbet ederken şöyle der:
“Halk evliyayı nasıl görmek ister biliyor musunuz? Duvar yarılmalı, yeşillere bürünmüş, gözlerine sürme çekmiş, elinde yeşil bir asa olduğu halde duvarın yarığından çıkmalı! Halbuki dünyada hiç böyle evliyaya rastlanmadı!”
Görüldüğü gibi, bu anekdot tebessüm ettirmiyorsa da, insanı veliliğin mahiyeti hakkında tefekküre sevk ediyor. Bu büyük âlim, Beşiktaş Ortaköy arasındaki Yahya Efendi Dergâhı’nda yatıyor. Hakkında ayrıntılı bilgi “Ayaklı Kütüphaneler”de münderiçtir.
Meşhur Kadı Şüreyh, bir mecliste bulunduğu sırada, devrin halifesi Mehdi’nin oğlu içeri girer. Oturduğu koltukta ayağını uzatarak, ve emredici bir tavır takınarak Kadı Şüreyh’e bir soru yöneltir. Şüreyh, duymazlıktan gelir. Şehzade sualini tekrar eder. Yine cevap alamayınca fena halde öfkelenip “Vay! Sen beni galiba hafife alıyorsun!” der. Kadı Şüreyh, “Haşa! Halifenin evladını hafife almak aklımdan bile geçmez. Lakin ilim de hakaret kabul etmez!” cevabını verir. Bunun üzerine şehzade derhal kendini toplayıp sorusunu tekrar eder. Şüreyh de, “İlim talibi böyle olur” deyip istediği cevabı verir.
İşte ilmin izzetini muhafaza hakkında size canlı bir örnek!
Bâyezid-i Bestami hazretleri bir ziyafette bulunur. Yenilip içildikten sonra herkesin önüne leğen ibrik getirilir. Davetlilerin arasında bir de, yaşlı bir adam bulunuyormuş. Bu zatla hiç kimse ilgilenmemiş. Bu durum Bayezid hazretlerinin dikkatini çeker ve derhal bir leğen ile ibrik getirir, ihtiyarın ellerine su dökmeye başlar. Bu sırada, “Ey efendi, belli ki, sen gençliğinde hiç kimseye, özellikle yaşlılara hizmet etmemişsin. Dolayısıyla şimdi sana da kimse yardımcı olmak istemiyor” deyince o pir-i fani şu cevabı veriyor:
“Hayır, bilakis. Ben çok hizmette bulundum. İşte bunun karşılığı olarak, sizin gibi kadri kıymeti çok yüksek bir mübarek zat elime su döküyor.”
Bu menkıbe bana Sultan Birinci Ahmed’le Aziz Mahmud Hüdai hazretlerini hatırlattı. Bir gün, Hüdai hazretleri abdest alırken Sultan Ahmet Camii’nin banisi olan bu genç hükümdar ibrikle su döküyormuş, valide sultan da elinde peşkir abdestin bitmesini bekliyormuş. Padişah, tam bu sırada, “Şeyhim keşke bir keramet gösterse” diye içinden geçirmiş. Hüdai hazretleri gülümseyerek şu cevabı vermiş:
“Koca Osmanlı Devleti’nin yüce padişahı benim gibi bir dervişin abdest suyunu döküyor. Valide sultan da elinde peşkir bekliyor. Bundan büyük keramet mi olur.”
Neden söylemeyelim, mazi denilen geçmiş zaman hazineleri ihtişamıyla ve zenginliğiyle arz-ı endam ediyor, orada da bu günün dertlerine deva olacak malzeme, hem de mebzul miktarda bulunuyor. Unutmayalım, tarih, kâinatın vicdanıdır. Vicdanın sesini dinlemeye ne dersiniz?
Müşkülleri halleden büyük âlim: İbn-i Kemal
04:003/07/2022, Pazar
G: 3/07/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Bir insan ne kadar âlim olursa olsun, tevazuyu bir yana bırakıp ilmiyle övünmemelidir. Çünkü ilimden öte ilim vardır. Bakınız şair ne güzel söylemiş: “İlmine hükmettiren insana fart-ı cehlidir / Ehl-i irfan cehlini âlim olunca anlıyor!” Bu beyti şöyle açıklayabiliriz: Ancak aşırı derecede cahil olan kimse ilmiyle gurur duyar ve onu övünme vesilesi yapar. Hâlbuki irfan sahibi kimseler cehaletlerini, ilimde ilerledikçe daha iyi anlarlar. Demek ki ilim yeterli değilmiş, yanında bir de irfan gerekiyormuş. Meyve yüklü ağacın dalları aşağı doğru sarktığı gibi, ilim ve irfan sahipleri de ilmiye tarikinde ne kadar yükselirlerse yükselsinler tevazuu kendilerine rehber edinirler.
Tarihin ibret dolu sayfalarına şöyle bir göz atılırsa, bilgisinin derinliğinden dolayı gurur duyanların sonunda nasıl pişman oldukları görülür. Öyleyse buna bir iki örnek verelim.
Ulemadan biri bir gün, içindeki övünme tutkusunun galeyana gelmesiyle ders esnasında “Yerden göğe kadar ne varsa bana sorunuz, cevabını vereyim!” der. Orada bulunanlardan biri, “Hazreti Âdem’in ilk haccında başını kim tıraş etti?” diye bir soru yöneltince zor durumda kalır ve başını sallayıp, “İlmime mağrur olduğum için böyle cevabından aciz kalacağım bir soruyla karşılaştım!” diye aczini ifade etmiş.
Laf lafı açtığı gibi, konu da konuyu hatırlatıyor. İşte bir çarpıcı misal daha: Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman devirlerinin büyük âlimlerinden Şeyhülislam İbn-i Kemal, ilk zamanlar ilmiyle guru duyuyormuş. Bir gün, odasında böyle mağrur ev mütehakkim otururken birden kapısı açılıyor. Nur yüzlü bir ihtiyar içeri giriyor. Şeyhülislama, “Efendi, Cenab-ı Hakk’ın ilmiyle insanların ilmini bana kıyaslar mısın?” sorusunu yöneltiyor. İbn-i Kemal merhum, “Bre torlak, hiç Allah’ın ilmiyle insanların ilmi karşılaştırılır mı?” dedikten sonra önünde duran boş bir kâğıdın tam ortasına bir nokta koyuyor ve şöyle diyor: Eğer Allah’ın ilmini şu kağıdın yüzeyi kabul edersek bütün insanların ilmi de işte şu bir noktadan ibaret kalır. O yaşlı ve nur yüzlü zat, belki de Hızır Aleyhisselam, Efendi, eğer öyleyse, sen ilmini o noktadan bir çıkar bakalım diye can alıcı bir soru yöneltince İbn-i Kemal hazretleri cevaptan aciz kalıp ilmî enaniyeti terk ediyor.
İsterseniz Hazreti biraz yakından tanıyalım. On altıncı yüz yılın şöhretli âlimlerinden olan bu büyük zat Tokat’ta dünyaya geldi. Kemalpaşazade Süleyman Bey’in oğludur. Büyük babasına nisbet edilerek İbn-i Kemal diye meşhur oldu. Gençliğinde babası gibi sipahi askeriydi. İkinci Bayezid devrinde birçok savaşa katıldı. Zamanında âlimlerin en yüksek rütbeli askeri komutanlardan bile üstün tutulduğunu görerek ilmiye mesleğine girdi. Müderris, Edirne kadısı ve Anadolu kazaskeri oldu. Yavuz Sultan Selim kendisini çok seviyor ve her zaman yanında bulunduruyordu. Hatta seferlere beraber gidiyorlardı. Kanuni Sultan Süleyman devrinde şeyhülislam oldu ve ölünceye kadar bu makamda kaldı. Ona “Müftiyyüssakaleyn”, yani insanların ve cinlerin müftüsü lakabı verildi.
İbn-i Kemal, ilmi denizler kadar engin bir âlim olduğu kadar, aynı zamanda değerli bir tarihçi ve güçlü bir şairdi. Kitap ve risale olarak üç yüz kadar eser yazdığı biliniyor. İdris-i Bitlisi’nin, “Heşt Behişt”ini Türkçeye çevirdiği gibi, Sadi’nin “Gülistan”ına nazire olarak “Nigâristan”ı kaleme aldı. Ayrıca bir Osmanlı tarihi hazırladı. Haşiyelerle ve şerhlerle takviye ettiği dini eserler büyük bir yekun tutmaktadır. Yavuz’un ölümü üzerine yazdığı mersiye tam bir edebiyat şaheseridir.
Eserlerinin kalitesiyle ve çokluğuyla meslektaşlarının takdirini kazanan Şeyhülislam İbn-i Kemal hakkında mebzul miktarda yayın yapıldı. Bu neşriyat arasında müteferrik makalelerin bulunduğunu da biliyoruz. Böyle kıymetli yazılardan bazılarını ben de kesip saklamıştım. Geçen gün evrak-ı perişanı karıştırırken bunlardan biriyle karşılaştım. Merhum Prof. Dr. Ahmet Süheyl Ünver, Mayıs 1945 tarihli “Yeniden Doğuş” dergisinde “Tefekkür Tarihimizden Portreler” üst başlığıyla yayımladığı makalede İbn-i Kemal merhumu ilgi çekici yönleriyle anlatıyor.
Süheyl Hoca’dan öğrendiğimize göre, bu büyük âlim şiirlerinde mahlas kullanmamıştır. Edirnekapı’daki açık ve zarif türbesinde ismi bile yazılı değildir. Sadece “Hâzâ kabri müftiyyüssakaleyn” ibaresi yazılıdır. Açıkça belirtmek gerekirse bu derin alimin temas etmediği ilim dalı yoktur. Hekim olmadığı halde tıbla ilgili bir eser bile yazmıştır. Kitaplarının fihristi dahi sayfaları doldurmaya yeter. Onun hayatı bütün İslam âlemindeki müşkilleri halletmekle geçti. Hatta devrinin Arap âlimlerinden biri, anlayamadığı bir eseri, anlatsın diye bir gece yanında kaldı. Sabahleyin anlaşılmayan bir noktasını bile bırakmadı.
Türk irfanı bu büyük âlimi, bu ayaklı kütüphaneyi 1534’de kaybetti. Ölümüne pek çok âlim ve şair tarafından tarih düşürüldü. Kendisi de hayattayken çok tarih düşürmüştü. Onun için söylenen tarihlerin en anlamlısı şöyledir: “İlimler, İbn-i Kemal ile vefat etti!”
Süheyl Hoca, yazısını ona ait bazı özlü sözlerle bitiriyor. Teberrüken ben de bir ikisini nakledeyim. İbn-i Kemal kâmilane bir üslupla şöyle diyor:
Ey aklı başında olan adam! Bil ki, dünyada en makbul söz şudur: Ne kimse senden incinsin, ne sen bir kimseden incin.
Bir şeyin olması için ne kadar gayret edersen et, sana takdir edilenden fazlası nasip olmaz. Bunun sırrını öğrenmek istiyorsan “Nahnü kasemnâ” âyetini oku.
Ey toprak! Öldüğüm zaman beni bir hoşça örtüver. Biz ölür, diriliriz; senin altında da kalmayız.
Nerede yürürsen yürü yoldaşın edep ve haya olsun. Kılıcı kestiren inceliğidir. İnsana zarar veren ise sert huyudur.
Kimseye fena söz söyleme ve bu sözlerin ona dokunduğunu zannetme. Eğer karşındaki duvara taş atarsan o taş gelir, sana çarpar.
İster fazilet sahibi biri olsun, ister padişah olsun. Her insanın aleyhinde konuşulur. Peygamberimize bile kâhin diye iftira ettiler. Meleklere bile Allah’ın kızları dediler. Noksan insanların olgun insanlara iftira üstüne iftira etmeleri bu dünyada âdet olmuştur.
Bu yazıyı İbn-i Kemal’in lafız itibariyle kısa, anlam bakımından ise çok önemli şu tavsiyesiyle bitirelim:
Deme kış yaz
Dâima oku yaz
Tekbir üzerine çeşitleme
04:0010/07/2022, Pazar
G: 10/07/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Rabbimiz’e namütenahi şükürler olsun ki, bizi bir Kurban Bayramı’na daha kavuşturdu. Bilindiği üzere bu mübarek bayramda yerine getirilmesi gereken dini görevlerden biri de “Teşrik Tekbirleri”dir. Bu tekbirleri getirmeye arefe günü sabah namazından itibaren başlanılır, bayramın dördüncü günü ikindi namazıyla beraber bitirilir. Farzların ardından tekbir getirmek her Müslümana vaciptir.
Tekbir üzerine bir çeşitleme yapacağım ama önce bir mukaddime ile başlamak istiyorum.
Eski kitapçıları ve sahafları çok dolaştığım için zaman zaman tuhaf kitaplarla birlikte kâğıdın yüzünü karartan “yapıt”lara da rastlıyorum. Böyle isim mi olurmuş diye tepki gösterdiğim kitaplardan biri de, ünlü Fransız yazarlarından Anatol Frans’ın bir eseridir. Adı geçen yazarın bir romanını, Hüseyin Cahit Yalçın 1937 yılında “Allahlar Susamışlardı” diye Türkçe’ye çevirmişti.
Halbuki doğru tercümenin “Tanrılar Susamışlardı” olması gerekiyordu. Nitekim diğer bazı mütercimler böyle çevirmişlerdi.
Eskiler, kötü tercümeleri kastederek “Mütercim katildir!” diyorlardı. Buna bir de “Mütercimin niyeti bozuk!” sözünü eklemek gerekiyor. Hemen belirtelim ki, “Allah” ism-i celili özel, güzel ve mübarek bir isim olup Cenab-ı Hak’tan başkası için asla ve kat’a kullanılamaz. “Lafzatullah” manası ve telaffuzu itibariyle muazzam ve muhteşem olduğu gibi, gramer bakımından da harikulade bir özelliğe sahiptir. Hiçbir zaman “…lar” çokluk ekini alması mümkün olmayan “Allah” kelimesini parçalara ayırdığımız zaman bu mucizevi güzelliği yakından görürüz. Anlatayım: En başta bulunan ve tek başına kullanıldığı zaman da “Allah” lafzı kastedilen “Elif” dışarıda bırakılınca geride kalan “Lillah” da “Allah” demektir. Birinci “lam”ı söylemeyip “lehu” demekle yetinsek yine “Allah” kastedilmiş olur. İkinci “lam”ı da kaldırıp sadece “hu” diye telaffuz etsek yine Cenab-ı Hakk’ı anmış oluruz. Görüldüğü üzere “Lafzatullah” kelime olarak da başka hiçbir sözde bulunması mümkün olmayan harika bir özelliğe sahiptir. Dolayısıyla “tanrılar” diyebilirsiniz, lakin -hâşâ- “Allahlar” şeklinde asla telaffuz edemezsiniz.
Efendim “Allah” kelamı en mükemmel ifadesini ve manasını Tekbir’de bulmuştur. Evet dünyada ve ukbada tek bir hakikat vardır, o da “Tekbir”dir. Allahü Ekber diyen, en büyük Allah’tır sözünü “vird-i zeban” edinen bir Müslümanın gözünde bütün mevcudat küçüldükçe küçülür. Bakınız Şinasi bu ulvi manayı ne güzel dile getirmiş: “Büyüksün İlahi, büyüksün büyük / Büyüklük yanında kalır pek küçük” Mehmet Âkif de şu beytiyle aynı manevi ihtişamı terennüm ediyor: “Ne lâhûtî sadâ ‘Allahüekber’ sarsıyor cânı / Bu bir gülbânk-ı hakdır, çok mudur inletse ekvânı!”
İslam ulemasının, Tekbir’in manası ve izahı sadedinde çok önemli ve hayli fazla yazılar kaleme aldıklarını, eserler te’lif ettiklerini de bu arada belirtmiş olalım. Mesela meşhur kürsi vaizlerinden Hacı Cemal Efendi’nin 1947’de yayımladığı “Tekbir” isimli kitap bunlardan biridir. İsterseniz bu okyanustan birkaç damla olmak üzere iki kısa nakilde bulunayım.
Hazreti Mevlânâ Mesnevi’sinde Tekbir’in manasını izah ederken söze şöyle başlıyor: “Tekbirin manası şudur: Ya Rabbi! Huzurunda kurbanız. Koyunu keserken ‘Allahüekber’ dersin ya, o geberesi nefsi keserken de bu söz söylenir. ‘Allahüekber’de de, o şom nefsin başını kes. Kes de can mahvolmaktan kurtulsun. Ten, İsmail’e benzer, can Halil’e… Can, bu semiz bedeni yatırıp da Tekbir getirdi mi ten kesilir. Şehvetlerden, hırslardan kurtulur. Besmeleyle kesilmiş temiz bir kurban haline gelir.”
Bediüzzaman Said Nursi Hazretleri de Tekbir’in azametini şöyle anlatıyor: “Evet, eğer namazların arkasında hususen bayram namazlarında bir anda ‘Allahüekber’ diyen yüzer milyon insanların sesleri, âlem-i gaybda ittihat ettikleri gibi, âlem-i şehadette dahi birbirleriyle ittihat edip içtima etse, küre-i arz tamamıyla büyük bir insan olup, azametine nisbeten büyük bir sada ile söylediği ‘Allahüekber’e müsavi geldiğinden o muvahhidinin ittihadıyla bir anda ‘Allahüekber’ demeleri küre-i arzın büyük bir ‘Allahüekber’i hükmüne geçiyor. Âdeta bayram namazlarında âlem-i İslam’ın zikir ve teşbihiyle zemin zelzele-i kübraya mazhar olup, aktar ve etrafıyla ‘Allahüekber’ deyip kıblesi olan Kâbe-i Mükerreme’nin samimi kalbiyle niyet edip Mekke ağzıyla, Cebel-i Arefe diliyle ‘Allahüekber’ diyerek, o tek kelime, etraf-ı arzdaki umum mü’minlerin mağara misal ağızlarındaki havada temessül ediyor. Bir tek ‘Allahüekber’ kelimesinin aks-i sadasıyla hadsiz ‘Allahüekber’ vuku bulduğu gibi, o makbul zikir ve tekbir, samavatı dahi çınlatıp, berzah âlemlerine de temevvüç ederek sada veriyor. İşte, bu arzı böyle kendine sâcid ve âbid ve ibadına mescid ve mahluklarına beşik ve kendine müsebbih ve mükebbir eden Zat-ı Zülcelal’e yerin zerratı adedince hamd ve tesbih ve tekbir edip ve mevcudatı adedince hamd ediyoruz ki, bize bu nevi ubudiyeti ders veren Resul-i Ekrem Aleyhissalatü Vesselam’ına ümmet eylemiş.”
Tekbir, dini hayatımızın en sağlam esası kabul edildiği gibi, irfani ve edebi dünyamızın da en renkli unsurlarındandır. Mekke tekbirlerle fethedildiği gibi, İstanbul da Allahüekber nidalarıyla alındı. Büyük Millet Meclisi Tekbirlerle, dualarla açıldı. Sadece bu kadar mı, Tekbir dini edebiyatımızda da sembol haline geldi. Osmanlı edebiyat dünyası Bakileri, Fuzulileri, Sinanları yetiştirdiği gibi, Itrî’nin musıki dehasına da dünyayı hayran etti. Buhurizade Itrî Mustafa Efendi’nin Segâh makamında bestelediği Tekbir’in ilahi nağmeleri Süleymaniye’nin, Selimiye’nin kubbelerini nasıl da güzel çınlatıyordu. Bayram namazları ve eskiden Mukaddes Emanetler ziyaret edilirken okunan “salat-ı ümmiye”ler hep Itrî tarafından bestelenmişti.
Büyük şairlerimizden bazılar da Tekbir’in cazibesine kapılıp şiir anıtları meydana getirdiler. Gerek Divan Edebiyatı’nda, gerek Halk Edebiyatı’nda bu güzel şiirlere bol bol rastlıyoruz. Tasavvuf Edebiyatı ise zaten Tekbir’in ifade ettiği mananın etrafında örülen bir kanaviçe gibi karşımıza çıkıyor. Abdülhak Hamid, en güzel Tekbir şiirlerinden birini kaleme alırken Yahya Kemal de “Ezan-ı Muhammedi” başlıklı şiiriyle bu vadide yeni bir çığır açtı. Tevfik Fikret bile ateistliğin gayyasına düşmeden önce “Allahü Ekber, Allahü Ekber” diye başlayan bir şiir yayınlamıştı.
Sözü Tekbir’le ilgili hoş bir anekdotla bitireyim. Abdurrahman Şeref Efendi’nin “Tarihi Musahabeleri” isimli kitabında anlattığına göre, bir Ramazan Bayramı bazı Jöntürkler Paris’te bir araya gelirler. Bayramı kutlamak için yemek ziyafeti tertip ederler. Genç Osmanlılar’la iş birliği halinde olan bir takım Fransız gençleri de davet edilir. Yenilip içildikten sonra Fransızlar kendi milli marşlarını söylerler. Marş bitince bizimkilere, siz de kendi milli marşınızı söyleyin teklifinde bulunurlar. Kısa bir sessizlikten sonra orada bulunan Mehmed Bey adında bir genç ayağa kalkar. Ve yüksek sesle Tekbir getirmeye başlar. Fransızların ricası üzerine Tekbir birkaç kere tekrarlanır. O kadar ki sofrada yer alan Azaryan Efendi bile katılmak zorunda kalır. Paris semaları “Allahüekber” nağmeleriyle inler.
Kelime-i şehadet getirenler, Tekbir getirmeye devam ettikçe, tek bir hakikati terennüm etmenin mutluluğunu yaşarlar.
Sultan İkinci Mahmud haziresinin güzel insanları
04:0017/07/2022, Pazar
G: 16/07/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Ahmet Cevdet Paşa’nın kendi eserlerinin yanı sıra, hakkında yazılan kitapları ve yayımlanan makaleleri ben de büyük bir zevkle okuyorum. Devrinin kalem erbabı tarafından büyük Osmanlı şeyhülislamı İbn-i Kemal’e benzetilen merhum hakkında -bilindiği üzere- çok yayın yapıldı. Sayısı belirsiz makalelerin yanı sıra cilt cilt eserler neşredildi.
Merhumun bütün kitapları kıymetli olmakla beraber, ilk üç sırayı Mecelle, Kısas-ı Enbiya ve Tarih-i Cevdet alıyor. Mecelle’nin nasıl bir İslam hukuk abidesi olduğunu anlamak için Peyami Safa’nın bu konudaki yazılarıyla, merhum Prof. Dr. Ebu’l-Ula Mardin’in “Medeni Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paşa” isimli eserini ciddi ciddi okumak gerekiyor.
Son derece sade ve akıcı bir üslupla kaleme alınan ve Hazreti Âdem’den itibaren bütün peygamberlerin, İslam halifelerinin ve İkinci Murad’a kadar Osmanlı padişahlarının tarihinden bahseden “Kısas-ı Enbiya ve Tevarihi Hulefa”nın halkımız tarafından büyük bir alaka gördüğü öteden beri biliniyor. On iki ciltlik “Tarih-i Cevdet”i, ise Osmanlı tarihinin bir devrini, tenkidi ve tahlili bir yöntemle anlattığı için büyük önem arzediyor. Merhum tarihçimizin Tezakir-i Cevdet, Maruzat, Mukaddime-i İbn-i Haldun, Kavaid-i Osmaniye, Belagat-i Osmaniye, Miyar-ı Sedat, Hilye-i Saadet gibi daha bir çok eseri bulunuyor ve bütün bu kitaplar kaynak olma özelliklerini koruyor.
Yukarıda da belirttiğim üzere, bu âlim paşamız hakkındaki makaleleri muhakkak okumaya çalışıyorum. Geçen gün, Mart 1974 tarihli “Hayat Tarih Mecmuası”nın sayfalarını çevirirken Reşad Ekrem Koçu’nun “Ahmet Cevdet Paşa’ya Dair” başlıklı uzunca bir yazısıyla karşılaştım ve onu da ilgiyle okudum. Fakat Koçu’nun yazısını, “30 Mayıs 1895’de 73 yaşında vefat etti. Ölümü derin teessür uyandırdı. Şanına layık cenaze merasimi ile İkinci Mahmut Türbesi’ne defnedildi.” cümleleriyle bitirdiğini görünce çok şaşırdım. Halbuki Cevdet Paşa, İkinci Mahmud türbesine değil, Fatih Camii haziresine defnedilmişti. Aslında Reşad Ekrem Koçu bunun böyle olduğunu bilir, demek ki bir zühul (dalgınlık sonucu unutma) söz konusu. Ne diyelim, bu da, bende İkinci Mahmut haziresi hakkında birkaç cümle söyleme arzusu uyandırdı. İnşallah hayra vesile olur.
Efendim, İstanbul’un tarihi hazirelerinden birini de Sultan İkinci Mahmut türbesinin de içinde bulunduğu bu kabristan teşkil ediyor. Ayrıca, Abdülaziz Han’ın, Sultan İkinci Abdülhamid Han’ın kabirleri de aynı türbede yer alıyor. Ayrıca, bu hükümdarların yakınlarına ait mezarlara da -keza- aynı mekanda rastlıyoruz. Unutmayalım ki, burası önceleri geniş bir bahçeydi ve Esma Sultan’ın kışlık sarayının yanı başındaydı.
Haluk Şehsuvaroğlu’nun “Asırlar Boyunca İstanbul” isimli albümvari eserinden anlaşıldığına göre, Sultan İkinci Mahmud 1 Temmuz 1836’da, Çamlıca’daki Esma Sultan Sarayı’nda vefat etti. O gün İstanbul’a nakledildi ve kalabalık bir cenaze merasimiyle buradaki kabrine defnedildi. Aradan bir yıl geçince mezarının üstüne ampir üsluptaki bugünkü türbe inşa edildi. Padişahın mezarını 11 Eylül 1839 tarihinde ziyaret eden Moltke, hatıralarında şöyle diyor:
“Bugün, Sultan Mahmud’un türbesini ziyaret ettim. Türbenin mevkii, Marmara ile Haliç arasında kâin (bulunan) Nuruosmaniye Camii’ne yakın denizlere ve Adalar’a hakim bir tepenin üstündedir. Allah ruhunu şad eylesin.” Yukarıda da belirtildiği üzere, daha sonra Hüseyin Avni Paşa ve şürekası tarafından tahtından indirilip şehid edilen Sultan Abdülaziz de bu türbeye gömülüyor. İttihatçılar tarafından hal edilen Sultan İkinci Abdülhamid’e ait kabrin de aynı türbede bulunduğunu zaten biliyoruz. Aslında “Gök Sultan Abdülhamid Han” buraya değil de, büyük ceddi Fatih Sultan Mehmed’in yakınına defnedilmeyi istiyordu. Fakat Enver Paşa buna karşı çıkarak Fatih haziresine defnini engelliyor. Abdülhamid’in cenaze merasimini en hüzünlü sahneleriyle tarihçi Ahmet Refik Altınay’ın anlattığını da bu arada hatırlatmış olalım. Bu ünlü tarihçimizin, en beğendiğim ve en çok telif aldığım yazım dediği bu makale şu cümlelerle sona eriyor:
“Cenaze, Bâb-ı Hümayun’dan çıktı. Sokaklar insandan görünmüyordu. Ayasofya önünden Sultan Mahmud Türbesi’ne kadar caddeye iki sıra asker dizilmişti. Ağaçlar, evler, pencereler, damlar kadınlarla, çoluk çocukla dolmuştu. Tramvaylar durmuştu. Tabut, acıklı ve müessir dualarla, tekbirler ve tehliller ile ilerliyordu. Cenazeyi görenler müteessir oluyorlardı. Evlerin pencereleri kadınlarla doluydu. Bir hanım hıçkırıklarını zaptedemiyor, mendili gözlerinde başını duvara dayamış ağlıyordu. Otuz dört sene hilafet makamını işgal eden Osmanlı padişahının son merasimi hürmetle ifa edildi.
Allah Allah nidalarıyla tabut türbe kapısından içeri girdi. Sultan Abdülhamid, hürmet ve tekrim ile kabre indirildi. Osmanlı tarihinin 34 senelik safhası hazin bir surette hitama (sona) erdi. Büyükada 15 Şubat 1918”
Bu cennet bahçesinde hanedan üyelerinin dışında bir çok Osmanlı devlet adamlarının mezarları da bulunuyor. Ayrıca devrin ünlü gazetecilerine, şairlere ve yazarlara ait kabirlere de yine burada rastlıyoruz. Cennetmekan Said Halim Paşa’nın bu haziredeki kabri, taş işçiliğinin bütün güzelliğini yansıtıyor. Hattat Hamid tarafından yazılan nefis bir Besmele bu kabri bir başka süslüyor. Sadullah Paşa’nın, Giritli Sırrı Paşa’nın aynı tarzdaki, aynı güzellikteki kabirleri de keza bu tarihi hazireyi bir güzel tezyin ediyor. Giritli Sırrı Paşa’nın kabir taşındaki yazı şöyle: “Hüve’l - Hallâkü’l- bâki. Telifât-ı dîniyyesiyle ulemâyı millet-i İslâmiyye ve hüsn-i idâresiyle vüzerây-ı devlet-i Osmaniye içinde bir mevki-i mümtâz ihrâz etmiş olan Giridli Sırrı Paşa merhûmun rûhiyçün el- Fâtiha
Tarih-i velâdeti sene 1260. Tarih-i vefâtı sene 1313 fi 24 Cemâde’l âhire.”
İşte bu Sırrı Paşa da Osmanlının âlim paşalarından biridir. Hem çeşitli vilayetlerde valilik yaptı, hem de birbirinden değerli eserler kaleme aldı. Kur’an-ı Kerim’in bazı surelerini tefsir etti. “Ahsenü’l-Kasas” ismiyle Yusuf Suresi’ni açıklayan önemli bir tefsir hazırladı. Ayrıca şiirleri de olduğunu biliyoruz.
Namık Kemal’in torunu Cezmi ile Ziya Gökalp de bu hazirede yatıyor. Cağaloğlu’ndan gelip Çemberlitaş’a dönerken hazirenin çeşmeli kapısından girince meşhur şairlerimizden Muallim Naci’nin kabriyle karşılaşıyorsunuz. Aynı zamanda Sultan Abdülhamid’in kitapçılığını da yapan Muallim Naci, 12 Nisan 1893’de vefat edince aynı padişahın emriyle bu tarihi hazireye defnediliyor. Padişah, kabir ve cenaze masraflarının Hazine-i Hassadan karşılanmasını, adı geçen hazireye gömülmesini emrediyor. Ayrıca Naci’nin ailesine de yardımda bulunuyor.
Naci’nin kabir taşında kendine ait şu beyit yer alıyor:
Hakperestim, arz-ı ihlâs ettiğim dergâh bir
Bir nefes Tevhid’den ayrılmadım Allah bir.
Bu şahane beyit bir de Süleymaniye’de, Ahmed Ziyaeddin Gümüşhanevi hazretlerinin türbesinde yer alıyor. Allah, cümlemizi – bir nefes bile olsa- Tevhid’den ayırmasın. Ne zaman bu hazireye gitsem kendimi manevi bir hazinede hissederim. Şunu da esefle belirteyim ki, İstanbul’un diğer hazirelerinde olduğu gibi, bu haziredeki güzellikleri de, yerlilerden çok yabancı turistler keşfetmeye çalışıyorlar.
Vâ esefâ!
Not: 15 Temmuz 2016 hain kalkışmasında şehit olan kardeşlerimize Allah rahmet eylesin. Gazilerimize sağlık ve âfiyet nasip eylesin. Rabbim, güzel ülkemizi başta darbeciler olmak üzere bütün hainlerin şerrinden muhafaza buyursun.
Süleymaniye Kütüphanesi’ne bağışlanan hazine
04:0024/07/2022, Pazar
G: 24/07/2022, Pazar
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Hakiki mânâda sahaf kimdir sorusuna tek bir cümleyle cevap vermek gerekirse, kitabı ehline ve erbabına satmaktan hoşlanan kimse diyebiliriz. Eskiden böyle sahaflara rastlamak mümkündü ve bunların en başta gelenlerinden biri de merhum Raif Yelkenci idi. Arkadaşımız Prof. Dr. Ahmed Güner Sayar’ın “Sahhaf Raif Yelkenci” isimli kitabı okunursa, merhumun böyle özelliklerini dile getiren örneklere rastlamak mümkün olur.
Bu girizgâhtan sonra adı geçen biyografide yer alan çarpıcı bir anekdotu gerçek sahafı tarif sadedinde ben de siz değerli okuyucularıma nakledeyim:
Son devrin ünlü koleksiyonerlerinden ve kitap âşıklarından merhum Nuri Arlasez, bir gün aynı zamanda âlimler meclisi diyebileceğimiz kitapçı dükkânına gidiyor. Raif Yelkenci, Besmele’yle eline aldığı son derece nadir bulunan bir yazma Kur’an-ı Kerim’i uzatarak, “Buyurun, ziyaret edin” diyor. Bu, on altıncı yüzyılda İran’da yazıldığı tahmin edilen küçük ebatta bir Kelam-ı Kadim’dir. Nuri Arlasez, eline aldığı bu nadide Kelamullah’a bir süre büyük bir hayranlıkla baktıktan sonra masanın üstüne bırakıyor. Yılların tecrübeli sahafı ve yazma eserler uzmanı Raif Efendi, Nuri Arlasez’i yakından tanıdığı ve o anda kalbinden geçenleri tahmin ettiği için, “Bu Kelam-ı Kadimi muhakkak almalısınız!” diyor.
Gerisini Arlasez’den bizzat dinleyelim.
“Meğerse bu nefis yazma Kur’an-ı Kerim’i edinmek isteyen bir Arap emiri varmış. Ne istenirse ödemeye hazırmış. Fakat, Raif Bey merhum, ‘Müşarünileyhin parası bol, evet lakin bizim anladığımız mânâda aşkı yok. Sizin de paranız yok, ama aşkınız var. Dolayısıyla bu Kelam-ı Kadim size teveccüh ediyor’ dedi. Peki, nasıl ödeyecektim? ‘Bu meseleyi lütfen i’zam etmeyin. (kafanıza takmayın) Siz bu mübarek kitabı alıp bir an önce ortadan kaybolun. Bilahare bu meseleyi aramızda hallederiz’ dedi. Takriben bir ay kadar sonra tekrar arayıp meseleyi açtığımda ‘elinize fazla para geçtikçe, zaman zaman verebileceğiniz miktarı verirsiniz. Ne vereceğinizi bilmenize de hacet yok’ dediydi.” (B. Ayvazoğlu ‘Bir insan, Bir İrfan, Bir Özge Temaşa, Dergah)
Yine Ahmed Güner Bey’in kitabından öğrendiğimize göre, Raif Yelkenci, bu ender Kur’an-ı Kerim hakkında şu kısa bilgiyi veriyor:
“Bu, Hattat Hasan Rıza Efendi’nin yüz binlerce kopyası olan Kelam-ı Kadim’in orijinalidir. Eseri 1316 (1900)’da bir rivayete göre, 500 altın karşılığında Başmabeyinci Osman Bey yazdırmış. Ne zamandır peşindeydim. Geçenlerde nihayet ele geçirdim. Bu işte en büyük zevk nedir, bilir misiniz? Binbir zorlukla ele geçirilen bu kitapları, meraklısına, erbabına verebilmek.”
Asıl konumuz Nuri Arlasez olduğu için Raif Yelkenci merhumun böyle daha nice takdire şâyân hizmetlerini anlatacak değilim. Merak edenler. Ahmed Güner Bey’in eserini okuyabilirler.
İşte bu ünlü koleksiyonerimiz Nuri Arlasez’le arkadaşımız Beşir Ayvazoğlu’nun yaptığı ilgi çekici röportaj bir dostumuz tarafından paylaşılmış olmalı ki, benim telefonuma da geldi. Tabii ki, ben de okumuş oldum. Gördüm ki, yorum yapan arkadaşlar hem hayranlıklarını dile getiriyorlardı, hem de merhumun ismini ilk defa duyduklarını itiraf ediyorlardı. Öyleyse kültür tarihçiliğinden dem vurmak için, yüzeysel kalmamak gerektiğini bu vesileyle dile getirmiş olayım. Beşir Ayvazoğlu’nun bu zât-ı muhterem hakkında bir kitap yayımladığını da meraklı dostlarımıza duyurayım.
Nuri Arlasez merhum, bu kıymetli koleksiyonunu Süleymaniye Kütüphanesi’ne bağışlamak suretiyle, “Kimin himmeti milleti ise, o tek başına bir millettir” sözüyle dile getirilen “güzel insanlar” listesine girmiş oldu. Onu yakından tanıyanlardan biri de, Millet Kütüphanesi’nin eski müdürlerinden merhum Mehmed Serhan Tayşi ağabeyimiz idi. Kütüphane sohbetleri esnasında kendisinden Arlasez’le ilgili epeyce bilgi edinmiştim. Serhan Tayşi Bey, bunlardan bazılarına “Ali Emiri’nin İzinde” isimli hatıratında da yer verdi. Sırası gelmişken oradan da birkaç cümle nakledelim.
İyi bir kütüphaneci olduğu kadar tatlı tatlı yaptığı sohbetlerle de dostlarının gönüllerini fetheden Mehmed Serhan Tayşi Bey’den öğrendiğime göre yakın tarihimizin isimsiz ve şöhretsiz değerlerinden olan işte bu Nuri Arlasez merhum bir gün Süleymaniye Kütüphanesi’ne yolunu düşürüyor. Müdürü Muammer Bey’den yakın ilgi görünce bu gidip gelme işi daha da hızlanıyor. Serhan Bey de kendisini Muammer Bey’in takdimiyle orada tanıyor.
Nuri Bey, hayatı boyunca biriktirdiği son derece zengin koleksiyonunu Süleymaniye Kütüphanesi’ne bağışlıyor. Bağış dolayısıyla düzenlenen törene -ne yazık ki- sadece müsteşar geliyor. Halbuki Cumhurbaşkanı’nın bile gelmesi gerekirdi. Çünkü bu öyle sıradan bir bağış değildi. Kendisinin Ortaköy’de iki katlı bir evi vardı. Tarihi kıymeti haiz ne varsa yıllar boyu hep oraya doldurmuş. Nuri Bey’in yaptığı bu bağıştan sonra nasılsa Muammer Bey’le araları bozuluyor. Elinde kalan diğer kıymetli malzemeyi IRCICA’ya bağışlıyor. Bu vesileyle Ekmeleddin İhsanoğlu Bey’le tanışıyor ve aralarında samimi bir hava oluşuyor.
Yine Serhan Tayşi Bey’in naklettiğine kulak verecek olursak, Nuri Arlasez Bey, Süheyl Ünver Hoca ile hiç anlaşamıyor. Hatta kütüphaneye de ayrı ayrı günlerde geliyorlar. Biri olunca, diğeri kütüphaneye girmiyor. Serhan Bey, durumu idare ediyor, onları ayrı ayrı ağırlıyor.
Derin vukuf sahibi bir kadim eserler uzmanı olan Nuri Bey, aynı zamanda çok iyi bir sanat tarihçisiydi. Bir gün, Serhan Bey, Nuri Arlasez’le beraber Edirnekapı’daki Mihrimah Sultan Camii’ni birlikte geziyor, o geziyi bir türlü unutamadığını her seferinde itiraf ediyor. Ayrıca Fransızcası çok kuvvetli olduğu için Nuri Arlasez Bey, yurt dışından gelen misafirlere de rehberlik ediyordu.
Nuri Bey’in çok zor beğenen, son derece titiz tabiatlı biri olduğunu yine Serhan Bey’den öğreniyoruz. Bu yüzden olmalı ki, ömrü boyunca hiç evlenmedi. Hind mistisizmine karşı merakı vardı.
Büyük müfessir Elmalılı M. Hamdi Yazır’ı yakından tanıyan Nuri Bey, onunla ilgili birçok hatıra biliyordu. Kendisi şu sözü sık sık tekrarlıyormuş:
“Batı Batı diye bizi batağa götürdüler!”
Nuri Arlasez, Muammer Ülker, Süheyl Ünver ve Millet Kütüphanesi hâfız-ı kütübü Serhan Tayşi beylere -bu vesileyle- bir kere daha Allah rahmet etsin, duasında bulunuyorum.
Delâlet, dalâlet ve hidâyet
04:0031/07/2022, Pazar
G: 30/07/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Dursun Gürlek
Gazetelerde yer alan kültür ve sanat haberlerini mümkün olduğu kadarıyla takip ediyorum. Geçen gün vefat eden TRT’nin eski spikerlerinden Aytaç Kardüz ile ilgili haberi de dikkatle okudum. Hanım Efendi’yi yakından tanıyan Sayın İlber Ortaylı, Hürriyet gazetesine yaptığı açıklamada şunları söylüyor:
“Aytaç, Türkçe’ye çok dikkat ederdi. Vurgulamaları, tonlamaları doğruydu. Osmanlıca kelimeleri doğru telâffuza çok dikkat ediyordu. Aytaç, bu spiker ekolünün sonuncusudur. Aytaç’la korkarım ki, bu gelenek son temsilcilerinden birini kaybetti. Şimdi medyada Türkçe’yi yutarak konuşanlar, söylediğinden, konuştuğundan, ifâde ettiğinden çok kendi makyajına ve görünümüne dikkat eden insanlar hâkim. Bu, Türk gençliğinin de yanlış bir dil ve telâffuz duymasının nedenidir. Birçok zararı olacak. İnşâllah Aytaç’ı her zaman hatırlayacağız. Fakat bu ekolün onun ve arkadaşlarının hep aranması temenni edilmeyecek bir şey. Yerini aynı kalitede insanların doldurmasını temenni ediyorum.”
İlber Ortaylı doğru söylüyor. TRT’nin eski spikerleri Türkçe’nin doğru kullanılmasına önem veriyorlar, özellikle Osmanlıca kelimelerin telâffuzuna çok dikkat ediyorlardı. Aytaç Hanım gibi Jülide Gülizar da bu konuda aynı hassasiyete sahipti. Sadece hanım spikerler değil, erkek meslektaşları da telâffuz yahut diksiyon konusunda son derece dikkatliydi. Şimdi bakınız bu cümlede yer alan “telâffuz” kelimesinin ikinci hecesindeki “a”yı kalın bir sesle okursanız, kelime musıkisini kaybeder ve kulak tırmalayıcı olur. Bu konuda verilecek nâhoş örneklerin sayısı o kadar fazla ki, hepsini sıralamak için ayrıca bir “telâffuznâme” yazmak gerekir.
Pandemi sürecinde haber spikerlerinin yanlış kullandıkları kelimelerden biri de “vak’a” idi. Bugünlerde de aynı hatalı ifâdeye devam ediliyor, “vâkıa” diye söyleniyor. Hâlbuki, “vâkıa” olay, hadise, durum, demektir, “vak’a” ise; vukû bulan, meydana gelen, geri çevrilmesi mümkün olmayan olay, olgu, gerçi, her ne kadar gibi anlamlara gelmektedir. Bakınız Âkif merhum bir şiirinde bunu nasıl kullanmış:
“Vâkıâ hasmı da gürbüz delikanlıydı ammâ
Âsım’ın savleti kuvvet mi sorar hiç adama”
Daha neler neler… “Asgarî ücret”i, “askeri ücret” diye okuyan haber sunucularından da haberim var. Kulak tırmalayan ve bu minval üzere uzayıp giden telâffuz yanlışlarını, diksiyon fâciasını önlemenin tek yolu var, o da Osmanlı Türkçesini mükemmel şekilde öğrenmekten geçiyor. Aksi takdirde “Kâzım”a “Gazım”, “Hakkâri”ye “Haggâri” demeye devam ederiz.
Bu konu açılmışken şu hususu da belirtmek isterim. Eskiden spikerler görevlerini oturarak yaparlardı. Şimdikiler de dolaşarak, hatta şov yaparak haber sunuyorlar. Dinleyici yahut seyirci göz takibi yapmak zorunda kaldığı için kulaklara dinleme hakkını tam veremiyor.
Dil faciasına, telâffuz hatalarına, Türkçe zevksizliğine sadece sözlü basında rastlamıyoruz. Bu türlü bilgi yanlışlıklarıyla bozuk ifadelerle, üslûp derbederliğiyle kitaplarda da, gazete ve dergilerde de sık sık karşılaşıyoruz. İşte bir örnek: Cümlenin doğrusu “Seçim sath-ı mâiline girdik” olduğu halde bir köşe yazarı arkadaşımız, “Seçim sath-ı mahalline girdik” deyip duruyor. Yanlış, yanlış, yanlış…
Haydi diyelim günlük gazeteler günlük olduğu için bu türlü dil yanlışları o kadar dikkat çekmez. Peki, kitaplardaki, özellikle “mütercem” eserlerdeki Türkçe faciasına ne diyeceksiniz. Bakınız mütercem kelimesini tırnak içine aldım. Bu kelime Arap harfleriyle yazılınca “mütercim” diye de okunur ve “tercüme eden kimse” anlamına gelir. Keza “mütercem” diye de okunur ve “tercüme edilmiş” mânâsına gelir. Peki, ama “mütercim” mi yahut “mütercem” mi olduğunu nasıl anlayacağız diye sorarsanız, kelimenin siyakından ve sibakından bu kolayca anlaşılır, diye cevap verebilirim. “Siyak” ve “sibak” ne demektir, diye ikinci bir soru yöneltirseniz -biraz canım sıkılmakla beraber- “Efendi, sizin evde sözlük yok mu?” diye cevap veririm veya Osmanlıca kurslarına davet ederim.
Yanlış kullanılan kelimelere bir iki örnek daha vereceğim ama müsaadenizle önce Yahya Kemâl’den bu konuyla ilgili bir anekdot nakledeyim.
Büyük şairimiz bir gün, bir lokantaya gider. Garsona pilav getirmesini söyler. Az sonra önüne konulan tabağına kaşığını daldırır. Tam da ağzına götürürken kaşığında kıl görür. “Lâ havle” çekip kılı attıktan sonra yemeye başlar. Bir iki kaşık yedikten sonra pilavdan ikinci, hatta üçüncü kıl çıkınca şairimiz de çileden çıkar. Garsonu yanına çağırıp azarlayıcı bir üslûpla şöyle der:
-Evlâdım! Bu kılları pilavın içine niçin karıştırıyorsunuz? Ayrı bir tabakla getirin ki, biz istediğimiz kadar yiyelim!
Baştan sona imlâ hatalarıyla, cümle yanlışlarıyla dolu bir kitabın da kıllı pilavdan ne farkı vardır? Nasıl, öyle bir yemek midemizi altüst ederse, böyle bir kitap da okuma zevkimizi dumura uğratır. Yemek içmek bedenî bir ihtiyaç olduğu gibi, yanlıştan kaçınmak, hataları -hiç değilse- asgarîye indirmek de medenî bir hareket tarzıdır.
Geçenlerde Osmanlıca aslından sadeleştirilen bir eseri -konusu ilgimi çektiği için- okumaya başladım. Hay başlamaz olaydım. Daha ilk satırda “ahvâl ve şerait” sözü “ahvâl ve şeriat” olmuş. Gariban dizgici, “şart” kelimesinin “şerait” diye çoğul yapıldığını nereden bilsin. Eskiden bu türlü, hatta her türlü yanlışlıkları dikkatle ve ciddiyetle düzelten musahhihler vardı. Daha sonra “musahhih”i “düzeltmen” yaptık, o da bana ne düzeltmem diyor, biz de mecburen pirincin taşını ayıklamak zorunda kalıyoruz. Aynı kitapta, diğer bir cümle de şöyleydi: “Allah’a, yarın huzûr-u mahşerde hesap vereceksin!” Bu da yanlış bir kullanımdı. “Huzur-u mahşer” değil, “Rûz-i mahşer” olmalıydı. Yine aynı eserde “mevta”, “mefta” olmuş. “Medfun” da “meftun” diye yazılmış. Yanlış yapmaya ne çok meftunuz (!). “Tanzimat”ı, “tazminat” yapanlar olduğu gibi, “Delâlet”i, “dalâlet”e çevirenlere de rastlıyoruz. Bu da tabii ki o kişinin cehâletine “delâlet” ediyor. Bakınız divânında Fuzûlî ne güzel söylemiş.
“Ben aklımdan isterim delâlet
Aklım bana gösterir dalâlet”
Rabbim cümlemizi dalâlete düşmekten muhafaza buyursun, bidayette olduğu gibi, hidâyetten ayırmasın. Âmin!..
Mustafa kutlu kütüphanesi
Kitap muhabbeti, kütüphane aşkı bende çok erken bir tarihte başladığı için bu konuyla ilgili gazetelerde yer alan haberleri büyük bir ilgiyle okumaktan zevk alırım. Mustafa Kutlu üstadımızın adının bir kütüphaneye verilmesiyle alakalı haberi de geçen gün okuyunca bu zevki bir kere daha tattım.
Önce Yeni Şafak’la başlayalım. Birinci sayfadan anons edilen haberin giriş paragrafı şöyle:
“İstanbul’da, Başakşehir Mehmed Emin Saraç Anadolu İmam Hatip Lisesi’nde açılan kütüphaneye gazetemizin yazarı Mustafa Kutlu’nun adı verildi. Törende konuşan Milli Eğitim Bakanı Mahmut Özer, yeni kütüphanelere İhsan Fazlıoğlu, Murat Bardakçı, İlber Ortaylı gibi ‘insan hazinelerinin’ isimlerini, açılışı yapılan kütüphaneye de Mustafa Kutlu’nun adını verdiklerini söyledi.
Özer, kıymetli hocama ismini bize bağışladığı için çok teşekkür ediyorum. İnşallah bu okulda nice Kutlular yetişir’ dedi. Özer, ismini okula veren, fütüvvet ahlakına sahip nesillerin yetişmesi için son nefesine kadar insan yetiştiren, kültürün tevarüs etmesi için çırpınan Mehmed Emin Saraç’ı da rahmetle andı.”
Aynı haberi, Hürriyet de yayımladı. Ancak Milli Eğitim Bakanı’mızın rahmetle andığı ve son nefesine kadar insan yetiştiren, kültürün tevarüs etmesi için çırpınan âlim diye tavsif ettiği Emin Saraç Hoca kısmını atladı. Hâlbuki adı, Başakşehir’deki Anadolu İmam Hatip Lisesi’ne verilmişti ve Bakan Bey bunu özellikle zikretmişti. Ayrıca Emin Saraç Hoca’nın bütün ömrü kütüphanelerde, kitapların arasında geçmişti. Fatih Camii’ndeki hücresi, adeta bir dershaneye dönüşmüştü. Ben de bu selatin camiine her gidişimde muhakkak yanına uğrar, elini öper, hayır duasını alırdım. Hem büyük bir âlim, hem de hemşehrim olması dolayısıyla bunu kendime vazife telakki ederdim. Merak edenler için belirteyim. Mehmed Emin Saraç Hoca Efendi, ulema şehri Tokat’ımızın yetiştirdiği son devir âlimlerinin önemlilerinden biridir. Onun da hocası Gümülcineli Mustafa Efendi’dir ki, meslektaşları arasında “Ayaklı Kütüphane” unvanıyla muanvendir. Bir gün, Gümülcineli’nin fotoğrafını kendisine gösterdiğimde çok heyecanlanmıştı.
Sadede geleyim, Mustafa Kutlu isminin bir okulumuza verilmesi son derece isabetli olmuş. Kutlu olsun, mutlu olsun. Tanıyanların ve tabii ki okuyanların bildiği üzere Mustafa Kutlu sadece ünlü bir hikâyeci değildir, o aynı zamanda deneme ve makale konusunda da son derece yeteneklidir. Uzun yıllar hem Dergâh dergisini yönetti, hem de 8 ciltlik “Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi”ne büyük katkıda bulundu. Bu satırları kaleme almadan önce onun 8 Ekim 2014 tarihli Yeni Şafak’ta “Üniversite ve Kütüphane” başlığıyla yayımlanan yazısını bir kere daha okudum. Kutlu, iki bölümden oluşan bu yazısının birinci bölümünde üniversite kütüphanelerinin önemine vurgu yapıyor, ikinci bölümünde ise, büyük kitap âşığı M. Seyfeddin Özege’nin Erzurum Atatürk Üniversitesi’ne bağışladığı kitapların hikâyesini anlatıyor. Merhumun “Eski Harflerle Basılmış Türkçe Eserler Kataloğu” isimli çalışması, büyük boy 5 cilt halinde yayımlandı dersem kitabiyat dünyamıza ne büyük bir hizmette bulunduğu daha iyi anlaşılır.
Sözün burasında aklıma geldi. Sadece yaşayanları değil, hayatta olmayan kitap muhiplerinin isimleri de, sayıları gittikçe artan bu kütüphanelere verilmeli, vefa borcu hiç değilse böyle ödenmelidir. Kütüphaneciliği hakkıyla meslek edinen bir hayli isim olduğuna göre, bu hususta ihmalkârlık gösterilmemelidir. Hatırlayabildiklerimi belirteyim: Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nin âlim müdürleri İsmail Saib Sencer’in, Necati Lugal’in, Sadeddin Nüzhet Ergun’un, Muzaffer Gökman’ın isimleri muhakkak bazı kütüphanelere verilmelidir. Bunlardan Prof. Dr. Necati Lugal’in kerimesi -ki halen hayattadır- Mihin Lugal’in adı da böylece değerlendirilmelidir. Zaten kendisi Türk Tarih Kurumu’nun kütüphanesinde uzun yıllar yöneticilik yaptı. Bir başka hanım kütüphanecimiz Ayten Şan’ın, Mihin Lugal Hanım’la ilgili bir kitap yayımladığını da bu arada duyurmuş olayım.
Şunu da hatırlatmakta yarar var: Kütüphaneler isimlendirilirken siyasi mülahazalarla hareket edilmemeli, eş dost gözetilmemeli, denge politikasına itibar edilmemeli, iş erbabına verilmelidir. Tahir Harimi Balcıoğlu’nun “Medeniyet Tarihinde Kütüphaneler” isimli eseriyle, Prof. İsmail Erünsal’ın ilgili kitaplarından haberdar olmayanları da bu sahaya asla yanaştırmamalıdır. Çünkü kütüphanecilik ciddi iştir ve kitabı ifrat derecesinde sevmek gerekir.
Şurasını da belirtmeden geçemeyeceğim. Kütüphanelere böyle değerli isimleri vermek yetmiyor, onlar hakkında bilgi vermek, seminer vermek, kütüphane sohbetleri yapmak da önemli bir görev olarak karşımıza çıkıyor. Gerek belediyelerin gerek başka kuruluşların harıl harıl kütüphane açması elbette takdire şâyân bir durumdur. Ama dediğim gibi, bu güzelim binaları ilim, kültür ve sanat meclisleri haline getirmek lazımdır. Aksi takdirde insanlar, bilhassa öğrenciler oralara sadece çay kahve içmek, kahvaltı yapmak maksadıyla gelirlerse, raflardaki yüzlerce, binlerce kitap sadece dekoratif unsur olarak kalır ki, bu da kütüphane kavramına yabancılaşmak demektir.
Yıllarca Milli Kütüphane’nin müdürlüğünü yapan rahmetli Müjgân Cunbur, tam bir kitabiyat bilginiydi. Kitapla, kütüphaneyle yurtdışına kaçırılan eserle ilgili yayımladığı makaleler bir araya getirilse, koca koca ciltler ortaya çıkar. Keza Prof. Mükrimin Halil, Prof. Süheyl Ünver, Muallim Cevdet gibi kütüphane müdavimlerinin kitap sohbetleri tespit edilse, bu mekânlar cazibe merkezleri haline gelir. Milli Eğitim ve Kültür Bakanlığı’nın kütüphane politikası hem çok önemli, hem de uzun olduğu için onu başka bir zamana bırakalım.
Yahya Kemal’in Millet Kütüphanesi’nin kurucusu Ali Emiri Efendi için söylediği şu beyitle bitirelim:
Yekpâre nur olan bu kütüphâne-i nefîs
Yekpâre servetiydi bu âlemde kendinin.
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Yumurta ve bal ile yapılan cami
Sadece Osmanlı padişahları değil, onların anneleri, hanımları ve kızları da yaptırdıkları birbirinden güzel camilerle İstanbul’u zinetlendirdiler. Asıl İstanbul olan Suriçi’ni bir tarafa bırakacak olursak hanım sultanların inşa ettirdiği camilerin çokluğu bakımından şu bizim Üsküdar’ımız birinci sırayı alıyor.
İlgi çekici bir ifadeyle söyleyecek olursak, “Medine-i Üsküdar” daki Eski Valide, Orta Valide ve Yeni Valide camileri birer mimarlık şaheserleri olarak arz-ı endam ediyorlar. Bu ifadeyle Nurbanu Sultan’ın Mimar Sinan’a yaptırdığı Valide-i Atik Camisi, Mahpeyker Kösem Sultan’ın Çinili Camisi ve Gülnuş Emetullah Valide Sultan’ın sahildeki Valide-i Cedit Camisi kastediliyor. Belirtmeye bile gerek yok ki yine sahildeki Mihrimah Sultan Camisi ile Gülfem Hatun Camisi de hanımlar tarafından yaptırılan camiler arasında bulunuyor.
Üsküdar’da doğrudan bir hanım sultan tarafından inşa ettirilmediği halde yine bir valideye ithaf edilen başka camiler de var. Merhum tarihçimiz İbrahim Hakkı Konyalı’nın ifadesiyle Üsküdar’da Asya’nın Avrupa’ya elini uzattığı hakim ve tarihi bir tepenin, Damalı Burnu’nun üstüne tesis edilen bu mabed Ayazma Camii’dir. Hayli uzun süren restorasyonu nihayet bitti ve geçen hafta Cumhurbaşkanı’mızın da katılımıyla ibadete açıldı. (13 Ağustos 2022)
Bu camiyi Sultan Üçüncü Mustafa Hicri 1174, Miladi 1760 yılında annesi Mihrişah Emine Hatun’la büyük kardeşi şehzade Sultan’ın ruhlarını şad ettirmek için inşa ettirdi. Laleli Camii’nin yanı sıra, Kadıköy’deki İskele Camii ile Mercan’daki tarihi cami de aynı padişahındır. Bitmedi, 1766’de İstanbul’da meydana gelen korkunç depremde Fatih Camii de büyük oranda tahribata uğradı. Onu da yıktırıp tamamen yeniden tesis ettirdi. Böylece Üçüncü Mustafa, İstanbul’a 4 cami kazandırmış oldu ki padişahın dört dörtlük bir hizmetidir. Kendisi de yine Laleli Camii’nin yanı başındaki türbesinde oğlu Üçüncü Selim’le yatıyor. Mekânı cennet olsun. Söylemeden geçemeyeceğim; bu caminin tam karşısındaki tarihi kütüphanenin banisi Koca Ragıp Paşa da bu padişahın sadrıâzamıdır. O da kendi kütüphanesinin içindeki türbede mahşer sabahını bekliyor.
Ben de sizler gibi müjdeli haberi aldım. Yakında okullarımıza kültür tarihi dersleri konacak. Bu dersleri verecek öğretmenlerimizin başarılı olmaları için, bilgili ve ilgili olmaları, ayrıca dersleri İstanbul Türkçesiyle anlatmaları gerekiyor.
Sadede gelecek olursak, başta “Hadikatü’l Cevami” olmak üzer bir çok kitapta ve ansiklopedide Ayazma Camii anlatılıyor. Kitaplardan en sağlam kaynak olarak Konyalı’nın iki ciltlik “Üsküdar Tarihi”ni gösterebiliriz. Reşad Ekrem Koçu’nun “İstanbul Ansiklopedisi” ile “İstanbul Kültür ve Sanat Ansiklopedisi”nde de bu konuda ayrıntılı bilgiler veriliyor. Yalnız ikinci ansiklopedi de yer alan maddede bir kelime yanlış yazılmış. “Satır halinde sağında ve solunda birer mürekkeblik bulunan kıble kapısı…”Buradaki “mürekkeblik” kelimesi yanlıştır. Doğrusu “mükebbirlik”tir. Bazı büyük camilerde avluya bakan duvar üzerine, caminin hem içi, hem dışı görülecek şekilde yapılan, cemaatle namaz kılınırken imamın aldığı tekbirleri dışarıdakilere duyurmak için tekrar eden müezzinlerin durduğu küçük bir balkona benzeyen yer.
Ayazma Camii de diğer selatin camileri gibi bir külliyedir ve yanı başında, sıbyan mektebi, hamam, çeşme, muvakkithane bulunmaktadır. Ecdadımızın hayvan sevgisini ve merhamet duygusunu temsil eden kuş evleri de bu mabedi bir güzel süslemektedir. Kıble tarafındaki hazirede tarihi şahsiyetlerin mezarları bulunuyor. Plevne kahramanı Gazi Osman Paşa’nın kız kardeşi Şakire Hanım’ın da burada yattığını ben de yukarıda bahsettiğim kaynakların birinden öğrendim. Nitekim merhum A. Ragıp Akyavaş da, yazılarından birinde bu tarihi mabedi anlatırken diyor ki:
“Bana, bu şirin camide bir Cuma namazı kılmak nasip olmuştu. Namazdan sonra caminin etrafını gezerken mihrap tarafındaki mezarlıkta çuhadar, silahtar ve darüssaade ağası gibi sarayın fahir hizmetlerinde bulunan bazı zevatın mezarlarını görmüştüm. Bu sırada Plevne Kahramanı Gazi-i namdar Osman Paşa’nın hemşiresinin de mezarına tesadüf etmiştim.”
Şimdi sıra caminin az bilinen bir özelliğine geldi. Bu husus mabedin inşaatında kullanılan bal, yumurta ve civa ile ilgilidir.
İbrahim Hakkı Konyalı, Ayazma Camii hakkında araştırma yaparken Topkapı Sarayı Arşivi’nde kayıtlı, bu külliyenin bir inşaat defterini buluyor. Kendi ifadesiyle cami kadar değerli olan bu defterde hayli şaşırtan bilgilerin olduğunu görüyor. Eski inşa tarzı, inşa malzemeleri, sıva, süsleme usulü, eski boyaların hazırlanma şekilleri bütün ayrıntılarıyla anlatılmaktadır. Caminin arsasının bir zaman getirdiği kiralardan tutunuz, yapıda kullanılan çivi ve cama kadar her şey bu belgede kayıtlıdır.
Eskiden sıva çamurları bal, yumurta ve civa ile hazırlanıyordu. Bu caminin sıvası için 8750 yumurta, 626 okka halis bal ve 1060 kuruşluk da civa kullanılmıştı.
Ayrıca caminin iç süslemelerinde deve kuşu yumurtalarından istifade ediliyor. 19.630 kuruş karşılığında 151 deve kuşu yumurtası alındığı belirtiliyor. Bitmedi, devrin en yüksek ayarlı altını olan “Yıldız altını”da kubbe kazanlarının, minare alemlerinin ve diğer bir takım yerlerin yaldızlanmasında kullanılıyor. Gerçekten bu defter altın değerindedir ve Osmanlı’nın camiye verdiği önemi ayan beyan anlatmaktadır. Öyleyse yazımızın başlığını hafifçe değiştirelim ve “Cami inşaatında kullanılan bal, yumurta ve altın” diyelim.
Bu camiye niçin Ayazma ismi verildi sorusuna gelince, ayazma Hıristiyan Rumların şifalı olduğuna inandıkları suyun adıdır. O devirde burada böyle bir su varmış. Ayrıca kayıtlarda, bu bölgenin Bizanslılardan önce de yerleşim yeri olduğu ifade ediliyor.
İstanbul camilerinin ne güzel hikâyeleri var!
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Rıza Tevfik ve Abdülhamid’in büyüklüğü
Şu fani dünyada bizim gibi insanların mükeyyifatı da, yani keyif aldığı, zevk duyduğu konulardan biri de, demli çaylar, köpüklü kahveler eşliğinde gazete, kitap ve dergi okumaktır dersem yine bize ait bir özelliği ve güzelliği dile getirmiş olurum. Hele bu gazete ve dergi yazıları maziden kalan ve okurken “Geçmiş zaman olur ki, hayali cihan değer!” cümlesini terennüm ettiren cinsten olursa duyduğumuz haz daha da hız kazanır.
Âcizane belirtmek isterim ki, ben de yaklaşık elli yıldan beri kesip kesip biriktirdiğim metrukâtı zaman zaman okşayarak karıştırmak suretiyle aynı heyecanı duyarım. Bunların arasından ilgimi çeken bir veya daha fazla yazıyla karşılaşınca da heyecanım zirveye çıkar. Bu hâlet-i rûhiyemi yansıtan bir örnek vereyim:
Geçen gün, bir hayli teraküm etmiş olan makaleler tomarını gözden geçirirken 25 Ocak 1967 tarihli Yeni İstiklal gazetesinde yayımlanmış bir Refii Cevat Ulunay yazısına tesadüf ettim. “Tarihten Bir Yaprak” başlığını taşıyan bu yazı aslında üstadın Milliyet’teki köşesinde neşredilmiş. Yakın tarihle ilgili çok önemli bir konuyu dile getirdiği için merhum Mehmet Şevket Eygi de onu iktibas edip Yeni İstiklal’de yayımlamış.
Genç okuyucularımızın da tanımaları için belirteyim. Refii Cevat Ulunay da, edebiyat dünyamızın gözde isimlerinden Rıza Tevfik Bölükbaşı ve Refik Halit Karay gibi yüz ellilikler listesine alınmıştı. Yıllarca sürgün hayatı yaşadıktan sonra afvedilerek yurda döndü ve yazı hayatına atıldı. Milliyet’te her gün yayımladığı tarih, edebiyat ve kültür yazılarının tiryakilerinden biri de bendim.
Sadede gelecek olursak, Refii Cevat Bey, bir gün merhum Prof. Osman Turan Bey’in gazetede yayımlanan başmakalelerinden birini okuyor. Bu zatın yazıları okuyucularda ilgi uyandıracak kudrettedir, diyerek takdirini de dile getiriyor. Hocanın son yazısı, son asır tarihinin bir faslı ile ilgilidir. 1908’de memleketin mukadderatını eline alarak on senede Osmanlı İmparatorluğu’nu mahveden İttihat ve Terakki ile Sultan Abdülhamid Han’ın arasında cereyan ettiği zannedilen bazı tarihi hadiseler söz konusudur. Muhterem profesör, bu hadiselerden bahsederken İttihat ve Terakki’de bir uyanış meydana geldiğini ima etmekte ve bunun tezahürü olarak İttihatçıların Sultan Hamid’e karşı olan davranışlarından pişman olduklarını söylemektedir.
Refii Cevat Ulunay, buna şiddetle itiraz edip yanlıştır, diyor. İtihat ve Terakki memlekete yaptığı kötülükten hiçbir zaman nadim olmamıştır, diye kesin kanaatini belirtiyor. Buna göre, tertibi Sultan Hamid’e atfedilen bir 31 Mart hadisesi yoktur. 31 Mart hadisesi o sırada kasaları tamtakır olan İttihat ve Terakki’nin Yıldız Sarayı’nı yağma ederek parasızlığa bulduğu bir çaredir.
Ulunay, korkunç ifşaatı açıklamayı şöyle sürdürüyor: Saçlı Arnavutlar, Yıldız Sarayı’nı yağma ettiler. Fakat okkalı partiyi isimleri malum zevat kaldırdılar. Üniversiteye nakledilen Yıldız Kütüphanesi de, bu kütüphanenin sonraki müdürü Nureddin Kalkandelen’in babası hafız-ı kütüp Sabri Bey tarafından kurtarıldı. Kalkandelenli Sabri Bey, nazarlarında adam öldürmenin sinek kadar ehemmiyeti olmayan Arnavutların silahlarına göğsünü açarak şöyle bağırdı: “Mori! Sen Arnavut, ben Arnavut. Vur beni, gir içeri, yağma et!” Bu kahramanca direniş sonucunda tam bir ilim hazinesi olan Yıldız Kütüphanesi talan edilmekten kurtulmuş oldu. Elhamdülillah!
Biz, o zamanki yağmacıların hepsini biliriz, diyen Ulunay onlar, Yıldız Sarayı’ndan çizmelerini doldurarak çıkmışlardı, ifadesini kullanarak faciayı anlatmaya devam ediyor ve İttihat Terakki hiç nadim olur mu diye soruyor. En müsait şartlarda iktidarı eline alan, zulmün en sunturlusunu uygulayarak on yıl bu millete göz açtırmayan, meydanları darağaçlarıyla dolduran, sokaklarda alenen adam öldürten bir ihtilal komitesi hiç pişmanlık duyar mı sualiyle işin aslını anlatmaya çalışıyor.
Rıza Tevfik, kısa bir süre sonra muhaliflerin safına geçti. Edirne milletvekilliği için İttihat ve Terakkiye muhalif olarak adaylığını koyduğu zaman İttihatçılar onu öyle bir dövdüler ki, kafası, gözü kan içinde kaldı. Daha sonra bütün maişet kapıları yüzüne kapandı. Onunla Prens Abbas Halim Paşa ilgilendi.
İttihat ve Terakki, büyük şairlerden hiç birine kendini sevdiremedi. Hele, “Hân-ı Yağma” şiirinin yazılmasıyla öfkeden küplere bindiler. Rıza Tevfik, Sultan Abdülhamid için yazdığı o meşhur şiiri sürgünde kaleme aldı. O zamanlar Rıza Tevfik Sultan Hamid’in ne büyük bir padişah olduğunu çoktan anlamıştı. Vatana döndükten sonra, bu şiiri için savcılığa çağırılarak sorguya çekildi.
Süleyman Nazif’e gelince, onun da duyduğu pişmanlığı dile getiren şiiri şöyle:
Pâdişahım, gelmemişken yâde biz
İşte geldik senden istimdâde biz
Öldürürler başlasak feryâda biz
Hasret olduk eski istibdâde biz
Dembedem coşmakta fakr ü ihtiyaç
Her ocak sönmüş ve susmuş millet aç
Memleket matemde, öksüz taht ü taç
Hasret olduk eski istibdâde biz
Bunlardan başka Süleyman Nazif’in, kendisini de sorumlu tutarak, İttihat ve Terakki’ye bir hücumu daha vardır ki, o da şöyledir:
Halt edip durduk siyâset nâmına
Türk’ü mahvettik celâdet nâmına
Mülkü yıkdık aşk-ı millet nâmına
Milleti soyduk hamiyet nâmına
Üstad Refii Cevad Ulunay’ın yukarıdaki yazısında bahsettiği Rıza Tevfik’in şiirinden üç kıt’ayı daha buraya ilave edelim:
Tarihler adını andığı zaman
Sana hak verecek ey koca Sultan
Bizdik utanmadan iftira atan
Asrın en siyasi padişahına
Divâne sen değil, meğer bizmişiz
Bir çürük ipliğe hülyâ dizmişiz
Sade deli değil, edepsizmişiz
Tükürdük atalar kıblegâhına
Sonra cinsi bozuk, ahlâkı fena
Bir sürü türedi, girdi meydana
Nerden çıkdı, bunca veled-i zina
Yuf olsun bunların ham ervâhına
Yukarıda unuttuğum bir iki hususu daha hatırlatayım:
Hilmi Yücebaş tarafından hayatı kitaplaştırılan Refii Cevat Ulunay aynı zamanda Mevlevi’dir ve bu konuda kaleme aldığı yazıların sayısı hayli kabarıktır. Rıza Tevfik Bey’in Abdülhamid hakkındaki bu şiirini üstad Necip Fazıl, Büyük Doğu’da yayımladığı için mahkemelik oldu. Yıldız Kütüphanesi’ni yağmadan kurtaran Kalkandelenli Sabri Bey’le, yine bir kütüphaneci olan oğlu Nureddin Kalkandelen hakkında müstakil bir yazı hazırladığımı da bu arada belirtmiş olayım.
Böyle “pişmaniye” kaleme alan şairlerin yanı sıra nasirler de var. Sıra onlara da gelir inşallah!
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Şiirin diliyle Alparslan ve Romen Diyojen
Ahlak ve karakteri itibariyle, ilmi ve edebi seviyesi dolayısıyla, şairliği ve nüktedanlığı münasebetiyle kendisine muhabbet beslediğim kalem ve kelam erbabından biri de Tahirü’l-Mevlevi’dir. Merhumun en önemli hizmetlerinden biri de Hz. Mevlânâ’nın güzide eseri Mesnevi’yi en güzel şekilde şerh etmiş olmasıdır. Gerek Süleymaniye ve Laleli camilerinde yaptığı Mesnevi sohbetleri, gerekse bu konuda hazırladığı ciltler dolayısıyla kendisine “Şarihü’l-Mesnevi Tahirü’l-Mevlevi” unvanı verildi.
Emsali olan Osmanlı uleması ve urefası gibi o da “hezarfen” sıfatına layık bir kimseydi. Yayımladığı dini, tarihi, edebi ve tasavvufi eserler onun bu meziyetini teyit ediyor. Ayrıca binbir zahmetle çıkardığı Mahfil mecmuasıyla da ilim ve irfan dünyamıza büyük hizmette bulundu. Merhumun diğer bir hususiyeti de sohbet üstadı olmasıydı. Dostları tadına doyum olmayan sohbetlerini dinleyip “zevkyâb” ve “şevkyâb” oluyorlardı. Nitekim Mahir İz hocamız da hatıratında onu şu cümlelerle tarif ve tavsif ediyor:
“Tahirü’l-Mevlevi’nin evi mecmua-i üdeba (ediplerin toplantı meclisi) idi. Eski talebesi de sohbetine devam ederdi. Aruz’a hâkimdi. Dilerse sade Türkçe ile ve ‘milli vezin’ dedikleri parmak hesabıyla güzel şiirler yazardı. Nükte-gû, mükrim ve mültefit idi.”
Divanının yanı sıra bir de “Edebiyat Lügati” kaleme almıştı. Ayrıca, çeşitli dergilerde ve gazetelerde çok sayıda şiir yayımlardı. Kuleli Askeri Lisesi’nde ve diğer bazı eğitim kurumlarında yıllarca edebiyat hocalığı yaptı. Esefle belirtelim ki, edebi mahareti bu kadar yüksek olmasına rağmen antolojiler ve ansiklopediler onun “tahir” ismini görmezlikten geldiler. Nihat Sami Banarlı’nın “Resimli Türk Edebiyatı Tarihi”nin bir istisna teşkil ettiğini de bu arada belirtmiş olalım.
Tahirü’l-Mevlevi merhum önemli tarih vak’alarını şiir yoluyla anlatma konusunda da büyük bir maharet sahibiydi. Alparslan ile Romen Diyojen’i anlatan şiirini buna bir örnek olmak üzere kaydediyorum:
Alparslan adını taşıyan hâkan
Olmuştu İran’da ulu bir sultan
Onun buyruğuna her yer baş eğdi.
Şerefli sancağı göklere değdi.
Ordusu zaferden zafere daldı
Bağdad’ı, Hicaz’ı, Kudüs’ü aldı
Bunların hepsinde adı okundu
Bizans’a Kudüs’ün fethi dokundu
Romenos denilen Kayser davrandı
İki yüz bin kadar asker toplandı
Kayserin gözünü gaflet bürüdü
Bu korkunç orduyu çekti, sürüdü
Malazgird’e kadar yürüyen ordu
Yaktı, yıktı bütün geçtiği yurdu
Bu geçiş etrafa dehşet salmıştı.
Alparslan Hoy’dayken haber almıştı.
Vâkıa onun da askeri çoktu
Lâkin o sırada yanında yoktu
Başında on beş bin süvari vardı.
Düşman geliyordu, vakit pek dardı
On beş bin atlıyı çabucak derdi
Onlara hareket emrini verdi
O hafif süvari, o cirit atlı
Birer yıldırımdı, ziya kanatlı
“Ahlat” yanındayken bir kısmı onun
Çarpıştı öncüsü iki ordunun
Türklerin kılıcı düşmanı biçti
Dikeni çiğnedi, ileri geçti
Bizans’ın zırhları kana dalmıştı
Galebe meydanı Türk’e kalmıştı.
Kan akmasın diye nafile yere
Alparslan yolladı elçi Kayser’e
“Payitahta gidip ordum girince
Sulhü konuşuruz inceden ince”
Cevabını alıp elçisi geldi
Bu söz, Alparslan’ın bağrını deldi
Okunu, yayını kaldırdı attı
Kılıcı kınını kırdı, fırlattı
Sırtına beyaz bir elbise girdi
Ölüme giderken o kefeniydi
Sıçradı atına, döndü askere
Dedi kendisine bakan erlere
Yiğitler; bugün ben ölüm eriyim
Sultanlık bertaraf, sizden biriyim
Bildiğiniz hâkan olmuştur şimdi
Gördüğünüz gibi bir “serdengeçti”
Zırhsız, otağsız bir “dalkılıç”ım
En sağlam siperim göğsümde hıncım
Gideceğim böyle düşman üstüne
İsteyen buyursun benle düğüne
Şerefle ölecek geçsin ileri
Yaşamak dileyen çekilsin geri
Sözünü bitirdi, atını tepti
Türk’ü coşturmaya bu bir sebepti
Yüreklerde erlik odu tutuştu
On beş bin süvari hep birden coştu
O asker değildi, akar ateşti
Yanar volkan gibi düşmana aktı
Her yandan kapladı, kavurdu, yaktı
Az müddet içinde o koca ordu
Yıldırım vurgunu bir tarla oldu
Orduyla beraber bitince savaş
Eğildi öne haşmetli bir baş
Türk pâyitahtına girecek olan
Hâkan karşısında kalmıştı hayran
Evvelce olmuşken çenesi zağlı
Şimdi duruyordu elleri bağlı
Titriyordu yere dikmiş gözünü
Beklerdi hâkandan ölüm sözünü
Birkaç dakikacık bağrı üzüldü
Lâkin birden bire bağı çözüldü
Affı müjdesini ondan işitti
Yerlere kapandı, teşekkür etti.
Tahirü’l-Mevlevi’nin “Edebiyat Tarihimize Dair Manzum Bir Muhtıra” adıyla müstakil bir eser yazdığını da bu arada hatırlatmış olalım. Oradan da bir örnek verelim. Merhum, Fatih’in hocalarından Sinan Paşa’yı şöyle anlatıyor:
İstanbul kadısı Hızır Bey oğlu
Sinan Paşa açtı bir nesir yolu
Behresi varsa da nazımda, azdı
Adını yükselten nesirler yazdı
Gelinceye kadar Paşanın devri
Sade yazılırdı Türkçenin nesri
O yazdı seçili “Tazarruât”ı
Parlattı nesriyle edebiyatı
Üslubunu onun herkes beğendi
Nesrin muktedası tanındı kendi
Tazarruât’ın yok emsali hiç
Samimiyet ile sanat mümteziç
Asrında müseccâ yazdı, yazdırdı
Sonradan gelenler işi azdırdı
Paşa Fatih’in bir muallimiydi
Sonra vazifeden ihraç edildi
Kadı gönderildi Sivrihisar’a
Merkezde müderris kaldı bir ara
Sancak beyi oldu Gelibolu’nun
Sekiz yüz doksan bir vefatı onun.
Rabbim, bu güzel insanlara rahmetiyle muamele etsin
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Muhabbet fedaisi Ömer Tuğrul İnançer
Güzel insanlar kafilesinin mümtaz isimlerinden ve tarikat erbabının seçkin simalarından Ömer Tuğrul İnançer Beyefendi’nin vuslat haberini – oğlumun telefonuyla – Babaeski’de aldım ve bir anda teessür deryasına daldım. Eşim Yasemin Hanım da son derece müteessir oldu. Teessürünün tezahürü çehresinde tebellür etti. Sonra “Erişince irciî emri dedim Allah’a, eyvallah” mısraını hatırlayınca biraz olsun teselli buldum. “İnnâ lillahi ve innâ ileyhi râciûn” diyerek İstanbul’a dönüş hazırlıklarına başladım.
Cenazenin çok kalabalık olacağını tahmin ettiğim için erkenden Fatih Camii’nin yolunu tuttum. Daha sonra oğlum Mehmed de bana refakat etti. Hemen tabutun başına gidip dua etmek istiyordum ama güvenlik görevlileri caminin epeyce uzağından dolaşıp içeri girmem gerektiğini söylediler. Tam o sırada beni tanıyan bir görevlinin müsaadesiyle musalla meydanına dahil oldum. İkindi namazından sonra çok hem de çok büyük bir cemaatle cenaze namazını kıldık. Namazdan sonra İstanbul müftüsü Safi Arpaguş Hoca tezkiyesini yaptı. Arkasından Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan ölümün güzelliğini yansıtan, Tuğrul Efendi’nin faziletlerini dile getiren sözler söyledi.
Mim harfiyle başlayan kelimelerle söyleyecek olursak mütefekkir, mutasavvıf ve müellif olarak bilinen Ömer Tuğrul İnançer merhumu özellikleriyle ve hizmetleriyle anlatmaya -tabii ki - bu sütun yeterli değildir. Şu kadarını söylemek isterim ki, o tam bir Peygamber âşığı ve evliya bendesi idi. Bu iki hususiyetin dışında, zaten daha başka ne söylenirdi ki… Evet, üslubu sertti, fakat mertçe ifade edilen cümlelerden meydana geliyordu ve buna merhum üstad Necip Fazıl’ın ifadesiyle “mukaddes öfke” deniliyordu. Unutmayalım, Süleyman Nazif merhum da bu konuda “Yavaş tükürük sakal kirletir!” diyordu. Hakk’ın hatırını âli tutan Tuğrul Efendi, aynı zamanda Gönenli Mehmet Efendi gibi müjdeleyici idi. Kurtuluşa götüren yolun yegâne rehberinin Fahr-i Kâinat Efendimiz olduğunu anlatırken gönül dünyamızda sevinç rüzgârları dalgalandırıyordu. Sizin anlayacağınız nasıl konuşulacağını, kalblerin nasıl fethedileceğini çok iyi biliyordu. Mekânı cennet, makamı âli olsun. Kendisiyle son görüşmemizde naçizane kaleme aldığım bir kitabımı imzalayıp takdim etmiştim. Onun da bende imzalı kitapları bulunuyor.
Merhum ve mağfur Ömer Tuğrul İnançer, “Evliya Burcu” Bursa’da dünyaya geldi. “Fetih yâdigârı” İstanbul’da irtihal-i dar-ı beka etti. Öyleyse İsmail Hakkı Bursevi hazretleriyle ilgili bir hatırayı rahmete vesile olması dileğiyle nakledelim.
2008 yılının Ramazanıydı. Bu mübarek ayın ilk haftasında, Kubbealtı Kültür ve Sanat Akademisi’nde verilen iftara bendeniz de katılmıştım. Bir ara masadaki arkadaşlarla sohbeti koyulaştırmıştık. Nereden aklıma geldiyse, “Tuğrul İnançer Bey’i göremiyorum, acaba bu akşamki iftara gelmeyecek mi?” diye sorma gereğini duydum. Aradan beş dakika ya geçti, ya geçmedi. Tuğrul Efendi içeri girdi, gelip masamızda yer aldı. Muhabbet faslı olanca halavetiyle devam ederken, İsmail Hakkı Bursevi hazretleri hakkında şu ilgi çekici menkıbeyi anlattı:
Büyük Türk mutasavvıfı Bursalı İsmail Hakkı hazretlerinin muhterem hanımı, acaba hangimiz önce vefat edeceğiz diye merak edermiş. Bir gün kocasına, “Aman efendim, bu kadar kitap yazıyorsunuz. Bir Kelam-ı Kadim de lütfedip benim için yazsanız” diye rica eder. Efendi hazretleri “Birkaç gün odama girme de yazıvereyim” buyururlar. İki gün sonra kadıncağız merak eder. Gizlice gelip kapıyı açar. Bir de bakar ki, kırk kadar İsmail Hakkı yazı yazıyor. Büyük bir şaşkınlık yaşar. Hazret, buyurur ki, “Niçin tenbihime aykırı hareket ettin?” Hanım “Efendi, merak ettim. İki gündür bir şey yemediniz. Verilen yemeği de almadınız. Onun için geldim” diye cevap verir. Hazret buyurur ki, “Ben hayatta oldukça bu sırrı kimseye söyleme”. Kadın işte o zaman kendisinin daha sonra vefat edeceğini anlar. Gerçekten de yirmi yıldan fazla yaşar.
“Kemâlnâme-i İsmail Hakkı” adıyla kıymetli bir Bursevi biyografisi kaleme alan son devir tasavvuf tarihçilerinden Hüseyin Vassaf Efendi kitabında buna küçük bir ilavede bulunup şöyle diyor:
“İsmini bugün hatırlayamadığım bir eserinde bu hikâyeyi okumuştum. Fazla olarak orada kırk İsmail Hakkı’nın her birinin önünde birer mum görür. Hanımına, keşfin açılıyor, diye iltifatta bulunur ve yazılan şeyin tefsir olduğunu söyler. Hakikati Hazreti Allah bilir.”
O akşam, Tuğrul Efendi’den bu menkıbeyi dinleyince çok hoşuma gitti. İtiraf edeyim ki, yine de içimde bir şüphe uyandı. Kendi kendime, acaba bu menkıbe kaynaklarda yer alıyor mu, yoksa sadece dilden dile aktarılıyor mu diye düşünmeye başladım. Eve gelip de Hüseyin Vassaf Efendi’nin o muazzam eseri “Sefine-i Evliya”nın ciltlerinden birini karıştırmaya başlayınca aynı hikayecikle orada da karşılaştım. Hem tatmin oldum, hem de böyle bir tereddüde kapıldığım için kendi kendimi kınadım. İsmail Hakkı Bursevi hazretlerinin bu kerametine başka kitaplarda da yer veriliyor. Mesela Mehmed Şemseddin Efendi’nin “Yâdigâr-ı Şemsi” adlı eserinde de kaydediliyor. Hüseyin Vassaf Efendi, yukarıda adı geçen eserinde Bursevi hakkında gerekli bilgileri verdikten sonra Bursa’daki türbesi hakkında ayrıntılı bilginin “Bursa Hatırası” isimli kitabında bulunduğunu söylüyor.
Bu arada İsmail Hakkı Bursevi hazretlerinin yukarıda anlatılan kerametine hem vesile, hem şahit olan muhtereme zevcesi Ayşe Hanım’ın kabrinin de, aynı türbenin yanı başında bulunduğunu belirtmiş olalım. Kabir taşındaki yazı ise şöyle:
“Merhûme ve mağfûretün lehâ zevce-i Hakkı Efendi: Âişe Hâtun ruhuna el- Fâtiha. Sene 1160.”
Her büyük şahsiyetin olduğu gibi, Tuğrul Efendi’nin de – maalesef – vefatından sonra gıybeti yapıldı. Sosyal medyada saçma sapan sözler söyleyenlere rastlandı, ulu orta konuşanlar oldu. Ama bunlara şaşırmamak gerekir. Tarihe müracaat edince peygamberlere bile dil uzatan imansızlara, iz’ansızlara, densizlere rastlıyoruz. Büyük İslam âlimi ve ârifi Kethüdâzâde Mehmed Arif Efendi’nin menakıpnamesinde okumuştum. Bir gün Hz. Musa
Tur dağında münacaat ederken, “Ya Rabbi Halkın dilini kesemedim, ağızlarına geleni söylüyorlar” der. Allahü Teâlâ şöyle buyurur: Ya Musa! Onlar benim için de söylüyorlar. Oğlu var, kızı var, ortağı var diyorlar!..”İnancı sağlam bir er kişi olan Tuğrul İnançer’in mekânı cennet-i âlâ olsun.
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Sultan Vahidüddin’i anlamak için...
Hürriyet Gazetesi’nin Genel Yayın Yönetmeni Ahmet Hakan geçen perşembe günü köşesinde “Vahidüddin Meselesi” başlığıyla bir yazı yayımladı. Bu mesele, aradan geçen yüz yıla rağmen hâlâ “mesele” olmaya devam ettiği için, biraz da konuyla ilgili “Osmanlı tarihi”ni gözden geçirmiş olmam dolayısıyla yazıyı merakla okudum. İtiraz edeceğim bir değerlendirme değil. Durum böyle olunca, aşağıdaki satırlara haşiye, ilave ve açıklama gözüyle bakılmalıdır.
Ahmet Hakan Bey’in yazısının kısa özeti şöyle: Osmanlı tarihini değerlendirirken, siyah ve beyaz olmak üzere sadece iki rengi esas alırsak bu sağlıklı bir bakış açısı olmaz. Ayrıca bu tarz bir üslupla diğer renkleri de gücendirmiş oluruz.
Osmanlı’ya ağız dolusu küfür etmek de, toz kondurmamak da yanlıştır. Şükürler olsun ki artık bu kıskaçtan çıkıldı. Artık toplumumuz Osmanlı’ya çok daha hakkaniyetli yaklaşıyor. Marjinalin marjinali bir kesimi tabii ki dikkate almamak gerekiyor. Sultan İkinci Abdülhamid’in de böyle değerlendirilmesi icap eder dedikten sonra Hakan Bey, sözü Sultan Vahidüddin’e getiriyor ve “Vahidüddin meselesinde de gri alana doğru gideceğiz. Vahidüddin’in yanlışlarından, kusurlarından söz edilebildiği gibi, erdemlerinden, çaresizliklerinden söz edilebilecek” diyor. Ahmet Hakan yazısını şöyle bitiriyor:
“Bir hakkı da teslim edelim: Tarihi bakışımızın olumlu yönde değişiminde İlber Ortaylı hocamızın önemli bir payı olduğunu da çok sonraları daha da net fark edeceğiz.”
Hemen ilave etmek isterim ki, tarihimize bakışımızın olumlu yönde değişiminde oynadığı müspet rol itibariyle İlber Ortaylı Hocamız yalnız değil. Ondan önce de Reşad Ekrem Koçu, İbnülemin Mahmud Kemal İnal, Ziya Nur Aksun, Tarık Mümtaz Göztepe, İlhan Bardakçı, Necip Fazıl, Yılmaz Çetiner gibi isimler Vahidüddin konusunu ilmin, tarihin, insafın ışığı altında büyük oranda vuzuha kavuşturdular. Günümüzde de İlber Hoca’nın yanı sıra Murat Bardakçı da gerek “Şah Baba”sıyla, gerekse diğer bir takım yazılarıyla taşları yerinden oynatmayı, yakın tarihimizin gerçeklerini art arda ortaya çıkarmayı sürdürüyor.
Şimdi müsaadenizle yukarıdaki isimlerle ve onların Vahidüddin değerlendirmeleriyle ilgili birkaç cümle söylemek istiyorum:
Başta “İstanbul Ansiklopedisi” olmak üzere birçok değerli esere imza atan, aynı zamanda tarih hocası olarak da görev yapan Reşad Ekrem Koçu, “Osmanlı Padişahları” isimli kitabında “Karabahtlı Padişah” diye tavsif ettiği Sultan Vahidüddin’in hatalarına ve yanlışlarına da temas ettikten sonra onun ne kadar dürüst ve asil bir insan olduğunu ispat sadedinde şu cümleleri kuruyor:
“Ayrıldığı sırada İstanbul işgal altındaydı. Topkapı Sarayı’nda dünyanın en zengin mücevher hazinelerinden biri yatıyordu. O hazinenin muhafızları, kalben olmasa dahi resmen Altıncı Sultan Mehmed Vahidüddin’in bendegânı idiler. Memleketini terke karar vermiş olan bu hükümdar için o azametli hazineden kendisini, evladını ve ahfadını (torunlarını) gideceği yerde -hatta sefihane yaşasalar dahi- en cömertçe biçilecek ömürlerini refah içinde geçirtecek mücevherat kaldırabilirdi. Altıncı Sultan Mehmed, bu alçaklığı yapmadı. İstanbul’dan iktidarı kaybetmiş bir türedi gibi değil, çok büyük bir Türk hanedanının son imparatoru olarak ayrıldı.
Altıncı Sultan Mehmed Vahidüddin için söylenecek son söz İslâm’ın asalet şiarına uyarak, ‘Ölülerimizi hayırla analım’ demektir.”
İbnülemin de, “Osmanlı Devrinde Son Sadrıazamlar” isimli son derece kıymetli eserinde, bu padişahı, aynı insaf ölçüleri içinde, bilgilerin ve belgelerin ışığı altında anlatıyor. Hem eksilerine, hem artılarına yer veriyor. Lütfi Simavi, Ali Fuad Türkgeldi ve Tevfik Paşa gibi padişaha en yakın simalardan yola çıkarak “Sultan Mehmed Vahidüddin’e Dair” gerçekleri dile getiriyor.
Üstad, “El mukadder, lâ-yetegayyer”. Yani “Takdir değişmez” cümlesiyle yazısını bitiriyor.
Unutmayalım. Son Sadrıazamlar” da dâhil, İbnülemin Mahmud Kemal Bey’in bütün büyük eserlerini Milli Eğitim Bakanlığı yayımladı. Milli Eğitim Bakanı da Hasan Âli Yücel’di.
Ziya Nur Aksun’a gelince, o da gerek “Osmanlı Tarihi”nin altıncı cildinde, gerekse Şehbenderzade Filibeli Ahmet Hilmi’nin “İslam Tarihi”ne yaptığı hayli uzun zeylde padişahları, başka tarihi eserlerde pek temas edilmeyen yönleriyle, gerçek kimlikleriyle anlatıyor. Okumak lazım. Ama lütfen Ziya Nur’u, Rıza Nur’la karıştırmayalım. Halt edenleri (karıştıranları) gördüğüm için böyle bir ikazda bulunma ihtiyacı duydum.
Sultan Vahidüddin’in gurbet hayatında ölene kadar yanından ayrılmayan Tarık Mümtaz Göztepe’nin iki cilt halinde neşrettiği eserlerde de, mağdur hükümdarın hayatı en ayrıntılı safhalarıyla anlatılıyor: “Osmanoğullarının Son Padişahı Vahidüddin Mütareke Gayyasında”, “Osmanoğullarının Son Padişahı Vahidüddin Gurbet Cehenneminde” isimlerini taşıyan bu kitaplarda da tarihi hakikatlere ışık tutuluyor.
Gazeteci Yılmaz Çetiner’in “Son Padişah Vahidüddin” adıyla kaleme aldığı ve Milliyet Yayınları arasında neşredilen kitap da bu konuyu ayrıntılarıyla inceliyor. 378 sayfalık bu eserinde Yılmaz Çetiner de hem Tarık Mümtaz Göztepe’den, hem Refi Cevad Ulunay’dan istifade ettiğini belirtiyor.
Necip Fazıl’ın “Vatan Haini Değil, Büyük Vatan Dostu” sloganıyla kaleme aldığı “Vahidüddin” kitabı yayınlandığında fırtınalar kopmuş ve üstad mahkemelik olmuştu. Bazı okuyucularımız Necip Fazıl tarihçi değildi diyerek itirazda bulunabilirler, nitekim bulunanlar da olmuştur. Buna en kısa cevabı “Evet, üstad tarihçi değildi ama Müslüman ferasetiyle ve keskin zekâsıyla kimin ne olduğunu gayet iyi biliyordu. Bu konuda eksik kalmaması için Nihal Atsız’ın da Osmanlı padişahlarını doğru anlattığını hatırlatmış olalım.
Bu yazıya şunu da ekleyeyim. Geçen gün Sultan Vahidüddin’le ilgili kitapları elden geçirirken, birinin arasından bu padişahla ilgili koca bir gazete sayfası çıktı. Bu sayfa Murat Bardakçı Bey’in 12 Mayıs 1996 tarihli Hürriyet’te yayımladığı yazılarından oluşuyordu. İktibas niyetiyle şu satırları oradan naklediyorum:
Padişah diyor ki:
“Mütareke senelerinde ortaya çıkan facialara ve olaylara karşı gerçi kalkan olamadım ise de, paratoner vazifesi gördüm. Ve öyle zannediyorum ki, bütün musibetleri üzerime çektim. Kendimi feda ederek vatanı kurtarmaya çalıştım.”
Doğrudur!.. Mekânın cennet olsun ey kendini feda eden son hükümdar
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Sabiha Zekeriya Sertel’in son duası
Bir Müslümanın hayatında duanın ne kadar önemli olduğu başta Kur’an-ı Kerim olmak üzere hadis kitaplarında ve dini eserlerin birçoğunda belirtiliyor. Bundan dolayı dua kitapları büyük rağbet görüyor. Gerçekten de samimi bir dille ve gözyaşı dökerek yapılan dua sahibine huzur veriyor.
Duanın manevi gücüne diğer dinlere mensup bazı ilim adamları da inanıyorlar ve sırf bu konuyla ilgili eserler kaleme alıyorlar. Rus romancı Tolstoy’u ve Fransız Alexis Carrel’i buna iki örnek verebiliriz. Mütedeyyin bazı tıp bilginleri de aynı gerçeği dile getiriyorlar. Meşhur Mazhar Osman Bey de bu kanaatte olan önemli doktorlarımızdan biridir. Ünlü şairlerimizden birçoğunun da duayı konu alan güzel şiirleri bulunuyor. Bazı meşhur İslam hükümdarlarının savaş öncesi yaptıkları içli dualar ise tarihin altın sayfalarını süslüyor. Melikşah ile Murad Hüdavendigâr’ı bu gruba dahil edebiliriz.
Geçen gün, Ağustos 1981 tarihli Tarih ve Edebiyat mecmuasını gözden geçirirken beni şaşırtan bir yazıyla karşılaştım. “Sabiha Zekeriya Sertel’in Son Duası” başlıklı yazı derginin genel yayın müdürü Şevket Rado’nun dikkatini çekmiş olmalı ki, baş tarafına bir açıklama koyarak iktibas etmiş. Önemine binaen ben de açıklamasıyla size nakledeyim.
Şöyle ki:
“1919 yılının haziran ayındayız. İtilaf devletleri İstanbul’u işgal etmişler. Yunanlılar İzmir’e çıkmış. Mustafa Kemal Anadolu’ya geçmiş. İnsanlar ne yapacaklarını şaşırmışlar. Halide Edip, Sultanahmet mitingini yapmış. Toplanan yüz bine yakın Türk’e ‘Vatanımızı kurtaralım!’ diye haykırıyor. Arkasından Üsküdar mitingi yapılıyor. Koskoca bir imparatorluk çökmek üzere. Aydınların çoğu kurtuluştan ümitlerini kesmiş. Allah’a sığınmaktan başka çare göremiyorlar. İşte memleketin bu devresinde orta tahsilini Selanik’te Amerikan Kolejinde yapmış ve genç gazeteci M. Zekeriya ile evlenerek ‘Sabiha Zekeriya’ adını almış olan bir genç kız, o zaman çıkmakta olan ‘Büyük Mecmua’ya bir yazı yazıyor. Bu yazının adı ‘Son Dua’dır ve aşağıda görüleceği gibi dini duyguları son derece derin ve halifeye çok bağlı bir kalemin mahsulüdür. Başka hiçbir çare göremediği için Allah’tan medet uman bu yazar, sonradan Allah fikrinden uzak, materyalist ve Marksist düşünceleri ile tanınan ve memleket dışında gözlerini dünyaya kapamış olan ünlü yazar Sabiha Zekeriya Sertel’dir.
Aydınlarımızın 1919 yılındaki çaresizlikleri karşısında memleketi kurtarmak üzere Anadolu’ya geçen Mustafa Kemal’in azimli davranışını belirtmesi bakımından dikkate değer bulduğumuz bu ‘Dua’yı aynen sütunlarımıza alıyoruz.
“Allah’ım!
Ak saçlı ihtiyarlar, bağrı yanık analar, gönlü yaralanmış yetimler, bütün Türk ve Müslüman kulların hep birden duaya geldik. Sesimiz sana, minareler memleketinin bütün Müslüman dünyasına ses veren mabetlerinden yükseliyor. Kalbimizi sana açtık. Gözlerimizde senin nurun, kalbimizde senin vecdin, ruhumuzda senin aşkın var. Mabetlerinde ağlayan, surların üzerinde feryad eden, bütün Müslüman iklimlerinde matem tutan yeisli Türk sadasını işiten Tanrım! Bizi de dinle, ruhumuzdan kopan feryatlara acı ve bizi koru Allah’ım! Günahlarımıza tövbeler ederek, şehitlerimizin ruhlarındaki kudsiyete sığınarak sana secde ediyoruz!
Müslüman ruhunu temsil eden camilerine haç diktirme Allah’ım! Yedi yüz seneden beri minarelerinde okunan ezan sesine bizi hasret etme Allah’ım! Topraklar altında millet için ölen şehitlerini mezarlarında ağlatma yâ Râbbi! Babaları için ağlayan bir milyon yetimin hıçkırıklarını işit, bizi o şehitlerin ruhu hürmetine siyanet eyle yâ Râbbi! Yedi yüz seneden beri denizlerin hâkimi Şârk’ın hükümranı olduk, bizi düşmanlarımıza esir eyleme yâ Râbbi!
Şark’ın üstünde dalgalanan matem sancağı, bütün esir olan Müslüman dünyasının matemini ilan ediyor. İşte biz bugün, o siyah bayrağın altında ruhumuzdan taşan hıçkırıklar arasında sana yalvarıyoruz Allah’ım!
Asırlarca hükümran olan Türk’ün bugün bütün milletlerin tel’in edeceği bir zulüm ile mukaddesatı, istiklali, hayatı, her şeyi mahvoluyor. Adalet namı altında yalancı vaatlerle tâ ciğerine saplanan hançer Kurun-ı Vusta’nın (orta çağın) hâlâ dimağlarında bıraktığı o alçak siyasetin hançeri; hükümran olmak, ekalliyetleri esir etmek! Hatta biz Müslümanlar, ekseriyet olduğumuz halde esir ediliyoruz. İşte dostlarımızın âdilane (!) siyaseti… Kahrolsun bu adalet!
Allah’ım, biz senin adaletine sığındık. Hükümetlerin adaletini, milletlerin adalet sesi henüz doğmadı. Bizim her adaletin fevkinde, her kavmin üstünde en büyük kuvvetimiz olan Allah’ım, seksen milyon Türk’ün kalbinde senin vecdin, senin aşkın var. Ve biz bu aşk ile Türk’ün hakkını bütün cihana, bütün cihanın milletlerine bağıracak ve anlatacağız. Türkler ancak Türk sultanının, halifesinin hükmünde yaşar. Ve biz hürriyetimiz için, seksen milyon Türk, genç ihtiyar, kadın, çocuk, sesimizi işittirinceye kadar, hakkımızı tanıtıncaya kadar bağıracağız. Cihadımıza sen zahîr ol yâ Râbbi!
Sesini sana, ilahi mabetlerinden tekbirlerle, tehlillerle yükselten Türk’ün sesini işit ve bizi kurtar Allah’ım! Huzurunda diz çöktük. Sana bütün vicdanımızla, bütün imanımızla yalvarıyoruz. İmdat dileyen yaşlı gözlerimiz, merhametine sığınan matemli kalblerimiz, hicran dolu ruhumuzla sana ibadet ediyor ve yalvarıyoruz.
Hükümran olduğumuz topraklarda bizi süründürme Allah’ım! Camilerimizde yanan din ve iman kandillerini söndürme Allah’ım! Yüz milyon Müslümanın halifesi, Hz. Peygamberin vekilini zalimlere esir etme yâ Rabbi!
Fatihlerin, büyük hakanların şan ve şeref ülkesinden, Türklerin mukaddes yurdundan hilalini eksik etme Allah’ım! Düşmanlara Hakk’ın kuvvetini tanıt ve bizi kurtar Allah’ım!. (Büyük Mecmua, Nr. 9, 5 Haziran 1335/1919 s.134)”
Bu mensur duayı, Arif Nihat Asya merhumun şu manzum duasıyla bitirelim:
Bize güç ver, cihad meydanını
Pehlivansız bırakma Allah’ım
Bizi sen sevgisiz, susuz, havasız
Ve vatansız bırakma Allah’ım!
Müslümanlıkla yoğrulan yurdu
Müslümansız bırakma Allah’ım!
Âmin yâ Muîn…
Yeni Şafak · DURSUN GÜRLEK - Hurda deyip geçmeyelim
Televizyon ekranlarında ahkam kesenlerin, kürsülerde nutuk atanların, salonlarda konferans verenlerin, gazete sütunlarında fikir beyan edenlerin, sözde tarih ve kültür sohbetleri düzenleyenlerin güzel Türkçemizi “güzel” kullanamadıkları erbabınca biliniyor. İsterseniz örnek vermeye bu giriş paragrafında kullandığım “erbabınca” kelimesiyle başlayalım.
Aslı Arapça olan bu kelimenin tekili “rabb” olup “sahip” anlamına gelmektedir. Çoğulu ise -bilindiği üzere- “erbab”dır. Ayrıca bir işten iyi anlayan; becerikli, usta, maharetli gibi mânâları da ihtiva etmektedir. Mesela, “erbâb-ı mesâlih” iş sahipleri, iş takip edenler; “erbâb-ı nücum” müneccimler, astrologlar; “erbâb-ı seyf” kılıç sahipleri yani askerler; “erbâb-ı vezaif” bir vakıfta gelirden maaş almaya hakkı olan kimseler; “erbâb-ı zâhir” sadece dış yüzü görenler, dinin sadece şeklinde kalan kimseler demektir.
Bunu, “erbâb-ı dil” “erbâb-ı fen”, “erbâb-ı kemal” diye daha bir hayli uzatabiliriz. Bakınız Ziya Paşa ne güzel söylüyor: “Erbâb-ı kemâli çekemez nâkıs olanlar / Rencîde olur dîde-i huffâş ziyâdan.” Öyleyse zaten çoğul olan “erbâb” kelimesini ikinci bir defa çoğul yapıp “erbapları” diye kullanmak yanlıştır. Ne demek istediğimi “erbâb-ı ilim” pek iyi anlamıştır, itiraz geçersizdir.
Sayın Cumhurbaşkanımız, geçenlerde bir konuşmasında “Bunu mâşeri vicdan kabul etmez!” diye bir cümle kullandı. Ertesi gün, hanım spikerlerden biri televizyonda aynı cümleyi “Bunu mahşeri vicdan kabul etmez!” şeklinde yanlış nakletti.
Yine “erbabınca” bilindiği üzere, “mâ’şeri” “ayın” harfiyle yazılıyor ve topluluğa ait, ortaklaşa, kolektif, birlikte yaşayan insanların oluşturduğu topluluk gibi anlamlara geliyor. Mahşeri kelimesi ise de mahşer günündeki kalabalıktan kinaye, büyük çoğunluk kastediliyor. Bakınız Mehmet Akif merhum kelimeyi ne kadar yerinde kullanıyor. “Eski dünyâ, yeni dünyâ, akvâm-ı beşer / Kaynıyor kum gibi… Mahşer mi, hakikat mahşer.”
Bazı anlı şanlı köşe yazarlarının bile sık sık yanlış olarak kullandıkları bir cümle var ki, o da “Efradına câmi, ağyarına mâni” sözüdür. Öyleyse doğrusunu şöyle yazalım: “Efrâdını câmi, ağyarını mâni” Aynı özelliği taşıyanların hepsini içine alan, taşımayanları dışarıda bırakan demektir ki, bu da bir bakıma tarifin tarifi anlamına gelir. Evet, tarifin de tarifi olur. Arif olana gelince, ona tarif etmek bile gereksizdir.
Yanlışlıklar komedyası devam ediyor. Geçenlerde ünlü bir akademisyenimizin televizyonda yaptığı konuşma sırasında – hem de birkaç defa – “sükut-u hayal” dediğini duyunca doğrusu ben de “sukût-u hayâl”e uğradım. Efendim, bilenler bilir. Bilmeyenlere de kısaca anlatayım. Birbirine çok benzeyen bu iki kelime, birbirine benzeyenleri tefrik edemeyen “cühela” tarafından “takdim-tehir” yapılarak kullanılıyor. Önce “sükut”tan başlayalım. Arap alfabesinde sin, kef, vav, te harfleriyle yazılan bu kelime susmayı, konuşmamayı, sessizliği ifade ediyor. “Sükûtî” ve “sükûtîlik” diye de kullanılıyor. “Sükut”, ikrardan gelir” demek konuşulanı, söyleneni kabul etmektir. Buna göre, “Sükut-u hayale uğradım” diyen bir kimse hayal suskunluğu yaşadığını dile getirmiş oluyor ki, bu da Osmanlı Türkçesine – az da olsa- vakıf olmayanların hatalı bir telaffuzu olarak kulağı incitiyor.
Gelelim “sukût”a, bu kelime de, yine Arap alfabesinde sin, kaf, vav, tın harfleriyle belirtiliyor ve düşme, yukarıdan aşağıya inme anlamına geliyor. Ayrıca, seviye kaybetme olarak da ifade ediliyor. Tıp literatüründe ise, iç organlar kastedilerek yerinden aşağıya kayma, sarkma şeklinde dillendiriliyor. Yazılmayan, atılan, eksik kalan cümleleri, kelimeleri, hatta noktaları kastederek de - erbâb-ı dikkatçe- bu ifade kullanılıyor. Fuzuli söz söylemeyen Fuzuli’nin meşhur beytini de buna hoş bir örnek olarak hemen kaydedelim. “Gâh bir harf sukûtuyle kılar “nadir” “nar” / Gâh bir nokta kusuruyla “gözü” “kör” eyler.” “Bed - tahrir” denilen o cahil yazıcının “nadir”i nasıl “nâr” yaptığını, “gözü” de yine nasıl “kör” ettiğini burada anlatmak uzun süreceğinden, daha doğrusu sütunumuzun sınırını zorlayacağından vazgeçiyorum ve izahını edebiyatçılara bırakıyorum. Şu kadarını belirtmek isterim ki, sukût-u hayâl yaşamak istemeyenlerin yalan yanlış ifadeleri bırakıp “sükut” etmeleri gerekiyor. Unutmayalım, söz gümüşse, sükut altındır. Ama tabii ki, Nasreddin Hoca’nın hindisi gibi susmak bu kapsam alanına girmiyor.
Yaptığı herhangi bir işle, ortaya koyduğu önemli bir eserle övünmek yahut alıcısına güven vermek için, “Bizde hile hurda yoktur!” diyen adam da – maalasef- yanlışa düşüyor. Zaten dikkat edilirse “hile” ile “hurda” arasında bir benzerliğin olmadığı anlaşılır. Bu cümledeki ikinci kelime, “hurda” değil, “hud’a”dır. Bu da Arap alfabesinde noktalı ha, yani “hı”, ayrıca dal, ayın harfleriyle yazılıyor ve hile, düzen, oyun anlamına geliyor. Bakınız Türk edebiyatının en usta kalemlerinden Cenap Şahabeddin, buna nasıl bir örnek veriyor: “İngiliz diplomasisi ne söylese hilâf-ı hakikat, ne yapsa hud’adır.”
İsterseniz biraz da “hurda”dan söz edelim. Farsçadan gelen ve “hurde” şeklinde de yazılan bu kelime tam bir mânâ zengini olarak karşımıza çıkıyor. İlk etapta, ufak, küçük, döküntü, kırıntı diye bize kendini tanıtıyor. Biz de pek kâle almayıp dudak büküyoruz. Ancak bu kelimenin sonuna başka bir kelime eklenince değer yükselmesi oluyor. Mesela “hurde bîn” gözle görülmeyen ufak şeyleri gösteren alete bu isim veriliyor ki, bir adı da mikroskoptur. Tarikatlarda uyulması gereken usul ve âdâb da “hurde-i tarîk” diye ifade ediliyor. İnceliklerden, ince şeylerden anlayan insanlar da “hurde-şinas” diye tesmiye ediliyor. Ufak tefek şeyler satan kimseye yani çerçiye de “hurde-fürûş” unvanı veriliyor. Kırıntı, döküntü toplayan fakir adam da “hurde-çin” olarak vasıflandırılıyor.
Bazı ünlü yazarlarımızın bu iki kelimeyi kitaplarına isim olarak seçtiklerini biliyor muydunuz? “Muallim Naci’nin 1302’de Mihran Matbaası’nda basılan kitabının “Hurdefüruş” adını taşıdığından haberiniz var mıydı? Şemseddin Sami’nin yine 1302’de aynı matbaada tab’ edilen eserine “Hurdeçîn” adını verdiğini duymuş muydunuz?
“Hurdeçin”den kısa, fakat anlamlı bir “hurde” ile bu bahsi bitirelim:
İbn-i Sina diyor ki:
Yerden göğe kadar, kâinatın bütün müşkillerini hallettim. Bana kurulan bu kadar hile ve tezvir tuzağından kurtuldum. Her meseleyi hallettim. Lakin ecel meselesini çözemedim!
Hurda deyip geçmeyin. Aradığınız belki burdadır
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Kitapları süsleyen takrizler
İslam tarihiyle ilgili olarak kaleme alınan eserlerin sadece isimlerini ve müelliflerini sıralasak o bile kocaman bir cilt olur. Bu sahanın en önemli kitaplarını ise Efendimiz’in hayatını ve nübüvvetini anlatan eserler teşkil ediyor. Bilindiği üzere bunlara “siyer” deniliyor. Sahabe efendilerimiz hakkındaki müellefat ise önem itibariyle ikinci sırayı alıyor. Bütün peygamberlerle beraber halifelerden, devlet başkanlarından söz eden İslam tarihleri de vardır ki, merhum Ahmet Cevdet Paşa’nın “Kısâs-ı Enbiyâ ve Tevârih-i Hulefâ” isimli iki ciltlik şaheseri buna en mükemmel bir örnektir. Cevdet Paşa müverrihliğinin yanı sıra şahane bir üslubun da sahibi olduğu için, Kısas-ı Enbiya kütüphanelerimizin baş köşesini işgal ediyor ve yazıldığı tarihten bugüne kadar büyük bir zevkle ve şevkle okunuyor.
Sırf Peygamber Efendimiz’in hayatıyla ve Asr-ı Saâdet’le alakalı olarak telif edilen ve ulemanın takdirine mazhar olan bunca külliyattan biri de merhum Mevlânâ Şibli Numani’nin “Asr-ı Saadet - Peygamberimiz’in Tebligat ve Talimatı” isimli çalışmasıdır. Beş ciltlik bu eseri ben ta İmam Hatip Okulu öğrencisiyken satın almıştım. O gün, bugün kütüphanemi süsleyen kitabı Haydarâbad Üniversitesi’nin profesörlerinden Ali Genceli Urduca’dan Türkçe’ye çevirmiş, Eşref Edip Bey de yayına hazırlamış.
Eserin baş tarafında yer alan takdim ve takriz yazıları da büyük bir önem arzediyor. Eşref Edib’in takdim yazısı zevkle okunduğu gibi takrizler de dikkati çekiyor. Eskilerin devam ettirdiği güzel bir geleneği de, değerli kitaplarda yer alan bu takriz yazıları teşkil ediyordu. Bilindiği üzere takriz yazarın isteği üzerine tanınmış biri tarafından yazılıp eserin başına konan takdim yazısıdır. Artık günümüzde kimse, kimsenin kitabına takriz yazmıyor. Herkes kendi kitabını yine kendisi överek garabet nümûneleri sergiliyor.
Bu külliyat “Asr-ı Saadet: İslam Tarihi” unvanıyla ve eski harflerle ülkemizde ilk defa yayımlanınca büyük bir heyecanla karşılandı, ulemamızın yüksek takdirlerine mazhar oldu. İzmirli İsmail Hakkı, Veled Çelebi, Kâzım Nami ve Hakkı Süha Gezgin gibi zatlar takdir duygularını dile getiren takrizler yazdılar.
Üstad, İzmirli İsmail Hakkı Bey’in takrizi şöyle:
“İslam Akademisi tarafından hazırlanıp Reis-i Muhakkıkin-i Ulemadan Mevlânâ Şibli Hazretleri tarafından kaleme alınan Asr-ı Saadet - İslam Tarihi’nin yayımlanan ciltlerini, baştan başa ve seve seve okudum. Mukaddime, müellifin hemen her asırda erbabı çok olmayan, hususiyle zamanımızda pek nadir olan uzun bir sa’y ve tetebbu neticesinde elde edilebilen nakd-i rical, usul-i hadis gibi âli bir ilimde mütebahhir, yed-i tûlâ sahibi olduğunu açık bir surette ilan ediyor. İslam irfan âlemine hediye edilen bu muazzam eser kıymetli, pek kıymetlidir. Mesela müellifin Bedir muharebesindeki mucize hakkında tetkikatı akıllara hayret verecek derecede ilmidir.”
Üstad Hakkı Süha Gezgin de şöyle diyor:
“Asr-ı Saadet adlı bu muazzam eser, ‘tahkik’in emrettiği bütün yollardan geçmiş. Bence en büyük meziyetlerinden biri de, muasır nesle hurafelerden kurtulmuş, ilmi bir görüşle ve usuli bir düşünüşle meydana getirilmiş bir hakikat kürsüsü olduğudur. Büyük bir âbide karşısındayım. Onun temâşâsından aldığım zevkin omuzlarıma yüklediği büyük bir minnetle kalbim çarpıyor. Bu sözlerim o çarpıntının pek samimi eserlerinden başka bir şey değildir.”
Yüksek ilmi seviyesiyle ve tabii ki İstanbul efendiliğiyle tanınan eski İstanbul müftülerinden Abdurrahman Şeref Güzelyazıcı, hakikaten şerefli bir güzel yazıcıydı. O da adı geçen külliyatın Ömer Rıza Doğrul tercümesine yazdığı takdire ve tahsine şâyân takrizinde şu güzel sözleri söylüyor:
“Vaktiyle, Hint ulemasından Mevlânâ Şibli tarafından kaleme alınıp tilmizlerinden Süleyman en- Nedvî’nin himmetiyle tamamlanan ve Ömer Rıza’nın kalemiyle Türkçe’ye çevrilen ‘Asr-ı Saadet - Peygamberimiz’in Sireti’ adlı eseri mütalaa etmiştim. Üslup berraklığı ve kaynak sağlamlığı ile mümtaz; asrımızın kulağına yatkın bu kıymetli eserden İslam adına gurur duymuştum. Lakin eserin eski harflerle basılmış olması ve günümüzün dil sadeliğine uzakça bulunuşu bakımından ondan faydalanmak belirli bir seviyenin nasibi oluyordu. Onun yeni harflere ve sade bir dile çevrilmesi de haylice müşkil idi. Bu zorluğu, maddi ve manevi ağırlığı ile omuzuna alan kıymetli kitapçılarımızdan Halil Eser ortaya atıldı. Eserin daktilo edilmiş birinci cildini şöylece gözden geçirdim. İstifade sahasının genişliği karşısında sevindim ve ‘Allah’ıma hamdü sena ettim.
Edebiyyât ile târih-u siyer
Zinet-i ehl-i edeptir yekser
hükmüne göre edebiyat, tarih, siyer edep ehlinin baştan aşağı zinetidir. Bilhassa Resul-i Ekrem Sallallahü Aleyhi ve Sellem Efendimiz Hazretleri’nin sîreti, kemale ermenin en kestirme ve ihtişamlı yoludur.
Güneş manzumesinin etrafında pervaneler gibi mübarek ve cihan şümul, büyük, eşsiz Mürşid’in sîreti, muazzam bir hilkat ve hakikat edebiyatı meydana getirmiştir. Onun sîretine, ilahi âlemlerin bütün sırları; Hak yolcusu olmanın en ulvi ve değişmez metodları gizlidir. Onun ahlak gölgesi, Kur’an akışları içinde Kıyamet gününe uyanacak bir fazilet parıltısıdır.
Ahlakı, Kur’an olan; yüksek ahlakı kemale erdirmek için umumi irşad vazife ve selahiyeti ile gönderilen Resul-i Ekrem Efendimiz’in Muhammedi kıymeti ancak Hak mizanıyla değerlendirilebilir.
İşte o yüksek sîretin zaman aynasında parlayan muhteşem örneği Şibli merhumun eserinde göründü. Bu eser Muhammedi bir ziyafet sofrasıdır. İz’an, iman, vicdan, gönül sahipleri buraya davetlidir.
Yücelmek, ilahi neşelere yolcu olmaktır. Yolculukta ‘binek’ ve ‘azık’ başlıca ihtiyaçtır. Akıl ve gönül bineğine atlayıp iman yolunda Kur’anın ulvi, lezzetli hakikat lokmalarıyla beslenerek ebedi saadetlere kavuşma emelinde olanlar Asr-ı Saadet ziyafetine buyursunlar. O zaman anlaşılacaktır ki, fani emeller hazan yapraklarından, dünya lezzeti keçiboynuzundan farksızdır. Hayat bir fırsat ve ganimettir. Bu fırsatı kaçırmamak ve bu ganimeti iyi kullanmak aklın ilk ve son gün arasındaki biricik vazifesidir.
Büyük insanları örnek tutmak, kemal mertebesine ulaşmanın fiili şartıdır. Hilkatin bir numaralı kemal örneği ise -Hakkın ve ilim ehlinin şehadeti ile- son Peygamber Hazreti M….. Sallallahü Aleyhi ve Sellem olduğu şüphesizdir. O’nun sîreti, cihan hikmeti, ebediyet nimetidir.
Her bir kemâle lâhık olur, gerçi bir zevâl
Sen bir kemâle er ki, zevâli bulunmaya
Bu mühim esere hizmeti geçenlerden ve rağbet göstereceklerden Allah razı olsun”
İşte takriz bu şekilde yazılır, düzgün ifadeler böylece zihinlere kazılır.
Takriz geleneğini ihya etmek dileğiyle...
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Millet Kütüphanesi ve Diyarbakırlı Ali Emiri Efendi
Haberlerden öğrendiğimize, gazetelerden okuduğumuza göre millet kütüphanelerinin sayısı gittikçe artıyor. Birbirini takiben, birbirinden güzel kütüphaneler açılıyor. Tabii ki bu gelişmelerden dolayı bizim de içimiz açılıyor. Son olarak, bir millet kütüphanesinin daha Cumhurbaşkanımız tarafından Diyarbakır’ın Kayapınar ilçesinde açılacağını haber aldım.
Bu haberi okuyunca aklıma büyük kitabiyat bilginimiz Ali Emiri Efendi ve kütüphanesi geldi. Evet, ilk “Millet Kütüphanesi”ni yine bir Diyarbakırlı olan Ali Emiri Efendi tesis etti. Tam bir yazma eserler hazinesi olan adı geçen kütüphane merhumun aziz Türk milletine muazzam bir hediyesidir.
Son zamanlarda hakkında yapılan neşriyatı ve kendisiyle ilgili toplantıları bir tarafa bırakacak olursak, merhum kütüphanecimiz yeteri kadar tanınmıyor, gereği nisbetinde bilinmiyor. Eğer bu zat bir Avrupa ülkesinde dünyaya gelmiş olsaydı, hayatı filme alınır ve hakkında ciltler dolusu kitap yazılırdı. Bu konuda ilk eseri kaleme alan Dr. Muhtar Tevfikoğlu da aynı vefasızlığı, aynı ilgisizliği “sunuş” yazısında dile getiriyor ve garip bir örnek veriyor. Şöyle ki:
Dr. Muhtar Tevfikoğlu’nun dört yıl süreyle görev yaptığı Diyarbakır’da bir gün, “Ali Emiri” adını taşıyan okullardan birinin müdürü ziyaretine geliyor. Muhtar Bey bu zat hakkında kitaplık çapta bir çalışma yaptığı ve bunları daha önce bir dergide yayımladığı halde, belki konuyla ilgili başka bilgilere ulaşırım düşüncesiyle kendisine bir soru yöneltiyor. Soru şudur: “Kim bu Ali Emiri Efendi? Onun hakkında bildiklerinizi lütfen anlatır mısınız?” Ali Emiri Okulunun müdüründen “Vallahi, pek bir şey bilmiyorum. Galiba eşraftan biri olacak” cevabını alınca Dr. Muhtar Tevfikoğlu büyük bir şaşkınlık yaşıyor ve şu cümleleri kullanmaktan kendini alamıyor:
“O günden sonra merak edip her meslekten ve her seviyeden pek çok kişiye aynı suali sormuş, fakat hiç birinden doğru dürüst bir karşılık alamamıştım. Aradan bunca yıl geçmiş olmasına rağmen değişen bir şey var mı? Bana kalırsa yok. Bugün de durumun eskisinden pek farklı olduğunu sanmıyorum.”
Bakınız, bir benzerini de ben anlatayım. Yaklaşık on yıl önceydi. Bir gün öğrencilere yönelik sohbet yapmak üzere beni Beykoz’daki bir okula davet ettiler. Gittim. “Prof. Dr. Fatin Gökmen Okulu”nda bir konuşma yaptım. Program bitince öğrencilere, okulunuza adını veren Fatin Gökmen kimdir sorusunu yönelttim. Kimseden ses çıkmadı. Derken bir öğrenci parmak kaldırıp, “Hocam, galiba bu okulu yapan bir mütayit!” dedi. Büyük matematik ve astronomi bilgini, Kandilli Rasathanesi’nin kurucusu ve değerli şairimiz Mehmet Âkif’in aziz dostu Prof. Dr. Fatin Gökmen’i hiç birinin tanımadığı böylece ortaya çıkmış oldu.
Bu vahamet tablosu – ne yazık ki – tarihi şahsiyetlerin isimlerinin verildiği bir çok eğitim kurumunda asılı duruyor. Muhteşem binalar ve lüks malzeme cehaletin giderilmesinde etkili olamıyor. Bir zamanlar – pek de âdetim olmadığı halde – böyle değerli şahsiyetlerin isimleriyle süslenen mekteplerde, onları gençlerimize tanıtmak maksadıyla müracaatta bulunmuştum. Bu konudaki eksikliği çok iyi biliyordum, fakat olumsuz cevap alacağımı bilmiyordum. Milli Eğitim camiamızın yetkilileri ipe un serdiler, tabii ki un ipte durmadı, dolayısıyla hamur yoğurulup ekmek yapılamadı.
Sadede geleyim. 1-23 Ekim tarihleri arasında gerçekleştirilmesine karar verilen “Kültür ve Turizm Bakanlığı Beyoğlu Kültür Yolu Festivali” kapsamında ben de Diyarbakır’a davet edildim ve Ahmed Ârif Kütüphanesinde – dilimin döndüğü kadarıyla – bu büyük kitap bilginini anlatmaya çalıştım. Ona olan muhabbetimi dile getirdim. Çoğunu gençlerin oluşturduğu seçkin bir kitle merakla ve heyecanla dinleme lütfunda bulundu. Ayrıca Kültür Bakanlığı’ndan ve Kütüphaneler Genel Müdürlüğü’nden gelen dostlarla da – bu vesileyle – ülfet ve ünsiyet tazeleme imkânını bulduk. Kültür ve Turizm Bakanı Yardımcısı Ahmet Misbah Demircan’la da yine bu program vesilesiyle tanışmış oldum.
Benden sonra Uğur Derman üstadımız da, güzel ve sakin üslubuyla, diğer bir Diyarbakırlı sanatkârı, usta hattatımız Hâmid Aytaç merhumu anlattı. Diyarbakır’da dünyaya gelen başka şairlerimiz de var. Süleyman Nazif, Ziya Gökalp, Cahit Sıtkı gibi isimler için de böyle geniş kapsamlı anma toplantıları yapılmalı. Bu tarihi şehrimizde yetişen daha bir çok âlim, ârif, şair, mutasavvıf, sanatkâr, devlet adamı hakkında daha ayrıntılı bilgilere ulaşmak için Şevket Beysanoğlu’nun üç büyük ciltten oluşan “Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları” adlı eseri muhakkak okunmalı.
Ali Emiri’nin meziyetlerinden biri de vatan ve millet sevgisinin canlı bir timsali olmasıydı. Kurduğu bu değerli kitaplar hazinesine “Ali Emiri Efendi Kütüphanesi” adını vermesi en tabii hakkı iken bundan feragat etti ve “Ben bu kitapları milletim sayesinde topladım. Dolayısıyla millete vakfediyorum” diyerek adını “Millet Kütüphanesi” koydu. İşte asıl millet ittifakı böyle olur. Unutmayalım, “Kimin himmeti milleti ise, o tek başına bir millettir. Şunu da hatırlatayım. Kütüphaneye bu ismin verilme süreci Dr. Muhtar Tevfikoğlu Bey’in eserinde -ilgi çekici bilgilerle- uzun uzun anlatılıyor.
Bu konuyu Tevfikoğlu’ndan nakledeceğimiz şu anekdotla bitirelim:
“Bir zamanlar Fransızlar bu kütüphaneyi otuz bin İngiliz lirasına satın almak için Emiri’ye müracaat etmişlerdi. Hatta tekliflerini daha da cazipleştirerek ayrıca şu nezaket şartlarını da öne sürmüşlerdi. Paris’te Emiri Efendi adına bir kütüphane kurulacak, yaşadığı müddetçe yüksek bir maaşla hafız-ı kütüp olarak kitaplarının başında bulunacak, emrine Bolulu bir aşçı ile yeteri kadar Müslüman hizmetkârlar tahsis edilecekti. Bu son derece cazip teklif karşısında Emiri Efendi’nin – yine hiç tereddüt etmeden – verdiği cevap fevkalade güzeldir. ‘Efendiler, ben bu kütüphaneyi devletimin bana verdiği maaşlarla yaptım. Öldüğüm zaman milletime kalması için… Bir daha böyle bir teklifte gelirseniz sizi buradan kovarım!.”
Sözü Yahya Kemal’le bitirelim:
Yekpâre nur olan bu kütüphâne-i nefîs
Yekpâre servetiydi bu âlemde kendinin
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Ahmet Kot Kütüphanesi ve kitap kurtları
Meşhur tarihçimiz Prof. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarşılı “Karesi Meşahiri” adıyla kaleme aldığı eserinde Balıkesir’de yetişen âlimleri, şeyhleri, edebiyatçıları ve devlet adamlarını anlatıyor. Bu kitap dikkatli bir gözle okununca adı geçen ilimizin ilim ve irfân bakımından hayli mümbit (verimli) olduğu derhâl anlaşılıyor.
Bir iki örnek vermek gerekirse Zağanos Mehmet Paşa, Hasan Basri Çantay, Abdülaziz Mecdi Tolun, Ömer Seyfeddin, Tahir Harimi Balcıoğlu, Gönenli Mehmed Efendi gibi isimleri sıralayabiliriz. Evet efendim, cihân hükümdarı Fatih Sultan Mehmed’in ünlü komutanlarından Zağanos Paşa, büyük İslâm âlimi ve Mehmet Âkif dostu Hasan Basri Çantay, Fatih türbedârı Ahmed Amiş Efendi’nin halifesi, şair ve mutasavvıf Abdülaziz Mecdi Tolun, ünlü hikâyecimiz Ömer Seyfeddin, eserleri ilim ve irfânımıza ışık tutan, başta “Edremit Tarihi” olmak üzere birçok kitaba imza atan Tahir Harimi Balcıoğlu, adı Sultanahmed Camisi’yle özdeş hâle gelen reisü’l-kurra Gönenli Mehmed Efendi bu ilimizde dünyaya geldi.
Kadim dostum Ahmed Kot Bey’in daveti üzerine ben de -ikinci defa- Balıkesir’e gittim ve Ahmed Kot Millet Kütüphanesi’nde, dilimin döndüğü kadarıyla “kitap kurtları”nı anlattım. Ahmed Bey’in tam bir kitap âşığı olduğunu öteden beri biliyorum. Ömür boyu topladığı yüz bin civârındaki kitabı ve birçok süreli yayını nihâyet muhteşem bir kütüphanenin raflarında hizmete sunmayı başardı. Bu imkânı ona bağışladığı için -tabii ki- Balıkesir Büyükşehir Belediye Başkanı’nı da tebrik ediyoruz. Şehrin tam göbeğindeki bir tepeye kurulan bu zengin kütüphane etrafına ilim ve irfân nurları saçıyor. Maddi ve mânevi câzibesiyle kitap dostlarını buluşturmanın, onları birbirleriyle tanıştırmanın hazzını tattırıyor.
Bu kütüphane, ecdad kütüphanelerinde yıllarca devam eden bir geleneği de yeniden canlandırdığı için büyük önem arzediyor. “Müteferrika Sohbetleri” adıyla her hafta yapılan kitap sohbetleriyle -doğrusunu söylemek gerekirse- Ahmed Kot, önemli bir hizmeti başlatmış oluyor. İşte ben de bu kapsamda davet edildim ve seçkin bir dinleyici kitlesine -yukarıda da belirttiğim gibi- kitap kurtlarını anlatmaya çalıştım.
“Kitap kurtları” sözünü bu kadar tekrar ettiğime göre -lütfen- onlardan da kısaca bahsetmeme izin veriniz. Önce bu konuda beni şaşırtan bir gelişmeye temas edeyim. Bir gün, Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nin eski müdürlerinden rahmetli Muzaffer Gökman’ın bir yazısını okuyordum. Orada bir notta kitap kurtlarıyla ilgili yayımladığı bir makaleden bahsediyordu. Eh, biz de bu yolun yolcusuyuz ya; hemen kütüphaneye gidip o yazıyı buldum. Heyhat, bu uzun makalede kitap delileri diyebileceğimiz “mecânin-i kütüp”ten değil, böcek cinsinden olan kurtlardan da söz ediliyordu.
Gelelim tahmin ettiğiniz ve tasvirinden hoşlanacağınız kitap kurtlarına… Bunlara kitap âşıkları, kitap dostları, bibliyoman, bibliyofil gibi sıfatlar da veriliyor. Kütüphaneleri, kitapçıları ikinci adres hâline bu kitap muhipleri, kültür dünyamızın renkli simâları olarak arz-ı endâm ediyordu.
Refi Cevat Ulunay, “Kitap Merakı” başlığıyla yayımladığı bir yazıda bakınız neler söylüyor:
“Rahmetli hocamız Hacı Zihni Efendi;
-Şark’ın ilimdeki kudretine bakınız ki, bu kadar kitap senelerden beri yakılıyor, denizlere atılıyor, mahvediliyor, fakat yine de bitmiyor, demişti.
Bizde kitaba -hele son zamanlarda- hiç kıymet verilmez. Ağırdır, yerinden kalkmaz, toz toplar. Bunun için de bir evde eşya satılmaya başlanırsa, evvelâ kitaplar satılır. Pek çok ev hanımı biliyorum ki, kocalarına ayak diretmişlerdir. ‘Ben kitap istemiyorum. Ya onlar ya ben!’ diyecek kadar ileri gitmişlerdir ve dediklerini de yaptırmışlardır. Bazıları da kitapları ciltleri için severler. Salonlarında güzel bir mobilya içinde, bir boyda maroken ciltli kitaplar salon için bir süstür. Ama kitap, ‘Kocamı Nasıl Aldattım’ ismini taşıyormuş. Bunun ne ehemmiyeti var? Esas olan mazruf değil, zarftır.
Kitap meraklısına Bibliyofil, delisine de Bibliyoman denilir. Meselâ eski Hazine-i Hassa Muhasebecisi Halis Efendi merhûm bir bibliyofildi. Bakırköylü Mazhar Efendi merhûm ise bibliyomandı. Mazhar Bey, kazandığını, kazanacağını kitaba verirdi. Sandıklar dolusu kitap dostlarının, tanıdıklarının bodrumlarında, tavan aralarında sürünürdü. Zavallı Mazhar Bey, üstte yok, başta yok. Fakat yine kitaba para bulur, hatta Sahaflarıda son meteliğine kadar kitaba verdikten sonra, cebinde yol parası da kalmadığı için, kitapları yüklenerek Bakırköy’e kadar yaya gittiği de olurdu. Fakat bu kılık kıyafet düşkünü adam konuşmaya başladığı zaman dinleyenleri mest ederdi.
Yine Paris’te böyle bir kitap delisi gördüm ki, bütün hayatı Milli Kütüphane’de geçiyordu. Sabahleyin erkenden kütüphanenin kapısında bekler, açılır açılmaz girer ve masasına giderek okumaya başlardı. Öğle tatili olduğu zaman âdeta zorla çıkartırlardı. O da uzağa gidemez, kütüphanenin karşısındaki bahçede, -bir mendile sarılı olarak getirdiği iki yumurtayı- ekmeğine katık eder ve yine kütüphaneye koşardı.”
Bizde de kitap muhabbetiyle, zengin kütüphanesiyle tanınan bir hayli kültür adamı bulunuyor. Mükrimin Halil Hocayı, Osman Nuri Ergin’i, Raif Yelkenci’yi, Muallim Cevdet’i, Nurullah Pertev Bey’i, Hakkı Tarık Us’u, İbnülemin Mahmud Kemal’i, Turgut Kut Bey’i, Şeyhülislâm Ârif Hikmet Efendi’yi, Seyfeddin Özege’yi, Prof. Cavit Baysun’u, Ali Emiri Efendi’yi, Ahmed Vefik Paşa’yı kitap dünyasının, kitap aşkının seçkin isimleri kabul edebiliriz. Semâvi Eyice, Mithat Cemal Kuntay ve Orhan Okay merhumların “mecanin-i kütübü” anlatan hayli ilgi çekici yazıları bulunuyor. Kitap sevgisinin güzelleştirdiği bu güzel insanları daha yakından tanımak için yine kitaba müracaat etmek gerekiyor. Sözü, Ali Emiri ile bitirelim:
“Dilber-i nevhatta bakmam var iken hattı sutûr
Yâr-ı cânımdır, habîb-i nâzeninimdir kitap”
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Yakın tarihimizden bir ibret ve dehşet tablosu
Şair Rıza Tevfik Bölükbaşı’nın tavsif ettiği üzere, “Asrın en siyasi padişahı” Sultan Abdülhamid Han’ın yakınlarından biri de Tüfekçibaşı Tahir Paşa idi. Bu zat tam bir sadakat timsaliydi. Yıllar önce Şişhane’deki evinde, Tanburi Dr. Selahaddin Tanur merhum hatıralarını anlatırken nakletmişti. O da İbnülemin Mahmud Kemal Bey’den, Mercan’daki konağında dinlemiş.
Müşir Tahir Paşa daha önceleri kaldırımcıymış. Bir gün Sultan Abdülhamid şehzadeliğinde at sürüyormuş. Derken atlar birden parlamış, son süratle koşmaya başlamışlar. Bu adamın bileği, pazusu yerinde olduğu için hemen fırlamış, atların önüne geçmiş, dört nala giden bu hayvanları bir güzel yakalayıp zaptetmiş. Bu hareketiyle padişahın hayatını kurtarmış. Padişah da mükâfat olarak kendisini saraya aldırmış ve himaye etmiş. Tahta çıktığı zaman bunu Tüfekçibaşı yapıp “müşir” rütbesi vermiş.
Operatör Emin Erkul, “Abdülhamid’in Hal’ine Tekaddüm Eden Saatlerde Yıldız Sarayı’nda Neler Olmuştu?” başlığıyla yayımladığı bir yazıda Müşir Tahir Paşa’nın hazin hikâyesini şöyle anlatıyor:
“Hareket Ordusu’nun İstanbul’a girişinden kısa bir müddet sonra Yıldız Sarayı da sarılmıştı. Son geceyi buhranlar içinde geçiren padişah ve saraydakilerin gözüne uyku girmemiş, ne yapacaklarını şaşırmışlardı. Sabah namazını kılan Hacı İlyas Bey’in oda kapısı ansızın açılarak Abdülhamid içeri giriyor ve ayakta olduğu halde, bir masaya dayanarak namazın bitmesini bekliyor. Fakat Hacı İlyas, hemen namazı bozuyor ve kalkarak efendisinin karşısında elpençe divan durmaya hazırlanıyor. Abdülhamid:
- İlyas senden daha yakınım yok. Benim her halimi senden daha iyi bilen de yok. Benim isyan hareketiyle en yakın bir alaka ve günahımın olmadığını ve olmayacağını bilirsin. Ben şu vaziyet karşısında Allah’ın takdirine boyun eğiyorum, diyor.
Bu sırada Tüfekçibaşı Müşir Tahir Paşa, padişahın ayaklarına kapanarak:
- Padişahım, saray sarılmaya başladı. Ferman buyurunuz, silah başı edeyim ve gelenleri tâ geldikleri yerlere kadar önüme katıp defedeyim. Bak, gör padişahım beslediğin biz fedakâr kullarına yedirmiş olduğun ekmeğin nasıl helal yedirilmiş olduğunu ve nasıl seve seve canlarını feda edeceklerini göstersinler, cevabını veriyor:
Abdülhamid, Paşa’ya:
- Paşa, ben kardeş kavgası yolunda kan dökülmesini katiyyen istemem. Silah patlamasın. Mukadderat ne ise, o olacak diyerek paşayı reddetmiş, eliyle işaret ederek uzaklaştırmıştı.
Aradan iki saat kadar geçtikten sonra Tahir Paşa tekrar:
- Aman padişahım, vakit çok daraldı. Müsaade buyurunuz, mukabele edeyim diyerek şiddetli arzusunu tekrarladı.
Abdülhamid bu sefer hiddetle ve şiddetle:
- Paşa, sözümü anlamadın mı? Derhal Ortaköy kapılarını açtır ve hemen bütün silahşörleri salıver; istedikleri yere gitsinler! Hatta, istersen sen de dilediğin yere çık git, cevabını vermişti.
Nihayet saray kapıları açıldı. Âyândan Ermeni Aram ve Bahriye Feriki (tümgenerali) Arif Hikmet Paşa ile Selanik mebusu Yahudi Karasu ve Draç mebusu Arnavut Esad Toptani’den müteşekkil heyet içeriye girerek hal kararını tebliğ etti.
Abdülhamid cevap olarak:
- Mademki milletim beni istemiyor, kararı kabul ediyorum. Ancak, böyle olmamasını arzu ederdim.
Çekilmekliğim teklif ve talep edilseydi çok daha evvel terk-i saltanat eder, bu takdirde hem millet, hem de benim için daha hayırlı olurdu, demiş ve Ârif Hikmet Paşa’ya:
- Ya Paşa, sen de bu heyet içinde vazife alacak mıydın? Karasu’yu işaret ederek: ‘Bunu hey’etiniz arasında bulundurmanıza esef ederim’ dedi. ‘Hayatımın müemmen olup olmadığını (teminat altına alınıp alınmadığını) açıkça söylemenizi istiyorum’ deyince:
- Sizi Selanik’e nakledeceğiz ve hayatınız daima emniyette kalacaktır cevabını almış ve süratle en küçük oğlu Âbid Efendi ile birlikte bir iki kadın bendegânı da alınarak, doğru trene binmiş ve Selanik’e gönderilmişti.
Tahir Paşa, tevkif edilerek Harbiye Nezareti’ne götürülmek üzere açık bir fayton arabasına bindirilmişti. Ben de Gülhane Hastahanesi’ndeki vazifemi bitirerek evime gitmek üzere Sirkeci’den geçiyordum. Tahir Paşa’yı taşıyan arabanın her iki basamağında birer süngülü askerle, arabacının yanında da süngülü bir askerin himayesinde olduğu halde, Ankara Caddesi’ne girdiklerini gördüm.
Yıldız’dan Sirkeci’ye gelinceye kadar halk tarafından linç edilmesine süngülü askerler mani olabilmiş, fakat çürük yumurtadan tutunuz da, yoğurt kâseleri, sütlaç kâseleri ve sair her türlü bulaşıcı şeylerle Paşa da tepeden tırnağa kadar donatılmıştı.
Fırlatılanlarla berbat bir hale gelmesine rağmen, elinde bir mendil ile yalnız yüzünü, gözünü siliyor ve bir heykel gibi hareketsiz duruyordu. Doğruca Harbiye Nezareti’nde toplu bir halde bulunan Örfi İdare (sıkı yönetim) Mahkemesi’ne götürülen Paşa’ya sorulan suale: (Merkez Kumandanı Muavini Binbaşı Pertev Bey’le yakın akrabalığımız dolayısıyla bir konuşmamız sırasında bana da anlatmıştı)
- Sen, Sultan Hamid’e, mukavemet edilmesini ve silah kullanılmasını teklif etmişsin? Doğru mudur denilince, Paşa:
- Evet! Doğrudur. Sultan Hamid, beni bir kaldırımcı ustası iken müşir rütbesine kadar yükseltti. Ah, eğer bana müsaade etseydi sizleri köpek öldürür gibi öldürür ve geldiğiniz yere kadar defederdim. Sultan Hamid uğruna canım kanım her an feda olsun! Haydi ne duruyorsunuz! Beni hemen kurşuna dizin, diyerek cevap vermişti.
Dışarı çıkarılan Tahir Paşa hakkında, hemen kaldırımcıyı bahçede kurşuna dizelim sadaları yükselmiş, fakat bu sırada bir ses:
- Arkadaşlar, bizler insafı ve adaleti elden bırakmayalım. Bu adamın vazifesi padişahı silahla müdafaa etmekti. Vazifesini yapmış.
Neticede kaldırımcıbaşı Trablusgarb’a sürülmüştü.” (Yeni İstiklal 12 Nisan 1961.)
Son sözü şair söylesin:
İnsana sadâkat yaraşır görse de ikrâh
Doğruların yardımcısıdır Hazreti Allah
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Edebiyat dünyamızın seçkin isimleri
Bana tarihi sevdiren üç önemli şahsiyet kimdir diye bir soru yöneltirseniz, Ahmet Mithat Efendi, Ahmet Refik Altınay ve talebesi Reşat Ekrem Koçu isimlerini sıralayabilirim. Tabii ki, bunların dışında da, aynı özelliğe sahip kalem erbabının olduğunu biliyoruz. Ben, ilk etapta bunlar aklıma geldiği için onlarla başladım.
Peki, edebiyat tarihi konusunda üç otorite kimdir sorusuyla karşıma çıkarsanız hiç düşünmeden Fuad Köprülü, Nihat Sami Banarlı ve Agâh Sırrı Levent diye cevap verebilirim. Elbette bu sahanın başka uzmanları da var. Mesela Sadeddin Nüzhet Ergun da aynı çeşmeden su içen son derece önemli bir isimdir. Mesela merhumun “Türk Şairleri” isimli nâtamam ansiklopedisini bir şaheser kabul edebiliriz.
Mademki soru cevap faslıyla başladık, öyleyse devam edelim. Edebiyatımızın kadim ve önemli bir kolu olan divan edebiyatının deli divanesi üç abide ismi de merak ediyorum derseniz, Ali Ekrem Bolayır, Ömer Ferit Kam, Ali Nihat Tarlan gibi müstesna isimlerle merakınızı giderebilirim. Hiç şüphe yok ki, divan edebiyatını sevdiren başka edebiyatçılarımız da var. Lakin 3 rakamını sabit tutmak için ilavede bulunmadım.
İsterseniz bu son ismin Ali Nihat Tarlan merhumun üzerinde biraz duralım ve onun bu vadide ne büyük bir şöhret sahibi olduğunu -hem de bir muhalifin- kaleminden naklen anlatmaya çalışalım. Bu muhalifin dini ve milli değerlerimize savaş açan Nurullah Ataç olduğunu söylersem hiç şaşırmayınız. Nurullah Ataç, “Okuruma Mektuplar” isimli kitabında “İki Kitap” başlığıyla yer alan yazısında, Ali Nihat Tarlan’ı, Fuzuli Divanı’nı yayımladığı için öve öve bitiremiyor.
Ataç yazısına şu cümlelerle başlıyor:
“Sayın okurum, geçen mektubumun sonunda size, bu sefer Tevfik Fikret’ten, dil işinden açacağımı bildirmiştim ama değiştirdim fikrimi. Tevfik Fikret de, dil işi de beklesinler biraz; bugün için başka bir konu seçtim. İki yeni kitap çıktı, onlar üzerine düşündüklerimi söyleyeceğim. O iki kitabın biri, Fuzuli Divanı’nın birinci cildi, Ali Nihat Tarlan hazırlayıp bastırmış; öteki Fuzuli’nin Farsça divanı. Onu da yine Ali Nihat Tarlan dilimize çevirmiş. Edebiyata az da olsa merakınız varsa ikisini de almalısınız, eliniz altında bulunmalı, yıllar boyunca, ömrünüz boyunca açar açar okursunuz.”
Nurullah Ataç böyle isabetli bir tavsiyede bulunduktan sonra yine huyundan vazgeçmiyor, divan edebiyatının öldüğüne hayıflanmadığını, yeni hayata, yeni medeniyete girmek için ondan uzaklaşmak gerektiğini dile getiriyor. Ama yine de yaşlı-genç ondan henüz kopamadığımızı, o sesi duyunca gönüllerin titrediğini itiraf etmekten kendini alamıyor. Hatta daha da ileri giderek, Fuzuli’nin bu edebi şaheserlerinin daha kolay anlaşılabilmesi için sözlük kullanılmasını tavsiye ediyor. Böylece mânâsını anlarsınız ve seversiniz diyor. Daha bitmedi. Ataç, Ali Nihat Tarlan’ın bu divanı yıllarca göz nuru dökerek hazırladığını, bugün ülkemizde bu işi ondan daha mükemmel yapacak başka bir kimsenin bulunmadığını belirtme ihtiyacı duyuyor ve “Hepimizin büyük üstadı İbnülemin Mahmud Kemal’in başkanlığı altında bir heyet toplansaydı, basılacak divan belki bundan da üstün olurdu” diye ilgi çekici bir cümle sarf ediyor.
Buradan yola çıkarak söylemek gerekirse, Nurullah Ataç’ın -aleyhinde bulunsa bile- divan edebiyatını en iyi bilenlerden biri olduğu anlaşılıyor. Nitekim rahmetli Abdülbaki Gölpınarlı’nın “Divan Edebiyatı Beyanındadır” adıyla kaleme aldığı aleyhte bir eser dolayısıyla kendisine cevap vermek üzere yayımladığı makale de dikkatli okununca bu dediğimizin doğru olduğu, Ataç’ın da bu sahanın uzmanı olduğu derhal anlaşılır.
Bu arada, diğer bir edebiyat profesörümüz ve merhum hocamız Faruk Kadri Timurtaş’ın “Fuzuli Divanı Şerhi” için bir takdim yazısı kaleme aldığını da belirtmiş olalım. Evet efendim, merhum Prof. Dr. Ali Nihat Tarlan da, “Şerh-i Mütun Müderrisi” Prof. Dr. Ömer Ferit Kam gibi “hallâl-i müşkilat” idi, dolayısıyla halledemeyeceği konu yoktu. Nitekim Prof. Dr. Abdülkadir Karahan da, “İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis Toplama, Tercüme ve Şerhleri” isimli eserinin başında “Edebi metinlerdeki güçlükler karşısında hallâl-i müşkilat olan Prof. Dr. Ali Nihat Tarlan bu esere karşı yakın alakasını esirgememiştir” diyerek bu gerçeği dile getiriyor.
Bu yazıyı bitirmeden birkaç cümle daha söylemek istiyorum. Hatırlayacaksınız. Nurullah Ataç’ın yazısında kullandığı cümlelerden biri de şöyleydi: Hepimizin üstadı olan İbnülemin Mahmut Kemal başkanlığında toplanacak bir heyet böyle bir Fuzuli Divanı hazırlamış olsaydı, belki daha mükemmel olurdu.
Hemen belirteyim ki, tarih ve kitabiyat dünyamızın seçkin ismi İbnülemin Bey’in başkanlığı altında böyle bir ilim ve edebiyat heyeti toplanmadı ama kendisi Süleyman Nazif, Cenap Şehabeddin, İsmail Hakkı ve Osman Kemal gibi isimlerden oluşan ve “Âsâr-ı Müfide Kütüphanesi” başlığı altında neşriyat yapan heyetin arasında bulundu ve önemli divanları, uzun uzun mukaddimeler yazmak suretiyle yayımladı. Şeyhülislam Yahya Divanı’na altmış beş, Leskofçalı Galip Divanı’na kırk yedi, Hersekli Arif Hikmet Divanı’na yetmiş sekiz sayfa mukaddime yazdı. Unutmayalım ki, bu mukaddimeler hem ayrıntılı olmaları, hem de verdiği bilgiler dolayısıyla büyük önem arz etmektedir. Ayrıca başka hiçbir divanda, böyle hayli uzun mukaddime görmek mümkün değildir.
Hele Hersekli Arif Hikmet Divanı’na ait mukaddime tam bir bilgi hazinesidir. İbnülemin Bey, Hersekli Arif Hikmet’in en yakınlarından biri olması dolayısıyla ve kullandığı üslup itibariyle şairimizin hem fiziki, hem ruhi portresini öyle ustaca çiziyor ki, insan bu mukaddimeyi okurken âdeta kendinden geçiyor. Bu efrâdını câmi, ağyarını mâni mukaddimeden bir örnek vererek bitirelim. İbnülemin diyor ki:
“Hersekli Ârif Hikmet, tasavvuf meslek-i aliyyesine müntesip idi. Bu meslek-i muazzezin eâzımı (büyükleri) arasında en ziyade Muhyiddin-i Arabi hazretlerini tebcil ederdi. Sûfiyyûn içinde hakaik-i diniyyeyi en ziyade Hazretin anladığını, kendisinin de o mihr-i kemalden istifade ettiğini devamlı söylerdi.”
Sözlerin güzelleri, güzel insanların sözleridir. Öyleyse onları dinleyelim, böylece kulaklarımızı dinlendirmiş, lisanımızı dillendirmiş oluruz.
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Osmanlı Türkçesine duyulan ihtiyaç
Haftalık Yeni İstiklal gazetesinin eski ciltlerinden birinin sayfalarını çevirirken ilgimi çeken bir haberle karşılaştım. 4 Kasım 1953 tarihli Cumhuriyet gazetesinde “Camiye Arapça levhayı niçin asmışlar?” başlığıyla yayımlanan ve tam bir garabet, hatta cehalet örneği olan haber şöyle:
“1943 senesine kadar bir kunduracı dükkânı iken o tarihten itibaren cami haline sokulan Çarşıkapı’daki Nalçacı Hasan Camii’nin içinde Arap harfleriyle bir tabelanın uzun zamandan beri asılı durduğunu evvelki gün bir basın toplantısında Prof. Ekrem Şerif Egeli basın mensuplarına bildirmişti. Bu ihbar üzerine harekete geçen alakalı makamlar sanıkları tesbit etmişlerdir. Tahkikata göre Nalçacı Hasan Camii’nin ön cephesinin biraz eğri olduğunu ve bu yüzden kıblenin sağa düştüğünü gören işgüzar cami imamı, namaz kılacakları tam kıbleye döndürmek üzere Arap harfleriyle yazdırdığı “Biraz sağa dönülecektir” tabelasını asmıştır.
Aylardan beri bu levhayı camiye asıp muhafaza eden imam Osman Yüceokul ile müezzin Nureddin Sesigüzel, harf inkılabına aykırı hareketlerinden dolayı yakalanarak dün Emniyet Müdürlüğü’ne celbedilmişlerdir. İmam ve müezzin hakkında savcılıkça da tahkikata başlanmıştır.”
Haberin başlığına bakar mısınız? “Camiye Arapça levhayı niçin asmışlar?” diye soruluyor. Bunu yazan cahil bilmiyor mu ki, camilerimizin hemen hemen hepsi Arapça levhalarla süslüdür. O kadar ki, bu güzel yazılarla tezyin edilen bazı tarihi mabedlerimizi birer hat müzesi olarak da kabul edebiliriz. Mesela bunlardan biri de Bursa’daki Ulu Cami’dir. Gördüğü her eski yazıyı Arapça zanneden Türkçe cahillerine kızmak değil, acımak gerekiyor.
Yine bu çarpık haberden anlaşıldığına göre, Çarşıkapı’daki Nalçacı Hasan Camii 1943 yılına kadar bir kunduracı dükkânı imiş. Çünkü tek parti diktatörlüğünün hüküm sürdüğü o netameli yıllarda bir çok tarihi caminin kapatıldığını, satıldığını, kiraya verildiğini, saz ve içki evi haline getirildiğini, spor kulübüne dönüştürüldüğünü, bazılarının da kaderine terk edildiğini yakınen biliyoruz. Bu konuda yayımlanan makaleleri, neşredilen kitapları “müteneffirane” bir duyguyla okuyoruz. Binlerce İslam mabedinin hazin hikayesini daha ayrıntılı öğrenmek isteyenlerin, rahmetli Mehmet Şevket Eygi’nin “Yakın Tarihimizde Cami Kıyımı” isimli ve resimli 373 sayfalık kitabını okumaları gerekiyor.
Asıl şaşırtıcı olan şu ki, bu camide uzun zamandan beri asılı duran levhayı Prof. Ekrem Şerif Egeli bir basın toplatışı yaparak kamuoyuna duyuruyor, yani muhbirlik yapıyor. Caminin imamı ve müezzini yakalanarak (!) Emniyet Müdürlüğü’ne götürülüyor. “Mine’l-Garaib” dedikten sonra ben de şöyle bir soru sorayım: adı geçen zat, rektörlüğünü yaptığı üniversitenin giriş kapısının üstünde Arap harfleriyle yazılı bulunan “Daire-i Umur-u Askeriye” levhası için de – acaba – böyle bir ihbarda bulunmuş mudur?
Sözün burasında şu hususu da belirtmek istiyorum: Harf devrimiyle birlikte ortaya çıkan bir takım işgüzarlar yahut kraldan çok kralcı geçinenler; her biri hat sanatının kitabeleri, eski yazılı levhaları tahrip etmeye, yerlerinden söküp atmaya, vahşice kazımaya başladılar. Bu sanat ve medeniyet düşmanı heriflerin tasallutu epey zaman devam etti. Sütunum müsait olmadığı için burada tahribat örnekleri veremeyeceğim. Şu kadarını belirtmek gerekirse, Sultanahmet’teki Cevri Kalfa Mektebi’nin, günümüzdeki adıyla Türk Edebiyatı Vakfı’nın girişindeki yarısı kazınmış kitabelere bakarsınız, tahribatın yekunu hakkında bir fikir edinebilirsiniz.
Konumuzla doğrudan ilgili olduğu için hatırlatayım. Harf devriminin neticelerini, Arap harfleriyle Latin harflerinin kıyaslanmasını, Osmanlı Türkçesinin ne anlama geldiğini, ünlü yazarlarımızdan bu husustaki tartışmalarını öğrenmek ve tabii ki sağlam bir fikir edinmek için bu vadide kaleme alınan eserleri ciddi ciddi okumak gerekiyor. Mesela “İslam Yazısına Dair” isimli kitabı, “İslam Harflerinin Müdafaanamesi” adlı eseri, “Tanzimat’tan Cumhuriyete Alfabe Tartışmaları” unvanlı çalışmayı, Arap harflerinin terakkiye mani olmadığını konu alan araştırmayı dikkatle gözden geçirmek icap ediyor.
Bunların içinde en ilgi çekici, hatta şaşırtıcı olanı Prof. Avram Galanti’nin eseridir ve “Arabi Harfleri Terakkimize Mani Değildir” adını taşımaktadır. “İstanbul Darü’l-Fünunu Müderrislerinden ve Portekiz Ulum ve Fünun Akademisi A’zasından” Avram Galanti – bir gayr-i müslim olmasına rağmen – böyle bir eser kaleme alıp, tarafsız fakat “hakikatperest” bir ilim adamı olduğunu isbat etti. Adı geçen eser Latinize edilerek, Osmanlıcasıyla birlikte Bedir Yayınevi tarafından neşredildi. Baş tarafında da, Rıfat N. Bali’nin kaleminden “A. Galanti’nin Hayatı ve Eserlerinin Bibliyografyası” bulunuyor.
Şurasını da belirtmezsem bu yazı eksik kalır. Harf devrimi ve Osmanlı Türkçesi hakkında bir çok yazarımız görüşlerini ve fikirlerini ilmi ve edebi açıdan dile getirdiler. Bunların içinde Nizameddin Nazif Tepedelenlioğlu ile Peyami Safa’yı listenin başına almak icap eder. Babıali’nin en cesur ve en renkli ismi Tepedelenlioğlu’nun, “Eski Harflerimiz İçin Umumi Af İstiyorum” başlığıyla ve “Mazimize artık ancak bir pamuk ipliğiyle bağlı gibiyiz… El hazer!.. O da koparsa 32 milyon insan köksüz kalacak!...” spotuyla ilk defa Yeni İstiklal’de yayımladığı uzun ve bilgi yüklü yazı büyük yankı yaptı ve bir çok yayın organı tarafından paylaşıldı.
Peyami Safa’ya gelince, o da bu konudaki yazılarından birini, “Maarif Vekâleti’nin devrimbaz yaygarasından çekinip, Türk gençliğini milli kütüphanesindeki ana eserleri okumaktan mahrum eden bir cehalete müsamaha etmeye hiç hakkı yoktur” diyerek bitiriyor ve liselerde Arap harflerini öğretmenin şart olduğunu ifade ediyor. (Tercüman: 9 Temmuz 1959)
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Askerler İçin Yazılan Din Dersi Kitapları
Geçenlerde İstanbul’da basılan mushafları konu alan ve Yeni Şafak’ın Pazar ekinde1 yayımlanan röportajı ben de okudum. Marmara Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Dr. Filiz Dığıroğlu Hanım, kendisine yöneltilen “Dinî kitap yayınında kadınları görüyor muyuz?” sorusuna verdiği cevapta, Kamer Hanım’ın yazdığı ilmihâlin askerlere dağıtıldığını belirtiyor. Bu hanımın bir muallime olduğunu, Ramazan-ı Şerîf Orucu Risâlesi, Namaz Hocası gibi kitaplar kaleme aldığını dile getiren Filiz Hanım şöyle diyor:
“Kamer Hanım’ın bu kitapları, bazı tashihlerden sonra basılıyor. Namaz Hocası kitabının çeşitli matbaalarda birçok baskı yaptığını görüyoruz. Bu da halkın kitaba teveccühünü ve bu sahadaki ihtiyacı gösteriyor. Bu arada Kamer Hanım, iki kez de padişahtan nişan alıyor. Ayrıca kitabı askerlere resmen dağıtılıyor. Kitap o kadar popüler oluyor ki, korsan baskısı bile yapılıyor.”
O devirde bu derece ilgi gören adı geçen bu Osmanlıca kitabı, yıllar önce ben de bir sahaftan alıp kütüphaneme yerleştirmiştim.
Bu satırlar bana askerlere dağıtılmak üzere yazılan diğer kitapları ve müelliflerini hatırlattı. İlk önce aklıma iki isim geldi. Merhum Muallim Cevdet’in “Askerî Din Dersleri” ismiyle bir kitap yazdığını, ayrıca eski Diyânet İşleri Başkanı Ahmed Hamdi Akseki’nin, başkan yardımcılığı sırasında “Askere Din Kitabı” adıyla bir eser hazırladığını biliyoruz.
İsterseniz önce Muallim Cevdet’ten başlayalım.
Milli Eğitim tarihimizin pırlanta isimlerinden biri olan Muallim Cevdet, aynı zamanda müellif Cevdet’ti ve kelimenin tam anlamıyla hezarfendi. Osmanlı arşiv belgeleri konusunda uzmandı ve bu belgelerin bir bölümünü tasnif etmişti. Ayrıca 1930’lu yıllarda okkası on kuruştan Bulgarlara satılan arşiv belgelerinin tekrar ülkemize getirilmesi konusunda büyük gayret göstermişti. Tarih bilgisi mükemmeldi. Ünlü Seyyah İbn Batuta’nın Seyahatnâme’sine Arapça zeyl yazacak kadar ilmi iktidara sahip güçlü bir araştırmacıydı. Bütün ömrü kütüphanelerde, okullarda ve arşivde geçti. Eğer görev yaptığı mekteplerde yüzlerce, binlerce öğrenci yetiştirmekten vakit bulabilseydi, eserlerinin sayısı çok daha fazla olurdu. Buna rağmen onun “Şehnâme- Şark İlyadası”, “Zamanımızda Usûl-ü İnşâ ve Muhabere”, “İbn Batuta’ya Arapça Zeyl”, “Müderris Ahmet Naim Bey”, “Spor Ruhu”, “Tarih Lügatı” gibi önemli kitaplara imza attığını biliyoruz. Bu sonuncusu ölümüyle -maalesef- yarım kalmıştır.
Merhumun bu yazıda -kısaca da olsa- üzerinde duracağımız eseri, yukarıda da belirtildiği üzere, “Askerî Din Dersleri” adını taşıyor. Eser ilk defa 1928’de, İslâm harflerinin yasaklanmasından kısa bir süre önce basıldı. Mareşal Fevzi Çakmak tarafından büyük bir takdirle karşılandı ve ordumuza dağıttırıldı. Eserde 38 ders bulunmaktadır ve Türk askerlerine dinî, tarihî, edebî ve ahlakî konularda çeşitli dersler verilmektedir. İlmihal bilgilerinin yanı sıra asker hikâyeleri de sade ve etkileyici bir üslûpla anlatılmaktadır. “Plevne Muharebesi ve Gazi Osman Paşa”, “Sivastopol’da Ispartalı Halil”, “Çanakkale’de Mustafa Çavuş”, “Türk Okçuları” bazı ibret dolu hikâyelerin başlıklarını teşkil ediyor. Son ders olan 38. ders “Müslümanca Yaşayış Programı” başlığını taşıyor ve anlattığı konular itibariyle büyük önem arzediyor.
Merhum Mehmet Şevket Eygi, bu kitabı “İslâmı Anlamak” adıyla 1993’te yeniden yayımladı, sonuna da şöyle bir ibret tablosu ilâve etti:
“Elinizdeki bu kitabın garip bir macerası vardır. Askerlere din dersi konusunda yazılacak bir kitap için devlet müsabaka açmış. Muallim Cevdet’in bu kitabı birinci olmuş. Kendisine 188 lira mükâfat verilmiş. Ordu bu kitap için üç bin adetlik kâğıt vermiş, kitap basılmış. Fakat bu esnada harf devrimi olmuş. Kitap okutulmamış, beş binlik baskının iki bini müellifin elinde kalmış.
Cevdet, elinde kalan kitaplardan birinin kapağına düştüğü notta şöyle demektedir:
“…yazık ki, kitaplarım elimde böyle kaldı ve ben iki senedir borç ödüyorum. İnsafla okuyan görür, bu eser böyle imha edilmeye lâyık mıydı?” (Osman Ergin, s.330). Muallim Cevdet’in verdiği bu izahtan, ordunun aldığı üç bin nüshanın imha edildiği, geri kalan iki binin de satılmadığı anlaşılmaktadır.
Efendim, yine yukarıda belirtildiği üzere, bu konudaki ikinci eserimiz “Askere Din Kitabı” adını taşıyor. Diyânet İşleri Başkan Muavini Ahmet Hamdi Akseki tarafından kaleme alınan ve 1946’da Ebüzziya Matbaası’nda basılan bu kitap tam 480 sayfadır. Kapakta “İstiklâl Marşı”nın iki kıt’ası yer aldığı gibi, büyük şairimiz Mehmed Âkif’in diğer bazı şiirlerine de eserin içinde yer veriliyor. Besmeleyle başlayan “Önsöz”ün hemen altına, Mareşal Fevzi Çakmak’ın Diyânet İşleri Başkanlığına hitâben kaleme aldığı yazı yerleştirilmiş. Belge değerindeki bu yazı şöyle:
“Ordunun mâneviyat dersleri içinde en mühim kısmı diyânete müteallik tedrîsattır. Asker ilmihâli olmak üzere yazılmış bazı âsâr varsa da bunlar ya pek mufassal olarak veyahut da efradın anlayamayacağı bir üslûp ile tahrir kılınmışlardır. Binaenaleyh sade ve mülâhhas bir ilmihâl kitabına ihtiyaç vardır. Ordunun bu ihtiyacının, muhtasar bir risâle tertip edilerek temin buyurulmasını hâsseten istirham ederim. Bundan başka memleketimizde sa’yü-amel’in ne derecelerde geri kalmış olduğu malûmdur. Orduya gelen gençleri tedrisât-ı diniye ile sa’yü amele teşvîk için bu bâbdaki Âyât-ı Celile ve Ehâdis-i Şerîfe ile kısaca Türkçeye tercümelerinin levhalar hâlinde askerî dershanelere tâ’liki pek münâsip olacaktır. Bu ümniyyenin (isteğin) husûlünü teminen o gibi âyât ve ehadis-i şerîfenin bilistihraç irsâline inâyet-i celilerini ayrıca istirhâm eylerim efendim. (26.03.) Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Reisi Müşir Fevzi.”
Şu üslûbun güzelliğine ve nezâhet-i lisanîyeye bakar mısınız? Günümüzde bu cümle-i cemileler, koca koca diploma sahiplerine bile ağır geldiği için onları da sadeleştirmek (!) gerekiyor.
Ahmet Hamdi Akseki merhûmun tam bir vukûfiyetle kaleme aldığı bu kitapta da Muallim Cevdet’in eserinde olduğu gibi, kahraman askerlerimize altmış altı ders veriliyor. Vatan bekçileri olan aziz gençler dinî, tarihî, edebî, ahlâkî mevzularla hem bilgilendiriliyor hem de eğitiliyor. Âkif’ten başka şairlerin şiirleriyle de eserin cazip hâle getirildiği görülüyor. Meselâ Tahirü’l- Mevlevî’nin “Alparslan ve Kayser Romanus” başlığıyla kaleme aldığı bir şiiri var ki, ilk okuyuşta insanın ezberleyesi geliyor.
Bu yazıda isimleri geçen kalem erbâbına Rabbim rahmetiyle muamele buyursun.
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Prof. Dr. Raşid Küçük hocamıza rahmet niyazıyla...
Osmanlı’dan günümüze intikal eden tarihi mezarlıkları umûma ait kabristânlar ve hazireler diye ikiye ayırabiliriz. Hazireler daha çok selatin camilerinin yanı başında bulunmaları ve bir bakıma koruma altında tutulmaları dolayısıyla genel tahribattan ve hoyrat ellerin tasallutundan kurtuldularsa da umûma açık mezarlıklar umûmi bir saldırıya maruz kaldı. İlgisizliğimizin, bilgisizliğimizin ve vefâsızlığımızın bir sonucu olarak, açık hava müzeleri olmaktan çıkarıldılar.
Özellikle fetret devri diyebileceğimiz otuzlu, kırklı, hatta ellili yıllarda, şu veya bu sebeple, bazen de sebepsiz olarak o güzelim mezar taşları kırılarak, mıcır hâline getirilerek yahut yurt dışına kaçırılarak hatta, inşaatlarda duvar taşları olarak kullanmak sûretiyle yok edildi. Ecdat ve tarih düşmanlığının en şeni ve deni örnekleri böylece gösterilmiş oldu.
Her ne kadar hazirelerin, böyle cinayetlere maruz kalmadığına yukarıda işaret ettikse de -maalesef- onlara da bizler başka türlü zarar veriyoruz. Meselâ temizlik esnasında, kabir taşlarına tazyikli su sıkmak sûretiyle o güzelim yazıları, hat sanatının harika örneklerini, gül ve çiçek motiflerini tahrip ediyoruz. Taş kalpleri bile yumuşatan bu mezar taşlarındaki yazıları -ne yazık ki- okunamaz hâle getiriyoruz. Süleymaniye Camii haziresiyle Üsküdar’daki Şeyh Mustafa Devâti Camii’nin haziresini, bu sanat tanımazlığa iki örnek verebiliriz. Fatih Camii haziresinin de bakım ve onarım için abluka altına alındığını geçen gün (23 Kasım 2022) merhûm hocamız Prof. Dr. Raşit Küçük Bey’i ebediyete uğurlamak için oraya gittiğimde gördüm ve inşallah aynı yanlış ve tahrip edici uygulamaya bu cennet bahçesi de maruz kalmaz diye dua ettim.
İlmiyle, ahlâk ve karakteriyle ve tabii ki efendiliğiyle çok takdir ettiğim merhûm hocamızın da bu tarihi hazirede sırlanması dolayısıyla -lütfen- bir iki cümle daha söylememe müsaade ediniz. Efendim, kadim İstanbul’da Fatih ve Süleymaniye -öteden beri- “Ulemâ Semtleri” diye biliniyor. Özellikle cihân hükümdarı ikinci Mehmet, birinci icraat olarak Konstantıniyye’nin zaptıyla birlikte gönülleri de fethettiği için ulemânın takdirine mazhâr oldu. İlerleyen zamanla birlikte adı geçen semt âlimler, şairler, mutasavvıflar, hattatlar ve bilumum sanat erbâbının en yoğun bulunduğu merkez hâline geldi, bu vesileyle “Ulemâ Semti” diye tescillendi. Eski İstanbulluların, çok kullandıkları, “Fatih ulemâ semtidir, ilim Aksaray’a inmez” sözü de zaten bunun işareti kabul ediliyor.
Bu vesileyle belirtmek isterim ki, cennet bahçesi diye tavsif edilen Fatih Camii haziresi de sinesinde barındırdığı birçok büyük âlim dolayısıyla “Fatih Camii Hazinesi” diye nitelendirilebilir. Bu hazinenin birkaç mücevherinden söz etmek gerekirse Mecelle Cemiyeti Reisi Ahmet Cevdet Paşa, Mesnevi mütercimi ve Ankara valisi Âbidin Paşa, kitabiyât âlimi Ali Emiri Efendi, tarihçi Şehbenderzâde Filibeli Ahmet Hilmi gibi isimleri sıralayabiliriz. Son devrin iki önemli tarihçisi Halil İnalcık ve Semâvi Eyice Hoca da burada yatıyor. Mecelle Cemiyeti’nin en gözde şahsiyeti Ömer Hilmi Efendi burada mahşer gününü bekliyor. 47 yaşında vefat eden bu İslâm hukukçusu için Ahmet Cevdet Paşa, fıkıhla ilgili önemli meseleler için kendisine müracaat edildiği zaman, “Asrımızın İmâm-ı Âzam’ı olan Ömer Hilmi Efendi Hazretleri varken ne diye bana geliyorsunuz?” dermiş.
Biliyor musunuz, bu hazireye ilk defnedilen âlim bir şeyhülislâmdı. Osmanlı’nın yüz dokuzuncu şeyhülislâmı olan El-Hac Mehmet Refik Efendi dört başı mamur bir fıkıh bilginiydi. Çok düşünür, az konuşurmuş. Yusuf Kâmil Paşa, bundan dolayı, “Efendi hazretleri galiba vahiy bekliyor” diye şaka edermiş. Vefâtında Sultan Abdülaziz’in emriyle bu hazireye gömüldü. İstanbul’un bütün âlimleri, devlet adamları, fıkıh bilginleri cenazesine katıldı. Bu muhteşem manzara Ahmet Cevdet Paşa’yı çok hüzünlendirdiği için göz yaşlarına hâkim olamadı ve “Fıkıh hazinesini bugün buraya defnediyoruz!” cümlesiyle duyduğu derin üzüntüyü dile getirdi. Ve tarih hazinesi kabul edilen, 12 ciltlik “Tarih-i Cevdet”in ve iki ciltlik “Kısas-ı Enbiya ve Tevârih-i Hulefa”nın müverrihi olan bu büyük allâme de aynı hazirede İsrafil Aleyhisselâm’ı bekliyor.
Tarih sayfaları ibret tablolarıyla dolup taşıyor. Fatih Camii Haziresi’ne ilk gömülen bir fıkıh âlimiydi, son defnedilen de bir hadis bilgini oldu. Efendimiz’in hadisleriyle hemhâl olmayı en büyük ve en şerefli hizmet telâkki eden merhum ve mağfur hocamız Prof. Dr. Raşid Küçük, aslında büyük bir şahsiyetti. Burada onun hayatından, eserlerinden uzun uzun söz edecek değilim. Ben sadece hissiyâtımı ve kendisine duyduğum muhabbeti kırık dökük birkaç cümleyle dile getireceğim.
Namazını kıldıran hoca efendi, tabutunun başında yaptığı kısa konuşmada onun vasıflarını şu üç kelimede özetledi: İlim, hilim, vakar… Evet efendim Raşid Hoca, ilimle irşad etti, hilimle gönülleri kazandı, vakur duruşuyla hepimize örnek oldu. Soyadına bakarsanız “Küçük”tü. Bu özelliklerine ve güzelliklerine göre ise, “Büyük”tü. Nasıl meyve yüklü dallar aşağı doğru sarkarsa ve böylece tevâzuun faziletini kibir heykellerine bile gösterirse o da ilmiyle âmil, irfânıyla ârif, efendiliğiyle zarif olduğunu herkese tasdik ettirdi.
Fatih haziresinin ilk misafiri Şeyhülislâm Mehmed Refik Efendi’nin cenazesine devlet adamları, âlimler, fıkıh bilginleri katıldıysa, Raşit Hoca’nın cenaze merasimine de devlet adamları, halk ve hadis üstâdları iştirak ettiler. Diğer bir hadis âlimimiz ve merhûmun can dostu Yaşar Kandemir Hocamız kabri başında hüzünlü dakikalar geçiriyordu. Daha birçok ilâhiyatçı hocamız Raşid Hoca’yı cennete uğurlamaya gelmişti. Hocanın bir özelliği de kitap düşkünlüğüydü. Sık sık sahafları dolaşır, eski kitapları yeni yeni keşfetmenin zevkini yaşardı. Bu zevkini hep diri tuttu. O gün cenazesine işte bu hususiyetinden dolayı bazı sahaf dostları da katılmıştı.
Bendeniz, Raşid Hoca’yla tanışalı yıllar oluyor. Milli Türk Talebe Birliği’nin, İsmail Kahraman Bey’den sonraki reisi merhûm Burhaneddin Kayıhan’ın Cağaloğlu’ndaki yayınevinde arada bir buluşup sohbet ederdik. Telefonla da görüşür, yeni çıkan kitapları birbirimize haber verirdik. Merhûm hocamıza medyûnu şükrânım, yani teşekkür borçluyum. Çünkü Yeni Şafak’ta köşe yazmama o vesile olmuştu.
İyilik yapmaktan hoşlanan bu iyi insana Rabbim rahmet eylesin, mekânı cennet, makamı âli olsun.
Evvel giden ahbâba selâm olsun erenler!..
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Kültür dünyamızın meçhul meşhurları
Bin dokuz yüz seksenli yıllarda Kültür ve Turizm Bakanlığı “Türk Büyükleri Dizisi” başlığı altında yayımladığı biyografi kitaplarıyla kültür dünyamıza büyük bir katkıda bulundu. Her biri on bin, on beş bin, yirmi bin basılan ve gayet ucuz fiyatla piyasaya verilen bu eserler o zamanlar takdirlerle karşılandı ve ilgiyle okundu. Bu tercüme-i haller bugün bile sahafların ve eski kitapçıların raflarını süslemeye devam ediyor.
Kendisi mesleğinde uzman bir doktor olduğu halde kültürel konulara ama bilhassa biyografilere de büyük ilgi duyan Muhtar Tevfikoğlu’nun kaleme aldığı iki eser de bu bakanlığın yayınları arasında neşredildi. Biri Rıfkı Melul Meriç’i, diğeri de Ali Emiri Efendi’yi konu alan her iki kitabın önsözünde yazarımız vefasızlığımızdan, unutkanlığımızdan ilgisizliğimizden söz ediyor. Böyle büyük zatları nisyan perdesinin altında unutulmaya terkettiğimiz için haklı, fakat hüzünlü bir üslupla hayıflanıyor. Aynı halet-i ruhiyenin benim için de söz konusu olduğunu bu vesileyle belirtmek isterim.
Dr. Muhtar Tevfikoğlu, Rıfkı Melul Meriç, Ali Emiri Efendi, İbnülemin Mahmud Kemal gibi aynı muzdarip isimlerden yola çıkarak bu vurdumduymazlığımız hakkında – hikâyet ve şikâyet kabilinden – birkaç cümle daha söylemek istiyorum. Son devrin en büyük biyografi yazarı olduğu meslektaşları tarafından tescil edilen İbnülemin Mahmud Kemal için “ölüleri dirilten adam” deniliyor. Niçin söylemeyelim, İbnülemin Bey “Osmanlı Devrinde Son Sadrıazamlar”, “Son Asır Türk Şairleri”, “Son Hattatlar”, “Son Bestekârlar – Hoş Sada” isimli derin araştırma ürünü olan bu eserleriyle böyle bir unvanı hak ediyor. Sadece bu kadar mı, merhum üstad, çeşitli yayın organlarında neşrettiği bir takım makalelerle de adı ihmalkârlık olan hastalığımıza neşter vuruyor.
Mesela Haziran 1937 tarihli “Her Ay” dergisinde “Unutulan Adamlar” başlığıyla yayımladığı bir makalede -bakınız- Milli Eğitim’e nasıl önemli bir tavsiyede bulunuyor.
“Mükerreren (defalarca) söylendiği veçhile biz eslafı (daha öncekileri) ihmal etmekte pek ileri gidenlerdeniz. Eslafını öğrenmekte ihmal gösteren bir cemiyet, tarihini unutuyor demektir. Tarihi yapan vak’alardır. Vak’aları yapan da eşhastır. Eşhas (şahıslar) olmasa ne vak’a olur, ne de tarih.
Maarif erkânından birkaç zata da bilmünasebe söyledim: Mekteplerde tarih nasıl ehemmiyetle tedris olunuyorsa (okutuluyorsa) milletin asırlardan beri yetiştirdiği her sınıf meziyet ve marifet sahiplerinin tercüme-i hallerini (hayat hikâyelerini) de ders programına koyup itina ile okutmalı, evlatlarımıza kıymettar (kıymetli) babalarını – layık o oldukları derecede – öğretmelidir.”
Esefle ifade edelim ki, bugün Milli Eğitim camiamız, daha doğrusu öğrencilerimiz, hatta bir kısım öğretmenlerimiz -babaları ve dedeleri- hakkında yeterli bilgiye ve ilgiye sahip olmadıkları için yetim kalmışlardır. İbnülemin’in tavsiyesi bugün daha büyük önem arzetmektedir. Defalarca şahit olduğum için gayet iyi biliyorum. Okullarımıza isimleri verilen tarihi şahsiyetleri ve kültür adamlarını o eğitim kurumunun öğrencileri, hatta öğretmenleri bile yeteri kadar tanımıyorlar. Böyle bir ihmalin farkında olduğum için ve bu eksikliği bir an evvel gidermek maksadıyla Milli Eğitim’e müracaat ettimse de yetkililer sükutla cevap verdiler. Ne diyelim, inşallah iyi olur. Unutmadan belirteyim. Eski Milli Eğitim bakanlarımızdan Sayın Ali Naili Erdem’in müsteşarı merhum Ahmet Nihat Akay, İbnülemin Mahmut Kemal İnal Bey’in adını – galiba – Maltepe’de bir liseye verdiklerini evinde yaptığım bir mülakat esnasında bana da söylemişti. Ama tabii ki, bu isabetli bir hareketti, fakat yeterli değildi. Batılı oryantalistlerin büyük bir hayranlık duyduğu İbnülemin Bey de unutulanlar listesine dahil edilmişti. Şükürler olsun ki, o da artık yeniden keşfediliyor. Eserleri Ketebe Yayınları tarafından birer birer yayınlanıyor. Hakkında yazdığım 3 ciltlik biyografi de ilgiyle okunuyor.
Sözü çok fazla uzatmadan ilgisizliğimize bir örnek daha vermek istiyorum. Yukarıda ismini zikrettiğim Dr. Muhtar Tevfikoğlu, Ali Emiri’yi anlatan kitabının baş tarafında aynı ihmalkârlığı, aynı vefasızlığı dile getiriyor. Buna göre, dün denecek kadar yakın bir zamanda yaşamış olmasına rağmen bu büyük kitabiyat bilginimizi ve tabii ki nev’i şahsına münhasır kütüphanecimizi halk, aydınlar, özellikle gençler hiç tanımıyor. Doğup büyüdüğü ve çok sevdiği Diyarbakır’da bile bu zatın kim olduğunu bilenler – ne yazık ki- parmakla gösterilecek kadar azdır. Şehrin göbeğinde Ali Emiri adını taşıyan ilk ve orta dereceli iki okul, bir geniş cadde, birbirine paralel üç sokak bulunduğu halde hazret hakkıyla bilinmiyor. Halbuki Yahya Kemal vaktiyle kaleme aldığı bir şiire, “Muhtaç isen füyûzuna eslâf pendinin / Diz çök önünde şimdi Emiri Efendi’nin” beytiyle başlamış, “Âmid (Diyarbakır) o şehr-i nûr öğünsün ile’l-ebed / Fazl ü faziletiyle bu necl-î bülendinin” diye devam etmişti.
Kendisinin anlattığına göre, dört yıl görev yaptığı bu tarihi şehirde bir gün, Ali Emiri adını taşıyan okullardan birinin müdürü ziyaretine geliyor. Muhtar Bey, Emiri hakkında önceleri birkaç makale yayımladığı için ve konu hakkında daha ayrıntılı bilgi alırım düşüncesiyle müdür beye, “Okulunuza adı verilen bu Ali Emiri Efendi kimdir?” sorusuna şu şaşırtıcı cevabı veriyor: “Vallahi pek bir şey bilmiyorum. Galiba eşraftan biri olacak!” Muhtar Bey daha sonra her meslekten ve her seviyeden daha bir çok kimseye aynı soruyu yönelttiği halde hiç birinden doğru cevap alamıyor.
Peki ama İstanbul’da çok değerli bir kütüphanesi bulunan ve “kitapların efendisi” diye tavsif edilen Ali Emiri Efendi’yi bu şehrin insanları acaba ne derece tanıyor? Alacağımız cevabın vereceği üzüntüyü düşünerek şimdilik bundan vazgeçelim. Eğer bu zat Avrupa’da dünyaya gelmiş olsaydı, Batılılar onu güneşin battığı ufuklara varıncaya kadar tanıtırlardı. Nitekim Fransız işgal komutanı ona böyle cazip bir teklifte bulunmuş, fakat merhum büyüğümüz reddetmişti.
Unutmadan söylemek gerekirse, unutturanlar da, bir gün unutulurlar
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Affedersiniz efendim…
Metrodan çıktım. Yürüyen merdivenlere doğru yürüyordum. Derken, arkadan gelen birisi ayağıma bastı. Dönüp bakınca “Affedersiniz efendim!” dedi. Bu iki kelimelik cümleyi mahcubane ve öyle içten söyledi ki, şu zat, bir kere daha ayağıma bassa da yine “efendice” özür dilese diye içimden geçirdim.
Böyle özür dilenmesi gereken durumlarda “affedersiniz” kelimesi artık pek fazla kullanılmıyor, sadece Fransızcadan gelen “pardon” sözüyle yetiniliyor. Yani demek istiyorum ki, pardon çıkalı eşeklerin sayısı da bir hayli çoğaldı. Ama olsun. Hiç özür dilemeyip de bön bön insanın yüzüne bakanları görünce pardon diyenlere de minnet duymaya başlıyoruz.
İfade ettiği mânânın son derece geniş kapsamlı olması dolayısıyla kültür tarihini ve irfan meclislerini süsleyen “Efendi” kelimesi üzerinde biraz durmak istiyorum. Edebiyat tarihçiliğinin yanı sıra İstanbul efendisi olarak da bilinen ve tanınan merhum Nihat Sami Banarlı, “Türkçenin Sırları” isimli eserinde efendiliğin ne anlama geldiğini ve bu sıfatın kimleri güzelleştirdiğini nev’i şahsına münhasır bir üslupla dile getiriyor.
Osmanlı Türkçesini zenginleştiren ve imparatorluk dili yapan sebeplerden biri de her lisandan kelime almış olmasıdır. Evet bu güzel Türkçeyi sadece Arapçadan, Farsçadan gelen kelimeler teşkil etmiyor; onların arasında Yunanca, Latince, İtalyanca, hatta Ermenice kelimeler de bulunuyor. İslami Türk zevki ve kültürü bu kelimeleri fethettiği ülkelerden çok kere çiçek derler gibi derledi, kendi zevk ve mânâ bahçelerinde yetiştirdi ve lisanımıza yerleştirdi. İşte efendi kelimesi de böyledir.
Türkçede; efendi, efendim, efendimiz, efendi hazretleri, beyefendi, hanımefendi gibi her haliyle efendilik ifade eden bu söz, hatta efendi millet deyiminde bütün Türk milletinin asil unvanı oldu.
Kelimenin aslı, eski Yunanca da authemtes ve Rum telaffuzunda aftendis’dir. Başlangıçta mutlak hâkim demek veya bir kölenin yahut da bir cariyenin sahibi olan kimse demekti.
Türkçede on üçüncü yüzyıldan beri kullanıldığı görülen efendi kelimesi, bugünkü yazılı kayıtlara göre, önce Mevlânâ Celaleddin-i Rumi’nin kızı Melike Hatun için söylendi. Halk ona efendimizin kızı deme saygısını ve sevgisini gösterdi. Zaten lügatlerde “Mevlânâ”nın Arapça asıllı olduğu, efendimiz anlamına geldiği belirtiliyor. Bakınız kendisi de Mevlevi olan Arif Nihat Asya, ne güzel söylüyor: “Bizi öksüz bırakma arkanda/ Ey aziz, ey celil Mevlânâ.” Kelimeyi on beşinci yüzyılda İstanbul fatihi Sultan İkinci Mehmed’in kendisi için kullandığı,
bu hükümdarın Galata ahalisine verdiği Rumca fermandan anlaşılıyor.
Uzun uzun anlatmaya ne hacet, biz bu kelimeyi Resûlü Ekrem Aleyhissalatü Vesselam için kullanmıyor muyuz? Peygamber Efendimiz, Fahr-i Kâinat Efendimiz demiyor muyuz? Bu satırları yazarken aklıma geldi. Kendisinin naklettiğine göre, Yahya Kemal’in annesi sık sık “Oğlum, bir Muhammed Efendimizi, bir de Murad Efendimizi çok sev!” dermiş. Şeyh Galib de, şeyhliğinin galebesiyle Peygamberimize duyduğu derin muhabbeti şu beytiyle dile getirmiş: “Sen Ahmed ü Mahmûd u Muhammedsin Efendim / Hak’dan bize sultân-ı müeyyedsin Efendin”
Özetle söylemek gerekirse efendi kelimesinin ihtiva ettiği mânâyı birkaç açıdan ele almak ve açıklamak mümkündür. Kültür tarihimizin sayfalarını şöyle bir çevirirsek, şehirlerin efendisi İstanbul’a, çeşitli sıfatlarla hizmet edenlere de “İstanbul Efendileri” denildiğini görürüz. Niçin söylemeyelim, İstanbul’un ilk efendisi Efendiler Efendisi olan Peygamber Efendimizdir. Konstantıniyye’nin fethedileceğini müjdeleyen hadis-i şerifte de bu husus zaten ifade ediliyor. Peygamberimizden sonra, bu altın halkanın diğer pırlantalarını belirtmek gerekirse Eyüp Sultan, Akşemseddin hazretleri ve Hızır Çelebi gibi mübarek ve muazzez isimleri sıralayabiliriz. Bu sonuncu isim – bilindiği üzere – İstanbul’un ilk kadısıydı aynı zamanda padişahın da müsahip hocasıydı. Fatih, ilk iş olarak Nasreddin Hoca’nın soyundan gelen bu âlim ve ârif şahsiyeti İstanbul kadısı, yani bir bakıma belediye başkanı olarak görevlendirdi. Onun ismi ayrıca daha sonra Kadıköy’e, daha doğrusu Kadıköyü’ne verildi. Kalkedonya, Kadıköyü oldu. Kabr-i Şerifi de Unkapanı’nda, ilim dünyamızın pırlanta ismi Kâtip Çelebi’nin mezarının yanında bulunuyor.
Ebussuud Efendi, Şeyhülislam Yahya Efendi gibi Osmanlı ulemasının birçoğu da bu sıfatla anılıyor. Hace-i Evvel Ahmet Mithat Efendi bu unvanıyla çok övünüyor. İsterseniz buna bir örnek verelim.
Ercüment Ekrem Talu diyor ki:
“İkinci Meşrutiyete tekaddüm eden yıllarda bir gün rahmetli babamla Beykoz’a gezmeye gitmiştik. Çayır boyunca dolaştıktan, İshakağa Çeşmesi’nin önündeki paçacıdan da karnınızı doyurduktan sonra vapur vaktine kadar olan bir buçuk saatlik müddeti nasıl geçireceğimizi düşünürken babam:
- Haydi, şurada Mithat Efendi’ye uğrayalım. Fırsat dedi.
Yalının kapısını çaldık. Tesadüfen Ahmet Mithat Efendi orada imiş. Bizi bahçesinde kabul etti. Babamla bir hayli konuştular. Ayrılacağımıza yakın Efendi, babamla sohbete dalıp beni ihmal ettiğinin farkında oldu. Bu hareketini tamir için bana döndü ve sordu:
- Mektebe devam ediyorsunuz değil mi?
- Hayır, beyefendi! Bitirdim, cevabını verdim. O anda kaşları çatılır gibi oldu:
- Ben, beyefendi değilim, evladım dedi. Ben sadece efendiyim. Anladın mı? Bir daha bana hep böyle hitap et!”
İkinci Mahmud’un müsteşarı Halet Efendi gaddar bir adamdı. Rakip kabul ettiği kimseleri kılıfına uydurup ortadan kaldırırdı. Astığı astık, kestiği kestik idi. Moralı Osman Efendi de onun rakiplerinden biriydi, Halet Efendi, derviş yaratılışlı, kibar bir zat olan bu zata da her türlü eziyeti yapmıştı. Buna rağmen bayramlaşmak için konağına gelince kapıya kadar uğurlarmış. Bunun hikmetini sormuşlar. Evet, ben bu adamı hiç sevmem. Malını, mülkünü ve rütbesini aldım. İstersem canını bile alırım. Fakat üzerinde öyle bir Osman Efendilik var ki, onu bir türlü alamıyorum, cevabını vermiş.
Anlatabildim mi efendim?..
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Mevlana Gülleri
Büyük kitabiyat bilginimiz Ali Emiri Efendi sevdiği ve hoşlandığı bir insanı tarif ederken “Gül yaprağıdır nüsha-i Kur’an arasında” diyor, böyle orijinal bir cümleyle dostuna duyduğu muhabbeti dile getiriyor. Bilindiği gibi gül Peygamberimiz’i temsil ediyor. Kur’an ise Allah kelamıdır. Kâmil bir insanın, muhabbet ehli bir zatın, ilahi kitabın sayfaları arasında daha da güzelleşen gül yaprağına benzetilmesi son derece isabetli bir söyleyiş tarzı olarak karşımıza çıkıyor. Gözlerin nuru, gönüllerin süruru olan Mushafı Şeriflerin okuna okuna, bir nevi kudsiyet kazanan İslami eserlerin, kadim kitapların sararmış yaprakları arasında arz-ı endam eden güller saçtıkları güzel kokularla, o canım eserleri de gül kokulu kitaplar haline getiriyorlar.
İyi komşu, kötü komşuyu bile iyileştiren kimsedir. Gül de böyledir efendim, beyazıyla, sarısıyla, pembesiyle, kırmızısıyla bütün güller, bulundukları mekanları şenlendirirler, kendilerini koklayan insanları dinlendirirler. Gül, asık suratları güldürür, ruhları okşar, gönüllere ferahlık verir. Koku alma duygumuzu coşturur. Cansız eşyayı bile tesiri altına alır. Çevresine ışık saçar. Dalındaki dikenleri bile munisleştirir. Ve siz gülü sevmek için dikenine katlanırsınız. Sadi’nin Gülistanı’nda yer alan şu anekdot; gülün güzelliğini ve özelliğini canlı bir tablo gibi yansıtıyor:
“Bir çiçeklikte otla bağlanmış, birkaç demet taze gül gördüm. Dedim ki:
Naçiz, basit otun ne değeri var ki, gül ile birlikte bulunuyor. Ot, ağlayarak dedi ki:
Sus! Kerem ehli, sohbeti, dostluğu unutmaz. Her ne kadar yüzümde letafet yoksa da ben de gül yetiştiren bahçıvan tarafından beslendim”
Evet, gülün her rengi güzeldir. Fakat kırmızı gül hepsinden güzeldir. Bu mübarek çiçek kırmızı rengiyle, maşuku remz etmektedir. Bundan dolayı kırmızı gül çiçeklerin şahıdır. Peki maşuk kimdir. Hiç şüphe yok ki, Peygamber Efendimiz’dir. Kırmızı gül Resulullah’ı temsil ettiği için büyük bir ilgi görmüştür. Edebiyatımız bu sevginin canlı örnekleriyle doludur. Bu remizden, bu işaretten yola çıkan eski insanımız gül koklarken salavat getirir, gül suyu kullanırken Efendimizi hatırlayarak “neşveyab” olur. Gül ile dostluğu kendisini Peygamber Aleyhisselam’a daha fazla yaklaştırır. Hilye-i Şerifler bile eskiden gül şeklinde hazırlanıyordu.
Gül sevgisiyle Peygamberimiz’e duyulan muhabbeti en güzel şekilde dile getiren hükümdar şairlerden biri de, Sultan Birinci Ahmed idi. Aziz Mahmud Hüdayi’nin rahle-i tedrisinde azizliğin sırrına eren bu genç padişah bir dörtlüğünde şöyle diyor:
N’ola tâcım başımda götürsem dâim
Kadem-i pâkini ol Hazret-i Şâh-ı Rüsül’ün
Gül-i gülzâr-ı nübüvvet o kadem sahibidir
Bahtiyâ, durma yüzün sür kademine o gülün
Âşık hükümdar, maşukuna, yani Efendimize duyduğu muhabbeti, saf ve temiz sevgiyi bu dörtlüğüyle dile getirip diyor ki:
“Ah ne olurdu o resuller resulünün, nebiler sultanının tertemiz ayağını tacım gibi daima başımda taşısaydım. Nübüvvet bahçesinin gülü, o ayağın sahibidir. Ey Bahti, hiç durma, o gülün ayağına yüzünü sür!”
Biraz da “Mevlânâ gülleri”nden söz edelim mi?
Devrimizin ünlü Mevlânâ muhiplerinden merhum Refi Cevad Ulunay, şeb-i arus törenlerini hiç kaçırmıyor. Yine böyle bir “Düğün Gecesi”ne katılmak için Konya’nın yolunu tutuyor. Âşıkların Kâbesi olan dergâha varıyor. Dış kapıdan girer girmez avluyu öbek öbek süsleyen gül bahçeleriyle karşılaşıyor. Kendini sanki bir dünya, belki de ahiret cennetinde hissediyor. Sultan Veled’in hanımı Fatma Hatun’un mezarının bulunduğu yerde fışkıran koyu kırmızı güllerin etrafı sardığını görüyor. Bu güzel manzarayı seyr ü temaşa ederek gözlerini dinlendiriyor.
Diğer tarhlarda da pembe, sarı, elvan güllerle karşılaşıyor. Refi Cevat Bey’e göre bütün bu güller, sanki hizmet ettikleri efendilerine layık olabilmek için o kadar süslenmiş, o kadar güzelleşmişlerdir ki, Konya’da her yıl yapılan gül müsabakasında “Mevlânâ Gülleri” dört senedir birinciliği kazanmaktadır. O zamanki müdür Mehmet Önder Bey, hocam beğendiğinizi alabilirsiniz deyince Refi Cevad Ulunay, “Ne haddime, bakmaya bile kıyamıyorum, koparmaya nasıl kıyabilirim? Hepsi oradaki cennet definesine Fuzuli’nin diliyle:
Âşık olmuş hüsnüne ey serv-i hoş reftar gül
Çâk çâk etmiş seninçün sîne-i efkâr gül
diyorlar” cevabını veriyor.
İşte böyle canlı ve heyecanlı bir manzara içinde “Güller hafif bir meltemle onun huzurunda rüku’a varıyordu!” diyor.
Söz buraya gelmişken, kış ortasında Hazreti Mevlânâ’ya hediye edilen taze gülün hikayesini de anlatalım mı? Kira Hatun’u çok şaşırtan gül kıssasını nakledelim mi?
Mevlâna Celaleddin-i Rumi hazretlerinin genç yaşta evlendiği hanımının adı Kira Hatun idi. Bu hanım, namus ve eteğinin temizliği bakımından Hazreti Meryem’in bir eşiydi. İkinci bir Meryem’di. Bir kış günü, Hazreti Mevlânâ, Şems-i Tebrizi ile hücrelerinde bir aradadırlar. Kira Hatun, bunlar ne konuşuyorlar, nelerden bahsediyorlar, diye gözünü kapının deliğine dikiyor. Mevlânâ içeride Şems-i Tebrizi’nin dizine dayanmış, beraberce bir gayb âlemine dalmışlar, Kira Hatun daha sonra kulağını kapının deliğine yerleştiriyor. Birden bire evin duvarının açıldığını, o gayb dünyasından altı kimsenin bu duvardan içeri girdiğini görüyor. Adamlar selam verip yeri öpüyorlar. Daha sonra Mevlânâ’ya bir deste gül uzatıyorlar. Önüne koyuyorlar. Fakat sekiz kişilik bu mecliste kimse tek kelime söylemiyor. Sanki ruhlar birbirleriyle konuşuyordu. Mevlânâ Şemseddin’e:
Yâ, Şems! Haydi namaz kılalım, diyor.
Şems-i Tebrizi:
Siz buradayken başkasına imamet düşmez, diyor. Mevlânâ öne geçip namazı kıldırıyor. Sonra o altı kişi, büyük bir sevgi ve saygı gösterisi içinde ve ikramlar görerek kalkıyorlar, geldikleri yerden geçiyorlar.
Kira Hatun bu manzaranın dehşetinden şuurunu kaybedip bayılıyor. Kendine geldiği an, Mevlânâ kapıyı açıyor, sofaya çıkıyor. Elindeki bir deste gülü Kira Hatun’a uzatarak “Yâ Kira! Al, bu gül destesini iyice sakla!” diyor.
Mevlânâ’nın hanımı alıp hareme geçiyor. Gülden bir yaprak koparıyor. “bu nasıl bir güldür? Böylesini hiç görmemiştik. Acaba nerenin gülüdür?” diye attarlardan birine gönderiyor. Gülü gören attarlar, tazeliğine imrenip saklamaya başlıyorlar. Büyük bir şaşkınlıkla soruyorlar:
Kış ortasında bu gül hangi memleketten geldi?
Onların arasında, devamlı Hindistan’a giderek ticaret yapan acaip, garip, tuhaf eşya alıp getiren Şerefeddin adında itibarlı bir tüccar vardı. Bu gül, kendisine gösteriliyor, Şerefeddin:
Bu Hindistan’da yetişen bir güldür. Özellikle Serendip Adası yöresinde çok yetişir. Şimdi bu Rum iklimi Anadolu’da ne arıyor? Buraya nasıl gelmiş? Benim bu bilmeceyi çözmem gerekir, diyor.
Kira Hatun’un adamı Hintli Şerefeddin’in elinden yaprakları geri alıyor. Olup, bitenleri hanımına anlatıyor. Kira Hatun bu sözleri duyunca tekrar hayret ediyor. Şaşkınlığı bir iken bin oluyor. Bu sırada hücresinden gelen Hazreti Mevlânâ karısının yanına yaklaşarak şunları söylüyor:
Bu gül destesini sakla. Sakın namahrem kimselere gösterme. İşin aslını sana anlatayım: Hindistan’ın kutupları ve mübarek İrem bağının bahçıvanları onu sana dimağının ve gözünün kuvvetlenmesi için gönderdiler. Aman onu iyi koru, nazar değmesin!
Kira Hatun son nefesine kadar bunları saklıyor. Gül yapraklarından bir kaçını da Konya sultanının karısı Gürcü Hatun’a da Mevlânâ’nın izniyle armağan ediyor.
O zamanlar göz ağrısına yakalananlar, bu gül yapraklarından birini gözlerine sürdükleri takdirde şifa buluyorlardı. Bu aziz insanların mübarekliği sayesinde de o gülün rengi ve kokusu, ilk rengini ve kokusunu muhafaza edip durmuştur.
Vuslatının 749. yılı dolayısıyla Hazreti Mevlânâ’yı bir kere daha rahmetle anıyoruz.
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Yedi Sekiz Hasan Paşa okuryazar değil miydi?
Sultan Abdülhamid Han’ın Osmanlı padişahları içinde en fazla iftiraya uğrayan bir hükümdar olduğu öteden beri biliniyor. Ne gariptir ki, devrin aydınları (!) tarafından onu hedef alan haksız ve yersiz eleştiri okları bazı ünlü paşalarına da çevriliyordu. Yedi Sekiz Hasan Paşa işte bunlardan biriydi. Garazkâr kalemler, padişahın sevdiği, güvendiği ve en yüksek rütbeyi verdiği paşayı kaba ve cahil bir adam olarak lanse ediyorlardı. Hatta imzasını bile yedi ve sekiz rakamlarını yan yana getirip arasına bir çizgi çekmek suretiyle attığını iddia ediyorlardı. Ne yazık ki, bu iftira çamuru, ilerleyen zamanla birlikte yapışkan hale geldi ve merhum imzasını bile atamayacak kadar cahil damgasını yedi.
Âlemde hiçbir şey gizli kalmıyor, gerçekler bir gün muhakkak ortaya çıkıyor. Yedi Sekiz Hasan Paşa’nın da öyle denildiği gibi okuma yazma bilmeyen bir Osmanlı paşası olmadığı, aksine yazısının gayet güzel olduğu nihayet anlaşıldı. Öyleyse 21 Ekim 2022 tarihli Hürriyet’te, “Yedi Sekiz Hasan Paşa Rivayeti Çürüdü” başlığıyla yayımlanan haberi, sizin de okumanız için aşağıya alalım:
“Okuma yazma bilmediği yani ‘ümmi’ olduğu için imzasını yedi sekiz rakamlarını yazarak attığı rivayet edilen ve adını da bu söylenceden alan ünlü Yedi Sekiz Hasan Paşa’nın orijinal imzası Osmanlı arşivlerinden çıktı.
Arşivlere göre Hasan Paşa’nın imzası Arapça yedi ve sekiz rakamlarından meydana gelmiyor. Böylece Hasan Paşa’nın okuma yazmasının olmadığı iddiası da çürütülmüş oldu. Vakıf kütüphaneleri ile ilgili yaptığı araştırmalarda orijinal imzaya ulaşan Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Dr. Fatma Akın, ‘Osmanlı arşivlerindeki bir soruşturma tutanağında çıkan imza ile bugüne kadar Hasan Paşa için söylenen okuma yazma bilmediği, imzasını da bu nedenle 7-8 rakamlarını yazarak attığı şeklindeki rivayetler de geçerliliğini yitirdi’ dedi.”
Sözün burasında bir itirafta bulunmak gerekirse, Hasan Paşa’nın ümmi olduğuna, aleyhinde yazılanlara ben de hiçbir zaman inanmadım. Sultan Abdülhamid’in ona gösterdiği ilgiden yola çıkarak kendisine daima hüsnüzanda bulundum. Beşiktaş’a yolum düştükçe “Yedi-Sekiz Hasan Paşa Fırını”nın önünden geçmeyi ve kapısından resmine bakmayı bir alışkanlık haline getirdim. Şurasını da belirtmeden geçemeyeceğim. Merhumun başka hiçbir meziyeti olmasa bile, Abdülhamid’e yönelik darbe teşebbüsünü önlemesi, onun nasıl bir vatanperver ve sadakat timsali olduğunu ispat eder. Yakın tarihimizin kara lekelerinden biri olan bu kalkışmayı da -inşallah- daha sonra anlatırız. Yine unutmadan hatırlatayım. Sayın Ethem Erkoç’un 2004 yılında, “Beşiktaş Muhafızı Yedi Sekiz Hasan Paşa ve Bir Devrin Hikâyesi” isimli hakikaten önemli eserini okuyunca, kendisini üstün meziyetleriyle tanımış oldum. Sağlam belgelerle ve tutarlı bilgilerle hazırlanmış olan bu eser yakın tarihimizin -hiç değilse- bir dönemine kuvvetli bir projektör tutuyor.
Niçin söylemeyelim. Yedi Sekiz Hasan Paşa’nın hakkını veren tenkitlerin yanı sıra meziyetlerini de dile getiren tarihçilerimiz de var. Bunlardan biri olan vakanüvis Abdurrahman Şeref Efendi merhum paşadan şöyle söz ediyor:
“Herkesin zannettiği gibi fena bir adam değildi. Oruç yiyenlerden ve sarhoş olup nara atanlardan eline geçirdiklerini döğer, siyasi şerirlere (şerli siyaset adamlarına) da acımaz, fakat müzevirlik ve hainlik yapmazdı. Döğdüğü adamlara da, Allah ıslah etsin diye candan, yürekten dua ederdi.” (Meşhur Adamlar İbrahim Alaeddin, c. 2)
Bir kere daha vurgulayarak söylemek gerekirse, Yedi Sekiz Hasan Paşa öyle bize anlatıldığı, yalan yanlış cümlelerle tanıtılmaya çalışıldığı gibi, kaba, saba ve cahil bir adam değildi. Nitekim yukarıda ismini zikrettiğim eserin yazarı da sözü bu konuya getirip şunları söylüyor:
“Hasan Paşa’nın cahilliğini anlatmak için fıkralar bile türetilmiştir. Bunlar, o dönemde Hasan Paşa’yı aşağılamak için kullanılmış malzemelerdir. Olayları, o günlerin şartlarında değerlendirmek gerekir. Siyaset ve devlet adamları hakkında bu tür fıkraların anlatılması ilk değildir ve son da olmamıştır. Bunların aslının olup olmadığı her zaman tartışılmıştır.
Hasan Paşa’nın okuryazarlık durumuna gelince, o dönemin geleneğinde mahalle mektebine gitmek sosyal bir zorunluluktu. Evinin karşısında mektep ve medrese varken Hasan Paşa’nın da çocuk yaşlarında buraya gitmiş olması, akla en yakın olanıdır. Ama buralarda okuyanların kayıtları olmadığı gibi, diplomaları da söz konusu değildir.
Hasan Paşa’nın tahsil durumunu diploma veya icazetname ile ortaya koymak gibi bir şansımız yoktur. Ancak askerlik için geldiği İstanbul’da tezkere bırakarak ordu saflarına katılmış olan Hasan Paşa’nın zaman içinde kendisini yetiştirmiş olabileceğini de göz önüne almak gerekir. Beşiktaş muhafızlığı, Beyoğlu mutasarrıflığı, zaptiye fırkası reis ve kumandanlığı gibi önemli görevlerde bulunan bir kimsenin, erlikten müşirliğe kadar terfi etmiş bir paşanın resmi evrakı okumadan onayladığını söylemek çok aşırı bir iddia olsa gerektir.”
Hüküm cümlesi olarak söylemek icap ederse bütün bunlar cahil bir adamın, imzasını bile atamayan eçhel bir kişinin yapacağı işler sınıfına girmiyordu. Öyleyse Yedi Sekiz Hasan Paşa da asla cüheladan biri değildi. Anlamayanlara gelince, onlar kötü niyetli oldukları için yedi sekiz defa bile izah edilse yine anlamayacaklardır.
xxxxxxxxxxx
Şimal Türklerinden Fatih Kerimi, “İstanbul Mektupları” isimli büyük bir ilgiyle okunan eserinde hem Balkan savaşlarını ve Rumeli faciasını hem de o yılların İstanbul’unu kasıp kavuran felaket rüzgârlarını olanca feci sahneleriyle gözler önüne seriyor. Aynı muhabir, devrin ünlü tarihçilerinin ve edebiyatçılarının yanı sıra bir takım gazetecilerini ve siyaset adamlarını da ziyaret edip kendileriyle röportajlar yapıyor.
Fatih Kerimi’nin eserinde yer verdiği ve ölümünü hüzün göz yaşlarıyla anlattığı Türk büyüklerinden biri de meşhur Ahmet Mithat Efendi’dir. “Ahmet Mithat Efendi Cenazesinde” başlıklı yazıda ifade edildiğine göre, Aralık ayının on altısında erkenden gazeteleri karıştırırken Sabah gazetesinde kısa bir haberle karşılaşıyor. “Ziyâ-ı Azim”, yani büyük kayıp başlıklı bu haberle Ahmet Mithat Efendi’nin vefat ettiği bildirilmektedir. Bu habere göre, kalem erbabının önde gelenlerinden A. Mithat Efendi, 15 Aralık’ta gece saat on bir buçukta, Darüşşafaka Lisesi’nde rahatsızlanarak âniden vefat etmiştir.
Bu haberi okuyan ve çok şaşıran Fatih Kerimi gözlerine inanamıyor. Derhal İkdam ve Tasvir-i Efkâr gibi diğer gazetelerin de aynı haberi küçük puntolarla ve kısa bir iki cümleyle verdiklerini görünce acısı ikiye katlanıyor.
Fatih Kerimi, karşılaştığı manzara karşısında duyduğu şaşkınlığı, yahu bu adam, Türkiye’nin Tolstoy’u yahut Murmusof’udur. Murmusof öldüğünde Rus gazeteleri günlerce yayın yaptılar, Ahmet Mithat’ın vefatını ise Türk gazeteleri arka sayfalarda bir iki cümleyle geçiştiriyorlar. Doğrusu bunu aklım almıyor, sözleriyle dile getiriyor.
Fatih Kerimi, Prof. Murmusof’un 14 Ekin 1910’da Moskova’da vuku bulan ölümünü şu cümlelerle ve biraz daha ayrıntılı olarak dile getiriyor. O gün, bu ölüm haberi bütün üniversitelere ve diğer okullara ulaştırılıyor. Moskova’daki bütün eğitim kurumlarında – duyulan matemden dolayı – derslere ara veriliyor. Gazeteler okuyucuları için özel ilaveler yayımlıyorlar ve bu ilavelerdeki yazılarla müteveffa için âyin yapılacağını, evinde taziye kabulüne başlanacağını, orada nöbet tutmak isteyen kişilerin adlarını yazdırabilecekleri ilan ediliyor. Tabutunun başında nöbet tutmak için adını yazdırmak isteyen talebe sayısı o kadar fazlaydı ki, hepsine sıra gelmesi mümkün değildi. Dolayısıyla önce davranıp adını yazdırmayı başaran talebeler kendilerini mutlu kabul ediyorlardı. Bununla beraber, tabutun başında bulunma şerefi talebelere nasip olmadı. Orada profesörler nöbetle durdular, talebeler ise tabutun bulunduğu evin bahçesinde ve girişinde nöbet tutmakla yetindiler,
Daha bitmedi. Murmusof’un cenazesini defnetmek için özel bir heyet oluşturuldu. Ertesi gün çıkan gazetelerde nereye defnedileceği, nerelerde dualar yapılacağı belirtildi. Yine gazetelerin ilk sayfaları matem alâmeti olarak siyah basıldı. İlk üç sayfanın tamamı, Murmusof’un hayat hikâyesine tahsis edildi. Diğer haberler sadece dördüncü sayfada verildi. Bu ölüm haberi bütün Rusya’da büyük yankı uyandırdı. Âyin düzenlemeyen şehir kalmadı. Büyük gazeteler, bir hafta boyunca bütün sayfalarını Murmusof’a ayırdılar.
Cenazenin hangi caddelerden geçirileceği ve defin törenine gelen heyetlerin nerelerde duracakları, kimler tarafından nutuklar söyleneceği, hepsi daha önceden kararlaştırılmıştı. Cenazeye katılanların sayısı on binden fazla olup bunların arasında pek çok müesseseler, cemiyetler, sınıf ve fırkaların vekilleri vardı. Onun ölümünden sonra okullar bir hafta matem tuttular. Hayat hikâyesini öğrenmek ve adını ebediyen yaşatmak için “Murmusof Cemiyeti” kurdular.
Ne garip değil mi? Bizde ise tarihe isimlerini altın harflerle yazdıran Türk büyüklerini okullarda anlatalım diye müracaatta bulununca Milli Eğitim yetkilileri ya sükutla cevap veriyorlar, veya kırk dereden su getiriyorlar.
Geçelim!
Fatih Kerimi, daha sonra sözü Ahmet Mithat Efendi’ye getirip âdeta içini döküyor. Söylediklerine kulak verelim:
Merhum, 16 Aralık’ta gece saat on buçukta, Darüşşafaka Lisesi’nde ders verirken ilim yolunda şehit oluyor. Ertesi gün saat üçte, vefat ettiğini telgrafla Beykoz’daki evine bildiriyorlar. Ve o gün, gündüz saat dörtte, iki üç yüz kişiyle sessiz, sedasız defnediyorlar. Bu cemaatin yarısı ise, Darüşşafaka’da okuyan yetim ve fakir talebelerden ibaretti. Gazeteler bu büyük âlimin vefat haberini sayfanın en altında beş altı satırlık bir yazıyla bildirdiler. Nerede ve nasıl defnedileceğini hiç kimse öğrenemedi.
Araya girip belirtme ihtiyacını duyuyorum. Ahmet Mithat Efendi’nin kabri, Fatih Camii haziresinin girişinde, sağdadır. Ailesi Beykoz’a defnedilmesini istediği halde Darüşşafaka’nın gözleri yaşlı, gönülleri yaslı, talebeleri bunu asla kabul etmediler. O bizim sadece hocamız değil, aynı zamanda şefkat timsali babamızdı diyerek Fatih’in türbesinin hemen yanı başına defnedilmesini sağladılar. Allah rahmet etsin.
Fatih Kerimi, yazısını şu can alıcı sözlerle bitiriyor:
“Mithat, Türk oğlu Türk, Müslüman oğlu Müslümandı. Hiç durmadan milletine elli yıl hizmet etti. Onu Avrupalılar da tanıyorlar. Mithat, hiç durmaksızın çalıştı. Eser üstüne eser yazdı. Yayımladığı kitapların sayısı boyunu geçti. Sadece bu gayretinden dolayı ona himmet ve hürmet edilmesi gerekir. Üstelik onun ulûm ve fünunun her şubesi hakkında dahi tahkikatı ve tetkikatı, bildiği her şeyden kendi milletini ve bütün Müslümanları faydalandırmaya çalışması ne kadar mukaddes bir iştir.
Bir zamanlar bana merhum Şeyh Cemaleddin-i Efgânî Hazretleri, ‘İlim ve marifet karşısında diz çöküp hürmet göstermeyen milletin âkıbeti hüsrandır. Böyle bir millet yaşayamaz, çünkü yaşamaya layık değildir’ demişti. Mithat Efendi’nin cenazesinde bu sözleri hatırladım. Türklerin Rumeli’de, Trablus’ta, Yemen’de yenilmelerinin en büyük sebeplerinden biri bu. Yani kendilerine hizmet eden insanları takdir etmemeleri ve âlimlerine hürmet göstermemeleri imiş. Böyle devam ettikçe, bunlar daha çok yenilirler dedim.”
Sadece Ahmet Mithat Efendi mi, büyük İslam âlimi Ahmed Naim (Babanzade) Efendi de böyle hazin bir ölümle bu fani dünyayı terk etti. Kabri de, aziz dostu Mehmet Âkif’in bitişiğinde bulunuyor.
Milli Eğitim tarihimizin seçkin isimlerinden merhum Muallim Cevdet de, “Müderris Ahmed Naim” ismiyle 1935’de yayımladığı kitabda bu hüzün sahnesini dile getiriyor ve şöyle diyor: Gazeteler onun ölümünü sadece bir iki satırla haber verdiler. 14 Ağustos 1934’de biz kendisini, Fatih Camii’nden alıp Edirnekapı’daki ebedi istirahatgâhına götürürken cenazede sekiz on dostundan başka kimse yoktu.
Çün sefer kıldı cihandan Mustafâ
Dünyadan hiç kimse ummasın vefâ
Süleyman Çelebi
Osmanlı padişahlarının ilim adamlarına, hüner ve marifet sahiplerine ve tabii ki sanat erbabına büyük bir saygı duydukları öteden beri biliniyor. Padişahların nezaretinde ve “Huzur Dersleri” adıyla sarayda yapılan sohbetlerin de böyle bir muhabbetin neticesinde ortaya çıktığını kabul etmek gerekiyor. Yerli tarihçilerin yanı sıra Batılı ilim adamları da Osmanlı kültür hayatını süsleyen ilim meclislerine, kütüphane sohbetlerine ve benzeri toplantılara eserlerinde yer veriyorlar.
Bu mukaddimeden sonra belirtmek isterim ki, Osmanlı hükümdarları arasında âlimlerle, ediplerle ve şairlerle bir araya gelmekten, onlarla hembezm olmaktan, hatta nükteli sözlerle kendileriyle şakalaşmaktan en çok hoşlanan padişah Fatih Sultan Mehmet Han’dı. Bu büyük padişah, İstanbul’u fethetmeden önce hem milletin hem de ulemanın gönlünü kazanmıştı. Eğer İkinci Mehmed’in birinci vazifesi kalplere hükmetmek olmasaydı, dünyaya hükmetmesi de mümkün olmayacaktı.
Fatih’ten ve İstanbul’un fethinden söz eden hemen hemen bütün tarihçiler eserlerinde onun ilme ve ulemaya olan düşkünlüğüne ayrı bir yer veriyorlar. Hükümdarın tam bir cazibe merkezi olduğunu, mıknatısın demir parçalarını çektiği gibi, İstanbul fatihinin de bu kadim şehri bir dârülulûm yani ilim şehri haline getirdiğini itiraf ediyorlar.
Kronikler de dahil, bütün tarih kitaplarında – dipnotlar, hâşiyeler ve zeyiller halinde bile olsa – bu cihan hükümdarının bizzat kendisinin de büyük bir âlim olduğu belirtiliyor. Fatih devri ilim ve sanat hayatını anlatan yüzlerce, binlerce makalenin yanı sıra müstakil kitapların da kaleme alındığını biliyoruz. Buna iki önemli misal olmak üzere Prof. Dr. A. Süheyl Ünver’in hacimli eseriyle, Sâmiha Ayverdi’nin “Edebi ve Manevi Dünyası İçinde Fatih” adındaki kitabını gösterebiliriz.
Sâmiha Hanım, bu eserinde Fatih’in ilk hocaları başlığı altında Molla Gürânî’yi, Molla Hüsrev’i, Hocazâde’yi anlattıktan sonra yine “Fatih’in Müsahip Hocaları” başlığını taşıyan bölümde Molla Zeyrek, Hızır Çelebi, Ali Tûsî, Ali Kuşçu, Sinan Paşa, Molla Lütfi gibi büyük ve değerli ulema hakkında da ayrıntılı bilgiler veriyor. Asrın önemli şairlerine yer verilen bölümde ise, Şeyhi, Ahmet Paşa, Necâti, Mahmut Paşa, Zeynep Hatun, Mihri Hatun ve Melihî gibi isimlere de rastlıyoruz. Müellifimiz – tabii ki – bu isimleri tanıtırken sağlam Osmanlı kaynaklarının yanı sıra yabancı kaynaklardan da istifade ediyor.
Şunu da belirtmek gerekir ki, başta Akşemseddin olmak üzere, Fatih’in etrafında pervane olan ilim, sanat, edebiyat ve tasavvuf erbabı sadece yukarıdaki isimlerden ibaret değildi. Bu büyük hükümdarla senli benli konuşan, latif latifeler anlatan, fakat az bilinen başka bilginler de vardı. Mesela “Ümm-ü Veled” yahut “Nüktedan Hoca” lakaplarıyla tanınan Mevlânâ Hüsameddin de işte bunlardan biriydi. İtiraf edeyim ki, Fatih’in hocalarına az çok âşina olduğum halde bu zât-ı muhteremi ben de bilmiyordum. 10 Nisan 1959 tarihli “Büyük Doğu”da onunla ilgili olarak yayımlanan yazıyı okuyunca İstanbul fatihinin cazibesine kapılan bir bilginle daha tanışmış olduk. Sizin de bilgi dağarcığınıza katkıda bulunmak için bu yazıyı aşağıya alıyorum:
“Mevlânâ Hüsameddin, Fatih’in çok sevdiği bir ilim adamıydı. En ileri ve yüksek dereceli medreselerden birinde müderristi. Ümm-ü Veled, lakabıyla şöhret bulmuştu.
Şakâik müterciminin ağzıyla, ‘Mevlânâ Ümm-ü Veled Efendi, ulum-u âliyenin babası’ olmuştu.
Her kitabı fâtihasından hâtimesine kadar tashih ve tenkid ederdi. Çok zengin bir kütüphanesi vardı. O, kendisini kitaplar ve meseleler içinde kaybederdi. Geniş mesaisi onu dalgın yapmıştı. Fatih medreselerinden olup kendisine tahsis edilen ve her gün ders verdiği dershaneyi – dalgınlığı yüzünden – kılavuzsuz bulamazdı. Yalnız gittiği zaman başka medresenin başka odasına girerdi. Talebeleri onu ararlar, bulurlar koltuğuna girerek kendi dershanesine getirirlerdi.
Fatih, Eyüp Sultan Türbesi’ni ziyarete giderken Ümm-ü
Veled Efendi, yol üzerinde bulunan evinin önünde padişahı selamlar,
ona şerbet ikram ederdi.
Fatih:
* Bu şerbeti gayrın elinden içmezem, ancak senin elinden içerim der, onunla tatlı tatlı konuşurdu. Ümm-ü Veled Efendi’nin konuşması çok güzeldi. Tatlı ve âhenkli sesiyle dinleyicileri âdeta büyülerdi. Onun nükteleri pek meşhurdur. Fatih, seferlerinden birine gitmek üzereyken muhteşem bir uğurlama alayı ile İstanbul’dan çıkıyordu. Pâyitahtın en kudretli ve yetkili âlimleri her vakit olduğu gibi padişahın etrafında hâlelenmişlerdi. Davullar ve kös-ü hâkâniler çalınıyordu. Fatih, böyle zamanlarda bile ilmi müsahabeleri (sohbetleri) severdi. Âlimler, bir âyet üzerinde konuşuyorlar. Allah’ın, zaten iman etmiş olanlara ‘İman ediniz şeklinde hitap buyurmasındaki mânâyı inceliyorlar, fakat bunu bir türlü
izah edemiyorlardı. Hazret-i Fatih, Ümm-ü Veled Efendi’ye dönerek:
* Siz ne buyuruyorsunuz Mevlânâ, sorusunu yöneltti. Ümm-ü Veled Efendi şöyle cevap verdi:
* Orduyu hümâyununuzun davul ve kös-ü hâkânî sesleri bu sualin cevabını kulaklara söyleyip dururken meselenin çözülmemiş bir tarafı kalmamıştır ki Hünkârım!
Bu cevap padişahı hayrete düşürmüştü. Cevaptaki nükteyi ve inceliği birden kavrayamamıştı.
* Hocam anlayamadım, biraz daha açıklar mısınız, dedi.
Ümm-ü Veled Efendi, muradını biraz daha açarak:
* Devletlû Hünkârım, davullar ve kös-ü hâkânîniz bu sualin cevabını ‘düm…düm..’ diye cevap verip duruyorlar, dedi.
Arapça ‘düm…düm’ kelimeleri ‘devam et.. devam et!..’ mânâsına geldiğine göre, bu âyetteki ‘âminû’ cemi sigasıyla ‘imanda devam ediniz!’ demektir. Yani Allah’a ve peygamberine iman edenler, bu imanınızda devamlı ve sebatlı olunuz!
Ümm-ü Veled Efendi’nin bu açıklaması padişahın çok hoşuna gitti ve Fatih güldü. Bu gülüş etrafındakilere de sirâyet etti. Herkesin Ümm-ü Veled Efendi’ye olan hayranlığı, padişahın saygısı ve sevgisi gibi arttı.
Ümm-ü Veled Efendi, bir gün padişahın huzuruna kabul edildiği zaman padişahın eli yerine avucunun içini öpmüştü. Padişah, âdete ve hürmet geleneğine uygun olmayan bu öpüş şekline hiç itiraz etmemiş yalnız şöyle sormuştu:
* Mevlânâ, niçin avucumu öptünüz?
Ümm-ü Veled Efendi, cevabını âhenkli sesine inci gibi dizerek şu cevabı verdi:
* Türkçede ‘aya’, ‘avuç içi’ demektir. Bu, devletlûmden rica ettiğim bir nimetin ilk parçasıdır. Yani “Ayasofya” kelimesinin başıdır. Ayasofya’nın müderrisliğini istirham ettiğim için ‘aya’nızı öptüm!
Bu zarif buluş da Hünkâr’ın çok hoşuna gitti. Kendisine Ayasofya Medresesi Müderrisliği’ni verdi.”
Ulema semtinin sakinleriyle
Fatih arasında geçen böyle daha
bir çok latif latife var. Onları da – inşallah – sırası gelince naklederiz
İlim adamlarını, sanat erbabını ve bunların peşinden gidenleri öne çıkararak söyleyecek olursak, İstanbul’un cazibe merkezlerinden birini de -kütüphanelerin yanı sıra- kitapçılar ve sahaf dükkânları teşkil ediyordu. Özellikle bazı sahafların dükkanları aynı zamanda bir sohbet meclisi halinde de faaliyet gösteriyordu.
Beyazsaray Çarşısı’ndaki Enderun Kitabevi de bunlardan biriydi. Burada yapılan sohbetlerin tadına doyum olmuyordu ve Ali İhsan Yurt Hoca’nın tam bir sohbet şeyhi edasıyla yaptığı konuşmalar dinleyicileri tiryaki haline getiriyordu. Şükürler olsun ki, ben de o tiryakilerdendim. Keza Sahaflar Çarşısı’ndaki Elif Kitabevi de aynı özelliği taşıyordu. Müdavimlerini daha çok musıki erbabı teşkil etmekle beraber tarihi ve edebi konulara da sık sık temas ediliyordu. Ayaklı Kütüphane diyebileceğimiz merhum Şevki Çanka, bu meclisin başaktörüydü. Aynı çarşıyı süsleyen Muzaffer Ozak merhumun dükkânını ve burada yapılan sohbetleri anlatmak için -muhakkak ki- ayrı bir kitap yazmak gerekiyor.
Günümüzde ise bu geleneği biri Kadıköy’de, diğeri Üsküdar’da olmak üzere iki dükkân devam ettiriyor. Evet, Kadıköy’de Sakallı Lütfü’nün, Üsküdar’da da Yüksel Gölpınarlı’nın dükkânçelerinde, öncekiler kadar geniş kapsamlı olmasa bile tarih, edebiyat, şiir ama bilhassa kitap üzerine konuşmalar yapılıyor.
Geçenlerde Yüksel Bey’e ve yanı başındaki kitapçıya bir kere daha uğradım. Raflara şöyle bir göz atınca Prof. Dr. Süheyl Ünver merhumun “Kırkambar”ıyla karşılaştım. Kırık kalplere şifa olsun diye bir kere daha okudum. Beni hem tebessüm ettiren, hem düşündüren bu gül bahçesinden bir demeti de siz değerli okuyucularıma takdim etmek istiyorum. Öyleyse önce gülümseten bir anekdotla, bir Nasreddin Hoca fıkrasıyla başlayalım.
Timurlenk Anadolu’yu istila ettiği sırada Akşehir’de bir gün, misafir kaldığı bir yerde oturuyormuş. Nasreddin Hoca da, huzurunda bulunuyormuş. Topal Timur, yanında bulunan bir aynaya bakarak “Ben ki, cihangir bir padişahım. Bütün dünya emrimin altında. Gel gör ki, çok çirkin biriyim” demiş ve başlamış ağlamaya. Topal’ın ağladığını gören Nasreddin Hoca da gözyaşı dökmeye başlamış.
Timur, ağlamış ağlamış ve tabii ki susmuş. Fakat Hoca susmuyor, ağlamaya devam ediyor. Timur dayanamayıp Hoca’ya demiş ki: “Aynaya baktım, çirkinliğime ağladım. Sen de karşımdasın, ayıp olmasın diye sen de ağladın. Ben ağladım, ağladım ama sonunda sustum. Fakat sen hâlâ ağlıyorsun. Halbuki çirkin olan benim. Hâlâ ağlayışının sebebi nedir?”
Hoca merhum şöyle cevap vermiş:
“Biz ağlamayalım da kim ağlasın? Siz, bir an kendi çirkinliğinizi görerek ağladınız ve sustunuz. Oysa biz bu çirkin yüzünüzü her gün görüyoruz!”
Bakınız dünyanın en büyük mizah üstadı, çirkin yüzü nasıl güzel anlattı.
Yavuz Sultan Selim’in üzüntüsünü dile getiren bir anekdot ise şöyle:
Cihangir hükümdar, daha şehzade iken âlimlerle, fazıllarla akademik toplantılar yapıyordu ve bu toplantılar belirli aralıklarla devam ediyordu. Bu ilim meclisinin en önemli temsilcilerinden biri de padişahın hocası Halimi Çelebi idi. Yavuz, padişah olunca artık o şehzadenin, bu değerli dostları toplantılara gelmez oldular. Yavuz, bir gün, ‘Halimi Çelebi gelsin’ diye haber yollar. Emri alınca Çelebi de gelir. Daha kapıdan girer girmez Yavuz ona şöyle der:
‘Halimi Çelebi! Gerçi padişah olduk. Ama ahval-i yârândan (dostlardan) haber alamaz olduk. Dört gündür ben seni göremiyorum. Böyle saltanatın tadı mı olur?’
Şairin biri, dostlardan ayrı kalmanın acısını şöyle dile getiriyor:
“Dostlarım ev eşyamdı, bir bir gitti gitti diyorum / Artık boş odalarda ölümü bekliyorum.”
“Çiçeklerin hükümdarı hangisidir” sualine bu risalede şöyle cevap veriliyor:
Çiçekler, “Her mahlûkun bir başkanı var. Bizim niye olmasın, biz de kendimize bir başkan seçelim” demişler. Toplanmışlar. “Gülü kendimize hükümdar seçelim” diyen bir üyeye, “Onu seçemeyiz, zira çok açılıp saçılıyor” diye cevap verilmiş.
“Nilüferi seçelim” teklifi yapılmış. Lakin bir diğer üye: “O, akşam olunca kapanıyor ve suyun derinliğine gömülüyor. Orada ne yapıyor, bilemeyiz. Ama ismetinden şüphe ediyoruz” deyince ondan da vazgeçmişler.
Böylece daha birçok çiçek sıralanmış. Büyük çoğunluğu kazanamamış. Nihayet en güzel kokan çeşitli muhtelif isimlerde çiçek olan nergisi kendilerine başkan seçmişler. Bu çiçeği Peygamberimiz de sever ve faydalı olduğunu söylermiş.
Bu dünyada kimlerin, hangi özellikleriyle meşhur olduklarına gelince o da şöyle dile getiriliyor:
Lokman’ın hikmeti, Aristo’nun aklı, Eflatun’un ilmi, Calinos’un tıbbı, Batlamyus’un rasadı, İskender’in seyri, Nemrud’un ateşi, Şeddad’ın zulmü, Nuşirevan’ın adaleti, Karun’un malı, Nuh’un ömrü, Eyüb’ün (Aleyhisselam) sabrı, Yusuf’un (Aleyhisselam) güzelliği, Yakut’un yazısı, Hatem’in cömertliği, Mecnun’un aşkı, Hebenneka’nın ahmaklığı, Enveri’nin kasideleri, Hayyam’ın rubaileri, Attar’ın nasihatnamesi, Meryem’in iffeti, Efendimiz’in yaratılışı. (Hiçbir kalem bu güzelliği ve özelliği tam olarak tavsif ve tasvir edemez) Hz. Ebu Bekir’in sadakati, Hz. Ömer’in adaleti, Hz. Osman’ın hayası, Hz. Ali’nin ilmi!..
Süleymaniye Kütüphanesi’nde Vak’anüvis Esad Efendi kısmında, 3705 numaralı yazma kitabın bir yerinde Fatih Sultan Mehmed’in oğlu Sultan Bayezid hakkında bilgi veriliyor. Orada şöyle bir kayıt görülüyor:
Sultan Bayezid’in, tırnağının arasına bir hasır çöpü girmiş, kendisine çok ızdırap verince şöyle demiş: “Cellatlar bundan sonra kimsenin tırnağına kamış sokarak işkence etmesinler!..”
Adı geçen kitapçıkta, Süleyman Aleyhisselam’la da ilgili şöyle ibret verici bir menkıbe ile karşılaşıyoruz:
Süleyman Aleyhisselam, bir gün, “Her yaratıktan bir tane gelsin” diye emir vermiş. Hepsi yanına koşmuş. Lakin gece kuşu (baykuş) gelmemiş. Bunun üzerine, “Onu zorla getirin, bakalım niçin gelmek istemiyor öğrenelim” emrini alınca şöyle haber yollamış:
“Yavrularım var. Benimle uğraşmasın. Bir vakıf yerden toprak alırım, sarayının üstüne döküp mahvederim.” Bu cevap üzerine Süleyman Aleyhisselam:
“Söyleyin ona sakın gelmesin. Oturduğu yerde otursun” diye haber yollamış.
Bunu da vakıf mallarına el koyanlar, vasiyetnameleri ihlâl edenler düşünsün.
SEYYİD MEHME T ALİ PAŞA KÜLLLİYESİ 15 EKİM 2023
Darbeci paşalar tarafından tahtından indirilip feci şekilde şehit edilen Osmanlı padişahlarından biri de -bilindiği üzere- Sultan Abdülaziz Han idi. Telemak Mütercimi diye bilinen Yusuf Kâmil Paşa da bu hükümdarın sadrıazamı idi. Seyyid Mehmed Emin Paşa’ya gelince o da Yusuf Kâmil Paşa’nın mühürdarı, yani bir bakıma müsteşarı idi.
Seyyid Mehmed Emin Paşa, salihât-ı nisvandan Hamide Nergis Hanım’la evlenince dört erkek çocuğu dünyaya geldi. Bunlar Mahmud Kemal Bey, Mehmed Selim Bey, Ahmet Tevfik Bey ve İsmâil Hakkı Bey isimlerini taşıyorlardı. Mehmet Selim Bey hariç, bu ailenin diğer fertleri Merkez Efendi Mezarlığı’ndaki aile kabristanında yatıyor. Seyyid Mehmed Emin Paşa’nın hem Bayezid Mercan’da hem de Yakacık’ta konağı vardı ve merhumun küçük oğlu Mehmet Selim Bey ailesinin bütün fertleri de işte bu Yakacık Mezarlığı’nda yatmaktadırlar. Yakacık’taki Mehmet Emin Paşa Konağı’nın yerinde günümüzde “Mühürdâr Emin Paşa Sitesi” bulunmaktadır.
Yakacık’taki bu konakta Paşa’nın büyük oğlu Mahmut Kemal Bey ile Mehmet Âkif’in ders gördüklerini biliyoruz. Hocaları ise, İstiklâl Marşı şairimizin babası Temiz Tâhir Efendi’dir.
Yakacık deyince, İbnülemin Mahmut Kemal ile Ali Emîri Efendi’yi konu alan bir anekdotu hatırladım. Son Asır Türk Şairleri’nde kaydedildiğine göre, bir kış mevsimi yaklaştığı halde İbnülemin, hâlâ yazlıktaki adı geçen konakta oturmaya devam ediyor. Bu sırada, Ali Emîri Efendi bir gün kendisiyle görüşmek için Babıâli’deki görev yerine gidiyor. İbnülemin’i bulamayınca şu beyti yazıp masanın üstüne bırakıyor:
“Yakacık’da bulabilse yakacak
Kış gününde dahi bizden kaçacak
İbnülemin Bey de şu beyit ile karşılık veriyor:
Düşme ey dil, bu sözünden eleme
Delinin kâli (sözü) gelir mi kaleme”
Ali Emîri, bildiğimiz anlamda deli değildi. O sadece kitap delisiydi. Önceleri sıkı fıkı dost oldukları halde sonradan araları bozuldu.
Geçen Salı günü ben de Yakacık’taki “Mühürdâr Emin Paşa” sitesine gittim. Merhum Paşa’nın küçük oğlu Mehmet Selim Bey’in kerimesi Selma Hanım’ın oğlu Mehmet Fırat Akay Bey ile ilk defa tanıştım. Bu faydalı buluşmaya yine merhume muallime Selma Hanım’ın kızı Dr. Dicle Hanım’ın beyi Prof. Dr. Sadık Kemal Tural Bey vesile oldu. Yedi sekiz saati bulan sohbetimiz esnasında bir geçmiş zaman yolculuğuna çıktık.
Mehmed Emin Paşa’yı kısaca tanıyalım. Ben bu zat hakkında İbnülemin’le ilgili kitabımın ikinci cildinde ayrıntılı bilgi vermeye çalıştım. Meraklı okuyucularımızı bu esere havâle edip merhum hakkında özetin özeti birkaç cümle söylemek istiyorum.
Seyyid Mehmed Emin Paşa dirayetli bir devlet adamı oluşunun yanı sıra aynı zamanda âlim bir şahsiyetti ve zengin bir kütüphaneye sahipti. Hüseyin Vassaf, Tâhir Harimi Balcıoğlu, Bursalı Mehmet Tâhir ve tabii ki oğlu Mahmud Kemal Bey onun ilmi cephesi hakkında ayrıntılı bilgiler veriyorlar. Prof. Dr. Hilmi Ziya Ülken de hem “Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü” isimli eserinde, hem de “İslâm Medeniyetinde Tercümeler ve Tesirler” adlı kitabında Paşa merhumun ilim adamlığına temas edip yaptığı tercümeleri isim isim şöyle sıralıyor:
Ebû İshak Vatvat’ın “Gurerü’l – Hasâis”i, Şeyh Abdülmecid’in “Tuhfetü’l – Marziye”sini, Allâme Yâfiî’nin “Ravzü’r – Riyâz”ını, Celâleddin-i Süyûtî’nin, Tennûhî’nin, Ali üs Sebkî’nin, İbn-i Arabşâh’ın ve ilââhir birçok eserlerini Türkçe’ye çevirdi. Hilmi Ziya Ülken, bu bilgileri verdikten sonra adları geçen eserlerin hiçbirinin neşredilmediğini, hepsinin büyük oğlu İbnülemin Mahmud Kemal Bey’in kütüphanesinde muhafaza edildiğini belirtiyor. Öyleyse sözün burasında biz de bir hatırlatma yapalım. İbnülemin’in bütün eserlerini birer birer yayımlayan Ketebe Yayınları’nın babası Emin Paşa’nın da bu tercümelerini kültür dünyamıza kazandırması gerekir. Böylece de güzel bir hizmet yerine getirilmiş olur.
Hüseyin Vassaf merhum da Mehmed Emin Paşa’nın eserleriyle ilgili olarak şöyle diyor:
Paşa, zengin bir kütüphaneye sahip olduğu gibi Arapça ve Farsça’yı da çok iyi biliyordu. Mercan’daki konağı bir nevi “darü’l-ilim” idi. Beşikten mezara kadar ilim tahsil etmenin lüzumunu çok iyi bildiği için daha küçük yaşından itibaren kendisini âlimlerin ve kitapların arasında buldu. Emin Paşa, sadece âlim değil, aynı zamanda ilmiyle de “âmil” idi. Hüseyin Vassaf ayrıca merhumun tasavvufa, edebiyata, hikemiyata dair on sekiz aded tercüme eserinin olduğunu belirtiyor. Bu eserlerin tam listesini Bursalı Mehmet Tâhir, “Osmanlı Müellifleri”nin ikinci cildinde vermektedir.
“Medeniyet Tarihinde Kütüphaneler” adıyla önemli bir esere imza atan Tahir Harimi Balcıoğlu’na gelince o da Seyyid Mehmed Emin Paşa’nın ve oğlu Mahmud Kemal Bey’in kitapları ve kütüphaneleri hakkında şunları söylüyor:
Seyyid Mehmed Emin Paşa merhumun da, büyük kısmı yazma ve kıymetli olmak üzere birkaç bin cilt kitabı ve birçok nefis eşyası yanmışsa da, yazma ve basma eserlerden mürekkep 600 ciltlik bir kütüphanesi mevcuttur. Bu hususta Süleyman Nazif, Servet-i Fünûn’da şu malumatı veriyor:
İstanbul’un kibar sınıfı öteden beri güzel yazılara ve nadir nüshalara meyil ve rağbet ederdi. Bunların büyük kısmı taklit ve tefahür (öğünme) sebebiyle nefis eserleri toplamış, fakat bazı münevver zatlar derin bir vukuf ve aşk ile ömürlerini bu hayırlı işe vakfeylemişti. İkinci güzide kısmın en ileri gelenlerinden biri övülmüş iyi hasletlerin muhibbi İbnülemin Mahmud Kemal Beyefendi’dir. Hayatını tetkik ve tetebbu ile nadir kitapların bir araya getirilmesine hasretti. Kütüphanesinin raflarını süsleyen sayısız eserden – ki içinde pek çok yazma kitap ve risale var – bir tane bulunmaz ki dikkatli okunmamış olsun. Mahmud Kemal Bey’in pederi Emin Paşa merhum evlâdının vicdânına ithaf etmişti. Yani bir çok meziyetine ilâveten nefâisperver bir zat idi. Yirmi yedi yaşına kadar topladığı 4000 cildden oluşan kütüphanesi Mercan’daki konağıyla birlikte yanmıştı. O acı hadiseden on iki sene sonra dünyaya gelen ilk oğlu Mahmud Kemal Bey, topladığı güzel eserler ile babasının âhir ömrüne kadar süren bir hasret ve değişimi izale etti.
Bazı ahbapları Mahmud Kemal Bey’in dairesinin kapısına “Dârülkemal” levhasını asmışlardı. Bu Kemal, o evin hem sahibine hem muhteviyatına işaret eder. Herkes, hepimiz ne zaman milli tarihimize ait bir araştırmadan sıkılır ve İstanbul’un bütün kütüphanelerinde aradığımızı bulamazsak Mahmud Kemal’e koşarız. Vak’aların şahitleri hakkında en sağlam senedimiz Emin Paşa’nın bu faziletli ve -iki mânâsıyla- büyük oğludur. O da bilmezse artık o bahis büsbütün nisyana terk edilmiş demektir. Mütareke yıllarının unutamayacağım facialarından biri de Dârülkemal’in geçirdiği kaza ve dûçar olduğu yağmadır.
Günün birinde, bir Fransız subayı, kumandasındaki bir müfreze ile bu konağın önünde âniden görünür. Kâgir hanenin sade ve kibar görünüşü onların daha önce dikkatini çekmişti. Hemen tahliye etmesini söylerler. Şahsıyla ailesinden çok kitaplarını ve evrakını düşünen ev sahibi Fransız ordusunun bu kararını, -mürâcaat etmediği vasıta kalmadığı halde- değiştiremedi. Önceki yangının karşısında pederi ne hissetmişse, bu işgal karşısında oğlu da onu duydu. Dârülkemal tamamen Fransız müfrezesine teslim edildi. Bilmem kaç sene keyiflerine göre kullandıkları bu hânede Fransızlar mesela eski kıymetli gazete koleksiyonlarını birer birer sökerek kâğıtlarını süflî temizlikte kullanmışlardı. Mahmud Kemal, o hadiseden ne zaman söz etse gözleri yaşarır. Bununla beraber Dârülkemal her zaman zengin bir hazinedir.
Bugün Mahmud Kemal Bey’in kütüphanesinde, Arapça, Acemce ve Türkçe olarak, mükerrerleriyle beraber 1219 yazma kitap, mecmua ve 1781 basma kitap mevcuttur. Toplam 3600 eseri içine alan bu kıymetli kütüphanede müellifin el yazısıyla yazılmış elli cilt ve 66 adet de yazma ki, yalnız o kütüphanede mevcut tek nüsha olan eser vardır. Bu kitaplardan 600 adedi de babası Seyyid Mehmed Emin Paşa merhumun kütüphanesinden nakledilmiştir. Mahmud Kemal Bey’in çok sayıda matbu eseri vardır. Âli’nin, “Menâkıb-ı Hünerverân”ına yazdığı mukaddime derin bir araştırmanın ürünüdür.
İşte Yusuf Kâmil Paşa’nın mühürdarı Seyyid Mehmed Emin Paşa ile oğlu İbnülemin Mahmud Kemal, böyle bir hazineye sahipti. Bu hazine şimdilerde İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’nde muhafaza ediliyor.
Bu günlerde gözü kararmış İsrail ordusunun çocuk, kadın, sivil halk demeden büyük bir katliam yaptığı, her tarafı harabeye çevirdiği Gazze, dünyanın gözü önünde kan gölü haline getiriliyor. Masum halkın feryatları göklere yükseliyor. Bu feci manzara karşısında -ne yazık ki- dua etmekten başka elimizden bir şey gelmiyor. Ama unutmayalım ki, zalimin zulmü yanına kalmayacak, er geç zafer Müslümanların yüzüne gülecektir. Yani istikbal İslâm’ındır.
Gazze’nin kuruluşunu, coğrafi özelliklerini ve İslâm tarihinde oynadığı rolü yakından öğrenmek için elimizde birçok kaynak ve arşiv belgesi bulunuyor. Bu konuda biraz daha bilgi tazelemek için geçen gün Diyanet’in İslâm Ansiklopedisi’ne müracaat ettim. Verilen bilgilerin hepsi bu sütuna sığmayacağından sadece ilgi çekici birkaç hatırlatmayla yetineceğim.
Gazze, Süveyş Kanalı’nın açılmasından önce Mısır, Suriye ve Anadolu’dan gelen ticaret ve hac yollarının birleştiği bir noktadır. Şehir, bu özelliğinden dolayı tarih boyunca çok hareketli günler yaşamıştır. Sık sık el değiştiren Gazze, Bizanslılar zamanında önemli bir ticaret merkezi ve bu arada Mekke’den gelen tüccarların da uğrak yeriydi. Müfessirler, Kureyş Suresi’nde bahsedilen yaz ve kış seferlerinde kışın gidilen yerin Gazze olduğunu söylüyorlar. Mekkeli tüccar kafilelerinin birinde Peygamber Efendimiz’in büyük dedesi Haşim bin Abdümenaf da bulunmuş ve bu şehirde vefat etmiştir.
Kabrinin burada yer almış olmasından dolayı şehre bazı kaynaklarda “Gazzatü Haşim” denildiği görülür. Resul-ü Ekrem’in babası Abdullah Hazretleri de Gazze’ye gelen tüccarlar arasındadır. Hz. Ömer’in esas servetini İslâm’a girmeden önce Gazze’ye yaptığı ticari yolculuklardan kazandığı rivayet edilmektedir. Hicretin ikinci yılında (624) Bedir Savaşı’na yol açan zengin ticaret kervanı da Ebu Süfyan idaresinde Gazze’den dönmekteydi.
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin 13. cildi bu bilgileri verdikten sonra İmam-ı Şafii hazretlerinin de Gazze’de dünyaya geldiğini kaydetmektedir.
Asıl ilgi alanım kültür tarihi olduğu için -bu vesileyle- Gazzeli bir İslâm bilgininden ve mutasavvıfından biraz bahsetmek istiyorum.
Bu büyük zat, meşhur mutasavvıf Niyazi Mısri Hazretleri’nin halifesi ve Bursa’daki Gazzi Dergâhı’nın postnişini Ahmed Gazzi Efendi’dir. Kudüs civarındaki Gazze’de 1643 yılında dünyaya geldi. Kendisi bu beldede vezirlik görevinde bulunan bir ailenin çocuğudur. Ahmed Gazzi, ilk tahsilini, memleketinde yaptıktan sonra, babasından izin aldı ve Kahire’ye doğru yola çıktı. 1655’te Ezher’de ilim tahsil etmeye başladı. Yedi yıl süreyle tefsir, hadis ve diğer ilim dallarında devrin tanınmış âlimlerinden olan Ahmed Beşişi’den yararlandı. Daha sonra Ezher’e hadis hocası olarak tayin edildi. Talebelik yıllarında, babası Gazze’ye dönmesi için defalarca teklifte bulundu. Gerek yazılan mektuplarda, gerekse gönderilen elçilere verdiği cevaplarda annesinden ve babasından özür dilemekle beraber bu konuda ısrar edilmemesini, tahsil hususunda kararının kesin olduğunu bildirdi.
Dört defa hacca giden Ahmed Gazzi veda tavafını yaptığı sırada daha önceleri birçok vesileyle adını duyduğu Anadolu’ya gelmeye karar verdi. Ezher’deki talebelerini, mesai arkadaşlarını ve dostlarını orada bırakarak yola çıktı. İstanbul’a giden bir gemiye bindi. Ancak hava şartları elverişsizdi. Kamarada bütün kalbiyle Cenab-ı Hakk’a dua ettiği sırada ilgi çekici bir gelişme oldu. Başında Halveti tacı bulunan bir zat yanına gelerek “Korkma ey Ahmed! Kehf Suresi’ne devam et ve bizi Bursa’da bul!” emrini verdi.
Ahmed Gazzi Efendi, 1675’te İstanbul’a gelerek bir süre burada ikamet ettiği gibi, Ayasofya Camii’nde de hadis dersleri verdi. 1676’da Bursa’ya gitti. Ulu Cami civarında bir hoca efendiye misafir oldu. İlerleyen zamanla birlikte dervişlerle ve meslektaşlarıyla tanıştı. Üçkozlar Tekkesi’nde Muhyiddin-i Bursevi ile sohbet ettiği sırada Bursevi, kendisine “Ahmed Efendi, sen iyi bir sütsün, eğer sana güzel bir maya çalınsa güzel yoğurt olursun” deyince Gazzi, “Güzel buyurdunuz. Benim de maksudumdur. Ama her mayayı sütüme katamam, zira mâyi fasit (bozuk) olursa süt de elden gider” cevabını verdi. Bursevi, “Maksudum farazidir” demekle yetindi.
Ahmed Gazzi Efendi Bursa’da kendisine mürşit ararken şehrin çeşitli medreselerinde hocalık yaptı. Niyazi Mısri’nin Bursa’yı teşrif ettiği 1691 yılına kadar Ulu Cami, Molla Fenari ve Orhan medreselerinde ders okuttu. Bursa’da sıkıntılı günler geçirmesine rağmen aldığı ders ücretlerinin bir miktarını kendine ayırıp kalanını talebelere verdi. Yine o günlerde sufilerle arası iyi değildi. Bazı sufilerin tavırlarına ve davranışlarına kızıyor, kendilerine müdahale ediyordu. Diğer taraftan da gemide gördüğü zata bir an önce kavuşmayı temenni edip dua ve niyazda bulunuyordu.
Derken bu beklentisi bir süre sonra gerçekleşti. O zamanlar lehinde ve aleyhinde çok şeyler işittiği Niyazi Mısri’ye de gıyabında sitem ediyordu. Hatta Mısri’nin Bursa’ya geleceğini duyunca konuyla ilgilenmemeleri için talebelerine tembihte bulundu. Ertesi gün yine sabah namazından sonra Ulu Cami’deki dersine başladı. Dersini tamamlamak üzereydi ki, Mısri’yi karşılamaya hazırlananların zikir ve tevhid sadalarını duydu ve camiden çıktı. Kalabalığın arasında tahtırevana binmiş olarak bir zatın geldiğini gördü ve büyük değişim burada başladı. Ahmed Gazzi’nin bulunduğu yere gelince selam verdi. O da Mısri’nin elini öptü ve Mısri Dergâhı’na birlikte gittiler. 1692 Ramazan’ının yirmi üçünde erbainleri tamamlanınca, Niyazi Mısri, Gazzi’ye halifelik görevini -öğle namazından sonra düzenlenen bir törenle- cemaatin huzurunda verdi.
Şeyh Ahmed Gazzi hakkında birçok menkıbe söylenmiştir. Onlardan biri de “Bursa Evliyaları” isimli kitapta şöyle kaydediliyor:
“Bir gün dervişler topluca, Niyazi Mısri’nin maiyetinde Üftade Hazretleri’nin türbesini ziyarete gittiler. Mısri, oradan geçerken daha sonra Gazzi Dergâhı olacak harabe durumdaki bir yere bakarak ‘Viraneler mâmur olur envar-ı zikrullah ile’ dedi ve böylece zikredilen harabenin bir zaman sonra feyiz saçan bir dergâh olacağını ima ve işaret buyurdu.”
Bunun açıklaması kısaca şöyledir:
Gazzi’nin hanımı bir gün bütün zinet eşyalarını veriyor ve bu parayla bir bahçe satın alıyor. Gazzi, inşaata başlamadan önce şükür ifadesi olarak otuz beş dervişiyle hacca gidiyor. Dönüşte bir hayli keresteci, doğramacı, dülger esnafından derviş peyda oluyor. Bunlar Hazret’e intisap ederek birlikte çalışıyorlar. Gariptir ki, o mahallede Tahtakale Ağası Muhammed Ağa adında son derece cimri bir adama erenlerin himmetiyle bir aşk ve şevk geliyor ve bu zat bütün dülgerlerin ücretlerini üzerine alıyor. Böylece 1696 yılında mükemmel bir dergâh inşa edilmiş oluyor. İşte Gazzeli Ahmed Gazzi’nin en büyük hizmeti, Mısrilik koluna mensup olarak, Bursa’da böyle müstakil bir dergâh kurmasıdır. “Güldeste” yazarı İsmail Beliğ Efendi’nin yazmış olduğu yedi kıt’alık şiir de dergâhın cümle kapısında asılıdır. Bu şiir Hüseyin Vassaf Efendi’nin “Sefine-i Evliya”sında yer almaktadır.
“Bursa Evliyaları”nda bu muhterem Gazzelinin bir takım hassasiyetlerine de şöyle temas ediliyor.
“Ahmed Gazzi medrese ilimleri ile tekke kültürünü birleştiren bir anlayışa sahipti. Tekkesinde tasavvufi eserlerin yanında tefsir, fıkıh, hadis dersleri de okutmuştur. Vaaz ve sohbetleri esnasında kürsüde Fütuhat-ı Mekkiye’nin bulunmasına dikkat ederdi. Vahdet-i Vücud’un tartışmalı konularında ihtiyatlı konuşmayı tercih etmiş olan Gazzi Efendi, tütün ve kahvenin cevazının tartışıldığı o yıllarda, tütünün çok sert muhalifi, kahvenin ise tiryakisi olmuştur. Yöneticilerle daima iyi geçinmeye dikkat etmiş, Mısri dergâhından çıkarılması dışında yöneticilerle pek işi olmamıştır. Dini hükümleri korumada hassasiyet göstermiş, özellikle ‘kadın müridleri şeyhin mahremi sayan’ bir görüşe şiddetle karşı çıkmıştır.”
On sekiz yaşında “muhaddis” ünvanını alan Gazzeli Gazzi Ahmed Efendi, kırk iki yıl, bahsi geçen dergâhın irşad makamında görev yaptı ve 6 Aralık 1731’de Hakk’ın rahmetine kavuştu. Cenaze namazı Ulu Cami’de kılındıktan sonra, son nefesini verdiği odaya defnedildi.
Rahmetullahi aleyh!.
Geçen gün, kütüphanemin raflarından birini karıştırırken ilgimi çeken bir kitapla karşılaştım. Nerede, ne zaman hangi sahaftan aldığımı hatırlayamadığım bu eser, “Hicri Onuncu- Miladi On Altıncı Asırda Yurdumuzu Dolaşan Gazzi-Mekki Seyahatnamesi” adını taşıyordu. Aslında bu bildiğimiz anlamda bir kitap değildi, 1937 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları arasında çıkan “Tarih Semineri Dergisi”nin kitaba dönüştürülmüş şekliydi. Ekrem Kamil adında bir zat tarafından tez olarak hazırlanmıştı. İsminde geçen “Gazzi-Gazzeli” kelimesi dikkatimi çektiği için hemen okumaya başladım.
Eserin baş tarafında verilen bilgilere bakılacak olursa, Bedreddin İbn-i Radiyyüddin el-Gazzi aynı zamanda Şaffi mezhebine mensup büyük bir âlimdir. Yüz elliden fazla eser kaleme almıştır, bunlardan biri de 30 bin beyitlik Arapça manzum “Tefsir-i Şerif”idir. Seyahatnamesine gelince onun da adı “El-Metaliu’l-Bedriyye fi Menazilü’r-Rumiyye”dir. Eser Köprülü Kütüphanesinde, Mehmet Paşa kitapları arasında 1390 numaradadır. Kitap küçük ebatlı olup, Venedik âbâdisi kağıt üzerine güzel bir ta’lik ile yazılmıştır. Her sayfada on üç satır vardır. Her iki sayfa bir varak itibariyle bütün kitap 182 varaktır. Başlıklar ve duraklar renkli mürekkeple yazılmıştır. Kitapta kırmızı, mavi mürekkepten başka altın yaldız da bulunmaktadır. Eser Arapçadır.
Büyük Şafii bilgini Bedreddin el- Gazzi Baalbek, Hama, Humus, Halep, Misis, Adana, Gülek Boğazı, Akköprü, Ereğli, Konya, Akşehir, Afyonkarahisar, Yenişehir, İznik, İzmit, Gebze gibi şehirlere ve bir takım yerleşim bölgelerine uğrayarak ve geçtiği bütün bu yerler hakkında ilgi çekici bilgiler vererek İstanbul’a ulaşıyor. Bir sene kadar İstanbul’da kaldıktan sonra yine aynı güzergahı takip ederek memleketine dönüyor.
Bedreddin el-Gazzi, yukarıda adını verdiğimiz seyahatnamesinde –bakınız- İstanbul’u nasıl anlatıyor:
Üsküdar’dan sandalla yaptığımız şairane bir seyahatten sonra nihayatet İstanbul’a (Konstantıniyye’ye) vardık. Bizi iskelede Mirahur İskender Çelebi karşıladı. Gereği gibi iltifat eden ve teveccühde bulunan bu zatı bize Vezir Ayas Paşa göndermişti. Büyük bir neşe ve sevinç içinde şehre güneşin batımına yakın girdik.
Burası Türk şehirlerinin merkezi, hükümdarların payitahtıdır. Bu koca şehir ilim ve irfanın kaynağı, âlimlerin ve devlet erkânının karargâhı, baht ve talihin menbaı, dileklerin ve arzuların sona erdiği, saadet güneşinin doğup yayıldığı yerdir.
İstanbul elde edilen fesat ve küfür kaynağı olan şehirlerin en büyüğü ve en güzelidir. Aynı zamanda şiddetle karşı duran ve müstahkem olanıdır. Burayı fetheden merhum aziz ruhlu, büyük şehit Sultan Mehmed Han’dır. Asırlarca hüküm süren bu mıntıka koca Fatih’in şevket ve azameti önünde baş eğmiş, tekbir ve tehlillerle süngülerini parlatarak şehre giren İslam Türk kuvvetleri karşısında eğilmek zorunda kalmıştır. İlk günlerden itibaren kiliseler camiye çevrilmiş, çanlar susturularak yerlerine birer İslam âbidesi olan minareler geçmiştir. Bununla da yetinilmeyerek yerle gök arasında ezan sesleri yükselirken diğer taraftan da medreseler, imaretler ve mescidler bina edilmiştir.
Hülasa, elde edilen diğer şehirlerde olduğu gibi, İncil’in yerine Kur’an-ı Kerim; papazların, kesişlerin yerine İslam uleması geçmiş, din-i mübinin güneşi doğarak şer’i Ahmedi kaim olmuştur.
Şimdi biraz da burada gördüğüm eşsiz camilerden ve mescitlerden, hesap ve kitaba sığmaz gelirlerle yapılan imaretlerden, görüştüğüm âlimlerden, âyân ve ahaliden bahsedeyim:
Gördüğüm medreselerin en büyüğü Sahn-ı Seman Medresesidir. Müderrisleri Türk müderrislerinin en âlimleridir. İçinde ulemaya, fakirlere ve yolculara sabah akşam yemek pişirilen imaretler vardır. Diğer bir âbide, içinde cuma namazı kılınan büyük camidir. İçinde birçok odaları, hasta koğuşlarını ihtiva eden ve imaretin bitişiğinde bulunan hastahane de görülmeye değer. İçindeki kemerleri, güzel kokulu sürmeleri, tıbbın kurallarına ve formüllerine uygun olarak yapılan güzel ve macun şeklindeki ilaçları nadirattandır. Hele kokulu birçok ıtriyatı, sulu ilaçları takdire değer mükemmeliyettedir. Bütün bunlar meşhur ve hazık tabiblerin nezareti altında imal edilmektedir.
Tedavilere gelince, yine bu doktorların nezaretinde elinden iş gelen becerikli kimselerle yapılmaktadır. Burada insanların ihtiyacı olan her şey bulunmaktadır. Muhtelif koyun ve kuş etleri bol miktarda mevcuttur. Mükemmel yatakları ve yorganları çok temizdir.
Fetihten önce şehrin en büyük kilisesi olup da el’an cami olan Ayasofya’ya gelince, bu seyredenleri hayretten hayrete düşürecek büyüklüğe, genişliğe ve ince tezyinata sahiptir ki, şehrin hemen göze çarpan en muazzam ve tarihi âbidesidir. Burada aynı adı taşıyan Küçük Ayasofya denilen bir cami daha vardır. Bunda da birçok tezyinat vesaire varsa da, Büyük Ayasofya ile kıyas etmek şöyle dursun, ikisini aynı zamanda ağıza almak bile doğru değildir.
Bize gelince; Esseyyid Abdurrahim’in tavsiyesiyle merhum Sultan Mehmed’in imaretine gittik. Görevli zat yanımıza gelerek, halimizi hatırımızı sorduktan sonra ihtiyaçlarımızın da en iyi bir şekilde karşılanacağını söyledi. Yatak ve yorganları da çok temizdi. Burada tek eksiğimiz vardı, o da vatandan ve ailemizden uzak bulunuşumuzdu. Bütün geceyi, onları ve Seyyid Abdürrahim’in bize gösterdiği alakayı düşünmekle geçirdim. Sabah olunca ilk işim adı geçen efendimize teşekkür etmek oldu. Zavallı iki yakasını saran hastalığın pençesi arasında kıvranıyordu. Geldiğimizi görünce çabalayarak ayağa kalktı ve benimle tokalaştı. Onunla epey muhabbet ettikten sonra biricik dostum alim ve fazıl Molla Hacı’nın ziyaretine gittim. Devamlı ibadetle meşgul bir pir-i fani olan bu zat Hacdan dönerken Şam’da babamla tanışmış ve ahiret kardeşi olmuştu.
Burada biraz oturduktan sonra imarete döndüm. Buradan çıkarken geldiğimizi haber vermek üzere vezire bir adam yolladım. Gelişimize çok sevinen vezir kendisiyle görüşeceğimiz zamanları bir adamla bize bildirdi. Bu zamanlar da perşembe akşamıyla cuma sabahı idi ki, buna da sebep bütün ileri gelen devlet ricalinin padişahın sünnet olan çocuklarının düğünüyle meşgul bulunmalarıdır.
Bu vezir, Vezir-i Âzam Ayas Paşa’dır. Çok temiz huylu, itikad sahibi, mütevazi, tatlı sözlü ve haluk bir kimsedir. Babamla, Şam beylerbeyi iken görüşmüş ve dost olmuşlardı.
Cuma sabahı, Galata’daki bahçeli yalılarında kendilerini ziyarete gittim. Gelişimizle pek ziyade sevinen vezir, beni dış kapıda karşıladı. Ayas Paşa, bana gösterdiği teveccühün samimiyetin ve tevazuun bu derecesini hiç kimseye göstermemişti. Kendilerine şehirdeki evlerinde ikinci bir ziyaretimde Ebu’l-Bevvab’ın el yazısıyla yazılmış bir Mushaf-ı Şerifle “Bürde Kasidesi”ni hediye ettim. Çok memnun oldu. Kısa zamanda biten Kaside-i Bürde şerhini sordular. Kendilerine gerekli malumatı verdikten sonra temize çekilmiş nüshasını da takdim ettim. Çok memnun oldum.
Bedreddin El- Gazzi’nin İstanbul hatıraları uzayıp gidiyor. Yerim müsait olsaydı, bu Osmanlı başkentinde hangi alimlerle görüştüğünü ve onlar hakkında verdiği bilgileri de naklederdim. Bu kadarla yetinip kendisine rahmet niyazında bulunuyorum.
Cumhuriyet’in yüzüncü yıldönümü ve Türkiye yüz yılı ifâde ettiği anlam itibariyle aziz Türk milleti olarak hepimizi heyecanlandırıyor. İlerleyen zamanla birlikte rejimlerin isimleri değişse de mânevi dinamikleri, millî özellikleri geçerliliğini muhafaza eder. Unutmayalım ki, Cumhuriyetimizin kurucuları ve Millî Mücadele kahramanları da Osmanlı paşalarıdır. Ve yine hatırlamamız gerekir ki, Millî Mücadele’nin başarıyla sonuçlanmasında din adamları büyük bir rol oynamışlardır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, Hacı Bayram-ı Veli’de yapılan dualarla, tekbirlerle açıldığı gibi, Cumhuriyet’in temelleri de sağlam zeminler üzerinde atıldı. Diğer bir ifadeyle söylemek gerekirse, 29 Ekim 1923 tarihi çok önemli bir dönüm noktası olmakla beraber, asırlara hükmeden büyük Türk devletinin ve aziz milletimizin tarihi çok hem de çok eskilere dayanmaktadır.
Özetle söylemek gerekirse, tarih boyunca kazandığımız zaferlerin, elde ettiğimiz başarıların en sağlam dayanaklarından biri de İslâm inancıdır. Mustafa Kemal Paşa da bunun böyle olduğunu çok iyi bildiği için Millî Mücadele’yi, milletin dini ve mânevi duygularını harekete geçirmek ve galeyana getirmek suretiyle başlattı. Bunun çarpıcı bir örneği olan ve “Yakın Tarihimiz”in birinci cildinde yer alan belge mahiyetindeki bir yazıyı olduğu gibi aşağıya alıyorum.
“Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs’ta Samsun’a çıktıktan tam bir hafta sonra Havza’ya gidiyor ve burada kendisine ayrılan Ali Baba’nın oteline misafîr oluyor.
Havza, kaplıcaları ile meşhurdur ama Paşa’nın banyoyu filan düşünecek vakti yoktur. Evvelâ halk temsilcileri ile temas edip, milletin mücadeleye hazır olduğunu iyice anladıktan sonra, otel sahibi Ali Baba’ya ilk emri veriyor.
Git, bana Belediye Reis’i İbrahim Bey’i çağır!
Yarım saat sonra huzuruna gelen Belediye Reisi’ne şunları söylüyordu:
Halkın, sesini çıkarmasının zamanı gelmiştir, ondan evvel bu halka yol göstermek îcap eder. Binâenaleyh önümüzdeki Cuma günü, namazdan sonra Büyük Cami’de mevlid okutunuz. Mevlid bitince dışarıda fişek atılarak işaret verilsin. Böylece her üç camiden halk, ellerinde bayrak olarak ve tekbir getirerek alayla çıkıp miting yerinde toplansın. Miting yeri, bu otelle Belediye Dairesi arasındaki sahadır.
Şimdi bu emri alan o zamanki Belediye Reisi İbrahim Bey’i dinleyelim:
Mustafa Kemal Paşa biraz düşünerek, dur dedi, arada yapılması gereken bir iş daha var. Camide Mevlid bittikten sonra, hitabeti kuvvetli bir arkadaşınız, halka silahlanmak lâzım geldiğinden, zira düşmanlar ellerinde esir bulunan padişahdan bir medet ummanın mânâsız olacağından bahisle bir nutuk irâd etsin.
Bu emri aldıktan sonra Paşa Hazretlerine sordum:
Miting yerinde kimin söz söylemesini münasip görüyorsunuz, efendim? Çenesini avuçlayıp bir lâhza daldıktan sonra, “Bir Hoca Efendi.” dedi.
Bu vaziyet karşısında arkadaşları toplayarak lâzım gelen hazırlıklara başladık ve civar köylerden birisinde bulunan Hoca Sıtkı Efendi’ye haber gönderdik.
Artık her hazırlığımız tamamdı. Cuma günü geldi çattı. Namaz kılınıp bitti ve mevlid okundu. Şeker bulunamadığından cemaate külâhlar içinde çekirdeksiz İzmir üzümü dağıtıldı. Sıra mitinge geldi. Halk toplanmış, sahayı doldurmuş, tam nutuk başlayacak!.. Fakat bu işe memur ettiğimiz Hoca Efendi’yi koydunsa bul! Sağa, sola adam koşturduk, nâfile! Yok yok! Paşa da oturduğu yerden, sinirlendiğini belirten bir halle bizi gözetliyor. Baktım, halk da sabırsızlanıyor, hemen Paşa’nın yanına vardım. Efendim, dedim, buyurunuz, icâp eden şeyler miting mahallinde söylenecektir.
Hiç sesini çıkarmadan yerinden kalktı. Ben, elimde bir bayrak, en önde gidiyordum. Havza’nın en büyük şeyhi Ali Baba ile diğer bütün hacılar, hocalar, dervişler de ağır ağır beni takip ediyorlar. Ortalık tekbirlerle ve tehlillerle uğulduyor. Diğer camilerden çıkanlar da sokak başlarında bize katılıyorlar. Fakat halka hitap edecek Hoca Sıtkı Efendi hâlâ bulunamadı. Bizi bir telaşdır, aldı. Ne yapacağız diye düşünüyoruz.
O sırada Mustafa Kemal Paşa’nın maiyyetinde bulunanlardan Doktor Refik Bey (Saydam) önüme çıkarak:
İbrahim Efendi, ne düşünüyorsunuz? Halk, işte hazır, toplanmış bekliyor! Ne söylenecekse söylensin, diye konuştu.
İyi ama kim söyleyecek? Bu müşkül durumda arkadaşlardan Fuad Bey’e rica ettik. Kürsüye çıktı:
İşte, Yunanlıların yaptığı mezalimi görüyorsunuz. Biz de burada bir istilâ tehlikesi karşısındayız. İhtiyatlı, tedbirli, uyanık bulunmak ve hemen silahlanıp düşmana karşı koymak lâzımdır, şeklinde sözler söyledi. Ondan sonra ben kürsüye çıktım, aynı mealde bazı şeyler söyledim ve burada, bu Havza sokaklarında gördüğünüz Rum çeteleri, asker kaçakları filan olmayıp, Yunanlıların eskiden beri güttükleri siyasi maksatlarının mahsulü birer icra kuvvetidir. Bunların emel ve gayeleri artık meydana çıkmıştır. Bunun için canımıza kast eden düşmana karşı alınması gereken tedbirleri almak vazifemizdir. Haksız işgallere nihayet verilmek üzere gerektiği şekilde protesto edeceğiz. Bizi tevkil eder misiniz, dedim. Ortalık “Hayhay” sesleri ile çınladı.
Kürsüden indim ama içimde bir ukde vardı. Biliyordum ki Anadolu’da Mustafa Kemal Paşa Hazretlerinin huzurunda yapılan bu ilk miting, emirlerine ve arzularına uygun bir şekilde yapılamamıştır. Bundan dolayı üzülüyordum. Tam o sırada yanıma şeyhimiz Ali Baba’nın oğlu, otelci küçük Ali Baba geldi. Paşa, sizi çağırıyor, dedi. Hemen yanlarına koştum. Odalarında pencerenin önünde, dağılmakta olan sokaktaki halka bakıyorlardı. Yüzlerinden anladım ki, durumdan memnun değiller. Başını çevirerek sert bir sesle:
Yaptığınız işi beğendiniz mi, dedi. Ellerimi oğuşturarak, efendim, bu işe memur ettiğiniz Hatip Hoca Efendi, Rum eşkiyâlarının tehdidine mâruz kalmış olmalıdır ki, bulunduğu köyden buraya gelemedi. Biz de çok müteessir olduk. Fakat hatibin geleceğinden emin olduğumuz için ona göre hazırlanmıştık. Bu sebeple emrivaki karşısında şaşırdık, gerektiği şekilde hareket edemedik. Affınızı dilerim, dedim.
Mustafa Kemal Paşa, birdenbire yumuşayan bir sesle, ben de dedi, sizin gibi bir ferdim ve aranızda sonuna kadar fert olarak çalışacağım. Bu memleketi hep beraber kurtaracağız. Ortada gizli kapaklı hiçbir şey yoktur ve olmamalıdır. Samimi, doğru ve açık kalpli olmalıyız. Bu mitingin tekrar ama noksansız olarak yapılmasını isterim.
Şimdi de vaktinde ve zamanında Havza’ya yetişemediği için ilk mitingin istendiği gibi yapılamamasına sebep olan hatip Hoca Sıtkı Efendi’yi dinleyelim:
Havza’dan Bayram Con Bey’in bana gönderdiği haberi çok geç aldım ve Sıtkı Hoca korktu da gelemedi, şâyiâsını duyunca beynimden vurulmuşa döndüm. Hemen cübbemi sırtıma alınca, doğru Havza’ya koştum. Ben korkak adam değilim, ne emrediyorsanız edin, derhal yapayım, dedim. Önümüzdeki Cuma günü miting tekrar edilecek ve sen çıkıp halka hitab edeceksin, dediler. Hazırım, cevabını verdim.
Gün geldi. Camiler, sokaklar, meydanlar her tarafı bağrı yanık halkla doldu. Mustafa Kemal Paşa Hazretleri de işte şu, şimdi belediye dairesi olan o zamanki Ali Baba Oteli’nin penceresinden bize bakıyordu.
Tekbirlerle ve tehlillerle ağır ağır yürüyerek meydana vardık. Olanca tâkatimi kullanarak heyecan ve halecan içinde söyledim, söyledim!..
Ey cemaat, diyordum. Düşmana karşı koymak için elde sopa lâzımdır! En gücü yetmeyen, en fakir Müslüman Türk bile, bugünden tezi yok, birer sopa olsun edinmelidir. Buna da iktidarım yok diyebilen kimse var mı? Varsa, o da evindeki kazmayı, keseri, bıçağı; o da yoksa yumruğunu hazırlasın. Artık zamanı gelmiştir. Hazreti Allah da, Peygamber Efendimiz de böyle emrediyor.
Böylece mükemmel bir miting yapıldı. Dualar edildi ve tekbirlerle dağılındı. Biraz sonra Mustafa Kemal Paşa Hazretleri Belediye Reisi İbrahim Bey’i çağırttı. Memnun oldum. İstediğimiz gibi bir miting yapıldı. Hoca Efendi de pek güzel konuştu. Artık, benim de burada vazifem tamam oldu. Daima sizinle muhabere edeceğim. Müsterih olun. Ben de sizin gibi bir fert olarak, inşallah kazanacağımız zafere kadar, beraber el ele çalışacağız, diye vedalaştı ve ertesi gün Amasya’ya müteveccihen buradan ayrıldılar.
İşte Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu’ya ayak bastıktan sonra, emirleri ile huzurlarında yapılan ilk mitingin hikâyesi!..”
İşte ben de diyorum ki, Millî Mücadele’nin, İstiklâl Harbimiz’in harcı imânla, ihlâsla, tekbirlerle ve tehlillerle karılmıştır. Hiçbir münkir, bu gerçeği tarih sayfalarından silemeyecektir! Cumhuriyet’in yüzüncü yılı ve Türkiye yüz yılı hayırlı ve uğurlu olsun!
EVVEL GİDEN
Büyük şairimiz Yahya Kemal Beyatlı, 1 Kasım 1958 tarihinde vefat ettiğine göre içinde bulunduğumuz 2023 yılının Kasım ayı, onun şiirle ve edebiyatla süslemek sûretiyle ebedileştirmek istediği bu fâni dünyayı terk edişinin altmış beşinci yıl dönümünü teşkil ediyor. Altmış beş yıldır eserleriyle yaşayan ve daha nice seneler ikinci ömrünü sürdürecek olan şairimizin en çok işlediği konulardan biri de, “Sessiz Gemi”nin yolcularını ilgilendiren hüzün duygularıdır. Bir örnek vermek gerekirse; “Sonbahar” başlığıyla kaleme aldığı o harika şiirini, bu hazin manzarayı resmeden altın sarısı bir levha olarak gösterebiliriz.
“Son” kelimesi, ne zaman, nasıl ve hangi vesileyle karşımıza çıkarsa çıksın, derhal içimizi bir hüzün kaplar, son derece insanî bir duygu olan gözyaşını dökmesek bile hissettiğimiz üzüntüyü, duyduğumuz teessürü içimize akıtırız. Böylece bir bakıma üzülerek sevinmiş, ağlayarak tebessüm etmiş oluruz.
İşte bu günlerde bir sonbahar hüznünü daha birlikte yaşıyoruz. Takvimden koparılan yaprakların sayısı hızla çoğaldığı gibi, ağaçların dallarını boynu bükük bırakan yapraklar da gazelleşerek güzelleşiyor. İsterseniz, “Son” sözünün telkin ettiği teessürü bertaraf etmek için, son olarak şöyle bir müjde verelim. Bize en büyük mutluluk olarak Âhirzaman Nebîsi’nin, yani Son Peygamber’in ümmeti olmak yeter. Dünyada ve ukbâda bundan daha geniş kapsamlı, bundan daha büyük bir şeref yoktur. Eşref-i mahlûkat olan insanlığın en eşrefi, en efdali, en ecmeli, en ekmeli, en ekremi Resûl-i Ekrem olduğuna göre son ümmet olan onun ümmeti de sonsuzluk kervanının mutlu yolcuları demektir. Şairimiz, bu özelliği ve güzelliği çok iyi fark ettiği için, sonsuzluk kervanının arkasında seke seke giden topal köpek olmayı, kendisine mâverâdan takdim edilen şeref madalyası olarak kabul ediyor.
Şurası da bir gerçektir ki, böyle bir hakikati bildiğimiz ve bunu yegâne teselli kaynağı kabul ettiğimiz halde, hayatın sonu anlamına gelen ölüm olayı öyle kolay geçiştirilemiyor. Başta annelerimiz, babalarımız olmak üzere, en yakınlarımızın ölümlerinden sonra dostlarımızın, arkadaşlarımızın vefatlarıyla da birlikte bu beşerî elemle müteellim, bu insanî teessürle müteessir oluyoruz.
Bilmem ki hangi birini anlatayım. Ömrü kitapların arasında geçen, yıllarca Millet Kütüphanesi’nin müdürlüğünü yapan, odasını ilim ve irfan meclisi hâline getiren bir Mehmed Serhan Tayşi vardı. Onun sohbetlerinden epeyce istifade ettiğim, gösterdiği ilgiden büyük bir mutluluk duyduğum, birlikte olmaktan haz aldığım için, vefatına en çok üzülenlerden biri de -niçin saklayayım- ben oldum. Hatıralarını yazdırmak suretiyle biraz teselli bulmuş oldumsa da ona duyduğum hasrette hiçbir eksilme olmadı.
Bir Ali İhsan Yurt Hoca vardı ki, ona canlı kitap da diyebilirdiniz, sohbet şeyhi de kabul edebilirdiniz. Cumartesi günleri Enderun Kitabevi’nde yaptığı ilmî, dinî, edebî sohbetlerin müdavimlerinden biri de bu fakir kardeşinizdi. Minnet borcumu ödemek üzere “Ayaklı Kütüphaneler” kitabımı onun ismiyle de süsledimse de, hakkında müstakil bir eser yazma arzumdan hâlâ vazgeçmiş değilim.
Ancak bizim gibi yakın âşinâlarının âşinâlık ettiği ve sanki meçhul bir meşhur diyebileceğimiz, ayrıca Babıâli efendisi sözüyle tesmiye edebileceğimiz bir İsmet Elbaşı vardı ki, dört başı mâmur bir kültür adamıydı. O aynı zamanda hazırlanan kitapların ehliyetli bir rapor türüydü. Onunla şakalaşmak, fıkra teatisinde bulunmak beni mutlu ediyordu. Bazen “Elbaşı” olan soyadını “Elebaşı” yapardım da, o da “Dursun Bey, bir baş ol da, istersen soğan başı ol.” diye karşılık verirdi. Son zamanlarda, yazar sayısının çok artmış olduğundan bahsedildiği bir sohbet sırasında yine bana, “Dursun Bey, ben tek bir yazar tanıyorum, o da Gönül Yazar” diyerek espri yapmıştı.
Bir merhum Osman Olcay Yazıcı vardı ki, müteşâir değil, gerçek şairdi. “Kültür Dünyamız” ismiyle intişar eden aylık kültür ve sanat dergisinin yazı işleri müdürüyken benden de her sayı için yazı isteme nezaketini gösteriyordu. Eski Millî Eğitim bakanlarımızdan Tahsin Banguoğlu ile yaptığı röportajları içine alan ve ilgiyle okunan kitabından başka, daha bir takım eserlere de imza atmıştı. Bu kısa boylu, güzel huylu arkadaşımla epeyce İstanbul gezisi yaptık. Ayrılacağımız zaman, “Hoca, dostluğumuz buraya kadarmış.” diyerek lâtife ederdi.
Şimdi biraz da, geçenlerde fâni ömür yolculuğunu tamamlayıp, ebediyetin kapısını çalan hikâyeci ve kadim dostum Recep Seyhan’dan söz etmek istiyorum.
Recep Seyhan, hikâye sahasında hayli mesafe kaydeden çalışkan ve değerli bir arkadaşımızdı. Onunla orta, lise yıllarında başlayan dostluğumuz vefatına kadar devam etti. Tokat İmam-Hatip Okulu’yla İstanbul Fikirtepe Eğitim Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı bölümünü beraber okuduk. Yedi yıllık İmam-Hatip Lisesi’ni altı yılda bitirme başarısını göstermişti.
İkimizin de edebiyatla ve kültürle ilgili yazıları aynı dergilerde yayımlandı. Meş’ale dergisi bunlardan biridir. Necip Fazıl üstadımızı Cağaloğlu’ndaki Büyük Doğu Bürosu’nda, Cemil Meriç’i de Göztepe’deki evinde birlikte ziyaret ettik. Divan edebiyatının otoritelerinden hocamız rahmetli Ali Tanyeri’yi de -keza- Cerrahpaşa’daki hanesinde yine birlikte ziyaret etmiştik.
Recep Hoca, uzun süre yurt dışında öğretmenlik yaptığı için asıl ilgi alanı olan kültürel faaliyetlerden biraz uzak kaldı. Emekli olduktan ve İstanbul’a yerleştikten sonra bu açığı bir an önce kapatmak amacıyla hızlı ve heyecanlı hareket etmeye başladı. Bu arada Kubbealtı’nda verdiğim Osmanlıca derslerine katılmayı da ihmal etmedi. Ödüllendirilen bir takım eserlere de imza attı. Hoca, hem çalıştı, hem okudu. Pek bilinmez, Yaşar Nuri Öztürk, Kocamustafapaşa’da küçük bir camide imamken müezzini de Recep Seyhan arkadaşımızdı. Onunla ilgili hatıralarım tabii ki sadece bu yazılanlardan ibaret değil. Anlatılması gereken daha bir çok anekdot var. Zamanı gelince inşallah onlar da gün ışığına çıkar. Allah, kabrini cennet bahçelerinden bir bahçe eylesin.
Yahya Kemal’le başladık, Yahya Kemal’le bitirelim ve “Evvel giden ahbâba selâm olsun!” mısrâını terennüm ederek teselli bulmaya çalışalım.
Kültür ve edebiyat dünyamızın önemli isimlerinden Ali Canip Yöntem, 1886 yılında Üsküdar’da dünyaya geldi. Toptaşı Askeri Rüştiyesi ile Fransız Mektebi’nde okudu. Yüksek tahsilini ise Selanik Hukuk Mektebi’nde tamamladı. Şiirleri ve makaleleri Selanik’te çıkan Bahçe, Kadın ve Genç Kalemler isimli mecmualarda yayımlandı. Öğretmenlik yaptığı sırada 1911 yılında neşrettiği Genç Kalemler dergisiyle şöhret basamaklarını tırmandı. Ali Canip Bey, Ömer Seyfeddin ve Ziya Gökalp ile “Yeni Lisan” ve “Milli Edebiyat” tezini savundu. Ve bu cereyanının en önemli temsilcisi oldu.
Dildeki yabancı şekilleri ve kaideleri atmak, halkın malı olmamış ve Türkçede karşılığı bulunan yabancı asıllı kelimeleri kullanmamak şeklinde özetlenebilecek “Yeni Lisan” tezini kabul ettirmek için Süleyman Nazif ve Cenab Şahabeddin gibi eski nesrin üstatlarıyla münakaşa ve mücadele etti.
Balkan savaşından sonra Selanik’ten ayrılan Ali canip Yöntem çeşitli okullarda edebiyat hocalığı ve müdürlük görevinde bulundu. Maarif Vekâleti Müfettişliğinde vazife yaptı. 1950-1954 yılları arasında Bursa milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne girdi. Osmanlı Edebiyatı ve Türk Dili sahasında tam biz uzmandı. Kaleme aldığı “Edebiyat” kitabı yıllarca liselerde okutuldu. Aynı zamanda iyi bir şair olan ve çeşitli yayın organlarında kültür yazıları neşreden Ali Canip Yöntem 1967 yılında vefat etti.
Bu zatın ilk talebelerinden olan merhum Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş, ölümünden sonra yayımladığı bir yazıda (Bilgi c.21 sy.247 (1367) s.13-14) “Uydurma dilin şiddetle aleyhindeydi. Ali Canip Bey’in dil konusunda cesur davranışları olmuştur. İlmi temelleri zayıf olan ‘Güneş Dil Teorisi’ni anlamayan ve kabul etmeyen Ali Canip Yöntem Atatürk’e ‘Paşam, şimdiye kadar etimoloji ile meşgul olmadım. Bu, ayrı ve mühim bir branştır. Şimdiden sonra da bu hususta zât-ı devletinize faydalı olabileceğimi sanmıyorum’ diyebilmişti” cümlelerini kullanıyor.
Ali Canip Bey’in aynı zamanda Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu’nda üye olduğunu da bu vesileyle hatırlatmış olayım.
Bu kısa bilgilerle kendisinden söz ettiğimiz Ali Canip Bey, “Hatıralar, Vesikalar, Resimlerle Yakın Tarihimiz” isimli külliyatın üçüncü cildinde şöyle bir izahatta bulunuyor:
“Bugün mevcut olan Fatih Camisi, Fatih’in yaptırdığı bina değildir. Üçüncü Sultan Mustafa zamanında İstanbul’da büyük bir zelzele olmuş, hayli yerler yıkılmış. Fatih zamanından kalma bina da bu yıkılanlardandı. Üçüncü Sultan Mustafa ceddinin yadigârı olan bu binayı eskisine göre daha geniş, daha büyük olarak yeniden inşa ettirmiştir. Ayvansaraylı Hafız Hüseyin’in kaleme aldığı ‘Hadikatü’l-Cevami” adlı eserde diğer mabetlerle beraber bu Fatih Camii’nden de bahsederken şöyle diyor:
‘Vaktimizde 1179 Kurban Bayramının üçüncü Perşembe günü ki, Mayıs’ın on biridir. Güneş doğduktan bir saat sonra vuku bulan büyük zelzelede camiin büyük kubbesi tamamen harap olmuştu. Binanın tamamı zemine kadar yıktırıldı, yeniden inşaya başlandı. Medreselerin tamiri de yapıldı. Sultan Mustafa, 1185 Muharreminin onuncu ve Nisanın on beşinci günü Cuma namazını ilk defa orada kıldı…’
Sultan Mustafa’nın camiyi genişlettiği muhakkaktır. Türbesine gelince, yüz seneden fazla yaşamış olan türbedar Amiş Efendi’ye ben de yetiştim. Amiş Efendi hem türbedardı, hem de Fatih civarında ‘Mürşid’ olarak tanınırdı.
Annemin teyzesi Hamide Hanım’ın evi de, Fatih’te Emir Buhari civarında idi. Oğlu Hasan Nevres Bey, Harbiye Mektebi’nde Fransızca hocası idi. Benim çocukluğumda on, on bir yaşında iken Ömer Naci’nin, Atatürk’ün o eve gelerek hocalarını ziyaret ettiğini hatırlarım. İşte bu Hasan Nevres Bey, bu Amiş Efendi’ye müntesipti. Amiş Efendi’den naklen Hasan Nevres Bey’in söylediklerini unutmamışımdır.
Fatih’in medfeni, caminin genişlemesi sebebiyle içinde kalmıştır. Medfeni bir dehliz halindedir. Hatta şunu da hatırlıyorum ki, cesedi mumyalanmış imiş.
Bu rivayetler benim çocukluğumda -münasebeti geldikçe- halkın ağzında dolaşırdı. Benim gibi seksenine merdiven dayamış Fatihliler kalmışsa elbette onlar da bu rivayetleri çocukluklarında işitmişlerdir.
Amiş Efendi ufak tefek, solgun çehreli, yalnız mavi gözleri fıldır fıldır parlar, Halveti tarikatının ileri gelenlerinden biri idi. Hasan Nevres Bey gibi Harbiye muallimlerinden Aziz Bey, Nuri Bey gibi gençlerin onu ziyaret ettikleri gözlerimin önündedir.”
Bu nakilde Fatih Camii hakkında verilen bilgilere ben de vakıftım ve bazı yazılarımda dile getirmiştim. Asıl ilgimi çeken Ali Canip Bey’in Ahmed Amiş Efendiyle alakalı olarak söylediği sözlerdir. Bu zât-ı muhterem hakkında -son zamanlarda- epeyce yayın yapıldı ve bunlarla Efendi Hazretlerinin insanı tefekkür deryasına gark eden sözleri neşredildi. Bu kelam-ı kibarları nakledenlerin hemen hepsi Ahmed Amiş Efendi’nin müntesipleridir. “Fatih Sertürbedarı Tırnovalı Kutbü’l-Arifin Gavsü’l-Vasılin, Mürşid-i Kâmil Ahmed Amiş Efendi” isimli kitapta, bahsini ettiğimiz bu çok anlamlı vecizelerin büyük bir bölümü bulunuyor. Söz buraya gelmişken yukarıda adı geçen Fransızca hocası Hasan Nevres Bey’in, üstadı Amiş Efendi’den yaptığı bazı nakilleri ben de buraya nakledeyim.
Bir gün Hazreti Ali Efendimiz, yâ Resulallah, namaz kılmak istemiyorum ama ezan okunduğu zaman içim sızlıyor buyururlar, hazret, âkıbetinin hayır olduğuna alamettir, cevabını verir.
Bir gün üzüm alıyorduk. Üzümcü taneleri koyuyordu. Ben itiraz edip koyma dedim. “Bırak, taneleri kime verecek” buyurdular!
Bir gün abdest almışlardı. Kurulanmadılar. Hazreti Resulullah Sallallahü Aleyhi ve Sellem bazen böyle yaparlardı, buyurdular. Hayye alessalâh, müminleri salata, hayyeale’lfelah, ise münkirleri felaha davettir. Namaz kıldıktan sonra seccadeyi kaldırmayınız. Gelecek namazı kılana kadar namaz kılınmış gibi sevap yazılır.
Nevres Bey, Harbiye Mektebi’nde Fransızca muallimi idi. Ahmed Efendi’ye danışıyordu: İmtihanda talebeye kaç numara verelim diye mümeyyizlere sorduğu zaman, ne verirlerse onu ver, vermeyecek isen sorma. Sözün nereden geldiğini bil.
Bir gün huzurunda bulunuyordum. Namık Kemal Bey’in Vatan Yahut Silistre isimli eserinde askerlerin Allah muininiz (yardımcınız) olsun, sözüne karşı Abdullah Çavuş’un “Allah’ın işine karışmayacağız, yoluna gideceğiz” dediğini arz ettim. Ellerini vurarak “tam söz budur” buyurdular.
Adı geçen kitaptan Ahmed Amiş Efendi’nin şu sözünü de nakledeyim:
Gittiğiniz yerde, gönül safası bulabiliyorsanız, oraya devam edin. Gittiğiniz yer burası dahi olsa gönül safası bulamıyorsanız sizin için buraya gelmenin bir faydası yoktur.
Muhabbette fâni olan, vuslatta bâki olur.
Ahmed Amiş Efendi, Hazreti Fatih’in türbesinde tam kırk sene türbedarlık yaptıktan sonra 9 Mayıs 1920 tarihinde 126 yaşında Hakk’a yürüdü. Balıkesirli Abdülaziz Mecdi Tolun, Mesnevi şârihi ve musıkışinas Ahmet Avni Konuk, Hasan Basri Çantay, İsmail Fenni Ertuğrul, Süheyl Ünver’in babası Mustafa Enver bey gibi seçkin isimler Ahmed Amiş Efendi’nin müntesipleridirler.
Hazretin kabri Fatih Camii haziresindedi
KUDÜS FATİHİ
Ahlak ve fazilet sahibi bir insan, kim olursa olsun, düşmanları tarafından bile takdir edilir. Bu değerli şahsiyetlerin hayat hikâyeleri muhakkak kayda geçer, başarıları ve eserleri geniş okuyucu kitlelerine tanıtılır. İslam tarihine şöyle bir göz gezdirdiğimiz zaman Batılı yazarlar ve romancılar tarafından ilgiyle karşılanan, haklarında ciltler dolusu kitaplar yazılan kişilikleri ve takdire şayan yaşantıları romanlara konu olan çok sayıda kahraman görürüz.
Batı’nın gözünde Doğu her zaman esrarengiz bir ülkedir. Haçlı sürülerinin iştahlarını kabartan ve keşfedilmeyi bekleyen bir hazineler cennetidir. Binbir Gece Masalları böyle bir dünyanın ışık ve renk cümbüşünden başka bir şey değildir. Avrupa’nın yüz yıllar boyu İslam dünyasına çevirdiği tecessüs, merak ve talan projesi önemini hiçbir zaman yitirmedi. Binbir Gece Masallarının ve benzeri yazılı kaynakların en az bizim kadar Batılı okuyucuların da dikkatini çekmesi, onlar tarafından da büyük bir merakla okunması, İslam dünyasının yetiştirdiği büyük şahsiyetlere, coğrafyanın en verimli arazisini oluşturan bu toprakların sahiplerine duyulan ilginin -dün olduğu gibi- bugün de yarın da devam edeceğini göstermektedir.
Batılı yazarlar ve romancılar tarafından büyük alaka gösterilen tarihi şahsiyetlerin başında Selahaddin Eyyubi gelmektedir. Savaş meydanlarında kahramanlık tabloları oluşturan; cesareti, metaneti ve tabii ki fazileti düşmanları tarafından da teslim edilen, hasmını dahi tedavi edecek kadar asalet sahibi olan, İslam’ın çağlar üstü mesajını yeryüzüne yaymak için çırpınan ve bu şehameti dolayısıyla yenilmez kralları yenen, bükülmez bilekleri büken, eğilmez başları eğen, ezcümle Arslan Yürekli Rişar gibi gurur ve kibir heykeli bir kralı dize getiren, müttefik Haçlı ordularını çil yavrusu gibi dağıtan, İslam Birliğinin sembol ismi haline gelen, adalet dağıtan kılıcından sıçrayan kıvılcımların ışığı asırların üstünden günümüze kadar gelen böyle dört başı mâmur bir kahramanın hayatı elbette ki Batılı yazarların, gayr-i müslim romancıların dikkatini çekecekti. Nitekim onunla ilgili olarak bir hayli biyografinin, roman ve hikâyenin kaleme alındığını, bunlardan bazılarının filme çekildiğini biliyoruz. Ben de daha lise öğrencisiyken Tokat’taki Ali Sabri Sinemasında yabancı bir Selahaddin Eyyubi filmi seyretmiştim. Bu Kudüs fatihine duyduğum ilgi o yıllarda başlamıştır dersem, doğru söylemiş olurum.
Selahaddin Eyyubi’nin hayatını romanlaştıranlardan Corci Zeydan’ın eserinin adı “Selahaddin-i Eyyubi ve Haşhaşiler” Walter Scot’unki ise, “Selahaddin-i Eyyubi ve Arslan Yürekli Rişar”dır. Bendeniz her ikisini de -yıllar önce- Osmanlı Türkçesinden Latin harflerine aktarmıştım.
Walter Scot’tan ve bu önemli eserinden bahsetmeden önce Selahaddin-i Eyyubi hakkında birkaç cümle daha söylemek istiyorum.
İyi bir araştırmacı olan Ramazan Şeşen Bey, konuyla ilgili kitabında şöyle ilgi çekici bilgiler veriyor: Tarihçiler Selahaddin Eyyubi’nin büyük bir ihtimalle Kürt olduğunu beyan ediyorlarsa da babasının ve kendisinin tamamen Selçuklu Devleti’nin kolu ve devamı mahiyetindeki Atabeylerden Zengilerin hizmetinde bulunduğu biliniyor. Suriye’de elde ettiği başarıdan sonra Nureddin Zengi tarafından Mısır’a gönderildi. Mısır’da Şii Fatımi idaresine son verdi. Nureddin Zengi vefat edince onun küçük yaştaki oğluna bağlı kaldı. Daha sonra devrin halifesi tarafından Nureddin Zengi’nin vârisi olarak tanındı. Böylece Eyyubi Devleti, Selçuklu Atabeyliği Zengi Devleti’nin devamı haline geldi.
Selahaddin Eyyubi, birçok konuda hizmetinde bulunduğu Nureddin Zengi’nin açtığı yoldan yürüdü. Onun kardeşleri de Turanşah, Tuğtekin ve Böri gibi Türkçe isimler taşımaktadır.
Walter Scot’un bu romanı Üçüncü Haçlı seferini konu almaktadır ve hadiseler Filistin’de geçmektedir. Eserin önemli iki kahramanı Selahaddin Eyyubi ile İngiltere Kralı Arslan Yürekli Rişar’dır. Selahaddin Eyyubi bu savaşlarda, Filistin cephesinde büyük bir başarı kazandı ve Kudüs’ü Haçlılardan kurtardı. Böylece hem Arslan Yürekli Rişar’a hem de müttefikleri olan Fransa ve Almanya krallarına, hiçbir zaman unutamayacakları bir ders vermiş oldu. Mübarek şehir Kudüs’ü Şerif’in hürriyetine kavuşmasında en büyük pay Hazreti Ömer’den sonra Selahaddin Eyyubi’ye aittir.
Şimdi biraz da “Selahaddin Eyyubi ve Arslan Yürekli Rişar” adlı bu romanın yazarını tanımaya çalışalım:
1771 yılında Edimburg’da dünyaya gelen ve tarihi romanın babası kabul edilen Walter Scot’un pederi aynı şehrin savcısıydı. Kendisi soylu bir aileye mensuptu. Edimburg, İskoçya’nın romancılar tarafından birçok manzarası ve tipleri çizilen eski bir şehirdir. Sağlığı son derece bozuk olan Walter, çocukluğunu bir çiftlikte ve tam bir hürriyet havası içinde geçirdi. Üzülmemesi için kimse kendisine herhangi bir müdahalede bulunmuyordu. Çocuğun hayal gücü, annesinin anlattığı menkıbelerle, şiirlerle ve şövalye hikâyeleriyle bir hayli gelişmişti. Okul yıllarında en sevdiği şey, hikâye okumak ve tabii ki hikâye yazmaktı.
Uzun bir hastalık onu istirahate çekilmek zorunda bıraktığı için, kitaplarının içine gömüldü. Amcasının malikânesinde şiirler yazmaya başladı. Babası gibi avukatlık mesleğini seçti. Şiir sahasında o kadar büyük bir şöhret kazandı ki İngiltere’nin en büyük şairi kabul edildi. “İskoçya Hududunun Saz Şairleri” isimli eseriyle başlayan bu şiirler, büyük bir rağbet gördü. Ve Walter Scot çok zengin oldu. Bir şatoya çekilerek gösterişli bir hayat yaşamaya başladı.
Bayron ortaya çıkınca bu dev şairle yarışılamayacağını anladı ve şiiri terk ederek tamamen romana yöneldi.
İlk romanının okuyucular tarafından nasıl karşılanacağını anlamak için imzasız yayımladı. Eserinin büyük bir alaka gördüğünü anlayan Scot, otuzdan fazla roman kaleme aldı. Yorucu bir çalışma hayatından sonra kendisine felç geldi. Tedavi için İtalya’ya gitti. İkinci bir felç daha gelince memleketine döndü ve şatosunda öldü.
Şimdi bir de bu önemli romanın mütercimi Mehmet Halid’i dinleyelim:
Walter Scot’un tercüme ederek Sabah gazetesinde yayımladığımız bu roman Filistin topraklarında yapılan Üçüncü Haçlı Seferini konu almaktadır. Romanın iki büyük kahramanı vardır. Biri Mısır’da Eyyubi Devletini kuran Selahaddin, diğeri ise, Üçüncü Haçlı Seferinin ünlü isimlerinden İngiltere Kralı Arslan Yürekli Rişar’dır.
Haçlı seferlerinin en ünlüsü kabul edilen bu üçüncü seferde Hıristiyan ordularına karşı verdiği büyük mücadelede kolu bükülemeyen bir kahraman olduğunu ispat eden Selahaddin Eyyubi, düşman askerlerini perişan etti. Taberiye Savaşında büyük bir zafer kazandı. Kudüs’ü Hıristiyanlardan geri aldı. Kudüs Kralı Lui’yi komutanlarıyla esir etti. Bu sırada adaletten ve insaftan hiç ayrılmadı.
Romanda Selahaddin’in rakibi olarak gösterilen Arslan Yürekli Rişar’a gelince, bu adam daha gençliğinde kuvvetiyle ve cesaretiyle ama özellikle haşarılığıyla tanınmıştı. Tahta çıkar çıkmaz Fransa Kralı Filip Ogüst ve Alman İmparatoru Frederik Barbaros ile ittifak kurdu. Müslümanlara karşı Üçüncü Haçlı Seferini düzenledi. Şam’a kadar geldi. Akka’yı ele geçirdi. Ancak diğer krallar daha ileri gitmeye cesaret edemediler. Fransa Kralı geri kalan askerlerini alarak ülkesine döndü. Bir ara İngilizler Almanların bayrağını yırttı. Onlar da geri döndüğü için Rişar, Filistin topraklarında yalnız kaldı. Selahaddin ile bir anlaşma yapmak mecburiyetini duydu. Daha sonra Kudüs’ü terk ederek, memleketinin yolunu tuttu.
Scot, bu romanıyla Selahaddin’in kahramanlığını, ahlâkî meziyetini, Rişar’ın zulmüyle karşılaştırarak okuyucularına bir insanlık dersi vermek istedi. Bu özelliğinden dolayı roman bizim için son derece önemlidir.
Kudüs fatihinin ne büyük bir insan olduğunu İsrail zulmünün olanca fecaatiyle devam eden bugünlerde daha iyi anlıyoruz ve kendisine rahmet niyazında bulunuyoruz.
Ayasofya’ya duyulan hayranlık bu hayranlığın tetiklediği heyecan, tarihi mabedin temellerinin atılışıyla başladı. Kostantin’in ahşap olarak yaptırdığı ilk Ayasofya çıkan bir yangında kül olunca, mâbed kısa süreli bir matem hayatı yaşadı. Jüstinyen tekrar kâgir olarak inşa ettirdiğinde ise, ona gösterilen ilgi zirveye çıktı. Adı geçen hükümdarın inşaatın bitiminde mabedi teftiş ederken galeyana gelip, “Ey Süleyman seni geçtim!” diye haykırması bu büyük alâkayı göstermektedir.
Ayasofya en büyük heyecanı -hiç şüphe yok ki- 29 Mayıs 1453’te yaşadı. Fatih, bu kadim Bizans kilisesini camiye çevirince Ayasofya da Müslüman oldu, böylece küfür karanlığından kurtulup İslam’ın nuruyla aydınlandı ve tabii ki İslâm âlemini mutlu etti. Bu mutluluk 1934 yılına kadar sürekliliğini korudu. Ayasofya Camisi aslî kimliğinden koparılıp müzeye çevrilince de 86 yıllık bir fetret devrine girdi ve bu matemin bir an önce sevince dönüşeceği tarihi hasretle bekledi.
Şükürler olsun ki, bu hasret Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın himmetiyle sona erdi ve Ayasofya tekrar ilgi, alâka ve heyecan kaynağı haline geldi. Şimdilerde Müslüman halkımız Ayasofya’da namaz kılmak için can attığı gibi, ziyaret için gelen yerli ve yabancı turistlerin oluşturduğu kuyruklar da metrelerce uzuyor.
Tarihçilerimiz ve edebiyatçılarımızın yanı sıra bazı mimarlarımızın da Ayasofya hakkında kaleme aldıkları yazılarda işte bu heyecan ve hasret duygusu dile getiriliyor. Sırf bu konuda yazılan şiirler bile, büyük hacimli bir “Ayasofya Şiirleri Antolojisi”ni doldurmak için yeterli olur. Bu söylediklerime Adnan Adıvar, İsmail Safa, Peyami Safa üçlüsünden bir örnek vermek istiyorum.
Önce Abdülhak Adnan Adıvar’la başlayalım:
Kendisinin, “Bilgi Cumhuriyeti Haberleri” isimli kitabında, “Hocamla Ben” başlığıyla yayımladığı bir yazıdan Ayasofya’nın o göz kamaştıran kubbeleriyle birlikte nasıl bir heyecan ve ilham kaynağı olduğunu öğrenmiş oluyoruz. Şöyle anlatayım: Adnan Adıvar ya bir bayram veya bir kandil gecesi Sultanahmed meydanına gidiyor. Meydana adını veren caminin minareleri ay aydınlığı ile giyinmiş, boyunlarına üç sıra pırlanta gerdanlık takmış altı narin gelin gibi göklere yükselmektedir. Onların arasında Ayasofya’nın minâreleri, -bu mabedin müze olması dolayısıyla- hiçbir anlam ifade etmiyordu. Bu minareler, tıpkı öksüz çocuklar gibi, bu bayramda da sevinmemişlerdi.
Yayvan Kubbe, dinlendirilmiş şamdanların ortasında somurtkan, fakat azametli görünüşüyle oturuyordu. Bu kubbe, bu manzarasıyla Adnan Adıvar’a birdenbire aziz hocası İsmail Safa Bey’i hatırlatıyor. Adnan Bey, Ayasofya’nın önünden bin defa geçtiğini, Orta Çağ’ı kapayıp Yeni Çağı açan muazzam bir altın anahtar gibi duran, yaldızlı alemiyle bu kubbeyi bin kere seyrettiğim halde ancak bu defa şair İsmail Safa’yı hatırlattı diyerek, duygularını dile getiriyor.
İsmail Safa o zamanlar Vefa Lisesi’nde edebiyat hocalığı yapmaktadır. Ramazanlarda mektep öğleden sonra açılmakta, dersler mahmur bir eda içinde geçmektedir. Hocalar da talebeler de -niyetli olsunlar, olmasınlar- bir oruç keyfi hüküm sürmektedir. İşte böyle bir Ramazan günü, kendi şiirlerinden asla bahsetmeyen İsmail Safa, Ayasofya adlı şiirini daha Servet-i Fünûn’da yayınlanmadan bir talebesine yazdırıyor. “Bir kubbe ki vicdân-ı muvahhid gibi muhkem” diye başlayan bu samimi şiirin, Servet-i Fünûn âilesinin hoşuna gitmesi mümkün değildir. Oysa bu şiir, o Ramazan havasının içinde Vefa Lisesi’nin talebelerini ve tabii ki Adnan Adıvar’ı da çok sarmıştır. Ve öğrencilerin hepsi bu şiiri ezberlemiştir. Çünkü bu şiirde “mehabetli bina”nın azameti, ihtişamı ve rûhanîyeti terennüm edilmektedir. Pencerelerinden yayılan latif sadaları ve Fatih’in “nakus menar” ettiği yani İslam’ın nuruyla nasıl aydınlattığı bir güzel dile getirilmektedir.
Adnan Adıvar, hocası İsmail Safa’nın böyle bir Ayasofya şiiri dolayısıyla kaleme aldığı yazısına şöyle bir not ilâve ediyor: “Ayasofya Camii’nin müzeye tahvilinin inkılap hadiselerinden biri gibi telâkki edildiğini zannetmiyorum. Hatta o vakitler, bu hadisenin Garp’ta büyüklüğü ve ehemmiyeti ile mütenasip (uygun) bir alâka ve heyecan uyandırmadığından şikâyet eden bir makale bile okumuştum.”
Şimdi sıra, İsmail Safa’nın oğlunun yazısında. Merhum Peyami Safa, 1961’de Yeni İstiklâl’de neşrettiği Ayasofya yazısında şunları söylüyor:
“Ezanın çana karşı en büyük zaferi, beş yüz sene evvel, kiliseden câmi hâline getirilen Ayasofya minarelerinden ‘Hayye ale’l-felâh’ sesleri yükseldiği zaman ilâhî ifadesine kavuştu. Bu sesler devam ettiği müddetçe Hıristiyanlık âleminde İstanbul’u yeniden ele geçirmek ancak delilerin rüyâsına girebilirdi. Çanakkale harpleri bu şehri fethetme teşebbüslerinin akıl dışı maceralar olduğunu gösterdi.
Fakat Ayasofya minarelerinden ezan sesi kesilince Orta Çağ ihtirasları kabarmaya başladı. Bu defa İstanbul’a Çanakkale Boğazı’ndan değil, Türk’ün târih şuuruna çaktırmadan, iğfalin lastik pabuçlarıyla sessizce ve hırsızca girmek hayalleri doğdu. Başta UNESCO, milletlerarası kültür teşekkülleri vasıtasıyla Ayasofya semtinde bir (Cité Historique-Tarih Köşesi) vücuda getirmek teşebbüslerine girişildi.
UNESCO Paris merkezinin, bir zamanlar İdare Heyeti’nde bulunduğum milli komisyona kadar intikal eden gayretlerinde bizantinologların tesîri başta geliyordu. Komisyonda teklifi reddetmeye muvaffak olduk. Fakat merkez ısrar ediyordu.
Bu teşebbüse müvazi (paralel) olarak bir de, Ayasofya ve civarını Vatikan gibi serbest ve müstakil bir bölge halinde ve Patrikhaneye bağlı ruhânî bir merkez şekline sokma gayretleri devam etmektedir. Bu gaye için İskenderiye Patriği’nin İstanbul’a geldiği, Yeşilköy Hava Meydanı’nda Rum metropolitleriyle konuştuğu malûmdur. Gazeteler, bu metropolitlerin hava meydanına dinî elbiseleriyle ve Türk kanunlarına aykırı olarak gittiklerini de yazmışlardı. Patrik, buradan Moskova’ya uçtu ve İstanbul’daki temasının neticelerini Moskoflara sundu. Sovyetlerin de desteklediği bu plânın İstanbul’u gayr-i askerî tertiplerle ele geçirmenin ilk merhalesi olduğu muhakkaktır.
Din mücadelelerinin sona erdiği bir dünyada yaşadığımıza inanmak gaflettir. Kıbrıs dâvâsında Ortodoksluğun oynadığı büyük rol göz önündedir. Ayasofya’nın müze hâline getirilmesi, Hıristiyanlığın İstanbul üzerindeki emellerini bertaraf etmemiştir. Bilâkis cesaretini artırmış, kışkırtmış ve azdırmıştır. Geçenlerde Atenagoras’ın, Patrikhaneyi kendi muhafızlarıyla korumak için giriştiği teşebbüsler de aynı cür’etli plânın adımlarından biriydi.
Ayasofya’nın tekrar cami haline gelmesini isteyenlerin emellerini yobazca bir hayâl sanmak da gafletlerin gafletidir. Fatih yobaz değildi. Hıristiyanlığa verdiği imtiyazlar bunun delilidir. Fakat Ayasofya minarelerinden yükselecek ezan sesinin bu şehirde İslâm-Türk hâkimiyetini ebedileştireceğini biliyordu. Beş asır sonra torunları arasında bunu unutabilenlerin bulunabileceğini tahmin edemezdi.
“Girânhâb-ı gafletsin ey kavm uyan
Uyan, belki bir devr-i mâkus olur
Ezanken bu sesler uyan, korkarım,
Vatan bir taningâh-ı nâkus olur
Bizi rûh-i pâk-i Muhammed bile
Görür Arş-ı Âlâ’da me’yûs olur,
Uyan, artık ey halk, tâkey1 sükût!
Bu samtın2 sonu bank-i efsûs3 olur.”
1- Tâkey; ne zamana kadar.
2- Samt; sessizlik.
3- Bank-i efsus olur; yazık ki, sersemlik,
budalalık olur, demektir.
Kaleme aldığı değerli eserlerle ilim ve kültür dünyamızın önemli isimlerinden biri olduğunu ispat eden merhum Nureddin Topçu aynı zamanda mesleğinin gereklerini hakkıyla yerine getiren değerli bir muallimdi. Onu en önemli meselimiz olan Milli Eğitim konusunda da fikir beyan eden, ilgi çekici açıklamalarda bulunan, maarifimizin hâl-i pürmelaline neşter vuran önemli bir kalem erbabı olarak da biliyoruz. Nureddin Topçu’nun eğitim ve öğretimle ama bilhassa eğitimle ilgili yazıları öyle basit kalem denemeleri değildir, bilakis bunların hepsi üzerinde durulması, değerlendirilmesi gereken önemli hususlardır.
Merhumun Milli Eğitimle ilgili olup da mutlaka kâle alınması icap eden yazılarından bazıları bugünlerde yayın hayatına atılan bir kitapta yer alıyor. Diğer bir ifadeyle söyleyecek olursak, “Hareketin Sakladığı Sır -Kitaplara Girmemiş Yazılar -Nureddin Topçu” adıyla Dergâh Yayınları’nın neşrettiği eserde Milli Eğitim camiasını yakından ilgilendiren bir hayli yazı bulunuyor. Başta Milli Eğitim bakanımız olmak üzere, diğer bütün yetkili birimlerin bu makaleleri büyük bir ciddiyetle okuyup istifade etmeleri gerekir diye düşünüyorum. Bu değerli ilim adamımızın “Türkiye’nin Maarif Davası” adıyla ayrıca müstakil bir eser kaleme aldığını da okuyucularıma hatırlatıyorum. Ezel Erverdi ve İsmail Kara beylerin birlikte hazırladığı bu kitapta, Milli Eğitim dışında daha birçok ufuk açıcı düşüncelere yer veriliyor. Kitaplarına girmeyen yazılarından oluşan bu kitapta, merhumun bizzat telif ettiği eserler zincirine vefatından sonra bir eser daha ilave edilmiş oluyor. Bir zamanlar başta Hareket dergisi olmak üzere, çeşitli yayın organlarında neşredilen bu yazılar da böylece nisyan perdesinin altında kalmaktan kurtarılmış oluyor. Kitapta Hareketin Sakladığı Sır, Türk Maarifi Üzerine, Zor Zamanların Yazıları, Kitap Tahlilleri ve Takrizler başlıklarıyla dört bölüm bulunuyor.
“Zor Zamanların Yazıları” başlığı altında Mehmet Âkif, Hz. Ömer, Hallac-ı Mansur, Alpaslan, Hacı Bayram-ı Veli, Hüseyin Avni Ulaş gibi büyük zatlar hakkında kaleme alınmış yazılar ilgiyle okunuyor. “Kitap Tahlilleri ve Takrizler” başlığı altındaki yazıları ayrıca büyük ilgi çekiyor. Mesela, Nureddin Topçu’nun düzgün bir bilirkişi olarak, Risale-i Nurlar ve Lahika Mektupları ile Said Nursi’nin Tarihçe-i Hayat kitabı hakkında müspet rapor verdiğini ben de ilk defa bu yazılardan öğrenmiş oldum.
Yine Milli Eğitim konusuna dönecek olursak, “Türk Maarifi Üzerine” başlığını taşıyan bu bölümde Türkiye’nin en önemli meselesi olması gereken tahsil ve terbiye mevzuunun bütün can alıcı noktalarına temas ediliyor. Müsaadenizle birkaç örnek vereyim.
Nureddin Topçu, “Eğitime Dair” düşüncelerini beyan ederken konuya ilköğretimden başlıyor ve şöyle diyor: “Bütün öğretim kurumlarında, başarısızlık bulunduğu hemen herkesçe kabul edilen bir realitedir. Ancak bunun sebepleri çok ve çeşitlidir. Bu öğretim devrelerinin hiç birisi kendi hayatımızın icaplarından doğmuş metotlarla düzenlenmemiştir. İlköğretimde çeşitli Amerikan metotlarını kullanıyoruz. Orta öğretimde Fransızların kırk yıldan beri üzerinden üç değişiklik geçirdikleri programları tatbik ediyoruz. Üniversitede ise on yıl evvelinden beri geniş ölçüde Almanya’dan gelen mütehassıslar, o memleketin çalışma metotlarını hâkim kıldılar. İşte, eğitim ve öğretim hayatımızı teşkil eden bu yamalı bohçanın hiçbir tarafı bizim değildir.”
İnsan bu satırları okuyunca, her tarafı bizim olan ve asla yamalı bohça özelliği taşımayan eğitim sisteminin özlemini duymaktan kendini alamıyor.
Topçu, ilkokul öğrencilerinin nasıl eğitilmesi gerektiğine dair ilgi çekici tekliflerde bulunuyor. Merhuma göre, ilkokul bir öğretim yeri değil, eğitim yani terbiye yeri olmalıdır. Çocuğu daha fazla eşyanın isimlerini hep bir ağızdan söyleyecek tarzda öğretmek veya sadece zekânın buluş kabiliyetini işletecek metodlarla onları çalıştırmak ilköğretimden beklenen gayeye ulaştırmaz. Çocuğu önce kendi iç hayatı ile karşılaştırmak ve cemiyetin hayatı ile temasa getirmek lazımdır. Bunun için onlarda vicdan ve ahlak araştırmalarına geniş yer verilmeli, toplu tedrisin yerine münferit terbiye esası kabul edilmelidir. İlkokul öğretmeni çocuklarla teker teker meşgul olmalı, onların karakterlerini işlemeli, onları iç muhasebesine alıştırmalıdırlar.
“Günaydın çocuklar” sözüne “Günaydın öğretmenim” diye hep bir ağızdan bağıran çocukların hali papağandan farksızdır. Lakin girdiği odanın kapısını kapamak gerektiğini düşünemeyen, kâinat içerisinde nefsini kontrol altında bulunduramayan çocuklardan meydana gelecek nefsin hali acıklı oluyor. Sonra bunlardan boşuna şikâyet edip duruyoruz. Çocukluğunda böyle yetişen insan binlerce gaflet içesinde bütün ömrünü geçirmeye mahkûm oluyor.
Nureddin Topçu, “Milli Eğitim Davamız ve Düşman” başlığı altında kaleme aldığı yazısında da eğitim tarihimizin çirkin tablolarını şöyle anlatıyor:
“Devlet bir irade ise maarif onun hayat noktasıdır. İnkılabın mânâsını anlayabilenler işe her zaman ve her türlü şartlar içinde maariften başlar, maarifte bitirirler. Devletimizin büyük kurucuları olan Alparslanlar, Nizamülmülkler gibi, modern Hind dünyasını ihya eden Gandi de bu devletleri yıkılmaz, sarsılmaz maarif temelleri üstüne kurdular. O Nizamülmülklerin çocukları, o Alparslanların torunları İstiklal Harbini zaferle bitirdikten sonra, ihtirasları içinde ter dökenler şeref paylaşmaya koyuldular. İçlerinden en kabiliyetsiz olanı Lozan’a gönderildi. Memleketin sınırlarını birkaç yerde kırpıp düşmanlara teslim eden o muahede, millet maarifinin ne demek olduğunu bilmeyen dirayetsiz ellerle, Türkiye’de kapitülasyonların en tehlikeli maddesi olan ve yeryüzünde yalnız Batı müstemlekelerinde (sömürgelerinde) görülen ‘Yabancı Mektep’ imtiyazını Avrupalılara bağışladı. Şimdi o mekteplerin çatısı altında binlerce Türk çocuğuna, mazimize ait hatıraların bayrağı üstüne Avrupalıların ve Amerikalı mazisiz, mefahirsiz bezirgânların kapkara örtüsü çekiliyor.
Cumhuriyeti ilan ettik. İnkılap yapıldı. Türk’ün tarihi yazısını hatırlatıyor diye âbideler sıvalandı. İçinde Allah kelimesi ağza alınıyor diye selam değiştirildi. Cami avlusundan geçiliyor diye köyün mektebi kapandı.
Tam 27 yıl süren bu şeamet devrinde memlekette mekteplerin sayısı ve her sahada diploma alanlar çoğaldı. Lakin maarif azar azar, sanki adım adım öldürüldü. Liselerden daha doğru dürüst üç satır yazamayan gençler mezun oldu. O zamanın maarif vekilleri, fikir babası olacak olan muallimler ordusunun karşısında kaşları çatık birer birer kâbus idi. Ve kimse ağzını açamıyor, sanki her köşede bir Giyom Tel faciası herkesi bekliyordu.”
Merhum Nureddin Topçu, benim buraya ancak az bir kısmını naklettiğim fecaat tablosunu anlatmayı eğitim tarihimizin pırlanta ismi Tevfik İleri’den ve göğüs kabartıcı hizmetlerinden bahsederek bitiriyor. Milli Eğitim tarihimizin göz bebekleri diyebileceğimiz Muallim Naci, Muallim Cevdet, Muallim Mahir İz gibi donanımlı eğitimcilerimizin ve onların yetiştirdiği her anlamıyla mükemmel gençlerin çoğalmasını istiyorsak Tevfik İleri’nin açtığı yoldan yürümemiz gerekiyor.
Unutmayalım, tevfik-i ilahi refiki olan adam, adem gayyâsına düşmez
İstanbul’un tarihi hazirelerindeki hazineleri, yani buraları cennet bahçeleri haline getiren âlimleri, ârifleri ve bilumum büyük insanları ziyaret edip, onlarla ülfet ve ünsiyet tazelemekten az da olsa manevi bir zevk alıyorum. Bu maksatla, özellikle selatin camilerinin yanı başında bulunan hazirelere arada bir uğruyorum. Böylece “Dünya işlerinizden sıkıldığınız zaman kabristanları ziyaret ediniz” hadis-i şerifindeki tavsiye-i Peygamberiden belki hissedar olurum diye ümitleniyorum.
Birkaç aydan beri Süleymaniye Camii’ni ve haziresini ihmal etmiştim. Dün, eski Diyanet İşleri başkanlarımızdan merhum Lütfü Doğan hocamızın, ikinci defa kılınacak olan cenaze namazına katılmak üzere yine bu tarihi mabede gittim. Merhumun namazı o koca avluyu dolduracak kadar kalabalık bir cemaatle kılındı ve okunan dualar eşliğinde ilahi rahmete tevdi edildi.
İstanbul’un diğer hazirelerinde olduğu gibi, Süleymaniye Haziresi’nde de birçok tarihi şahsiyetin türbesi ve kabri bulunuyor. Fatih Sultan Mehmed’le oğlu Sultan İkinci Bayezid gibi, cihan hükümdarı Kanuni Sultan Süleyman’ın türbesi de kendi camiinin hemen önündeki bu tarihi kabristanda yer alıyor. Osmanlı padişahları genellikle kıble tarafındaki bu türbeleriyle, bir bakıma her birisi muhteşem bir selatin camisi olan bu eserlerini mühürlemiş oluyorlar.
Ulema ve mutasavvıf meşheri diyebileceğimiz bu tarihi hazirede en eski ve en çok ziyaret edilen türbe -tabii ki- karaların ve denizlerin hâkimi Kanuni Sultan Süleyman’ın türbesidir. Giriş kapısının üstünde Hacerü’l-Esved’den küçük bir parça bulunmaktadır. Unutmadan söyleyeyim ki bu padişahımızın biri Zigetvar’da, diğeri de Süleymaniye’de olmak üzere iki türbesi bulunuyor. Tarihçilerimiz büyük hükümdarın cenaze namazının ihtişamı ve defin merasimindeki heyecanı eserlerinde anlatırken o gün İstanbul’da yer yerinden oynadı, diyorlar. Mesela Reşad Ekrem Koçu, bu merasimi şöyle tasvir ediyor:
“Cenaze Belgrad’dan yola çıkmış haberi geldi. İstanbul şöyle bir titredi. Edirne’yi geçmiş haberi gelince, şehir yavaş yavaş boşalmaya başladı. O tarihte İstanbul’un nüfusu sekiz yüz binle bir milyon arasında tahmin edilebilir. Şehirde yalnız kadınlar, sabiler, hastalar kaldı. Müslim, gayr-i müslim bütün İstanbullular, takatlerine göre, Çekmecelere, Silivri’ye kadar büyük padişahlarının mübarek nâşını karşılamak için yola döküldü.
Şeyhülislam Ebussuud Efendi ile bütün ulema ve şeyhler Küçükçekmece’de karşılamıştı. Oradan İstanbul’a Kur’an ile tekbir ve tehlil ile gayet ağır bir vaziyette gelindi. Mevsim tam kış ağzı, 1566 yılı Kasım’ının 28. perşembe günü tabut Süleymaniye Camii’nin musalla taşına kondu. Ulema arasında kısa bir münakaşa oldu; bir cenaze namazı Zigetvar’da, ikinci cenaze namazı Belgrad’da kılınmıştı. İstanbul’da da namaz kılınacak mıydı? Cenaze namazının tekrarı caiz miydi? Şeyhülislam Efendi, hiç tereddüt etmedi, caizdir dedi ve hemen imamet mevkiine geçti. Büyük padişahın İstanbul’da üçüncü namazı kılındı.
Öyle bir namaz ki, cemaati şehrin bütün Müslümanları idi. En az üç yüz bin kişi tahmin olunabilir. Süleymaniye Camii’nin avlusu geriye doğru ne kadar sokak varsa bin bir ayak, bir ayak üstünde idi. Bu namazda yer yer beş binden fazla müezzinin kâmet getirdiği söylenir. Macaristan fatihi Sultan Süleyman Han, Türk mimarisinin haşmet timsali camiinin mihrap duvarı önündeki türbesine defnedildi. Ve sonra günlerce, defalarca aylarca, hep ondan bahsedildi. Fıkralar, menkıbeler, hikâyeler anlatıldı. İşte onun bir münacaatı:
Son nefesde sakla îmânım benim
Bulmaya yol âna şeytânı’r-racîm
Mustafa’nın hürmetine yâ İlâh
Sen müyesser eyle cennât-ı na’îm.
Süleymaniye Haziresine revnak veren türbelerden biri de Ahmed Ziyâeddin Gümüşhanevi hazretlerinin ebedi istirahatgâhı olup, Kanuni Sultan Süleyman’ın türbesine bitişik bulunmaktadır. Bakımlı ve etrafı demir parmaklıkla çevrili bu türbede medfun olan diğer zat da, Gümüşhanevi hazretlerinin zevcesi Hace Seher Hanım’dır. Mezar taşında, Muallim Naci’nin şu meşhur beyti bulunuyor:
Hakperestim, ârz-ı ihlâs ettiğim dergâh bir
Bir nefes Tevhid’de ayrılmadım Allah bir
Alt kısmında ise şu ibareyi görüyoruz:
“Muhaddisin-i kiramdan kutb-i Rabbani ve ârif-i sübhani, gavsu’l – vâsılin Gümüşhanevi el- Hac Ahmed Ziyaüddin Efendi Hazretlerinin zevce-i tahiresi ve Şeyhü’l – Harem-i Nebevi Hacı Emin Paşa kerimesi tâcü’l – muhadderat Hâce Seher Hanım’ın ruhuna Fatiha”
Ahmed Ziyaeddin Gümüşhanevi hazretlerinin vefat haberi duyulunca, Kanuni Sultan Süleyman’ın ölümünde de olduğu gibi, Müslüman halk derin bir üzüntü duydu ve büyük bir sarsıntı geçirdi. Çünkü o bütün müslümanların sevdiği, saydığı ve gönülden bağlı olduğu bir İslam âlimi, bir mutasavvıf şahsiyet idi. Sultan İkinci Abdülhamid de ona hürmet ediyordu. Cenaze namazında mahşeri bir kalabalık bulundu, dualar ve gözyaşları içinde bu tarihi hazirede sırlandı.
Onun açtığı kutlu yolu, takipçileri olan Kastamonulu Hasan Hilmi Efendi, Safranbolulu İsmail Necati Efendi, Dağıstanlı Ömer Ziyaüddin Efendi, Tekirdağlı Mustafa Fevzi Efendi ve Bursalı Mehmet Zahid Kotku Efendi gibi mürşidler de bu tarihi hazireyi tezyin ediyorlar. Yanlış hatırlamıyorsam, Zahit Efendi’den sonra Mahmut Esat Coşan Hoca Efendi de – geleneğe uyarak – buraya defnedilmek istendiyse de kararnameyi devrin başbakanı Bülent Ecevit imzaladı ama Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer veto ettiği için bu mümkün olmadı.
Süleymaniye Haziresinde bu saydıklarımızın dışında daha birçok âlimin ve sanatkârın mezarı bulunuyor. Defin esnasında karşılaştığım Fatih Belediye başkanımız Ergün Turan Bey’e, Fatih haziresinde olduğu gibi, buranın da bir envanterinin çıkarttırılıp kitap halinde neşredilmesi için ricada bulundum. Ergün Bey, böyle bir eserin hazırlanmakta olduğu müjdesini verdi, arkasından da, bir zamanlar benim de derslerime gelen genç araştırmacı İbrahim Akkurt’un kaleminden çıkan “Veziriazam Davud Paşa Külliyesi” isimli kitabı da, hediye etmek lütfunda bulundu. Bu vesileyle kendilerine teşekkür ediyorum.
İçimde ukde kalmadan belirtmek isterim ki, başta hazireler olmak üzere İstanbul’un bütün tarihi mekânlarını gün ışığına çıkarmak ve yıllarca ihmal edilen bu ecdat eserlerini cazibe merkezleri haline getirmek için Kültür ve Turizm bakanlığıyla birlikte belediyelerimizin de daha organize ve planlı programlı çalışmalar yapmaları gerekiyor. Şimdilerde yapılan İstanbul gezileri ve bu minval üzere gerçekleştirilen diğer faaliyetler takdire şâyân olmakla beraber, gönül daha fazlasını istiyor. Mekke, Medine, Kudüs çizgisinin son durağı olan İstanbul’a borcumuzu hakkıyla ödemek için özel ve güzel gayretler göstermemiz gerekiyor. Üsküdar, Fatih ve Zeytinburnu belediyelerini – kültürel faaliyet itibariyle – diğer ilçe belediyelerimizin de örnek almalarında fayda var.
Sa’yiniz meşkûr olsun!..
İlim adamlarımızın; tarihçilerimizin ve sanat erbabının okullarımızda görevlendirilmesi, öğrencilere derslerinin yanı sıra milli ve manevi konularda da ufuk açıcı konuşmalar yapması güzel bir uygulamadır. Son günlerde Milli Eğitim Bakanlığı, Diyanet’le de işbirliği yaparak böyle bir faaliyete başladı. Lakin bu eğitim hizmeti Sözcü ve Cumhuriyet gibi gazetelerin köşe yazarlarını çok rahatsız etti. Bunlar her gün köşelerinde eğitim dinselleştiriliyor, laiklik elden gidiyor, tarikatlar ortalığı istila ediyor diye vâveyla koparıyorlar.
Geçen gün, Cumhuriyet yazarı Emre Kongar’ın “Milli Cehalet Eğitimi” başlığıyla yayımladığı yazıyı buna bir örnek olarak gösterebiliriz. Sayın Kongar, sözlerine “İktidar iş bilmediği, eğitimden anlamadığı, politikayı bilmediği için değil…
Çok iyi iş bildiği, eğitimden çok iyi anladığı, politikayı da çok iyi bildiği için…
Milli Eğitimi tarikatların dernek vakıflarına ve Diyanet İşleri Başkanlığının personeline havale etmiş durumda” diye başlıyor. Kültür tarihimizin ilgi çekici şahsiyetlerinden Sakallı Celal’i de düşüncelerine dayanak yapıyor. Kongar, Sakallı Celal’i bize şöyle tanıtıyor:
“ ‘Bu kadar cehalet ancak tahsille mümkündür’ sözü bir halk filozofu olan ‘Sakallı Celal’e atfedilir.
Bu iktidar, Sakallı Celal’in söylediği türde bir eğitim yani ‘Cehalet Eğitimi’ yapmakta, çocuklarımızı eğitim yoluyla cahilleştirmektedir.
Bu vesile ile Sakallı Celal’i anımsayalım:
Sakallı Celal’in asıl adı Celal Yalnız’dır.
İkinci Abdülhamit’in Bahriye Nazırı Amiral Hüseyin Hüsnü Paşa’nın oğludur.
Hakkındaki bilgiler Orhan Karaveli’nin ‘Sakallı Celal, Bir Bilinmeyen Ünlünün Yaşam Öyküsü’ adlı kitaptadır. (Pergamon Yayınları,2004)
Galatasaray Lisesi’nde Tevfik Fikret’in öğrencisidir. Fikret’in ‘Hak bellediğin yola yalnız gideceksin’ dizesinde ifade edilen ilkeye uygun biçimde bağımsız, isyankâr ve yalnız bir hayat sürmüştür. Üsküp’te Fransızca öğretmenliği yapmıştır.
Ben Sakallı Celal’in kim olduğunu Üsküp göçmeni olan babamdan öğrenmiştim.
Rasih Nuri İleri, bir protesto için valilik binasının önünü süpüren ve bu nedenle çöpçü sandığı Sakallı Celal’in elini, hocası profesör Kerim Erim’in öptüğünü görünce şaşırdığını yazar.
Sakallı Celal, yazılı bir eser bırakmamıştır ama yakın arkadaşları onun adını bir efsane haline getirmişlerdir. Haldun Taner, Ali Sami Yen, Yusuf Ziya Ortaç, Ahmet Haşim, Nazım Hikmet, Ordinaryüs Profesör Ali Yar bu arkadaşlar arasındadır.
İktidar, bu ‘cahillik eğitimi’ ve bu ‘nüfus ithalatıyla’ ülkeyi Ortaçağ’a geri götürmeyi hedeflemektedir ama bu hedefi gerçekleştirdiği anda kendisinin de Ortaçağ karanlığında boğulacağının farkında değildir.” (Cumhuriyet 8 Aralık 2023)
Sakallı Celal’i bir de talebesi Mahir İz’in hatıralarından tanımaya çalışalım. Hocamız diyor ki:
“Mümeyyiz olan Celal Bey’in bana olan husumetinin şu hadiseden ileri geldiğini sanırım. Bize Fransızca dersine gelirdi; fakat derslerine muntazam devam etmez ya geç gelir veya hiç gelmediği olurdu. Bir gün dersimiz Fransızca olduğundan hoca gelmeyecek diye yine biz başka şeylerle meşguldük. Ben tahtaya her zaman olduğu gibi arkadaşlarımın arzusu ile bir beyit yazmış, okuyup izah ediyordum. Tam o sırada ayak sesleri işittiğimiz için derhal yerlerimize oturduk. Celal Bey, her zamanki gibi kolunda bir deste kitapla sınıfa girdi, kitapları masaya bıraktı, tahtaya bakıp henüz silmeye fırsat bulamadığım Muallim Naci’ye ait beyiti okudu ve ‘bunu kim yazdı?’ diye sordu. Arkadaşlar bana bakınca haliyle ‘Ben yazdım’ dedim. ‘Kimdir?’ dedi. ‘Naci’nin’ diye cevap verdim. ‘Başka adam bulamadın mı?’ deyince ‘Münevver, Fransızca bilen, açık fikirli bir adamdır’ diye cevap verdim. ‘Karanlığa doğru açık’ diye mukabelede bulundu.
Bu muhavere hoşuma gitmedi, ayrıca babamın Ankara kadısı olduğunu da biliyordu. Müftünün yeğeni ile bana karşı çok haşin tavırlar almaya başladı. Sebebi iki Müslüman çocuğu olup, dini inançlarımızın sağlam bulunuşundandı. Bizim de ona sırf bu yüzden antipatimiz vardı. ‘Sakallı Celal Bey’ diye meşhur olan bu Fransızca hocası Sultan Hamid’in Bahriye Nazırı Hüsnü Paşa’nın oğlu idi. Son derecede materyalist olup dindarlara musallattı.
Bir gün mektebin ihtiyar kapıcısı Boşnak Mehmet ağayla şöyle bir muhaveresi olmuş:
Mehmet Ağa, beni görüyor musun?
Evet müdür bey.
Ben var mıyım?
Evet, müdür bey
Ben de seni görüyorum, sen de varsın değil mi?
Evet müdür bey
Demek ki var olan görünüyor. Şimdi bana Allah’ı göster bakalım deyince Mehmet Ağa:
Tövbe, tövbe müdür bey diye kulübesine çekilmiş.
Bir kere de Kuyulu Kahve önünde eski nüfus müdürüne yine böyle nahoş bir söz söylemiş olacak ki, nüfus müdürü oturduğu iskemleyi kaptığı gibi Celal Bey’in başına geçirmek istemiş. Daha evvel yine bu mizacından dolayı Üsküp’ten, arkasından teneke çalarak kaçırdıklarını Üsküplü arkadaşlar anlatmışlardı.
Mektepte aynı zamanda müdir-i sâni, yani başmuavin olan bu zat, fizik ilmine meraklı olup Fransız İhtilalini ve Fransızcayı çok iyi bilirdi. Derse geç gelir, gelince de sohbetle vakit geçirir, alay eder, ders yapmazdı. Harb-i Umumi devam ederken bir gün demişti ki: ‘Tahtakurusu ile başa çıkamayan millet, İngilizlere harp ilan etti.’ Galatasaray Lisesi’nde okumuş çok zeki, sür’at’i intikal sahibi, hane-berduş, muayyen fikirler besleyen bir adamdı. Avurdundaki apseden dolayı sakal salıvermişti. ‘Sakallı Celal’ diye anılırdı. Kendi inancına göre haksız tanıdığı hususlar için herkesle kavga ederdi. Tatilde İstanbul’a gittiği zaman rapor üstüne rapor gönderir, kışa doğru gelirdi. Yaşayışı kimseye benzemezdi. Hemen hemen tanımadığı yoktu. Elini bir yere sürmez, bastonuyla kapı perdesini açar, odasında devrilmiş testiyi kaldırmaz, suya elini sürmez, kolonya ile temizlik yapardı. Sevdiğine kul köle olur, sevmediğine amansız düşman kesilirdi.
Fevkalâde hazırcevaptı. Kıyafet Kanunu’nun neşrinden bir müddet sonra tramvayda kendisiyle karşılaştım. ‘Efendim, bilmem dikkat ettiniz mi? İlmiye sınıfı şapka kanunundan sonra hep melon şapka giyiyorlar, içlerimde fötr giyen yok, acaba neden?’ deyince, hemen ‘Cami kubbesine benzediği için’ deyiverdi.
Yıllarca sonra Celal Bey’e bir gün Kadıköy vapurunda rastladığımda kendisine, ‘Sizi hâlâ huzura kavuşmuş göremiyorum. Siz ne istiyorsanız, ne düşünüyorsanız, hatta şimdiye kadar düşünemediklerinizin hepsini Mustafa Kemal Paşa yaptı. Neden hâlâ memnun değilsiniz?’ diye sordum. Bana, ‘Sen hiç tiyatroya gitmedin mi? Perde açılır, karyolaya uzanmış bir hasta görürsün. Başında ilaç veren bir de hemşire görürsün. Biraz sonra kulaklığını boynuna asmış beyaz gömleği ile doktor içeri girer, nabız yoklar, reçete yazar. Bu sahne nedir? Ortada ne hasta, ne hasta bakıcı, ne doktor vardır. Bunların hepsi bilirsin ki rolden ibarettir. İşte bizim Cumhuriyetimiz de ‘Yaşasın Cumhuriyet!’ rolünden ibarettir’ diye karşılık verdi. Hasılı, bazılarına göre ‘sosyal demokrat’ bir adamdı. Kendisi için ‘komünist’ diyenler de vardı. İhtimal ondan dolayı rejim düşmanı idi ki, böyle söylüyordu. Her şeyi kendi zaviyesinden görür, kendi inanmadığına ‘hak’ diyemez, kanaati aleyhinde bulunanlarla dövüşürdü.”
Ben de Celal Bey’in “Bu kadar cehalet ancak tahsille mümkün” sözüne bir nazire yapayım: Koca koca eserlerini devrin Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel’in yayımladığı İbnülemin Mahmud Kemal Bey, şu beyti söylüyor:
İlmine hükmettiren insana fartı cehlidir.
Ehl-i irfan cehlini âlim olunca anlıyor.
Bir hatırlatma da yazısını “Ortaçağ karanlığı” diye bitiren sayın Emre Kongar’a. Ortaçağ karanlığı Avrupa için söz konusudur. İslam dünyası, aynı çağda medeniyetin zirvesine tırmanmıştı. Bunu öğrenmek için sadece Alman asıllı Sigrid Hunke isimli yazarın “Allah’ın Güneşi Avrupa’nın Üzerinde” isimli kitabını okumak yeterlidir. (Altın Kitaplar Yayınevi Mütercim: Hayrullah Örs)
MEHMET AKİF
Büyük şairimiz Mehmed Âkif Ersoy her yıl aralık ayının son haftasında -ölüm yıl dönemi olması dolayısıyla- hayırla yad ediliyor. Çeşitli kuruluşlar onun hakkında anma ve hasret giderme programları düzenliyorlar. Bütün bu kültürel faaliyetler ise, milletimizin merhuma duyduğu muhabbeti canlı tablolar halinde gözler önüne seriyor.
İçinde bulunduğumuz 2023 yılının Aralık ayı İstiklal Marşı şairimizin vefatının 87., doğumunun da 150. seneyi devriyesidir. Ve bu vesileyle o büyük insan bir kere daha Türk milletinin yine hayır dualarıyla yâd edilmiştir. Âkif, başta İstiklal Marşı olmak üzere diğer bütün eserleriyle büyük bir hizmette bulunduğu için bu hatırlayış ilanihaye devam edecektir.
Bu girizgâhtan sonra belirtmek isterim ki, Kur’an şairi Mehmet Âkif, hakkında en çok araştırma yapılan, en fazla eser yazılan bahtiyar insanlardandır. Vefatından bu yana 87 yıl geçtiği halde onun hakkında hâlâ yeni keşiflerde bulunuluyor. Bilinmeyen şiirleri, duyulmayan hatıraları, ulaşılamamış yazıları gün ışığına çıkıyor. İtiraf edeyim ki, Âkif’imizin bu minval üzere kaleme aldığı şiirleri ve bir takım hatıra kırıntılarını okumaktan büyük bir zevk duyuyorum. Öyleyse birkaç örnek vereyim:
Geçen gün 15 Nisan 1959 tarihli “Tarih- Coğrafya Dünyası” isimli derginin sayfalarını çevirirken böyle bir keşifte bulundum. “Mehmet Âkif’in Bilinmeyen Şiirleri” başlığıyla ve Şeref Ergenekon imzasıyla yayımlanan yazıda Âkif’in büyük şairliğinin yanı sıra aynı zamanda tam bir fikir adamı olduğu da vurgulanıyor. Ayrıca o temiz ruhlu, heyecanlı ve son derece vatansever bir kimsedir. Bu memleketin taşına, toprağına kalbini bağlamış içli bir şairdir. Yurt parçalarının her kopuşunda, milletimizin kara günlerinde hiçbir şair onun kadar gözyaşı dökmemiştir.
1894’te daha yirmi bir yaşındayken Baytar Mektebi’ni birincilikle bitiren şairin bir süre sonra, Rumeli’de baytar müfettişi olarak görev yaptığı görülüyor. Osmanlılara bağlı bir emaret olarak idare edilen Bulgaristan ve Balkanlar bu sırada için için kaynamaktadır. 1895’de Filibe’de çıkan Gayret gazetesine gönderdiği bir “Terkib-i bend ve gazeli” şairin hiçbir eserinde mevcut değildir. Gazeli, Gayret gazetesinin 31 Mart 1311 tarihli nüshasında şöyle bir başlıkla çıkmıştır:
“Edirne Baytar Müfettişi şair ve edib-i mahir izzetlû Hafız Mehmed Âkif Beyefendi tarafından ihda buyurulmuştur.”
Ser-i bâlini cânânda
İsterse gönül dâğ-ı tahassürle yansın
Rahat bırakın sevdiğimi uykuya kansın
Varsın uyusun. Değmeyin ol şîr-i ziyâna
Yok, çeşm-i terimden yine kanlar mı boşansın?
Bir nûr-i semâvî mütecelli iken Allah!
İnsan şu güzel çehreyi bilmem ki, ne sansın
Ben mest-i harâbım ben levm eyleyen âdem
Giysûy-i perişânıma baksın da utansın
Ey kalb! Yetişmez mi kes artık darâbânın
Darken dahi sabrım gibi pâyâne dayansın
Ey merdüm-i didem! Uyu, sen Âkif’e bakma
İsterse gönül dâğ-ı tahassürle yansın
Âkif’in bu gazelini yazdığı sırada Osmanlı Devleti içten ve dıştan çöküntü halindeydi. Gazelinin başına koyduğu “Cânânın başı ucunda”ki “cânân” ölüm halinde bulunan vatandı.
Vatanın hazin haline ağlayan şairin aynı yılda ve aynı gazetede bir terkib-i bendi de şu başlıkla çıkmıştır: “Şair-i nüzhetperver ve edib-i fetânetküster, izzetlû Hafız Mehmed Âkif Beyefendi tarafından ihda buyurulmuştur.”
Terkib-i bend dokuz beyitten ibarettir ve şöyle başlamaktadır:
Sâki getir ol câmı ki âyine-i cândır
Serşâr-ı safa turub efzây-ı cenândır
Allah için olsun bana bir bâde yetiştir
Zira dil-i hasretzedenin hâli yamandır
Terkib-i bend şu mısralarla bitiyor:
Kurban olayım sâgârı gel, bir daha doldur
Candan geçecek, kâm alacak an, bu andır.
İkinci “Bir hatıra” ise, Ocak 1962 tarihli “İslâm’ın İlk Emri Oku” mecmuasında Mustafa Uzunpostalcı imzasıyla neşredildi. Uzunpostalcı, Tokat İmam – Hatip Okulu’nda bizim de hocamız olduğu için “Oku” dergisinde gördüğüm bu hatırayı büyük bir zevkle okudum. Aynı zevki sizin de tatmanız için “Bir hatıra”yı aşağıya alıyorum:
“Mehmet Âkif Bey merhum, Mısır dönüşünde Hatay’a uğramış ve dostu Andırınlı Ali İlmi Bey’in yanında kalmış. Hatay’a hâkim bir tepede -ki bu tepe aynı zamanda Hatay’ın en güzel yeriymiş- beraberce vakit geçirmişler. O zamanlar Hatay hâlâ Fransızların elinde. Hatay’ın hükümet konağında Fransız bayrağı sallanıyor. Bu hal, tabii kalbi memleket ve millet için çarpan Âkif’in yüreğini sızlatıyor ve ağzından şu beyitler dökülüyor:
Virânelerin yascısı baykuşlara döndüm
Gördüm de hazânında bu cennet gibi yurdu
Gül devrini görseydim onun bülbül olurdum
Yâ Rab! Beni evvel getirseydin ne olurdu?
Aradan zaman geçiyor. Mehmet Âkif Bey vefat ediyor. Sonra Hatay bize,
biz Hatay’ımıza kavuşuyoruz. Her yer gül, gülistan oluyor. Bu sefer de Ali İlmi
Bey coşarak Âkif Bey merhuma hitap
eden şu şiiri söylüyor:
Ey bağrı yanık şâir-i İslâm gel…
Gel bağrına basmakçün açılmış sana her el
Dalma ebedi uykuya bir lâhza uyan da
Rûhundaki hicranları sil, gel de şu anda
Bak, başka bahar arzediyor şimdi tabiat
Dolmuş gibi âfâkına fecr-i ezeliyet
Zulmet eridi her yer ışıklarla donandı
En gamlı gönüllerde ne sevdalar uyandı
Geldindi, fakat fasl-ı hazânıydı bu yurdun
Sezmiştin onun çektiği âlâmı derinden
Âsi’ye (1) düşen göz yaşının mevcelerinden
Derdinle geçen bahse hemen nokta komuştun
Şu şiiri bize acı bir sesle okumuştun:
‘Virânelerin yascısı baykuşlara döndüm
Gördüm de hazanında bu cennet gibi yurdu
Gül devrini görseydim onun bülbül olurdum
Yâ Rab! Beni evvel getireydin ne olurdu?’
Haklıydın evet! Gülşeni küldü bu diyârın
Sönmüştü o şen neşeleri eski bahârın
Tan yerlerine yaslı bulutlar sürünürdü
Her gün batıda kanlı alevler görünürdü
Gökler, doğacak aylara hasretle bakardı
Aysız gecenin kalbine yıldızlar akardı.
İşte o hazan bir kara hülyâ gibi geçti
Yıllar bile en korkulu rüyâ gibi geçti
Görmek bugünü sence de en mutlu dilekti
Dursandı ne var? Beklediğin gün gelecekti
Gittin, bizi öksüz gibi âvâre bıraktın
Kalsaydın Hatay marşını da sen yazacaktın
Gül devri onun geldi fakat bülbülü nerde?
Yâdın gibi unmaz yaralar kaldı ciğerde.
Bu hatırayı hocam Neyzen Halil Can Bey anlatmıştı. O da, Ankara’da bir mecliste Ali İlmi Bey’le otururlarken bizzat ağzından dinlemiş ve imzasını almış. Hâlâ kendileri saklamaktadırlar. Bir yerde neşredilip neşredilmediğini bilmiyorum. Yalnız çok hoşuma gittiği için, başkalarının da okumasını arzu ederek nakletmeyi uygun buldum.”
Âkif, ölümü dolayısıyla sadece Hatay Marşı’nı mı yazamadı. O, İstanbul’un fethini, İstanbul’un fethine yol açan Alparslan ve Malazgirt zaferini ve tabii ki Veda Haccı’nı kaleme alamamanın hasretiyle fani dünyayı terketti. Ölüm döşeğinde şöyle demişti: asıl bu üçüncüsüdür ki beni alıp tekrar engin kumların sûzan sinesine götürecek, Efendimizin Veda Haccı’dır. Bu öyle uzaktan hayal edilerek yazılacak şey değil. Yeniden o kumlara yalın ayak basabilmeliyim. Ruhumu yakan harareti vücudumda hissetmeliyim!..
Yazımızı ruhun şâd, mekânın cennet, makamın âli olsun, duasıyla bitirelim!
Âsi nehri
Tarihi şahsiyetlerin, ilim ve kültür adamlarının unutturulmuş olmasından büyük bir üzüntü duyan Ebüzziya Tevfik Bey, Yahya Kemal Beyatlı ve İbnülemin Mahmut Kemal İnal gibi âlimler ve şairler bu teessürlerini her vesileyle dile getiriyorlar. Bu isimlerin dışında daha birçok kalem ve kelam erbabının da vefasızlığımızdan ve ihmalkârlığımızdan acı acı şikâyet ettiklerini biliyoruz. Bu ifademizin “kavl-i mücerred” halinde kalmaması için – yukarıdaki üç ismi esas alarak – birkaç örnek verelim.
Ebüzziya Tevfik Bey, “Rical-i Mensiyye”, yani “unutulmuş adamlar” başlığıyla yayımladığı bir makalede bu konuyu şöyle özetliyor: Bize unutturulan önemli şahsiyetlerden öyle insanlar var ki, Avrupalılar kendi aralarında yetişen böyle büyük zatlara çok önem veriyorlar. Onların nisyan perdesi altında kalmaması için heykellerini dikiyorlar; caddelere, sokaklara, meydanlara isimlerini veriyorlar, adlarının yaşaması, eserlerinin okunması için her türlü gayreti gösteriyorlar. Bizde ise, bir yüz yıl sonra, belki de onları hiç kimse hatırlamayacak.
Yahya Kemal de zarif şairimiz Rıfkı Melul Meriç’e ithaf ettiği şiirinde bu sanatkârın, Buhûrizâde Mustafa Itri Efendi’nin belki binden fazla bestesinin kaybolduğunu söylüyor, hayatının da yüz yılların karanlıkları arasında silinip gittiğini belirtiyor. Sadece Itri mi, daha nice büyük âlimi ve sanatkârı, vefasızlığımızın acı bir göstergesi olarak hatırlayamaz olduk.
İbnülemin Mahmud Kemal Bey’e gelince, o da bu konudaki ızdırabını şu cümlelerle dile getiriyor: Defalarca söylediğim ve yazdığım gibi, biz geçmiş zaman büyüklerini ihmal etme konusunda çok ileri gittik. Büyüklerini öğrenmekte ihmal gösteren bir cemiyet, tarihini unutuyor demektir. Tarihi yapan vak’alardır. Vak’aları ortaya çıkaran da şahıslardır. Şahıslar olmasa ne vak’a olur, ne de tarih.
Milli Eğitim camiasından birkaç zata sırası geldikçe söyledim. Okullarda tarih önemli bir ders olarak nasıl okutuluyorsa, milletin yüzyıllardan beri yetiştirdiği her sınıftan meziyet ve marifet sahiplerinin biyografilerini de ders programına dahil edip okutmalı, evlatlarımıza kıymetli babalarımızı -layık oldukları derecede- öğretmelidir.
Bir takım garazkârlar, Türklerde kıymetli öyle pek çok adam yetişmedi iddiasında bulunuyorlar ve böylece hakikati inkâr ediyorlar. İnsafla söylemek gerekirse kabahatin çoğu bizdedir. Çünkü Türkler arasında -garazkârların kendi milletlerinde bile emsaline az rastlanılan- nice kıymetli şahsiyetler yetiştiğini ispat etmek ve kinlerini yüzlerine çarpmak için yetişenlerimizi aramadık, ortaya çıkarmadık.
Milletimizin çeşitli mesleklerde yetiştirdiği diğer hünerli ve değerli zatların da isimleri ve cisimleri yok olmuştur. Bunların namlarını ihya etmek, ihyay-ı emvat etmek, yani ölüleri diriltmek gibi bir şeydir. Herkes -az çok- bildiğini yazsa, yine faydalı bir iş yapmış olur. Fakat bilen kalmadı ki bir şey yazsın.
Bu satırların sahibi merhum üstad, böyle bir ihtiyacı ciddi ciddi duyduğu için şaheser biyografi eserleri hazırladı. Son Sadrıâzamlar, Son Asır Türk Şairleri, Son Hattatlar ve Son Bestekârlar (Hoş Sada) isimli tercüme-i hal kitaplarıyla üzerine düşen görevi hakkıyla yerine getirdi. Garip olanı şu ki, İbnülemin gibi mütedeyyin ve nev’i şahsına münhasır bir âlimin bu muazzam külliyatını tek parti devrinin Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel, Milli Eğitim Yayınları arasında önce fasikül fasikül, sonra hacimli kitaplar halinde yayımladı. Hasan Âli Yücel, aynı zamanda Seyyid Mehmet Emin Paşa’nın oğlu İbnülemin Mahmud Kemal Bey’in Beyazıt Mercan’daki konağında yapılan tarih ve edebiyat sohbetleriyle musıki fasıllarının da müdavimiydi. Yıllardır piyasada bulunmayan bu biyografi şaheseleri şimdilerde Ketebe Yayınları tarafından yeniden ve peş peşe neşrediliyor.
İbnülemin Bey’e ve eserlerine gerekli alakayı gösteren diğer bir Milli Eğitim Bakanı da merhum Tahsin Banguoğlu idi. Ben de onunla yıllar önce Beylerbeyi’ndeki yalısında uzunca bir röportaj yaptım ve bu büyük tarihçimizle ilgili kitabımın ikinci cildine kaydettim. İnşallah onu da başka bir yazım da uzun uzun anlatırım.
Sadede gelip biyografinin öneminden ve ders olarak okutulmasının lüzumundan biraz daha söz edelim. Memnuniyetle belirtmek isterim ki, bugün birçok okulumuz tarihi şahsiyetlerin ismini taşıyor. Esefle ifade edeyim ki, öğrencileri bir tarafa bırakalım, öğretmenlerin birçoğu bile bu isimlere aşina değiller. Prof. Fatin Gökmen’in adını taşıyan bir okulumuzda yaptığım konuşma esnasında bu zatın kim olduğunu sorduğumda, galiba okulumuzu yapan müteahhit, cevabını almıştım. Hâlbuki o hem astronomi bilginiydi, hem Kandilli Rasathanesi’nin kurucusuydu, hem de Mehmet Âkif Bey’in aziz dostlarından biriydi. Böyle garipliklere, can sıkıcı daha birçok örnek vermek mümkünse de bundan vazgeçip biz yine ısrarımızı sürdürelim ve tarih yapan milletimizin yetiştirdiği tarihi şahsiyetleri gençlerimize tanıtmanın önemini ve lüzumunu bir kere daha vurgulayalım.
Ben de bir öğretmen emeklisi olduğum için okullarımızda hükümfermâ olan bu ilgisizliğin ve bilgisizliğin boyutlarını az çok biliyorum. Ve bir an önce böyle bir boşluğun doldurulmasını yeni Milli Eğitim Bakanı’mızdan -başarı dileklerimle- temenni ediyorum. Unutmayalım ki, tarih geçmiş zaman masalları değildir, Ömer Hayyam’ın ifadesiyle kâinatın vicdanıdır. Yahya Kemal’in Ziya Gökalp’e cevap mahiyetinde söylediği “Ne harâbiyim, ne harâbâtiyim / Kökü mâzide olan âtiyim” beyti bu gerçeği ne güzel dile getiriyor.
Tabii ki, böyle bir hizmetin bilgili, ilgili ve donanımlı eğitimcilerimizin okullarda görevlendirmenin önemine inanan idarecilerimiz de var. Şimdiki Ankara Valimiz Vâsıp Şahin Bey, işte bu hamiyetli yöneticilerimizden biridir. İstanbul Valiliği’nde bulunduğu sırada bu değerli valimizin desteğiyle ben de bu tarihi şehrimizin çeşitli okullarında Türk büyüklerini anlatan konuşmalar yaptım ve öğrencilerimizin ilgiyle dinlediklerini görerek büyük bir mutluluk duydum. Bazı eğitim kurumlarımızın bir takım idarecileri böyle bir göreve angarya gözüyle baktılarsa da netice değişmedi.
Gönlüm, böyle bir kültür hizmetinin daha geniş kapsamlı, sistemli ve donanımlı bir şekilde ve devamlı olarak yapılmasını arzu ediyor. Bir fikir olarak söylüyorum. Önce “muallim” sıfatını taşıyan Muallim Nâci, Muallim Cevdet, Muallim Kilisli Rıfat Bilge, Muallim Mahir İz gibi şahsiyetlerin isimlerini taşıyan okullardan başlanmalı ve bu daire gittikçe genişletilmelidir. Ve böyle bir hizmet sadece İstanbul’la ilgili olarak kalmamalı, bütün illerimizi, hatta ilçelerimizi kapsam alanı içine almalıdır. Çünkü memleketimiz büyük adamlar ülkesidir ve geleceğin büyüklerini yetiştirmek için büyük düşünmek gerekiyor. Doğduğum köydeki ilkokul bugün Yavuz Sultan Selim’in şeyhülislamı büyük bilgin İbn-i Kemal’in adını taşıyor. Bu yazıyı onun şu beytiyle bitirelim:
Deme kış, yaz
Daima oku, yaz!
.Türkiye’de ilk defa açılan İmam- Hatip okullarından biri de Tokat İmam- Hatip Okulu’dur. 1953 yılında eğitim ve öğretim yılına başlayan bu okuldan bin dokuz yüz yetmişli yılların başında mezun oldum. Meslek derslerinin yanı sıra kültür derslerimize de giren değerli hocalarımız vardı. Kelâm dersimize Niyâzi Ceylâni adında bir hocamız giriyordu ve büyük İslâm âlimi Ömer Nasûhi Bilmen’in, “Muvazzah İlm-i Kelâm” isimli kitabını okutuyordu. Hadis dersimizin hocası ise rahmetli Mücteba Uğur’du. Mücteba Bey, daha sonra profesörlüğe kadar yükseldi. Sahasında birtakım çalışmalar yaptığı gibi, Hasan Basri Çantay merhum hakkında da bir biyografi eseri hazırladı. Profesör olan diğer bir hocamız da geçenlerde vefat eden Mustafa Uzunpostalcı idi. Arapça hocamız Bekir Yiğit Bey’e de sağlık ve afiyet diliyorum.
Tefsir hocamıza gelince, o da görevini hakkıyla yerine getiren bir muallimdi. Meşhur müfessirlerin hayat hikâyelerini anlatırken onlarla ilgili naklettiği anekdotlar çok hoşuma gidiyordu. Meselâ Zemahşerî’nin Türk asıllı bir âlim olmasına rağmen Arapça'yı Araplardan daha iyi bildiğini dile getiren menkıbe bunlardan biriydi. Hâlen aklımdadır, Zemahşerî, Mekke’de bulunduğu bir sırada, bir gün Ebû Kubeys tepesine çıkmış ve ey Araplar, babalarınızın, dedelerinizin dilini, gelin benden öğrenin diye bir bakıma meydan okumuş. Bu günlerde Zemahşerî hakkında ilgi çekici bazı yeni bilgilere daha ulaştım. Onlardan birini aşağıda anlatacağım ama önce Arapça hocamız Bekir Yiğit’in derslerinden birinde anlattığı bir Nasreddin Hoca fıkrası nakletmek istiyorum.
Nasreddin Hoca, bir gün karşılaştığı bir Arap bilginiyle iddiaya girip ben Türk’üm ama Arapça'yı senden iyi bilirim, diyor. Arap, buna itiraz edip, "Böyle bir şey mümkün değildir, Arapça benim ana dilimdir, dolayısıyla bu konuda benimle boy ölçüşemezsiniz" cevabını veriyor. Nasreddin Hoca’yla Arap âlimi arasındaki ben iyi bilirim-hayır ben daha iyi bilirim eksenli tartışma epeyce uzayınca bizimki, Arap muhatabına "Sana şimdi Arapça bir cümle söyleyeceğim. Eğer onu îrap edebilirsen Arapça'yı benden daha iyi bildiğini kabul edeceğim" der. Hoca’nın uydurduğu cümle şudur:
“Men kazara kuyuya likardeşihi lekad deşerehâ” Türkçe, Arapça kelimelerle söylenilen bu cümlenin içinden çıkamayan Arap bilgini Nasreddin Hoca’nın bu dili kendisinden daha iyi bildiğini mecburen kabul eder.
Lâtife bir yana, müfessirler zincirinin en parlak halkalarından birini teşkil eden Zemahşerî’nin Arap edebiyatı konusunda tam bir otorite olduğunu bütün İslâm uleması itiraf ediyor. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi edinmek isteyen kardeşlerimiz, Ömer Nasûhi Hoca’nın “Büyük Tefsir Târihi-Tabakâtü’l- Müfessirîn” adındaki muhalled eserinin ikinci cildine bakabilirler. Bu büyük İslâm âliminin hayat hikâyesiyle ilgili yeni öğrendiğim ilgi çekici bir hususu siz değerli okuyucularımıza nakletmenin sırası şimdi geldi.
“İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi”nin 26. sayısında “Zemahşerî- Hayatı ve Eserleri” başlığıyla ve Nuri Yüce imzasıyla yayımlanan makaleden anlaşıldığına göre, Zemahşerî, damdan veya hayvandan düştüğü yahut daha kuvvetli bir ihtimalle bir yolculuk esnasındaki kar fırtınasında donduğu için bir ayağı dizinden kesilip topal oldu. Ağaçtan takma bir bacakla yürümek zorunda kaldı. Bu acı hadiseyi annesinden de bahsettiği bir çocukluk hâtırasına atfediyor. Çocukluğunda bir gün yakaladığı bir serçenin ayağına, oynamak için bir ip bağlıyor. Serçe bir ara elinden kaçıp bir duvarın deliğine giriyor. Küçük Zemahşerî, kuşu çıkarmak için dışarıda kalan ucu çekince kuşcağızın ayağı kopuyor. Bunu gören annesi, oğlunun yaramazlığı yüzünden kuşun uğradığı felâkete çok üzülüyor ve “Onun ayağını kopardığın gibi, Allah da senin ayağını koparsın!” diye beddua ediyor. Daha sonra Zemahşerî, bacağı kesilip sakat kalınca o kuşun ayağının kopuşunu ve annesinin bedduasını acı acı hatırlamış ve bunun bir takdir-i ilâhi olduğunu kabul etmiştir.
Topallığının başkaları tarafından yanlış anlaşılıp suç ve sâire gibi kötü bir sebebe yorumlanmaması için sakat kalışının şiddetli soğuk yüzünden olduğuna dair pek çok şahit dinleterek bir belge tanzim ettirdiği ve gittiği her memleketin hâkimine bu belgeyi göstererek, ayağının sakat kalma sebebini yazdırıp altını imzalattırdığı, ayrıca topallığının belli olmaması için, yere değecek kadar gayet uzun elbise giydiği rivâyet ediliyor. “Topallardan nicelerinin, yücelere yükselmekte, sağlam ayaklılardan daha ileride olduklarını gördüm ama sağlam ayaklıların, iyilikte öne geçtiklerini görmedim” demesi kendi topallığı ile alâkalıdır.
Bu satırları iktibas ettiğimiz makalenin ilerleyen satırlarında Zemahşerî’nin hayatına dair daha başka bilgilere ve anekdotlara da yer veriliyor. Ezcümle babasının genç yaşta devrin zalim veziri tarafından tutuklandığı ve hapishanede vefat ettiği anlatılıyor. Keza yine babası tarafından bir terzinin yanına çırak olarak verilmek istendiği, fakat çocuğunun okumak için yalvarmalarına dayanamayarak Harizm’de bir medreseye verdiği belirtiliyor. Ayrıca gençlik devresinin, Sultan Melikşah’ın büyük veziri Nizâmülmülk zamanına rastladığı kaydediliyor. Bir süre Mekke’de ikamet etmiş olmasından dolayı kendisine “Carullah” ünvanı verildiği hatırlatılıyor. Amelde Hanefî olduğu, itikadda ise Mu’tezile’ye mensup bulunduğu, buna rağmen yazdığı “Keşşaf” isimli tefsirinin Ehl-i Sünnet ulemasınca takdir edildiği ayrıca belirtiliyor.
Yukarıda da ifade edildiği üzere, Zemahşerî hakkında bilgi veren en sağlam kaynaklardan birini de eski Diyânet İşleri başkanlarından merhum Ömer Nasûhi Bilmen’in eseri teşkil ediyor. Hoca Efendi, Zemahşerî’nin kısa hayat hikâyesini “Rahmetullâhi Aleyh” duasıyla bitirdikten sonra onun tefsir sahasındaki kudretini ve ilmî mevkiini kuvvetli delillerle izah ediyor. Diğer iki müfessir olan Fahreddîn-i Râzi ile Ebussuud Efendi’nin de Zemahşerî’yi, bu hârika tefsirinden dolayı çok takdir ettiklerini, ayrıca bazı cümlelerle dile getiriyor.
Özetle söylemek gerekirse, Ömer Nasûhi Bilmen, “Tabakâtü’l- Müfessirîn” isimli bu anıt eserinde Türklerin İslâm’a ne büyük bir hizmette bulunduklarını Zemahşerî’nin şahsında ve şu vurucu cümlelerle tebârüz ettiriyor. Asya kıt’asının en eski ve medenî sakinlerinden olan Türkler, fıtratlarına en uygun olan İslâm’ı kabul edince büyük başarılara imza attılar. Böylece dîn-i mübîne çok büyük hizmetlerde bulundular. Daha aradan çok zaman geçmeden bu aziz milletin içinden gerek siyasetce, gerekse ilim ve irfanca pek seçkin kimseler yetişti. Ve bunlar İslâm’a hizmeti en ulvî bir gaye edindiler. İslâmi ilimlerin tedvininde, tasnifinde ve neşrinde hârikulâde bir şekilde himmet ve gayret gösterdiler. Eserlerini Arapça yazmak sûretiyle, fesahat ve belagattaki derinlikleri dolayısıyla âdeta Araplar ile müsabakaya giriştiler. İşte bu altın zincirin en şaşaalı halkalarından biri de Zemahşerî idi. Ve onun yazdığı tefsir, Ebussuud’un ifadesiyle “çehre-i î’câzın incilası için parlak bir ayna oldu.”
Bu mevzuda çarpıcı bilgiler elde etmek için Bursalı Mehmed Tahir’in “Türklerin Ulûm ve Fünûna Hizmetleri” isimli kitabı okunmalıdır.
.
Büyük insanlara “büyük” sıfatını kazandıran ilim, irfan ahlâk ve karakter gibi özelliklerdir. Onlar bu meziyetlerinin neticesi olarak kaleme aldıkları eserlerle ve diğer üstün hizmetleriyle isimlerini tarihe altın harflerle yazdırdılar ve böylece ölümlerinden sonra da unutulmayan mutlu insanlar kafilesine katıldılar.
Bu güzîdeler kervanının gözde isimlerinden biri de hiç şüphe yok ki, merhum Üstadımız Necip Fazıl Kısakürek’ti. Kısa bir süre önce, vefatının 40. yılı dolayısıyla Taksim’deki Atatürk Kültür Merkezi’nde muazzam ve muhteşem bir törenle anıldı. Onunla tanışma ve görüşme mazhariyetini elde eden Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan da bu toplantıda bir konuşma yaptı ve özetle şunları söyledi:
“Gençlik yıllarımda Üstad Necip Fazıl ile tanışma şerefine nail olmuş bir kardeşinizim. Dünya görüşümüzün şekillenmesinde Üstad’ın çok büyük etkisi oldu. Sinesinden çıktığımız milleti karşılıksız sevmeyi biz ondan öğrendik. Ayırım yapmadan mazlumların yanında olmayı, ezilenlerin elinden tutmayı ondan öğrendik. Necip Fazıl, CHP ideolojisini milletin kökünü kurutmaya çalışan marazî bir yapı olarak görmüştür.
Ayasofya dâvâmızı da Necip Fazıl’dan öğrendik. Sultanahmet Meydanı’nda ‘Ayasofya açılacak’ derken bu mânâyı, bu ruhu onun sayesinde yakaladık ve Ayasofya’yı da açtık.” (11 Haziran 2023)
Bu tarihten tam kırk yıl önce yine aynı mekânda Üstad hakkında muhteşem bir toplantı yapıldı ve kendisine “Sultan-ı Şuarâ”, yani şâirlerin sultanı unvanı verildi. Böyle bir toplantının yapılmasına ve böyle bir unvanın verilmesine merhum Ahmet Kabaklı ön ayak olduğu için o da büyük adamlar meclisine dahil oldu. Unutmayalım ki, büyük adamlara bu özelliği ve güzelliği kazandıran vefa duygusudur. Ve yine aklımızdan çıkarmayalım ki, vefa gidince cefa gelir.
Efendim, ben de bir Necip Fazıl tutkunu olarak Atatürk Kültür Merkezi’ndeki bu törene katılmıştım ve Necip Fazıl heyecanını olanca coşkunluğuyla yaşamıştım. Bu satırların yazıldığı sırada, salonun manzarası, hatiplerin coşkulu sözleri ve tabii ki Üstad’ın kürsüyü zînetlendirmesi ve birden kopan alkış tufanı bütün net çizgileriyle gözümün önünde -kırk yıllık aradan sonra- bir kere daha canlandı. Öyleyse anlatayım:
Üstad, iki kişinin koltuklamasıyla kürsüye çıktı ve “Muhterem dâvetliler!” diyerek söze başladı. Tam bir hitâbet örneği olan ve derin anlamlar ifade eden konuşmasını “Muhabbetle selamlarım!” diyerek bitirdi. Unutmadan ilâve edeyim, bu sırada merhum Prof. Dr. Ayhan Songar, ardı ardına fotoğraflar çekiyordu. Üstad, üst üste patlayan flaşlardan rahatsız olduğu için ünlü doktorumuzu ikaz etme ihtiyacını duydu. Ayhan Bey de emre itaat etme faziletini gösterdi.
Daha sonra Ahmet Kabaklı açış konuşmasını yapmak için kürsüye çıktı ve “Türk Edebiyatı Vakfı adına hepinize hoş geldiniz diyorum. Çok duygulu bir yaş gününün hepimiz için huzurlu, faydalı geçmesini temenni ediyorum. Değerli şâirimiz Necip Fazıl Kısakürek, muhterem Neslihan Hanımefendi, Sayın Milli Eğitim Bakanı, Sayın Müsteşarımız, Milli Eğitim Bakanlığı’nın, Kültür Bakanlığı’nın değerli üyeleri, üniversitemizin seçkin profesörleri, sanat âlemimizin, basın dünyamızın saygı değer mensupları, bugün Türk Edebiyatı Vakfı’nın, bu çok mânâlı toplantısına şeref vermiş bulunuyorlar. Hepsine teşekkür ederiz. Özellikle günümüzün mihrakı ışığı, aydınlığı olan değerli şâirimize, daha nice uzun yıllar ve böyle anılmalar diliyorum” diyerek bir giriş yaptı, sonunda “Değerli şâirimize uzun ömürler diler, Sultan-ı Şuarâ tâcının çok uzun zaman başlarında kalmasını temenni ederim” cümlesiyle hitâbetini bitirdi.
Arkasından Milli Eğitim Bakanı Orhan Cemal Fersoy, kürsüye çıktı. Kısa konuşmasını “Mânâsız şiir yerine mânâlı şiirin hayatta en büyük temsilcisi Necip Fazıl Kısakürek’tir. Hayatında muhterem refikalarının ne derece kendisine destek olduğunun yakın şahitlerinden biriyim. Bu yönden de büyük şâirimizi böyle bir eşe sahip olduğu için ayrıca kutlamak istiyorum. Büyük şâirimize Allah uzun ömür versin” cümleleriyle bitirdi.
Sıra kendilerine gelince, Kültür Bakanlığı Müsteşarı Prof. Dr. Emin Bilgiç ile Prof. Dr. Ayhan Songar da konuşmalarını yapmak üzere kürsüye çıktılar. Merhum Ayhan Songar sözlerini şu cümlelerle tamamladı:
“Necip Fazıl Kısakürek, son devrin en büyük şâiridir. Türk dilini en güzel kullanan, dilde, ifâdede mücerredin zirvesine varabilen kişidir. Günlük hayatın sahte pırıltıları ile doymayan, asla tatmayan rûhu onu gerçeği, hakiki mânâyı arama gayreti içinde asırlar sonrasına seslendirebilmiştir. Biz bugün fâni Necip Fazıl’ı bu ebedi şahsiyetiyle anmak için toplandık. Bu toplulukla ona bir milletin saygılarını, sevgilerini takdim etmek istedik. Necip Fazıl, Sultan-ı Şuarâ unvanını Türk Edebiyatı Vakfı’ndan, ‘gönüller sultanı’ unvanını ise, bizlerden, kendisini sevenlerden almıştır. Burada konuşma cesaretini de bu sevgiden alıyorum. Yoksa benim, Necip Fazıl’ın huzurunda onu anlatmaya çalışmam, körün fili tarife kalkması gibi, muhal ile iştigal olurdu.”
Özel doktoru Prof. Dr. Süleyman Yalçın da Üstad’ın beyitleriyle süslediği konuşmasını yaptıktan sonra diğer bir doktorumuz Prof. Dr. Recep Doksat, kürsüde yerini aldı. Üstad’dan hem “Necip” hem “Fazıl” diye bahsederek biraz uzunca ama çok etkileyici bir konuşmasını yaptı. “Lâilahe illâllah” diyerek başladığı konuşmasını Üstad’a dair bir rüyâsını anlatarak bitirdi. Rüyâsını şöyle nakletti:
“Gençtim, daha hamdım ve her yerde onun aleyhinde konuşmayı âdeta iş edinmiştim. İslâm’ın gıybet yasağını da müdrik değildim henüz. Hep içimi, onu sevmemeye, beğenmemeye zorlamıştım meğer!..
Bir gece, rüyâda, bir vâhadayım. Etraf kum ve çöl… Bir kaç ağaç ve halka olup bağdaş kurmuş beyaz maşlahlı, nur yüzlü şahıslar… Ortada bir ateş yanıyor… Ben, halkanın dış kenarına yakınım ve ayaktayım. O halkaya mensup olma şerefinden mahrûmiyetin idrâki içindeyim. Fakat halkanın dışındakilerle konuşacak kadar da yakınım onlara. Kırklarmış onlar! Tüylerim ürperiyor. Fakat bir de farkediyorum ki, halkanın ön sırasında, Necip Fazıl da oturuyor. Hayret ve biraz da haddini bilmez bir hiddetle en yakınımdakine soruyorum: ‘Bunun aranızda işi ne?’ Muhatabım, elini dudaklarına götürüp ‘Suss…’ diyor ve ilâve ediyor!.. ‘Onun misyonu var!’
Misyon, deruhde edilen mukaddes vazife.
Necip Fazıl’ı ve onun şerefle ifa ettiği misyonunu bir kere daha selâmlayarak ve kendisinden helâllik dileyerek huzurunuzdan ayrılıyorum.”
Onun bu misyonunu, bu mukaddes vazifesini daha önceden farketmiş olmalı ki, merhum Fethi Gemuhluoğlu ağabeyimiz bir konuşmasında, “Necip! Allah seni bu dünyaya küfrü imhâ etmek için gönderdi!” demişti. Üstad, sadece küfrü imhâ etmekle kalmadı, ilhâmını mâveradan alan şiirleriyle, İstanbul Türkçesi’nin güzelliğini yansıtan nesirleriyle dinleyenlerin kulaklarını zînetlendiren sohbetleriyle gönüllerimizi de ihyâ etti.
“Her fikir, her inanış, tek mevsimlik vesselâm;
Zaman ve mekân üstü biricik rejim, İslâm
.
Ağustos ayının ilk Cuma namazını kılmak için Üsküdar’daki Mihrimah Sultan Camii’ne gittim. Dışarıdaki aşırı sıcağa karşılık içeride serin bir hava vardı. Vaiz efendi Cuma namazının önemini anlatmaya başlamıştı. Bu mühim namazın tarihçesinden, ilk defa nerede ve nasıl kılındığından bahsettikten sonra mazereti olmadan üç cumayı peş peşe terk edenlerin kalplerinin mühürleneceğini söyledi. Türkçesi de, fena değildi.
İmam efendiye gelince, o da minberde aynı konuyu işledi. Özellikle hutbeyi dinlemenin ne kadar önemli olduğunu anlattı. Hatip, hutbe okurken cep telefonuyla veya başka bir şeyle oynamanın son derece yanlış bir hareket olduğunu belirtip hutbeyi sükûnet içinde dinlemenin farz olduğunu dile getirdi. Bunun ne kadar önemli olduğunu vurgulamak için birkaç cümle daha söyleyince ben de içimden hele şükür dedim. Çünkü son zamanlarda vaaz ve hutbe esnasında cep telefonlarını ceplerinden çıkaranların sayısı hayli artmıştı ve hocalarımız ikaz konusunda biraz yavaş davranıyorlardı.
Bu hususta bir iki cümle daha söylemek istiyorum. Camilerimizi süsleyen kürsüler ve minberler birer irşad makamıdır, dolayısıyla vaizlerimizin ve hatiplerimizin bu makamların hakkını, vermeleri gerekiyor. Unutmayalım ki, dini kültürümüzün bir bölümünü de, hitabeti kuvvetli hatipler ile kürsü vaizleri teşkil ediyor. İki örnek vermek gerekirse Manastırlı İsmail Hakkı Efendi ile Alasonyalı Hacı Cemal merhumun isimlerini zikredebiliriz. Meşrutiyet devrinde engin bilgisiyle ve hitabet sanatına olan vukûfiyetiyle tanınan İsmail Hakkı Efendi, en meşhur kürsü vaizlerimizden biriydi ve “Ayasofya Vaizi” olarak büyük bir şöhret kazanmıştı. Tahirü’l – Mevlevî, Ayasofya Camii’ni anlatan bir yazısında bu büyük söz ustasından da bahsediyor. Son devrin olgun ve coşkun vâizlerinden biri de merhum Alasonyalı Hacı Cemal Efendi idi. Nükteli cümlelerle ve latif latifelerle yaptığı vaazlar camileri şenlendiriyordu. Erkek cemaati kadar, kadın cemaati de mabedleri doldurup taşırıyordu. Eskiden bunlara “İstanbul dersiâmları” deniliyordu.
Sözü yine Tahirü’l -Mevlevî’ye getirecek olursak, merhum hem dinî mâlûmâtı dolayısıyla, hem de kültürel zenginlik itibariyle büyük bir donanıma sahipti. İstanbul’un çeşitli selâtin camilerinde yıllarca Mesnevî sohbetleri yaptığı için cemaatle, camiyle her daim içli dışlı bir hayat yaşamıştı. Cami âdâbıyla, minberle, mihrapla, eski hoca efendilerle, edebî şahsiyetlerle, İslâm tarihiyle ilgili kaleme aldığı yazılar ve kitaplar büyük bir yekûn tutuyor. Mesela 17 Kasım 1949 tarihli “İslâm Yolu”nda, “Dini Hutbelerde Beden Hareketleri Yapılamaz” başlığıyla yayımladığı bir makalede minber âdâbıyla, hutbenin kısalığıyla yahut uzunluğuyla ilgili dikkat çekici ve irşad edici bilgiler veriyor.
Yeri gelmişken onun böyle alaka celbedici ve Peygamber sevgisinin ne demek olduğunu dile getirici bir yazısını sizlerle paylaşmak istiyorum. Şârihi Mesnevî, Tahirü’l – Mevlevî minberi konu alan ve Asr-ı Saadet’te meydana gelen olağanüstü bir hadiseyi, daha doğrusu bir mucizeyi bakınız nasıl anlatıyor:
“Hicretin sekizinci senesi sonlarına doğru idi ki Müslümanlar çoğalmış, Mescid-i Nebevî cemaati artmış. Sallallahü Aleyhi Vesellem Efendimiz, mihrabın yanındaki bir hurma direğine dayanarak hutbe irad ederken arkada kalanlar tarafından Vech-i Saadet tamamen görülemez olmuştu. Halbuki bir hatibin sözü kadar yüzü de dinleyenler üzerinde tesir yapar. Yüzü görülmeyen bir hatibin, hatta bir vaizin yalnız sözlerini dinlemek, radyo makinesinden çıkan sesi dinlemek gibi olur. Bundan dolayı zamanımızda olduğu gibi, eskiden de Araplarda ve hitabeleriyle iştihar etmiş (meşhur olmuş) eski Yunanlılarla Romalılarda hatipler, yüksek yerlerde ve ayaküstünde nutuk irad ederler ve böylece sözlerinin tesirini artırırlardı. Araplarda nikâh hutbesinden maâdasının ayakta yahut deve üstünde irad olunması âdetti. Buna binaen Aleyhisselati Vesselam Efendimiz de hazarda ve mescid dahilinde irad edeceği hutbeleri mihrap yanındaki bir hurma direğine dayanarak iblağ buyururdu. Seferde ise, yine ayakta durur, ya kılıca yahut yay’a dayanırdı. Sahih-i Buhari’nin Kitabü’l Cum’a’sında Sehl bin Sa’dissaidi radiyallahü anh’den naklen deniliyor ki: Resulullah Sallallahü Aleyhi Vesellem Hazretleri, filan kadına haber gönderdi. Dülger bulunan kölene emret de bana ağaçtan bir minber yapsın. Halka söz söylediğim vakit onun üstüne oturayım, buyurdu. Kadın emir verdi, köle de minberi yaptı.
Bu minber üç basamaklı, bir meclisli ve dayanmak için aralıklı idi. Sallallahü Aleyhi Vesellem Efendimiz, üçüncü basamakta durur, icabında üst tarafına otururdu. Sonra Sıddık-ı Ekber Radiyallahü Anh, teeddüben bir basamak aşağı oturdu. Hz. Ömer Radiyallahü Anh de bir basamak aşağı indi. Hz. Osman Radiyallahü Anh ise Zat-ı Risâlet’in durduğu basamağa kadar çıktı. Çünkü o da bir basamak inseydi, minbere çıkmamış olacaktı. Sonra ma’zereti anlattı.
Abbasi halifelerinden biri, şu hareketinden dolayı Hz. Osman’ı tenkid ediyormuş. Nedimi demiş ki: Eğer her halifenin bir basamak aşağı hitabeti lazım gelseydi Efendimiz’in kuyu dibinden hitabe iradı icab ederdi.
Minber kapısına ilk defa perde astıran Hz. Osman imiş. Bunun için İran camilerindeki minberlerin kapılarında perde yoktur.
Sonra Muaviye bin Ebu Süfyan, saltanatını maddi vasıtalarla takviye için Minber-i Nebevî’yi Şam’a nakletmek istedi. Bunun için Medine Valisi Mervan Bin Hakem’e emir verdi. Mervan, minberi söktüreceği sırada güneş tutuldu. Ahali bundan teşe’üm etti. (uğursuzluk saydı). Binaenaleyh Mervan:
Maksadım minberi kaldırtmak değil, yüksetmek idi diyerek aşağıdan altı basamak ilave ettirdi. Bir de Resulullah Efendimiz’in oturduğu yerin üstüne bir kubbe yaptırdı. İran camilerinde bu kubbe de yoktur. Keşke bizde Minber-i Nebevî’nin şekli muhafaza edilmiş olsaydı.
Emevilerden Melik bin Abdülmelik, Medine mescidini genişlettirdiği sırada, Medine Valisi bulunan Ömer bin Abdülaziz’e hücerât-ı seniyyenin yıktırılmasını emretmiş, ezvâc-ı tahirâtın (Peygamberimiz’in temiz zevcelerinin) ikamet ettikleri hücreler yıktırılıp arsaları Mescid-i Nebevî sahasına ilave olunmuştu. Ömer bin Abdülaziz, bu işe vasıta olduğuna nâdim olmuş. ‘Keşke hücreler muhafaza edilmiş olsaydı da, Hz. Peygamber’in ne kadar mütevazı ve kanaatkâr olduğunu görüp de ümmeti anlasaydı’ demişti.
Bu minber Hicret’in 578. senesine kadar dayandı ise de çürüyüp o sene yıkıldı. Muhtelif tarihlerde 7 defa yenilendi. Enkazından teberrüken sakal tarakları yapıldı. Şimdiki mermer minber Osmanlı padişahlarından Üçüncü Sultan Murad’ın eseridir.
İşte minber yapılıp da Aleyhissalat Efendimiz onun üstüne çıkınca daha önce dayandığı hurma direğinden bir inilti duyuldu. Efendimiz minberden inip direği kucakladı ve susturdu. Bu mucize-i celile, Buharî’de, Neseî’de, Ebû Davud da Cabir Radiyallahü Anh’den şöyle nakledilir:
Resulullah Efendimiz hutbe irad ettiği vakit mescidin direklerinden bir hurma sütununa dayanırdı. Zât-ı Akdes-i Nebevî için minber yapılıp da oraya çıkınca yanında hutbe okuduğu direk çatlayıp yarılacak derecede inledi. Efendimiz minberden indi. Direği kucakladı. O esnada direk, kucakta susturulan bir çocuk gibi inliyordu. Efendimiz, şu hali izah için ‘Bu direk işittiği zikir ve hutbeden uzak düştüğü için ağladı’ buyurdu.
Zât-ı Risâlet’in direği kucaklayıp susturduktan sonra cennette ebedi bir ağaç olması için, minberin altına gömdürdüğü siyer kitaplarında yazılıdır.”
.
Cihan hükümdarı Kanuni Sultan Süleyman’ın aynı zamanda güçlü bir şair olduğu ve “Muhibbi” mahlasıyla birbirinden güzel şiirler yazdığı öteden beri biliniyor. Bu büyük hükümdarımızın divanı daha sonraki yıllarda İkinci Mahmud’un kerimesi Âdile Sultan tarafından yayımlandı. Günümüzde ise, beyitlerinin açıklamalarıyla birkaç nüshası neşredildi. Divan Edebiyatıyla ülfeti ve ünsiyeti olanların ilgi duydukları şiir külliyatından biri de işte bu Muhibbi Divanı’dır.
Padişahın en çok bilinen ve dilden dile dolaşan şiirlerinden biri de “Halk içinde mûteber bir nesne yok devlet gibi / Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi” beytidir. Muhteşem Süleyman, bu beytiyle en büyük devletin, en değerli nimetin sağlık olduğunu böyle veciz bir üslupla dile getiriyor. Bilmem ki belirtmeye gerek var mı, insan sıhhatli bir hayat yaşamanın kıymetini, rahat nefes almanın – bu bir tek nefes olsa bile – değerini hasta olunca biliyor. Ama unutmayalım ki hastalık da bir sabır imtihanıdır. Hatta ehli irfan bazı alimler hastalığı Allah’ın kullarına verdiği bir hediyedir diye tarif etmişlerdir. Cenab-ı Hak, hepimize hem dünyevi, hem uhrevi sağlık ve afiyet nasip eylesin.
Hastalık deyince ilk etapta akla hastane, ilaç, doktor ve hemşire geliyor. Hemşire ile doktor koordineli çalışıyor ama hasta doktordan ziyade hemşireye muhatap oluyor. Eğer hemşire görevini düzenli ve severek yaparsa, şefkatli hareket ederse, incitici ve endişe verici sözlerden ve davranışlardan uzak durursa hastanın tedavisine belki de katkıda bulunmuş olur. Memnuniyetle itiraf etmek isterim ki bir iki yıl önce yaşadığım üç yoğun bakımda da hep böyle gayretli ve güler yüzlü hemşirelerle karşılaştım.
Bu satırları yazmama, ömür boyu yaptığı Mesnevi sohbetleriyle, ilmi ve irfani yazılarıyla nice insanın manevi hastalığını tedavi eden merhum Tahirü’l – Mevlevi’nin “Müslümanlıkta İlk Hastahane ve İlk Hasta Bakıcı Kadın” başlığıyla yayımladığı bir yazı sebep oldu. 4 Haziran 1948 tarihli Sebilürreşad’da neşredilen bu makalede ifade edildiğine göre, meşhur mesnevihanımız, eski bir ülserin kanamasından dolayı çok zayıf düşüyor ve Tıp Fakültesi’nin Ord. Prof. Dr. Tevfik Sağlam idaresindeki iç hastalıkları kliniğine yatırılıyor. Kırk güne yakın bir süre için de orada kendine şefkatle ve nezaketle bakılıyor ve eski sağlığını tamamen elde ederek hastaneden çıkıyor. Başta muhterem Prof. Ekrem Şerif, Doktor Ali ve Doktor Nihat beylere, Hemşire Emine Hanım ile diğer hemşirelere gösterdikleri dikkat ve ihtimam dolayısıyla minnet ve şükranlarını arz ediyor.
Daha bitmedi, hastanedeyken hemşirelerden birine, “Müslümanlıkta ilk hasta bakıcı kimdir, biliyor musunuz?” diye bir soru yöneltiyor. Tabii ve haklı olarak hemşire bilmediğini söylüyor. Çünkü yerine göre çok önemli olan böyle ufak tefek şeylere ehemmiyet verilmiyor ve öğretilmediği için de bilinemiyor. Tahirü’l – Mevlevi, İslam tarihinde ilk hemşirenin Rüfeyde isminde bir hatun olduğunu söylüyor ve iyi olursam ona dair bir makale yazacağım diye kendine söz veriyor. O vaadini yerine getirmek için kaleme aldığı ve yukarıda tarihini verdiğim Sebilürreşad’da yayımladığı makaleyi sizin de ilgiyle okuyacağınızı tahmin ettiğim için aşağıya alıyorum.
“İslam’dan evvel Araplar gazveye yani harbe giderken bazen kadınlarını da götürürlerdi. Kadınlar, muhariplere (savaşanlara) su dağıtmak, onların yaralarını sarmak gibi hizmetlerde bulunurlardı. Yaptıkları tedavi basit olmakla beraber, oldukça sıhhi idi. Mesela hafifçe yaralara hasır yakıp külünü bastırırlar. Büyücek cerihaların kanını kaynar zeytinyağıyla dindirirlerdi.
Uhud bozgunluğunda yaralanmış olan Hazreti Peygamber’in mübarek yüzünden akan kan – Medine’den harp meydanına koşup gelmiş olan – Hazreti Fatıma tarafından yanmış hasır külü ile kestirilmiş. Yemame vak’asında bir eli düşürülmüş olan meşhur Ümmü Umare’nin bileği kaynak zeytinyağına bastırılmak suretiyle fışkıran kanı durdurulmuştu. Hülasa: Her Arap kadını bu gibi tedavi usullerini bilir ve icabında yapardı.
Hicretin ikinci senesinde vukua gelen Bedir Muharebesi’ne çıkılacağı sırada Ümmü Varaka, Resulullah’a müracaatla, mücahitlerin hizmetinde bulunmak üzere, birlikte gitmek için izin istedi ve:
- Belki bu vesile ile Allah bana da şehitlik nimetini ihsan eder, dedi.
Resul-ü Ekrem:
- Sen evinde otur. Allah sana o nimeti verecektir, buyurdu.
Hazreti Peygamber’in şu ihbarı dolayısıyla kendisine ‘şehide’ denilir ve hakkında hürmet gösterilirdi.
Ümmü Varaka, Hazreti Ömer’in hilafetine kadar yaşadı. Cenab-ı Faruk, ekseriya onu ziyarete gider ve duasını alırdı. Şehide’nin bir kölesi, bir de cariyesi vardı. Bunları müdebber etmiş, yani ‘ben öldükten sonra âzad olsunlar’ demişti.
Bu iki hain, bir an evvel hür olabilmek için hanımlarını öldürmeye karar verdiler ve bir gece boğdular. Ertesi gün, cinayet meydana çıktı. Cürümlerini itiraf eden katiller de Medine’de asıldılar.
Ümmü Varaka, hasta ve yaralı bakıcılığı hizmetinde bulunmayı en evvel istemişse de talebine Resulullah tarafından müsaade buyurulmadığı için, İslam’ın ilk hasta bakıcısı sayılamaz. Bu ünvanı asıl hak eden ve yine Medineli bulunan Rüfeyde isimli kadındır.
Hicretin beşinci senesi içinde idi ki, Kureyş ve Katafan kabilelerinden on bin kişilik bir kuvvet Medine üzerine yürümüştü. Bunlara karşı Selman-ı Farisi’nin tavsiyesiyle geniş bir hendek kazıldı. Muhacimler ( hücum eden düşman askerleri) hendeği görünce şaşırdılar. Çünkü bu yolda tahaffuz (kendini koruma) Araplarca âdet değildi. Gelenlerden bir kaçı atını zorlayıp hendeği atlamış ise de, ya öldürülmüş yahut kaçmaya mecbur edilmiş olduğundan iki taraf da ok atışmak suretiyle çarpışıyordu.
Hazreti Peygamber, Medine mescidinin içine bir çadır kurdurmuş, yaralıların tedavisi için kurulan o çadırı, Rüfeyde namındaki kadının idaresine bırakmıştı. İşte İslam’ın ilk hastahanesi ve ilk hasta bakıcısı…
Düşman tarafından atılan oklardan biri, Ensar’ın büyüklerinden Sa’d bin Muaz’ın koluna saplanmış ve ekhal denilen kalın damarını koparmıştı. Resulullah:
- Sa’d’ı, Rüfeyde’nin çadırına götürün, buyurdu. Götürdüler. Yarası Rüfeyde Hatun tarafından sarıldı ve o çadırda yatırıldı. Lakin kan bir türlü kesilmiyordu. Nihayet seyelân-ı dem, yani kanın durmayıp akışı dolayısıyla Hazreti Sa’d, şehiden vefat etti.
Bu çadır içinde Rüfeyde Hatun tarafından yarası sarılmış başkalarının da bulunması pek tabii ise de, isimleri tarihe geçmemiştir. Rüfeyde Hatun’un adı ve çadırı da Sa’d bin Muaz’ın yaralanması ve yarasının orada sarılması münasebetiyle kaydedilmiştir.”
Tahirü’l – Mevlevi hazretleri, Asr-ı Saadet’te vuku bulan bu ilgi çekici hadisenin kaynağını da Kitabü’l – İsabe, C.4 s. 301 ve 505 olarak veriyor. Bu vesileyle biz de İslam’da ilk hastaneyi ve bu mübarek kadının ismini öğrenmiş oluyoruz. Son söz olarak söyleyeyim. Tahirü’l – Mevlevi, sadece ünlü bir mesnevihan değildir, o aynı zamanda dört başı mamur bir İslam kültür tarihçisidir. Ayrıca edebiyat tarihçisi ve şair olarak da bilinmektedir. Rahle-i tedrisinde bulunmayı, sohbetlerinden feyiz almayı ne kadar isterdim bir bilseydiniz.. Eserlerini okumakla teselli bulduğumu itiraf edeyim.
.
Osmanlı’nın son devriyle Cumhuriyet’in ilk yıllarını birlikte yaşayan bazı ünlü ilim adamlarının, şairlerin ve yazarların gençliklerinde dini kurallara riayet ettikleri halde daha sonraki yıllarda namazı niyazı terk ettiklerini bu konularla meşgul olanlar gayet iyi bilirler.
Gençliğinde Sultan Abdülhamid Han’ı öven ve ezanın ulviyetini dile getiren şiirler yazıp da bilahare imansızlığın gayyasına düşen Tevfik Fikret’i bir yana bırakıp, merhum Prof. Dr. Fuat Köprülü’den bir misal verelim. Osman Yüksel Serdengeçti “Gülünç Hakikatler” isimli kitabında anlatıyor.
Dost, kardeş ve dindar Pakistan’ın cumhuriyet ilan etmesi münasebetiyle merhum Başbakan Adnan Menderes, devrin Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü ile birlikte bu ülkeyi ziyarete gidiyor. Bilindiği üzere Pakistan koyu Müslüman bir devlettir. Bizimkiler orada bir hayli kalıyorlar. Tabii, bugünler içinde birkaç defa cuma namazını geçiriyorlar. Cuma günleri onların bütün devlet adamları cuma namazına gidiyorlar. Vaziyeti gören Menderes, Köprülü’ye, haydi biz de gidelim, diyor. Köprülü: “Ben namaz kılmayı unuttum” cevabını veriyor. Bunu üzerine Menderes “Gel, ben sana öğretirim” deyip Köprülü’yü birlikte götürüyor.
Serdengeçti sözlerini şöyle tamamlıyor:
“Türk edebiyatı tarihi, tasavvuf tarihi, İslami ilimler mütehassısı Prof. Dr. Fuat Köprülü’ye, Menderes namaz hocalığı yapıyor. Ben de Sayın Fuat Köprülü’ye eksiği varsa tamamlasın diye ‘Tam Namaz Hocası’ kitabından bir adet gönderdim.”
O devirde meydana gelen bu türlü trajikomik vakalara birçok örnek verebiliriz dedikten sonra sözü şimdi de İbnülemin Mahmud Kemal Bey’e getirelim. Fetret devrinde merhum Mehmet Âkif gibi, Babanzade Ahmed Naim gibi salabet-i imaniyesini muhafaza edip, beş vakit namazını kılan nadir şahsiyetlerden biri de işte bu büyük bilginimizdir. İbnülemin’in arkadaşlarına, yakın dostlarına “namazınızı ihmal etmeyiniz” diye ikazda bulunduğunu onu tanıyan herkes bilir. Üstadın evine yakın olan Bayezid Camii’ne namaz kılmak ve Kur’an bülbülü Abdurrahman Gürses Hoca’nın aşr-ı şerifini dinlemek için sık sık gittiğini biliyoruz. Hatta bir gün Abdülhak Hamid, kendisini ziyarete gelip de evde bulamayınca ve yanındakiler nereye gitti acaba diye sorunca, nereye gidecek, Bayezid Camii’ne gitmiştir diye -biraz da istihzalı- bir cevap veriyor.
İbnülemin Mahmud Kemal Bey’in, “Namazını ihmal etme” dediği hanımlardan biriyle yıllar sonra ben de tanıştım. Kısaca anlatayım. Kubbealtı’nda her hafta cumartesi günleri kültür sohbetleri yapıyordum. En önde oturan yaşlıca bir hanımefendi pürdikkat dinliyordu. Adının Saliha Fazlıağaoğlu olduğunu daha sonra öğrendiğim bu İstanbul hanımefendisi sohbetin bitiminde hemen yanıma yaklaşıp teşekkür ediyordu. Ayrıca bir iki cümleyle de olsa bizzat tanıdığı yazarlardan ve musıkişinaslardan da hatıralar naklediyordu. Ülfet peyda ettiği isimlerin arasında Hakkı Süha Gezgin, Ahmet Avni Konuk, Kilisli Muallim Rıfat Bilge, Lâika Karabey, Ayhan Songar, Ahmet Kabaklı gibi zatlar da vardı.
Saliha Hanım sert mizaçlı bir kimse olarak tanınan, kadınlara karşı mesafeli duran ve konağındaki toplantılara hanım kabul etmeyen İbnülemin Mahmut Kemal Bey’le nasıl tanıştığını bana şöyle anlatmıştı:
İbnülemin Mahmud Kemal Bey’i ilk defa ağabeyimle beraber Beyazıt Camii’nden çıkarken bir rastlantı sonucu görmüştüm. Ağabeyimin kemal-i hürmetle kendisini selamlayıp, karşısında büyük tevazu ile durup konuşması dikkatimi çekmişti. Ağabeyimin o saygılı halini biraz da hayretle seyretmiştim. Ağabeyim biraz sonra yanıma gelince onu yaşayan en büyük âlimimiz diye tanıtmıştı. Ramazan müdavimleri olan bizler, ikindi namazlarından sonra Hendekli Abdurrahman Hoca Efendi’nin okuduğu mukabeleyi dinliyorduk. O devirde cemaat arasında Mahmut Kemal Bey’den başka Ebu’l-Ula Mardin Bey, Hakkı Süha Bey, Cemal Reşit Rey kardeşler gibi daha fazla hatırlayamadığım İstanbul’un en müstesna şahsiyetleri de bulunuyordu. Mahmud Kemal Bey hemen hemen her gün Hoca Efendi’nin sağında yerini alıyor, huşu ile kendisini dinliyordu.
Onu bazen Beşiktaş’ta, Şair Nedim Caddesi’nde gördüğüm de oluyordu. Hakkı Süha Bey’in evindeki musıki toplantılarına düzenli bir şekilde geliyordu. Ağabeyimle beraber o toplantılara ben de gidiyordum. Yalnız harem selamlık şeklindeki toplantılarda bir türlü kendisiyle tanışmak fırsatı olmamıştı. Evindeki musıki toplantılarına da gitmek mümkün değildi. Çünkü, ağabeyimin ifadesine göre o evin kapısından hiçbir hanım içeri giremiyordu. Rahmetli Lâika Karabey ile bu mevzuyu konuşurken ben müstesna demişti. Tanburi olsaydım bu yasak belki benim için de kalkar diye zaman zaman düşünmüşümdür.
Aradan, bilmiyorum kaç yıl geçti. Bir gün Kanlıca’dan bir arkadaşla Beşiktaş’a gelmek üzere dost ziyaretinden dönüyorduk. Vapurun gelmesini beklerken arkadaşımla güvertede en arkaya gidip şu güzel gurubu seyredelim diye anlaştık. Fakat güverteye çıkınca birden Mahmud Kemal Bey’i gördüm. Tam karşısı bomboştu. Arkadaşıma ben gurup seyretmekten vazgeçtim, gidip şuraya oturalım dedimse de ikna edemedim. Ayrıldık.
Mahmut Kemal Bey’in karşısında yerimi aldım. Yüzümü denizden tarafa çevirip oturdum. Kaçamak bakışlarımı yakalar diye de korkuyordum. Çünkü ağabeyim onun cins-i latiften pek hoşlanmadığını defalarca söylemişti. Yanındaki zata neler anlatmıyordu ki… Kur’an-ı Kerim’den ayetler okuyor, izahlar yapıyor, ben de can kulağıyla dinliyor, bir şeyler öğrenmeye çalışıyordum. Bu sırada küçük bir çocuk koşup küpeşteye dayanıyor, tekrar gidiyor, gidip geliyor, tabii ki beyefendinin dikkati dağılıyordu.
Birden bana sert bir bakış fırlattı ve çocuğuna sahip ol, dedi. Ellerimi gayri ihtiyari havaya kaldırıp o benim çocuğum değil efendi hazretleri dedim. Birden dikkatli dikkatli yüzüme baktı. Hazretleri ne demek oluyor, diye sordu. Ben kekeleyerek, efendim ben sizi tanıyorum, bilhassa sizi dinlemek ve istifade etmek için buraya oturdum, diye cevap verdim. Bana sen kimsin sorusunu yöneltince tanımazsınız efendim, ben İstanbullu değilim dedim. Nerelisin sorusuna Kilisliyim efendim karşılığını verince yanındaki zat bir isim söyledi. Kuleli Askeri Lisesi’nden talebem, tanır mısın dedi. Ağabeyim, efendim dedim. Bir isim daha vererek öyleyse onun da kardeşisin, dedi. Ben yine evet efendim, dedim. (O isim devrin bakanlarından Tarım ve Maliye Bakanı merhum Nedim Ökmen idi)
O kızgın adam, bu defa gayet munis bir sesle kızım gel bakalım şuraya da beni yakından dinle diye lütfedip yanında yer gösterdi. Zaman zaman da sorular yöneltti. Ben içimden hani bu adam kadınları hiç sevmezdi, kendisine kadın düşmanı derlerdi diye hayli düşündüm. Bana gösterdiği yakınlığı ve ayrılırken elini omzuma koyup, namazını kıl, ihmal etme deyişini her zaman hatırlarım.
Eve sanki uçarak geldim. Ağabeyime olanları anlatıp kendini, tanıyan zatın eşkalini verdim. Mahir İz Bey olduğunu öğrenince o yaşta bu iki muhterem zatla konuşmam beni yıllar yılı mutlu etmiştir.
Senelerdir güneş her gün doğuyor, gurubun binlercesini seyrettim ama seyretmediğim o gurubun zevkini ve güzelliğini hiçbirinde bulamadım.
Ol hikâyet bu kadar deyip üçüne de Allah’tan rahmet diliyorum.
.Eskiden öyle kütüphane müdürleri vardı ki, onların makam odaları aynı zamanda birer ilim ve edebiyat meclisi idi. Kalem ve kelam erbabı dediğimiz söz ve yazı üstadları bu meclislerde toplanıyorlar, tadına doyum olmayan sohbetler yapıyorlardı. Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nin eski müdürlerinden merhum Muzaffer Gökman, bu ilim ve irfan mahfillerinin müdavimlerini “kütüphane dervişleri” diye nitelendiriyor.
Kütüphanesini engin ilmiyle, zengin mahfuzatıyla, rengin sohbetiyle, son derece geniş kapsamlı kitabiyat bilgisiyle bir mektep haline getiren iki büyük hafız-ı kütüpten biri İsmail Saib Sencer, diğeri de Ali Emiri Efendi idi. Her ikisinin kütüphanesi de birer cazibe merkezi olduğu için kitap dostlarıyla, ilim âşıklarıyla, sohbet erbabıyla dolup taşıyordu. Eğer buralarda yapılan konuşmalar düzenli bir şekilde kaydedilip kitap haline getirilmiş olsaydı koca koca ciltler ortaya çıkardı. Ne yazık ki, bu pek yapılamadı.
Bendeniz yaş itibariyle bu iki büyük kütüphanecimize yetişemedim ama Ali Emiri Efendi’nin kurmuş olduğu “Millet Kütüphanesi”nde uzun yıllar müdürlük yapan merhum büyüğümüz Mehmet Serhan Tayşi’den feyiz alma imkanını elde ettim. Kim ne derse desin, Serhan Tayşi, Ali Emiri Efendi’nin tam bir hayrülhalefiydi ve kütüphane sohbetlerinin son temsilcilerinden biriydi. Tasavvuf neşvesiyle de renklendirdiği konuşmaları ilim irfan teşnegânını (susamışlarını) gaşyediyordu. Bu sohbetlerin kaydedilip kitap haline getirilmesi için fırsat kolluyordum ki, bir gün meşhur Çınaraltı’nda tanışma imkânı bulduğum Taha Kılınç, bana bu fırsatı verdi. Şimdilerde “Derin Tarih Dergisi”nin yönetmenliğini yapan, Yeni Şafak’ta köşe yazan ve genç yaşında birçok esere imza atan Taha Kılınç kardeşimizi Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nde merhum Serhan Tayşi ağabeyimizle tanıştırmış olmam, “M. Serhan Tayşi – Ali Emiri’nin İzinde” isimli hatıra kitabının hazırlanması ve yayımlanması için yeterli oldu.
Aklıma gelmişken belirteyim. Mehmet Serhan Tayşi Bey, kendini dinleyen gençleri arada sırada şöyle ikaz ederdi. Büyük zatlarla bir araya geldiğiniz zaman sadece dinlemekle yetinmeyin, onlara çeşitli sorular yönelterek deşin, derdi. Bu türlü hatırlatmalara ben de defalarca şahit olmuşumdur.
Bu mukaddimeyi sözü birkaç gün önce gördüğüm bir rüyaya, ayrıca Süheyl Ünver ile Mükrimin Halil Hoca’ya getirmek için yaptım. İçinde bulunduğumuz Temmuz ayının beşinci Çarşamba gecesi bir rüya gördüm. Şöyle ki: Süheyl Ünver Hoca başta olmak üzere bir grup insanla, bilmediğim tanımadığım bir mekânda yürüyoruz. Nereye gittiğimizi kestiremiyorum ama herhalde camiye gidiyoruz, lakin benim abdestim yok diye içimden geçiriyorum. Abdest almak için gruptan ayrılıyorum. Süheyl Hoca da benimle birlikte hareket ediyor. Derken çeşit çeşit çiçeklerle dolu bir bahçede bir yere oturuyoruz.
Süheyl Ünver, merhum sohbete başlıyor. Ben bir ara, efendim, Prof. Mükrimin Halil Yınanç hakkında ne dersiniz diye kendisine bir soru yöneltiyorum. Dünyada iki büyük adam vardır. Birincisi Mükrimin Halil’dir, cevabını veriyor. Orada hazır bulunan ama kendilerini tanımadığım bir gruba, yahu ne meraksız adamlarsınız, niçin ikincisi kim diye hocaya sormuyorsunuz şeklinde sitem ediyorum ve Hoca’yı dinlemeyi sürdürüyorum. Yaşlılık haliyle yerinden kalkacağı sırada yardım etmek maksadıyla kucaklamak istiyordum ki rüya sona erdi.
Rüya bitiyor ama benim de Ord. Prof. Dr. Ahmet Süheyl Ünver’in 3 Nisan 1967 tarihli “Hayat Tarih Mecmuası”nda “Mükrimin Halil Yınanç’tan İnciler” başlığıyla yayımladığı notlar aklıma geliyor. Defalarca okuduğum ve hakikaten söz incileri kabul edebileceğimiz bu notları ben de “Ayaklı Kütüphaneler” kitabıma almıştım.
İşte bu rüyanın etkisiyle “Ord. Prof. Mükrimin Halil Yınanç – Makaleler” adıyla Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlanan hacimli kitabın sayfalarını çevirmeye başlıyorum ve “Mükrimin Halil Yınanç’tan Sözler: Derleyen: Ord. Prof. Dr. Süheyl Ünver” başlığıyla karşılaşıyorum.
“Takdim” başlığıyla yayımlanan bu yazının birkaç cümlelik özeti şöyle:
Süheyl Ünver Mükrimin Halil Hoca dostluğu 1919’da başlıyor. Ünver, Tıp Fakültesi’nin 4. sınıfındadır, Mükrimin Halil ise Edebiyat Fakültesi’ne devam etmektedir. Bunlar sık sık Millet Kütüphanesi’ne gidiyorlar ve birlikte ders çalışıyorlar. Fakat büyük kitabiyat bilgini Ali Emiri Efendi yüksek sesle konuşmaya başlayınca her ikisi de dersi mersi bırakıp pürdikkat bu ünlü kütüphanecimizi dinliyorlar. Süheyl Hoca, dinlediklerinin en önemlilerini “Kırkambar” isimli cep defterine kaydediyor.
Aradan yıllar geçiyor. Mükrimin Halil hocalık hayatına atılıyor. Üniversitede nadide kitapları inceliyor. Kütüphaneleri ikinci adres haline getiriyor. Bunlar 20 sene kadar da Türk Tarih Kurumu’nda birlikte görev yapıyorlar. 1954’ten 1957’ye kadar “Tarihi Mezarlıkları İmar Komisyonu”nda bulunuyorlar. Mükrimin Hoca, bu komisyona başkan seçiliyor. Ünlü tarihçimiz, Tıp Tarihi Enstitüsü’ne de uğruyor ve her gelişinde tarihi hakikatleri o güzel üslubuyla anlatmayı sürdürüyor. Süheyl Hoca, “Anlattıklarının doğru olduğuna kesinlikle inanıyorduk. Çünkü müthiş bir hafızaya sahipti, bir defa okuduğu aklında kalırdı” diyor. Ve Süheyl Ünver not tutma geleneğine Hoca’yı dinlerken de uyarak duyduklarının hepsini kayda geçiriyordu. İşte Ord. Prof. Dr. Süheyl Ünver’in “Mükrimin Halil Yınanç’tan İnciler” başlığıyla yayımladığı tarihi anekdotlar böylece ortaya çıkmış oluyor. Süheyl Ünver, aynı yazısında “Mükrimin Halil, sadece üniversitedeki talebelerinin hocası değil, o aynı zamanda kendisine soru yöneltenlerin de hocasıydı” diyerek ilgi çekici bir tesbitte bulunuyor. Merhumun hayatı boyunca yaptığı sohbetleri bir yana bırakalım, sadece Laleli’deki Acem’in Kahvesi’nde söyledikleri tespit edilip kitap haline getirilmiş olsaydı ortaya tam bir kültür hazinesi çıkardı.
Her biri ayrı bir tarihi gerçeği dile getiren 135 maddelik bu anekdotların hepsini nakledemeyeceğim. Sadece bir ikisini kaydetmekle yetineyim.
Mükrimin Hoca diyor ki:
Padişahların muhtelif yerleri arpalık namıyla çeşitli vezirlerine vermesi, verilen yeri imar ve ihya et demektir. Böylece zengin paşalar, bütün servetlerini harcayarak oraları birer mamure haline getiriyorlar. Mesela Gedik Ahmet Paşa’ya Afyon verildi. Hersek de Hersek Ahmet Paşa’ya… Kanuni de Gebze’yi Çoban Mustafa Paşa’ya verdi. Kadıköy ise, İstanbul’un ilk kadısı Hızır Çelebi’nin arpalığıdır.
Sultan Vahidüddin harika bir musıkişinastı. Çok ince ve hassas bir bestekârdı. Bu özelliğini İbnülemin de anlatmıştı. Hanedanlar içinde bizim Osmanlı hanedanı kadar kuvvetlisi ve kıymetlisi yoktur.
Eskiden camiden önce hamam yapılırdı. Çünkü amelenin, Allah’ın evi yapılırken yıkanması gerekiyordu. Dolayısıyla amele sabahleyin gelir, guslederdi. Akşamleyin dönüşte yine hamamda yıkanırlardı. İş başında gusüllü ve abdestli olması gerekiyordu.
Kuvvetimiz tarikatlerden kaynaklanıyor. Tarikatler bozulan, dağılan cemiyeti yeniden topluyorlar. Moğol istilası yıktı, tarikatler topladı.
Mezar taşı, içindekinin nâmı devam etsin diye değil, Fatiha okunmasına sebep olsun diye dikilir.
Bu incilerden bir gerdanlık yapmak istiyorsanız verdiğim kaynakları okumanız gerekiyor.
.
İslâm dünyasında kâğıda büyük bir önem verildiğini sadece yerli kaynaklardan değil, yabancı ilim adamlarının eserlerinden de öğreniyoruz. Mesela bunlardan biri olan ünlü İngiliz tarihçisi Wels, “Cihan Tarihi’nin Umûmi Hatları” isimli eserinin üçüncü cildinde şöyle diyor:
“Kâğıt, insan rûhuna hürriyet vermiştir. Şark’tan kâğıt ithal edilmesi, uzun zamandan beri devam eden basın ve yayım faaliyetlerine hız vermiştir.”
Araplar 751 yılında Çinli savaş esirlerini Semerkant’a yerleştirirler. Bir sanat icrâsı sûretiyle para kazanarak, hürriyetlerini satın alma imkânı kendilerine verilince kâğıt îmalinde ihtisas sahibi olan bu kölelerden bir kısmı, kâğıt fabrikasının inşaatında çalışırlar. Böylece Semerkant’ta canlı bir kâğıt endüstrisi gelişir. Keten ve pamuk elyafından zarif, beyaz kâğıtlar imâl edilir. Kâğıtlar buradan hareket etmek sûretiyle devleti istilâ ederler. Ve ilk zaferlerini devletin merkezi olan Bağdat’da kutlarlar. Yazı yazmasını bilmeyen Batı aradan asırlar geçtikten sonra ilk defa onu ithal etme, arkasından husûsi imâlâta geçme ihtiyacı duyunca kâğıt, Bağdat’da fikren yükselen uyanık İslâm medeniyetinin bir şeref sayfası olur.
Halife el- Mansur (754-755) bürolarda, akademi ve resmî dairelerde bilginlerin, musahhihlerle tüccarların fazlaca kullandıkları yeni kırtasiyenin devlet bütçesi yönünden ehemmiyetini derhal kavrar. Bu hammadde, kâğıtçılığı Mısır’dan yapılan ithalat ile sağlanan papirüsten kurtarabilecektir. Halife, resmî dairelerde artık papirüsün kullanılmasını yasaklar. Bundan sonra sadece ucuz kâğıda yazı yazılmasını emreder. Yeni kırtasiyenin büyük ehemmiyeti karşısında oğlu Harun Reşid’in hükümranlığı zamanında vezir Yahya bin Fadıl Bermekî, 794’de Bağdad’da ilk kâğıt fabrikasını kürar. Kâğıt endüstrisi kendi zafer alayını, Şam ve Trablus’taki kâğıt fabrikalarıyla, Suriye’den başlayarak Filistin ve Mısır üzerinden Batı’ya doğru Tunus, Fas ve İspanya’ya ulaştırır. Batı, nihayet kültürün en mühim yapı taşlarından birini, zihnî hayatın emsalsiz kirişi olan bu faydalı maddeyi, Sicilya ve Endülüs Araplarından öğrenir.
Alman asıllı hanım yazar Dr. Sigrid Hunke “Avrupa’nın Üzerine Doğan İslâm Güneşi” isimli eserinde kâğıdın önemini ve serencâmını işte böyle anlatıyor.
Başta kitaplar olmak üzere, yazılı her türlü malzemenin esasını teşkil eden kâğıt, Doğu’da büyük bir itibar gördü. İslâm dünyasında kâğıda duyulan bu olağanüstü ilgi, onunla ilgili bir hayli menkıbenin de ortaya çıkmasına vesile oldu. İşte bir örnek: Büyük mezhep imamımız İmam-ı Âzam Ebû Hanife hazretleri – bilindiği üzere – Bağdad’da ikâmet ediyordu. Merhum Ali Rıza Sağman’ın kitaplarından birinde kaydedildiğine göre, bu büyük âlim geceleri yatarken ayaklarını Basra’ya doğru uzatmazmış. Şundan dolayı ki, o devirde bu şehirde kâğıt imâlâthânesi varmış.
Kâğıda, sadece selüloz kokusuyla mest olan bilginler değil, okur yazar olmayan ümmiler bile gerekli saygıyı gösteriyorlardı. Bu gelenek -kısmen olsa bile- günümüzde de devam ediyor. Gayet iyi hatırlıyorum, köyümüzün yaşlıları nerede bir kâğıt parçası görseler onu hemen ayak altından alıyorlar, katlayıp duvar deliklerinden birine yerleştiriyorlardı.
Esefle belirtelim ki, bugün birçok kalem sahibi, anlı şanlı yazarlar, hatta bazı kütüphaneciler bile böyle bir hassasiyete sahip değiller. Kitaplarını üst üste koyup da üzerine oturan çok kimse görmüşümdür. Kitabı bir yana bırakalım, boş kâğıt yığınlarına bile böyle bir saygısızlık gösterilmemelidir.
Kâğıda saygı göstermek yetmez, onu israf etmemek, ona zarar vermemek de hassasiyetin gereğidir. Kâğıt israfına verilecek örnekleri sıralayacak olursak bu yazı uzayıp gider, öyleyse iki misalle yetinelim. Gazetelerin çıplak kadın resimleriyle, dedikodu haberleriyle kirletilen magazin ekleri tam bir kâğıt israfıdır. Keza binbir zahmetle elde edilen kâğıtları “telifat” nâmındaki “telefat”a harcamak da bir başka “savurganlıktır” diyebiliriz.
Reşad Ekrem Koçu 12 Ekim 1950 tarihli Büyük Doğu’da “Sadece Kâğıt Zaviyesinden Dün ve Bugün” başlığıyla yayımladığı bir yazıda bu konuyu şöyle işliyor:
“Atalarımızın en güzel itiyatları: Bir kâğıt parçası gördüler mi, eğilip ayak altından alırlar, bir duvar kovuğuna sokarlardı.
Tefekkür ve bilgi hazinesinin kasaları kâğıttandır. Bir kırpıntısının bile büyük hürmete lâyık kıymeti vardır. Türk lügatinde ‘Helvacı Kâğıdı’, ‘Bakkal Kâğıdı’ kelimeleri vardır. Basılmış kitap, mecmûa ve gazetelerin okkaya verilip satılması, bu kâğıtlara çeşitli eşya ve erzak konulup sarılması fikir eserine hürmetsizliktir ve bugün imparatorluğun inhitat asrından kalmış kötü şeylerden biri olarak devam etmektedir. Gazete ve mecmua koleksiyonlarını, yeni ve eski birçok kitapları okkacılık mahvediyor. Ben, içinden türlü şeyler çıkardığım kese kâğıtlarının, nadide gazete nüshalarından, bugün bir takım yüksek paralarla bulunamayan kitaplardan yapılmış olduğuna rastlamışımdır. (Ben de bir Kur’ân sayfalarının kese kâğıdı hâline getirildiğini Kadıköy’deki bir sahafta görmüşümdür.)
Temiz ve asil hürmet ananelerini, bozgun devrinin perişanlığı ve felâketi içinde unutulan talihsiz bir neslin devam edegelen bu terbiye hatasını düzeltmek, Türkiye maarifi için birkaç senelik bir iştir. Sokakta, evde, hatta mektepte, hatta kitapçı dükkânında yazılı kâğıda hürmet eden bir neslin yetiştirilmesi lâzımdır.
Kâğıda hürmet edilen devirlerde, ecdadımız kullandıkları kâğıtlara ‘Sultânî’, ‘Âbâdî’, ‘İstanbul Tabağı’ ‘Eser-i Cedit’ gibi isimler vermişti. Bunlardan ilk üçü çok eskidir. On altıncı asırdan beri kullanılagelmiştir. On yedinci asır ortasında, Sultan İbrahim devrinde tanzim edilmiş bir narh defterinde isimlerine rastlıyoruz. Evliya Çelebi de İstanbul’un kâğıtçı esnafından şöyle bahsediyor:
‘Kâğıtçılar esnafı 200 dükkân, 205 neferdir. Pirleri Peygamberimiz’in amcası Hazreti Abbas’tır. Esnaf alaylarında, arabaların üzerinde, dükkânlarını İstanbul tabağı kâğıtlarla süsleyip cümlesi beyaz kâğıt ferace, hırka giyip kâğıttan sarık ve yine kâğıttan gûnagûn (çeşit çeşit) külâhlarla süslenirler. Dükkânlarında kâğıt mihreleyüb pürsilâh geçerler.’
Türkiye’de kâğıtçılığın ilk parlak inkişâfı, büyük vezir Nevşehirli İbrahim Paşa’nın devrinde olmuştu. Bir taraftan İbrahim Müteferrika’nın ilk Türk matbaası kurulurken, Yalakâbad (Yalova) kasabasında da bir kâğıthâne açılmıştı. Bu Kâğıthâne’nin hizmetinde bulunacak civar köyler halkı da bazı vergilerden muaf tutulmuşlardı. İbrahim Müteferrika’nın bastığı kitaplar hem baskı sanatı, hem kâğıt nefâseti bakımından asrının en üstün eserleridir.
‘Temiz kâğıdı’ gibi tertemiz bir terkip, karakollarımızla mahkemelerimizde iyi hal varakası ve beratnâme yerine hâlâ kullanılıyor. ‘Kâğıt gibi’ sözü de insan yüzünün dalgasız bir denize benzetilmesidir. Ve nihayet Kâğıthâne, İstanbul’un namlı bir mesiresidir. Halk ağzında biraz pelteleşmiş Kâhtâne olmuştur.
Sadece kâğıt zâviyesinden dün ile bugünü mukayese edecek olursanız ‘hiç’e benzeyen bir unsur üzerinde ‘hep’in farkını ve ruhunu anlarsınız.”
Dağlarda kar kalmadı
Gözlerde fer kalmadı
Daha yazacak idim
Kâğıtta yer kalmadı.
.
Ünlü ressamlarımızdan Elif Naci’nin “Anılardan Damlalar” isimli hatıratını bugünlerde ben de büyük bir ilgiyle okuyorum. Aynı zamanda Türk-İslâm Eserleri Müzesi’nin müdürlüğünü de yapan yazarımız adı geçen kitabında meşhur ressamlarımızın yanı sıra Yahya Kemal, Ahmet Haşim, Cahit Sıtkı Tarancı, Peyami Safa, Özdemir Âsaf gibi edebiyatçılarımızla ilgili hatıralarını okuyucularıyla paylaşıyor.
Kitabının son kısmında ise, Fındıklı’daki Âdile Sultan Sarayı’nın nasıl yandığını yana yakıla anlatıyor. Bende en fazla alaka uyandıran bölümü işte bu yangınla ilgili kısım teşkil etti. Elif Naci, daha sonraki adı Güzel Sanatlar Akademisi olan bu tarihi binada çıkan yangın haberini Asmalımescid’deki bir eğlence yerinde arkadaşlarıyla demlenirken alıyor. Kapı birden açılıyor, Adalet Cimcoz, rüzgâr gibi içeri giriyor ve “Akademi yanıyor!” diye yüksek sesle bağırıyor. Bunlar alelacele Fındıklı’ya vardıklarında Âdile Sultan Sarayı’nın alevler içindeki korkunç manzarasıyla karşılaşıyorlar.
Bu dehşet verici sahneyi iç geçirerek dile getiren Elif Naci, sözlerini şöyle tamamlıyor:
“Boğaz’ın iyot kokulu rüzgârlarına karşı açılmış geniş pencerelerinden sanat ve tarih anıları taşan bu binaya her girişimde çoğu başları sarıklı Osmanlı mebuslarının ve Sultan Abdülmecid’in müezzinbaşısı dedem Hacı Salih Efendi’nin seslerini duyar gibi olurum. Annemin anlattığına göre, Âdile Sultan, kocası Mehmet Ali Paşa’yı ve kızı Hayriye Sultan’ı kaybettikten sonra bu saraya kapanmış. Yüzünü bile görmediğim annemin babasından Nakşibendi Tarikatı’nın ilahilerini dinleyip avunurmuş.”
Bu konuda epeyce araştırma yaptığım için biliyorum. Âdile Sultan bazen, ben bir padişah kızıyım, iki padişahın kardeşiyim, bir padişahın da halasıyım diye övünürmüş. Evet efendim, bu hanım sultanın babası İkinci Mahmud Han, kardeşleri Abdülmecid ve Abdülaziz, yeğeni ise Sultan İkinci Abdülhamid Han’dır. Sultan Abdülhamid, işte bu halasına gerekli saygıyı -hem de fazlasıyla- gösteriyormuş. Hatta saraya geldiği zaman olağanüstü bir merasimle karşılıyormuş. Kahvesini bile padişah kendi elleriyle takdim ediyormuş. Ayşe Osmanoğlu, “Babam Abdülhamid” isimli kitabında bu şaşaalı karşılama ve uğurlama merasimini bütün ayrıntılarıyla anlatıyor, daha ilk satırlarda Âdile Sultan’ın hayırsever, şair, ilim ve irfan sahibi dindar bir sultan olduğunu belirtiyor. Yine Ayşe Osmanoğlu’ndan öğrendiğimize göre, Âdile Sultan Yıldız Sarayı’na son gelişinde, parmağında taşıdığı gayet değerli bir lâ’l yüzüğü çıkararak Abdülhamid’in parmağına takıyor ve bunun, dedesi Birinci Abdülhamid’den babasına intikal ettiğini de ayrıca belirtiyor. Büyük bir memnuniyet duyan Sultan Abdülhamid Han, hemen kalkıp halasının elini öpüyor. Biliyor musunuz, bu son derece kıymetli yüzük padişah tahtından indirildiği sırada kayboluyor. Kim bilir belki de Yıldız Sarayı’nı yağmalayan çapulculardan birinin eline geçmiştir. Neyse…
Yukarıda kendisinden ve hâtıralarından bahsettiğimiz Elif Naci Bey, Âdile Sultan hakkında daha ayrıntılı bir makâle yayımlıyor ve ona duyduğu ilgiyi böylece dile getirmiş oluyor. Buna göre, Âdile Sultan da babası İkinci Mahmud gibi iyi bir şairdir. Topkapı Sarayı’nın kütüphanesinde altın yaldızlı, el yazması iki dîvanı bulunmaktadır.
Âdile Sultan annesi Zernigâr’ı küçük yaşta kaybetti. Babası vefat ettiği zaman ise henüz 13 yaşına basmamıştı. Babasından sonra Osmanlı tahtına oturan kendisinden dört yaş büyük ağabeyi Sultan Abdülmecid kız kardeşini çok seviyordu. Dolayısıyla onu himâyesine aldı ve hiçbir şeyden mahrum etmedi. Âdile Sultan 20 yaşını geçtiği bir sırada Tophane Müşiri Mehmet Ali Paşa ile evlendi. Sultan kocasına çok bağlıydı. Hayatta olduğu sürece onu hiç üzmedi. Hatta bazı çapkınlıklarına bile göz yumdu.
Bununla ilgili şöyle çarpıcı bir anekdotun kaynaklarda yer aldığını biliyoruz. Âdile Sultan yaratılış itibariyle mütevazı bir insandı. Âlâyişi, gösterişi pek sevmiyordu. Gideceği yerlere de daima kıyafetini değiştirmek suretiyle gidiyordu. Bir gün kira arabasıyla Hırka-i Şerîf ziyâretine giderken Atikali civarında abdestini tazelemek zorunda kalıyor. O semtte gözüne kestirdiği gösterişli bir konağın önünde arabasını durdurup kapıyı çalıyor. O zamanlar sahibinin bilinmediği bir eve böyle bir mazeretle misafir olmak ayıp sayılmayıp normal karşılanırmış. Konağın son derece süslü ve zevkle döşenmiş olduğunu, kendisine tutulan altın leğeni, ibrikle beraber sırmalı havluları ve ev sahibi hanımın şık kıyafetini görünce çok beğeniyor. İkram edilen kahve ve şerbet takımlarına hayran kalıyor.
Böyle bir manzara karşısında şaşkınlık yaşayan Âdile Sultan ev sahibi hanımın kim olduğunu soruyor. Ev sahibi hanım, biraz da işveli bir eda ile:
- Kaptan-ı Derya Mehmet Ali Paşa’nın zevcesiyim, demesin mi?
Böyle garip ve beklenmedik bir cevap karşısında âdeta şok geçiren Âdile Sultan ciddiyetini ve soğukkanlılığını korumasını biliyor. Gördüğü ilgiye teşekkür ederek konaktan ayrılıyor. O gece Saray’da kocasına en küçük bir serzenişte bulunmak şöyle dursun, aksine daha fazla iltifatta bulunuyor. Ve Âdile Sultan ölene kadar bu durumu kocası Mehmet Ali Paşa’ya söylemiyor. Daha bitmedi, Mehmet Ali Paşa, 24 yıllık bir evlilikten sonra 1868 yılının Temmuz’unda ölünce Âdile Sultan çok gözyaşı döküyor. Sultandan 14 yaş büyük olan Paşa, cömert, hayırsever ve fukarası çok bir insandı. Bu ölümün kendisini ne kadar harap ettiğini dîvanındaki mersiyede dile getiren Âdile Sultan şiirini şu mısralarla bitiriyor:
“Devlet ü dine sadâkatle ederdi hizmet
Emr-i Peygamberi icrâya kılardı gayret
Bir özü doğru sözü doğru muhibbi devlet
Öyle bir yâr için Âdile ağlar elbet
Bir Mehemmed Ali Paşa idi ol dünyâda
Vechini göstere Allah âna ukbâda”
Şâire Âdile Sultan’ın kültür dünyamıza yapmış olduğu önemli hizmetlerden biri de, Kânûnî Sultan Süleyman’ın “Muhibbî” mahlasıyla yazdığı şiirleri bir dîvan hâlinde toplayıp ilk defa bastırmış olmasıdır. Bendeki nüshanın başında “Dîvan-ı Muhibbî” hakkında eski harflerle şu not bulunuyor:
“Kânûnî Sultan Süleyman Aleyhirrahmeti velgufrân hazretlerinin dîvanı olup cennetmekân, firdevsi âşiyan, Gâzi Sultan Mahmûd Hân-ı Sânî hazretlerinin kerîme-i muhteremeleri devletlû, ismetlû Âdile Sultan, Aliyyetüşşan Hazretleri cânîbinden tab ve temsil edilmiştir.”
Âdile Sultan, Osmanlı hânedânı içinde dîvanı olan tek kadın şâirdir. Dîvanında Münacaat, Naat, Mersiye, Ashab-ı Kirama övgüler, Gazeller, babasının, eşinin, kızının ve kardeşlerinin ölümüyle ilgili şiirler, Fuzûlî ve Şeyh Gâlib’e nazireler bulunmaktadır. Hacı Fâik Bey’in bestelediği Hüzzam ilâhisinin güftesi şöyledir:
“Yüzün mir’at-i kibriyâdır yâ Resûlallah
Vücûdun mazhar-ı nûr-u Hüdâ’dır yâ Resûlallah
Kabul eyle onu, aşkından âzâd eyleme bir ân
Kapında Âdile kemter gedâdır yâ Resûlallah”
Âdile Sultan’ın kardeşi Abdülaziz’in intihar etmediğine, darbeci Hüseyin Avni Paşa tarafından katledildiğine işaret eden bir beyti de şöyledir:
“Nasıl yanmam ki, oldu olanlar Şâh-ı Devrân’a
Bilinmez oldu hâli kıydılar o zıll-i Yezdân’a
O gitti mülk-i ukbâya, firâkı geçdi tâ câna
Saraya velvele saldı, cihânı koydu efgâna
Cihân mâtem tutup ağlasın kan ağlasın Abdülaziz Hân’a
Meded Allah, mübârek cismi ki boyandı al kâna”
Böyle içli ve dervişâne şiirler yazan, hayır ve hasenâtının çokluğuyla tanınan, mütedeyyin bir hayat yaşayan, Nakşibendî Tarikatı’nın müntesibesi olan Âdile Sultan Ocak 1898 yılında bir bayram sabahı vefat etti. Vasiyeti üzerine, Eyüp Sultan hazretlerinin yakınındaki türbesine defnedildi.
Hayır eserlerinden bugün de istifade edilen Âdile Sultan’ın rûhu şâd olsun.
.
İstanbul’da Osmanlı padişahları tarafından yaptırılan tarihi camilere “Selatin camileri” denildiğini bu konularla az çok ilgilenenler muhakkak bilirler. Mimari özellikleriyle ve güzellikleriyle yüz yıllardan beri İstanbulumuzu süsleyen Fatih Camii işte bu selatin camilerinin ilkidir.
Bu sıfatı taşıyan İslam mabedlerinin hemen hemen hepsi külliye şeklinde inşa edilmiştir ki, sahasının genişliği ve etrafını kuşatan binaların sayı itibariyle çokluğunu da dikkate alırsak bu külliyelere şehir içinde şehirler diyebiliriz.
Medreseleriyle, kütüphaneleriyle, muvakkithaneleriyle, tabhaneleriyle, hamamlarıyla muhteşem bir manzara arzeden bu külliyeleri “sadakayı cariye” hadisinin canlı şahitleri sayabiliriz. Külliyenin ana binası tabii ki camidir ve bütün bu hayır eserlerinin tam orta yerinde bulunmaktadır. Şairane bir ifadeyle söylemek gerekirse selatin camii, o ihtişamlı görüntüsüyle etrafını kuşatan bu yapılar topluluğuna sanki sultanlığını ilan etmektedir.
Mademki Fatih Camisi’yle başladık, öyleyse bu muazzam külliye hakkında külli olmasa bile cüz’i biraz malumat verelim. Fatih Camii ve külliyesi, Hazreti Fatih’in İstanbul’a ilk muhteşem hediyesidir. Fetihten yaklaşık on yıl sonra inşa edilen bu külliye – özellikle Sahnı Seman medreseleriyle – öyle canlı bir hale geldi ki, bu bölgeye daha sonraki yıllarda “ulema semti” denildi. Kanuni Sultan Süleyman’ın bilahare yaptırdığı Süleymaniye Camii ve külliyesi de Fatih Camii ve külliyesiyle yaptığı yarışı kazanmış olmalı ki, o bölgeye de “ulema semti” unvanı verildi. Ama unutmayalım ki, Fatih külliyesi ilk olma özelliğini taşıdığı için birincilik onun hakkıdır.
Fatih Camii’nin haziresine gelince, kıble tarafından bulunan bu cennet bahçesi de burada medfun olan âlimlerinin çokluğuyla – bugün bile – İstanbul’un orta yerinin “ulema semti” olduğunu ilan ediyor.
Fatih Camii ve külliyesi hakkında daha ayrıntılı ve daha önemli bilgilere ulaşmak isteyen kardeşlerimiz bu konuda yayımlanan eserlere müracaat edebilirler. Ben burada adı geçen caminin maruz kaldığı çirkin ve vahşi bir saldırıyı anlatmak istiyorum. Bu tarihi mabedin uzun ve ilgi çeken hikâyesini -bazen gurur verici, iftihar ettirici özellikleriyle bazen de hüzün verici, öfkelendirici sahneleriyle- Reşat Ekrem Koçu, o meşhur fakat nâtamam ansiklopedisinde anlatıyor. Biz “İstanbul Ansiklopedisi”nin bu ilgili maddesini okuyunca Fatih’in vakfiyesini, ilk Fatih Camii’ni (bugünkü Fatih Camii Sultan Üçüncü Mustafa’nın eseridir), şadırvan avlusunu, taç kapısını, mihrabını, minberini, daha bir çok teferruatını bütün detaylarıyla öğrenmiş oluyoruz. Daha bitmedi, yine aynı sayfalardan Fatih Camii civarındaki mahallelerde çingenelerin oturmasının yasaklandığını, camide meydana gelen softa vak’asıyla birlikte Kadızadeliler olayını, Hüsrev Paşa hadisesini, musıki dersi konusunu, minareden düşen gencin hikâyesini de ayrıca öğrenmiş oluyoruz.
Merhum Tahirü’l Mevlevi de “İslam Yolu” isimli mecmuada, 1950’li yıllarda yayımladığı yazılarda İstanbul’un selatin camilerini de tanıtıyor. Bu meyanda Fatih Camii ve külliyesiyle ilgili hatıralara da yer veriyor. Hangi birisini nakledeyim, hem merhum Mehmet Akif’in bu camiyi konu alan o şaheser şiirini yayımlıyor, hem de yine aynı cami hakkında kendisinin yazdığı şiiri neşrediyor. “İçindeki Bir Saflık Cemaat Dolayısıyla” ve “Fatih Camii’ne Hitap” başlığını taşıyan bu şiirin tam bir mersiye olduğunu da bu vesileyle belirteyim.
Bütün bunlardan çıkan sonuç şu ki, değerli mimarlarımızın İstanbul camilerini tanıtırken verdikleri mimari bilgiler -önemli olmakla beraber- bu mabedleri tam olarak tanıma ve benimseme bakımından yeterli olmuyor. Bu İslam mabedlerini hayat hikâyeleriyle ve manevi özellikleriyle öğrenmek gerekiyor. Rahmetli Prof. Dr. Semavi Eyice, bu ihtiyacı duymuş olmalı ki, tarihi camilerin hikâyelerini “İstanbul” dergisinde bir dizi halinde yayımladı.
Şimdi gelelim Fatih Camisi’nin nasıl kurşunlandığına. Ben bu konudaki rivayetleri, İstanbul’a ilk geldiğim yıllarda bazı yaşlı başlı kimselerden duymuştum ama inanmakta zorlanmıştım. Fakat daha sonraları bu mevzudaki yazılı belgelere de rastlayınca tereddüdüm ortadan kalktı. İşte belge mahiyetindeki bu yazılardan birini de değerli tarihçilerimizden Süleyman Zeki Bağlan, 2008 yılında “Kültür” dergisinin 11. sayısında “Fatih Külliyesi ve Önemi” başlığıyla yayımladığı yazının bir yerinde şöyle dile getiriyor:
“31 Mart Vak’asında, Selanik’ten İstanbul’a gelen Hareket Ordusu, Fatih külliyesini kuşatmıştı. Bir hafta talebe dışarı çıkamadı. Camide üç gün namaz kılınamadı. Hareket Ordusu komutanlarından Selahaddin Âdil Paşa, cami avlusunda yapılan çarpışmaları hatıralarında anlatır. Hep bir ağızdan ‘Biz ne idik, ne olduk. Sâye-i hürriyette şeriattan kurtulduk’ sloganıyla etrafa ateş edilir. Şu anda caminin Akdeniz ciheti yüzünde yüz on tane Bulgar mermisi darbesi çok net olarak görülmektedir. Bu makaleyi yazanın dedesi Hafız Mehmet Rüşdü Efendi o günlerde orada talebedir. İki asker tarafından kovalanır. Yakalanırsa ‘mermiye yazıktır’ diye süngüyle öldürülecektir. Can korkusuyla kaçan genç molla çevreyi bildiğinden bir çeşmenin deposuna girerek kendini kurtarır.”
İlginç değil mi, bu cinayetin belgelerinden birine ben de, geçen gün eski dergilerden birinin sayfalarını çevirirken rastladım. Ocak 1970 tarihli “Tohum” dergisinde Latif Aşçı imzasıyla ve “Fatih’te Bir Çınar” başlığıyla neşredilen bir şiirde -bakınız- Fatih Camii’nin kurşunlara hedef olması nasıl anlatılıyor:
Kocaman bir târihi sinesinde saklayan
Fâtih’in başucunda fâtihalar okuyan
Gel ey çilekeş çınar, mâziyi bir eşelim
Açalım da tarihi şöyle bir dertleşelim.
Yaprakların dökülmüş mahzunsun neden böyle
Dertli misin ben gibi söyle çınarım söyle
Kana kana su içtin Fâtihlerin elinden
Bize selam getirdin Yavuz Sultan Selim’den
Altı yüz yıla doğru uyanan bir kökün var.
Söyle neden üzgünsün heybetle duran çınar?
Bu tuttuğun mâtem ne? Nedendir bu çektiğin?
Sana mı, bütün kahrı şu divâne feleğin
Dinle, öğren! Ne oldu otuz bir martta bana
Hassa denen bir ordu yürümüştü vatana
O gün benim dalıma gülmek yazılı haram
Kurşunların altında sızlıyor işte yaram
Şu mâbette beraber yaşıyoruz ölmedik
Otuz bir marta kadar kara günler görmedik
Mart ayının sabahı güneşler doğdu ammâ
Bütün gözler kapandı o günlerde İslâm’a
Mavzerlerle tüfekle yükseldi nâmert eller
Ateşlendi hep birden işte kurşundan seller
Kurşunların yarası daha hâlâ bellidir
Saymadım ama onu herhalde yüzellidir
Mâbede bir darbedir bu yapılan hareket
Kalktı artık yurdumdan kazanç ile bereket
O yaralar dururken ben güleyim öyle mi?
Bahar geldi diyerek unutayım mâtemi
Tâ o günlerden beri matem tutan çınarım
Duvardaki ateşle senelerdir yanarım!..
Hayretle, dehşetle ve ibretle öğreniyoruz ki, camileri kurşunlayan câniler de varmış. Allah şerlerinden muhafaza etsin
.
Bir insanın mizah yapabilmesi, latif latifeler söyleyebilmesi ve böylece taşı gediğine koyabilmesi için hem kültürel altyapıya, hem keskin bir zekâya sahip olması gerekiyor. Mizâhın izâhını tam yapabilmek için büyük âlimlerin hayat hikâyelerini, güçlü şâirlerin divanlarını ve diğer edebî eserleri ciddi ciddi gözden geçirmek
icap ediyor. Unutmayalım ki, mizah ciddi bir iştir.
Burada akla, mizahla ciddiyet bağdaşabilir mi diye bir soru gelebilir. Evet, zıt gibi görünen bu iki kelime aslında birbirinin tamamlayıcısıdır. Çünkü ciddiyet sözüyle kaliteli mizah, latif latife, hisseli kıssa kastedilmektedir. Mizahın gücü o kadar fazladır ki, bazen bir iki cümlelik latife koca bir kitaptan veya bir yığın sözden daha etkileyici olabilir. İlmî eserlerin sayfalarına serpiştirilen nükteler o ağır bahislerin daha kolay anlaşılmasını sağladığı gibi, sohbet meclislerine de renk ve âhenk katar. Yerinde ve zamanında söylenen mevzun sözler, gülümsetici ve tefekküre sevk edici cümleler kulakları ziynetlendirir. Bundan dolayı edebî türlerden biri kabul edilen mizah da mükeyyifattan sayılmaktadır. Tefekkür kadar tebessüme de ihtiyaç olduğu izahtan varestedir.
Türk edebiyatının ve şiir dünyamızın gözde isimlerinden Mehmed Âkif Ersoy’un da, büyük bir mizah kabiliyetine sahip olduğunu biliyoruz. Ciddi Âkif’imiz, lâubâlilikten hiç hoşlanmayan büyük şâirimiz aynı zamanda usta bir nüktedandır. Başta Safahat olmak üzere diğer bütün eserleri böyle zarafet örnekleriyle doludur. O, yazarken de, konuşurken de ibtizâle düşmeyen tam bir söz ustasıdır. Eskilerin ifadesiyle “meclis-âra” bir şahsiyettir. Nitekim aziz dostlarından biri olan Hasan Basri Çantay da bu özelliğini şu cümlelerle dile getiriyor:
O, ciddi bir mevzuya girmek istediği zaman ilk önce birkaç latife yapar, okuyucusunu neşelendirirdi. Bazen de karşısındakine melâl geleceğini hissedince, söz arasında yine neşelendirme yolunu seçerdi. Bu sayede bedîi zevki olmayan okuyucular bile Üstad’ın şiirlerini seve seve okurlar ve bitirmeden ellerinden bırakmazlardı.
Büyük şairimizin aziz dostları diyebileceğimiz Eşref Edip, Mithat Cemal, Süleyman Nazif, Ömer Ferid Kam, Mahir İz gibi kelâm ustaları da, birçok vesileyle onun ne büyük bir kültür hazinesine sahip olduğunu dile getiriyorlar.
Haydi, sözü uzatıp durma, birkaç örnek ver, dediğinizi duyar gibi oluyorum, “el-emrü fevkaledeb” diyerek emrinizi şöylece yerine getiriyorum.
Mithat Cemal Kuntay, “Ayda Bir” dergisinde yayımladığı bir yazıda şöyle diyor: Safahat şâiri Mehmed Âkif’in tiksindiği şeylerin başında cimrilik geliyordu. Bir arkadaşının kayınpederi çok cimriydi. Âkif, çok sevdiği bu arkadaşının kayınpederini çok cimri diye hiç sevmiyordu. Bu adam da Mehmed Âkif’e, kendisinden bir şey isteme ihtimali yok diye, çok sevgi duyuyordu.
Bir gün bu adam çok hastalandı. Lâkin parasına kıyamadığı için hekim getirtmiyordu. Nitekim damadı Mehmed Âkif’e geldi ve “Bizim kayınpeder galiba yolcu. Ölüm hâlinde bile hekim çağırmıyor. Sana çok saygı duyuyor. Eğer sen söylersen belki getirtir” dedi.
Mehmed Âkif, adamın yanına gidip, “Efendi hazretleri, bir hekim getirtseniz, iyi olur” dedi. Cimri herif, “Aman Âkif Beyefendi nasıl getirtebilirim” cevabıyla karşılık verdi. Mehmed Âkif, “Ne demek, nasıl getirtebilirim. Doğrusu bunu anlamadım” deyince adam şöyle anlattı:
“Âkif Beyefendi, hekim para ister!” Âkif, “İsterse verirsiniz” dedi. Adam, affetmeyen gözlerle Âkif’e bakıp, “Ne demek veririm? Ak akça, kara gün içindir” cevabını verdi. Âkif, adama daha fenâ gözlerle baktı ve: İşte o kara gün geldi, diye çıkıştı.
Merhum şâirimize atfedilen bir cimri fıkrası daha var ki, o da şöyle:
Âkif, Beylerbeyi Ziraat Mektebi’nde görev yaptığı sırada, aynı şubenin şefi olan ve eli sıkılığıyla tanınan zengin bir arkadaşının eşeğine -arada sırada- biniyor ve dostlarını ziyarete gidiyordu. Bir gün, bu adamın cimriliğini ihsas etmek için kendisine şöyle takıldı.
-Beyefendi! Eşeğiniz hep ağaç yaprakları yiyerek yaşamaya alışmış olmalı ki, arpayı gösterdiğimde tanıyamadı!
Âkif, sadece cimrilerden değil, kibirli insanlardan da hiç hoşlanmazdı. Gurur âbidesi diye nitelendirilecek kimselerle karşılaştığı zaman, bir yolunu bulup onlara gerekli cevabı verirdi. Ali Şevki Bey de işte böyle kendini beğenen, burnundan kıl aldırmayan tiplerden biriydi. Özellikle Avrupa’ya gidip geldikten sonra, gururundan, kibrinden yanına yaklaşılmaz olmuştu. Onun bu hali, tabii ki çevresindekileri çok rahatsız ediyordu. Âkif, bir gün, bir toplulukta kendisine şöyle hitap ederek gereken dersi verdi:
-Ali Şevki Bey, siz daha önceleri insanlara Fatih Camii’nin minaresinden bakıyordunuz. Avrupa’dan döndükten sonra ise, Eyfel Kulesi’nden bakmaya başladınız! Âkif’in bu sitemi, insanlara yüksekten bakanların, aslında nasıl alçaldıklarını göstermiyor mu?
Âkif’in mesleğiyle dalga geçmek isteyen bir adamı nasıl bozduğunu anlatmadan önce Tahirü’l- Mevlevî’den öğrendiğim kısa bir baytar fıkrasını nakledeyim.
Yenikapı Mevlevîhânesi’nde, “mukâbele” icra edildiği bir perşembe günü Salih Dede’nin hücresine Doktor Ârifî Bey gelmişti. Salih Dede, bu zatın doktor olduğunu öğrenince gidip önünde diz çöküyor.
-Ben hastayım, haydi bakalım, beni tedavi et, diye ricada bulunuyor. Doktor, neresinden şikâyetçi olduğunu soruyor. Salih Dede,
-Ben söyledikten sonra, senin doktorluğun kaç para eder? Onu, senin bulman gerekir, cevabını veriyor. Bunun üzerine doktor:
-Dede Efendi! Hastalığını söylemeyenleri baytarlar tedavi ediyorlar! Sen de onlardan birine müracaat et, karşılığını veriyor. Salih Dede bu cevabı aldıktan sonra, “Cevap aleyhime oldu ama iyi oldu” diyerek doktorun hazırcevaplığını takdir etmiş.
Salih Dede, Mevlevîhâne derken aklıma Konya Mevlevîhânesi geldi. Onu da istidrat kabilinden anlatayım. Devrin müstebit ve mütekebbir valilerinden biri, nasılsa bir gün yolunu Mevlânâ’nın türbesine düşürmüş. “Merd-i Kıptî şecaat arz ederken sirkatin söyler” fehvasınca, şu kadar yıl Konya’da valilik yaptım, buraya gelmeyi hiç düşünmedim! Postnişin Efendi, bu küstahça ifadeye şöyle karşılık vermiş:
-Beyefendi, bu dergâhı insanlar ziyaret ediyorlar!..
Yine asıl konumuza gelecek olursak, devrin züppelerinden biri, bir gün, bildiği halde bilmezlikten gelerek Âkif’e şu soruyu yöneltiyor:
-Beyefendi, sizin için baytar mektebinden mezun olmuş, diyorlar. Doğru mu?
Âkif verdiği şu cevapla adamı mat ediyor:
-Evet, doğrudur. Bir yerin mi ağrıyor?
Âkif’in can dostlarından biri de merhum Prof. Dr. Ömer Ferid Kâm idi. İstanbul Dârülfünûnu Şerh-i Mütûn Müderrisi, Âkif Bey Mısır’da iken ne hikmetse ona hiç mektup yazmaz. Bir süre sonra Âkif’in annesinin vefat ettiğini haber alınca kendisine bir baş sağlığı mektubu gönderir. Âkif, cevâbî mektubunda Ferid Bey’e şöyle sitem eder:
-Yâhu, senden ses seda çıkması için bizim evden cenaze çıkması mı gerekiyor.
Âkif, işte böyle hoşsohbet ve nüktedan bir büyüğümüzdü. Mekânı cennet olsun.
.
Bir önceki yazımın başlığı, “Merhum Tarihçimiz Ziya Nur ve Ayasofya Hasreti” idi. Tabii ki bu hasreti çeken sadece Ziya Nur Aksun değildi. Nizameddin Nazif Tepedelenlioğlu’ndan Refi Cevat Ulunay’a; Necip Fazıl Kısakürek’ten Osman Yüksel Serdengeçti’ye; Arif Nihat Asya’dan Ali Ulvi Kurucu’ya kadar daha birçok yazarımızın ve şairimizin Ayasofya hasretiyle, Ayasofya heyecanıyla, harika yazılar kaleme aldıklarını, duygulu şiirler terennüm ettiklerini biliyoruz. Bizim nesil bu yazıları okuyarak büyüdü. Böylece Ayasofya hasretimiz gitgide büyüdü.
Bu tarihi mabed, kurulduğu ilk günden zamanımıza kadar aktüalitesini hiç kaybetmeyen, ilgi odağı olmayı başarıyla sürdüren, yerli yabancı herkesi cezbeden bir ibadethane idi. Tam bir cazibe merkezi olan Ayasofya kiliseyken de, cami iken de ibadethane idi. Müze oluşu arızîliktir ve 86 yıllık bir fetret devri bittikten sonra bu arızîlik de sona ermiştir. Ayasofya bundan böyle asli ve ulvi kimliğine kavuşmanın mutluluğunu yaşamaya devam edecektir. Ayasofya’ya gösterilen büyük alakayı uzun uzun anlatmaya ne hacet, mabedin önünde ziyaretçilerin oluşturduğu hayli uzun kuyruğa, bir an önce içeriye girmek için sabırsızlanan insan seline bakmak yeterlidir. Oradan geçerken bu manzarayı görüp ben de aynı heyecanı duyuyorum.
Sadede gelecek olursak, Ayasofya hakkında en coşkulu heyecanı onu inşa eden Bizans krallarıyla beraber Osmanlı padişahları yaşadılar. Banisi olan ‘Jüstinyen’i önceki yazımda bir nebze de olsa anlattığım için Ayasofya’ya İslami kimliğini kazandıran Fatih Sultan Mehmet’le başlayayım ve değişik bir ifadede bulunayım, Fatih sadece Konstantıniyye’yi değil, şehir halkının gönülleriyle beraber Ayasofya’yı da fethetti. Bizans’ın en büyük ve en önemli kiliseleri olan Pantokrator Kilisesi ile Ayasofya Kilisesi, önce Allah’ın inayetiyle, sonra Fatih’in ve şanlı askerlerinin (fetih şühedasının) gayretiyle ele geçirilince İslam’ın nuru çan seslerini susturdu ve “Konstantıniyye” “İslambol” oldu.
Fatih şehre girer girmez ilk iş olarak Ayasofya’ya gitti ve iki rekât şükür namazı kıldı. Cuma namazına yetişmesi için gerekli hazırlığın yapılmasını emretti. Bu sırada, bir yeniçerinin avludaki mermerleri koparmaya başladığını görünce fena halde sinirlendi. Hünkâr, mermere sarılan o gafil elde sanatı, güzelliği hırpalamak isteyen bir pençe sezerek haşinleşti ve elindeki gürzle askere engel oldu. Bu olayı Hammer, Ducas’tan şöyle naklediyor:
“Nefer, gürzün şiddetinden çok Hünkâr’ın gazabından (gazab-ı şâhânesinden) yarı ölü hale geldi. Birkaç kişi kendisini kucaklayarak oradan uzaklaştırdı. İşte o heyecanlı hengâme, o mahşeri kargaşalık, o şuursuz karışıklık arasında İstanbul’u ayakta tutan ve şehirden tek bir taşın düşmesini imkânsız kılan bu gürz darbesidir!..”
Ayasofya’da en muhteşem manzara ilk cuma namazının kılındığı sırada ortaya çıktı. Ahmet Muhtar Paşa, “Feth-i Celil-i Konstantıniyye” isimli eserinde bu ihtişamı olanca renkli çizgileriyle ve nev’i şahsına münhasır üslubuyla anlatmaktadır. Buna göre mimarlar ve işçiler gece gündüz çalışarak Ayasofya Kilisesi’ni Ayasofya Camisi haline getirdiler. Padişah, kumandanları, mücahitleri ve gazileriyle alay halinde içeri girdi. İlahi gulguleler kubbelere doğru yükseliyordu. Hafızlar okumaya, müezzinler selalara ve ezanlara başladılar. Cemaat bir ağızdan tekbir alıyor, kubbede hoş yankılar meydana geliyordu. Akşemseddin hazretleri, saygıyla padişahın koltuğuna girip minbere çıkardı. Etrafa hidayet nurları saçan Peygamber kılıcı elinde parıl parıl parlıyordu. Hazreti Fatih, hutbeyi okuduktan sonra minberden inerek Akşemseddin hazretlerini imamlığa davet etti. Böylece yeni Müslüman olan Ayasofya’da ilk cuma namazı kılınmış oldu.
Fatih’in gazilerinden ve divan kâtibi aynı zamanda meşhur Osmanlı tarihçisi Tursun Bey, ünlü eserinde Fatih’in şehre girişini Efendimiz’in Miraç’ta cenneti seyredişine benzetiyor ve “Bihişt istersen eyâ sûfiyâ / Bihişt-i berîndir Ayasofya” diyor. Fatih, Bizans’ın bu kadim kilisesine üç gün içinde ilk minareyi de yaptırınca Ayasofya’nın cami haline gelmesi tescillenmiş oluyor.
Diğer Osmanlı padişahlarının da Ayasofya’yla ilgilerinden – birkaç cümleyle de olsa – bahsedeceğim için İstanbul Fatihi’nin Ayasofya muhabbetini ancak bu kadar anlatabildim. Ayrıntılı bilgi isteyenlerin fetih kitaplarını okumaları gerekiyor.
Kanuni Sultan Süleyman’ın oğlu İkinci Selim de, Ayasofya’ya hem iki minare yaptırdı, hem de mabedin etrafını sarmaşık gibi saran köhne yapıları yıktırarak çevresini tertemiz bir hale getirdi.
Ünlü tarihçi Selanikli Mustafa Efendi, Ayasofya’nın çevresini ve yapılan işlemi şöyle anlatıyor:
İstanbul’un fethinden sonra Sultan Selim’in zamanına kadar tam yüz otuz beş yıl geçmişti. Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi’nin etrafını parazit binalar sarmıştı. Ömrü bin yıldan fazla olduğundan yıkılma tehlikesi baş göstermişti. Allah’ın inayetiyle bizzat padişah vüzerasıyla, ulemasıyla, ileri gelen devlet adamlarıyla Ayasofya’ya gitti. Durumu görünce camiye bitişik olan evlerin hepsinin yıkılmasını, mülk iddiasında bulunanlar çıkarsa ellerine azıcık bir şeyin verilmesini emretti. Koca Mimar Sinan Ağa’ya hitap ederek: “Yerlerine sağlam payandalar yapıp güçlendir. Muradım cami-i şerifi ihya etmektir, dedi. Sinan Ağa’ya “hil’at-i fâhire” giydirildi ve tamire hemen o gün başlandı.
Rivayet bu ya, Mimar Sinan, caminin kıble tarafındaki dış duvarlara o kuvvetli payandaları dayayınca “Bizans’ın bu köhne mabedinin çok ihtiyarladığını görünce tökezleyip düşmesin diye eline baston verdim!” demiş.
Üçüncü Murat ile Birinci Mahmut’un da Ayasofya’ya bir takım ilavelerde bulunduklarını belirttikten sonra sözü Sultan Abdülmecid’e getirelim.
Ayasofya, bu padişah zamanında ciddi bir restorasyon geçirdi. Bu restorasyonu İsviçreli Mimar Fossati gerçekleştirdi. Ayasofya’nın tamir edilmesini çok isteyen Abdülmecid sık sık gelip giderek tamiratı kontrol altında bulundurdu. 2003 yılında Prof. Dr. Semavi Eyice ile bir röportaj yapmıştım. Merhum, konuşmasının bir yerinde sözü Abdülmecid’e getirip şunları söylemişti:
“Ben, İsviçre’de Fossati’nin arşivini tetkik ettim. Not defterinde Türkçe cümleler kullandığını gördüm. Mesela şöyle diyor: ‘Haşmetmeâb! Bugün mizaç-ı şerifleriniz nasıldır? Bre oğlan! Nirdesün? Çığıra çığıra sesim boğuldu!’
Bu tamir sırasında Abdülmecid, kapının üstündeki İmparator Konstantin ile İmparator Jüstinyanus’un resimlerine bakarak ‘Bunlar kim?’ diye soruyor. Ortada Hz. Meryem oturuyor. İki yanında da İstanbul’u takdim eden İmparator Konstantin, Ayasofya’yı takdim eden İmparator Jüstinyanus! O zaman padişah, ‘Bu kadar masrafla burayı tamir ettirdiğime göre keşke benim de resmim buraya konsaydı’ şeklinde bir cümle kullanıyor. Tabii böyle bir şey, o devirde imkânsız. Halifenin resminin mozaiklerin arasında bulunması mümkün değil. Fossati başka bir şey düşünüyor. Dökülmüş mozaik tanelerini toplatıyor. Yanındaki mozaik ustasına vererek Sultan Abdülmecid’in tuğrasını altın zemin üzerine işletiyor. O tuğranın eşi bende de var. Ben de bunu bir çayırda buldum. Yere atmışlar. Odunlar çürümesin diye üzerine de odunlar istif etmişler. Elli sene önce bir çayırda buldum.
Tabii bu tuğra kayıp. Eski müdürlerden biri bana Topkapı Sarayı’ndaki depoyu gezdiriyor. Bir depoya girince, teşhir edilmeyen kıyamet gibi eşyanın yığılmış olduğunu gördük. Yerde masa kadar yuvarlak bir taş ile karşılaştım. Arkasına baktım. Latin harfleriyle ve siyah boyayla yazılmış ‘Lanzoni’ diye bir imza gördüm. Yahu bu, Fossati’nin yanındaki adamlarından biri. Çevirin şunu, dedim. Baktık, o tuğra! Topkapı Sarayı’nın deposunda yerde duruyor.
Bunu niçin burada muhafaza ediyorsunuz, diye sordum. Götürün bunu, Ayasofya’ya yerleştirin. Ayasofya’yı 1840 yıllarında restore eden Fossati’nin yapmış olduğu Abdülmecid’in tuğrası. Zaten kendisi de orada bir hatırasının bulunmasını istiyordu. Hiç değilse oraya tuğrası konulsun, dedim. Her müdüre rica ettim. Fakat netice alamadım. Daha sonraki yıllarda eski öğrencilerimden biri müze müdürü oldu. Ona da söyledim. Öncekilerin yapmadığı bu işi o yaptı. O taş, şimdi Ayasofya’da! Girişte kapının sağ tarafında, duvara rekzedilmiş halde duruyor. Altında da şu yazı bulunuyor:
“1840 yıllarında Ayasofya’yı restore ettiren, Sultan Mecid’in Fossati tarafından yapılan tuğrası.”
Bu yazıyı şu cümleyle bitirelim.
Osmanlı padişahlarından sonra Ayasofya’ya en büyük iyiliği Sayın Recep Tayyip Erdoğan yaptı. Onu camiye çevirmekle ecdadın yolundan gittiğini fiilen de göstermiş oldu. Unutmayalım. Ayasofya Türk’ün Kızılelması’dır!...
.
Kütüphanemde Ayasofya hakkında dosyalar dolusu yazı bulunuyor. Birbirinden değerli bu makâleler tanzim ve tasnif edilmek sûretiyle kitap haline getirilse hacimli bir eser ortaya çıkar, hatta belki de birkaç cildi bulur. Uzun yılların mahsulü olan “Ayasofya yazıları”nı bir tarafa bırakınız, sırf tekrar camiye çevrilmesi dolayısıyla yapılan yayınlar bile bu ciltlerden birini teşkil eder.
Bugün bile bu minval üzere kaleme alınan makaleleri toplamaya devam ediyorum. Geçenlerde Belma Aksun Hanım’ın, “Bir Millet Mistiği Ziya Nur Aksun” adıyla ağabeyini konu alan kitabını ikinci bir defa gözden geçirirken merhum bilge tarihçimizin enfes bir Ayasofya yazısıyla karşılaştım. O kadar hoşuma gitti ki, bu tarihi mabede hizmet eden devlet adamlarını anlatmaya, kendisini defalarca ziyaret etme şerefine nail olduğum Ziya Nur’un bahsi geçen makalesiyle başlayacağım. “Fâtih Ahfâdının Fikir ve İmân Timsâli, Türk’ün Hükümranlık Sembolü Ayasofya” başlığını taşıyan bu makalede şunlar dile getiriliyor:
“18 Temmuz 1958.
Biliyorsunuz ki, Ayasofya Büyük Roma İmparatoru Jüstinyen zamanında insanüstü gayretler sarfıyla 6 senede tamamlanmış ve 537 Milâdi senesinde Mukaddes Peygamber’imizin velâdetlerinden 33 sene önce masallarda işitilebilen bir âyin-i rûhânî ile açılmıştı. Sadece mabedin ön tarafındaki sekiz sütunluk mahfel için Mısır’ın üç senelik vâridâtının (gelirlerinin) sarfedildiği söylenir.
Jüstinyen o zamanki Patrik Menas tarafından mabedin kapısında karşılanmış, imparator mahfeline çıkıp mabedin güzelliğini görünce hayâllerinin ve cihanşümul arzularının yerine geldiğini görerek heyecanla bağırmıştı: ‘Ey Süleyman! Seni de geçtim…’ O zamana kadar tarihler en büyük mabedin Süleyman Aleyhisselâm tarafından yaptırıldığını haber veriyorlardı. Hâlbuki Ayasofya bu mabedden çok daha şaşaalı idi.
Mabed, Hıristiyan teolojisinde müşahhas bir mahiyeti olan ilâhi hikmete, Sofya’ya izafe edildi.
Zelzeleler geçirdi. Tahripler ve tamirler gördü. Lâtin istilâsı, Ayasofya’daki meşhur gümüş parmaklıklara, altın haça, iki çeki ağırlığındaki altın yapraklı İncil’e ve diğer eşyalara mal oldu. Halen Lâtin haraçgüzârlarının (haraç verenlerinin) şefi Enrico Dandolo’nun mezarı oradadır. Lahdinin içindeki zırhları ve silahları, Fatih tarafından resmini yapan Bellini’ye verilmiştir.
1 Haziran 1453’te i’lây-ı kelimetullah için 53 gün bilâ fasıla (ara vermeden) muharebe eden Ekmelü’r-Resûl ve Efdalü’n-Nebî’nin müjdesine nail olan kavuklu Türk ordusu şehr-i şehire (meşhur şehir Kostantıniyye’ye) girmişti.
Rum ikliminin sultanı, karaların ve denizlerin kahramanı ve hâkimi, İslâm’ın hizmetkârı Gâzi Ebü’l-Feth Mehemmed Han, İlâhi Hikmet’in (Sofia’nın) mâbedinde ilk namazı kendisi kıldırarak Bizans İmparatorluğu’na maddeten ve manen malik ve hâkim olduğunu gösterdi. Artık İstinpolis’in ‘Megalas Ekklesias’ı, Bizans’ın büyük, İslâmbol’un Ayasofya Camisi olmuştu.
Fatih cenubi şarkideki (güney doğudaki) tuğla minareyi inşa ettirdi ve Roma İmparatorluğu’nun manevi sembolünü Tevhidin alemiyle ihtida ettirdi.
Ayasofya 1453’ten 1934’e kadar tam 479 sene Müslümanların derdiyle ağladı. Sevarlarındaki Mısır’ın, Numibya’nın, Yunanistan ve Anadolu’nun en güzel ve renkli mermerleri İslâm imânının salâh ve kurtuluşa çağıran mukaddes sedasını aksettirdiler. Diana mabedinin kırmızı porfir direkleri; Roma, Delf, Baalbek mabedlerinin altın değerindeki taşları ve sütunları Müslümanların tehlil ve tekbir seslerinin, ilâhi ve sermedî heyecanlarının mâkesi (yansıma yerleri) oldular. Ayasofya tam 479 sene Allahüekber sedâlarıyla doldu. Asil heyecanların, rûhanî titreyişlerin, dini hislerin penahı (sığınağı) ve makarrı (meskeni) oldu. Jüstinyen’in mabedi artık maddeten ve taşlarındaki zerreleriyle de kelime-i tevhidi haykırıyordu.
Ayasofya Türk’ün mânâsı ve Anadolu’nun ruh muhtevasının remzi idi. Rumeli Hisarı restore edildi. Ayasofya mânevi bir restore beklemektedir. (Elhamdülillah, bu mânevi restore artık gerçekleşti.) Ayasofya’da tarihi incelemeler artık bitmiştir. Onun cami olarak açılması Türk’ün hâkimiyet ve hükümranlık alâmetidir. (Şükürler olsun ki, Ayasofya bugün Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’ın himmetiyle yeniden cami olarak açıldı. Artık Türk’ün bahtı da açılıyor.)
Ayasofya zelzelelere dayandı. Ayasofya tahriplere dayandı. Ayasofya zamanın ve tarihin tozlarına ve ağırlığına da dayandı. Hâlen mânevi ihmalimize de dayanıyor. (Ne mutlu ki, bu ihmal bir imhaldi. Bir müddet sonraya bırakmaktı. 86 yıl sonra o da miadını doldurdu ve Ayasofya aslî kimliğine kavuştu.)
Ey mukaddes mabedlerin etrafındaki kara ve kesif binaları yerle bir edip camilerimizi bütün asâlet ve necabetiyle nazarlarıma açan eller! Ayasofya Camii’ni de cemaatine açacaksın. Bunu bekliyoruz ve ümit ediyoruz. (Müjdeler olsun ki, bu bekleme süresi artık sona erdi ve Ayasofya Camii cemaatine kavuştu. Vuslâtımız mübarek olsun.)
Ey bilge tarihçimiz Ziya Nur, yıllar önce Ayasofya hasretini dile getiren böyle enfes bir yazı kaleme aldığın için senin de kabrin ziya ve nur ile dolsun!
Büyük Kostantin ve II. Teodosios tarafından ahşap olarak yapılan ve korkunç yangınlar geçiren ilk Ayasofyaları bir yana bırakacak olursak, bugünkü Ayasofya’nın bânisi, Bizans tarihinde kendisinden sitayişle söz edilen işte bu Jüstinyen’dir. Ayasofya ile ilgili kaynaklarda gerek bu tarihi mabed, gerekse Jüstinyen hakkında ayrıntılı bilgilere rastlıyoruz. Hepsini anlatmaya sütunum müsait değil ama ilgimi çektiği için şu rakamları nakletmek istiyorum.
Ayasofya’nın açılışı için yapılan merasim dolayısıyla 1.000 öküz, 6.000 koyun, 6.00 geyik, 10.000 tavuk ve 10.000 bin horoz kurban edildi. Bundan başka fakirlere ve kimsesizlere üç saat içinde 30.000 kile buğday dağıtıldı.
Bu yazının asıl konusu Ayasofya’ya hizmet eden devlet başkanları olduğu için -tabii ki- önce Jüstinyen’le başlamamız gerekiyordu. Gelecek yazımda da -inşallah- bu tarihi mabede, başta Fatih Sultan Mehmed olmak üzere diğer bütün Osmanlı padişahlarının nasıl ilgi gösterdiklerini anlatmaya çalışacağım. Son olarak şu bilgiyi de vermek istiyorum.
Fatih Sultan Mehmed, henüz Edirne valisi iken İstanbul’da meydana gelen depremde Ayasofya’nın kuzey bölümü bir tarafa meyletmiş ve yıkılma tehlikesi baş göstermişti. Bu durum Hıristiyan halkı korkuttu. Şehzade Mehmed, o sırada hayatta olan Mimar Ali Neccar’ı büyük bir dostluk eseri olarak, Ayasofya’yı tamir ettirmesi için Bizans hükümdarına gönderdi. Bursa’daki ve Edirne’deki büyük camilerin mimarı olan bu usta, dört büyük payanda ile mabedi yıkılmaktan kurtardı. Mimar, Ayasofya’nın özellikle, Sarıkçı dükkânları olan bölümdeki dayanak duvarlarının içine iki yüz basamaklı bir merdiven yapmıştı. İşin sonunda imparator ona bu merdivenleri ne amaçla yaptığını sorduğu zaman, gerektiğinde kurşunluğa çıkmak için, karşılığını verdi. Bunun üzerine İmparator Ali Neccar’ı hediyelere boğdu. Edirne’ye dönüşünde Sultan Mehmed’e:
-Ey sultanım! Dört büyük payanda ile Ayasofya’nın kubbesini kurtardım. Tamir görevi bana kısmet oldu, onu fethetmek görevi de size düşüyor. Hatta yapacağım minarenin temelini de hazırladım ve üzerinde ilk namazı da ben kıldım, dedi.
.
Evvelâ Bizans İmparatorluğu’nun son zamanlarındaki İstanbul’un durumunu gözden geçirelim:
Şehri çeviren Anadolu ve Rumeli sahilleri tamamen Türklerin eline geçmişti. Diğer taraftan, Galata, Cenevizlilerin elinde bulunuyordu. Bu durum, büyük bir mübadele merkezi olan şehrin iktisadî ehemmiyetini kaybetmesine sebep olmuştu. Sadece Akdeniz ve Karadeniz arasında çalışan gemilerin uğrak yeri halindeydi. Bu vaziyet karşısında İstanbul küçülmüştü. Şehrin nüfusu 100 ile 150 bin arasındaydı. Nüfusun daha az olması ihtimali kabul edilse, Bizans eserlerinin bakımsızlıktan kendi kendine yıkılması icap ederdi. Halbuki bize intikal eden eserler yıkık değildi. Bunlar arasında dört saray vardı. Birincisi Sultanahmet’te bulunan Mukaddes Saray’dı. Küçük bir şehir kadar büyük olan bu sarayda, yangın sebebiyle, oturulmuyordu. İkincisi, Beyazıt meydanında bugünkü İstanbul Üniversitesi’nin bulunduğu yerdeki Saray’dı. Üçüncüsü, Valakerna Sarayı ki bizim dilimizde Ayvansaray olmuştur. Dördüncüsü ise, Edirnekapı ile Eğrikapı arasında bulunan Tekfur Sarayı’dır. Makedonya sülâlesi tarafından yaptırılan bu saray sur kenarında bulunması sebebiyle, fetih esnasında, harap olmuştur. En büyük kiliseleri Ayasofya idi. Şehrin sokakları dardı ve evler kerpiçten yapılmıştı.
Fatih Sultan Muhammed Han elli üç gün süren muhasaradan sonra İstanbul’u almıştı. Türkler Hıristiyanlardan aldıkları bütün memleketlerde eski İslâmların geleneklerine göre hareket ederdi. Eğer şehir harp ile alınmışsa o şehrin Katedrali camiye tahvil edilirdi. Sulhen alınan şehirlerde İslâmlarla Hıristiyanlar aralarında anlaşırlar, kiliselerin bazılarını camiye tahvil ederlerdi. Çünkü İslâm dinine nazaran Allah ibadetine tahsis edilen bir mabedi harap etmek veya başka bir işde kullanmak en büyük günahtı. Binaenaleyh, Allah evi yine Allah evi olarak kullanılırdı. Bu geleneğe dayanarak Türkler başta Ayasofya olmak üzere birçok kiliseleri camiye tahvil etmişlerdi. Küçük Ayasofya Camii, Kariye Camii, Fethiye Camii, Gül Camii, Aksaray Kilise Camii, Zeyrek’de iki Kilise Camii, Vefa’daki Kilise Camii, Atatürk Bulvarı’ndaki cami ve Şehzadebaşı’ndaki Kilise Camii bunlar arasındaydı.
İstanbul’u zapt eden büyük cihangir Fatih Sultan Muhammed Han Beyazıt meydanında bugünkü İstanbul Üniversitesi’nin bulunduğu yerdeki sarayı kendisine mesken olarak seçmişti. Bütün saraylar gibi bunun da etrafı küçük bir surla çevrilmiş bulunuyordu. Bilâhare Uzun Hasan’ın oğlu Mehmet Han, babası ile bozuşarak Fatih Sultan Muhammed Han’a iltica etmiş ve ona damat olmuştu. Bu zat, büyük bir şehrin ortasında etrafı iyi tahkim edilmemiş bir sarayda padişahların oturmalarını doğru bulmadığını, söyledi. İfadesine göre, herhangi bir isyan vukuunda sarayın zabtedilmesi ihtimali mevcuttu. Bu itibarla başka bir yerde, kalın surlarla çevrili, bir saray inşa ettirmesini Fatih Sultan Muhammed’e tavsiye etmişti.
Damadı ile birlikte İstanbul’un etrafını gezen Fatih Sultan Muhammed, eski Akropol’ün yani eski Bizantiyum Kasabası’nın bulunduğu tepeyi beğenmişti. Beğenmiş olduğu bu tepenin etrafına yüksek kuleli ve mazgallı muhteşem bir sur inşa ettirdi. Bu surun içerisine de Çinili Köşk denilen bir saray inşa ettirdi. Bu sarayın inşaasından sonra Beyazıt’taki saraya Eski Saray adı verilmişti. Bundan böyle de bu Eski Saray, ölen padişahların hanımları ile kız kardeşlerine ve ölen şehzadelerin ailelerine tahsis edilmişti.
Fatih Sultan Muhammed Han, şehri Türklerle iskân etmek ve dolayısıyla İstanbul’u bir İslâm beldesi yapmak istiyordu. Bunun için her taraftan ahali nakledildi. İstanbul’un ilk ahalisini Bursa, Bolu ve Balıkesir mıntıkasından gelen halk teşkil etmiştir. Bursa ve Bursa havalisinin asil ve büyük aileleri evlerini İstanbul’a nakle başlamışlardı. Gelenler arasında Veliyüddin Zâdeler, Fenârî Zâdeler ve Candarlı Zâdeler başta bulunuyordu. Dünyanın en mes’ut insanları sayılması lâzım gelen, elli üç günlük İstanbul muhasarasını seyreden Üsküdar Türkleri’nin mühim bir kısmı da İstanbul’a geçmişlerdi. Bundan sonra Anadolu’nun muhtelif yerlerinden İstanbul’a halk gelmeye başlamıştı. Bunlar iskân edildikleri yerlere ekseriya geldikleri yerlerin isimlerini vermişlerdir. Cide’den gelenler Cide Mahallesi’ni, Konya Çarşambası’ndan gelenler Çarşamba semtini, Karaman’dan gelenler Karaman Mahallesi’ni ve Aksaray’dan gelenler de Aksaray semtini meydana getirmişlerdir. Keza, Antalya, Akseki, Elmalı ve Manavgat tarafından da ahali gelmişti. Bunlar esnaflık ve daha ziyâde meyvacılık yaparlardı. Meyvacıların en mühimleri Manavgatlı oldukları için bunlara Manav denmiştir.
İstanbul’da ilk imar edilen semt, Fatih semtidir. Sebebi de Fatih Sultan Muhammed Han’ın kendi camiini orada yaptırmış olmasıdır. Eskiden beri İstanbul Patrikleri’nin ikametgâhı olan Havariyun Kilisesi, fetihten sonra, camiye tahvil edilmişti. Fatih Sultan Muhammed bu camiyi yıktırıp yerine kendi camiini inşa ettirmiştir. Bu cami yapıldıktan sonra etrafını medrese, han, hamam ve çarşı ile süslediler. İstanbul’a gelen müslümanlar da bu camiin etrafına yavaş yavaş yerleşmeye başladılar. Medresesi, hanı, hamamı ve çarşısı halkın ihtiyaçlarını karşılamağa kâfi geliyordu. Bu şekilde Müslüman Fatih semti doğmuş ve gelişmeye başlamıştı. Daha sonra Fatih Sultan Muhammed Han camiye tahvil edilen Ayasofya’nın yanında bir medrese inşa ettirmiştir. Bu medrese aklî ilimlere, bilhassa Riyaziyat tedrisine, tahsis edilmişti.
İmar politikasını ciddi bir şekilde ele alan Fatih Sultan Muhammed Han, Aksaray’ın daha alt kısmında Yeniçeri kışlaları inşa ettirdi. Şehrin diğer kısımlarını da imar etmek için boş mıntıkaları vezirlerine tahsis etti. İstanbul’un imarında büyük hisseleri bulunan bu vezirler kendilerine tahsis edilen yerlerde faaliyete geçmişlerdir. Bunlardan Mahmut Paşa kendisine verilen semtte hayratını yani camisini, medresesini ve hamamını inşa ettirmişti. Bu yapılanlara varidât temin etmek için de Mahmut Paşa çarşısını yaptırıp, vakfetmişti. Gedik Ahmet Paşa kendi adını taşıyan semtte imaratını husule getirdi. Nişancı Paşa, bugünkü Nişancı semtinde bir cami yaptırdı. Vezir Rum Mehmet Paşa, Üsküdar’da bir medrese ve imaret inşa ettirdi. Diğer uleması da aynı şekilde cami ve medreseler yaptırarak kendi adlarına mahalleler ve semtler meydana getirdiler. Molla Zeyrek, Hızır Çelebi ve Molla Gürânî semtleri bu şekilde meydana gelmiştir. Bu meyanda Hazreti Halid Ebu Eyyub el-Ensarî’nin mezarı bulunmuş ve Eyyüb’deki türbesi inşa ettirilmiştir.
Görülüyor ki, İstanbul’un büyük ve mühim semtlerinden olan Mahmutpaşa, Gedikpaşa, Molla Güranî ve Zeyrek gibi yerler o zamanın paşaları ve uleması tarafından kurulmuştur. Buralar zaman geçtikçe genişlemiş ve bugünkü duruma gelmiştir. Mahmutpaşa gibi İstanbul’un ticarî hayatında mühim bir yer işgal eden çok hareketli bir semt Fatih Sultan Muhammed devrinin hediyesidir.
Meydana gelen bu semtleri birbirine bağlayan yollar umumiyetle dardı. Anadolu şehirlerinin sokaklarına benzeyen bu yollar düz olmayıp kavisliydi. Soğuk rüzgârlardan müteessir olmamak için bu şekilde yapılması muvafık görülmüştü. İstanbul’un üç ana yolu vardı. Bunlardan birisi merasim caddesi olarak kullanılan Edirnekapı yoluyla, Topkapı Sarayı’ndan başlar, Sultanahmet, Divanyolu, Beyazıt, Şehzadebaşı, Fatih ve oradan da Edirnekapı’ya giderdi. Bizans İmparatorluğu’nun merasim caddesi bu değildi. Onlar merasim caddesi olarak Yedikule yolunu kullanmışlardı. Cadde Yedikule’deki Altın Kapı’dan başlar Aksaray’a gelir, Aksaray’dan Takı Zafer’in altından Beyazıt’a ve oradan da Sultanahmet’e giderdi. Yukarıda belirtildiği gibi, Türkler bu caddeyi kullanmamışlar, Altın Kapı’nın yanında Yedikule nâmıyla bir kapı yaptırmışlardı. İstanbul’un ikinci ana yolu da Topkapı yoluydu ki, aşağı yukarı bugünkü yolun geçtiği yerdir. Fakat bu yol az kullanılırdı. Üçüncü yol, Edirnekapı, Sultan Selim, Fatih yoluydu. Keza bu yol da diğer yol gibi çok az kullanılmaktaydı.
İstanbul’un Hıristiyan ahalisine gelince… Onlar tam bir serbesti içerisinde ticarî sahada çalışmaktaydılar. Ortodokslar, Patriklerinin oturmaları için, bir yer tahsisi hususunda Fatih Sultan Muhammed’e ricada bulundular. Sultan, Ortodoks Patriği’nin Fethiye Camii’nde oturmasına izin vermişti. 136 sene burada kalan patrikhane Üçüncü Murad zamanında Fener’de bugünkü yerine nakledilmiştir.
Sultan İkinci Beyazıt zamanında İstanbul’da büyük bir zelzele olmuştu. Birçok binalar yıkılmış ve çatlamıştı. Yıkılan binaların altında kalarak ölen insanlar çoktu. Bu zamana kadar İstanbul’da ahşap evlerin inşaasına müsaade edilmemişti. Zelzelelerden daha az hasar görmek gayesiyle ahşap evlerin yapılmasına izin verildi. Bu zelzeleden yıkılan ve harap olan camiler, medreseler, hamamlar ve bilumum binalar tamir edilmişti. İkinci Beyazıt zamanında da şehirde büyük imar hareketleri olmuştur. Padişahın belli başlı en büyük eseri Beyazıt Camii, hamamı, medresesi, kütüphanesi ve imaretidir.
İçinde bulunduğumuz 2023 yılı Mayıs’ının İstanbul’un fethinin 570. yıldönümü olduğunu Yeni Şafak’ta yayımlanan iki yazımla değerli okuyucularıma hatırlatmıştım. Ayrıca Fatih’in türbesinin 25 yıl kapalı tutulduktan sonra 1950’de nasıl hürriyetine kavuştuğunu konu alan uzunca bir makaleyi de -resimlerle takviye etmek sûretiyle- Derin Tarih’te neşretmiştim. Bu yazımda da yine Hazreti Fatih’ten ve türbesiyle ilgili ibret verici tablolardan söz etmek istiyorum.
Geçen salı günü sık sık gittiğim Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Külliyesi’ne bir kere daha uğradım ve İstanbul Fetih Cemiyeti’nin değerli mensuplarıyla sohbet etme imkânını buldum. Fırsattan istifade, içinde bulunduğumuz mayıs ayının 570. fetih yıldönümü olduğunu hatırlattım ve ne gibi hazırlıklar yapıldığını sordum. Sohbet esnasında bir ara türbeden de söz edilince Mimar Aydın Yüksel Bey, merhum Ekrem Hakkı Ayverdi’den bir nakilde bulundu. Meşhur ve mağfur mimarımızın, Fatih’in türbesinin açılıp naaşına ulaşıldığını kabul etmediğini, böyle bir şeyin Hazreti Fatih’e karşı saygısızlık ve hürmetsizlik olacağını söylediğini nakletti. Doğrudur. Ekrem Hakkı Bey’in ne büyük bir dini hassâsiyete ve tarih şuuruna sahip olduğunu, kendisini tanıyan herkes bilir.
Ama şurası da bir gerçektir ki, bazı zaruretler, böyle büyük insanların mezarlarının açılmasını, nakl-i kubur yapılmasını ve daha başka sebepler dolayısıyla bu yola gidilmesini zorunlu hale getiriyor. Bunu ben de az çok bildiğim için, Sultan İkinci Abdülhamid Han zamanında görülen bir rüyâ üzerine türbenin padişah emriyle açıldığını, naaşının sandukanın altında değil de, caminin mihrabının altında bulunduğunu ve daha bir takım ayrıntıları -biraz da yanlış yapma korkusu duyarak- anlatmaya çalıştım. Konuyla ilgili bilgilerin, Reşat Ekrem Koçu’nun “Osmanlı Padişahları” isimli kitabında ve “Fatih” adındaki eserinde bulunduğunu da ayrıca ilâve ettim.
Tevafuk bu ya… Ertesi gün, eski bir derginin sayfalarını çevirirken, Reşat Ekrem Koçu’nun aynı konuyu işleyen bir yazısıyla karşılaştım. Resimli Tarih Mecmuası’nın Mart 1950 tarihli sayısında “Gayet Mühim Bir Sırrı İfşa Ediyoruz” başlığıyla yayımlanan ilgi çekici bu makaleyi -öyleyse- ben de sizinle paylaşayım.
İstanbul Ansiklopedisi ve daha birçok tarihi eserin müellifi olan Koçu şöyle diyor:
“Herkesin büyük şair bildiği Yahya Kemal’i, ben ayrıca, Türkiye tarihi üzerinde hurda teferruata kadar varan derin bilgisiyle de tanırım. Hayli zaman oluyor, bir gün kendileriyle -nâçiz şahsıma sevgisiyle övünürüm- baş başa sohbet ederken mevzû Fatih Sultan Mehmet’ten açıldı. Üstad, çok zaman evvel dinlediği bir fıkranın tarafımdan tahkik ve tetkikini istedi. O zamandan beri buna imkân elvermedi. İstanbul’un beş yüzüncü fetih yılı yaklaşırken Resimli Tarih Mecmuası’nın aziz okuyucularına bu fevkalâde şâyân-ı dikkat fıkrayı nakledeyim, dedim.
İkinci Abdülhamid devrinde bir yıl, Fatih civarından geçen ana suyolları patlamış, semtin geniş bir kısmında evlerin bodrumlarını su basmış. Semt halkından birkaç kişi de, rüyâlarında büyük şehrin fâtihini görmüşler. Sultan Mehmed, ‘Boğuluyorum, beni kurtarın!’ demiş. Rüyâlar kahvehane sohbetlerine düşmüş. Hafiyeler de saraya jurnal vermişler. Padişahın vehmi ve telâşı malûm. Büyük ceddinin kabrini gizlice açtırmaya karar vermiş. Bu işi de mahrem olarak Fatih İtfâiye Kumandanı Mehmet Paşa’ya havâle etmiş. Mehmet Paşa, gördüklerini hiçbir yerde söylemeyeceklerine yemin ettirdiği ve yeminlerine güvendiği kimselerle işe başlamış. Türbede sanduka kaldırılmış, kabir kazılmış. Fakat üç metreden fazla derinliğe inildiği halde Fatih Sultan Mehmed’e ait hiçbir iz bulunamamış. Nihayet karşılarına bir demir kapak çıkmış. Kapak kaldırılınca bir taş merdiven görmüşler.
Aşağı inmişler. Gayet büyük bir mahzenin ortasında büyük bir mermer, mermerin üstünde de Fatih’in tabutu duruyormuş. Tabut açılmış, cihangir hükümdarın mumyalanmış cesedini görmüşler. Yüz tarâvetini (tazeliğini) olduğu gibi muhafaza ediyormuş. Mehmet Paşa, keyfiyeti Abdülhamid’e arz etmiş. O da, her ne sebepten ise, mahzenin, yolun ve kabrin derhal kapatılmasını ve gördüklerinden kimseye bir şey söylenmemesini tekrar tekrar emir ve tembih etmiş. Fakat Mehmet Paşa, bu tarihi sırrı muhâfaza edememiş. Yakın dostu Damat Şerif Paşa’ya nakletmiş. O da Yahya Kemal’e söylemiş.
En azdan üç kuşak İstanbullu ihtiyarlar arasında şöyle bir rivayet dolaşır:
Fatih Sultan Mehmet, türbesinde, sandukasının altında değil, camisinin mihrabı altında yatarmış. İmamlar okudukları sûrelerde kaza eseri yanılırlarsa, yer altından bir ses gelir, hatayı düzeltirmiş…
Hoş ve şirin bir halk menkıbesi!..
Fatih Camii, Bizans mimarisinin büyük eserlerinden Havariyun Kilisesi’nin yerine yapılmıştı. Bu kilisenin altında da birçok dehlizlerin, yer altı yollarının ve mahzenlerin bulunacağı muhakkaktır. Mehmet Paşa rivayeti ile bu halk menkıbesini birbirine bağlarsak, mezkûr mahzenin, cami mihrabının altına rastlayabilmesi mümkündür.”
Bilindiği üzere, Fatih’in en önemli icraatlarından biri de, hocası Akşemseddin hazretlerinin himmetiyle, Eyüp Sultan hazretlerinin kabr-i şerîfini keşfettirmiş olmasıdır. Padişah, bu muazzam keşiften hemen sonra büyük sahâbinin kabrinin üzerine bir türbe, yanı başına da bir cami inşa ettiriyor. Böylece İstanbul’un en rûhânî ve uhrevî semtinin temeli atılmış oluyor. Birçok yazımda da belirttiğim üzere, şehrimizde Eyüp Sultan hazretlerinden sonra en çok Fatih’in türbesi ilgi görüyor. Bu mübarek türbe 1950’li yıllarda da -güya Fatih’in zehirlenip zehirlenmediğini öğrenmek için- açılmak istendi ama halkın tepkisi buna engel oldu. Bu bahsi başka bir yazıya bırakarak, İstanbul’un tapu senetlerinden biri olan bu Fatih Türbesi’nin yeniden açılışı sırasında ortaya çıkan ibret tablolarından birini daha nakletmek istiyorum.
Merhum Altan Deliorman, “Atsız’la Fatih’in Türbesinde” başlığıyla yayımladığı bir makalede bakınız neler söylüyor:
“Cağaloğlu’ndan gelen caddenin Divanyolu’na ulaştığı yerde, sol köşede eski bir kıraathane vardı, “Pehlivanlar Kahvesi” olarak tanınırdı. Duvarlarındaki eski ve namlı pehlivanların boy boy renkli resimleri asılıydı. Hemen her tabakadan insanların, fakat daha ziyade yaşlıların ve özellikle emeklilerin geldiği bu kahve, geniş ve yüksek tavanlıydı. Sonraki yıllarda yıkıldı ve arsasına bir iş hanı yapıldı.
Atsız’la burada buluşmak üzere sözleşmiştik. Bir yaz günüydü. 1952’nin Temmuz’u, belki de Ağustos’u. Ben, liseden sıra arkadaşım Erk’i de yanıma alarak gittim. Biraz sonra Hoca da geldi (Atsız’ın adı aramızda artık ‘hoca’ydı. Gıyabında nadiren Atsız Bey diye bahsettiğimiz de olurdu).
Düşünüyorum: Niçin buluşmuş olduğumuzu şimdi hatırlayamıyorum. Fakat ayrılacağımız sırada onun, her zamanki gibi Köprü istikametine değil, Aksaray tarafına doğru yöneldiğini gördük.
-Hocam nereye?
-Fatih’e gidiyorum. Bugün Fatih Sultan Mehmed Han’ın türbesinde çalışacağız.
Erk’le birbirimize bakıştık ve aynı anda, ikimiz birden:
-Bizi de götürmez misiniz? diye sorduk. Gelmemizde bir mahzur var mı?
Memnun olmuştu.
-Hayır, hiçbir mahzur yok, dedi, beraber gidelim.
Duraktan Edirnekapı-Bahçekapı tramvayına bindik. Biraz sonra Fatih’teydik.
Türbeye vardığımız zaman, orada bizi küçük bir grubun beklediğini gördük. Bunlar, Atsız’ın kardeşi Nejdet Sançar ve hanımı Reşide Sançar, Atsız’ın hanımı Bedriye Atsız ve o sırada galiba Diyarbakır’da lise öğretmeni olan Kırzıoğlu Fahrettin Bey’di. Biraz vakit geçince İsmail Hâmi Dânişmend de geldi.
İsmail Hâmi gelene kadar Atsız, Kırzıoğlu’na takıldı durdu. Kırzıoğlu, Kürtlerin menşei üzerinde çalışmalar yapıyordu. Kürt adıyla anılan topluluğun bir Türk boyu olduğunu ispat etmeye çalışıyordu. Onun ileri sürdüğü ilmî iddialara ve delillere Atsız başka delillerle cevap veriyor, sakin ve sağlam Kırzıoğlu’nu kızdırmak istiyordu. Fatih’in kapalı türbesi önünde yarım saat kadar bu ilmî tartışmayı dinledik.
İsmail Hâmi Dânişmend, o sıralarda Milliyet gazetesinde günlük yazılar yazıyordu. Ayrıca Fetih Cemiyeti’nin de başkanıydı. İstanbul’un fethinin 500. yıldönümü için hazırlıklar yapılıyordu. Bu yıldönümünün büyük törenlerle kutlanması için gayret gösteriyordu.
Cumhuriyetin ilânından sonra çıkarılan bir kanunla bütün türbeler kapatılmıştı. Bu arada Fatih Sultan Mehmed’in türbesi de kilitlenmniş, kendi hâline terk edilmişti. Dışardan bakıldığı zaman âdeta bir izbeye dönmüş, yer yer harap olmaya yüz tutmuş görünüyordu. Pencere parmaklıklarına birkaç bez parçası bağlanmıştı. Türbe kilitliydi, ziyaret yasaktı ama Müslüman İstanbul halkı, Fatih’i evliyadan sayıyor, onun ruhundan istimdatta bulunuyor, bu yüzden türbenin pencereleri önünde dua ediyor, hatta adaklar adıyordu.
Türbedar, türbe kapısını açmaya bir türlü yanaşmıyordu. Nihayet İsmail Hâmi, otoriter ve tehditkâr bir tavır takındı. Fetih Cemiyeti, gereken izni almıştı, türbeye girilecekti. Türbedarın gözü o kadar korkutulmuştu ki, türbeden içeri bir canlının adım atmasını affolunmaz bir suç gibi görüyordu.
En sonra karşısındaki adamın doğru söylediğine kanaat getirmiş, biraz da hatırı sayılır bir kimse olduğunu anlamış olacak ki, eski, kocaman bir anahtar getirdi, kapıyı açtı.
Hep birlikte içeri girdik. Önce burnumuza bir küf ve pas kokusu çarptı. Loşluğa ve bu tuhaf kokuya bir süre sonra alıştık. Anlaşılan, İsmail Hâmi ile Atsız önceden konuşmuş, gerekli tertibi almışlardı. Bedriye Atsız’ın yanında elektrik süpürgesinden bez parçalarına, küçük süpürgelerden parlatıcı maddelere kadar gerekli her şey vardı.
-Şimdi burasını temizleyeceğiz.
Kolları sıvadık. Kimimiz süpürme, kimimiz toz alma, kimimiz parlatma, cilâlama işlerini üzerimize aldık. Yılların tozu, pası birikmişti. Sildikçe çıkıyor, bir türlü temizlenmek bilmiyordu.
Hey koca Fatih! 21 yaşında İstanbul’u fetheden, ulaşılması güç Konstantıniyye Kızılelması’na erişen yüce dâhi! Büyük Sultan! Bu ne nankörlük! Biz evlâtların mı, senin türbeni bu hâllere getirmişiz? Sana olan şükran borcumuzu, türbeni zamanın tahribatına terk ederek, âdeta senden intikam alır gibi mi ödemeye kalkışmışız? Bizi bu hâle nasıl getirmişler? Hangi bilinmez eller bizi sana yabancı, hatta düşman kılmış?
Eski bir dolabı temizlemeye çalışırken bunları düşünüyor, garip ve acı kaderimize lânetler savurarak gözyaşlarımı içime akıtmaya çalışıyordum.
O gün, diyebilirim ki, Fatih’in ağır bir havayla dolu türbesinde, yüz kitap okusam alamayacağım ibreti aldım.
Atsız’ın belki bilerek, belki farkında bile olmadan verdiği derslerin en değerlisi, orada geçirdiğim beş-altı saatlik zamana sığmıştır.
Sandukanın örtüsü yırtılmış, kirlenmiş, solmuştu. Sanduka çevresindeki parmaklıklar eskimiş, dökülmüş, paslanmıştı. Örtünün ölçüleri alındı, civardan bir usta getirildi, parmaklığın tamiri için anlaşmaya varıldı. Atsız’ı alış-veriş ederken hiç görmemiştim. İlâç ve kitap alımlarının dışında, bir daha da görmeyecektim. Ama ne yaman bir pazarlıkçı olduğunu orada anladım. Birkaç lira eksiğine yaptırabilmek için, usta ile dakikalarca pazarlık etti, dil döktü. İnsaflı ve vicdanlı bir adammış. Bu sözlere mi kandı, yoksa Fatih’in türbesindeki harâbîye mi içi yandı, bilemiyorum; sonunda âzamî indirimi yaptı.
O yaz akşamının alacakaranlığı perde perde inerken, türbeden çıktık. Fatih’e kadar yürüdük. Orada ayrıldık.
Atsız’ın o günkü ıstırabını unutmak kabil değil. Türbenin acıklı görünüşü, terk edilmiş hâli onun gönlündeki yarayı büsbütün kanatmış olmalı, diye düşünürüm.”
.Hiç şüpheniz olmasın ki, hakkında en fazla yayın yapılan, kitap yazılan, araştırmaya ve incelemeye tâbi tutulan hükümdarlardan biri de Fatih Sultan Mehmed Han’dır. Fatih’in hayatını ve akıllara durgunluk veren fetih harekâtını konu alan neşriyatın arasında İstanbul’un fethinin beş yüzüncü yıl dönümü dolayısıyla kaleme alınan eserler de büyük bir yekûn tutuyor. İşte onlardan biri olan küçük bir risale de bu kardeşinizin kütüphanesinde bulunuyor.
Eser, 1953 yılında Hakkı Tarık Us tarafından yayımlandı. Bilindiği üzere bu ünlü gazetecimiz aynı zamanda tam bir kitap kurdu idi. Ömür boyu topladığı birbirinden değerli kitaplarla Hakkı Tarık Us Kütüphanesi’ni kurdu. Sahaflar Çarşısı’nın bitişiğindeki tarihi Sıbyan Mektebi, yıllarca kitap ve süreli yayınlar hazinesi olarak, kültür dünyamıza büyük hizmette bulundu. Şimdilerde ise aynı kültür varlığı Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nde muhâfaza ediliyor. Hakkı Tarık Us merhum Merkez Efendi Mezarlığı’ndaki aile kabristanında istirahat ediyor.
Hakkı Tarık Us, kitabının ikinci sayfasına düştüğü notta şöyle diyor:
“Bizanslılara, ‘Benim gücümün yettiği yere, sizin hayâliniz bile ulaşamaz’ diyen büyük Fatih’in gücüne değil, hayâline bile hasret yaşadığımız bu beş yüzüncü fetih yıldönümünün coşturduğu hayranlık duygularıyla bu eser hazırlandı. Onun mâneviyatının eşiğine sunuyoruz.”
“Kimsenin görmediği bir tarih kitabı” başlığını taşıyan ilk yazıda İstanbul’un nasıl devlet merkezi yani pâyitaht haline getirildiği anlatılıyor. Bu, 350 sayfalık manzum bir eserdir, fakat ne yazık ki, 274 sayfa tutan baş tarafı mevcut değildir. 75 parçalık son kısmını da meşhur kitapçımız Raif Yelkenci bulup ortaya çıkarmıştır. Türk-İslâm eserlerini korumaktaki titizliğiyle, sattığı eserlerin muhtevasına olan vukûfiyetiyle de tanınan bu kitabiyat bilginimiz böylece takdire şâyân bir kültür hizmetinde bulunmuştur. İstanbullular, Fatih’e yalnız İstanbul’u fetheden hükümdar gözüyle bakmamalılar. İstanbul’a tarihi merkez olmanın bütün değerlerini kazandıran, şehri imar ve ihya eden bir büyük kurucu olarak da minnet ve şükran duymalıdırlar.
Eserde, “Fatih kendi fethettiği şehri nasıl vasfediyordu?” başlığı altında yer alan yazıda ise Mekke’ye ve Mısır’a gönderilen mektuplardan söz ediliyor.
Fatih Sultan Mehmed İstanbul’un fethinden hemen sonra, Mekke-i Mükerreme’nin seyyidi (şerîfi) Ahseniyyü’l- Celâniyyü’l- Hasenî’ye ve Mısır’ın azizi İnal Şah’a birer Nâme-i Hümâyun yollayarak fetih olayını onlara bildirdi.
Feridûn Bey Münşeatı’ndaki metinlere göre bu yeni nâmeden ikincisi Fatih’in hocası Molla Gürânî’nin kaleminden çıkmadır. Arapça yazılan her iki mektupta fetihten maksadın ne olduğuna, fetih esnasında karşılaşılan zorlukların nasıl üstesinden gelindiğine temas ediliyor. Ayrıca şehri tanıtan cümlelere de yer veriliyor. Yine mektupta İstanbul’un yedi tepesinden söz ediliyor. Bu yedi tepenin Allah’ın irâdesiyle İslâm hilafetinin merkezi olmak üzere hazırlandığı dile getiriliyor. Bu kayda göre, demek daha İstanbul’un alındığı gün, onu İslâm hilafetine merkez yapmayı düşünmüş olan da Fatih’tir. Torunu Sultan Selim’in hemen üç çeyrek asır sonra elde edeceği bir mazhariyeti Fatih kendisine sanki vasiyet bırakmış gibidir.
Arapça kaleme alınan mektup Allah’a hamdü senâdan ve muhâtabına duadan sonra şöyle devam ediyor:
“Allah’ın bu yıl bize müyesser kıldığı fütuhatı müjdelemek için size bu nâme-i hümâyunu gönderiyoruz. Bu bir fetihdir ki, benzerini ne bir göz görmüş, ne de bir kulak işitmiştir. Fethedilen şehir, iki denizin kavuştuğu yerde Kostantıniye adıyla meşhurdur ki, karşısında Galata denilen bir başka belde, güneydoğusunda da Üsküdar demekle bilinen başka bölge vardır.
Birinci belde (Kostantıniye), o meşhur tepeleriyle yedi başlı bir ejderhaya benzer. Bu yüksek ve müstahkem tepeler göklere baş kaldırmıştır. Sanki onlar Allah’ın emri ile İslâm’ın halifeliğine merkez olmaya hazırlanmışlardır. Allah’ın takdiri ile elde ettiğimiz bu beldeye hiç şüphesiz ki, ‘Beldelerin Padişahı’ adını vermek gerekir. Öteki iki belde ise Kostantıniye’nin sağ ve sol yanlarında sanki o padişahın daima iki tarafında bulunan ulaklarıdır.
Biz fetih arzumuzu gösterdiğimiz, azmimize kuvvet vererek maksada yöneldiğimiz zaman Kostantıniye’nin içine de, dışına da sığınan bir düşmanla karşılaştık. Onlar şeriatın kabul ettiği vergiyi vermek teklifimize yanaşmadılar. Harbe giriştik. Aramızda iki aya yakın bir zaman muharebe ile geçti. Fakat onlar dayanamadılar, âciz düştüler. Harp meydanından kaçınmaktan utanmadılar. İslâm ise gerek karadan, gerek denizden cihat vazifesini hakkıyla yerine getirdi. Böylece surlara yaklaştılar. Allah’ı bir bilenlerden bir kalabalık delik deşik olan surların üzerine çıktılar. Cumâde’l-Ûlânın 23. günü tekbirlerle, tehlillerle bu uğurlu, bu aydınlık şehre girdiler. Herkesten evvel bu mel’unların başı olan Tekfur’un başını kestiler. Kalanlarını affettik. Onları yıllık bir mikdar belli cizyeye bağladık. Hutbelerde adımız okunmaya başladığı, paraların üzeri adımızla süslendiği şu sırada size yakınlarımızdan Hoca Hacı Mehmed Ezzeytûnî’yi gönderdik.
Bu Allah vergisi ve büyük müjdeye bütün âlimlerin, efendilerin ileri gelenleriyle bütün Mekke ve Medine ahâlisinin sevineceklerini umuyoruz.”
Bu satırları yazarken aklıma geldi. Yukarıda da anlatıldığı üzere, halkı Hıristiyan olan bir ülke yahut şehir Müslümanlar tarafından fethedildiği zaman İslâm memleketlerine işte böyle müjdeciler gönderiliyordu. Hatırlayınız. Fatih, Çandarlı Halil Paşa’ya, tahta ilk geçtiği günden itibaren bir mim koymuştu. Nitekim fetihten 40 gün sonra Yedikule’de boğularak öldürüldü. Meşhur tarihçilerimizden Mükrimin Halil Yınanç’ın bir yazısında okumuştum. Hem Yavuz’un, hem Kânûni Sultan Süleyman’ın şeyhülislâmlığını yapan büyük âlim İbn-i Kemal, bu hususta şöyle diyor:
-İstanbul’un fethedildiğini müjdelemek için her memlekete birer elçi gönderiliyordu. Bu arada öbür dünyaya da bir elçi göndermek gerekiyordu. Fatih, Çandarlı Halil Paşa’yı da cennete müjdeci yolladı!..
Yine bahsini ettiğimiz kitapçığa dönecek olursak, Akşemseddin hazretlerinin İstanbul’un fethinde gösterdiği olağanüstü haller de bu sayfalarda anlatılıyor. Ayrıca Fatih’in genç yaşta nasıl vefat ettiğine de yer veriliyor. Şair-i Âzam Abdülhak Hamid’in bir edebiyat şaheseri olan “Merkad-ı Fatih’i Ziyâret” başlıklı şiiri de keza aynı sayfaları süslüyor. Türbeyi de ziynetlendiren bu şiiri acaba ziyaretçilerden kaç kişi fark ediyor? Cevab-ı sükût!..
Büyük hükümdarın türbe resminin altında da şu şiir görülüyor:
“Tükenmez çağları sarıp her yönden
Adın sonsuzluğa hâle olmuşken
Nasıl alır seni bir küçük türbe?
Fecirler dolu gök, türbene kubbe!
Türbenin ezeli kandilleri var:
Her gece renklerle yanan yıldızlar
Işıklar yağdırır yedi tepeye
Güzel Tanrımızdan armağan diye…”
Ebü’l-Feth ve’l- Megâzî Fatih Sultan Mehmed Han hazret
.Bugünlerde Abdülhak Adnan Adıvar’ın “Bilgi Cumhuriyeti Haberleri” isimli kitabını bir kere daha okuyorum. 1945 yılında, “Tasvir Neşriyatı” tarafından yayımlanan bu eserde hayli ilgi çekici ve bilgi verici makale bulunuyor. Bunlardan biri de “Hocam ve Ben” başlığını taşıyor. Müellifimiz, bu yazısında hem hocasından, hem Ayasofya’dan bahsediyor.
Adnan Adıvar, -kendisinin anlattığına göre – bir bayram akşamı Sultanahmet meydanında dolaşıyor. Meydana ismini veren muhteşem caminin ihtişamına hayran oluyor. Nasıl olmasın ki, “caminin minareleri, ay aydınlığı ile giyinmiş, boyunlarına üç sıra gerdanlık takmış, altı nârin gelin gibi göklere yükseliyorlardı.”
Onların arasında Ayasofya’nın müze olması hasebiyle minareleri, böyle bir bayram akşamında, öksüz çocuklar gibi melûl mahzun duruyorlardı. Yayvan kubbesine gelince, o da dinlendirilmiş, şamdanların ortasında biraz somurtkan, fakat olanca azametiyle oturuyordu. Bu manzara yazarımıza aziz hocasını, Peyami Safa’nın babası İsmail Safa’yı hatırlatıyor ve ona şu cümleyi kurduruyor: “Ayasofya’nın önünden bin defa geçtiğim, tarih sahnesinde, ortaçağı kapatıp yeniçağı açan muazzam bir altın anahtar gibi duran yaldızlı alemiyle bu kubbeyi bin kere seyrettiğim halde, ancak bu defa şair İsmail Safa’yı, hatırlattı. Evet bilirim ki, rûhî ve hayatî sebepler, fizikî sebepler gibi daima, her defa aynı neticeyi vermezler.”
Yine yazarımızın ifadesine göre, İsmail Safa, şimdiki adı Vefâ Lisesi olan Dersaâdet İdadisi’nden edebiyat hocasıdır. O zamanlar Ramazan günleri mektep öğleden sonra açılmakta ve dersler mahmur bir eda içinde geçmektedir. Dolayısıyla hocalar da, talebeler de -oruçlu olsunlar, olmasınlar- bir oruç keyfi hüküm sürmektedir. İşte böyle bir Ramazan günü İsmail Safa, talebelerine bir Ayasofya şiiri yazdırıyor. İlk beyti, “Bir kubbe ki, vicdân-ı muvahhid gibi muhkem” mısraıyla başlayan bu şiir gerçekten de bir edebiyat hârikasıdır. Çünkü Ayasofya’nın kubbesinin ne kadar sağlam olduğunu, onu Müslüman vicdânına benzetmek sûretiyle dile getiriyor.
Adnan Adıvar’ın hocasından ve Ayasofya’dan söz ettiği bu yazı bana babası, bizim de üstadımız Peyami Safa’nın yine Ayasofya ile ilgili şâhâne bir makalesini hatırlattı. Konunun eksik kalmaması ve Peyami Safa’nın nasıl bir kaynaktan beslendiğini daha iyi göstermesi için onu da aşağıya naklediyorum:
“Ezanın çana karşı en büyük zaferi, beş yüz sene evvel, kiliseden cami haline getirilen Ayasofya minarelerinden ‘Hayye ‘alel-felâh’ sesleri yükseldiği zaman ilâhi ifadesine kavuştu. Bu sesler devam ettiği müddetçe Hıristiyanlık âleminde İstanbul’u yeniden ele geçirmek hayâli ancak delilerin rüyâsına girebilirdi. Çanakkale harpleri bu şehri fethetme teşebbüslerinin akıl dışı mâceralar olduğunu gösterdi.
Fakat Ayasofya minarelerinden ezan sesleri kesilince ortaçağ artığı ihtiraslar kabarmaya başladı. Bu defa İstanbul’a Çanakkale Boğazı’ndan değil, Türk’ün tarih şuuruna çaktırmadan, iğfalin lastik pabuçlarıyla sessizce ve hırsızca girmek hayâlleri doğdu. Başta UNESCO, milletlerarası kültür teşekkülleri vasıtasıyla Ayasofya semtinde bir ‘Citê Historique- Tarih Köşesi’ vücuda getirmek teşebbüslerine girişildi. UNESCO Paris merkezinin bir zamanlar İdare Heyeti’nde bulunduğum milli komisyona kadar intikal eden gayretlerinde bizantinogların tesiri başta geliyordu. Komisyonda teklifi reddettirmeye muvaffak olduk. Fakat merkez ısrar ediyordu.
Bu teşebbüse muvazi (paralel) olarak bir de, Ayasofya ve civarını Vatikan gibi serbest ve müstakil bir bölge hâlinde ve Patrikhâne’ye bağlı bir rûhanî merkez şekline sokma gayretleri devam etmektedir. Bu gaye için İskenderiye Patriği’nin İstanbul’a geldiği, Yeşilköy Hava Meydanı’nda Rum metropolitleriyle konuştuğu malûmdur. Gazeteler bu metropolitlerin hava meydanına dini elbiseleriyle ve Türk kanunlarına aykırı olarak gittiklerini de yazmışlardı. Patrik, buradan Moskova’ya uçtu. Ve İstanbul’daki temasının neticelerini Moskoflara sundu. Sovyetlerin de desteklediği bu planın İstanbul’u gayr-ı askeri tertiplerle ele geçirmenin ilk merhalesi olduğu muhakkaktır.
Din mücadelelerinin sona erdiği bir dünyada yaşadığımıza inanmak gaflettir. Kıbrıs davasında da Ortodoksluğun oynadığı büyük rol göz önündedir. Ayasofya’nın müze haline getirilmesi, Hıristiyanlığın İstanbul üzerindeki emellerini bertaraf etmemiştir. Bilakis cesâretini artırmış, kışkırtmış ve azdırmıştır. Geçenlerde Atenagoras’ın Patrikhane’yi kendi muhafızlarıyla korumak için giriştiği teşebbüsler de aynı cür’etli plânın adımlarından biriydi.
Ayasofya’nın tekrar cami haline gelmesini isteyenlerin emellerini yobazca bir hayâl sanmak da gafletlerin gafletidir. Fatih yobaz değildi. Hıristiyanlığa verdiği imtiyazlar bunun delilidir. Fakat Ayasofya minarelerinden yükselecek ezan sesinin bu şehirde İslâm-Türk hakimiyetini ebedileştireceğini biliyordu. Beş asır sonra torunları arasında bunu unutanların bulunabileceğini tahmin edemezdi.
Babamla beraber tekrarlayayım:
“Giranhâb-ı gafletsin ey kavm
Uyan, belki bir devr-i mâkûs olur
Ezanken bu sesler uyan, korkarım
Vatan bir taningâh-ı nâkus olur
Bizi rûh-ı pâk-i Muhammed bile
Görür Arş-ı A’lâda me’yus olur
Uyan, artık ey halk, tâkey sükût!
Bu samtın sonu bank-i efsûs olur.”
İnsan, kitap karıştırmaya devam ettikçe yeni yeni şeyler öğreniyor, kenarda, köşede gizli kalmış bilgilere ulaşıyor. Ben de, Adnan Adıvar’ın yukarıda adı geçen eserine ikinci bir defa göz atmamış olsaydım Peyami Safa’nın babası İsmail Safa’nın Adnan Bey’in hocası olduğunu, bu içli şairimizin harika bir Ayasofya şiiri yazdığını öğrenmemiş olacaktım. Adnan Adıvar, kabrinde müsterih uyusun, çünkü Ayasofya’nın minareleri öksüz ve yetim olmaktan kurtuldu. Bu muhteşem mâbedin sağlam kubbesini Müslüman vicdanına benzeten İsmail Safa, mezarında sefâlansın, artık Ayasofya’nın kubbesini çınlatan Kur’ân sesleri buradan gök kubbeye yükseliyor. Peyami Safa’nın rûhâniyetine de müjdeler olsun, şimdilerde Ayasofya tekrar Müslüman oldu.
Ayasofya tarihinin yanı sıra bir de Ayasofya edebiyatı olduğunu ve bu mâbed hakkında yazılan şiirlerin edebiyat tarihimizi süslediğini bu vesileyle hatırlatmış olayım.
Bu bahse son vermeden önce belirtmek isterim ki, Sayın Cumhurbaşkanı’mızın iktidarda olduğu sürece yaptığı en büyük hizmetlerden biri de 86 yıllık bir fetret devrinden sonra Ayasofya’yı camiye çevirmiş olmasıdır. Maddi anlamdaki hizmetler elbetteki makbûldür ve muhakkak yapılmalıdır. Ama unutmayalım ki, sevabı kesintiye uğramayacak olan asıl icraat aziz Türk milletinin manevi dünyasına yapılan hizmettir. Kanaâtim o ki, “Türkiye Yüzyılı”nın ilham kaynağını Ayasofya’nın asli kimliğine kavuşmuş olması teşkil edecektir. Unutmayalım ki, Ayasofya Türk’ün “Kızıl Elma”sıdır. Buna bir şahit aramak gerekirse ünlü tarihçimiz İsmail Hâmi Dânişmend’e muracâat etmemiz gerekiyor.
Merhum Dânişmend, “Ayasofya Kızıl Elması” başlığıyla yayımladığı bir yazıda bu deyimin ne anlama geldiğini açıkladıktan sonra sözlerini şöyle tamamlıyor:
“Âdeta bir kânun gibi daima riâyet edilmiş muhteşem bir Türk an’anesi (geleneği) vardı: Herhangi bir kale yahut şehir fethedildiği zaman surun üstüne bayrak çekilirken mutlaka ezan okunur ve Türklüğün sembolüyle Müslümanlığın sesi ordunun zaferini birlikte ilan etmiş olurdu. En büyük kilisenin camiye tahvili (dönüştürülmesi) de işte ilk fetih gününün ilk işiydi. Eski Türk işte böylece ‘Kızıl Elma’sına kavuşmuş sayılır ve ilk Cuma namazı işte o Kızıl Elma Camii’nde yani hem İslâmiyet’in, hem Türklüğün hâkimiyet timsali olan büyük camide kılınırdı. Bu gibi camilere umumiyetle ‘Fethiyye’ yahut ‘Kilise Camii’ denilir ve bazen de Ayasofya’da olduğu gibi, eski adı bir zafer alâmeti olarak bırakılırdı. İşte bütün bunlardan anlaşılacağı gibi, kiliseden çevrilmiş büyük cami demek, Türk ordusunun tarihi, milli ve dini bir zafer anıtı ve aynı zamanda Kızıl Elma’nın en büyük sembolü demektir. Bu vaziyete göre Ayasofya Camii yalnız bir İslâm mâbedi değil, aynı zamanda Türk fethinin en büyük milli ve tarihi âbidesidir.
Netice itibariyle İstanbul’un 29 Mayıs 1453 Salı gününe rastlayan fethinden 24 Kasım 1934 tarihinde Bakanlar Kurulu kararı ile müzeye çevrilinceye kadar Milâdi Takvim’in ıslâhından doğan on günlük fark da hesap edilmek şartıyla 481 yıl, 5 ay, 16 gün cami vaziyetiyle Kızıl – Elma sıfatını muhafaza etmiş olan Ayasofya’nın bu son devri, şehrin Türk hâkimiyeti timsalinden mahrumiyet devri demektir.”
Şükürler olsun, mahrûmiyet devri bitti. Müjdeler olsun, hâkimiyet devri başlıyor. “Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi”nin yazarı merhum müverrihimiz Prof. Osman Tûran’ın da ruhu şâd olsun.
.
Âdetimdir. Sahaflar Çarşısı’na yahut eski kitapçılara ne zaman gitsem eski kitapların yanı sıra dergileri de gözden geçiririm. Yaprakları sararmış, kapakları kararmış, orası burası yırtılmış bu türlü dergilerin sayfalarını çevirmekten büyük bir zevk duyarım. Hele ilgimi çeken bir iki yazıya rastlarsam bu zevk ikiye katlanır. Bazen bir yazının hatırı için bile koca bir dergiyi alırım.
Kütüphanem böyle evrâk-ı perişanla dolup taşıyor. Bir akşam onlardan bir tomarı karıştırırken “Petek” isimli bir dergiyle karşılaştım. Orada Prof. Dr. Süheyl Ünver’in “Fatih ve Adalet” başlıklı yazısını görünce merakla ve ilgiyle okudum ve beğendim. Mademki İstanbul’un fethinin 570. yıldönümünde bulunuyoruz, öyleyse ben de bu mânevi ziyafeti sizinle paylaşayım.
Ord. Prof. Dr. Ahmed Süheyl Ünver, Hazreti Fatih’i ve onun adaletini şöyle anlatıyor:
Üstad Yahya Kemal diyor ki: Türkler yalnız mekânı değil, zamanı da fethetmesini bilen bir millettir. Nitekim Rumeli’yi alıyorlar, biz burada yedi asır oturacağız diyorlar ve oturuyorlar. Mısır’da dört yüz sene kalacağız diyorlar ve kalıyorlar. Macaristan’da yüz elli sene kalmayı yeterli görüyorlar ve o kadar kalıyorlar. Halbuki zamanı fethedemeyenler, gittikleri yerde pâyidâr olamıyorlar. İskender’in cihangirliği ancak yaşadığı sürece devam etti, sonra yıkıldı.
O halde bunun sebebi nedir? Sebebi şudur. Türkler gittikleri yere kendi medeniyetlerinin ve kültürlerinin en başında adaleti götürüyorlardı. Bunun sırrı âdil olabilmektir. Adaletimiz pâyidâr olduğu müddetçe bu böyle devam etmiştir.
Bir Rum müellifi diyor ki: Birinci Murad Hüdâvendigâr. Edirne’yi kuşattığında mevsim yazdır ve üzümler de olmuştur. Şehirden ve civardaki bağlardan herkes Türkler geldi diye korkup kaçmıştır. Fakat Edirne’yi almışız. Herkese emniyet gelmiş ve halk da geri dönmüştür. Tabii ki bağları olanlar da bağlarına koşmuştur. Bakmışlar ki, kütüklerde üzüm kalmamış. Türkler hepsini koparıp yemişler. Lâkin ne görsünler? Her kütüğün dibinde paraları duruyor. Elbette bizden emin olarak sahipleri gelince paralarını alsınlar, hakları kalmasın, demişler. Bu ne yüksek bir adalet duygusudur? Esasen bir memlekette adaletin baş şartı, herkesin birbirine karşı âdil olmasıdır.
Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’u fethedince yine aynı adalet en öne geçiyor. Her şeyden önce İstanbul’a o yerleşiyor. İnsan hakları koruma altına alınıyor. Bunun en büyük misali, Hıristiyan reâyâya dini muhtariyet (özerklik) verilmesidir. Batılılar, o devire ve en büyük şahsiyetlerine hücum ederlerken bunu düşünsünler. Medeni dünyada ve bu yirminci asırda ne haksızlıklar yapıldığını hep görüyoruz. Günümüzde, milletlerarası münasebetlerde adaletin uygulanmaması, bugünkü vaziyetin ne kadar sakat ve devamsız olacağının bir ifadesidir. Hâlbuki on beşinci asırda bizde böyle değildi. O devrin adaletine bir misal verelim ve bunu halkın ağzından dinleyelim.
Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’u aldıktan sonra bir gün şehirde dolaşırken mahzen gibi bir yerden inilti sesleri duyuyor. Adamları oraya gidince perişan vaziyette iki papaz ile karşılaşıyorlar. Niçin hapsedildiklerini soruyorlar. Papazlar, biz İmparator Konstantin’e müracaat ederek, memleketin gerilemesine ve bu hale düşmemize sebep hep adaletsizliktir. Adaleti tesis et, dedik. O da kızdı ve bizi hapsetti. Bizimkiler papazlara, artık buradan çıkın dediklerinde, biz yerimizden memnunuz. Adalet olmayan yerde artık bizim işimiz yok, bizi rahat bırakın, diye cevap verdiler.
Durum Fatih’e bildiriliyor. Padişah, onları huzuruma getirin emrini veriyor. Papazları temizleyip yanına getiriyorlar. Fatih, önce bunların böyle doğru konuşmalarından memnun olduğunu söylüyor. Daha sonra memleketi dolaşmalarını ve adalete aykırı bir durumla karşılaşırlarsa, derhal bildirmelerini emrediyor.
İki papaz yola revan oluyor. Evvelâ Bursa’ya gidiyorlar. Ne yapalım diye düşünürken, mahkemeye gidip dâvâ dinleyelim diye karar veriyorlar. Şöyle bir dâvâ dinliyorlar. Bir dâvâcı diyor ki: Efendim, bu adam bana bir at sattı. Fakat solungandır, demedi. Sık sık hastalanıyordu. Durum böyle olunca alış-verişi bozmanız için size koştum. Fakat siz makamınızda yoktunuz. Döndüm, baktım ki at ölmüş. Ben şimdi hakkımı arıyorum.
Hâkim şöyle hüküm veriyor:
-Ben yerimde olsaydım bu alış-verişi bozacaktım. Fakat yerimde bulunmamam dolayısıyla adaleti hemen yerine getirme imkânı olmadı. At da öldü. Dolayısıyla suçlu olan benim. Atın bedelini ben ödeyeceğim.
Hâkim, kaç para ise verir ve dâvâyı halleder. İki papaz bir süre birbirine baktıktan sonra oradan ayrılır. Şimdi ne yapalım, dedikten hemen sonra İznik’e gitmeye karar verirler.
İznik’te bir adam, kendisine bir tarla satan şahsı, şöyle bir sebepten dolayı dâvâ etmektedir. Der ki:
-Efendim, ben bu adamdan bir tarla satın aldım. Ekin için sürerken bir yerinde bir define çıktı. Götürdüm verdim. Almadı. Bu, benim hakkım değil, dedi. O da ben tarlanın sadece üstünü değil, altını da sattım, define senindir dedi. Ben de senden tarla aldım, fakat altından çıkan defineyi alamam, o senin hakkındır, dedim ama bir türlü kabul etmedi. Ben de aramızda geçen anlaşmazlığı çözüme kavuşturmak için size geldim, deyince hâkim hayretler içinde kalır ve şöyle karar verir:
-Öyleyse aranızda yarı yarıya taksim edin. Tarlayı alan adam bu hükümden memnun olmamıştır. Zira tarlayı satan şahsın bunu tamamen almamasından muzdariptir. Ama şeriatın hükmü de böyledir der ve karara boyun eğer.
Papazlar yine birbirlerine şaşkın şaşkın bakarlar. Nereye gitsek adalet böyle tecelli ediyor. Yeter, daha ne diye dolaşalım. Hemen gidip yeni padişahımıza haber verelim deyip İstanbul’a varırlar. Huzûra çıkıp gördüklerini teker teker anlatırlar. Nereye gittiysek hep adaletle karşılaştık. Eğer memlekette adalet devamlı böyle uygulanırsa daima ilerlersiniz, derler.
İşte efendim, merhum Süheyl Ünver Hoca, bu yazıyı 29.5.1953 tarihli Yeni Sabah gazetesinde yayımlıyor, Haziran 1957 tarihli Aylık Meslek ve Sanat Dergisi olan “Petek” de iktibas ediyor. Hoşunuza gideceğini tahmin ettiğim için ben de siz değerli okuyucularımla paylaşmak istedim.
“Hakk’ın olur adâleti her yerde münceli
Âhir bulur fenâlık edenler cezâsını”
Nasûhî
.
Mübarek Ramazan ayını, başta mukaddes kitabımız Kur’ân-ı Kerîm olmak üzere, birkaç kitap okuyarak değerlendirmeye çalıştım. Bu arada iki eseri de ikinci defa gözden geçirme fırsatını buldum. İsimlerini de vereyim: Birincisi merhûm Ergun Göze ağabeyimizin kaleminden çıkan “Gözümle ve Gönlümle Tanıdıklarım”, ikincisi de ünlü mimarlarımızdan Sedat Çetintaş’ın makalelerinden oluşan ve “Türk Tarih Kurumu” tarafından yayımlanan “İstanbul ve Mimari Yazıları”
Önce birincisinden başlayayım. Ergun Göze, bana da imzaladığı adı geçen kitabında merhûme Sâmiha Ayverdi Hanım’la nasıl tanıştığını anlatırken merhum babasının kalem ve kelâm ehli bu hanıma, “derviş kadın” dediğini naklediyor. Daha sonraki paragrafta ise şunları söylüyor:
“1953 senesi ise, fethin beş yüzüncü yıl dönümü idi. Bütün memleketi bir heyecan sarmıştı. Amma devlet bu heyecana iştirak etmiyordu. Biz milliyetçi gençler devletin Yunan dostluğu masalına, fetih hadisesini kurban edişine içerliyorduk. O zamanki ilericilere göre de fetih hadisesi o kadar büyütülmemeli idi.
Yalnız İstanbul’da bir grup fethi kutlamak için gerçekten akademik bir çalışma ve büyük gayret gösteriyorlardı. Bu grubun başında Sâmiha Ayverdi bulunuyordu. Sâmiha Ayverdi, o şiir dolu İstanbul Geceleri’ni o günlerde yazmıştı. Rahmetli Ekrem Hakkı Ayverdi de ‘Fatih Devri Mimarisi’ni kaleme almıştı.”
İkinci kitaba gelince, Yüksek Mimar Sedat Çetintaş’ın ilgiyle okunan makalelerini ihtiva eden bu eserde Fatih’e de, İstanbul’un fethine de hayli geniş yer veriliyor. En az on beş makale ile bu konu bütün ayrıntılarıyla işleniyor. Neticede fethin beş yüzüncü yılı kutlamalarının bir fiyasko olduğu anlaşılıyor. Nitekim Bugün gazetesinin okuyucularına hediye ettiği 29 Mayıs 1970 tarihli
“Fetih ve Ayasofya” ilâvesinde yer alan bir yazıda da bu konu şöyle dile getiriliyor:
“1953 yılının 29 Mayıs’ı Müslüman Türk milleti için beş yüz senede bir gelecek müstesna bir yıl dönümü idi. Büyük ceddimiz Cennetmekân ve Firdevs-i Âşiyan Fatih Sultan Mehmed Han hazretleri o tarihten beş yüz sene önce Bizans’ı almış ve ‘İslâmbol’ yapmıştı.
Düşününüz, aradan tam beş yüz sene geçmişti. Milletlerin tarihinde böyle beş yüz senelik yıl dönümleri ne kadar azdır. İşte o günlerde bütün Müslüman Türk milleti bu şanlı ve şerefli yıl dönümünü kutlamaya hazırlanıyor ve devletin buna gereken ehemmiyeti göstermesini bekliyordu. Heyhat ki, ümitler boşa çıkmıştı. Zamanın Reisicumhuru Celâl Bayar, kraldan daha kralcı bir devrim hastasıydı. Başvekil Adnan Menderes ise, inkılâplarla din hürriyeti karşısında, iki cami arasında kalan bir beynamaz gibi, ne yapacağını bilmez bir vaziyetteydi.
İşte 29 Mayıs 1953 günü. Fethin beş yüzüncü yıl dönümünde Türk tarihini utanca boğan ve milletin içini kan ağlatan garip bir hâl oldu. Tarihimizin bu en müstesna yıl dönümünü devrin Reisicumhuru ve Başvekili sabote ve boykot ettiler. Birer bahane uydurup, birer tarafa savuştular.
İstanbul’daki farmason valiye de emir verilmişti. ‘Törenleri geçiştiriver.’ Vali bu direktifi büyük bir sadakatle yerine getirdi. Tören, devlet tarafından suikasta uğradı. Birkaç mektepli çocuk, bir bando, sıradan bir iki nutuk ve sonra dağılındı.
Beş yüz yıllık bir zafer yıl dönümünü ihanetlerine kurban edenler, milletin iradesine ve hukuka aykırı olarak müze hâlinde tuttukları Ayasofya’nın etrafını görülmemiş ordu ve polis kuvvetleriyle sardırmışlardı.
Türk halkından korkuyorlardı. İçlerinde daima şu endişe vardı:
‘-Aman dikkatli olalım. Ayasofya’ya hücum eder, içeriye girer, minarelerde ezan okunur, içeride namaz kılınır…’ Evet, korkuyorlardı. Ayasofya’da okunacak ezandan, kılınacak namazdan korkuyorlardı.”
Görüldüğü üzere, Demokrat Parti’nin günahlarından biri, bu satırlarla işte böyle dile getiriliyor ve fetih kutlamalarının bir fiyaskodan ibaret olduğu basın yoluyla da teyit edilmiş oluyor. Bu arada şahsi kanaatimi de şöyle belirteyim. İktidara gelir gelmez ezanı Arapça’ya, yani aslına çeviren, “İmam-Hatip Okullarını açan, bu millet Müslümandır, Müslüman kalacaktır” diye nutuk atan Menderes, 1953’te, İstanbul’un fethinin beş yüzüncü yılı kutlamalarının şanına yakışır bir ihtişamla gerçekleşmesini de büyük ihtimalle arzu ederdi. Fakat karşısında iki engel vardı. Biri Celâl Bayar’dı, diğeri de Cumhuriyet Halk Partisi’nin korkunç ve çirkin muhalefeti… Menderes de insandı, o da tesir altında kalıyordu ve maalesef yanlış icraatlara da imza atıyordu. Bunlardan biri de Milliyetçiler Derneği’nin kapatılmasıydı. Allah taksiratını affetsin, mekânı cennet olsun.
Sadede gelecek olursak, İstanbul’un fethi, Osmanlı tarihinde vukû bulan muhteşem icraatların en büyüklerinden en önemlilerinden biridir. Hatta İslâm tarihinin de parlak ve göz kamaştırıcı tablolarından birini teşkil etmektedir. Konstantıniyye’nin Müslümanlar tarafından fethedileceğini Peygamber Efendimiz tebşir ettiğine ve bu müjde Fatih’in şahsında gerçekleştiğine göre, İstanbul mübeşşer, yani müjdelenmiş bir şehirdir. Mübeşşiri de Fahr-i Kâinat olması hasebiyle kutlu ve mutlu fetih -yukarıda da belirtildiği üzere- İslâm tarihinin de sayfalarını süslemektedir.
İstanbul’un fethinin beş yüzüncü yılı kutlamalarının nasıl olacağına dair -tâ kırklı yıllardan itibaren- gazetelerde birçok yazı neşredildi. Bunların bazıları daha sonra kitaplaştırıldı. Yüksek Mimar Sedat Çetintaş’ın İstanbul yazılarından oluşan kitap da bu konuda sağlam bir kaynak olarak karşımıza çıkıyor. Mesela bu eserin bir yerinde, Fatih’e heykel yapılması gündeme gelince, buna hiç gerek yok. İstanbul fatihinin heykelleri onun bu şehre kazandırdığı tarihi eserlerdir. Bu heykellerin en muhteşemlerinden biri de Rumeli Hisarı’dır, deniliyor.
Ayrıca, arkadaşımız Beşir Ayvazoğlu’nun, “Üsküdar” dergisinin 15. sayısında “Beş Yüzüncü Yıl Masalı” başlığıyla yayımladığı uzun makalede de fetih hazırlıkları, karşılaşılan zorluklar, hayâl kırıklıkları ve üzücü gelişmeler bütün ayrıntılarıyla dile getiriliyor. Tarihten ibret almak isteyen değerli okuyucularımıza bu makaleyi de okumalarını tavsiye ederiz.
Evet, fetih yıl dönümü sönük geçti ama o zamanki gazeteler ve dergiler -memnûniyetle belirtelim ki- görevlerini tam yaptılar. Başta Cumhuriyet olmak üzere bütün günlük gazeteler o gün fetih özel sayısı olarak yayımlandılar. Ahmed Emin Yalman’ın Vatan’ı bile bu kervana katıldı. Hürriyet gazetesi dahi aynı şekilde hareket edip hem fetih hadisini, hem de Nihat Sami Banarlı’nın şiirini birinci sayfasına, Fatih’in resminin hemen altına yerleştirdi. Kütüphanemde böyle birçok fetih sayısı bulunuyor, iyi ki sahaflarda her gördükçe almışım. Sadece gazeteler mi, birçok dergi de o tarihte fetih özel sayısı olarak yayımlandı. Onlarla da Hazreti Fatih’le ve İstanbul’un fethiyle ilgili birçok önemli yazı yayımlandı.
İşte, İstanbul’un fethinin 570. yıl dönümüne geldik. Önümüzdeki Mayıs’ın yirmi dokuzunda bütün günlük gazetelerimiz -29 Mayıs 1953’de olduğu gibi- keşke böyle fetih sayısı olarak yayımlansalar. Meselâ gazetemiz, Yeni Şafak buna öncülük etse, ne iyi olur. Hatta çok sayfalı, bol yazılı ve resimli bir özel sayı hazırlasa, okuyucuları ne kadar memnun eder.
Hem 14 Mayıs’ta, hem de 29 Mayıs’ta, fethin 570. yılında -inşallah- iki bayramı birden kutlama bahtiyarlığına ereriz.
.
Cağaloğlu Yokuşu’nu çıktıktan sonra Çemberlitaş’a doğru yürümek istiyorsanız ışıklardan sağa dönmeniz gerekiyor. Daha ilk adımda Sultan İkinci Mahmut Türbesi’yle karşılaşıyorsunuz. Bu türbede adı geçen padişahın yanı sıra Sultan Abdülaziz’le Ulu Hakan Abdülhamid Han da medfun bulunuyor. Türbenin yanı başındaki tarihi hazirede ise, âlimlerin, şairlerin yanı sıra Osmanlı devlet ricalinin kabirlerine de rastlıyoruz.
Boğaziçi’ndeki yalısıyla hatırlayabildiğimiz Said Halim Paşa burada yatıyor. Osmanlı’nın son döneminde Trabzon’da, Ankara’da, Sivas’ta, Diyarbakır’da, Adana’da valilik görevinde bulunan, ayrıca birtakım dini eserler kaleme almak suretiyle büyük bir İslam âlimi olduğunu da ispat eden Sırrı Paşa da, Said Halim Paşa’nın hemen yanı başındaki mezarında ebedi uykusunu uyuyor. Unutmadan söyleyeyim, son devrin büyük yazı ustası Hattat Hamid tarafından yazılan ve Said Halim Paşa’nın kabir taşını süsleyen Besmele-i Şerif bugün de ziyaretçilerin gözlerini ziynetlendiriyor.
Sadece Osmanlı devlet adamlarının mı, aynı dönemin ediplerinden ve şairlerinden bazılarının kabirleri de -keza- aynı hazirede yer alıyor. Ziya Gökalp ve Muallim Naci de İkinci Mahmud Haziresi’nde yatıyor. İtiraf edeyim ki, benim ilgimi daha çok Muallim Naci çekiyor. Ne zaman bu tarihi hazireye yolum düşse kabir taşındaki yazıyla beraber Fatiha’mı da okuyorum.
Bu satırları 130. ölüm yıl dönümü dolayısıyla kaleme alıyorum. Edebiyatımızın pırlanta isimlerinden Muallim Naci 12 Nisan 1893 tarihinde Ramazan ayının son günlerinden birinde vefat etti. 2023 yılının Nisanını ve tabii ki mübarek Ramazan ayının son haftasını yaşadığımıza göre içinde bulunduğumuz zaman dilimi merhumun seneidevriyesi oluyor. Bu vesileyle değerli edibimizi biraz daha yakından tanımaya çalışalım:
Muallim Naci, maalesef bugün unutuldu ama yaşadığı devirde büyük bir şöhret kazanmıştı. Dolayısıyla onu da meçhul meşhurlar kafilesine katabiliriz. O zamanlar İstanbul’un bütün aydınları onun peşine düşüyor yazılarını yayımladığı “Tercümân-ı Hakikat” matbaasına koşuyordu. Bu gazetenin sahibi olan meşhur Ahmet Mithat Efendi, Muallim Naci’den o kadar hoşlandı ki, yalnız gazetesinin edebiyat sayfasını ona tahsis etmekle yetinmedi, kızıyla da evlendirerek Naci’yi kendisine damat yaptı.
Naci, adı geçen gazeteden ayrıldıktan sonra Saadet gazetesinin yazı işleri müdürlüğüne getirildi. Bu arada Batı edebiyatından seçtiği bazı parçaları tercüme ederek yayımladı. Emil Zola’nın bir romanını çevirmeye başladı ama araya giren bazı engeller dolayısıyla bitiremedi. Mekteb-i Sultanî ve Mekteb-i Hukuk’ta muallimlik yaptı. Ertuğrul Gazi zamanındaki tarihi hadiseleri içine alan manzumenin Sultan Abdülhamid’e takdim edilmesi üzerine maaşı yükseltildi. Ayrıca “Osmanlı Vak’anüvisi” unvanını aldı. Çeşitli nişanlarla ve rütbelerle taltif edildi. Kabir taşındaki yazıda Osmanlı vak’anüvisi olduğu ayrıca belirtiliyor.
Bu göreve getirildiği günden beri bütün zamanını okuyarak ve yazarak geçiriyordu. Bazen kayınpederi Ahmet Mithat Efendi’nin Beykoz civarındaki Akbaba’da bulunan çiftliğine gidiyor, orada geçirdiği günlerden büyük bir zevk alıyordu. Bir ara çok sevdiği arkadaşı, Kefevi Tekkesi’nin postnişini Şeyh Vasfi Efendi hazretleriyle birlikte Bursa’ya gitti. İstanbul’a döndükten sonra hemen Gül Camii’nin yakınında bulunan evinden taşındı.
Kış geceleri, Fatih müderrislerinden Hoca Musa Kâzım hazretlerinden “İlm-i Kelâm”, “Şerh-i Mevâkıf”, “Mir’ât” okumaya başladı. Ramazan’ın başından beri Mithat Efendi de misafir olarak yanında bulunduğu için kitap okuyarak, karşılıklı sorular sorup cevaplar vererek geceleri ihya ediyorlardı. Naci, Ramazan’ın yirmisine doğru vücudunda bir rahatsızlık, kalbinde hafif bir sancı hissetmeye başlamış ama bunu o kadar önemsememişti. Ramazan’ın yirmi beşinci çarşamba gecesi, sabaha kadar şiddetli acılar içinde kıvrandığı için gündüz hemen bir doktor çağırttırmış, verdiği ilaçları kullanmaya başlamıştı.
O gece büyük bir ıstırap çektiği sırada karısının üzüldüğünü görünce konuyla ilgili âyeti okumuş, “Müslüman ölümden korkmayacak kadar iman sahibi kimsedir!” diyerek zavallı kadını teselli etmişti. Aynı gün kardeşi Mehmet Selim Efendi’yi yanına çağırtarak konuşmuş, bazı ev işlerinin yerine getirilmesini istemişti. İkindiye doğru vücudunda bir üşüme, bir gevşeklik hissettiği için karyolaya uzanmış, iftar vaktinin yaklaşması üzerine karısı aşağı inmiş, uyuduğunu zannederek kimse yanına girmemişti.
Ahmet Mithat Efendi, damadının yemeğe inmesi için kızını yukarı gönderir. Bir iki dakika sonra ortalığı kaplayan canhıraş bir feryat, ev halkını mateme boğar. Naci, döşeğinde ölü bulunur. Yapılan muayene neticesinde büyük şairin, uyku sırasında maruz kaldığı şiddetli bir kalp çarpıntısından vefat ettiği anlaşılır.
Bu acı haber karşısında son derece üzülen Sultan Abdülhamid Han cenaze masraflarının Hazine-i Hassa’dan ödenmesini emreder. Muallim Naci, Sultan Mahmud Türbesi’nin haziresine gömülür. Mezarında kendi eseri olan şu beyit yazılıdır:
“Hakperestim arz-ı ihlâs ettiğim dergâh bir
Bir nefes Tevhid’den ayrılmadım Allah bir!”
Ziyâret etmek isteyen okuyucularımıza faydalı olabilmek için tam yerini şöyle tarif edebilirim: Merhumun kabri, hazireye Cağaloğlu tarafındaki kapısından girince hemen sağ köşede bulunuyor.
Burada okuyucularıma bir hatırlatmada daha bulunayım. “Yeni Sanat” dergisinin Kasım 1974 tarihli 8. sayısı Muallim Naci Özel Sayısı olarak yayımlandı. Bu nüshada Mustafa Miyasoğlu, Abdullah Uçman, Nezihi Ferhun, Galip Boztoprak, Ali Nar, Mustafa Özer, Recep Duymaz gibi isimlerin merhumla ilgili yazıları bulunduğu gibi bazı şiirlerine de yer veriliyor. Cemil Meriç’in, Muallim Naci ile alâkalı olarak kendisine yöneltilen sorulara verdiği cevaplar ise zevkle okunuyor. Meriç mülâkatı şu sözlerle bitiriyor:
“Naci, edebiyatımızın büyük direklerinden biridir. Tefekkürün bütün sahalarında dalgalanmış hoca. Genç yaşta ölümü memleket irfânı için büyük bir kayıp olmuştur. Yolundan mutlaka gitmek, dile, daha doğrusu kelâma kazandırdığı haysiyeti unutmamak ve bilhassa kendimize, yani Doğu-İslâm medeniyetine gereken şuuru, alâkayı göstermek, Batı irfânının taarruzu karşısında hisarlarımızı inşa etmek Naci’den alacağımız en büyük derslerdir. Hepimiz Naci’nin bir parça talebesiyiz. Eserlerini yeniden basmak ve ölümün yarıda bıraktığı işi, vazifeyi yüklenmekle, bu şerefli mirasa lâyık olacağımızı kuvvetle ümit ediyorum.”
Mübârek Ramazan, ayının bir akşamında, iftara beş kala, Rahmet-i Rahmân’a kavuşan Muallim Naci Efendi’yi bu ölüm yıl dönümünde ben de rahmetle anıyorum ve onun şu hârika Na’t-ı Şerîfi’ni -teberrüken- aşağıya alıyorum:
“Arz-ı ta’zim eylemez mi âlem-i imkân sana
Arz-ı ta’zim etti Allah-ü Azîmüşşân sana
Nûr-u imândır nücûmundan demâdem berk uran
Âsmân etmiş hezârân kalb ile imân sana
Fazl-ı bî-pâyânının bürhân-ı bî-pâyânı var
Var mı ulviyyât içinde olmayan bürhân sana
Hüsn-ü Kur’ân’ı görür insan, olur hayrân sana
Dest-i kudretle yazılmış Hilye’dir Kur’ân sana
Dil, esirin olduğu günden beri âzâdedir
Mâsivâya bağlanır mı bağlanan vicdân sana
.Gençlik yıllarımda makalelerini büyük bir zevkle okuduğum köşe yazarlarından biri de Babıali’de “Deli Nizam” lakabıyla anılan Nizameddin Nazif Bey’di. Merhum yakın tarihimizin sırlarını ve devlet ricali arasında dönen dolapları çok iyi biliyordu. Bilmekle de kalmıyor, onları cesur kalemiyle deşifre ediyordu. O kadar ki bir çok yazısı Babıali’de bomba tesiri yapıyordu. “Ordu ve Politika”, “Sultan Abdülhamit ve Komitacılar” isimli eserleriyle ve “Kara Davut” adlı romanıyla büyük bir şöhret kazanmıştı. Yeni İstanbul ve Yeni İstiklal gazetelerinde neşredilen bir çok yazısını tâ lise yıllarından itibaren kesip saklamıştım. Geçen gün evrak-ı perişanı karıştırırken işte bu yazılardan biriyle karşılaştım. Ekim 1966 tarihli “Yeni İstiklal”de “Hilafet Tarihimizde Tek Halife: Sultan Abdülhamid Han” başlığıyla yayımlanan son derece ilgi çekici makaleyi siz değerli okuyucularımın da merakla okuyacağınızı tahmin ederek aşağıya iktibas ediyorum.
“Deli Nizam”, nasıl akıllı bir adam imiş, bakın görün.
“Halifelik makamına layık olmuş, Hilafet makamını bu müessesenin en parlak devirlerini hatırlatacak nüfuz ve kudrete ulaştırmış, sonra da bu kudreti hem Osmanlı devletinin hem de İslam âleminin faydasına kullanabilmiş olan tek Osmanlı halifesi Sultan Abdülhamid Han cennetmekândır.
Kanaatim şudur ki, bizde Hilafet Mısır Fatihi Sultan Birinci Selim (Yavuz) Han’dan, Şehid Sultan Abdülaziz Han’a, Deli Murad’a kadar tamamıyla nazari kalmıştır. Bizde Hilafet İkinci Abdülhamid Han cennetmekân ile başlayıp bu ulu hakanın irtihali ile son bulmuştur.
Halife Abdülhamid hazretleri, Hilafetin kudretini, kudsiliği asla giderilemez, el dokundurulmaz bir mihrap üzerine kondurup orada tutmayı bilmiş ve bu kudreti zedelemeden kullanmak basiretini ve dirayetini göstermiştir. Gözlerine ahmaklık perdesi inmiş veya düpedüz gâvura satılmış olanlardan gayri herkes tarafından artık tereddütsüz kabul edilen siyasi dehasının en feyizli kaynağı bu başarıdır.
Yavuz Mısır’ı zaptetmiş, Mısır Fatihi olmuştur. Halifeliği almış, fakat halife olamamıştır. Kanuni Sultan Süleyman Han, Semendre’yi, Belgrad’ı zaptettiği zaman Semendre’de, Belgrad’da Macar’ı ve Nemçe’yi vurduğu zaman Macar ovalarında ve Viyana varoşlarında, Bağdat ile Tebriz’i ele geçirdikçe de Irak’ta ve Azerbaycan’da hüküm sürebilmiş, ferman dinletebilmiştir. Fakat ikisinin de adları en çok zaptettikleri yerlerde ve ancak hüküm sürebildikleri müddetçe hutbelere sokulmuştur.
Abdülhamid Han’ın hilafet devrine bir mukayese kurmak için Osmanlı tarihinden başka nümune almaya ihtiyaç var mı? Halifeliğin bize devredilmesinden sonra baba oğul bu iki sultandan daha keskin kılıcımız olmadı. Bir bu sultanların o kahhar (kahredici) kudretli devirlerini düşününüz, bir de Mithat ile arkadaşlarının şerri yüzünden bin kahra uğramış, paramparça edilmiş 1877-78 Türkiyesini…
Yüz yerinden yamalı bir bohça…Bin payanda ile güç bela ayakta durabilen bir berhane!
Abdülhamid hazretleri işte böyle bir enkaz içinden Hilafet sırrına ulaşabilmiştir. Yirmi beşinci ceddi olan Yavuz’un ve yirmi dördüncü ceddi olan Kanuni’nin satvetlerine sahip olmadığı halde, Abdülhamid Han yalnız Osmanlı imparatorluğu hudutları içinde değil, bütün dünyada, Sünni Müslümanların bütün camilerindeki hutbelere adını ve mukaddes ünvanını zikrettirmek saadetine ulaşmıştır.
Cava’nın, Sumatra’nın, Malaka yarım adasındaki yedi sultanlığın (Bugünkü Malezya’nın) Filipinlerin, Avustralya’nın, o engin Hindistan kıt’asının, Doğu Türkistan ile o engin Çin kıt’asının, Japonya’nın, Seylan’ın, Batı Türkistan ile Hive, Kırım, Azerbaycan’ın, Kafkasya’nın ve o engin Çarlık Rusya’sının, Romanya, Finlandiya ve Sırbiya ile Karadağ’ın, Bosna’nın, Hersek’in, Seylan ve Zengibar adalarının, Hind ve Pasifik okyanuslarındaki Afrika kıyılarının, Cezayir’in, Kongo’nun, Nijerya’nın, Sudan ve Habeşistan’ın bütün camilerinde hutbeler Halife Abdülhamid Han adına okunmuştur.
Kılıç kuvveti kullanarak mı edinilmiştir bu dini saadet ve siyadet? Tabii ki değil. Kılınç cihangirliğinin bu derecesi, insan gücü için hayal dahi edilemez. Bu bir his ve vicdanın cihangirliği idi ki, emellerinin temizliği ve imanının salabeti sayesinde Halife Sultan İkinci Abdülhamid Han cennetmekâna müyesser olmuştur.
Bu, bir inayet-i Rabbaniye idi.
Yabancı ülkelere yapılan bu nüfuzunun yanında Halife Abdülhamid Han’ın fiilen idaresi altında bulunan engin ülkeleri de unutmamak gerekiyor. O, Mekke’nin, Medine’nin, Kudüs’ün, bütün mübarek makamların hizmetindedir. O, İstanbul’un, Bursa, Edirne, Şam ve Kudüs şehirleri ile Suriye ve Mısır’ın, Trablusgarp, Tunus, Bingazi, Fizan ve Berka ile Sahray-ı Kebir’in, Halep ile Keruan, Megris, Basra, Bağdat, El-Hassa, Dilem, Rakka, Kuveyt, Umman, Hadramut, Yemen, Asir, bütün Anadolu, Kıbrıs, Girit, Rodos’un, Akdeniz adalarının, Hicaz ve Habeşistan’ın padişahıdır.
Halife Abdülhamid Han, bütün İslam dünyasında hatasız Kur’an okunmasını temin etmiştir. Dünyanın hemen her tarafındaki camilere billur avizeler, büyük tunç şamdanlar, şaheser hat levhaları, halılar, musanna minberler, Kütahya çinileri, sakal-ı şerifler, sadefli rahleler hediye etmiştir.
Halife Abdülhamid Han, bugün Amerikan, İngiliz, Fransız misyonerlerinin Hıristiyanlığa yaptığı hizmetleri seksen yıl önce kurduğu seyyar hafızlar, müderrisler, Ramazan imamları teşkilatı (bir takım serserilerin cer hocası diye alay ettikleri fedakâr ulema sınıfı budur) ile İslam dinine yapmış ve kazandırmıştır. Sünni müslümanlar arasında büyük bir intibah uyandırmış, yeni bir dini terbiyenin esaslarını kurmuş, mezar taşlarına varıncaya kadar âdetlerini bize uydurmuştur.
Böyle bir halife unutulabilir miydi. Nitekim unutulmamış, unutturulamamıştır. Afrika’da, Asya’da ve Balkanlar’da seyahat eden genç gazeteciler elli yıldan beri Türk nesillerine kasten öğretilmemiş olan Abdülhamid Han’ı Hartumlar’da, Umdurmanlar’da, Zengibar veya Cava’da keşfetmektedirler. Afrika’nın bir beldesinde hutbe hâlâ Abdülhamid Han adına okutuluyor.
Osmanlı hanedanından gelmiş tek gerçek halife, hatta Çeharyâr-ı Güzin (Allah onlardan razı olsun)’den sonra Mütevekkil Alelllah zavallısına kadar gelmiş geçmiş nice seleflerine kıyas edildiği takdirde en üstün şahsiyet sahibi ve İslam’a cidden faydalı olmuş halife işbu Abdülhamid Han efendimizdir.
Sultan Reşad’ın devrinde halifeliğin kofluğu anlaşılmıştır, diyenler; Sultan Reşad’ı, İslam’ın halife olarak kabul etmemiş olduğunu bilmeyenlerdir. İslam dünyası, tanıdığı halifenin iradelerine daima boyun eğmiştir.
Sudan ve Nübya’da Mehdi’nin İngilizleri tepeleyip devlet kurması da Halife Abdülhamid Han’ın gizli başarısıydı.”
Tarihler ismini andığı zaman
Sana hak verecek koca Sultan!
Bizdik utanmadan iftira atan
Asrın en siyasi padişahına!.
Rıza Tevfik Bölükbaşı
.
Biyografiyle ilgili olup da kütüphanemde yer alan kitapların arasında İstanbul valilerini anlatan eserler de bulunuyor. Mesela bunlardan biri “Meşhur Valiler” adını taşıyor, diğeri ise “İz Bırakan Mülki İdare Âmirleri” adıyla neşredilmiş.
Bunların ikisinde de hem Osmanlı devri hem Cumhuriyet dönemi idarecileri hakkında bilgi veriliyor. Türkçeleri bozuk olduğu için ne yazık ki ikisi de zevkle okunamıyor. Ayrıca ufak tefek bilgi yanlışlarına da yer veriliyor.
Mesela meşhur Osmanlı devlet adamlarından olup Bursa’da da valilik yapan Ahmet Vefik Paşa anlatılırken Yahya Kemal Beyatlı onun hakkında “Hezar gıpta o devr-i kadim Efendisine / Ne kendi kimseye benzer ne kimse kendisine” beytini söylemiştir, deniliyor. Halbuki bu beyit merhum İbnülemin Mahmud Kemal Bey’le ilgilidir, birinci mısra Yahya Kemal’e, ikinci mısra ise Süleyman Nazif’e aittir. Ahmet Vefik Paşa’yla hiçbir alakası yoktur.
Şimdi asıl konumuza gelelim.
Yukarıda da belirtildiği üzere, “Meşhur Valiler” isimli 628 sayfalık bu eserde Osmanlı valilerinin de, Cumhuriyet devri valilerinin de hayat hikâyelerine yer veriliyor. Kitabın sayfalarını çevirirken eski İstanbul valilerinden Lütfü Kırdar’ın adını görünce merakla okudum. Ama gördüm ki, biyografisi klasik cümlelerle ve kuru bir üslupla anlatıldığı halde Yassıada Mahkemesi’ndeki hazin ölümünden ve cenaze merasiminde meydana gelen tatsız olaylardan hiç söz edilmiyor. Halbuki başka kaynaklarda konuyla ilgili bilgiler de dile getiriliyor. Merhumun hizmet yıllarına ait birkaç cümle kaydettikten sonra, darbeci zihniyetin merhametsizliğine ve despotluğuna da işaret eden bir iki nakilde bulunayım.
1888 yılında Kerkük’te dünyaya gelen Lütfü Kırdar 1913’de İstanbul Tıp Fakültesi’ni bitirdi. Göz hastalıkları doktoru olarak çeşitli şehirlerde görev yaptı. Kızılay Başkanlığı’na getirildi. Kütahya milletvekilliğinden Cumhuriyet Halk Partisi Balıkesir Vilayet Başkanlığı’ndan sonra Manisa Valiliği’ne tayin edildi ve burada iki yıl vazife yaptı. Manisa’daki başarılarından dolayı İstanbul Valiliği’ne getirildi. Tam on bir yıl İstanbul Valisi ve Belediye Başkanı olarak bu tarihi şehre büyük hizmette bulundu.
Boğaz sahil yolunun ihyası, Spor Sergi Sarayı’nın, Eminönü Meydanı’nın açılması, Mithat Paşa Stadyumu’nun inşası, Üsküdar – Beykoz yolunun açılması, Taksim Gezisi gibi hizmetler hep onun gayretiyle gerçekleşti. En önemli icraatlarından biri de İstanbul’a tam üç yüz okul kazandırmış olmasıdır. Manisa’daki bu gibi başarılarından dolayı bir caddeye “Lütfü Kırdar Caddesi” adı verildi. Birinci Dünya Savaşı’ndaki üstün hizmetlerinin karşılığı olarak İstiklal Madalyası’yla ödüllendirildi.
1949 ara seçimlerinde Manisa’dan CHP adayı olarak seçime girdi ve bu ilden milletvekili seçildi. 1950’de Manisa’da o zamanki ekseriyet sistemine göre Demokrat Parti seçimi aldığından Kırdar açıkta kaldı. 1954’de bizzat Menderes’in ısrarı ile Demokrat Parti listesinden, fakat bağımsız olarak İstanbul’dan seçime girdi ve kazandı. Bir süre sonra Sağlık Bakanı oldu ve DP’ye girdi.
Son Havadis gazetesinin yazarlarından Tekin Erer “Hayatımdan Esintiler” isimli kitabında ondan bahseden yazısının bir yerinde, “Bu muhterem insanın ölümü yürekler acısıdır. Onun vefatını anlatırken insanın utancından yüzü kızarır ve tüyleri ürperir. İnsanlara yapılan zulümler meyanında acı bir örnektir” diyor.
Zulüm sahnesi şöyle açılıyor:
Lütfü Kırdar, Yassıada Cezaevi’nde hastalanmıştı. 17 Şubat 1961 Cuma günü, Anayasa’yı ihlalden soruşturması yapılacaktı. Bundan dolayı mahkemeye çıkmamak için müracaatta bulundu, ancak müracaatı kabul edilmedi. Son derece bitkin bir halde mahkeme huzuruna çıktı. Mahkeme başkanı Salim Başol’a şöyle dedi: “Belli olmaz, bu mikrofona belki bir daha gelemem. Çok rahatsızım, ayakta duracak halim yok. Bildiklerimi söylemeye gayret edeceğim.”
Salim Başol, hiç oralı olmuyor ve soru üstüne soru yöneltmeye devam ediyor. Kırdar, cevap verirken âni bir fenalık geçiriyor ve “Reis Bey, çok fenayım müsaadenizle oturayım” diyerek yanındaki sandalyeye oturuyor. Oturmasıyla beraber yere yuvarlanması bir oluyor. Hayrettin Erkmen, Fatin Rüştü Zorlu gibi milletvekili arkadaşları hemen yanına koşuyorlar. Fatin Rüştü Zorlu, “Doktor, doktor!” diye bağırıyor. İki asker doktor geliyor ama heyhat, Lütfü Kırdar artık nefes almıyor. Hemen bir sedye getiriliyor ve merhumun cesedi mahkeme salonundan çıkarılıyor. Başkan Salim Başol, celseye on dakika ara veriyor. Sonra hiçbir şey olmamış gibi Anayasa’yı ihlal davası devam ediyor.
Eski İstanbul Valisi Lütfü Kırdar için 19 Şubat 1961 Pazar günü Şişli Camii’nde cenaze namazı kılınıyor. Cenaze büyük bir kalabalık tarafından omuzlarda taşınarak, Zincirlikuyu Mezarlığı’na götürülüyor. Cenaze defnedilirken tekbir seslerinin fazla olduğu ve dinin politikaya alet edildiği ileri sürülerek kalabalığın dağılması için emir veriliyor. Darbecilerin valisi General Refik Tulga da üniformalı olarak orada bulunuyordu. Sert bir sesle cenaze sahibinin kim olduğunu soruyor. Kırdar’ın büyük oğlu Erdem, kendisini gösterince yine sert bir ifade ile arabasına çağırıyor. Halk, Erdem’in tutuklandığını zannederek, “O, bir şey yapmadı. Onun ne kusuru var? Onu nereye götürüyorsunuz?” diye bağırmaya başlıyor. Erdem’in gitmemesi için biri onun eteğinden çekince, Tulga, eteğini çekene bir tokat atıyor ve Kırdar’ın oğlunu arabasına alarak oradan uzaklaşıyor. Cemaat sessizce dağılıyor ama ertesi günü cenazede bulunanlardan 23 kişi tutuklanıyor. Tutuklananlar arasında Belediye Baş İmamı Nusret Yeşilçay da vardı. Merhum Tekin Erer, 27 Mayıs 1960 askeri darbesinin zulümlerinden birini işte böyle anlatıyor.
Daha bitmedi. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı ve Demokratik Parti’nin kurucusu merhum Ferruh Bozbeyli de hatıralarında, Yassıada duruşmalarındaki komik sahneleri anlatırken bu çirkin manzaradan da söz ediyor. Kısmen olsun, nakledelim:
Yassıada’da ifade verirken vefat eden Vali Lütfü Kırdar, daha sonra Demokrat Parti’nin Sağlık Bakanı olarak görev yapmıştı. Demokrat Parti mensuplarının korkunç akıbetine çok üzülen büyük bir kalabalık cenazeye katılmıştı. İşte bu cenaze töreninden bir “mezarcılar dâvâsı” çıkarıyorlar. Aynı zamanda avukat olan Bozbeyli, bu mezarcılar dâvâsına baktığı için çirkin gelişmelere yakından şahit oluyor. Temmuz sıcağı salonu kasıp kavuruyor. Sanıklar arkalıksız kanepelerde oturuyorlar. İçerideki 75 kişi Lütfü Kırdar’ın cenazesinde tekbir getirmekle ve valinin arabasını taşlamakla suçlanıyor.
Hakimler, herkese bu tekbir ve taşlama konusunu soruyorlar. Herkes ya getirdim ya getirmedim; taşladım yahut taşlamadım, diyor. Bu sırada söz sırası bir adama geliyor. Bu şahıs esmer, traşsız, kötü giyimli bir kimsedir. Şöyle ifade veriyor:
-Hâkim Bey, ben dinden, diyanetten hiçbir şey anlamam. Ben hamalım hamal. Oğlum gazeteleri okur. Böyle büyük adamların cenazesi var diye bir şey görürse bana haber verir. Ben de oraya gidip çelenk taşırım. Buraya da çelenk taşımak için geldim. Tekbir mekbir bilmem. Beni yakalayıp buraya getirdiler!..
İşte darbenin çirkin yüzü ve değerli bir devlet adamının hazin ölümü, iç karartan görüntüleriyle böyle kayıtlara geçti.
Allah’ın rahmeti merhumun üzerine olsun.
.
Son büyük depremin sebep olduğu korkunç can kaybıyla ilgili haberleri hüzünle okumaya el’an devam ediyoruz ve böyle büyük bir felaketi bize bir daha yaşatmaması için Yüce Rabbimiz’e yalvarıyoruz.
Sadece can kaybı mı? Eskilerin “kıyamet-i suğra” dedikleri bu küçük kıyamet, bir çok tarihi eseri de, büyük oranda tahrip etti. Gazeteler bu tahribat haberlerini, insanın içini kanatan resimlerle birlikte yayımlamaya halen devam ediyorlar.
Geçen gün Yeni Şafak’ta “250 tarihi eser enkazdan kurtarıldı” başlığıyla yer alan haberin spotu şöyleydi: “Hatay’da depremde zarar gören tarihi eserlere yönelik çalışmalar hız kazandı. Yıkıntılar tek tek fotoğraflanıp belgelendirilirken enkazdan da 250’den fazla eser kurtarıldı. Her hafta belirlenen bölgedeki eserlere yoğunlaşan ekipler bu hafta İhsaniye Camii ile Rum Ortodoks Kilisesi üzerinde çalıştı.”
“Ömrünü Hatay’a adamıştı” başlığıyla yine aynı sayfada neşredilen haberi de gözden geçirince hüznüm ikiye katlandı. Bu haberin de giriş paragrafı şöyle başlıyordu:
“Depremlerde kaybettiğimiz on binlerce can içinde kültür dünyamızın da insan hazinelerini yitirdik. Onlardan biri de Hatay’da yaşamını yitiren araştırmacı yazar Mehmet Tekin. Hayatı boyunca şehrin kayıp kültürünün gün yüzüne çıkarılması için çalışmalar yapan Tekin, Hatay’ın tanıtımına katkı sunan 44 eser yazdı. Bölge kültürünün tanınması için dernekler kurdu, seminerler verdi. 6 Şubat gecesi Antakya’da yaşadığı evde enkaz altında kaldı. Tekin, ömrünü adadığı Hatay’a defnedildi.”
Söz buraya gelmişken, şehir kitapları ve tabii ki şehir tarihleri üzerinde biraz durmak istiyorum. Merhum Mehmet Tekin gibi yaşadıkları şehirler hakkında geniş kapsamlı yayınlar yapanları doğrusu çok takdir ediyorum. Bu türlü kitapların beni cezbeden tarafı daha çok biyografi bölümleri oluyor. Daha önce kaleme aldığım birkaç makalede de belirttiğim üzere, her şehirde yetişen tarihi şahsiyetler, o şehirlere ait kitaplarda ayrıntılı anlatılıyor. Araştırmacılar ansiklopedilerde ve başka kaynaklarda bulamadıkları bilgilere bahsi geçen kitaplarda kolayca ulaşabiliyorlar.
İşin bu yönünün bildiğim için ben de kütüphaneme bir çok şehir kitabı kazandırdım. Bu satırları kaleme alırken onlardan bir kaçını masama koyup gözden geçirmeye başladım. Mesela “Sivrihisar Tarihi”nde, “Sivrihisar’da Yetişen Zevat” başlığı altında Nasreddin Hoca, Yunus Emre, Hızır Çelebi, Sinan Paşa, Şeyh Baba Yusuf, Aziz Mahmud Hüdayi gibi büyük zatlar daha ayrıntılı tanıtılıyor. Bunların dışında özellikle tasavvuf vadisinde yetişmiş başka şahsiyetlere de -keza- bu eserde yer veriliyor. İşte bir örnek:
Aziz Mahmud Hüdayi Hazretleri şöyle anlatıyor:
Bir gün, Peygamber Efendimiz’le Hz. Ali birlikte oturuyorlardı. Allah’ın Resulü, Hz. Ali’ye hitaben şöyle dedi: Yâ Ali! Sen ve ben bu ümmetin babasıyız. Hz. Ali, yâ Resulallah biz Haşimiyiz ve soyumuzdan gelenlerin babasıyız. Bütün ümmetin nasıl babası oluyoruz? Sebeb-i Hilkat-i Kainat olan Efendimiz şöyle buyurdu: Yâ Ali! Bu ümmet ilmi, irfanı ve fazileti bizden öğrendi. Ümmetimizin âlimleri ve fazılları manen bizim soyumuzdandır!..
M. Zekai Konrapa’nın 744 sayfalık “Bolu Tarihi” de işte bu şehir kitaplarından birini teşkil ediyor. 1960’da Bolu Vilayet Matbaası’nda basılan eserde Osmanlı tarihinin önemli olaylarına kuvvetli bir projektör tutuluyor. İslam tarihine olan vukufiyetiyle tanınan merhum, İstanbul İmam – Hatip Okulu’nda ve Yüksek İslam Enstitüsü’nde uzun süre hocalık yaptı. Ben de Tokat İmam Hatip okulu öğrencisi olarak onun yazdığı siyer kitabını okudum. Bu kitabı hâlâ saklıyorum. Fatih Camii’ni süsleyen ve Sultan Abdülhamid’in bütün Müslümanların halifesi olduğuna işaret eden o muhteşem tablonun hazin hikâyesini de -büyük bir merakla- bu eserden okumuştum.
Bu sahanın en velud kalemi hiç şüphesiz tarihçi İbrahim Hakkı Konyalı’dır. Merhumun “Akşehir Tarihi”, “Erzurum Tarihi”, “Niğde Tarihi”, “Konya Tarihi”, “Alanya Tarihi” gibi bir çok değerli ve hacimli şehir kitabı bulunuyor. 854 sayfalık Akşehir Tarihi’nde hem bu şehrin tarihi, hem de Nasreddin Hoca hakkında önemli bilgiler ve belgeler yer alıyor. En girift kitabeleri bile kolayca okuyan Konyalı, bu eserinde Nasreddin Hoca’mıza ve onun ibret dolu fıkralarına yeni bir bakış açısı getiriyor. Merhum, adı geçen kitabında sadece Nasreddin Hoca’yla yetinmiyor, Akşehir’de yetişen büyük zatları da bize tanıtıyor. Harem’e yakın Selimiye’de kütüphanesi bulunan İbrahim Hakkı Konyalı, Karacaahmet Kabristanı’nda istirahat ediyor.
544 sayfalık “Alanya Tarihi” de Konyalı’nın diğer bir şehir hazinesi olarak karşımıza çıkıyor. Merhum kitabının önsözünde şu ilk cümleyi kullanıyor: “Alanya (Alaiyye) yalnız Türklerin değil, bütün dünyanın en büyük hükümdarı, Konya Selçuklu sultanlarından Birinci Alaüddin Keykubat tarafından kurulmuş ve adlandırılmıştır.”
Önsöz’deki diğer bir söz ise şöyle:
“Selçuklu Alaiyye şehirlerin büyüğü, büyüklerin şehri idi. İleri ve yüksek zevkli Selçuklular burasını başkent ve Konya’nın kışlağı yapmışlardı. Fatih ve Türk büyükleri burada bulunan saraylarındaki köşklerinde dinleniyorlardı.”
Diğerlerinde olduğu gibi bu eserde de, şehrin büyüklerine ayrıca yer veriliyor; devlet adamları, şeyhülislam, kadılar, âlimler ve şairler tanıtılıyor. Şairler arasında Fıtnat Zübeyd Hanım en ilgi çekici bölümü teşkil ediyor. Dedesi de, babası da Şeyhülislam olan Fıtnat Zübeyde Hanım bilindiği üzere Osmanlı kadın şairlerinin en ünlülerindendir. Yanılmıyorsam Laleli’deki, Koca Ragıp Paşa Kütüphanesi civarında bir sokağa da bu şairemizin adı verildi.
Konyalı, Fıtnat Zübeyde Hanım’la ilgili yazısını şu cümlelerle bitiriyor:
“Zübeyde Fıtnat Hanım’ın mezarı İstanbul Çarşamba’da dedesi Şeyhülislam İsmail Efendi’nin yaptırdığı caminin doğusunda, babası Şeyhülislam Mehmet Esat Efendi’nin yaptırdığı darülhadisin güneyinde, babasının, dedesinin, amcalarının ve kardeşi Şeyhülislam Mehmed Şerif Efendi’nin açık türbelerinin doğusundaki aile kabristanındadır.”
Şehir kitaplarının, şehirlerin bilgi hazineleri olduğunu unutmayalım.
.
Cumhurbaşkanı ve milletvekili seçimlerinin adım adım yaklaştığı şu sıralarda ittifaklar yapılıyor, iltihaklar oluyor, ihtilaflar çıkıyor, ihtiraslar, bu çirkin sıfatın sahiplerini birer birer deşifre ediyor. En korkunç olanı da şu ki, dindar, sağcı, muhafazakâr, milliyetçi damgası taşıyan bazı siyasiler ise karşı cephedekilerin yanında yer almak, onlara destek olmak için âdeta birbirleriyle yarışıyorlar.
Yakın tarihimizin gerçeklerinden biri de cumhurbaşkanlığı seçimlerinde ortaya çıkan karmaşadır. İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanlığında da, daha sonraki seçimlerde de bu böyle olmuştur. Bâbıâli’de “Deli Nizam” adıyla bilinen ama en akıllıca yazılarla yakın tarihin gerçeklerine ışık tutan Nizameddin Nazif Tepedelenlioğlu’nun “Yeni İstiklal” gazetesinde “Cumhurbaşkanlığı Rahat Bir İş Değildir”, “İsmet Paşa’nın Cumhurbaşkanı Seçilişinde Tek Rolü Oynayan Kim”, “Mareşal ile Şükrü Kaya Arasındaki Nefret ve İ. İnönü’nün Cumhurreisi Olması” başlıklarıyla yayımladığı makaleler, cumhurbaşkanlığı esnasında çevrilen dolapların iç yüzünü gün ışığına çıkarıyor.
Darbe dönemlerinde yapılan cumhurbaşkanlığı seçimleri ise, dayatmanın, despotluğun korkunç örnekleri olarak karşımıza çıkıyor. Ali Fuad Başgil gibi dört başı mamur bir ilim adamının, bir ahlak ve karakter âbidesinin cumhurbaşkanlığının engellenmesi, darbeci paşaların dayatmasıyla Orgeneral Cemal Gürsel’in cumhurbaşkanı seçilmesi ne yazık ki, siyaset tarihimizin nahoş manzaralarından birini teşkil ediyor.
Ben, Ord. Prof. Dr. Ali Fuad Başgil’i ortaokul ve lise sıralarında tanımaya başladım. Onun “Gençlerle Başbaşa” isimli kitabını okuyarak gençliğimi değerlendirmeye çalıştım. İmam-Hatipli olmanın etkisiyle de, “Din ve Laiklik” adındaki kitabını hem de birkaç defa hatmettim. Daha sonraki yıllarda ise, hem gazete ve dergi yazılarını takip etmeye başladım, hem diğer eserleriyle tanıştım.
Esefle ifade edeyim ki, tam bir hukuk otoritesi ve kültür adamı olan Başgil, bu milletin gençlerine yeteri kadar tanıtılmadı. Onunla ilgili olarak, ölümünden hemen sonra hazırlanması gereken armağan kitap bile ancak yıllar sonra neşredildi. Buna da şükür. Bizim nesil bu büyük şahsiyeti talebeleri olan İsmail Kahraman, Rasim Cinisli, Servet Armağan gibi isimlerin kitaplarına serpiştirilen hatıralarıyla, verdikleri konferanslarla tanıdı. Son zamanlarda merhum hocamızla ilgili bir hayli yayın yapıldı. Birkaç örnek vermek gerekirse, Samsun Çarşamba Belediyesi’nin hazırladığı kitapla, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin yayımladığı 1062 sayfalık “Ord. Prof. Dr. Ali Fuat Başgil’in Anısına Armağan” adlı eserini tavsiye edebiliriz. Rasim Cinisli Bey’in zevkle okunan “Bir Devrin Hâfızası”nda da hocayla ilgili bahislere yer veriliyor. Eski Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı ve Demokratik Parti’nin Kurucusu Ferruh Bozbeyli’nin “Yalnız Demokrat”ı, Boğaziçi Yayınları’ndan çıkan “Ali Fuat Başgil’in Hatıraları”, Mehmet Gökalp’in hazırladığı “Haksızlıklar Karşısında Susmayan Âlim Başgil”i de ayrıca okumak gerekir.
Ali Fuad Başgil’in nasıl cumhurbaşkanı adayı olduğu, hangi zorluklarla karşılaştığı ve niçin vazgeçtiği bütün bu kaynaklarda ayrıntılarıyla anlatılıyor. Seçimlerin sath-ı mailinde bulunduğumuz şu günlerde bu konuyu da siz değerli okuyucularıma bir çeşni olarak hatırlatmak istiyorum ve sözü Milli Türk Talebe Birliği başkanlarından Rasim Cinisli Beyefendi’ye bırakıyorum:
“Yirmi yedi mayıs darbecileri Başbakan Adnan Menderes’i, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan’ı idam ettiler. Milli vicdan kanadı. İdamlardan yirmi beş gün sonra belirsiz bir ortam ve boğucu bir atmosferde milleti seçim sandığına çağırdılar. Milleti korkuyla ürkütüp demokratik görüntü içinde darbeciler yandaşları ile birlikte seçim sandığından çıkarak, milletlerarası platformda meşruiyet kazanmak istiyordu. Buna rağmen seçim, demokrasiye dönüş için bir aşama idi. Alelacele partiler kuruldu. Seçmen, Demokrat Parti’nin yerine geçeceği partiyi seçmeye çalışıyordu. Ekrem Alican’ın Yeni Türkiye Partisi’ni mi, General Ragıp Gümüşpala’nın kurduğu Adalet Partisini mi?.. Millet Ali Fuat Başgil Hoca’yı izliyordu. Hem parlamentoya girmesini istiyor, hem de hangi partiyi seçeceğini kolluyordu. Başgil Hoca Adalet Partisi’nin listesinden bağımsız senatör adayı oldu. Seçim sonuçları 27 Mayısçıları hüsrana uğratmıştı. Halkın gücünü küçümseyen darbeciler müthiş bir tokat yemiş, şoka girmişlerdi. Halkımızın anlamlı sükûtu, bozulan siyasi istikrarı yeniden kurmak istiyordu. Vatandaş lezzetini sevdiği demokrasiyi özlemişti. Toplum vicdanı bu çare için tek isim üzerinde birleşti. Samsun’dan senatör seçilen Ali Fuat Başgil… Milletimiz Başgil’in reisicumhur olmasını istiyordu. Halk seçtikleri milletvekillerine Başgil Hoca’yı seçmeleri için sıkı sıkı tenbih etti.
Vatandaşlar milletvekillerini Ankara’ya taşıyan trenin siyah gövdesine gece karanlığında, tebeşirle adam boyu harflerle ‘Reisicumhur Ali Fuat Başgil’ yazarak uğurladılar. Milletvekilleri Ankara’ya geldiklerinde adayları belli oldu. Milletin bağrından coşan bu teveccühü Ali Fuat Hoca reddedemedi.
Devletine ve milletine büyük hizmetler vermiş demokrasi şehidi Menderes’in darağacındaki siluetine baka baka millet adına, demokrasiyi yeniden kurmak uğruna, aday olmayı kabul etti. İşte bu fırtınaların içinde Başgil Hoca yine dimdik, ağırbaşlı, yine mütevazı idi. Ama bu gelişmeler karşısında Ankara’daki darbeci yine silaha sarılmıştı. Seçimleri yaptırdığına pişman olmuştu. Seçimleri iptal etmek istediler.
Org. Fahri Özdilek ve Gen. Sıtkı Ulay Ankara’da, Başbakanlık odasında gecenin saat ikisinde, Ali Fuat Başgil’i adaylıktan vazgeçirmek istediler. Cumhurbaşkanlığından çekilip Senato başkanı olmasını teklif ettiler. Hoca bu teklifi kabul etmedi. Milletin teveccühünü reddedemedi. Bu durum karşısında Hoca’yı hayatı ile (ölümle) tehdit ettiler. Böyle bir ortamda Hoca’nın verdiği cevap muhteşemdir. Hoca, ‘Paşalar, siz hiç harp ettiniz mi?’ diye sorar. Generaller harp görmediklerini söyleyince Hoca, ‘Ben Kafkas cephesinde dört yıl savaştım. Harp içinde ölüm akla gelmez. Ben, şu anda harp içindeyim. Ölüm korkusu yolumu kesemez.’ Tehditlerinin işe yaramadığını gören darbeciler birkaç saat sonra açılacak parlamentoyu feshedip seçimleri iptal edeceklerini açıklayınca Hoca durakladı. Kurmak ve kurtarmak istediği demokrasinin kendi adaylığı bahane edilerek yeniden tehlikeye itilmesini istemedi. İyi kötü seçim yapılmış, parlamento açılacaktı, iyi bir mesafe alınmıştı. Siyasette zaman ve mesaj çok önemliydi. Hoca, mesajını vermiş, zamanı parlamentoya bırakarak reisicumhur adaylığından çekildi, senatörlükten de istifa etti.”
Allah, Ali Fuad Başgil’e rahmet etsin. Önümüzdeki cumhurbaşkanlığı seçimini de milletimiz için hayırlı ve uğurlu eylesin!
.Son devrin iki önemli kültür tarihçisi kimdir diye bana bir soru yöneltirseniz biri merhum Osman Nuri Ergin, diğeri de rahmetli A. Ragıp Akyavaş’dır diye cevap verebilirim. Dokuz ciltlik “Mecelle-i Umur-ı Belediye”, beş ciltlik “Türkiye Maarif Tarihi”, yedi yüz yetmiş dört sayfalık “İstanbul Şehreminleri”, ayrıca “Türkiye’de Şehirciliğin Tarihi İnkişafı”, “Türk Şehirlerinde İmaret Sistemi”, “Beledi Bilgiler”, “Fatih İmareti Vakfıyesi”, “İbn-i Sina Bibliyografyası”, “İstanbul’da İmar ve İskan Hareketleri”, “Türk Tarihinde Evkaf, Belediye ve Patrikhaneler” isimleriyle yayımladığı birbirinden önemli eserler, Osman Nuri Ergin’in kültür tarihimize olan vukufiyetine işaret ediyor.
744 sayfalık “Muallim Cevdet Hayatı, Eserleri ve Kütüphanesi”, 331 sayfalık “Balıkesirli Abdülaziz Mecdi Tolun – Hayatı ve Şahsiyeti”, 156 sayfalık “Abdülaziz Mecdi Divanı” gibi kitaplarına gelince, bunlar da merhumun biyografi konusundaki derin tetkiklerine delil kabul ediliyor.
Aynı yazarımızın, diğer bazı kalem erbabının eserlerini bir takım şerhlerle, ilavelerle, takdim yazılarıyla yayımladığını biliyoruz. İsmail Fenni Ertuğrul’un “Hakikat Nurları” Hüseyin Kâzım Kadri’nin “İnsan Hakları Beyannamesinin İslam Hukukuna Göre İzahı”, Sahih-i Buhari Mütercimi Babanzade Ahmed’in “İslam Ahlakının Esasları” da işte bunlardan bazılarını teşkil ediyor.
Osman Nuri Ergin’in kültür dünyamıza yaptığı önemli hizmetlerden biri de, gerek İstanbul Vilayeti Mektupçusuyken, gerekse Belediye Mektupçusuyken bu tarihi şehrimizin caddelerini, sokaklarını ilim adamlarının, şairlerin ve edebiyatçıların isimleriyle süslemiş olmasıdır.
A. Ragıp Akyavaş merhuma gelince, onun da dini, tarihi, edebi ve mimari konularda kaleme aldığı ve çeşitli gazetelerde, muhtelif dergilerde yayımladığı yazılar büyük, hem de çok büyük bir yekun tutuyor. Eğer vefakâr kerimesi Prof. Beynun Akyavaş, bunları sabırla, azimle ve büyük bir titizlikle toplayıp çeşitli isimler altında kitaplaştırmamış olsaydı, biz bugün böyle bir hazineden mahrum kalacaktık.
Evet, Beynun Hanım’ın hazırladığı ve “Fahr-i Kâinat Efendimiz”, “İslamiyet İnsaniyettir”, “Âsitane”, “Üstad-ı Hayat”, “Edeb Yahu”, “Tarih Meşheri”, “Derken Efendim”, “Çalar Saat” isimleriyle ve ikişer cilt halinde yayımlanan kitaplar dini, milli ve kültürel tarihimize kuvvetli bir projektör tutuyor. Türkiye Diyanet Vakfı’na da böyle değerli eserleri neşrederek kültür dünyamızı zenginleştirdiği için teşekkür ediyoruz.
Bilmem ki belirtmeye gerek var mı? Bu iki ismin dışında daha başka kültür tarihçilerimiz de bulunuyor. Onların kaleme aldıkları değerli eserler de ilim ve irfan dünyamızı aydınlatıyor. İsimleri geçen eserlerin sayfalarını zaman zaman çevirmekten, ilgimi çeken konuları -hem de birkaç defa- okumaktan büyük zevk alıyorum ve bu zevki mükeyyifattan kabul ediyorum. Geçen akşam “Derken Efendim”in birinci cildini gözden geçirirken “Zelzele Felaketi” başlıklı yazıyla karşılaştım. Mademki deprem günlerini yaşıyoruz, öyleyse siz değerli okuyucularımla da – iktibas yoluyla – paylaşayım.
A. Ragıp Akyavaş diyor ki:
“Zelzeleyi gören yangına razı olur derler. Bu âfet, sel baskınından da, yangından da, hatta kasırgadan da beterdir. Bu saydıklarımızın kısmen de olsa önüne geçilebilir. Amma ve lakin yerin karnı acıktı, canı et lokması istedi mi, bir kere anan yahşi baban yahşi ne deseniz, ne yapsanız hangi tedbiri alsanız nafiledir. O, hiddeti, şiddeti geçinceye kadar ortalığı hâk ile yeksan edecektir.
Oldu İstanbul ahâlisi harîka razı
Yere geçtikte bu yıl şehr-i Ayıntâb ve Haleb!
Tutuşup her birinin dâmen-i sabrı dediler
Bize yangın yetişir, zelzele verme Yâ Rab!
İzzet Molla’nın bu mısraları pek yerinde söylenmiştir.
Akşam sular kararmak üzere. Gazetelere tekrar şöyle bir göz atayım dedim. Oturduğum koltuk birden altımdan kayar gibi oldu. Bu esnada gözüm avizeye ilişti. Bir de ne göreyim, salıncak gibi sallanıyor. Eskiler buna âfât-ı arziyye derlerdi. Yani zelzele!
Bizim ev halkını bir telaştır aldı. Ne yapalım, sokağa çıkalım mı, çıkmayalım mı? Oturduğumuz daire apartmanın üçüncü katı. Biz merdivenlerden ininceye kadar maazallah olan olur. Tevekkeltüalellah deyip beklemeye başladık. Bu esnada sokak ve caddeler mahaşerallah insanla doldu. Çoluk çocuk, genç yaşlı, pijamalı pijamasız bir yığın insan! Cümlesi şaşkın bir halde ve dehşet içinde…
Derken efendim, biraz sonra radyo kısa haberleri vermeye başladı. Bu yer sarsıntısı bir çok vilayetlerimizde kendini göstermiş. Bilhassa Adapazarı’nda can ve mal kaybına sebep olmuş. Yine bir çok ölü, yine bir çok yaralı. Cenab-ı Allah bu gibi âfât-ı semaviyye ve arziyyeden bütün insanları korusun. Ölenlere rahmet, yaralılara acil şifa ihsan buyursun.
Büyük vak’alar halkımızın dilinde ve bilhassa İstanbul ahalisince birer tarih başlangıcı olarak kullanılır. Mesela, oğlunun yaşından bahseden anne Büyük Hareket’te doğmuştu der veya meşhur Çırçır yangınına tesadüf eden günlerde bizim oğlanı mektebe başlatmıştık diye anlatır.
Anadolu’da bunun daha hususi mahiyet ifade edenlerine rastlanır. Mesela İmam’ın ayaklandığı sene denir. Bununla Yemen isyanı kastedilirdi. Daha yakın tarihte Halk Partisi iktidarı devrinde çıkartılan Varlık Vergisi belası da hafızalarda yerleşen mühim vak’alardandır.
Dün akşamki zelzele müfekkiremi Büyük Hareket’e kadar götürdü. Bu sarsıntı birkaç gün bütün hiddetiyle ve şiddetiyle devam etmiş ve en büyük tahribatı Kapalıçarşı’da yapmıştı. Turistler gibi nedense felaketler de bu çarşıyı ziyaret etmeyi ihmal etmezler. Surlar yıkılmış, selatin camilerinin minare kılıfları uçmuş, binalar çatlamış veya çökmüş. Denizler kabarıp iskeleleri su basmıştı.
Zilzal, Kur’an-ı Kerim’in 99. Sûresinin adıdır. ‘İzâ zülziletil ardu zilzâlehâ’ diye geçer. Bu sûre zelzele üzerine nazil olmuştur.
Hicretin ikinci senesinde bir gün, Risâletpenah Efendimiz maiyyetinde Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer olduğu halde Uhud Dağında dolaşırken birden bire yerin şiddetle sarsıldığı görülmüş, Resul-ü Ekrem hiç telaş etmeyerek:
Sakin ol ya Uhud! Üzerinde bir Nebi, bir Sıddîk ve bir şehit vardır, diyerek dağa hitap etmiş ve sarsıntı derhal kesilmiştir. İşaret buyurulan şehit Hazreti Ömer’dir. Peygamberimiz Efendimiz bu suretle mucize göstermişlerdir.”
Manevi dünyamızı sarsacak zelzelelerden de korunmak için Fahr-i Kâinat Efendimize ittiba etmek gerekiyor.
.
Üsküdar’da sık sık gittiğim bir arkadaşın kitapçı dükkânına geçen gün bir kere daha uğradığımda kendisini şaşkın ve telaşlı bir vaziyette gördüm. “Hayrola Yusuf Bey, bir şeye mi canınız sıkıldı” sorusunu yönelttim. Arkadaşım şöyle cevap verdi:
Az önce dükkâna gelen bir adam, hem de İslami gruplardan birine mensup olduğu anlaşılan bir zat, Şehbenderzade Filibeli Ahmet Hilmi Bey’in bir kitabının olup olmadığını sordu. “Sizde ‘Ahmak-ı Hayal’ var mı?” dedi. Donup kaldım. “Âmak-ı Hayal”den “Ahmak-ı Hayal” diye söz etmesi beni çok fena şaşırttı, diyerek hayretini dile getirdi.
Bu türlü yanlış ifadelerle ben de çok karşılaştığım için fazla şaşırmadım. Çünkü, Osmanlı Türkçesi yeteri kadar bilinmediği için böyle hatalar her zaman yapılıyor. Vahim olan şu ki, böyle kitap isimlerini karıştıranlara, yanlış telaffuz edenlere okumuş yazmış kimseler arasında da rastlanıyor. Ve biliyor musunuz en çok da alem ile âlem, delalet ile dalalet, medfun ile meftun, tanzimat ile tazminat birbirine karıştırılıyor.
“Ayaklı Kütüphaneler” isimli kitabımın Ali Emiri Efendi ile ilgili bölümünde de kaydı geçiyor. Son devrin ünlü kültür adamlarından Şakir Ülkütaşır, daha ortaokul sıralarındayken bir gün babasının tavsiyesi üzerine İzmir’in Milli Kütüphane’sine gidiyor. Yaşlı başlı adamların oturduğu masanın bir köşesine ilişiyor. Kütüphane memurundan, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın romanlarını getirmesini istiyor. Görevli şahıs da, arzu ettiği bir kitabı hiç yüksünmeden önüne koyuyor. Hatta bir gün, Şehbenderzade’nin işte bu “Âmak-ı Hayal”ini bir başka okuyucu için dolaptan çıkarırken kendisine gösteriyor ve “Eğer bu kelimenin, “âmak” kelimesinin anlamını bilirsen sana daha başka kitaplar da veririm, diyor. Şakir Ülkütaşır, “O yaşımda ‘âmak’ı bilemedim ama hafız-ı kütüp (müdür) beni yine kitaplardan mahrum bırakmadı” diye sözünü bitiriyor.
Âmak-ı Hayal’i ben de yıllar önce Latin harflerine aktarıp yayınlamıştım. Bu tasavvufi roman günümüzde de baskı üstüne baskı yapıyor. Şehbenderzade Filibeli Ahmed Hilmi’nin diğer önemli bir eseri olan “İslam Tarihi”ne ilgi çekici bir önsöz yazan merhum tarihçimiz Ziya Nur Aksun, Âmak-ı Hayal hakkında şöyle bir değerlendirmede bulunuyor:
“Â’mak-ı Hayal – Racinin Hatıraları: İstanbul’da 1326 senesinde Giridi Ahmed Sâki Matbaası’nda basılmıştır. Seksen sayfalık, felsefi ve tasavvufi bir romandır. Bu eserin şimdiye kadar beş baskısı yapılmıştır. Tasavvufa meraklı olanlar için, pek aranan bir kitaptır. 1947 senelerinde 50 lira gibi bir fiyata aldığımı hatırlarım ki, çok pahalı idi. Bu bir manevi seyahatin hikâyesidir. Yolcu, birçok şehirlerden geçer. Hiç birinde aradığını bulamaz ve daima yeniden aramak için dolaşır. Nihayet sonsuz varlık şehrine ulaşır. Seyyahın adı Raci’dir.
Bir mezarlıkta garip ve çok basit hayat süren, her tarafında ayna parçaları asılı meczup bir ihtiyarla karşılaşır. Bu zata ‘Aynalı Baba’ denmektedir. Ermişlerden bir zattır. Baba, Raci’ye kahve pişirir ve sonra ney çalar. Raci, garip bir tarzda dalar ve böylece manevi seyahatler başlar. Birinci gün Hiçlik Zirvesi’ne (Nirvana’ya) ulaşır; Buda sırrını anlar. İkinci gün ‘Ey Nur! Zulmetleri durdur’ diyen Zerdüşt diyarına ulaşır. Hürmüz ve Ehrimen’in sırrını anlar. Üçüncü gün, Devr-i Daim şehrine varır ve her şey başladığı yere döner. Dördüncü gün, Mecma-ı Ârifan’da imtihan meydanını görür. Beşinci gün, Saha-ı Azamet’tir. Altıncı gün, Kaf-ı Anka şehridir. Rahman’ın arş üzerinde istivasının sırrına varır. Yedinci gün, Umman-ı Azamet’tir ve ilmin bir nokta olduğu sırrını anlar. Sekizinci gün, Muammay-ı Ebedi’ye yani ‘Sonsuz Bilmece’ye ulaşır. Ancak ilimde râsih olanların sırrına ıttıla hasıl eder. Dokuzuncu gün, ‘Mahfel-i Âzam’dır. Bu manevi seyahatten, yani Uruc’dan sonra Nüzul’a erenler için, artık her şey yeni mânâlar kazanır.
Bu kitapda, bir takım teşhisler, tecridler, sözler, ruhi haller ile tasavvufun, enbiyanın, evliyanın sırları ve ahvali hayaller içinde ifhama (anlatılmaya) çalışır.
Kitap, müellifin muhayyilesinin genişliğimi tasavvuf ve felsefedeki vukufunu, bunu ifhamdaki (anlatmaktaki) büyük kabiliyetini açıkça ortaya koyar. Hakikaten şâyân-ı mütalaa ve erbabı için kıymetli bir kitaptır. Sırr-ı Muhammedi türlü teşhisler, hayali seyahatler ve muhayyel içtimalar ile pek güzel anlatılır.”
Ziya Nur üstadımız cehalet zulmetini aydınlatmayı sürdürüyor, Şehbenderzade’yi tenkide kalkışan Baha Tevfik’e gerekli cevabı şu veciz cümlelerle veriyor:
“B. Tevfik, ‘Bizde Felsefe’ isimli bir makalesinde herkesle beraber onu da tenkid etmekte, ‘Gençleri memnun edemeyen bir yol tuttu. Ulum-u müsbite ve hakikiye taharrisi için açılmış taze dimağları, iblis-i Behmen hikâyeleriyle, duvarlardan geçen, yedi kat semalara uçan perilere mahsus masallarla doldurmak istedi’ demektedir.
‘Felsefe-i Ferd’ isimli basit ve birbiriyle alakasız makalelerden mürekkep, ismiyle mahiyeti arasında alaka bulunmayan bir kitap yazan bu adam, yazılarından anladığımıza göre Ahmed Hilmi’yi tenkid edecek felsefi kültüre sahip görünmemektedir. Tenkidinde dayandığı ve alay mevzuu ettiği hususlar da ‘Â’mak-ı Hayal’den doğmaktadır. Mesela tenkid sadedinde bir ölçü olarak ileri sürülen ‘Gençleri memnun edemedi’ sözü ne kadar düşük ve enfüsi eda taşımaktadır. Bir filozof veya mütefekkir gençleri memnun etmek için mi düşünecek, yoksa bir hakikati mi arayacaktır? ‘Felsefe-i Ferd’ gibi ağreb-i garaibden bir isim ile ortaya çıkan basit traşlamalarla ferd de felsefe de pek zavallılaşmıştır. Bu zatın yanında ve karşısında Ahmed Hilmi’yi ‘Felatun-i Asr!’ (Asrın Eflatun’u) addetmek hiç yanlış olmaz.”
Efendim, “Â’mak-ı Hayal”, hayalin derinlikleri anlamına geliyor. Peki ama “Ahmak”la “â’mak” arasında bir ilişki var mı diye sorarsanız, ben de İbnülemin’in ünlü bir tarihçimize – biraz da espri kabilinden – söylediği şu cümleyi sizlere naklederim.
“Sen zaten öteden beri humk-i amikle malûl olmakla meşhursun!”
Not: “Humk” “ahmak”ın, “amik”de “â’mak”ın tekilidir.
.
Hadiselerin sadece dış yüzüne bakarak karar verenler ve bu kararları doğrultusunda yorum yapanlar genellikle yanılırlar ve yanlış sonuçlara varırlar. Halbuki, büyük felaketlerin, korkunç yıkımların bir de iç yüzü ve deruni sebepleri vardır. Bu sebepleri de görebilmek ve sağlıklı değerlendirme yapabilmek için kişinin basiret sahibi olması, kalb gözünün açık bulunması gerekiyor.
Basiret sahibi bir insan, olağan üstü gelişmeleri, sıra dışı olayları değerlendirirken iç dünyasının sesini dinlemeyi ihmal etmez. Dolayısıyla basit, sığ, kaba ve çirkin sözler söylemekten şiddetle kaçınır. Felaket tablolarından ibretli sonuçlar çıkarır ve ders almasını bilir.
Bu mukaddimeyi, sözü deprem felaketine getirmek için yaptım. Her konuda olduğu gibi deprem faciasının da, hem fiziki açıdan, hem de metafizik zaviyeden değerlendirilmesi icap ediyor. Sırf maddi sebepleri esas alarak yapılan yorumlar doğru olmakla beraber eksiktir ve depremzedeyi teselli etmek için yeterli değildir. Korkunç enkazın altından bir hafta sonra ve sağ salim çıkan yavrunun gülümseyen gözlerine ibretle bakılırsa, ne demek istediğimiz daha kolay anlaşılır.
Tarih sayfalarının böyle ibret tablolarıyla dolu olduğunu görüyoruz. Ünlü Osmanlı bilginlerinden Âli, “Künhü’l-Ahbar” isimli eserinde -hicri 991 yılının hadiselerini anlatırken- o sırada meydana gelen Erzincan depremiyle ilgili garip bir olayı şöyle naklediyor:
“Bu yıl Erzincan’da korkunç bir zelzele oldu. Tarihin kaydettiği büyük depremler, bunun yanında ancak insan vücuduna ârız olan ürpermeler gibi kalır. Yeni büluğa ermiş bir Hıristiyan çocuğu, koltuğunda yedi sekiz ekmekle fırından gelirken yıkılan evlerinin avlusunda, enkaz altında kalıyor. Hadisenin üstünden tam on sekiz gün geçip, ailesinden kurtulanlar enkazı temizlerlerken çocuğun iki direk arasında sağ salim kaldığını ve yanında yarım ekmek bulunduğunu görüyorlar. Kazazedenin elinde ancak bir günlük ekmeği kalmış.”
Erzincan depremi deyince aklıma geldi. Bilindiği üzere son devrin en büyük, en yıkıcı depremlerinden biri de yine bu şehrimizi vurdu. 1939’da vuku bulan bu zelzelede yaklaşık kırk bin kişi hayatını kaybetti. Şehir, yerle bir oldu. Tokat’a kadar uzayan fay hattı, daha birçok şehri, köyü ve kasabayı harabeye çevirdi. Bütün bir ülke matem havasına büründü. İçeriden ve dışarıdan yardım gelmeye başladı. Milletimiz de tek yürek olup gerekli desteği verdi.
Bu arada devrin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü de, trenle Ankara’dan Erzincan’a gitti. Depremzedelere tabii ki moral vermek istedi. Yaşlı bir kadın Cumhurbaşkanına sarılarak ve gözyaşları dökerek “Mehmedim öldü. O da askerdi. O, senin de oğlundu. Başın sağ olsun, millet sağ olsun” dedi. Devrin gazetelerinde ve dergilerinde yayımlanan bu resme bakılırsa, İsmet Paşa’nın bu elem verici manzara karşısında bir heykel sessizliğiyle durduğu görülür. Cumhurbaşkanı yine geldiği trenle Ankara’ya döndü. Koskoca trene ne bir yaralı alındı, ne de bir matemzede. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi almak isteyenlerin rahmetli Münevver Ayaşlı’nın “Pertev Bey’in Üç Kızı” isimli romanını okumaları gerekiyor.
Söz buraya gelmişken Erzincan depremiyle ilgili olarak hazırlanan bir kitaptan ve bu kitapta yazıları bulunan kalem sahiplerinden de kısaca bahsedeyim. “1939 Anadolu Zelzelesi” adıyla 1940 yılında yayımlanan eserde Falih Rıfkı Atay, İskender Fahrettin, Meliha Avni, Burhan Cahid, Nadir Nadi, Hakkı Süha Gezgin, M. Zekeriya Sertel, Necip Fazıl Kısakürek, Hüseyin Cahit Yalçın, Fazıl Ahmet Aykaç, Etem İzzet Benice, Peyami Safa, Burhan Felek, Nurullah Ataç, Mahmud Yesari gibi yazarların yazıları yer alıyor. Adları geçen bu yazarların makalelerini okuyunca -bir ikisi hariç- hepsinin basmakalıp sözler söylediklerini ve bunların depremzedeleri teselli edecek hiçbir yönünün bulunmadığını görüyoruz.
Esefle belirtelim ki, bunlardan biri olan Mahmud Yesari -depremle hiçbir ilgisi olmadığı halde- tam bir Osmanlı düşmanlığı yapıyor ve şu garazkâr cümleleri söylemekten kendini alamıyor:
“Türk topraklarında zelzele, tufan ilk defa görülmüş âfetlerden değildir. Fakat, asırlarca bu milletin başına geçip ‘veli nimet (!)’ geçinmiş bu padişahlar yurdun felaketine uzaktan seyirci kalırlardı. Yer yerinden oynar, onlar yerlerinden kımıldamazlardı. Yer yerinden oynar, onların kılı kıpırdamaz, çubuklarını yakar, şaraplarını çakar, köçek oynatırlardı.
Kendilerine ‘Allah’ın gölgesi (!)’ ‘Veli nimet-i bi-minnet’ dedirttiler. Hakikatte, milletin kanını emen aç sülüklerdi. Onların çılgınca israfları, rezilane sefahatleri millete zelzeleler, tufanlar kadar zarar ziyan verirdi…”
Bu satırları okuyunca gözlerime inanamadım. Cehaletin ve gafletin bu derecesine pes doğrusu!..
Adı geçen kitaptan güzel bir örnek verip, konuyu tatlıya bağlayalım. Merhum Üstad Necip Fazıl, depremi şöyle değerlendiriyor:
“Geçenlerde, jeologya mütehassısı bir dostumla Şirket-i Hayriye vapurlarında buluştuk. Buğulu vapur penceresinden Anadolu kıyısını seyrederek dertleşiyorduk. Ben, deniz kenarında ve su hizasındaki ahşap yalı fikrini müdafaa ediyordum. Sahilden 20 metre gerideki kübik kümesleri hicvede hicvede bitiremedim. Laf döndü dolaştı, Boğaziçi’nden çıktı, büyük şehri ihata eden bir imar davasına temas etti. Ahşap mı, kârgir mi?
Lisanında mensup olduğu ilmin bütün heybetini taşıyan dostum dedi ki:
Yerle gök arasına Süleymaniye çapında eserler çeken ecdadımız, oturdukları toprağın tabiatı üzerinde en ince hesapları yapmış insanlardı. Ahşap bina fikri, işte bu hesaplardan doğmadır. Vatanımızın mevzuu olan topraklar, henüz oturmamış, yerleşmemiş arz tabakaları sahasına dahil. Bu sâhada her an, bütün vatanı allak bullak edebilecek zelzeleler fıkırdayabilir. Taşa ve çimentoya dayanan binalar, eğer zelzele bakımından hususi bir inşa düsturu altında meydana getirilmezse, atın ilk çiftesinde toprağı boylayan toy süvariler gibi, ilk sarsıntıda yere yüzükoyun kapanırlar. Ecdadımızın büyük taş inşalarında, zelzeleye ait mükemmel hesaplar görüyoruz. Uzun müddet mukavva ev yapmaktan başka çare bulamayan hamarat Japonlar, nihayet beton inşalarında zelzeleye karşı tedbir ifade eden yeni formüller buldu. Fakat biz, madde planındaki inşa davamızda, ahşap binayı atarken kâgir binanın topraklarımıza göre hususi icaplarını düşünmüş değiliz. Esefle söyleyebilirim ki, çok kuvvetli bir zelzele, Ankara ve İstanbul’da taş üstünde taş bırakmayabilir.
Görülüyor ki, her işin, hatta çatık kaşlı teknik işinin bile bir ‘bize göre’, ‘Türk’e göre’ cephesi var. Benim bu ‘bize göre’leri müdafaa etmekten artık dilimde tüy bitti. Maymunla papağandan başka her varlıkta ve her sâhada ‘kendine göre’yi bulabilirsiniz.
Şu dakikada tamamıyla mazur olduğumuz Erzincan felaketi bir tarafa; fakat mutlak olarak inandım ki, ‘bize göre’lerin gerçekleştirilmediği her şubede, maddi ve manevi sosyal bünyemiz zelzeleye karşıdır.”
İşte, depremlere nasıl hazırlık yapılacağı ancak böyle doğru ve güzel anlatılır.
Ruhun şâd olsun Üstad!..
.Son devrin büyük İslam âlimlerinden Alasonyalı Hacı Cemal Efendi, “Tekbir” isimli eserinin bir yerinde Bestekâr Mustafa Itri’den ve Tekbir bestesinden bahsederken “Bu beste sadece mü’min kalbleri değil, herkesi etkiliyordu” cümlesini kullanıyor. Evet bu “herkes”in içinde, biliyor musunuz gayr-i müslimler bile bulunuyordu. Bendeniz de merhum Ali Rıza Sağman’ın kitaplarından birinde okudum. İşgal yıllarında İstanbul’da trafik polisi olarak görev yapan bir İtalyan, Dolmabahçe Camii’nin minarelerinden “Allahü Ekber” sedası duyulur duyulmaz düdüğünü çalıyor, trafiği durduruyor ve Ezan-ı Muhammedi’yi sonuna kadar dinliyordu. Bunu başka bir yazımıza bırakıp Tekbir’in cazibesine kapılan Azaryan Efendi’den bahsedeyim:
Son vak’anüvis Abdurrahman Şeref Efendi, “Tarih Müsahabeleri” isimli eserinde anlatıyor. Paris’te bulunan bazı Jön Türkler bir Ramazan Bayramı’nı kutlamak üzere büyük bir ziyafet tertipliyorlar. İşbirliği yaptıkları bir kısım hürriyet taraftarı Fransız gençlerini de bu toplantıya davet ediyorlar. İmparatorluğun istibdadından şikayetçi olan Fransız hürriyetperverleri, Yeni Osmanlılar’la –tanışarak– birlikte çalışıyorlardı. Tarihçi Leon Kohen de bunların içindeydi.
Sofrada yenildi, içildi, nutuklar atıldı. Fransızlar milli marşlarını ve hürriyet şarkılarını söylediler. Bizimkilere siz de milli marşınızı söyleyin de dinleyelim teklifinde bulundular. Bizimkiler ne söyleyeceklerdi ki? “Ey Gaziler”le “Sivastopol Önünde Yatan Gemiler”den başka milli duyguları okşayacak bir şeyleri yoktu. Tam bu sırada Mehmet Bey diye biri derhal ayağa kalktı ve Tekbir getirmeye başladı. Diğer bütün arkadaşlar da ayağa kalktılar ve hep birden Tekbir’e devam ettiler. Fransızların ricası üzerine, birkaç kere tekrar ettiler. Sofrada hazır olan Azaryan Efendi, “Bana da işaret ettiler, bilir bilmez ben de katıldım. Tekbirin ruhları okşayan o nağmeleri Fransızları kendinden geçirdi” diyor.
Ne hazin değil mi? Tekbir sesleri Fransız gençlerini bile coşturuyor ama bu mübarek ve ilahi musıki bizdeki imansız kalbleri fena halde rahatsız ediyor. Müslüman kimliğini taşıyan bu güruh, hayatta kalan depremzedeler enkaz altından çıkarılırken getirilen Tekbirlerden, okunan salalardan duydukları rahatsızlığı dile getirmekten hiç ama hiç geri durmuyorlar. Köşelerinde “Nereden çıktı bu Tekbirler, salanın sırası mı” diye yazarak imansızlıklarını ilan ediyorlar.
Geçen gün solak gazetelerin birinde okudum. Köşe yazarlarından biri, “Yahu ‘mucize’ sözcüğünü (ifade onun) unutmuştuk, bakın artık ben de kullanmaya başladım” diye şikâyetini dile getiriyordu. O, buna şaşıradursun, biz bir mucize haberi daha verelim. Depremin yedinci günü, bir gazetede, “Enkazda Kur’an okudu, hayata el salladı” başlığıyla yayımlanan haberde şöyle deniyordu:
“Kahramanmaraş’ta depremin üzerinden 140 saat geçmesinin ardından inanılmaz bir kurtuluş daha yaşandı. Ekipler 27 yaşındaki Muhammed’i on saatlik zorlu bir çalışma sonucunda bulunduğu yerden çıkardı. Enkaz altında Kur’an okuyan ve kurtarma ekiplerine ‘Ben iyiyim’ diyen Muhammed, dışarıya çıkarıldığında el sallayıp Tekbir getirdi. Kurtarma ekipleri de Tekbirler getirerek bu sevince ortak oldu.”
Yer yüzünde, hatta bütün kâinatta tek bir hakikat vardır, o da Tekbir’dir. İslam Tevhid ve Tekbir dinidir. Tevhid’in ve Tekbir’in ne anlama geldiği ve ne kadar önemli olduğu İslami eserlerde bütün ayrıntılarıyla anlatılıyor. Mesela Bediüzzaman Said Nursi, Tekbir’i şöyle tarif ediyor:
“Evet, eğer namazların arkasında, hususen bayram namazlarında bir anda Allahü Ekber diyen yüzer milyon insanların sesleri, âlem-i gaybda ittihat ettikleri gibi, âlem-i şehadette dahi birbirleriyle ittihat edip içtima etse, küre-i arz tamamıyla büyük bir insan olup, azametine nisbeten büyük bir sada ile söylediği Allahü Ekber’e müsavi geldiğinde o muvahhidinin ittihadıyla bir anda Allahü Ekber demeleri, küre-i arzın büyük bir Allahü Ekber’i hükmüne geçiyor. Adeta bayram namazlarında âlem-i İslam‘ın zikir ve tesbihleriyle zemin zelzele-i kübraya mazhar olup, aktar ve etrafıyla Allahü Ekber deyip, kıblesi olan Kâbe-i Mükerreme’nin samimi kalbiyle niyet edip, Mekke ağzıyla, Cebel-i Arefe diliyle Allahü Ekber diyerek o tek kelime, etraf-ı arzdaki umum mü’minlerin mağara misal ağızlarındaki havada temessül ediyor.
Bir tek Allahü Ekber kelimesinin aks-i sadasıyla hadsiz Allahü Ekber vuku bulduğu gibi, o makbul zikir ve tekbir semavatı dahi çınlatıp berzah âlemlerinde de temevvüç ederek (dalgalanarak) sada veriyor. İşte, bu arzı böyle kendine sacid ve âbid ve ibadına mescid ve mahluklarına beşik ve kendine müsebbih ve mükebbir eden Zat-ı Zülcelal’e yerin zerreleri adedince hamd ve tesbih ve tekbir edip mevcudat adedince hamd ediyoruz ki, bize bu nev’i ubudiyeti ders veren Resul-i Ekrem Aleyhissalatü Vesselam’ına ümmet eylemiş.”
Anlayana ve zevkine varana ne harika bir izah!
Mekke Tekbirlerle fethedildi. İstanbul Tekbirlerle alındı. Büyük Millet Meclisi dualarla, Tekbirlerle açıldı. Bir Müslüman olarak beş vakit namazda Tekbir getirmenin manevi zevkini yaşıyoruz. Teşrik Tekbirleriyle teşrif eden bayramlarda manen de bayram ediyoruz.
Tekbir, musıki dünyamızda da yankılanıyor. Mustafa Itri Efendi’nin Segâh Tekbir bestesi bayram sabahları ve müteakip namazlardan sonra okunarak kulakları bir güzel zinetlendiriyor.
Tekbir edebiyat dünyamızı da nurlandırıyor. Ediplerimizi bilhassa şairlerimizi de o güzel âhengiyle sarıp sarmalıyor. Şinasi, “Büyüksün İlahi, büyüksün büyük / Büyüklük yanında kalır pek küçük” diyerek büyük bir hakikati dile getiriyor. Şair-i Âzam Abdülhak Hâmid, “Milli Tekbir” başlığıyla kaleme aldığı şiirine, “Allahü Ekber, Allahü Ekber, kâim onunla mihrâb u minber / Tekbir-i milli, İslâm’a rehber, Allahü Ekber, Allahü Ekber” beytiyle başlıyor. Mehmed Âkif, “Ne lâhütî sadâ ‘Allahü Ekber’ sarsıyor cânı / Bu bir gülbank-ı Hak’dır, çok mudur inletse ekvânı” mısralarıyla Tekbir’in azametini dile getiriyor. Ârif Nihat Asya:
Ezanımdan alışıp Tekbir’e
Buldunuz mutluluk imânımla;
Vatan ettim sizi ey topraklar
Beş vakit damgalayıp alnımla
beytiyle, Tekbir’le toprağın nasıl vatan hâline getirildiğini bir güzel anlatıyor.
Tevfik Fikret:
Allahü Ekber… Allahü Ekber…
Bir samt-ı ulvî gûyâ tabiat
Hâmûş hâmûş eyler ibâdet
Allahü Ekber… Allahü Ekber…
Bir samt-ı nâlân, gûyâ avâlim
Pinhân ü peydâ, nevvâr ü muzlim,
Etmekte zikr-i Hallâk-ı dâim,
Allahü Ekber… Allahü Ekber…
Bir samt-ı ulvî kalb-i tabiat,
Bir samt-ı nâlân, rûh-i akâlim
Etmekte zikr-i Hallâk-ı dâim,
Etmekte ra’şan ra’şan ibâdet
dörtlükleriyle, dört dörtlük bir Tekbir şiiri yazmayı başarıyor.
İnsan bu muhteşem şiiri okuyunca, keşke bedbaht şairi, Tekbir’i bırakıp, tekfire sapmasaydı da, böyle daha nice dini terennümlere imza atsaydı, diyesi geliyor.
Yâ Allah… Bismillah… Allahü Ekber!
.NASREDDİN HOCANIN TORUNU
Bu memlekette tarihi eserlerin, özellikle camilerin, tekkelerin ve türbelerin en büyük zararı tek parti devrinde gördüğü herkes tarafından biliniyor. 1950 yılının Mayıs ayında Demokrat Parti iktidara gelene kadar başta Eyüp Sultan’ın ve Fatih’in türbeleri olmak üzere bütün türbelerin kapısına kilit vurulmuştu. Yıllar boyu kapalı tutuldukları için toz toprak, çerçöp içinde tam bir mezbelelik haline gelmişlerdi. Yasak bitip de tekrar ziyarete açıldığını gören şahitlerin ifadelerine göre, bu uhrevi mekânların içleri güvercin pisliklerinden, fare ölülerinden ve daha bir çok iğrenç ve tiksindirici görüntüden geçilmiyordu.
İşte merhum Menderes ve arkadaşlarının aziz Türk milletinin manevi dünyasına yaptıkları en büyük hizmetlerden biri de türbelerin açılmasıdır. Allah’a nâmütenâhi şükürler olsun ki ellili yılların başından günümüze kadar türbe ziyaretleri bütün hızıyla devam ediyor.
İşte görüyorsunuz ki, 14 Mayıs 2023’de yapılacak seçimin yaklaşmasıyla birlikte muhalif parti liderleri de Kur’an okumaya, camiye gitmeye, dua etmeye başladılar. Sayın Kemal Kılıçdaroğlu da geçen gün Akşehir’e gitti ve Seyid Mahmud Hayrani hazretlerinin ve Nasreddin Hoca’nın türbelerini ziyaret etti. Yörük Türkmen kıyafetiyle yaptığı konuşma esnasında Nasreddin Hoca’nın torunu olduğunu ayrıca söyledi. (Hürriyet: 29 ocak Pazar)
Ben bu yazıda, hayır böyle bir şey yoktur, Kılıçdaroğlu Nasreddin Hoca’nın torunu olamaz diye itirazda bulunacak değilim. O kendisinin bileceği bir iştir. Ben sadece dünyaca ünlü hocamızın başka bir torunundan, yani asıl torunundan söz edeceğim. Önce şu hususu belirteyim. Büyük mizah ustası Nasreddin Hoca sadece fıkralarıyla ünlü bir nüktedan değildir. O aynı zamanda büyük bir İslam âlimidir. Fıkralarından maksat da kıssadan hisse çıkarmaktır. Nitekim, en abus çehrelerde bile tebessüm çiçekleri açtıran latifelerini, tasavvufi açıdan şerh eden âlimler görülmüştür. Bunlardan bazılarını ben de bazen gülümseyerek, bazen kahkaha atarak okuyup kütüphaneme yerleştirdim.
Bu minval üzere yazılan eserlerden biri de Büyüyenay Yayınları arasında neşredilen Seyyid Burhaneddin Çelebi’nin kaleme aldığı ve Prof. Dr. Fikret Türkmen Bey’in yayına hazırladığı “Letaif-i Nasreddin Hoca”dır. Okuyanları hem tebessüm ettiriyor, hem zihinleri açıyor. Ne dersiniz, bir kısa örnek verelim mi?
Latife: Bir gün hoca sarık sararken ucu bir türlü gelmez. Tekrar bozar, yine sarar ama yine gelmez. Canı sıkılıp sarığı mezada verir. Bir herif gelip müşteri olur. Hoca gizlice yanına varıp, “Birader, sakın alma, bu sarığın ucu gelmez” der.
Tercüme: Bu fani ve vefasız dünyaya sakın aldanma. Bu dünyayı satıp, karşılığında âhireti satın al. Zira bâkidir. Bekasının nihayeti yoktur, demektir.
Şimdi gelelim, Nasreddin Hoca’nın gerçek torununun kim olduğuna… Hocamız kızlarından birini Sivrihisarlı Celaleddin adında bir kadı ile evlendiriyor. Bu kız, bir erkek çocuğu dünyaya getiriyor. Adını da Hızır koyuyorlar. Hızır, tahsil çağına gelince ilk eğitimini babasından alıyor. Ancak bununla yetinmeyip eline ne kadar kitap geçtiyse hepsini okudu. Kuvvetli hafızası, sağlam mantığı ve parlak zekâsıyla öğrendiği bilgileri bir güzel hazmetti.
İlim basamaklarını teker teker çıkarak sonunda devrin büyük âlimlerinden biri haline geldi. Aynı zamanda iyi bir şair olarak da tanınan bu genç ilim adamı, Fatih tarafından da keşfedildi. Büyük hükümdar, onu Sivrihisar müderrisi yaptı. İslami ilimlerin yanı sıra matematiğe, astronomiye ve tıbba da büyük bir vukufiyeti olan Hızır Çelebi daha sonra İstanbul’a geldi ve Fatih’in müsahip hocası oldu. Padişah onu İstanbul kadısı, İstanbul belediye başkanı olarak görevlendirdi. Kadıköy’ü de arpalık olarak kendisine verdi. Eski ismi Kalkedon veya Kalkedonya olan bu kadim semtin adı, Hızır Çelebi’nin orada ikamet etmesinden dolayı Kadı’nın oturduğu köy anlamında Kadıköy oldu. Aslında bu galat-ı meşhurdur, doğrusu ise “Kadıköyü”dür.
Bir yanlış anlaşılmaya meydan vermemek için kısaca belirtelim. Bir padişah, devlet ricalinden birine şu bölgeyi arpalık olarak sana veriyorum derse bunun mânâsı o bölgenin imarından, ihyasından, her türlü hizmetinden sen sorumlusun demektir. Ord. Prof. Dr. Ahmet Süheyl Ünver, 1945 yılında “Hızır Bey Çelebi – Hayatı ve Eserleri” adıyla yayımladığı kitabın girişinde arpalık konusunu ve Kadıköy’ü hikâyesini belgelere dayanarak anlatıyor. Ezcümle “Kalkedon’un Hızır Bey’e verilmesine doğrusu çok sevindim. Zira Kadıköyü’nün sokaklarında dolaşırken Üsküdar gibi, eski ve tarihi abidelerinin olmayışına çok üzülüyordum. Kadıköyü ile Hızır Bey’imizin münasebeti öğrenince – bilseniz- ne kadar sevindim. Kadıköy’ümüzün her ne kadar iftihar edeceği tarihi ve eski abideleri yoksa da manen onun Hızır Bey gibi beş yüz senelik bir abidesi var diye iftihar duymaya başladım” diyor.
Sadece Kadıköy’de değil, Üsküdar’da da Hızır Bey’in damgası bulunuyor. İlçenin merkezinde, Aziz Mahmud Hüdai hazretlerine çıkılan noktada görülen tarihi bir bina Fatih’in yargılandığı mahkeme diye biliniyor. Hızır Çelebiyle ilgili hemen hemen bütün kaynaklarda Fatih’in hocası Kadı Hızır Çelebi tarafından nasıl yargılandığı ibret tabloları halinde anlatılıyor. Rakım Ziyaoğlu’nun 1976’da “İstanbul’un İlk Belediye Başkanı Hızır Bey Çelebi” adıyla yayımladığı kitap da bu konuda önemli bir kaynaktır.
Hızır Bey 1459 yılında 53 yaşında vefat edince İstanbul’un orta yerinde, yani Unkapanı’nda bulunan Voynuk Şucâeddin Camii’nin haziresine defnedildi. Divan şairi Necati Bey ile büyük bilginimiz Kâtip Çelebi’nin kabirleri aynı hazirededir. İşte Nasreddin Hoca’mızın torunu merhum ve mağfur Hızır Çelebi böyle güzel bir insandı ve İstanbul’un ilk efendilerinden biriydi.
Anlatabildim mi efendim?
.KURANI KERİM YAKAN PİSKOPOS
Cehenneme, senin ateşinden daha şiddetli bir ateş var mı diye sormuşlar. Cehennem de “muhabbet ateşi” öyle yakıcı bir ateştir ki, benim ateşimi bile söndürür cevabını vermiş. Evet muhabbet öyle ilahi bir nurdur ki, onun mü’min kalblerde estirdiği maneviyat rüzgârlarını hiçbir kalem tarif edemez. İslam büyükleri, bu nurlar nurunu Muhabbetullah, Kelâmullah ve Resulullah diye tavsif ediyorlar.
Cenâb-ı Hakk, Fahr-i Kâinat Efendimiz’e Kur’ân-ı Kerim’i göndermek suretiyle en büyük bir lütufta bulundu. Mukaddes kitabımızın mahiyetini, ulviyetini, şanını, azametini beyân etmek için yüzlerce, binlerce, on binlerce kitap yazıldı. Şairlerimiz Kelâm-ı Kadim’in fesâhatini, belâgatini -kısmen de olsun- anlatabilmek için nice güzel şiirler yazdılar. İslâm âlimlerini bir tarafa bırakınız, insaflı bazı Avrupalı bilginler ve müsteşrikler bile ilahi kitabımız hakkında övücü ve takdir edici yazılar kaleme aldılar. Merhum Eşref Edib’in bu konuda hazırladığı kitap gözden geçirilirse ne demek istediğimiz daha iyi anlaşılır.
Bu mukaddimeden sonra demek istiyorum ki, Kur’ân düşmanlığının diğer adı da İslâm düşmanlığıdır. İsveçli İslam düşmanının ve diğer Batılı kâfirlerin mukaddes kitabımızı yakmaları, bizim Kur’ân’a olan muhabbetimizi daha da artırır.
Bilindiği üzere bu cinayet Türk kamuoyunda büyük infiale sebep oldu. Başta devlet adamlarımız olmak üzere her gruptan, her kesimden protesto sesleri yükseldi. Bu iğrenç hadise karşısında bazı sanatçılarımız da tepkilerini dile getirdiler. Sabah’ın ekinde gördüm. Usta sanatçı Selda Bağcan konuya ilişkin bir soru üzerine şöyle demiş:
“Bu olay affedilemez ve izâh edilemez. Siz hiç İncil yakan ve yırtan bir Müslüman gördünüz mü? Ben görmedim, göremeyiz de. Böyle olayların bir daha yaşanmamasını diliyorum.”
Hanımefendi doğru söylüyor. Bir Müslümanın İncil’i yakması aklının ucundan bile geçmez. Tam aksine biz Müslümanlar, tahrif edilmiş dahi olsa aslına hürmeten ve dört büyük kitaptan biri olması hasebiyle gerekli saygıyı gösteririz. Bu satırları yazarken aklıma geldi. Beyazıt Devlet Kütüphânesi’nin ikinci hafız-ı kütübü (müdürü) büyük allâme merhûm İsmail Saib Sencer işte bu hassasiyeti gösteriyor. Kütüphânede araştırma yapan bir zatın masasındaki İncil’in üzerine başka kitaplar koyduğunu görünce onu kibar bir üslûpla ikaz ediyor. “Efendi, dikkat et. Belki içinde tahrif edilmemiş ayetler var. Bunu düşünerek gerekli saygıyı gösterelim” diyor.
İnsanlık tarihini gözden geçirdiğimiz zaman yakılan kitap ve kütüphane sayısının dehşet verici rakamlara ulaştığını görürüz. Meşhur Çin Seddi’ni yaptıran imparator, korkunç bir karar alıyor; seddin inşasından sonra Çin medeniyetinin ve ilim tarihinin kendi devrinden itibaren başlamasını, önceki yıllara ait eserlerin yok edilmesini istiyor. Bunun için de Çinli bilginlerin ve tarihçilerin idam edilmelerini, mevcut kitaplarının hepsinin yakılmasını emrediyor. Ve bir günde dört yüz bilgin diri diri toprağa gömülüyor. Ülkede bulunan kitapların ve kütüphânelerin tamamı cayır cayır yakılıyor. Meşhur “Çin işkencesi” de böyle başlamış oluyor.
Endülüs, İspanya Hıristiyanları tarafından işgal edildiği zaman da böyle dehşet verici bir katliam ortaya çıktı. İslâm medeniyetinin ilim hazineleri ve bilgi depoları olan kütüphaneler birer birer ateşe verildi. Özellikle Gırnata’daki birbirinden muhteşem kitap sarayları yok edildi. Tuleytula piskoposu, sayısı beş bini geçen ve her biri hat şaheseri olan tezhipli Kur’ân-ı Kerim’i bizzat kırılasıca eliyle ateşe attı. Tarihler, bu facia esnasında yakılan kitapların seksen bin cildi bulduğunu kaydediyor.
Engizisyon tarihini kaleme alan Filorondo, 1481’de İspanya’da Engizisyon Mahkemeleri kurulduğu zaman, İbranice yazılan ‘Tevrat’ların nerede bulunduysa yakıldığını kaydediyor. Aynı müellif, Salamanka’da Yahudilik hakkında kaleme alınan altı bin ciltlik edebi eserin de ateşe atıldığını, bunlar arasında Doğu Edebiyatı’yla ilgili birçok kıymetli eserin de bulunduğunu belirtiyor.
Üzülerek ifade edelim ki, böyle feci tablolara İslam tarihinde de rastlıyoruz. Şu veya bu sebeple İslam bilginlerinin kaleminden çıkan birçok eserin yakıldığını görüyoruz. Gazneli Sultan Mahmut, Rey şehrini fethettiği zaman, Batınilere ve Mutezile mezhebine mensup bilginlere ait eserlerin yakılmasını emrediyor. İmam Gazalî’nin kitapları Endülüs’te büyük bir tepkiyle karşılanıyor, İhyâyı Ulûm nüshaları yer yer yakılıyor.
Ahmet Cevdet Paşa’dan öğrendiğimize göre Vehhabiler Üçüncü Selim devrinde Mekke’yi işgal edince büyük bir yağma hareketi başlıyor, kütüphanelerdeki kitaplar sokaklara atılıyor. Buhari ve Müslim gibi meşhur hadis kitapları caddelere fırlatılıyor ve o mübarek eserler ayaklar altında eziliyor. Gariptir ki, kitaba olan düşkünlüğüyle bilinen ve kendi adına muazzam bir kütüphâne kuran Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey gibi münevver biz zat bile Şeyh Bedrettin Simâvî’nin Vâridât’ını nerede bulursa satın alıp yakıyor.
Bazı İslâm büyükleri de kendi kitaplarını, yine kendi elleriyle yakıyorlar. Mesela Ahmed bin Ebu’l-Havarî, tahsilini tamamladıktan sonra, tasavvufa intisap ediyor. Bütün kitaplarını Fırat nehrinin kenarına götürüyor. Orada bir saat kadar ağladıktan sonra, “Allah’ı tanımak için bana rehberlik ettiniz. Artık size ihtiyacım kalmadı!” diyor ve kitaplarını yok ediyor. Hicretin 400. yılında seksen yaşında vefat eden Ebu Hayyan et-Tevhidî, Bağdat’ta yaşadığı sıkıntılı hayata tahammül edemeyip, kütüphânesini ateşe veriyor. Bu hadise Bağdat’ta büyük bir tepki topluyor. Devrin kadısı kendisine bir mektup göndererek serzenişte bulunuyor. O da uzun bir mektupla karşılık veriyor. Tam yirmi yıl aralarında yaşadığı Bağdat halkının kıymetini bilmediğini, gerekli ilgiyi göstermediğini, büyük bir üzüntüyle dile getiriyor.
Osman Nuri Ergin tarafından kaleme alınan “Balıkesirli Abdülaziz Mecdi Tolun Hayatı ve Şahsiyeti” adındaki kitapta yer alan konuyla ilgili bir anekdot da şöyle:
“Fatih Türbedârı Ahmed Amiş Efendi, tenevvürü ve yüksek hakikâtlere ulaşmayı kast ederek, Muhyiddîn-i Arabî’ye atfedilen şu cümleyi söylüyor:
Allah Teâlâ benden ne istersin dese: Ya Rabbi! Beni tekrar dünyaya gönder, yazdığım kitapları toplayıp yakayım demiştir.”
İsterseniz bir örnek de günümüzden verelim:
Şehir târihçiliğinin önemli isimlerinden merhum Osman Nuri Ergin’in, “Hüseyin Kâzım Kadri ve İnsan Hakları Beyannâmesi’nin İslâm Hukuku’na Göre İzâhı” adıyla kaleme alındığı eserinden öğrendiğimize göre, kültür dünyâmızın önemli isimlerinden biri olan bu zat, daha hayattayken kütüphânesini bağışlamak istiyor. Bu maksatla, 12.6.1932 târihinde, birbirinden değerli kitaplarını, dolaplarıyla birlikte arabaya yerleştiriyor. Beylerbeyi’ndeki evinden bizzat Üsküdar’a kadar götürüyor ve Hacı Selim Ağa Kütüphânesi’ne veriyor. Kitapların büyük bir bölümünü, Büyük Türk Lûgatı’nı yazarken faydalandığı çeşitli dillerdeki lûgatlar, kâmuslar ve ansiklopediler teşkil ediyor.
Bütün bu eserleri büyük bir sandığa dolduran Hüseyin Kâzım Kadri Bey, sandığı mühürledikten sonra garip bir teşebbüste bulunuyor. Emâneti kütüphânenin müdürü Ahmed Remzi Dede’ye teslim ederken, küçük bir tenekenin içinde bir miktar da petrol gazı veriyor ve şöyle diyor: “Ben öldükten sonra gelip bu kitapları senden isteyeceklerdir. Böyle bir durum söz konusu olduğu zaman şu gazı kitapların üzerine dök ve hemen yak.” Ancak aradan bir süre geçtikten sonra merhum tekrar kütüphaneye geliyor. “Sen memursun, bu dediğimi yapamazsın.” diyerek sandığı geri alıyor.
Şair Üsküdarlı Talât Bey de, eviyle birlikte kitaplarının da yanmasına çok üzülüyor, duygularını şu beyitle dile getiriyor:
Evimin yandığına yanmadım ammâ Talât
Yandı bin beyt-i metînim âna hâlâ yanarım.
.Merhum üstadımız Necip Fazıl’ın hemen hemen bütün eserlerini gözden geçirdiğim gibi kendisiyle alakalı olarak yazılan diğer bütün kitapları da okumaya çalıştım. Sadece bu kadar mı, aşk ve vecd adamı olarak yaptığı sohbetlerden istifade etmek için de âzâmi gayreti gösterdiğim gibi “Büyük Doğu”ların da takipçisi oldum. Bugün bile kütüphanemi, her biri farklı boydaki ve ebattaki Büyük Doğu ciltleri süslemeye devam ediyor. Geçen gün bir sahafta gördüğüm yeşil ciltli bir adet Büyük Doğu’yu da satın aldım, onu da kardeşlerinin yanına yerleştirdim.
Hiç şüphe yoktur ki, Necip Fazıl büyük bir şairdir, nitekim daha hayattayken “Sultanü’ş-Şuara”, yani şairlerin sultanı ilan edilmiştir. Üstadın nazımda olduğu kadar nesirde de büyük maharet gösterdiği öteden beri biliniyor. İmanî vecdini, manevî heyecanını şiirle olduğu kadar, düz yazıyla da terennüm ettiği okuyucuları tarafından biliniyor. İstitrat kabilinden söyleyeyim, Üstad bugün hayatta olsaydı da, benim nesre “düz yazı” dediğimi görseydi muhakkak öfkelenir ve “eğri yazı var mı be adam?” diye bir güzel haşlardı. Yoksa ben zaten nesirciyim.
Üstad, asıl hassasiyeti ve âzâmi titizliği özellikle dini konuları işlerken, bilhassa Peygamber Efendimiz’den bahsederken gösteriyordu. Şimdi buna çarpıcı bir misal vermek istiyorum.
Bugünlerde yeni yayımlanan bir Necip Fazıl kitabı daha okuyorum. Vehbi Vakkasoğlu dostumuzun kaleme aldığı ve Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi’nin neşrettiği “Gençler İçin Necip Fazıl” kitabını gözden geçiriyorum. Eserin ismi her ne kadar “Gençler İçin Necip Fazıl” ise de, muhtevası itibariyle orta yaşlıların yanı sıra, ortanın üstündekileri de ilgilendiriyor. Hatta onları, Üstad’la erken yaşta tanışmış olmaları dolayısıyla daha fazla alakalandırıyor. Mukaddimeyi daha fazla uzatmayayım ve asıl konuya gireyim:
Necip Fazıl, 1964 yılının ilkbaharında bir konferans için Kahramanmaraş’a gidiyor. O sırada İmam-Hatip Okulu öğrencisi olan Vehbi Vakkasoğlu, ilk çıktığında adı “O Ki O Yüzden Varız” olan daha sonra ise, “Çöle İnen Nur” ismiyle neşredilen kitabı imzalatmak için harekete geçiyor. Bir gün, öğretmenlerinden biri, elindeki bu kitabı görüp, “Bu ne kitabı, kim yazmış?” sorusunu yöneltiyor. Vehbi Bey, eserin kapağını gösterince öğretmeni “Necip Fazıl büyük bir şairdir ama siyer uzmanı değildir. Keşke bu mevzuya hiç girmeseymiş!” diyor. Buna rağmen kitabı öğrencisinden alıp inceliyor. Hoca, siyer dersine giren bir ilahiyatçı olduğu için -tabii ki- kendini bu konunun uzmanı kabul ediyordu ve bir edebiyatçının sahasına girmesini doğru buluyordu.
Bir hafta sonra hocası Vehbi Bey’i yanına çağırıp, “Evladım, Necip Fazıl tarihçi değil ama doğrusu etkileyici bir üslupla çok güzel yazmış. Harika bir kitap. Sonuna kadar elimden bırakamadım. Ancak mühim bir eksiği var!” diye cevap veriyor ve şöyle diyor: “Bir insan yüzlerce sayfa coşkun üslupla Efendimiz’i anlatır da, bir kere bile adını anmaz mı? Hiç Hz. M….. dememiş. Gerçi çok güzel sıfatlarla anmış ana ne olurdu en güzel adıyla da ansa, Hz. M….. dese, biz de bütün gönlümüzle salavat getirsek, daha güzel olmaz mıydı.”
Daha sonra Vehbi Bey, üstadın özel olarak yaptığı bir sohbet esnasında bu konuyu kendisine çekinerek ve sıkılarak da olsa soruyor. Siyer hocasının, keşke Üstad, o coşkun eserinde Hz. M….. ismine de yer verseydi de okuyucular bol bol salavat getirselerdi dediğini naklediyor.
Necip Fazıl, şu ürpertici cevabı veriyor:
“Evladım, hocanız doğru söylemiş ama bu doğru, Necip Fazıl için doğru değildir!”
Üstad, bu düşündürücü ve şaşırtıcı cevabı verdikten sonra kısa bir süre sessiz kalıyor ve eliyle ağzını göstererek şu flaş cümleyi söylüyor: “Evet doğrudur. Kâinatın Efendisi’nin has ismini ne kelamıma ne de kalemime alamadım. Çünkü benim bu günahkâr ağzım o pâk, o has ismi anmaya layık değildir!”
Üstadın, bu cümleyi sarf ettiği sırada gözlerinin nemlendiği görülüyor.
Bundan anlaşılıyordu ki, Fahr-i Kâinat Efendimiz’i sadece bilenler değil, O’na en güzel şekilde bağlananlar, O’nu daha kâmil mânâda anlatıyordu. Buna da aşkla anlatma deniliyordu. İşte Necip Fazıl böyle bir Peygamber âşığıydı.
Şimdi bir bu hassasiyete, titizliğe ve samimiyete nazar edelim, bir de “Hz. M……din Yaşamı” diye sözde siyer kitabı yazan ilahiyat hocasının saygısızlığına bakalım. Dahası var. Adam, bununla da yetinmiyor, kapakta kendi adını o mübarek ismin üstüne yerleştirmekten çekinmiyor.
Son devir ulemasının en önemlilerinden biri olan Hasan Basri Çantay’ın Nisan 1962 tarihli “İslâm” dergisinde “Mealler- İzahlar” başlığıyla yayımladığı makalenin başlangıç bölümü bu mevzuyu -Kur’an-ı Kerim’i esas alarak- izah ettiği için aşağıya alıyorum.
Çantay Hoca şöyle diyor:
“Kur’an-ı Kerim’in 24. En - Nur Suresi’nin 63. âyetinde mealen şöyle buyurulmuştur:
“O Peygamber’i, kendi aranızda birbirinizi çağırdığınız gibi çağırmayın. İçinizden yekdiğerini siper ederek sıvışıp gidenleri muhakkak ki, Allah biliyor. Artık onun emrinden uzaklaşıp gidenler kendilerini (dünyada) bir fitne (ve bela) çarpmasından, yahut (ahirette) onlara pek acıklı bir azap gelip çatmasından çekinsinler.”
İnsanlığın o yüce Peygamberine adıyla hitap edilmemesi, O’na, ‘Ya Nebiyyallah, ya Resulallah’ gibi saygı ve hürmet ifaden eden kelimelerle, nâzikâne ve hafif bir sesle seslenilmesi emrediliyor.
Ashab-ı Kiram bu ilahi terbiyeye göre hareketi şiar edinmiş, O konuşurken sanki başlarına kuş konmuş da, uçup kaçmasın diye kıpırdanmayanların hâli gibi tam bir sükûnet ve tevazu ile ve can kulağıyla O’nu dinlerlerdi.
Gerek rahmetli Süleyman Çelebi’nin Mevlid manzumesine kendilerinden katmalar yaparak ‘Ya M…., ya Mustafa’ diye avaz avaz bağıran bazı mevlid okuyucuları, gerek yazılarında ve sözlerinde buna benzer mübâlâtsızlığa (saygısızlığa) alışmış olanları bu ayet-i celile ne güzel edebe davet ediyor.
Senin –hâşâ- kendi akran ve emsalinden biri imiş gibi, saygısızca hitap ettiğin O zat yok mu? Bu kâinat O’nun yüzü suyu hürmetine yaratılmıştır. Sen kim oluyorsun ki, O’na adıyla hitap ediyorsun? O’na Allah bile ‘Ya M…..’ dememiştir.”
Şefâat yâ Resulâllâh
.Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Yenilenen Yeni Câmi’nin özellikleri
Diğer selâtin camileri gibi tarihi güzelliğiyle ve mimarî özelliğiyle İstanbul’u süsleyen Yeni Câmi 2016’da tamire alındı, gerekli onarım titizlikle yapıldıktan sonra Ocak 2023’ün ilk haftasında yeniden ibâdete açıldı. Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan, mabedin inşasıyla ilgili kısaca bilgi verdikten sonra, imam-hatip okulunun 4. sınıfındayken bu camide vaaz ettiğini dile getirdi. O yılların birinde, bir Kadir gecesi, Feyzullah Hoca ile birlikte aynı kürsüyü paylaştığını söyledi.
İstanbul’da, gerek Sur içinde olsun, gerekse diğer ilçelerde olsun “Yeni Câmi”, “Yeni Valide Câmii” adıyla başka mabetler de bulunuyor. Aksaray’daki ve Üsküdar’daki camileri bunlara birer örnek olarak verebiliriz.
İnşaatı, diğer selatin camilerine göre en uzun süreyi kapsayan bu tarihi mâbedi şimdi biraz daha yakından tanımaya çalışalım.
Mimar Sinan ekolünün önemli isimlerinden olan Davud Ağa, Sultan Üçüncü Mehmed’in vâlidesi Safiye Sultan’ın emriyle işe başladı. 1597 yılının Ağustos’unda, İstanbul’un merkezi kabul edebileceğimiz Bahçekapı’da câminin temelini attı. Ünlü Osmanlı tarihçisi Selânikli Mustafa Efendi, camiye ait arsanın dağ eteğinde olması dolayısıyla, gece-gündüz tulumbalar ile su çıkartıldığını anlatıyor.
Davud Ağa’nın vebadan ölmesi üzerine, inşaata hassa sermimarlığına getirilen Dalgıç Ahmed Çavuş devam etti. Ancak 1603 yılında Sultan III. Mehmed’in ölümü ve annesinin Eski Saray’a gönderilmesi üzerine câminin inşaatı yarıda kaldı. İnşaat 1659 yılına kadar tam elli sekiz yıl yüz üstü bırakıldı. Daha sonra Hassa Mimarı Mustafa Ağa işe başladı. Tarihçi merhûm İbrahim Hakkı Konyalı’nın ifâdesiyle, Sinan mektebinin üç kudretli mimarı, birbirlerini kontrol etme fırsatını bularak, külliye 1760 yılında tamamlanmış oldu. Aynı tarihçimiz, Yeni Câmi külliyesi hakkında değişik bir yorumda bulunup şöyle diyor: “Bu manzûme kurulduğu zaman devletin istîla ve fütuhat devri kapanmış, zengin yapı malzemesi menbâları kurumuş idi. Eğer bunun mimarlarına Rodos ganimetleri, dünya hükümdârlarına gönderdikleri kıymetli taşlar, bol yapı malzemeleri verilseydi -eminim ki- Yeni Câmi, Süleymaniye ve Sultanahmed Câmii’nden daha mükemmel olurdu.”
Sadede gelecek olursak, birinci kat pencerelerine kadar yükselmiş olan Yeni Câmi, Yahudi mahallelerinin arasında sıkışıp kalmış, âdeta metrûk hâlde yıkılmaya yüz tutmuştu. Bu sırada çıkan ve İstanbul’un büyük bir kısmını harap eden yangında Yeni Câmi’nin inşaatı da zarar görmüştü.
Ünlü sadrıâzam Köprülü Mehmed Paşa, Dördüncü Mehmed’in vâlidesi Hatice Turhan Sultan’a, yangın geçiren Cerrah Mehmed Paşa Câmii’nin tamirini arzetti. Hassa Mimarı Mustafa Efendi ise, sadrıâzamı ve onun vasıtasıyla Vâlide Sultanı iknâ ederek, Mehmed Paşa Câmii’nin yerine, Bahçekapı’da böyle harap vaziyette bekleyen câmiyi tamamlama iznini aldı. Silahtar Fındıklılı Mehmed Ağa Tarihi’nin birinci cildinde kaydedildiğine göre, Mimar Mustafa Efendi, “Böyle bir câminin, bir alay Yahudi mahallesinin içinde, mezbelelikte harap yatması dine ve devlete yakışmıyor. Yarısı yapılmış, binası ve aşağı pencereleri bitmiştir. Tamamlanmasına çalışılırsa kıyamete kadar hayır duasına mazhâr ve mağfiret olunur.” diyordu.
Mimar Mustafa Efendi, Davud Ağa’nın plânlarını esas alarak câminin yapımına başladı. Bina eminliğine de El-Hac İbrahim Ağa tayin edildi. Binayı saran Yahudi evleri de buralardan kaldırılıp, sahiplerine Hasköy’de yeni evler verildi ve kaydı hayat şartıyla bunlar vergiden muaf tutuldu.
Yeni Câmi de, diğer selatin câmileri gibi külliye idi. Çifte çarşısı, dârülkurrası, mektebi vardı. Mektebin iki kapısında birer sebilhâne ve denize nâzır yüksek bir kasır bina edilmişti. Tarihçi Ahmet Refik Bey’in “Âlimler ve Sanatkârlar” da anlattığına göre, câminin önceki plânına ikinci bir minare, bir medrese ve türbe ilâve edilmişti.
Yeni Câmi’nin resmen açılışı muhteşem bir manzara teşkil etti. Hatice Turhan Sultan oğlu Dördüncü Mehmed’i, vezirleri, âlimleri davet etti ve kalabalık bir cemaatle Cuma namazı kılındı. Vâlide Sultan, başta padişah olmak üzere, bütün davetlilere çeşitli hediyeler dağıttı. Padişaha yekpâre zümrüt kabzalı bir altın hançer, elmasla süslenmiş bir kuşak ile bir gazi sorgucu, ayrıca donatılmış on küheylan (gözleri sürmeli Arap atı) verdi. Bina emini İbrahim Ağa’ya da beş kese akçe ve bir samur kürk ihsân etti, Daha birçok davetliye de hil’atler, kürkler giydirildi. Unutmadan söyleyelim; bu günkü Mısır Çarşısı da câminin ve külliyenin masraflarının karşılanması için inşa edildi.
Bu yazıyı hazırlarken tabii ki bazı kaynaklardan istifade ettim. Onlardan biri de tâ İmam-Hatip yıllarında kesip sakladığım önemli bir araştırmadır. Konyalı’nın kaleminden çıkan bu makale de, Yeni Câmi ile ilgili iki önemli konuya da ayrıca temas ediliyor. Ünlü müverrihimiz Yeni Câminin mimarî özelliklerini ve güzelliklerini -belgelere dayanmak sûretiyle- uzun uzun anlattıktan sonra sözü vakfiyesine getirip şöyle diyor:
“Yeni Câmi manzumesinin kendisi kadar kıymetli ve çok muhteşem kitap hâlinde bir vakfiyesi vardır. Süleymaniye’de Yeni Câmi kütüphanesinde, numara yüz ellide kayıtlı olan bu Türkçe vakfiye, cildi, tezhip yazısı, dili, zerefşân (altın serpilmiş) süsleri, padişahın el yazısı ve tuğrası bakımından fevkalâde mühimdir. Bu vakfiye 168 sayfalık bir kitap hâlindedir.”
Tarihçimize göre bu vakfiye o kadar önemlidir ki, eğer Yeni Câmi manzumesi terazinin bir gözüne konulsa, öbürüne de bu vakfiye yerleştirilse, vakfiye ağır basar.
Hatice Turhan Sultan vakfiyesinde yer alan bir kayda göre, Ramazanlarda, teravih namazından çıkan cemaate, câminin üç kapısında bal şerbeti dağıtılması şart koşuluyor, bu balın da Atina balından olması özellikle vurgulanıyor. Ramazan ayı yaza rastladığı takdirde içine kar konulması da ayrıca belirtiliyor. Her sene şerbet için üç bin okka (360 kilogram) Atina balı alınacak ve her kapı için, her gece otuz üç okkalık (39,600 kilogram) baldan şerbet yapılarak ikişer şerbetçi tarafından cemaate dağıtılacaktır.
Eskiden dünyanın en meşhûr balı, şimdiki adı Pazar olan Rize iline bağlı Atina’da elde ediliyordu. Evliyâ Çelebi bu balın pek meşhûr ve çok lezzetli olduğunu söylüyor. Hatice Turhan Sultan vakfiyesinde, ne pahasına olursa olsun, şerbetin mutlaka Atina balından yapılmasını özellikle belirtiyordu.
Yeni Câmi’ye hayrân olan Batılı seyyahlar da var. Ve daha bilmediğimiz birtakım özellikler ve güzellikler… İnşallah, yeni girdiğimiz, yeni yılda Yeni Câmi’yi anlatmaya yine devam ederiz.
Hatice Turhan Sultan’a dua ile bitirelim.
.Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Âlim ve sanatkâr bir şehzade: Sultan Korkut
Bir çok Osmanlı padişahı gibi, bazı şehzadelerin de şair olduğu, hatta mürettep divanlarının bulunduğu öteden beri biliniyor. Şiiri, şairliği bir tarafa bırakacak olursak, bu padişah adaylarının arasında âlimlere, sanatkârlara – mesela – musıkişinaslara bile rastlıyoruz. İşte bu özelliklere sahip olan maktul şehzadelerden biri de Sultan İkinci Bayezid Han’ın civanmert mahdumu, Yavuz Sultan Selim Han’ın hakikatli biraderi Şehzade Korkut idi. Bu bahtsız şehzadenin çilekeş hayatı tarih kitaplarında, özellikle merhum Mehmet Zeki Pakalın’ın “Maktul Şehzadeler” isimli eserinde uzun uzun anlatılıyor.
Şehzade Korkut hakkında ayrıntılı bilgi veren bir takım kaynaklar, onun ilmine, irfanına ve kaleme aldığı kıymetli eserlere de temas ediyorlar. Ünlü tarihçilerimizden Prof. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın Ekim 1966 tarihli “Belleten”de yayımladığı hacimli makale, Şehzade Korkut’un hem siyasi hayatını hem ilmiye sınıfındaki yüksek mevkiini dile getiren araştırmaların belki de başında geliyor. Aşağıda okuyacağınız cümleleri de, adı geçen araştırma üzerinde kısmen tasarrufta bulunmak suretiyle buraya naklettiğimi de ayrıca belirtiyorum.
Uzunçarşılı’ya göre, Şehzade Korkut, önce dedesi Fatih Sultan Mehmed’in sarayında, sonra da babası İkinci Bayezid’in yanında ilim tahsil ederek kendisini yetiştirmeye başlıyor. Özellikle fıkıh, hadis ve usul-ü hadis sahasında hayli mesafe katediyor. Şehzadenin okumaya olan düşkünlüğüne bakınız ki, Manisa ve Antalya gibi görev yaptığı sancaklarda, yazın yaylalara çıktığı zamanlarda bile kitaplarını develere ve katırlara yüklettirerek naklettiriyor.
Şuara tezkirelerinden birini kaleme alan Kastamonulu Latifi onun bu yönüne işaret edip, “Selatinin ulemasından ve şehzadelerin füzelasındandır. Nice katar cemel (deve), kitaphanesini ve kitaphane hızanesini (hazinesini) çekerdi” diyor.
Aynı kaynak, Şehzade Korkut’un ilm-i edvar denilen musıkide de üstad olduğunu, meclislerinde yüksek seviyeli şairlerin ve ediplerin bulunduğunu, herkesin derecesine ve mertebesine göre saygı gördüğünü, ayrıca mürettep divanının ellerde dolaştığını yazıyor. Meşhur tezkirecilerimizden Kınalızade Hasan Çelebi de, musıkideki maharetini şöyle anlatıyor:
İran’da, kemençedeki ustalığıyla tanınan meşhur Hüseyin Avvad’ın, hocası Zeynelabidin adındaki büyük musıki üstadı Anadolu’ya gelip o sırada Amasya Valisi olan Şehzade Ahmed’in meclisine dahil oluyor. Kendisine günde elli akçe yevmiye, ayrıca yiyecek tayin ediliyor. Şehzade Korkut, bu sanatkârın şöhretini duymuş olmalı ki, kardeşine mektup yazıp -geçici bir süre için- yanına çağırıyor. Korkut, ondan bir fasıl yapmasını istiyor. O da, Anadolu’da musıkinin inceliklerine vakıf bir âlimin bulunabileceğini aklına getirmeyerek sıradan bir fasıl yapıyor. Bu basit faslı dinleyen şehzade, Zeynelabidin’e:
“Sizin bu faslınız şöhretinizle çelişiyor. Bunu bizim anlamayacağımızı zannederek ihmal ettiniz. Bizim de bu konuda cüz’i bilgimiz ve saz çalmada kabiliyetimiz vardır” diyerek, kendisinin icat ettiği “Ruh - Efsâ” adındaki sazını alıp bir fasıl yapıyor. Böylece Zeynelabidin’i çok şaşırtıyor. Büyük mahcubiyet yaşayan Zeynelabidin, tekrar şahane bir fasıl yapıp Korkut’un takdirini kazanmayı başarıyor.
Uzunçarşılı, Şehzade Korkut’un birbirinden değerli kitaplarını sıraladıktan ve onlar hakkında yeterli bilgileri verdikten sonra ilmi hüviyetini de şöyle anlatıyor:
Eserlerindeki derin tetkiklerden anlaşılacağı üzere Sultan Korkut, hadis ve fıkıhta da kudretli bir otoritedir. Eline aldığı meseleleri çeşitli kaynakları incelemek suretiyle bir sonuca varıyor, sonra bu hususa kendi kanaatini ve görüşünü de ilave ediyor. Bir çok dini ve itikadi meselelerde Şafii mezhebini esas almaktadır. İbn-i Kemal, Korkut’un bir çok konuda İmam-ı Şafi’yi tercih ettiğini, doğru kabul ettiği sözde gayreti olup, taassubu olmadığını beyan etmektedir.
Kendisi hem cismen, hem ruhen hasta olup, valilikten, idari işlerden uzaklaşma konusunda ısrar ediyor, gönlünde gizlemek istediği saltanat hırsını zaman zaman dışa vuruyor, sonra yine sükunet buluyordu. Hülasa üzgün, bezgin ve kararsız bir yol takip etmek durumunda kalıyordu.
Şehzade Korkut’un tasavvufa meyli vardı. Lakin zahir ulemasının eserleri kendisini daha fazla etkilediği için vahdet-i vücutculuğa pek yanaşmıyordu. Ancak coşkun hallerinde kitap ve sünnete uygun gördüğü sufiyye mesleğini tercih ediyordu.
İslam filozoflarından Farabi, İbn-i Sina, Nasırı Tûsi ve emsali gibi hükemanın, zahir ulemasının nakillerine ve rivayetlerine aykırı olan mütalaalarını açıkça reddetmiyordu. Bununla beraber, bu hususta zahir ulemasının bu filozoflara aleyhdar olan yorumlarını beyan etmekle yetiniyordu.
Şehzade Korkut’un manevi neşesi vardı. Zahir ulemasının katı taassup çerçevesinde kalmak istemiyordu. Sayı itibariyle çok ve çeşitli eser okuması kendisini zahiri bağların dışına çıkarıyordu. Bunları bizzat kendi manzumeleriyle ve diğer tasavvuf ehlinin şiirleriyle beyan ediyordu. Bu hususta “Aşk”ı esas tutup, ancak aşk ile maşuka ulaşılabileceğini söylüyordu. Mesela:
“Aşk bahrine dal ey ki iresin yekdâneye
Can’a kıyan kaçan vâsıl olur cânâneye”
beytiyle başlayan manzumesiyle âşıkıbillah olduğunu gösteriyordu. Divanında böyle daha başka nazımları vardı. Heyecanı sükunet bulunca taşkın nehrin yatağına çekilmesi gibi, zahiri şeriat hükümlerine tabi oluyordu. “Kitab-ı Davetü’n - Nefsi’t - Tâliha” isimli eserinin mütalaası, Şehzade Korkut’un geçirdiği ruhi halleri göstermesi itibariyle incelemeye değer. Diğer eserleri daha çok fıkıhla ilgili meselelerin hallini ve bu husustaki mütalaalarını göstermektedir.
Şehzade Korkut’un yüzlerce ciltten oluşan kütüphanesinin Manisa Kalesi’nde bulunduğu, biraderi Sultan Selim’e göndermiş olduğu bir mektubundan anlaşılıyor. Onun vefatından sonra bu kütüphanenin Sultan Selim tarafından -herhalde- Topkapı Sarayı’na nakledilmiş olduğu tahmin ediliyor. Nitekim bazı kitapları oradan çıktı.
Osmanlı’nın mukaddimesi Bursa’da, büyük ceddi Orhan Gazi’nin türbesindeki kabrinde mahşer gününü bekleyen merhum Şehzade Korkut’a, bu vesileyle biz de rahmet ve mağfiret niyazında bulunalım.
Kabrin nurla dolsun, aziz şehzadem!
Yeni Şafak · Dursun Gürlek - Erol Kılınç ve Ziya Nur Akademisi
Yazar ve yayıncı Erol Kılınç Bey’in Rahmet-i Rahman’a kavuştuğunu Timaş Yayınevi’nde Osman Okçu Bey’den öğrendim ve Allah’tan rahmet niyazında bulundum. Daha sonra Yeni Şafak’taki ölüm haberini de okuyunca, ikinci bir defa mekânı cennet olsun diye dua ettim.
Erol Bey’le birkaç defa Ötüken Yayınevi’nde karşılaştım. Bazen de kendisini akşamları Ümraniye minibüs kuyruğunda görüyor ve selam veriyordum. Merhumla fazla ünsiyetim ve ülfetim olmadı ama kültür dünyamıza yaptığı hizmetleri dostlarından duydukça takdir ediyordum. Bu ciddi ve çalışkan adam özellikle Ziya Nur Aksun’un eserlerinin yayımında büyük rol oynadı. Daha sonra “Damla Damla Yaşadıklarım” adıyla yayımladığı hatıratını ben de büyük bir ilgiyle okudum.
Erol Bey, adı geçen kitabında “Marmaratörlüğüm” başlığıyla bir bölüm açıyor ve Marmara Kıraathanesi’nin renkli simalarından biri olan merhum tarihçimiz Ziya Nur Aksun’u ilgi çekici anekdotlarla anlatıyor. Her ikisine de, bir kere daha rahmet niyazında bulunarak, bu bölümü Ziya Nur’a olan muhabbetinizin tazelenmesi için aşağıya iktibas ediyorum.
Erol Kılınç söze şöyle başlıyor:
“Ziya Nur’u Marmara Kıraathanesi’nde tanıdım. Soyadının “Aksun” olduğunu da yıllar sonra öğrendim. Marmara’daki sohbet halkasına dâhil olduğumda, konuşulan mevzular hakkında tarihten verdiği örneklerle o günkü olayları değerlendirmesi, ilk dikkatimi çeken nokta olmuştu. Evet, tarih ibret alınmak için değil miydi? Madem siyasetle uğraşılıyor, o halde ülkenin, milletin geçmişinden çıkarılan ibretlerle, geçmişteki uygulamalarından edinilen tecrübeyle günümüzün meselelerine çözümler getirilmesi veya o tecrübeler ışığında politikalar geliştirilmesi, dünyanın en tutarlı mantıki çıkarımlarından biridir.
Yalnız, bu adamın siyasi yönü yoktu. CHP ve sol karşıtlığı netti, ama sağ partilerden herhangi birine taraftar olduğuna dair net bir belirti görememiştim. Doğrusu bu da beni etkileyen bir özelliğiydi. Çünkü Ziya Bey konuşurken devlet diyor, devlet telakkisi diyor, tarihi seyirden bahsediyor; bir takım fikri züppelikler karşısında bunları tartışmaya bile değer görmeyerek, sigarasından bir nefes çekip, kaşının birini kaldırıp, “S… et hazret, bunlar boş şeyler!” deyip -şayet Emin Hoca da yanındaysa- “Patlat bir gazel üstad!” deyip konuyu “iplemediğini” etrafındakilere tavrıyla gösteriyordu. Sürekli düşünüyordu; sürekli günün siyasi olaylarıyla Osmanlı tarihinin muhtelif safahatı arasında paralellikler kuruyordu. Hadiseleri anlamaya; ahalinin geçmişteki ahaliyle arasındaki benzer tavır ve reaksiyonları kavramaya, görmeye ve göstermeye çalışıyordu. İnsanlar akan zaman içinde değişseler de maşeri vicdandaki toplumsal değerlerin değişmeden kaldığına, bu değerlerin, anlayışın yeni nesillerle devam ettiğine inanıyordu. Muhafazakâr yapıda dindar bir adam olmasına rağmen felsefe ve hukuk bahislerinde de, uluslararası diplomasi konularında da “behre” sahibiydi.
Bu adam Ankara Hukuk’ta okumuştu. Vaktiyle Osman Yüksel Serdengeçti’leri falan orada tanımış, görüşmüştü. O zamanlar Nur cemaatinin ön sıralarında da görev yapmış biriydi. Ama Nurcular onu reddetmeseler de bir türlü benimseyemiyorlardı. Çünkü düşünce istiklaline sahip bir zattı, kendi kozası içinde ipeğini ördüğü için olsa gerek, kimse de ona dışlayıcı bir laf söylemiyordu. Karaköy’de bir matbaası vardı. Öğleden sonra iş yerine gelir, akşama kadar çalışır, akşam belli bir saatten sonra da Marmara mesaisi başlardı. Gecenin 24.00’üne kadar sohbet, çay faslı sürer, sonra Kadıköy’e geçer, oradaki evinde sabah namazına kadar okur veya yazar, sabah namazını eda ettikten sonra uykuya yönelir, öğle vakti kalkıp yeni güne başlardı. Evinde 7 bin kadar kitap bulunduğunu, bunların büyük kısmının Osmanlı tarihiyle ilgili olduğunu bir Osmanlı tarihi yazmaya başladığını öğrenmiştim.
Ziya Bey, bize Osmanlı tarihini sevdirdi. Kendisi Osmanlı’ya hayrandı. Bizleri de hayran edip bıraktı. Dündar Taşer’le bir araya geldiklerinde aralarında âdeta bir “fena fi’d-devle”ye götüren bir devlet zikri başlardı, ki işte o zaman dinleyenler de, sözü biri bırakıp diğeri alan bu cezbeli ikilinin “cezbesine” kapılırlar, lafları tam duyamasalar da, zikrin seyrindeki ritme kendilerini kaptırırlar ve mânâyı âdeta ruhlarında hissedelerdi. Hele hele Erol Güngör de aralarına katılmışsa müthiş üçgen kurulmuş olur. Sohbet ve bu “zikir hali” bitmesin isterdik.
1972 Haziranında Dündar Taşer vefat edince, Ankara’daki cenaze merasimine katılmıştık. Döndükten sonra aşağı yukarı 40-45 gün boyunca Ziya Bey’in sohbet halkasındaki herkesle Dündar Bey’le ilgili hatıraları tazeleyip durmuştuk. Meğer o sohbetlerden sonra Ziya Bey eve gidip bunları not edermiş. Bir müddet sonra bunu sevinçle öğrendik. Kendisinden yayınlamasını istedik. Nazlandı. O sırada ben Kutluğ Yayınları’nı açmış, Türkeş’in kitaplarını yayınlıyordum. Ziya Bey’e rica ettim. Bunun üzerine ismini yazmamam şartıyla yayınlamama müsaade etti. Ben buna da itiraz ettiysem de izin vermedi. Fakat kitaba Z.N. rumuzunu koyup kitabı yayınladım. Büyük ilgi gördü.
Ziya Bey gerek Söğüt Ertuğrul Gazi İhtifali gezilerinde, gerek bayramlarda ve Ramazanlardaki sohbet ve gezilerinde bizi Osmanlı’nın, İstanbul’un Yahya Kemal’in şiirlerinde yankısını bulan atmosferine sokar, bu şuuru derinde duymamızı sağlardı. Özellikle arife günü sabaha kadar Marmara’da sohbet eder, sabah ve bayram namazını kılmak için kalkıp Eyüp Sultan’a giderdik. Oradan ya bir tekkeyi, ya bir evliya türbesini ziyarete, oradan da Yavuz’un, Fatih’in, Kanuni’nin türbelerini ziyaret edip, dualar okuduktan sonra dağılırdık ki, hayli ruhaniyetli ve anlamlı olurdu.
Hele Ertuğrul Gazi İhtifali için gidişimiz tam bir ruhani sefere dönüşürdü. İstanbul’dan gece yarısı hareket edip sabah ezanından önce Bilecik’te mola verirdik. O zaman pek bakımsız olan Edebali Dergâhı’na uğrayıp yanındaki camiyi – hocasını uyandırıp açtırarak – sabah namazını edadan sonra, dergâhı ziyaret, Sadeddin Ökten, Ahmet İyioldu, Ferruh Müftüoğlu, Mustafa Uzun ve Emin Işık ilahiler söyleyip, oradan da güneş bir mızrak boyu yükseldiğinde Söğüt’e yönelirdik ve Ertuğrul Gazi’yi ziyaret ederdik. Tadına doyum olmazdı.
İşte ben böyle bir akademiden, “Ziya Nur Akademisi”nden de ders almış, etkilenmiş, şanslı bir adamım vesselam!..”
Ziya Nur Bey’e, Erol Kılınç Bey’e Marmaratörlerden olup da âhirete intikal edenlere bir kere daha Allah’tan rahmet ve mağfiret niyaz ediyorum.
Evvel giden ahbaba selam olsun erenler!..
|
| Bugün 457 ziyaretçi (2028 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
| |
| |
 |
. |
|
|
| Bugün 86 ziyaretçi (152 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
|
