Kim gözünü haramlardan korursa; Allahü teâlâ, bununla onun lisânına hikmeti yerleştirir. Kendisini dinleyenler ondan faydalanırlar..."

Salevat-ı şerifeyi söylemek ve yazmak

Mal ve mevki gaye olmamalı

Fahreddîn Harranî hazretleri fıkıh, tefsîr, hadîs, kırâat, lügat âlimlerinin büyüklerindendir. 542 (m. 1147)’de Urfa’ya bağlı Harran’da doğdu. Küçük yaşta ilim tahsiline başladı. İlim öğrenmek için Bağdad’a geldi. Tahsilini tamamladıktan sonra, memleketi olan Harran’a döndü. Orada Nûriyye Medresesinde talebe okutmaya ve vaaz etmeye başladı. 621 (m. 1224)’de orada vefât etti. Bir dersinde buyurdu ki:

Teyemmüm ne zaman caiz olur

Ecezâde Muhyiddîn Efendi Osmanlı âlimlerindendir. Zamanın âlimlerinin büyüklerinden ders okudu. İlim tahsilini tamamladıktan sonra, İznik Medresesi Müderrisliği, Trabzon  Selanik ve Bursa Kadılığı yaptı. 924 (m. 1518)’de vefât etti. Bir dersinde buyurdu ki:

Ölmeden evvel tövbe ediniz

Muhammed bin Ahmed Katî’î hazretleri hadîs ve târih âlimlerindendir. 546 (m. 1151)’da doğdu. 634 (m. 1236) senesinde Bağdad’da vefât etti. Naklettiği Hadis-i şeriflerden bazıları:

Tasavvufun sadece ismi kalmıştır!

Ebü’l-Hasen Bûşencî hazretleri Horasan’da yetişen evliyânın büyüklerindendir. Horasan köylerinden Bûşenc’de doğdu. 348 (m. 960)’de Nişâbûr'da vefât etti. İlim öğrenmek için memleketinden ayrılıp, Irak’a ve Şam’a gitti. Sonra Nişâbûr’da yerleşti.

Gazabını yenen, cennetle müjdelendi

Ahmed bin Yahyâ Şirâzî hazretleri evliyânın büyüklerinden olup İran’da, Şîrâz’da doğdu. Bağdad’a giderek Cüneyd-i Bağdadî hazretleriyle sohbet etti. Dördüncü asrın başlarında vefât etti. Bir sohbetinde buyurdu ki:

Tövbeyi geciktirmek büyük günahtır!

Ebû Muhammed Fethî hazretleri hadîs ve Şafiî mezhebi fıkıh âlimlerindendir. 814 (m. 1411)’de İran’da, Şîrâz’da doğdu. 895 (m. 1489)’da vefât etti. Bir dersinde talebelerine şunları anlattı:

Namaz, cehennem ateşine siperdir!

Ömer Fetâ’l-Yemânî hazretleri Şafiî mezhebi âlimlerindendir. 801 (m. 1398)’de Yemen’de Zebîd’de doğdu. 887 (m. 1482)’de Yemen’de vefât etti. Namazın Faziletleri hakkında buyurdu ki: 

Kulum beni zannettiği gibi bulur

Hamîdüddîn Fergânî hazretleri Hanefî mezhebi fıkıh âlimlerindendir. 805 (m. 1403)’de Azerbaycan’da Merâga’da doğdu. 867 (m. 1463)’de Şam’da vefât etti. Bir dersinde talebelerine şunları anlattı:

Onun için ecir yoktur!

Ferec Gırnâtî hazretleri tefsîr, hadîs, kelâm, fıkıh, kırâat, usûl ve nahiv âlimidir. 701 (m. 1301) senesinde Endülüs’te (İspanya) Gırnâta’da (Granada) doğdu. 782 (m. 381) senesinde orada vefât etti. Naklettiği bazı hadis-i şerifler:

Cahil din adamları fitne çıkarırlar!

Fadl bin Muhammed Şa’rânî hazretleri hadîs âlimi olup, hafız, yani râvileriyle beraber yüz bin hadîs-i şerîfi ezbere bilirdi. Peygamber efendimizin (sallallahü aleyhi ve sellem) mektûbuyla Müslüman olan Yemen Vâlisi Bâzân’ın soyundandır. 282 (m. 895) yılında vefât etti. Naklettiği bazı hadis-i şerifler:

Kabir ziyaretinin faydası çoktur

Vaktini boş şeylerle geçirme!

İmanın hakikatine ermek

Muâfi bin İmrân hazretleri hadîs âlimidir. Doğum târihi bilinmemektedir. 185 (m. 701) târihinde Bağdâd’da vefât etti. Süfyân-ı Sevrî’den ilim aldı. Onun terbiyesinde yetişti. Şöyle nakledilmiştir:

Cüneyd-i Bağdadî hazretleri anlatıyor: Sırrî-yi Sekatî’den duydum. Buyurdu ki: “Bişr bin Haris denen bir zât, Cuma günü gelip mescide girmişti. Kapıcılar onu dilenci zannederek, içeri almadılar. Kovdular. Bunun üzerine Bişr bin Haris, kenarda, bir kubbenin altında oturup ağlamaya başladı. Bu sırada yanına Muâfi bin İmrân geldi. “Sana ne oldu da ağlıyorsun” dedi. “Mescide girecektim. Kapıcılar beni içeri almadılar” deyince, “Üzüldün, değil mi?” dedi. O da “Evet” diye cevap verdi. Muâfi bin İmrân, “Kalk, beraber mescide girelim” deyince, o zât “Gitmem artık” dedi. O zaman Muâfi bin İmrân hazretleri, o zâta “Süfyân-ı Sevrî'den (rahmetullahi aleyh) duydum: Mümin, her taraftan ona belâ ve musîbet gelinceye kadar, îmânın hakîkatine eremez” buyurdu, dedi...

Rivâyet ettiği hadîs-i şerîfler:

Evzâî’den, o da Katâde bin Enes’ten (radıyallahü anh) rivâyet etti. Resûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Bid’at sahipleri yaratılmışların en şerlilerindendir.”

İbn-i Heysâme’den rivâyet etti. Bilâl (radıyallahü anh) Resûlullahın yanında kalktı. Falanca kadın vefât etti ve rahata kavuştu dedi. Bunun üzerine, Resûlullah efendimiz gazâblanıp, “Rahata kavuşan, ancak Allahü teâlânın affına ve mağfiretine kavuşandır” buyurdu.

İbn-i Umâre’den rivâyet etti: “Eğer, Allahü teâlânın indinde, dünyanın sivrisinek kanadı kadar kıymeti olsaydı, kâfire katiyyen ondan bir yudumluk su bile vermezdi.”

İbn-i Umâre’den rivâyet etti. Resûlullah efendimiz: “Siz aranızdaki zayıflarınızın duâ ve ihlâslarıyla, Allahü teâlânın yardımına kavuşuyorsunuz” buyurdu.

Mugîre bin Ziyâd’dan rivâyet etti: Âişe (radıyallahü anha), Resûlullah geceleyin dört rekat namaz kılar, sonra biraz dinlenir, tekrar namaza devam ederdi. Nihâyet, içimden acıyıp “Anam babam sana feda olsun yâ Resûlallah! Allahü teâlâ senin geçmiş ve gelecek bütün günâhlarını bağışlamadı mı? “Niçin bu kadar çok ibâdet yapıyorsun” deyince, Resûlullah efendimiz, “Şükredici bir kul olmayayım mı?” buyurmuştur.

.

Kul hakkı ve helalleşmek

Haram yiyenin duası kabul olmaz

Abdülkerîm Irâkî hazretleri fıkıh ve tefsîr âlimidir. 623 (m. 1226) senesinde Mısır’da doğdu. Kâhire’deki el-medreset-üş-şerîf’de ders okuttu. Mensûriyye Medresesi’nde tefsîr kürsüsü başkanlığı yaptı. Birçok talebe yetiştirdi. 704 (m. 1304) senesinde Kâhire’de vefât etti.  Bir dersinde şunları anlattı:

Kesb, helâl mal kazanmak demektir. Bütün ibâdetlerin kabul olması, helâl lokmaya bağlıdır. Büyüklerin çoğu buyurdu ki, ibâdetler on kısımdır. Dokuz kısmı helâl kazanmaktır. Bir kısmı da bildiğiniz bütün ibâdetlerdir. O hâlde müminler helâl kazanmağa çalışmalıdır. Haramdan ve şüphelilerden kaçınmalıdır. Ebû Hüreyre (radıyallahü anh) buyurdu ki:

Peygamber Efendimizin (sallallahü teâlâ aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işittim: “Allahü teâlâ güzeldir. Yalnız güzel yapılan ibâdetleri kabul eder. Allahü teâlâ, Peygamberlerine emrettiğini, müminlere de emretti ve buyurdu ki; 'Ey Peygamberlerim! Helâl yiyiniz ve sâlih, iyi işler yapınız!' Müminlere de emretti ki: Ey îmân edenler! Sizlere verdiğim rızıklardan helâl olanları yiyiniz!"

Resûl aleyhisselâm sözüne devam ederek buyurdu ki:

"Uzak yoldan gelmiş, saçı sakalı dağılmış, yüzü gözü toz içinde bir kimse, ellerini göğe doğru uzatıp duâ ediyor. 'Yâ Rabbî!' diye yalvarıyor. Hâlbuki yediği haram, içtiği haram, gıdası hep haram. Bunun duâsı nasıl kabul olur!” Yani haram yiyenin duâsı kabul olmaz buyurdu. İşte haramı, helâli, şüphelileri bilmeyen, bunları birbirinden ayıramayan, haramdan kurtulamayıp, ibâdetleri boşuna gider.

Abdullah ibni Mes’ûd (radıyallahü anh) buyuruyor ki: “Alışveriş, yani ticâret ilmini bilmeyen faiz yer.”

"Gasîl-ül-melâike” adı ile şereflenmiş olan Hanzala’nın oğlu Abdullah (radıyallahü anhüma), Peygamber Efendimizin şöyle buyurduğunu nakletti:

“Bile bile bir dirhem gümüş değerinde faiz yemek, otuz zinâdan daha çok günahtır.”

Mal, müminin yardımcısıdır. Çalışınız, helâl kazanınız! Öyle bir zamanda bulunuyorsunuz ki, muhtaç olursanız, dîninizi verip alırsınız. Dîni verip de yememek için, alınteri ile yemelidir. Kesb, malı artdırır. Fekat, rızkı artdırmaz. Rızık mukadderdir. İnsanlar müşevveş-üz-zihn, yani zihinleri karışık olarak yaratıldığı için, kesbetmek emrolundu. Rızık, mala, çalışmaya bağlı değildir. Böyle olmakla beraber, çalışmak lâzımdır. Çünki, ef’âl-i ilâhiyye, sebepler altında tecellî eder.

.

İnsanı yücelten şey Allaha kul olmaktır

Ebussuûd Cârihî hazretleri evliyânın büyüklerindendir. Doğum târihi ve yeri bilinmemektedir. İlim ve edebi Şehâbeddîn Merhûmî’den öğrendi. Tasavvuf yoluna girdi. Hârika ve kerâmetler sahibi idi. Çok talebe yetiştirdi. 930 (m. 1523) senesinde Mısır’da vefât etti. Hikmetli sözleri çoktur. Bu sözlerinden bazıları şunlardır:

Nimetlerime şükrederseniz elbette arttırırım

Ali Neccârî hazretleri Şafiî mezhebi âlimlerinin büyüklerindendir. 1134 (m. 1722)’de Mekke’de doğdu. Mekke-i mükerremede asrının önde gelen âlimlerinden ilim tahsil etti. Sonra Mısır’a giderek ilmini ilerletti ve talebe yetiştirdi. 1221 (m. 1806) senesinde Mısır’da vefât etti. Vefatından kısa bir zaman evvel şöyle vasiyet etti:

Kur’ân-ı kerîmi hatmetmenin fazileti

Molla Mehmed Emin Efendi Osmanlı kıraat âlimidir. İstanbul'un Eyüp semtinde doğdu. Babasının yanında hıfzını tamamladı, tecvid ilmini ve kırâat-i aşereyi ondan tahsil ederek icazet aldı ve Eyüp Camii'nde imam ve şeyhülkurrâ oldu. Bir müddet Meclis-i Maârif başkanlığı yaptı. Nakşibendiyye'ye mensup idi. 1275 (m. 1859)’da vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Hadîs-i şerîflerde, “İbâdetlerin en iyisi, hatim okuyup, bitince yenisine başlamaktır.”

“Kur’ân-ı kerîmi hatmeden kimseye altmış bin melek hayır duâ eder.”

“Hatim duâsı yapılan yerde bulunan, ganîmet dağılırken bulunan kimse gibidir. Hatime başlanan yerde bulunan, cihâd eden kimse gibidir. İkisinde de bulunan, iki sevâba da kavuşur ve şeytânı rezîl eder” buyruldu.

Kur’ân-ı kerîmi Fâtiha’dan başlayıp Fil sûresine veyâ İhlâs sûresine kadar okuyup, sonra olan birkaç sûreyi başkasına emredip okutsa, o da birinciye vekîl olarak kalan sûreleri okursa, Kur’ân-ı kerîmi başından beri okumuş olan, hatim okumuş olmaz. Bunlardan birisini dinleyen kimseler, hatim dinlemiş olmazlar. Hiçbiri hatim sevâbına kavuşamazlar. Okumuş olanlar, sevâbını, meyyitlerin rûhlarına ayrı ayrı hediye etseler veyâ birisi, hepsi için hediye etse, yani hatim duâsı yapsa, okuyanlar da (Âmîn) deseler, âyetlerin sevaplarının toplamı, meyyitlere de verilir. Fakat, hatim için vaad olunan sevâba kavuşamazlar. Bir hatmi, yalnız bir kişinin okuması ve sevâbını, bunun bağışlaması lâzımdır.

Meyyit için, çeşitli kimselerin sessiz olarak çeşitli cüzler okuyup, Kur’ân-ı kerîmi hatmetmeleri ve her birinin okuduğunun sevâbını ölünün rûhuna göndermeleri veyâ birinin hepsi için hediye etmesi, yani hatim duâsını yapması, okuyanların da (Âmîn) demeleri câiz olur ve çok istifâdeli olur. Fakat, bu suretle hatim sevâbı hâsıl olmaz. Hatmi bir kişinin okuması veyâ bir kişi, evvelce okumuş olduğu hatmin sevâbını hediye etmesi lâzımdır.

Secde âyetini okumak da böyledir. Birkaç kişiden her biri, secde âyetinden birer kelime okusalar, bunu işitenlere tilâvet secdesi yapmak lâzım olmaz. Çünkü secde âyetini bir kişi okuyunca, bunu işitenlerin secde yapması vâcip olur. Çeşitli kimselerin okudukları kelimeler toplanarak, bir kişi bütün âyeti okumuş gibi yapılamaz. Çünkü Kur’ân-ı kerîm okumak için, kimse başkası yerine vekîl yapılamaz.

.

Müslümanın yapması lâzım olan şeyler...

Kevâkibî Ahmed Efendi Osmanlı fıkıh âlimidir. 1054 (m. 1644) senesinde Haleb’de doğdu. Oradaki âlimlerden ilim öğrenip icazet aldıktan sonra  İstanbul’a gelerek Süleymâniye Medresesi’ne müderris oldu. 1124 (m. 1712) senesinde İstanbul’da vefât etti. "Haşiye alel ferâid-is-seniyye" kitabında buyurdu ki:

Ef'âl-i mükellefîn, yani Müslümanın yapması lâzım olan şeyler, sekizdir: Farz, vâcib, sünnet, müstehab, mubâh, haram, mekruh ve müfsid.

Farzlar ve haramlar, Allahü teâlâ tarafından, Kur'an-ı kerimde açıkça bildirilmişlerdir. Bir ibâdetin farzlarından biri terk edilirse, o ibâdet sahih olmaz. Bilmeyerek terk edilince de, sahih olmaz. Bilerek terk edince, günah da olur. Sünneti yapmanın sevabı, farzın sevabından azdır. Sünneti bilerek terk etmek günah olmaz. Azap yapılmaz. Azarlanır.

Gayri müekked sünnete, müstehab ve mendûb da denir. Bunu yapmak, sevap olur. Yani, Cennet nîmetine kavuşur. Bilerek yapmamak, günah olmaz. Nâfile ibâdet, yani emrolunmamış bir ibâdeti yapmak, müstehabdır. Mübâh, yapması veya yapmaması, sevap veya günah olmayan şeydir. Yemesi haram olmayan şeyleri, doyuncaya kadar yemek, içmek mübâhtır. Doyduktan sonra yemek, içmek haramdır. Haramdan kaçınmak sevaptır. [Farzı yapmaktan da çok sevaptır.] Mekruh işlemek de günahtır.

Harama helâl diyen kâfir olur. Şarap gibi içkileri içmek, kumar oynamak, anaya, babaya âsi olmak, yani, haram olmayan emirlerini yapmamak, Müslümanların kalbini kırmak, rızası olmadan malını almak haramdır. Mekruha helâl diyen kâfir olmaz. Midye, istridye, istakoz yemek, abdestte ve gusülde suyu isrâf etmek mekruhtur.

Sünnet deyince, müekked sünnet anlaşılır. Mekruh deyince, tahrîmi olan mekruh anlaşılır. Ödünç istemek, mübâhtır. Ödünç vermek, müstehabdır. Borç ödemek farzdır.

Borçlu fakiri sıkıştırmamak vâciptir. Lâzım olan din bilgilerini öğrenmek, kadınlara da farzdır. Başkalarına öğretecek kadar fazla öğrenmek, farz-ı kifâyedir. Daha çok öğrenmek mendûbdur. İlmi ile övünmek, mekruhtur. Her insana ilk farz olan şey, îman etmesidir. Îmanı olmayana, kâfir denir. Îmanı olana, Müslüman denir. Bazı sözler, bazı işler, îmanın gitmesine sebep olur. Müslüman iken, sonradan îmansız olana, mürted denir. Bir Müslüman, mürted olunca, nikâhı gider...

.

Her padişahın bir korusu olur

Ebû Hâmid İsferâînî hazretleri Şafiî âlimlerinin meşhûrlarındandır. 344 (m. 955)’de İran'da İsferâîn kasabasında doğdu. Genç yaşta Bağdad’a gidip, hadîs âlimlerinden hadîs-i şerîf dinledi ve fıkıh ilmi öğrendi. İcazet aldıktan sonra ders vermeye başladı.  406 (m. 1016)'da vefât etti. Rivâyet ettiği bazı hadîs-i şerîfler:

Resûlullah efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdular ki: "Helâl meydandadır, haram meydandadır. Şüpheliler ikisi arasındadır. Şüpheli birtakım şeyler vardır ki, insanların çoğu onları bilmez. Şüphelilerden sakınan, dînini ve ırzını korur. Her kim şüpheli şeylere dalarsa, koru etrâfında (davarlarını) otlatan bir çoban gibi, çok sürmez içeriye dalabilir. Haberiniz olsun, her padişahın bir korusu olur. Dikkat edin, haber veriyorum! Allahın yeryüzündeki korusu, haram ettiği şeylerdir."

Ebû Bekr-i Sıddîk radıyallahü anh, ezan okunurken, Resûlullahın ismini işitince, iki baş parmağının tırnağını öptü. Sonra, gözlerine sürdü. Niye böyle yaptın buyurulunca; "Sizin mübârek isminizle bereketlenmek için yâ Resûlallah!" dedi. "Güzel yaptın. Böyle yapan, göz ağrısı çekmez" buyurdu. Tırnakları göze koyunca; "Allahümmahfaz ayneyye ve nevvirhümâ" yani "Yâ Rabbî gözlerimi muhafaza eyle ve nûrlandır" demelidir.

Bir hadîs-i şerîfte; "Ezan okunurken ismimi işitince, iki baş parmağını gözüne koyanı, kıyâmet günü arar, bulur ve Cennete götürürüm" buyuruldu. Ezan okunurken, Resûlullahın (sallallahü aleyhi ve sellem) ismini ilk işitince; 'Sallallahü ve selleme aleyke yâ Resûlallah!' demek ve ikinci işitmekte; 'Kurret ayneyye bike yâ Resûlallah' demek, sonra, iki baş parmağını gözleri üstüne koyup, çekmeden; 'Allahümme metti'ni bissem'î vel-basari' demek, müstehâbdır. Resûlullah efendimiz bu kimseyi Cennete götürür."

Abdullah İbni Abbâs (radıyallahü anh) şöyle rivâyet etti: Resûlullah efendimiz buyurdu ki: "Kıyâmet gününde dünyayı, kötü kokulu bir kocakarı suretinde mahşer yerine getirirler. Mahşer ehli; 'Bu kimdir?' diye sorduklarında, melekler; 'Bu sizin muhabbet edip öğünerek kıskandığınız, birbirinize buğzedip küstüğünüz dünyâdır' derler. Sonra dünyanın Cehenneme atılması murâd olununca dünyâ; 'Yâ Rabbî! bana tâbi olanlar vardı' der. Hak teâlâ dünyayı ehli ile birlikte Cehenneme atar."

.

Hocanı seveni sev ve ona yardımcı ol

Dülgerzâde Rızâeddîn Efendi İstanbul’da yetişen âlim ve velîlerdendir. 1090 (m. 1679’da Beşiktaş’ta doğdu. Medrese tahsilininden sonra Edirne’de Nakşibendiyye yolunun büyüklerinden Arabzâde Allâme Efendiye intisab edip Nakşibendiyye icazeti de aldı. 1159 (m. 1746)’da vefat etti. Muhyiddîn-i Arabî hazretlerinin üstünlüğünü anlatan “Zuhûrât-ı Mekkiyye” kitabını yazdı. Bu eserinde buyuruyor ki:

Muhyiddîn-i Arabî hazretleri vasiyetinde buyuruyor ki: “Ey nefsinin kurtuluşunu isteyen kimse. Her şeyden önce sana lâzım olan, sana kendi ayıp ve kusurlarını gösterecek, seni nefsine itâattan kurtaracak bir üstâd lâzımdır. Şayet böyle bir zâtı aramak için uzak memleketlere gideceksen, sana bazı nasihatlerde bulunayım. O zâtı bulduğun zaman, onun huzurunda, yıkayıcının elindeki ölü gibi ol. (Çünkü ölü, yıkayıcının irâdesine göre hareket eder. Yıkayıcı onu istediği tarafa çevirir. Ölü, yıkayıcıya asla itirâz etmez.) Sakın hatırına o zâta karşı itiraz gelmesin. Hâlini ondan gizleme ve onun yerine oturma. Elbisesini giyme. Onun huzurunda, kölenin, efendisinin huzûrunda oturuşu gibi otur. Sana emrettiği şeyi yap. Sana emrettiği şeyi iyice anla ve iyi öğrenmeden o işin peşinde koşma.

Ona bir rüyânı veya başka bir hâlini arz ettiğin zaman, ona cevâbını sorma, ona düşman olandan Allah için uzak dur. O düşman ile beraber olma. Arkadaşlık etme. Hocanı seveni sev ve ona yardımcı ol. O zâta, hiçbir işinde itiraz etme. Bunu niçin böyle yaptın? deme. Sana ne iş vermişse onu yap. Öyle otur ki, o zâtın, senin oturuşundan haberdâr olduğunu unutma. Edebi asla terk etme. Yolda giderken onun önünde yürüme. Devamlı ona bakma. Çünkü böyle yapmak, hayâyı azaltır, ona karşı hürmeti kalpten çıkarır. Ona olan sevgini, onun emirlerine uyup, yasak ettiklerinden sakınmak sûretiyle göster. O zâta yemek ve yiyecek takdim ettiğin zaman, diğer lâzım olan şeyler ile beraber önüne bırak, kapının yanında edeble dur. Eğer sana seslenirse cevap ver. Yoksa yemeğini yiyinceye kadar bekle. Yemeğini yiyip sana sofrayı kaldırmanı söylediği zaman hemen kaldır. Sofrada bir şeyler kalıp, senin yemeni emrettiği zaman, itiraz etmeden ye. Başkasına verme. O zâtın mekrinden çok sakın ve kork. Çünkü bazen onların, talebelerine mekirleri vardır. Onunla beraber olduğunda pek dikkatli ol."

.

Allahım, bundan hakkımı al!.

Ebû Ya’la hazretleri Musul’da yetişen hadîs âlimlerindendir. 210 (m. 825)’de doğdu. 307 (m. 919) yılında Musul’da vefât etti. "Müsned" ismindeki kitabı meşhurdur. Bu eserindeki hadîs-i şeriflerden bazıları:

Ebû Sa’îd-i Hudrî “radıyallahü anh” buyuruyor ki: Resûlullah Efendimiz “sallallahü teâlâ aleyhi ve sellem”, namazdan selâm verince, üç defa Sübhâne rabbike âyet-i kerîmesini okurdu.”

Resûlullah Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Ümmetimden iki kişi, Allahü teâlânın huzûruna çıktı. Birisi: 'Allahım! Bundan hakkımı al ve bana ver' dedi. Allahü teâlâ ona 'Hakkını ver' buyurdu. O da: 'Yâ Rabbi! Bir iyiliğim kalmadı, ne vereyim?' dedi. Allahü teâlâ hak sahibini: 'Ne yapacaksın? Bunun iyilikten hiçbir şeyi kalmadı' buyurur. Hak sahibi:

'Bari günahlarımı alsın, yâ Rabbî' der." Resûlullah Efendimiz sonra da ağlayarak; “Gün öyle büyük bir gündür ki, o günde başkalarının günahlarını yüklenmek şöyle dursun, insan kendi günahının yükünden kurtulmaya muhtaç olduğu bir gündür.”

Resûl-i ekrem devam ederek: “Allahü teâlâ hak sahibine: 'Başını kaldır, gözünü aç ve Cennetin şu muhteşem köşklerine bak' buyurur. Hak sahibi: 'Yâ Rabbî! Cennette gümüşten şehirler, inci ve pırlantalarla işlenmiş altından köşkler görüyorum. Bunlar hangi şehîd, hangi sıddîk veya hangi Peygamberindir?' diye sorar. Allahü teâlâ 'İşte o gördüğün göz kamaştırıcı köşkler, bedellerini ödeyenler içindir' buyurdu. Hak sahibi: 'Yâ Rabbî! Bunların bedellerini kim ödeyebilir ki?' der. Allahü teâlâ: 'Sen ödeyebilirsin' buyurur. O da: 'Neyim var ki, ben bunları nasıl alabilirim' der. Allahü teâlâ: 'Hakkını bu kardeşine bağışlamakla, bunlara mâlik olursun' buyurur. Hak sahibi 'Hakkımı bağışladım yâ Rabbi' deyince, Allahü teâlâ: 'Haydi, arkadaşının elinden tutup, beraberce Cennete giriniz' buyurur..."

Sonra Resûlullah Efendimiz “sallallahü teâlâ aleyhi ve sellem” şöyle devam etti: “Allahtan korkun ve aralarınızı düzeltmeğe çalışın. Zira Allahü teâlâ kıyâmet gününde sizin aranızı düzeltir.”

“Fâsık medh olunduğu zaman, Rabbimiz gadaba gelir.”

"Peygamberler, kabirlerinde diri olup namaz kılarlar.”

“Nikâh benim sünnetimdir. Fıtratımı sevenler, sünnetimi yerine getirsinler.”

“Her kim yeni doğan çocuğunun sağ kulağına ezan ve sol kulağına da ikâmet okursa, 'Ümmü Sibyan' denilen havale hastalığından korunmuş olur.”

.

Riya, hayırlı amelleri yok eder

Bâlîzâde Mustafa Efendi Otuzsekizinci Osmanlı Şeyhülislâmıdır. İlk tahsilinden sonra, zamanının âlimlerinden ilim öğrenip yükseldi. Galata Kadılığı, Anadolu ve sonra Rumeli Kadıaskerliği, nihayet Sultan Dördüncü Mehmed Hân tarafından Şeyhülislâmlık makamına getirildi. 1072 (m. 1661) senesinde İstanbul Sütlüce’de vefât etti. Bu mübarek zat, bir dersinde buyurdu ki:

Riya, büyük günahların en büyüklerinden ve en çirkin huylardandır. Riyakâr kimse, dâima sevimsiz, itibârsız, utanılacak hâlde, kendisinden hoşlanılmayan ve her hayırdan uzak olan kimsedir. Riya, hayırlı amelleri yok eder. Bütün iyi hâlleri bozar. Hadîs-i şerîfte buyuruldu ki: “Sizde bulunmasından en çok korktuğum şey, şirk-i asgara yakalanmanızdır. Şirk-i asgar, riya demektir.”

Hazreti Ömer (radıyallahu anh) bir defasında, Hazreti Mu’âz bin Cebel’i (radıyallahu anh) ağlıyor görünce; “Ey Mu’âz! Niçin ağlıyorsun?” diye sordu. O da; “Resûlullah Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem); “Azıcık bir riya şirktir” buyurduğunu işitmiştim. (Ona yakalanmak korkusuyla) ağlıyorum” buyurdu.

İmâm-ı Mücâhid hazretleri, Fâtır sûresi 10. âyet-i kerîmesinde meâlen; “Kötülükleri tuzak yapanlara gelince, onlara şiddetli bir azap vardır. Bunların yaptıkları tuzak mahvolur gider” şeklinde haber verilen kimselerin, riyakâr kimseler olduğunu bildirmiştir.

Ali bin Ebî Tâlib (radıyallahu anh) buyurdu ki: “Riyâkârın dört alâmeti vardır. Yalnız iken tembeldir. İnsanlarla beraber iken gayretlidir, övüldüğü zaman daha fazla çalışır. Zemmedildiği (kötülendiği) zaman çalışmasını azaltır.”

Hadîs-i şerîflerde buyuruldu ki: “(Kendisinde) zerre miktarı riya olan ameli, Allahü teâlâ kabul etmez.”

“Dünyada riya ile ibâdet edene, kıyâmet günü; 'Ey kötü insan! Bugün sana sevap yoktur. Dünyada, kimler için ibâdet ettiysen, sevaplarını onlardan iste' denir.”

Abdullah İbni Abbâs (radıyallahu anhümâ) buyurdu ki: “Riya öyle bir istihâne (küçümseme, hakîr görme) hâlidir ki, mürâî, riya ile Rabbini istihâne eder. Çünkü riya sahibi, yaptığı amel ile insanlar arasında makam ve mevki sahibi olmayı ve diğer insanlar arasında tercih edilmeyi ister. Bu arzu ile amel yapar. Böyle bir kimse, ameline Allahü teâlâdan başkasını ortak kılan kimse gibidir. Bu yüzden Allahü teâlâ, riyayı şirk ile beraber kıldı.

.

İmân ve itikâd hakkında...

Abdülkâdir Yâfiî hazretleri evliyânın büyüklerindendir. 1224 (m. 1809)’da Beyrut’un Decin köyünde doğdu. 1294 (m. 1877) senesinde Yafa’da vefât etti.
Bu mübarek zat, bir sohbetinde buyurdu ki:

İmân ve itikâd bilgileri çoktur. Bunlardan bir kısmı şöyledir: Dil ile alâkalı olanlar:
1. Kelime-i tevhîdi (Lâ ilahe illallah Muhammeden resûlullah) diliyle söylemek. 2. Kur’ân-ı kerîmi okumak. 3. İlim öğrenmek. 4. Duâ etmek. 5. Allahü teâlâyı anmak, istiğfarda bulunmak (Allahü teâlâdan af ve mağfiretini dilemek) da buna dâhildir. 6. Bâtıl ve boş sözlerden sakınmak.
Bedenin amelleriyle alâkalı olanlar:
Birinci kısım: Belirli husûslara âittir. Ba’zıları şöyledir: 
1. Temizlenmek, abdest almak, cünüplükten, hayız ve nifastan temizlenmek gibi beden, elbise ve yer temizliği de buna dâhildir. 2. Namazı, dosdoğru kılmak. Farz, nafile ve kaza namazları da buna dâhildir. 3. Zekât vermek. Farz olan zekât, sadaka-i fıtr ve cömertlik de buna dâhildir. 4. Farz olan Ramazan-ı şerîf orucunu ve nafile orucu tutmak. 2. Haccetmek, umre de buna dâhildir. 6. İ’tikafa girmek. 7. Nezri yani adadığı şeyi îfâ etmek. 8. Kefâretlerini vermek. 9. Namazda ve namaz dışında avret mahallerini (açılması günah olan yerlerini) örtmek. 10. Kurban kesmeyi adamışsa, bu kurbanı kesmek. 11. Cenâze işlerine bakmak. 12. Borcunu ödemek. 13. Alışverişinde doğru hareket ederek, faizden sakınmak. 14. Doğru şâhitlikte bulunmak.
İkinci kısım: Kendisine bağlı olanlarla ilgili hususlar; 1. Nikahlanmak suretiyle, iffet ve namusunu korumak. 2. Çoluk çocuğuna karşı hakları yerine getirmek. Hizmetçiye iyi muamele de buna dahildir. 3. Ana-babaya iyi muamele etmek. Onlara karşı gelmekten sakınmak buna dahildir. 4. Çocuklarına dinî terbiye vermek. 5. Akrabayı ziyâret etmek. 6. Büyüklere itaat etmek.
Üçüncü kısım: Umumu ilgilendiren şeylerdir ki, bazıları şunlardır:
1. Hükümdârlığı adâletle yürütmek. 2. Cemâate devam etmek. 3. İnsanların arasını bulmak. 4. İyilik hususunda başkasına yardım etmek. 5. Emr-i ma’rûf ve nehy-i münker yapmak. 6. Emâneti eda etmek. 7. Komşuya ikram etmek ve iyi muamelede bulunmak. 8. Herkese iyi muamelede bulunmak. Helâlinden mal toplamak buna dâhildir. 9. Malı yerinde harcamak, isrâftan sakınmak buna dâhildir.

.

İmân ve itikâd hakkında...

Abdülkâdir Yâfiî hazretleri evliyânın büyüklerindendir. 1224 (m. 1809)’da Beyrut’un Decin köyünde doğdu. 1294 (m. 1877) senesinde Yafa’da vefât etti.
Bu mübarek zat, bir sohbetinde buyurdu ki:

İmân ve itikâd bilgileri çoktur. Bunlardan bir kısmı şöyledir: Dil ile alâkalı olanlar:
1. Kelime-i tevhîdi (Lâ ilahe illallah Muhammeden resûlullah) diliyle söylemek. 2. Kur’ân-ı kerîmi okumak. 3. İlim öğrenmek. 4. Duâ etmek. 5. Allahü teâlâyı anmak, istiğfarda bulunmak (Allahü teâlâdan af ve mağfiretini dilemek) da buna dâhildir. 6. Bâtıl ve boş sözlerden sakınmak.
Bedenin amelleriyle alâkalı olanlar:
Birinci kısım: Belirli husûslara âittir. Ba’zıları şöyledir: 
1. Temizlenmek, abdest almak, cünüplükten, hayız ve nifastan temizlenmek gibi beden, elbise ve yer temizliği de buna dâhildir. 2. Namazı, dosdoğru kılmak. Farz, nafile ve kaza namazları da buna dâhildir. 3. Zekât vermek. Farz olan zekât, sadaka-i fıtr ve cömertlik de buna dâhildir. 4. Farz olan Ramazan-ı şerîf orucunu ve nafile orucu tutmak. 2. Haccetmek, umre de buna dâhildir. 6. İ’tikafa girmek. 7. Nezri yani adadığı şeyi îfâ etmek. 8. Kefâretlerini vermek. 9. Namazda ve namaz dışında avret mahallerini (açılması günah olan yerlerini) örtmek. 10. Kurban kesmeyi adamışsa, bu kurbanı kesmek. 11. Cenâze işlerine bakmak. 12. Borcunu ödemek. 13. Alışverişinde doğru hareket ederek, faizden sakınmak. 14. Doğru şâhitlikte bulunmak.
İkinci kısım: Kendisine bağlı olanlarla ilgili hususlar; 1. Nikahlanmak suretiyle, iffet ve namusunu korumak. 2. Çoluk çocuğuna karşı hakları yerine getirmek. Hizmetçiye iyi muamele de buna dahildir. 3. Ana-babaya iyi muamele etmek. Onlara karşı gelmekten sakınmak buna dahildir. 4. Çocuklarına dinî terbiye vermek. 5. Akrabayı ziyâret etmek. 6. Büyüklere itaat etmek.
Üçüncü kısım: Umumu ilgilendiren şeylerdir ki, bazıları şunlardır:
1. Hükümdârlığı adâletle yürütmek. 2. Cemâate devam etmek. 3. İnsanların arasını bulmak. 4. İyilik hususunda başkasına yardım etmek. 5. Emr-i ma’rûf ve nehy-i münker yapmak. 6. Emâneti eda etmek. 7. Komşuya ikram etmek ve iyi muamelede bulunmak. 8. Herkese iyi muamelede bulunmak. Helâlinden mal toplamak buna dâhildir. 9. Malı yerinde harcamak, isrâftan sakınmak buna dâhildir.

.

Hâline bakıp, gafletten uyan!

Seyyid Ömer Hadramî hazretleri evliyânın büyüklerindendir. 1002 (m. 1593)’de Yemen’de Zafâr denilen yerde doğdu. 1063 (m. 1653) senesinde, Hindistan’ın Beycâfûr beldesinde vefât etti. Hikmetli sözleri vardır, buyurdu ki:

"Öyle zaman olur ki, Allahü teâlâ bir kulunu ibâdetleri ile meşgul eyler. O ibâdetler, o kulun azıtmasına sebep olur. Yani kibir ve ucba kapılmasına yol açar. Yine öyle zaman olur ki, o kulunu bir işe, bir günâha düşürür. O günâhı sebebiyle kul o kadar üzülür ki, bu üzülmesi o kimsenin hidâyetine sebep olur. Hâline bakıp gafletten uyanır. Tövbe ve istiğfar eder. Bu her iki durumda da atılgan olmamalıdır. Allahü teâlâ, cesâret ve atılganlıkla günâh işleyip de 'O bizi affeder' diyen kullarını sevmez. Günâhları küçük görmekten daha zararlı bir şey olmaz. Günâhların küçük olduğuna değil de, kimin koyduğu yasakları çiğnemekte olduğunu düşünüp, hayâ etmelidir.”

“Hak teâlânın sevdiklerinin yolunda olmak ile dünyaya kıymet vermek, dünyaya düşkün olmak, bir arada bulunmaz. Bu yolda bulunan bir kimsenin kalbinde, dünyanın zerre kadar kıymeti bulunursa, yağdan kıl çıkması gibi, kolayca bu yoldan çıkar. Allahü teâlânın dostları, dünyaya hiç kıymet vermezler, onun için gam yemezler. Bütün dünyayı bir lokma hâline getirip, bir velînin ağzına koysan, isrâf olmaz. İsrâf ona denir ki, bir şey Allahü teâlânın rızâsına aykırı olarak sarf edilir. Allahü teâlâ, dünyayı eliniz ile terk etmeyi değil, kalbiniz ile terk etmeyi ister ve beğenir.”

“İşlediğin tâat ve ibâdetleri beğenmemelisin. O tâat sana hoş gelmemeli, bir lezzet aramamalısın. Tâatini beğenmek şirktir. Yalnız Allahü teâlânın emri olduğu için, buyurulduğu gibi, yani ilmihâl kitaplarında bildirdiği gibi işlemeli. Tâatini Hak teâlâya ısmarla ve kendi beğenmeni şeytanın yüzüne çarp.” 

“Bedbahtlığın, zarar ve ziyan içinde olmanın en açık alâmeti, Allah yolunda her gün ilerleyememektir.”

“Malı seviyorsan, yerine sarf et de sana sonsuz arkadaş olsun! Eğer sevmiyorsan, ye de yok olsun.” 

“Üç kısım ilim vardır ki, bunlar tövbe, tevekkül ve hakîkat ilimleridir. Tövbe ilmi ki, bu ilmi seçilmişler (büyük zâtlar) ve avam (diğer insanlar) kabul ettiler. Tevekkül ilmi ki, bunu seçilmişler kabul etti, ama avam kabul etmedi. Hakîkat ilmi ki, insanların ilim, akıl ve anlayış seviyelerinin üstünde olduğu için, çok kimse onu anlayamaz.”

.

Kitab, sünnet, icmâ ve kıyâs

Fahrülislâm Pezdevî hazretleri Mâverâünnehir’de yetişen Hanefî fıkıh âlimlerindendir. 400 (m. 1009) yılları civarında İran’ın Pezde şehrinde doğdu. 482 (m. 1089) senesinde Keş denilen yerde vefât etti. Semerkand’da defnedildi. Usûl-ı fıkha dâir yazdığı ve “Usûl-i Pezdevî” adıyle  bilinen çok kıymetli bir kitabı, bütün İslâm ülkelerinde muteber, mutemed bir eserdir. Bu kitapta buyuruyor ki:

“Şer’î ilimlerin kaynağı Kitab, Sünnet, İcmâ ve bunlardan istinbât olunan (çıkarılan) 'Kıyâs’tır.

Kitap: Allahü teâlâ tarafından, Cebrâil isminde bir melek vâsıtasıyle Muhammed aleyhisselâma Kureyş kabilesinin lügati, dili ile vahyedilen Kur’ân-ı kerîmdir. Kur’ân-ı kerîmin kelimeleri Arabçadır. Fakat bu kelimeleri yan yana dizen Allahü teâlâdır. Bu Arabî kelimeler, Allahü teâlâ tarafından dizilmiş olarak âyet hâline gelmiştir. Cebrâil aleyhisselâm, bu âyetleri, bu kelimelerle ve bu harflerle okumuş, Muhammed aleyhisselâm da mübarek kulakları ile işiterek, ezberlemiş ve hemen Eshâbına okumuştur.

Sünnet: Dinde takip edilen yola denir. Resûlullah efendimizin (sallallahü aleyhi ve sellem) kendiliğinden yaptığı ve kaçındığı şeylerdir. Resûlullahın sözleri, yaptıkları ve başkalarının yaptığını görüp beğendiği için menetmediği, yasak olduğunu bildirmediği şeylerdir. Kavli, fiili ve takriri sünnet olmak üzere üçe ayrılır. Sünnet, farz ve vâcib emirlerden sonra, Müslümanlardan edası, yapılması istenenlerdir. Peygamberimizin sözlerine “Hadîs-i şerîf denir. Dinde, Kur’ân-ı kerîmden sonra en kuvvetli senet, vesîka hadîs-i şerîflerdir. 

İcma: Her asırdaki adâlet ve ictihâd sahibi âlimlerin bir meselede söz birliği ile olur. İcma huccettir, delîldir. İcma meselesinde, âlimlerin çokluğu veya azlığı önemli değildir. İcmâ, derece derecedir. En kuvvetli icmâ, Eshâb-ı Kirâmın icmâsıdır. Çünkü onda hilâf yoktur.

Kıyâs: Dinde açıkça emir veya yasak edilmemiş işlerin hükümlerini, Kur’ân-ı kerîmde, hadîs-i şerîflerde ve icmâ-i ümmette açıkça bildirilen hükümlere benzeterek çıkarmaya denir. Bu kıyâsı, benzetmeyi yaparak, açıkça emir veya yasak edilmemiş işlerin, açıkça bildirilenlere benzetilmelerini, Allahü teâlâ Kur’ân-ı kerîmde derin âlimlere emretmektedir. Bu benzetmeyi yapabilecek âlimlere “Müctehid” denir.“Şer’î ilimlerin kaynağı Kitab, Sünnet, İcmâ ve bunlardan istinbât olunan (çıkarılan) 'Kıyâs’tır.

.

İnsanda bulunan üç kuvvet...

Mesud Efendi Osmanlı âlimlerindendir. Kayseri'ye bağlı Ağırnas köyünde doğdu. Medrese tahsilini tamamlayarak Kayseri Müftüsü oldu. Sonra İstanbul'a gitti ve Muzıka-i Hümâyun Mektebinde Arapça muallimliği yaptı. 1310 (m. 1893)’da İstanbul'da vefat etti. Mesud Efendi'nin, Mecelle'de yer alan fıkhî meselelerin kay­naklarını yazdığı "Mir'ât-ı Mecelle" isimli eseri meşhurdur. Bu kitabında buyuruyor ki:

İhlâs ile yapılmayan ibâdetin faydası olmaz, sevabı olmaz. (İhlâs), her şeyi yalnız Allah rızası için yapmaktır. İhlâs, Allahü teâlâdan başka hiçbir şeyi sevmemekle, yalnız Onu sevmekle, kendiliğinden hâsıl olur. Kalbin yalnız Onu sevmesine (Kalbin tasfiyesi), (Kalbin itmînânı) veya (Fenâ fillâh) denir. Kalbin itmînâna kavuşması, ancak Onu çok hatırlamakla, büyüklüğünü, nîmetlerini düşünmekle olacağını, Ra'd sûresinin yirmisekizinci âyeti bildirmektedir.

İnsanda, akıl, kalp ve nefis denilen üç kuvvet vardır. Aklın ve nefsin yeri dimağdır. Kalbin yeri yürektir. Akıl, mektep dersleri, fen bilgileri, sanat hesapları, mal sahibi olmak, âhireti kazanmak yolları gibi şeyleri düşünür. İsterse düşünür. İstemezse düşünmez. Aklın bu düşünceleri ve insanın bunlara kavuşmak için çalışması câizdir. Hattâ, çok sevap olur. Bunların kalbe sirâyet etmeleri zararlıdır.

Nefis, dâimâ haramları, zararlı şeyleri yapmağı düşünür. Kalbin kendinde hiç düşünce yoktur. Onu aklın ve nefsin ve his uzvlarından dimağa ve dimağdan kalbe ulaşan haram şeylerin düşünceleri gelerek, hasta yapar. Kalbi bu hataralardan kurtarmak güçtür. Bu düşünceler gelmezse Allahü teâlâyı hatırlar, düşünür. Yani kalb, hiç düşüncesiz kalmaz. Kalbin Allahü teâlâyı hâtırlaması, ismini çok söylemekle veya bir velîyi severek görmekle olur. Bir velîyi bulamazsa, ismini işittiği bir velînin hayatını okuyup öğrenir, onu çok sever. Ona (Râbıta) yapar. Yani hep onu düşünür. Bir velîyi görmek, Allahü teâlâyı hâtırlamaya sebep olacağı hadis-i şerifte bildirilmiştir.

.

İbâdetlerin sahih olması için...

Ebû Ali Neccâd hazretleri Hadîs, usûl ve Hanbelî fıkıh âlimidir. Küçük yaşta ilim tahsîline başlayan Ebû Ali Neccâd, Hanbelî mezhebinin büyük âlimlerinden ilim öğrendi. Hadîs, usûl ve Hanbelî fıkıh bilgilerinde imam ve zamanın en büyük âlimi oldu. 360 (m. 971) yılında vefât etti. Bir dersinde buyurdu ki:

İbâdetlerin sahih olması için, Allahü teâlânın rızası için yapmaya niyet etmek lâzımdır. Niyet, kalb ile olur. Yalnız söylemek ile niyet edilmiş olmaz. Kalp ile birlikte olmak şartı ile söyleyerek niyet etmek câiz olur denildi. Kalp ile niyet, söz ile niyete benzemezse, kalpteki niyete bakılır. Yalnız yemin etmek böyle değildir. Yemin etmekte, söz esastır. İbâdetlerde niyetin söz ile yapılacağını bildiren hiçbir hadis-i şerif ve haber mevcut değildir. Dört mezhebin imamları da bildirmemiştir. Niyet, ibâdet yapmayı kalbe getirmek, hatırlamak değildir. Allahü teâlâ için yapmayı irâde etmek, istemek demektir. Niyet, ibâdete başlarken yapılır. Daha önce, mesela bir gün önce yapılırsa, niyet olmaz. Buna emel, arzu, vaat denir.

Başkalarının günaha girmemeleri için, bir kimsenin mubâhları terk etmesi iyi olur. Fakat sünnetleri, hattâ müstehabları terk etmesi câiz olmaz. Meselâ gıybet yapmamaları için, misvâk kullanmayı, sarık sarmayı, başı açık gezmeyi, merkebe binmeyi terk etmek iyi olmaz...

Misvak, misvak ağacının veya zeytin, dut ağaçlarının dalından kesilen bir çubuktur. Bir parmak kalınlığında, bir karış uzunluğundadır. Kadınların misvak yerine sakız çiğnemeleri de câizdir. Misvak bulamayan, baş ve şehâdet parmaklarını dişlerine sürer. Bişr-i Hâfî, sokakta başı açık yürürdü.

Günah işleyecek kimsenin, bu günahtan vazgeçmesi, Allahü teâlâdan korktuğu için veya insanlardan hayâ ettiği için, yahut başkalarının yapmasına sebep olmamak için olur. Allahü teâlâdan korkarak terk etmenin alâmeti, o günahı gizli olarak da işlememektir. İnsanlardan hayâ etmek, onların kötülemelerinden korkmak demektir. Başkalarının günah işlemelerine sebep olmak, yalnız yapmaktan daha çok günahtır. Başkalarının bu günahı işlemelerinin günahları da, kıyâmete kadar bunlara sebep olana yazılır. Bir hadis-i şerifte, (İnsan günahını dünyada gizlerse, Allahü teâlâ da, kıyâmet günü, bu günahı kullarından saklar) buyuruldu. Herkese verâ sahibi olduğunu bildirmek için, günahını saklamak ve gizli olarak devam etmek, riyâ olur.

.

Kâbe'nin duvarındaki "ahidnâme"nin hâli!..

Muhammed Zübeydî hazretleri hadîs, siyer ve târih ilimlerinde büyük bir âlimdi. 323 (m. 927) senesinde Suriye’de Humus’ta dünyaya geldi. Sonra Endülüs’ün (İspanya) Kurtuba (Cordoba) şehrine gidip yerleşti. 379 (m. 989) senesinde İşbiliye’de (Sevilla) vefât etti. Siyer kitabında şöyle anlatır:

Kureyş müşrikleri, Ebû Tâlib’in himâyesi sebebiyle, Resûlullah efendimiz “sallallahü aleyhi ve sellem” ile mücâdele edemeyince âciz kaldılar. Bir yere toplanıp, Abdülmuttalib ve Hâşimoğullarıyla akrabâlığı, alışverişi, kız alıp vermeyi, konuşmayı yasaklayan bir ahidnâme yazıp, Hak Sübhânehü ve teâlânın adı ile and içtiler. O ahidnâmeyi bir ipeğe sarıp mumladılar, üzerini mühürlediler ve Kâbe'ye astılar. Bunun üzerine, Ebû Leheb hâriç bütün Abdülmuttalib ve Hâşimoğulları, evlerinin bulunduğu iki dağ arasındaki bir vâdide bulunan mahallelerine çekildiler... Üç sene orada kaldılar. Müslümânların günleri darlık ve sıkıntı içinde geçiyordu... Allahü teâlâ müşriklerin Kâbe'ye astıkları ahidnâmesine bir kurtçuk gönderdi. Ahidnâmedeki Allah ism-i şerîfinden başka tamâmını yiyip bitirdi...

Resûlullah efendimiz bu durumu amcası Ebû Tâlib’e bildirdi. Ebû Tâlib, Kureyşlilerin meclisine gitti. Onlara;

-Ey Kureyşliler! Size bir iş sebebiyle geldik. Bu hususta bize karşı âdil ve insâflı davranınız. Şöyle ki, Muhammed “aleyhisselâm” bana dedi ki; Kâbe'ye astığınız ahidnâmeye Allahü teâlâ bir kurtçuk musallat etmiştir. Bu kurtçuk, Allah isminden başka ahidnâmenin tamamını yiyip bitirmiştir. Ben Ondan asla hiç yalan işitmedim. O ahidnâmeye bakınız, eğer Muhammed’in “sallallahü aleyhi ve sellem” dediği doğru ise, Allah’tan korkun ve insanlardan utanın da, yaptığınız bu akılsızca işten vazgeçin. Eğer yalan söylemişse, Onu size bırakayım, himâye etmekten el çekeyim. O zamân Ona dilediğinizi yapınız...

Kureyşliler;

-Ey Ebû Tâlib! İyi düşünmüşsün, dediler. Bir kimse gönderip, Kâbe'de asılı ahidnâmeyi getirttiler. Açıp baktılar ki, içinde “Bismike Allahümme”den başka yazılmış olan yazıların hiçbiri kalmamış. Bunun üzerine Ebû Tâlib müşrikleri kınadı. Hiçbiri konuşamadı ve ahidnâmeden vazgeçtiler. Resûlullah efendimiz ve bütün akrabaları bulundukları vâdiden çıktılar. Kureyşliler de bir müddet onlarla alışveriş yaptılar, geçici olarak dost göründüler

.

Ölülerin ruhları bazen cesetlerine gönderilir

Dürrîzâde Mustafa Efendi, yetmişikinci Osmanlı Şeyhülislâmıdır. 1114 (m. 1702) senesinde İstanbul’da doğdu. 1188 (m. 1774) senesinde İstanbul’da vefât etti. Bir dersinde buyurdu ki:

Ölülerin ruhları ara sıra yani Allahü teâlâ dileyince, mezarlarındaki cesetlerine gönderilirler. En çok cuma geceleri böyle olur. Birbirleri ile buluşurlar, konuşurlar. Cennetlik olanlar, nimetlere kavuşur. Azap görecekler, azap olunurlar. Ruhlar, İlliyyînde veya Siccînde iken, ceset olmaksızın da, nimetlenir ve azap çekerler. Kabirde ise, ruh ve ceset birlikte nimetlenir veya azaplanır. Bedenin esâretinden ve bağlılığından kurtulan ruhların kuvvetleri, nüfuzları, himmetleri, süratleri ve Allahü teâlâya ve madde âlemine taallukları, bedene bağlı olan ruhlar gibi elbet değildir. Ruhun kendisi yüksektir, temizdir, büyüktür, yüksek himmet sahibidir. Bedenden ayrıldıktan sonra, daha başka olur. Başka şeyler yapabilir.

İnsanlar öldükten sonra, ruhları, rüyada görülüp öyle şeyler yapmışlardır ki, diri, iken, bedene bağlı oldukları zaman bunları yaptıkları görülmemiştir. Bir kişi veya iki kişi veya birkaç kişinin, büyük bir orduyu mağlup etmesi çok görülmüştür. Resûlullah (sallallahü aleyhi ve sellem), Ebû Bekr ve Ömer (radıyallahü anhümâ), çok defa rüyada görülmüş ve ruhları, kâfir ve zalim askerleri dağıtmış, kaçırmıştır...

Bu yazdıklarımız, Nâzi’ât sûresinin 5. âyetinin tefsîrinde, bazı müfessirlerin meselâ Beydâvî’nin; “Evliyânın ruhu bedenden ayrılınca, melekler âlemine gider. Oradan Cennet bahçelerinde dolaşır. Bedenine de bağlılığı kalıp, tesîr eder” demelerine uygun olmaktadır.

Ebû Abdullah Şâmî, Rumlarla gazâya gitmişti. Düşmanı kovalıyorlardı. İki kişi askerden uzaklaştılar. Bu askerlerden birisi şöyle anlattı:

“Düşman kumandanına rastladık. Üzerine hücum ettik. Çok savaştık. Arkadaşım şehîd oldu. Geri döndüm. Askerlerimizi aradım. Sonra kendi kendime dedim ki: 'Sana yazıklar olsun! Niçin geriliyorsun?..' Geri döndüm. Düşman kumandanına saldırdım. Kılıcım boşa gitti. O, bana saldırdı. Beni devirdi. Göğsümün üstüne oturdu. Beni öldürmek için eline bir şey aldı. Tam o sırada, şehîd olmuş olan arkadaşım yerinden fırladı. Ensesinden saçlarını yakaladı. Üstümden çekti. Birlikte kâfiri öldürdük. Uzaktaki bir ağaca kadar birlikte konuşarak yürüdük. Orada ölü olarak yattı. Sonra gidip diğer arkadaşlarıma olanları haber verdim."

.

Hırsıza sadaka veren adam!..

Abdülvaris bin Saîd hazretleri büyük fıkıh ve hadîs âlimidir. Hicrî 120 yılında (m. 737) doğdu. 180 (m. 796) yılında Basra’da vefât etti. Naklettiği hadîs-i şerîflerden bazıları:

Peygamber Efendimiz “sallallahü teâlâ aleyhi ve sellem” hadîs-i şerîflerinde buyurdular ki:

“İsrâiloğullarından bir zât, 'Bu gece Allahü teâlânın rızâsı için mutlaka sadaka vereceğim' diyerek evinden çıktı ve sadakayı bilmeyerek bir hırsıza verdi. Sabahleyin halk 'Bu gece hırsıza sadaka verildi' dediler. Bunun üzerine sadaka veren kişi; 'Allahım! Hırsıza sadaka verdiğim için sana hamd ederim. Mutlaka makbul bir sadaka vereceğim' deyip tekrar evinden çıktı ve bu defa sadakayı zina eden bir kadına verdi. Sabahleyin halk; 'Bu gece de zinâ eden kadına sadaka verildi' dediler. Sadakayı veren o zât; 'Ey Allahım! Bir fahişeye sadaka verdiğim için sana hamd ederim. Mutlaka makbul bir sadaka vereceğim' dedi. Yine sadaka vermek üzere evinden çıktı. Bu sefer de zengin birisine verdi. Sabahleyin halk; 'Hayret! Bu gece de zengin birisine sadaka verildi. Olur mu böyle şey?' diye dedikodu yaptılar. Sadaka veren zât! 'Ey Allahım! Hırsıza, fahişeye ve zengine sadaka verdiğim için sana hamd ederim' dedi. Bu zâta rüyâsında şöyle müjde verildi:

(Senin o hırsıza verdiğin sadaka var ya, belki de hırsızı hırsızlığından, fahişe kadını da zinadan vazgeçirir, iyi ve namuslu birer insan olmalarına vesile olur. Umulur ki, zengin de senden ibret alır, malını Allah rızâsı için harcar.)”

“Hiçbir kimse, ben kendisine, ehlinden, malından ve bütün insanlardan daha sevgili olmadıkça (kamil) îmân etmiş sayılmaz.”

“Şüphesiz ki, Allahü teâlâ iyilikleri ve kötülükleri yazmış, sonra onları beyân eylemiştir. Kim bir iyilik yapmak ister de yapamazsa Allahü teâlâ onu kendi divânına tam bir hasene olarak yazar. O hayırlı işi yapmaya niyet eder de yaparsa Allahü teâlâ onu kendi divanına on kattan yediyüz kata ve daha pekçok katlayarak hasenat yazar. Şayet bir kötülük yapmak isterde yapmazsa, Allahü teâlâ onu kendi divânına tam bir hasene olarak yazar. O kötülüğü yapmak isterde yaparsa Allahü teâlâ onu bir tek seyyie olarak yazar.”

“Kur’ân-ı kerîmin sâir sözlere üstünlüğü, Rahmânın mahlûkâta üstünlüğü gibidir.”

“Dünyâda rıfk gösteren, âhırette faydasını görür.”

“Îmânın en efdali güzel ahlâktır.”

.

Kim "lâ ilahe illallah" derse

Ebû Ömer Ahmed Şâtıbî hazretleri Endülüs’te yaşamış olan hadis hafızlarındandır. 542'de (m. 1148) Şâtıbe'de (Jativa) doğdu. Endülüs'te ilk tahsilini ta­mamladıktan sonra İskenderiye, Şam ve Musul'da büyük âlimlerden hadis ilmi tahsil etti ve icazet aldı. 609'da (m. 1212) İkâb Savaşı'nda şehid oldu. Naklettiği hadis-i şeriflerden bazıları:

Zeyd bin Hâlid el-Cühenî (radıyallahü anh) rivâyet etti: Resûlullah efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdular ki: “Allah yolunda savaş için bir askeri donatan veya o dönünceye kadar çoluk çocuğuna kendisini aratmayacak şekilde yardımcı olan kimseye, Allah yolunda savaşa gidenin sevâbı kadar mükâfat verilir. Fakat savaşa gidenin sevâbından hiçbir şey eksilmez. Hacca giden birinin ihtiyâçlarını temin eden veya o dönünceye kadar, çoluk çocuğuna, kendisini aratmayacak şekilde göz kulak olan kimse, hacca giden o şahsın sevâbı kadar sevâb kazanır. Ancak, hacca gidenin sevâbından bir şey eksilmez.

Yine bir oruçluya iftar ettirene de, onun sevâbı kadar sevâb verilir.”

Ebûd-Derdâ (radıyallahü anh) rivâyet etti: Ben Ebû Bekir’in (radıyallahü anh) önünde yürürken, Resûlullah efendimiz beni görüp, “Ebû Bekir’in önünden mi yürüyorsun. Resûllerden ve Nebilerden sonra, Ebû Bekir’den daha üstün bir kimse üzerine güneş doğup, batmamıştır” buyurdu.

Câbir (radıyallahü anh) rivâyet etti: Resûlullah efendimiz şöyle buyurdu: “Kim bir kimseye (Bu şahıs kâfir bile olsa) öldürmeyeceği husûsunda temînat verip de, sonra onu öldürürse, Cehennem o kimseye vâcib olur.”

İbn-i Ömer (radıyallahü anh) rivâyet etti: Habeşli birisi, Peygamber efendimize geldi. Resûlullah efendimize bir şey soracaktı. Bunun üzerine Peygamber efendimiz “Soracağını sor” buyurdu. O zât “Yâ Resûlallah! Sen, sûretinin ve renginin güzelliği ve Peygamber olmanla bize üstün kılındın. Eğer, ben senin bildirdiğin gibi îmân eder, senin bildirdiğin gibi ameller yaparsam, seninle beraber Cennette olur muyum?” diye sordular. Resûlullah efendimiz “Evet. Kim, lâ ilahe illallah derse, bu yüksek söz sebebiyle, Allahü teâlânın katında söyleyen için bir vaat vardır. Kim 'sübhânallahi ve bihamdihî' derse, onun için yüzyirmidört bin iyilik yazılır” buyurdular

.

Hazreti Mehdî'nin çok alâmeti vardır

Muhammed Tâhir bin Âşûr hazretleri Tunus’ta yaşamış olan İslam âlimlerindendir. 1230'da (m. 1815) Tunus'ta doğdu. Zeytûne Medresesi'nde tahsilini tamam­ladıktan sonra aynı medre­seye müderris olarak tayin edildi.  Daha sonra müftü, nihayet Nakîbül-eşraflık (Şeyhülislam) vazifesi verildi. 1284'te (m. 1868) Tu­nus'ta vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Mehdî aleyhisselâmın birçok alâmetleri vardır. Bunlardan bazıları şunlardır:

1- Kıyâmet kopmadan önce, Mehdî (aleyhisselâm) muhakkak gelecektir. Ebû Sa’îd-el-Hudrî’den (radıyallahü anh) rivâvet edilen hadîs-i şerîfte buyuruldu ki: “Benim ümmetimden Mehdî gelecektir. Eğer ömrü uzasa da kısalsa da, yedi, sekiz veya dokuz yıl saltanat sürecektir. Daha önce zulümle dolu olan dünyâyı, adâletle dolduracaktır. Semâ yağmurunu indirecek, yer bereketini çıkaracak, daha önce görülmemiş bir biçimde, ümmetim onun zamanında rahata erecektir.”

2- Mehdî (aleyhisselâm) yeryüzünün zulüm ve fitnelerle dolu olduğu bir zamanda gelip, yeryüzünü adâletle dolduracaktır. Hadîs-i şerîfte buyuruldu ki; “Âhır zamanda, ümmetimin başına sultanlardan şiddetli belâlar gelir. Öyle ki, yerler Müslümanlara dar gelir. O zaman Allahü teâlâ, daha önce zulümle dolu olan dünyâyı adâletle dolduran, benim soyumdan birisini gönderecektir. O zaman gökyüzü yağmur damlasını esirgemiyecek, yer de bereketlenecektir. O, dünyâda yedi, sekiz veya dokuz yıl hüküm sürecektir.” Başka bir hadîs-i şerîfte de; “Kıyâmet kopmadan önce, Allahü teâlâ, benim evlâdımdan birini yaratır ki, ismi benim ismim gibi (yani Muhammed), babasının ismi benim babamın ismi gibi olur ve dünyâyı adâletle doldurur. Ondan önce dünyâ zulüm ile dolu iken, onun zamanında adâlet ile dolar” buyuruldu.

3- O zaman açıkça Allahü teâlâyı inkâr eden kişiler çok olacaktır. Hadîs-i şerîfte buyuruldu ki: “Açıkça Allahü teâlâ inkâr edilmedikçe Mehdî’ye biat edilmez.”

4- Hazreti Mehdi hakkındaki hadîs-i şerîfte; “Mehdî benim evlâdımdandır. Yüzü nurlu, alnı açıktır. Burnunun üst tarafı yüksekçedir. Yeryüzünü adâlet ve doğrulukla doldurur. Nitekim ondan önce dünyâ zulüm ve cefâ ile dolu olur. Yedi sene yeryüzüne mâlik olur” buyuruldu.

5- Hazreti Mehdî, Îsâ aleyhisselâmla buluşacak, Îsâ (aleyhisselâm) onun arkasında namaz kılacaktır.

.

Kevser nedir, bilir misiniz?

Ebû Muhammed Kâsım Dımaşki hazretleri hadis âlimi olup İbn-i Asâkir'in oğludur. 527'de (m. 1133) Şam’da doğdu. İlk tahsilinden sonra zamanın meşhur âlimlerinden hadis ilmi tahsil etti. Şam'da Eme­viyye Camii ve Dârü'l-hadîsi'n-Nûriyye'de hadis dersleri verdi. 600'de (m. 1203) Şam’da vefat etti. Naklettiği hadis-i şeriflerden bazıları:

Ebû Hüreyre (radıyallahü anh), Resûlullah efendimizin (sallallahü aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu nakletmiştir:

“Ey Ebû Hüreyre! Kur’ân-ı kerîmi öğren ve öğret. Şüphesiz ki, sen bu hâl üzere ölürsen, melekler senin kabrini Kâ’be’nin ziyâret edildiği gibi ziyâret ederler. İnsanlara sünnetimi istemeseler de öğret. Eğer sırat üzerinde bir an bile durmadan geçip Cennete girmek istersen, kendi görüşüne göre Allahü teâlânın dîninde bid’at çıkarma!”

Abdullah İbn-i Ömer’den (radıyallahü anhüma) şöyle rivâyet edildi:

Hazreti Ömer (radıyallahü anh), umre için Resûlullah efendimizden izin isteyince, Resûlullah efendimiz “Yâ ahî (Ey kardeşim) duânda bizi de unutma!” buyurdu. “Şüphesiz ki ölen kimse, dirinin ağlaması yüzünden azâb görür.”
“Koğucu Cennete giremez.”

“Kalbinde hardal tanesi kadar imân olan hiçbir kimse Cehenneme; kalbinde hardal tanesi kadar tekebbür bulunan hiç kimse de Cennete giremez.”

“Bir kimse din kardeşinin satışı üzerine satış yapmasın, din kardeşinin dünürlüğü üzerine dünür de göndermesin. Ancak kendisine izin verilirse o başka.”

“Şüphesiz ki fiilen yapmadıkça yahut söylemedikçe, Allahü teâlâ ümmetimin gönüllerinden geçen şeyleri onlara bağışlamıştır.”

Enes bin Mâlik’in (radıyallahü anh) rivâyet ettiği hadîs-i şerîfte O’nun şöyle buyurduğunu nakletti:

“Bir gün Resûlullah efendimiz aramızda idi. Biraz sonra bir miktar uyudu. Sonra gülümseyerek başını kaldırdı. Biz, 'gülmenizin sebebi nedir yâ Resûlallah7 dedik. 'Az önce bana bir sûre indirildi' buyurdu. Arkasından şunu okudu:

Rahmân ve Rahim olan Allahü teâlânın adıyla. Gerçekten biz sana Kevser’i verdik. O hâlde Rabbin için namaz kıl, kurban kes! Sana düşmanlık eden yok mu! İşte ebter (soyu kesik) odur!..” Sonra;

“Kevser nedir bilir misiniz?” buyurdu. Biz "Allahü teâlâ ve Resûlü bilir" dedik. “O, Rabbimin bana vadettiği bir ecirdir. Onun üzerinde pekçok hayır vardır. O bir havuzdur. Kıyâmet gününde ümmetim Ona gelecektir, kapları yıldızların sayısıncadır” buyurdu.

.

Ebedî yaşamak istiyorsanız!..

Sîdî Ammâr Cezâirî hazretleri Cezayir’de yaşamış olan İslam âlimlerindendir. Cezayir’deki âlimlerden hadis ve fıkıh ilmi tahsil etti. Sonra Ebû Abdul­lah Tlimsânî’ye intisab ederek Şâziliyye tarikatı icazeti aldı. Aynı zamanda Cezayir Müftülüğüne tayin edildi. 1205 (m. 1791)’de vefat etti. Sohbetlerinde buyurdu ki:

“Allahü teâlâ, sevdiği kulunun kalbine, kendini arzu etme isteğini yerleştirir.”

“Talebe iki kısımdır. Mürîd olanlar severler, kalblerine kendilerine âit olan bir isteği, arzuyu getirmezler. Gayretleriyle tasavvuf derecelerine yükselmeye başlarlar. Murâd olanları ise sevilirler, davetlidirler, çekilirler ve yükseltilirler. Onun için murâdlar çok kıymetlidirler. Murâd olunanların başı ve sevilenlerin önderi Muhammed aleyhisselâmdır. Başkaları ona tufeyl olarak, yanı sıra kabul olunmaktadırlar. Onlara aradığını buldururlar ve gideceği yolu tamamlarlar. Artık onların nazarında kâinatın hiçbir kıymeti yoktur. Hep Allahü teâlâyı düşünürler. Bu yolda fenâ makamına kavuşurlar.”

“Zühd, üç kısımdır. Farz olan, fazilet olan ve Hakka yakınlığa sebeb olan zühddür. Haramlardan kaçmakla yapılan, farz olan zühddür. Şüpheli olanlardan kaçmak da fazilet olan zühddür. Mübahların fazlasından sakınmak da, Hakka yakınlığı sağlayan zühddür.”

“İhlâs, bütün işleri, insanların rızâsı için değil, Allahü teâlânın rızâsı için yapmaktır.”

“Ebedî olarak yaşamak istiyorsanız, Allahü teâlânın emirlerini yapınız, yasaklarından kaçınınız ve cenâb-ı Hakkı devamlı hatırlayınız. Ondan gelenlere râzı olunuz. O zaman, âhıretinizi kazanır, Cennette ebedi, sonsuz olarak yaşarsınız.”

“Akıl ile hevâ (boş arzu, istek) birbirinin zıddıdır. Aklın yardımcısı tevfîk (Allahü teâlânın yardımı), hevânın dostu ise yardımsız bırakılmaktır. Nefis bu ikisinin (akıl ve hevânın) arasındadır. Hangisi gâlib gelirse ona tâbi olur.”

“Zenginliği aradım, ilimde buldum. Övülmeyi aradım, fakîrlikte buldum. Afiyeti (günahsız olmayı) aradım, zühdde (şüphelilere düşmek korkusuyla mübahların çoğunu terk etmekte) buldum. Kolay hesabı aradım, susmakta buldum. Rahat aradım, vermekte, cömertlikte buldum.”

“Kim kalbini anlayışlı kılarsa, o kalb dünyadan ve dünyada olan şeylerden yüz çevirir. Kim kalbini cehâlette bırakırsa, o kalb aldatıcı ve geçici zevklere tâbi olur.”

.

Hayatın boyunca iyilik üzere ol!

Cemâleddîn ibn-i Akile hazretleri hadis, tefsir, kelâm âlimi ve Kadirî şeyhidir. 1070 (m. 1660)’da Mekke’de doğdu. Burada zamanın büyük âlimlerinden hadis, tefsir, kelâm ilmi tahsil ettikten sonra Bağdad’a giderek Şeyh Kasım el-Bağdâdî’ye intisab etti ve Kâdirî icazeti alıp Mekke’ye döndü, talipleri yetiştirdi. 1150 (m. 1737)’de burada vefat etti. Bu mübarek zat, sohbetlerinde buyurdu ki:

“Tasavvuf, insanı Allahü teâlâdan uzaklaştıran şeylerin hepsini terk etmektir.”
“Allahü teâlâyı hakkıyla tanıyan O’ndan başkasında sükûn bulamaz.”
“Allahü teâlâya yaklaşmak, Allahü teâlânın velî kulları hâriç, bütün mahlûklardan uzaklaşmaktır. Allahü teâlânın velî kullarına yakınlık, insanı Allahü teâlâya yaklaştırır.”
“Ahmak olanların sana çok iltifâtkâr davranması ve düşünmeden cevap vermesi seni aldatmasın.”
“Akıl ile beraber rûh, insanı âhırete, nefsin hevâ ve hevesine muhalefet etmeye davet eder.”
“Allahü teâlâ hepimizi yaptığımız iyi ameller ile gururlanmaktan muhafaza etsin.”
“Yemek yiyeceğin ve uyuyacağın zaman, fazla yeme ve fazla uyuma.”
“Allahü teâlâya isyankâr olup, günahlara dalan kimsenin, Allahü teâlânın verdiği cezaları çok görmesi münâsip değildir.”
“Gizli günah işlediğin gibi, gizli tâatte (Allahü teâlânın beğendiği şeyler) bulunursun. Nihâyet kalbin, ibâdet ve tâatlere doğru meyleder. Bu hâl, Allahü teâlânın rızâsını kazanmaya doğru gittiğinin alâmetidir.”
“Sırf makam sahibi olmak ve biliyor desinler için birkaç mesele öğrenip, insanlara fetvâ vermeye kalkışmak, ne kadar ayıptır.”
“Ey insanoğlu, sana nasihatim şu olsun. Hayatın boyunca iyilik üzere ol. İmânı, İslâmı öğren ve öğret. Hem kendine, hem başkalarına iyilik et, yardımcı ol. Çünkü bir gün gelecek, sen de ölecek, bu dünyâdan ayrılacak, âhırete gideceksin. Zenginlik hâlinde iyilik yapmayan, Allahü teâlânın ihsân ettiği mal ve beden zenginliğini yerinde kullanmayan, bunların elden gitmesi hâlinde, şüphesiz çok pişmanlık çekecektir. İşte, Allahü teâlânın sana verdiği bu sıhhat ve zenginlik hâlinde, O’nun rızâsı olan işlere koş. Bu hâlini ganîmet bil. Vakit geçirmeden, kendin için ve başkaları için emrolunanları yap. Zîrâ, ileride çok zor günler gelecektir. Âhırette ise, dünyada iken yaptıkların karşına çıkacaktır.”

.

Bugün, dünkü günün yarınıdır!

Ebû Abdullâh Muhammed ed-Der'î hazretleri Fas’ta yaşamış olan âlim ve velîlerdendir. Merakeş'in batısındaki Der'a'da doğdu. Şâziliyye'nin bir kolu olan Nâsıriyye tarikatine intisab etti ve icazet alarak talebe yetiştirdi. Talebelerinin en meşhuru Libya'da Senûsiyye tarikatını kuran Şeyh Muhammed Senûsî'dir. Ebû Abdullâh 1239 (m. 1823)’de vefat etti. Sohbetlerinde buyurdu ki:

“İnsanlar ihmalkârlık ve tembelliklerinden dolayı yarın şu hayırlı işi işleyelim derler. Düşünmezler ki, bugün, dünkü günün yarınıdır. Bugün ne işlediler ki, yarın ne işleyecekler?” 
“Dâima Allah adamları ile beraber olmak, onların sohbetlerinde bulunmak, aklın ziyâdeliğine sebeptir.”
“Tasavvuf yoluna taklid ile girenler sonunda mutlaka tahkîke (hakîkate) kavuşur.”
“Evliyânın mübârek sözleri, Muhammed aleyhisselâmın peygamberlik hakîkatinden yayılmış olan nûrlardır. Kur’ân-ı kerîme ve hadîs-i şerîflere tazim ve hürmet lâzım olduğu gibi, evliyânın sözlerine de edeb ve hürmet ile tazim etmek lâzımdır.”
“Bir kimse, evvelki ve sonraki ilimleri tahsil etmiş olsa, son nefesinde o ilim o kimseye yardımcı olmayıp, bütün malûmat, hafızasından idrâkinden gider. Yiğitlik ve ganîmet odur ki, hiç olmazsa her gün bir miktar, bir köşeye oturup, Allahü teâlâyı tefekkür etmek, O’nu zikretmek lâzımdır. Allahü teâlânın zikri, kalbde meleke hâline gelmelidir ki, son nefeste O’nu hatırlasın ve o zamanki sıkıntıdan kurtulsun.” 
“Tasavvuf yolu ve bu yolun büyükleri o kadar kıymetlidirler ki, bunlara tâbi ve talebe olan dervişlerden birinin ismi bir duvarda yazılı olsa, o duvarın yanından, ceketini düğmeleyerek ve edeble geçmek lâzımdır.”
“Kişinin kıymeti, tasavvuf yolunun yüksek hakîkatlerini anladığı kadardır.”
“Dil gönlün, gönül rûhun, rûh insanın hakîkatinin, insanın hakîkati ise Hak teâlânın aynasıdır.”
“Sözün güzeli odur ki, dinleyen, o sözün güzelliği ile kendinden geçer. Böylesine güzel söz de, Allahü teâlânın velî kullarının sözleridir.”
“Her ân Allahü teâlâyı hatırlamak ve anmak bir kazma gibidir ki, o kazma ile gönül yolunda bulunan dikenlerin (kalbe gelen lüzumsuz ve uygunsuz düşüncelerin) kökünü kazırlar. Böylece bu yolda ilerlemek için mâni kalmaz.”
“İbâdet; emredilenlerle amel edip yasak edilenlerden sakınmaktan ibârettir.”

.

Yemek adabı ve davete icabet...

İzzeddîn bin Abdisselâm hazretleri Şâfıî fıkıh âlimidir. 577 (m. 1181)’de Şam’da doğdu. İbn-i Asâkir ve Seyfeddin el-Âmidî başta olmak üzere birçok âlim­den dinî ilimler okudu. Emeviyye Camii'nin imamlığına tayin edilerek burada ders okut­maya başladı. Sonra Kahire'ye gitti ve 660 (m. 1262)’de orada vefat etti. Derslerinde buyurdu ki:

Dünyayı "hükmen" terk etmek ne demek?

İbadetlerin faydası insanın kendisinedir

Molla Şah Bedahşî hazretleri Hindistan’da yaşamış olan evliyanın büyüklerindendir. 990'da (m. 1582) Horasan’da Bedahşan'da dünyaya geldi. Sonra Keşmir, Agra ve Lahor'a gitti. Burada Şeyh Meyânmîr hazretlerine intisap edip Kâdirî icazetini alarak Keşmir'e döndü; burada talebe yetiştirdi. Ömrünün sonlarında Lahor'a giderek 1071 (m. 1661)’de orada ve­fat etti. Bir sohbetinde buyurdu ki:

Zulmü, âdil bir hükümet önler!

İbn-i Abdülber Nemerî hazretleri Mâliki fıkıh âlimidir. 368'de (m. 978) Endülüs’te (İspanya) Kurtuba'da (Cordaba) doğdu. Şâtıbe'ye (Jativa) giderek zamanın büyük âlimlerinden fıkıh ilmini tahsil etti ve icazet alarak çok talebe yetiştirdi. 463 (m. 1071)’de Şâtıbe'de vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Kur’ân-ı kerîme tazim hakkında

Abdullah bin Dâvûd Hureybî hazretleri kıraat ve hadis âlimidir. 126 (m. 744)’de Kûfe'de doğdu. Şam’a giderek Ebû Amr bin Alâ'dan kıraat ilmi tahsil etti. Evzâî, İbn Cüreyc ve Süfyân-ı Sevrî gibi âlimlerden hadis öğrendi. Şam’da kıraat dersi vererek çok talebe yetiştirdi. 213 (m. 828)’de vefat etti. Kur’ân-ı kerîme tazim hakkında buyurdu ki: 

Evliyâ ile sohbet aklı artırır...

Himmet Efendi Bayramiyye yolunun büyüklerindendir. 1000 (m. 1592)’de Bolu'da doğ­du. Tahsil için İs­tanbul'a gitti. Memleketine döndüğünde Bayramî şeyhi Bolulu Hacı Ahmed Efendi'ye intisab etti. İcazet verilip İs­tanbul'a gönderildi. Kasımpaşa Camii, sonra Üsküdar'daki Dâvud Pa­şa Camii vaizliği yaparak halkı ir­şad etti. 1095'te (m. 1684) vefat etti. Sohbetlerinde buyurdu ki:

Müslümanlar selamlaşır...

Hatibzâde Muhyiddin Efendi Osmanlı fıkıh ve kelâm âlimidir. Kastamonu’da doğdu. İlk tahsilini İznik’te müderrislik gö­revinde bulunan babasından alan Hatib­zâde daha sonra dev­rin büyük âlimlerinden ders aldı ve İznik’te müderrislik görevine başladı. Bundan sonra İstan­bul’da çeşitli medreselerde müderrislik görevini sürdüren Hatibzâde, 901 (m. 1496)’de vefat etti. Derslerinde şöyle anlatmıştır:

Kötü âlimler için acı azaplar var!

Hâris bin Miskin hazretleri Mâliki fıkıh âlimidir. 154 (m. 771)’de Mısır’da doğdu. Zamanın büyük âlimlerinden hadis ve fıkıh ilmi tahsil ettikten sonra Kahire Kadılığına tayin edilen Haris hazretleri, kadılığı sırasında bid'atlarla mücadele etti. 250 (m. 864)’de Kahire’de vefat etti. Şöyle buyurdu:

Kendini beğenen helak oldu!..

Kenzî Hasan Efendi Halveti-Sünbülî şeyhlerindendir. Ankara-Ayaş'ta doğdu. İlk tahsilinden sonra İs­tanbul'a giderek Sün­bülî Şeyhi Mehmed Alâeddin Efendi'ye intisap etti. Sülûkünü tamam­layınca şeyhi tarafından irşadda bulun­mak üzere Manisa'ya gönderildi. 1126 (m. 1714)’de orada vefat etti. Bu mübarek zat, sohbetlerinde buyurdu ki:

“Bir kalbde, âhıret arzusu zuhur edince, dünya düşüncesi o kalbden kaybolur.” “Evliyâ arasında nikâr (Emr-i ma’rûf ve nehy-i münker) kalkınca, bunlarda hayır kalmaz..” “Tasavvuf, her şeyin sahibi olan Allahü teâlânın emirlerine büyük bir teslimiyyetle boyun eğmektir.” “Allah yolunda nefsi ile yürümek isteyen, daha ilk adımında hatâ etmiş demektir. Nefsini terk edip de ihlâs ile yola çıkarsa, Allahü teâlâ ona, kendisine kavuşturacak rehberi gösterir.”

“Ucub sahibi (iyi amellerini beğenen, güzel, kusursuz gören kimse), yavaş yavaş helake gider. 

Yaptığı kötülükleri iyi zanneden ise zâten felâkettedir.” “Ucub (ibâdet yaptığı için kendini beğenme) Allahü teâlânın ebedî hoşnutsuzluğuna sebep olur.” “Bütün makamlara kavuştuğunu sanan aldanmıştır.” “Bir kimse, görünüş itibariyle sıddîklar mertebesinde de olsa, bir göz açıp kapayacak kadar zaman, kalbi, insanı Allahü teâlâdan uzaklaştıran şeylere meyl ederse, o kimse ilerleyemez.”

“Allahü teâlânın, kendisine kâfi olduğunu bilmeyen kimseyi, Allahü teâlâ, mahlûklara muhtaç eder.” “Bir kimsenin bir günah işledikten sonra tekrar günah işlemesi, ilk günahın cezasıdır. Bir sevâb işledikten sonra tekrar sevâb işlemek de, birinci sevâbın karşılığı, mükâfatıdır.” “Ma’rifet, Allahü teâlânın Rubûbiyyetinin (Kemâl sıfatlarla muttasıf, noksan sıfatlardan münezzeh olmasının) kemâlde olduğunu, kendi nefsinin O’nun kölesi olduğunu idrâk etmek, O’nun her şeyin sahibi olduğunu, her şeyin O’nunla var ve kâim olduğunu, her şeyin O’na döneceğini ve bütün mahlûkların rızkının O’na âit olduğunu bilmek demektir.”

“Zikr meclisleri, Allahü teâlânın helâl ve haram kıldığı şeylerden bahsedilen yerlerdir.” 

“Büyüklerimizden birisi hata ve noksanlarını avucunun içine yazar, avucuna bakıp, hata ve noksanlarını görüp hatırlayınca, eli titrerdi.” “Kişi, hesabının mükemmel bir şekilde olabilmesi için, tanıdıklarının yanında hesaba çekilir.” “Şeytanın insanların gözüne sürdüğü bir sürmesi vardır. Bu sürme, insanlar, Allahü teâlâyı anacağı zaman gelen uykudur.”

.

Namazı, özürsüz terk etmek

Muhammed bin İbrahim Hasîrî hazretleri Hanefî fıkıh âlimidir. Hayatı hakkında kaynaklarda fazla bil­gi yoktur. İlim tahsili için Irak, Hicaz ve Horasan'a seyahat etti; Şemsüleimme Serahsî hazretlerinden ders aldı. İcazet alarak çok talebe yetiştirdi. 500 (m. 1107)’de Buhara'da ve­fat etti. Hâvî isimli fı­kıh kitabı meşhurdur. Bu eserinde buyuruyor ki:

“Âdem aleyhisselâmdan beri, her dinde bir vakit namaz var idi. Hepsinin kıldığı, bir araya toplanarak bize farz edildi. Namaz kılmak, îmânın şartı değil ise de, namazın farz olduğuna inanmak, îmânın şartıdır. Namaz, duâ demektir, İslâmiyetin emrettiği, bildiğimiz ibâdete, namaz (salât) ismi verilmiştir. Mükellef (yani, âkil ve baliğ olan her Müslümanın, her gün beş vakit namazı kılması farz-ı ayn’dır. Farz olduğu, Kur’ân-ı kerîmde ve hadîs-i şerîflerde açıkça bildirilmiştir. 

Mi’râc gecesinde, beş vakit namaz emr olundu. Mi’râc, hicretten bir yıl önce, Receb ayının yirmiyedinci gecesinde idi. Mi’râcdan önce, yalnız sabah ve ikindi namazı vardı.”
Farz namazı, özrü olmadan, vakti geçtikten sonra kılmak, yani kazaya bırakmak haramdır.

Namazı, özürsüz (yani dînimizin gösterdiği sebep olmadan) vaktinden sonra kılmak, büyük günahtır. Bu günah, kaza edince affolmuyor. Kaza ettikten sonra, ayrıca tövbe veya hac etmek de lâzımdır. Kaza edince, yalnız namazı kılmamak günahı affolur. Kaza kılmadan tövbe edilince, terk günahı affolmadığı gibi, tehir günahı da af olmaz. Çünkü, tövbenin kabul olması için günahtan sıyrılmak şarttır.

Misâfirin, dört rek’at farzlar yerine, iki rek’at kılması lâzımdır. Mi’râc gecesi, akşam namazı üç rek’at, öteki namazlar iki rek’at farz oldu. Medîne-i münevverede ikinci emirle, sabah ve akşamdan başkası dört rek’ata çıkarıldı. Hicretin dördüncü yılında bunlar, misâfir için, yine ikiye indirildi. Misâfir olmayan (mukîm) kimse için, öğle, ikindi ve yatsı farzları dört rek’at kaldı. Misâfirin bunları dört kılması günah olur. Mukîm oluncaya kadar, bunları iki rek’at kılar.

.

Müslümanların ayıp ve kusurlarını araştırmayın

Kasım bin Alî Harîrî hazretleri fıkıh ve nahiv âlimidir. 446 (m. 1054)’de Basra’da doğdu. İlk tahsilini Basra'da gören Harîrî, Bağdat'a giderek büyük âlimlerden nahiv, fıkıh ve ferâiz tahsil etti. Basra'ya dönerek talebe yetiştirdi. 516 (m. 1122)’de  orada vefat etti. Makamât isimli eserinde şöyle yazmaktadır:

Resûlullahın huzurunda Müslüman olan Habeşîler

Ebû Ya'lâ Halîlî hazretleri hadis hâfızıdır. İran'ın Kazvin şehrinde 366 (m. 976)’de doğdu. İlk tahsilini memleketinde yaptıktan sonra Bağdat, Nîşâbûr, Küfe, Cürcân ve İsfahan gibi önemli ilim merkezlerinde zamanın büyük âlimlerinden hadis tahsil etti. Kazvin Kadılığı yapan Halîlî 446 (m. 1055)’de vefat etti. El-İrşâd adlı eserinde şöyle nakleder:

Allahü teâlâyı, beni ve Ehl-i beytimi seviniz

Hâlid bin Ma'dân hazretleri Tabiînin hadis ve fıkıh âlimlerindendir. İran’da Nişabur'da doğdu. Muâz bin Cebel, Hazret-i Âişe, Ebû Hüreyre ve Abdullah bin Ömer (radıyallahü anhüm) gibi sahâbîlerden hadis rivayet etti. Mesleme kumandasındaki ordu ile İstanbul muhasarasına katıldı. Seferden dönderken 103 (m. 721)’de Suriye’de Tartus'ta vefat etti. Naklettiği hadis-i şeriflerden:

Kim ki, şüpheli şeylerden sakınırsa

Hâkim el-Kebîr hazretleri meşhur hadis âlimidir. 285 (898) yılında Nîşâbur'da doğdu. İlim merkezlerine gi­derek birçok âlimin hadis derslerine katıl­dı. Horasan'ın birçok şehrinde kadı­lık yaptı. 378 (m. 988)’de Nîşâbur'da vefat etti. Naklettiği hadis-i şeriflerden:

Edirne Müftüsü Fevzi Efendi

Edirne Müftüsü Fevzi Efendi son devir Osmanlı âlimlerindendir. 1241 (m. 1826)’da Denizli'nin Tavas ilçesinde doğdu. İlk tahsilininden sonra İzmir'de medresede okudu, icazet aldıktan sonra Edirne'de dersiamlık, sonra müftülük görevine getirildi. Bu arada Nakşibendî-Hâlidî şeyhi Ali Efendi'ye intisap etti. Emekli olunca İstan­bul’a yerleşti. 1318'de (m. 1900) evinde vefat etti. Buyurdu ki:

Esed bin Furat

Esed bin Furat hazretleri Mâliki fıkıh âlimidir. 142 (m. 759) yılında Urfa-Harran'da doğdu. Babası onu Tunus’ta Kayrevan'a götürdü. Burada zamanın büyük âlimlerinden ilim tahsil etti, talebe yetiştirdi ve Kayrevan Kadısı tayin edildi. Bu sırada İslam askerinin, Sicilya adasındaki Syracusa muhasarasına katıldı ve kale önlerinde 213 (m. 828) tarihinde şehid düştü.

Ebû Said Mehmed Efendi

Ebû Said Mehmed Efendi 38. Osmanlı Şeyhülislâmıdır. 1003'te (m. 1593) İstanbul'da doğdu. Medrese tah­silini tamamladıktan sonra çeşitli medreselerde mü­derrislik ve kadılık yaptı. Ardından Anadolu, sonra Rumeli Kadıaskeri, nihayet Şeyhülislâm oldu. Sonra azledilerek Gelibolu'ya gönderildi. 1072 (m. 1662)’de orada vefat etti. Bir dersinde Kur’ân-ı kerîme tazim hakkında şunları anlattı: 

Vüsûlî Mehmed Efendi

Vüsûlî Mehmed Efendi Osmanlı âlim ve şâirlerindendir. 930 (m. 1523)’de doğdu. 998 (m. 1589)’de İstanbul’da vefât etti. İmâm-ı Tartûşî’nin “Sirâc-ı Vehhâc”ını Türkçeye tercüme etti. Bu esede buyuruluyor ki:

Kalpleri saf ve nurlu olanlar

Abdürrahîm Ebnâsî hazretleri Şafiî âlimlerindendir. 829 (m. 1426) yılında Kâhire’de doğdu. 891 (m. 1486)’da vefât etti. Bir dersinde buyurdu ki:

Abdülvâhid Âmidî

Abdülvâhid Âmidî hazretleri fıkıh âlimidir. Diyarbakır’da (eski ismi Âmid) doğdu. 550 (m. 1155) yılında vefât etti. Dürer-ül-kelîm adlı eserinde, Hazreti Ali’nin buyurdukları veciz sözleri toplamıştır. Bu eserden bazı bölümler:

Ubeydullâh ibn-i Batta

Ubeydullâh ibn-i Batta hazretleri Hanbelî fıkıh ve hadis âlimidir. 304 (m. 917)’de Bağdat yakınlarındaki Ukberâ'da doğdu. İlk tahsilinden sonra Bağdat, Basra, Şam, Humus ve Mekke gibi ilim merkezlerinde büyük âlimlerden ders aldı. İlim tahsilini tamamladıktan sonra Ukberâ'ya döndü ve birçok talebe yetiştirdi. 387 (m. 997)’de Ukberâ'da vefat etti. Naklettiği hadis-i şeriflerden bazıları:

İbn-i Azzûz

Ebû Abdillâh ibn-i Azzûz hazretleri son devir Osmanlı âlimlerindendir. 1269 (m. 1852)’de Tunus'un Nefta şehrinde doğdu. Medrese tahsiliniden sonra Nefta'ya önce müftü, sonra kadı olarak tayin edil­di. Bu sıralarda halkı Fransız işgaline karşı ekonomik boykota teşvik etmesi üzerine Fransızlar tarafından takibata uğradı. Bu sebeple İstanbul'a göç etmek zorunda kaldı. Sultan 2. Abdülhamid Han tarafından Darül­fünun ve Medresetü'l-vâizîn'e müderris olarak tayin edildi. 1394 (m. 1915)’te İstanbul'da vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Ebû Abdillâh ibn-i Asker

Ebû Abdillâh ibn-i Asker hazretleri Mâliki fıkıh âlimidir. 574 (m. 1178)’de Endülüs'deki (İspanya) Mâleka’da (Mala­ga) şehrinde doğdu. Tahsilini Mâleka'da tamamladı ve burada talebe yetiştirdi. Daha sonra buraya kadı tayin edildi ve 636 (m. 1239) tarihinde vefat etti.

Ebû Yahya Gırnâtî

Ebû Yahya Gırnâtî hazretleri Mâliki fıkıh âlimidir. 796 (m. 1393)’te Endülüs’teki (İspanya) Gırnâta’da (Granada) doğdu. Medrese tahsilinden sonra Endülüs emirinin divan kâ­tipliğine, sonra da kâdılkudâtlığa (Şeyhülislam) tayin edildi. 857 (m. 1453)’te vefat etti. Oruç ve ramazan ayının faziletleri hakkında şöyle buyurdu:

İbn-i Âsım Gırnâtî

İbn-i Âsım Gırnâtî hazretleri Mâliki fıkıh âlimidir. 760'ta (m. 1359) Endülüs’te (İspanya) Gırnata'da (Granada) doğdu. Memleketindeki büyük âlimlerden fıkıh ilmi tahsil etti. Vâdîâş'ta (Guadix) kadılık, Kurtuba'da (Cordoba) başkadılık görevinde bulundu. 829'da (m. 1426) Gırnata'da vefat etti. Ticarette adalet ve ihsan hakkında şunları anlattı: 

Ali bin Hasen

Şemseddîn Muhammed

Şemseddîn Muhammed Dımaşki hazretleri Şâziliyye tarikatının Arrâkıyye kolunun kurucusudur. 878'de (m. 1473) Şam’da doğdu. Bir Çerkez emîrinin oğludur. İlk tahsilinden sonra Şâzilî şeyhi Ali bin Meymûn'a intisap etti. İcazet aldıktan sonra Beyrut'a gönderildi, orada talebe yetiştirdi.  Sonra da Mekke'ye yerleşti ve 933 (m. 1526)’da orada vefat etti. Sohbetlerinde buyurdu ki:

Nûreddîn ibn-i Arrâk

Nûreddîn ibn-i Arrâk hazretleri hadis, fıkıh ve kıraat âlimidir. 907'de (m. 1502) Beyrut'ta doğdu. İlk tahsilinden sonra Şam’a giderek zamanın büyük âlimlerinde ilim tahsil etti. Sonra Mısır'a gitti ve orada talebe yetiştirdi. 963 (m.1556)’de vefat etti. Tenzîhü'ş-şerîa isimli eserinde Ramazân-ı şerîfin faziletini anlatırken buyuruyor ki:

Ahmed ibn-i Ardûn

Ahmed ibn-i Ardûn hazretleri Mâliki fıkıh âlimidir. 948 de (m. 1541) Fas'ta Edeldâl köyünde doğdu. Zamanın büyük âlimlerinden fıkıh, tefsir, hadis, kelâm, usul, mate­matik, mantık, astronomi ve tıp tahsil etti. Ardından memleketine dönerek fetva makamına getirildi ve talebe yetiştirdi. 992 (m. 1584)’de vefat etti. Bir dersinde zekât ve sadaka vermenin fazileti hakkında buyurdu ki:

Ebû Abdullâh ibn-i Arafe

Ebû Abdullâh ibn-i Arafe hazretleri Mâliki fıkıh âlimidir. 716 (m. 1316)’de Tunus’ta doğdu. İlk tahsilinden sonra zamanın büyük âlimlerinden fıkıh ve usûl-i fıkıh ilmi tahsil etti, icazet alarak talebe yetiştirdi. 803 (m. 1401)’de Tu­nus'ta vefat etti. Bir dersinde namazın fazileti hakkında buyurdu ki:

Tâceddin ibn-i Arabşah

Bahâeddin ibn-i Akil

Bahâüddîn ibn-i Akil hazretleri fıkıh âlîmidir. 698'de (m. 1299) Halep’te doğdu. İlk tahsilini tamamladıktan sonra Kahire'ye gi­den İbn-i Akil, zamanın ulemasından ders okuyarak Şafii fıkhında söz sahibi oldu ve Mısır Kadılığı ve İbn-i Tolun Medresesi Mü­derrisliğine getirildi. 769 (m. 1367)’de Kahire'de vefat etti. Bir dersinde abdestin fazileti hakkında buyurdu ki:

Ebû Abdurrahmân Ubeydullah el-Basrî

Ebû Abdurrahmân Ubeydullah el-Basrî hazretleri hadis âlimidir. 140 (757)’de Basra'da doğdu. Hammâd bin Sele­me, Süfyân bin Uyeyne, Abdullah bin Mübârek gibi âlimlerden hadis tahsil etti, kendisinden de Ahmed bin Hanbel gibi zatlar hadis rivayet etti. 228'de (m. 843) Basra'da ve­fat etti. İlim öğrenmenin faziletleri hakkında şu hadis-i şerifleri nakletti:

Ebû Abdillâh Sanhâcî

Ahmed ibn-i Acîbe

Ahmed ibn-i Acîbe hazretleri Şâzilî şeyhlerindendir. 1161 'de (m. 1748) Fas’ta Tanca yakınlarında doğdu. Fas’taki âlimlerden fıkıh, kelâm ve tefsir dersleri aldı. Şâzilî şeyhi Sîdî Muhammed Bûzîdî’nin sohbetlerine katıldı ve seyrü sülûkünü tamamladıktan sonra icazet alarak irşad faaliyet­lerine başladı. 1224'te (m. 1809) Gamâre köyünde vefat etti. Bir sohbetinde buyurdu ki:

İbn-i Âbidînzâde Alâüddîn Muhammed

İbn-i Âbidînzâde Alâüddîn Muhammed Efendi, Hanefî fıkıh âlimi İbn-i Âbidîn hazretlerinin oğludur. 1244 (m. 1828)’de Şam'da doğdu. Baba­sından ve Şam ulemâsından ilim öğrenerek icazet aldı. İstanbul'­a davet edilerek Mecelle Cemiyeti âzâlığına getirildi. Sonra Suriye vilâyeti Maarif Meclisi Başkanlığına 
tayin edildi. 1306 (m. 1889)’da Şam'da vefat etti. Hazırlanmasına iştirak ettiği Mecelle’nin bazı maddeleri:

Ebü'l-Hayr Şihâbüddîn Menûfî

Ebü'l-Hayr Şihâbüddîn Menûfî hazretleri Şafiî fıkıh âlimidir. "İbn-i Abdüsselam" ismiyle meşhurdur. 847 (m. 1443)’de Aşağı Mısır'daki Menûf şehrin­de doğdu. Zamanın meş­hur fakihlerden fıkıh tahsil etti. Mekke'de Şerefeddin Zâviyesi'nde ders verdi. Menûf ve Kahire kadılıklarında bulundu. 931 (m. 1525)’de Kahire’de vefat etti. Duânın edebleri hakkında şunları anlattı:

Ebü'l-Cevza Rabaî

Ebü'l-Cevzâ Rabaî hazretleri Tabiîn'in büyüklerindendir. Hazret-i Âişe, Abdullah bin Abbas, Ebû Hüreyre ve Abdullah bin Amr bin Âs (radıyallahü anhüm) ile görüşüp onlardan hadis ri­vayet etti. 83 (702)’de Kûfe civarında Deyrülcemâcir’de vefat etti. Resûlullah Efendimizin (sallallahü aleyhi ve sellem) şefaati hakkında naklettiği hadis-i şerifler:

Safiyyüddîn Abdülmü'min

Safiyyüddîn Abdülmü'min Bağdâdî hazretleri Hanbelî âlimidir 658'de (m. 1260) Bağdat'ta doğdu. Bağdat, Mekke, Şam ve Kahire medreselerinde fıkıh, hadis, aritmetik, geometri, ast­ronomi, coğrafya, tıp ilimleri tahsil etti. Bağdat Mücâhidiyye Medresesinde ders verdi. 739'da (m. 1338) Bağdat'ta vefat etti. Bir dersinde buyurdu ki:

Şemseddin ibn-i Abdülhâdî

Şemsüddîn ibn-i Abdülhâdî Dımaşki hazretleri Hanbelî fıkıh âlimidir. 705 (m. 1305)’de Şam’da doğdu. Hanbelî mezhebinin meşhur âlimlerinden fıkıh okudu. Ayrıca kelam ilminde söz sahibi idi. Her iki ilimde de icazet alıp talebe yetiştirdi. 744 (m. 1343)’de Şam’da vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Kader başa geldiği zaman, bu niçin böyle oldu? Nasıl böyle olur? gibi suâllerle Allahü teâlâya itirâzda bulunmak îmâna zarar verir, tevhîd inancını sarsar, tevekkülü ve ihlâsı bozar. Çünkü mü’minin kalbi, bu niçin böyle oldu? Nasıl oldu? gibi sözleri bilmez. Bildiği tek şey, “Evet, başüstüne” demek, hiç itirâzda bulunmamaktır. Nefis ise, dâima itirâz eder ve her başına gelene karşı çıkar. Öyleyse, kim kendisinin iyiliğini isterse, şerrinden (kötülüğünden) kurtuluncaya kadar, nefsiyle mücâdele etsin. Nefis bütünüyle şerdir. Bu bakımdan, nefisle mücâdele edilip, onun itminan hâli temin edilince, bu sefer nefis, bütünüyle hayır olur ve hayrı ister. Allahü teâlânın râzı olduğu işleri yapıp, Allahü teâlânın yasak ettiği şeyleri terk etmeye dikkat eder. Bunun mükâfatını, Allahü teâlâ Kur’ân-ı kerîmde meâlen şöyle bildiriyor: “Ey mutmainne nefis, râzı olmuş ve râzı olunmuş olarak Rabbine dön!” (Fecr-27, 28). Artık bundan sonra, bu nefse itimât edilebilir. Çünkü eski kötü hâlinden, Allahü teâlâdan başka mahlûka bağlanmaktan kurtulmuştur. Böylece, İbrâhim aleyhisselâm gibi olur. Çünkü o da nefsinden kurtulmuş ve nefsinin arzu ve isteklerinden temizlenmişti. Ateşe atılacağı zaman, İbrâhim aleyhisselâmın kalbi çok rahattı. Çeşitli varlıklar kendisini ateşten kurtarma husûsunda yardım teklifinde bulundukları hâlde, o bunlara şöyle diyordu: "Ben sizin yardımınızı istemiyorum. Çünkü Allahü teâlâ benim hâlimi biliyor." Çünkü o gerçekten Allahü teâlâya teslim olmuş, tam bir tevekkül mertebesine kavuşmuş, Allahü teâlâya hakkıyla güvenmişti. Hazreti İbrâhim’in, bu teslimiyet ve tevekkülünden dolayı, Allahü teâlâ Kur’ân-ı kerîmde meâlen; “Biz de dedik ki: Ey Ateş! İbrâhim’e karşı serin ve selâmet ol!” buyuruyor (Enbiyâ-69) Bu dünyâda, sabırlı kullara Allahü teâlânın yardımı sayılamayacak kadar çoktur. Âhıretteki ni’metleri de sayıya ve hesaba sığmaz. Allahü teâlâ, Zümer sûresinin onuncu âyet-i kerîmesinde meâlen; “... Ancak (Allah yolunda) sabredenlere mükâfatları hesapsız verilecektir” buyuruyor.

.

Bahâüddîn Muhammed Sübkî

Bahâüddîn Muhammed Sübkî hazretleri Şafiî fıkıh âlimidir. 707 (m. 1307)’de Kahire'de doğdu. Zamanın büyük âlimlerinden fıkıh, usûl-i fıkıh ve usûl-i dîn dersleri okudu. Sonra Şam’a giderek müderrislik ve Emeviyye Camii'nde hatiplik görevine getirildi. 777 (m. 1375)’de Şam’da vefat etti. Bir dersinde buyurdu ki:

Resûlullah efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) hadîs-i şerîflerinde buyurdu ki: “Birinin evi önünde nehir olsa, her gün beş kere bu nehirde yıkansa, üzerinde kir kalır mı?” diye sordu. “Hayır, yâ Resûlallah” dediler, “İşte beş vakit namazı kılanların da böyle küçük günahları affolur” buyurdu.

“Mü’min olan kul, namazını eda ederken, o namazın rükû ve secdelerini ve diğer rükünlerini iyi ve tamam eylese, o namaz nurlu olur. Melekler o namazı göğe çıkarırlar. O namaz da sahibine hayır duâ edip der ki; 'Sen beni muhafaza ettiğin gibi, Allahü teâlâ da seni muhafaza etsin.' Namazı güzel ve tamam kılmazsa, o namaz karanlık olur. Melekler beğenmeyip, o namazı göğe iletmezler. Namaz da, kendini kılana bedduâ edip, 'Beni zayi ettiğin gibi Allahü teâlâ da seni zayi eylesin' der.”

“Bir kimse kırk gün cemâatle namaz kılar ve bir rek’at bile kaçırmazsa, onun için iki berât yazılır. Birincisi, nifaktan kurtuluş (berâtı), ikincisi de, Cehennemden kurtuluş berâtıdır.”

“Her kim beş vakit namazı cemâatle kılmaya devam ederse, Allahü teâlâ ona beş haslet verir. Ondan geçim darlığını kaldırır. Kabir azâbını kaldırır. Amel defteri sağından verilir. Sırattan şimşek gibi geçer ve Cennete hesapsız girer.”

“Amellerin en efdali, vaktinde kılınan namazdır.” Namazın faziletleri bu kadar çok olduğuna göre, kul onu vaktinde (Gevşeklik ve tembellik göstermeden, seve seve) kılmalı, rükû’una, secdesine, kırâatine, tesbihlerine, tekbîrlerine, teşehhüdüne ve bütün şartlarına riâyet ederek kılmalı, mekrûhlarından sakınmalıdır... Hazreti Huzeyfe, namaz kılan bir kimseyi gördü. O kimse, rükû ve secdeleri tam yapmıyordu. Ona “Şayet bu hâl üzere ölürsen, İslâm fıtratı üzerine ölmüş olmazsın” buyurdu. Resûlullah efendimiz bir gün; “En büyük hırsız, kendi namazından çalan kimsedir” buyurdu. “Yâ Resûlallah! Bir kimse kendi namazından nasıl çalar?” diye suâl ettiler. “Namazın rükû’unu ve secdelerini tamam yapmamakla” buyurdu.

.

Abdullah bin Zübeyr Humeydî

Abdullah bin Zübeyr Humeydî hazretleri hadis ve fıkıh âlimidir. Mekke’de doğdu. Fudayl bin İyâd, Vekî bin Cerrah, Süfyân bin Uyey­ne gibi âlimlerden hadis, İmam Şafî’den fıkıh tahsil etti. Onun vefatından sonra Mısır'dan Mekke'ye döndü ve burada on beş yıl fetva verip ha­dis okuttu. 219'da (m. 834) Mekke'de vefat etti. Şöyle buyurdu:

Çerkez Halil Efendi

Çerkez Halil Efendi 136. Osmanlı Şeyhülislâmıdır. Medrese tahsilini tamamlayıp müderrislik, İs­tanbul Kadılığı, Anadolu ve Rumeli Kadıaskerlikleri yaptıktan sonra Şeyhülislâmlık ma­kamına getirildi. Bir yıl yedi ay sonra Sadrazam Halet Efendi tarafından azledilerek önce Bursa, sonra Afyon'da ikamete memur edildi. 1236 (m. 1821)’de orada vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Muhammed Gunder el-Hüzelî

Muhammed Gunder el-Hüzelî hazretleri hadis hâfızıdır 110 (m. 728)’de Basra’da doğdu. Süfyân-ı Sevri ve Süfyân bin Uyeyne gibi âlimlerden hadis rivayet etti. Kendisinden Yahya bin Maîn ve Ahmed bin Hanbel gibi âlimler rivayette bulundu. 193 (m. 809)’da vefat etti. Şöyle nakletmiştir:

Gözübüyükzâde İbrahim Efendi

İbnü's-Semmâk Herevî

İbnü's-Semmâk Herevî hazretleri hadis hafızı olup Sahîh-i Buhârî râvilerindendir. 356 (m. 967’de Afganistan’da Herat’ta doğdu. İlk tahsilinden sonra Bağdat'ta Dârekutnî ve Bâkıllânî, Şam’da Kilâbî, Mısır'da el-Kâtib, Mekke'de Dîneverî gibi zamanın en büyük âlimlerinden hadis öğrendi ve talebe yetiştirdi. 434 (m. 1043)’de Mekke'de vefat etti. Şöyle nakleder:

Muhammed Kalkaşendî

Muhammed Kalkaşendî hazretleri kırâat, hadîs ve fıkıh âlimidir. 57 (m. 1550)’de doğdu. 1035 (m. 1625)’de Kâhire’de vefât etti. Kur’ân-ı kerîm okuma âdabı hakkında şunları anlattı:

Ebü’l-Kâsım Şîrâzî

Ebü’l-Kâsım Şîrâzî hazretleri hadîs hâfızı idi. 485 (m. 1092)’de Türkistan’da Merv’de vefât etti. Mala, paraya hiç ehemmiyet vermez; yetecek kadar dünya malı ile iktifa eder, fazlasını fakirlere sadaka olarak dağıtırdı. “Yarın ne yapacaksın, elindekilerin hepsini dağıtıyorsun?” diyenlere; “Allahü teâlânın rızâsı için onlara sadaka vermekle, Allahü teâlâya borç vermekteyim. Allahü teâlâ karşılığını kıyâmet gününde bana bol bol verecektir” buyururdu. Kitabında naklettiği Hadis-i şeriflerden bazıları:

Hibetullah Sekatî

Hibetullah Sekatî hazretleri Hanbelî hadîs âlimlerindendir. 445 (m. 1053)’de Bağdad’da doğdu. 509 (m. 1115)’de Bağdad’da vefât etti. Kitabında naklettiği hadis-i şeriflerden bazıları:

Abdülvâhid Saymerî

Abdülvâhid Saymerî hazretleri Şafiî fıkıh âlimlerindendir. Aslen Basralı olup, doğum tarihi bilinmemektedir. 387 (m. 996)’da vefât etmiştir. Bir dersinde buyurdu ki:

Mükellef olan, yani âkıl ve bâlig olan insanın namaz kılarken açması veya her zaman başkasına göstermesi ve başkasının bakması haram olan yerlerine (Avret mahalli) denir. Erkeğin ve kadının avret mahallini örtmesi, hicretin üçüncü senesinde gelen, (Ahzâb) ve beşinci senesinde gelen (Nûr) sûrelerinde emr olundu. Hanefî ve Şâfiî mezheblerinde erkeklerin, namaz için avret mahalli, göbekten diz altına kadardır. Şâfiî'de göbek, hanefîde diz avrettir. Buraları açık olarak kılınan namaz sahîh olmaz. Namaz kılarken, vücudun diğer kısımlarını, [kolları, başı] örtmek [ve uzun cübbe ve entâri yoksa, çorap giymek] erkeklere sünnettir. Açık kılmaları mekruhtur. Kadınların ellerinden ve yüzlerinden başka her yerleri, bilekleri, sarkan saçları ve ayaklarının altı, namaz için avrettir. Ellerin üstü avret değildir diyen kıymetli kitaplar çoktur. Bunlara göre, kadınların bileklerine kadar ellerinin üstü açık kılmaları câiz olur. Fakat, kitapların hepsine uymuş olmak için, kadınların elleri örtecek kadar uzun kollu namazlık veya geniş baş örtüsü ile elleri örtülü olarak kılmaları, daha iyi olur. Kadınların ayakları namazda avret değildir diyen varsa da, bu âlimler de, namazda örtmesi sünnet, açması mekruhtur dedi.
Erkeğin veya kadının avret uzuvlarından herhangi birinin dörtte biri, bir rükün açık kalırsa, namaz bozulur. Azı açılırsa bozulmaz. Namazı mekruh olur. Mesela, ayağının dörtte biri açık olan kadının namazı sahîh olmaz. Kendisi açarsa hemen bozulur. Kadının topuk kemiği veya bileği veya boynu veya saçı açık olarak kıldığı namazı sahîh olmaz. İnce olup içindeki uzvun şekli veya rengi görünen kumaş, yok demektir.

İbn-i Abdûs Kayrevânî

İbn-i Abdûs Kayrevânî hazretleri Mâliki fıkıh âlimidir. 202 (m. 817)’de Tunus’ta Kayrevan'da doğ­du. Başta Sahnûn olmak üzere çeşitli âlimler­den fıkıh öğrendi. 260 (m. 874)’de Kayrevan'da vefat etti. Bir dersinde buyurdu ki:

Muhammed Rundî

Muhammed Rundî hazretleri Şâzelî yolunun büyüklerindendir. 733'te (m. 1333) Endülüs'te (İspanya) Runde (Ronda) şehrinde doğdu. Buralar İspanyolların eline geçince Fas’a gitti ve Şerîf Tlimsânî'nin derslerine devam etti. Daha sonra Şâzilî şeyhi Ebü'l-Abbas İbn-i Âşir'e intisap etti, mürşidi vefat edince talebe yetiştirmeye başladı. 792 (m. 1390)’de vafat etti. Gayşü'I-mevâhib adlı eserinde buyurdu ki:

Zeynüddîn Abdürrahîm el-Irâkî

Zeynüddîn Abdürrahîm el-Irâkî hazretleri hadîs hâfızıdır. 725'te (m. 1325) Kahire'de doğdu. Kürt asıllı olup babası Erbil’den Kahire'ye gelmişti. Sekiz yaşın­da Kur'an-ı kerimi hıfzetti. Et-Tenbîh adlı Şafiî fıkıh kitabını ezberledi. On iki yaşında iken hadis tahsiline başladı ve hadîs hafızı oldu. 806 (m. 1404)’de Kahire'de vefat etti. Şöyle nakletmiştir:

Ebû Hüreyre’nin (radıyallahü anh) rivâyet ettiği hadîs-i şerîfte, Resûlullah efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) “Şefaatim, kalbi dilini tasdik eder tarzda bir ihlâs içinde 'La ilahe illallah' diyerek şehâdet kelimesi getiren kimseyedir” buyurdu.
Cübeyr bin Nüfeyr (radıyallahü anh) buyurdu ki: Hazret-i Ebû Bekir (radıyallahü anh), bir gün Medîne-i münevverede, Peygamber efendimizin minberi yanında durdu. Resûlullah'ı hatırladı ve ağladı. Sonra Resûlullah efendimiz hicretin birinci yılında burada durdu ve şöyle buyurdu, dedi: "Ey insanlar! Allahü teâlâdan âfiyet dileyiniz. Çünkü Allahü teâlâ yakinden sonra âfiyetin benzeri olan bir nîmeti hiç kimseye vermemiştir."
Ebû Hüreyre (radıyallahü anh) rivayet ediyor ki: Resûlullah “sallallahü teâlâ aleyhi ve sellem” efendimiz buyuruyor ki: "Kim bir güvercin yuvası kadar olsun bir mescid yaparsa, Allahü teâlâ ona cennette bir köşk kurar."
İbn-i Sa’d şöyle bildiriyor: “Babamdan duydum, şöyle anlattı: Resûlullah efendimiz, Medine’ye hicretleri sırasında, Ebû Bekr ile beraber bana geldiler. Resûlullah efendimiz, Medine’ye en kısa yoldan gitmek istiyordu. Ben, Resûlullah efendimize; “Bu yol Rakûbe’den giden yoldur. Fakat bu yolda Mühânân denilen iki hırsız vardır. İsterseniz bu yoldan gidebiliriz” dedim. Resûlullah efendimiz; “Tamam, oradan gidelim” buyurdu. Hemen yola çıktık. Yolda Mühânân denilen iki kişiye rastladık. Resûl-i ekrem onları çağırdı ve İslâmiyeti anlattı. Onlar da Müslüman oldular. Sonra Resûl-i ekrem onlara isimlerini sordu. Onlar; “Biz Mühânânız, iki sevimsiz kimseyiz” deyince, Resûlullah  efendimiz; “Siz iki sevimli kimsesiniz” buyurarak, Medine’ye gelmelerini emretti.”
Ebu Hureyre, Resûlullah Efendimizin şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Yaşlandıkları sırada anne ve babasına, bunların birisine yahut her ikisine erişip de sonra da cennete giremeyen kişinin burnu sürtülsün, sonra yine burnu sürtülsün, sonra yine burnu sürtülsün."

.

Yûsuf bin Alî el-Hüzelî

Yûsuf bin Alî el-Hüzelî hazretleri kıraat âlimidir. 403 (m. 1013)’de Cezayir’deki Biskra’da doğdu. Kıraat tahsili için Mı­sır, Hicaz, Şam, Irak, İsfahan, Horasan, Mâverâünnehir ve Türk dünyasını gezdi. 465 (m. 1073)’de Bağdad’da vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Şemsüddîn Muhammed Dımaşki

Şemsüddîn Muhammed Dımaşki hazretleri hadis ve fıkıh âlimidir. 715 (m. 1316)’da Şam'da doğdu. Amidî, İbn-i Cemâa ve Zehebî gibi âlimlerden ders okudu. Hadis ilmindeki yüksek derecesinden dolayı Dârü'l-hadîsi'l-Bahâiyye şeyhliğine tayin edildi. 765 (m. 1364)’de Şam'da vefat etti. Şöyle nakletmiştir:

İbnü'l-Cüneyd Huttelî

İbnü'l-Cüneyd Huttelî hazretleri hadis âlimi ve evliyanın meşhurlarındandır. 200 (m. 816)’da Bağ­dat'ta doğdu. Burada Yahya bin Maîn gibi büyük âlimlerden hadis tahsil ettikten sonra Sâmarrâ'da yerleşti ve talebe yetiştirdi. 270 (m. 884)’de orada vefat etti. Şöyle nakletmiştir:

Resûlullah efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Bana peygamberlik veren Allah hakkı için, kim bir yetime sadaka verirse, Allahü teâlâ, kıyâmet gününde ona azap yapmaz. Kim kendi akrabasına sadaka verip başkasına vermezse, Allahü teâlâ, kıyâmet gününde o kimseye bakmaz.”
Ebû Hüreyre (radıyallahü anh) nakletmiştir. Resûlullah efendimiz buyurdu ki: "Cennette nûrdan odalar vardır.” Eshâb-ı Kirâm; “Yâ Resûlallah, o odalar kimindir?” dediler. Resûlullah efendimiz; “İnsanlara sadaka veren güzel şeyler söyleyen, yemek yediren, insanlar uyurken gece namazını kılanlar içindir” buyurdu.
Yine; “Allah katında en üstün amel, açlıktan yüreği yanmış birinin karnını doyurmaktır” buyurdu.
Bir hadîs-i şerîfte de şöyle buyuruldu: “Sizin üzerinize olan sadaka vermekte altı haslet vardır. Bunlardan üçü dünyada, üçü âhırettedir.
Dünyada olanlar: 1- Allahü teâlâ sadaka veren kimsenin rızkını artırır. 2- Ömrüne bereket verir. 3- İki yakasını bir araya getirir.
Âhırette olan üç haslet: 1- Kıyâmet gününde çıplak kalmaz. 2-Kıyâmet günü başı üstünde bir gölge bulunur. 3- Sadakası Cehennem ile onun arasında perde olur.” 
Yine Resûlullah efendimiz buyurdu ki: “Kim sadaka verirse, Allahü teâlâ ona bir yerine on (mislini) verir. Kim ödünç verirse, bir yerine onsekiz verir.”
Yine Resûlullah efendimiz buyurdu ki: “Ey Âdemoğlu, benim malım, benim malım dersin. Senin malından senin olan, yiyerek yok ettiğin, giyerek eskittiğin, yahut Allah yolunda verip âhıret için ayırdığındır” buyuruldu. Yani yediğin yok oldu, giydiğin eskidi, âhırete yolladığın sana kaldı. Malını seviyorsan, düşmana niçin bırakıyorsun. Sevdiğini kendinden ayırma! Beraberinde götür, başkasına bırakma. Hepsini veremiyorsan, kendini de bir vâris yerine koy ve bir hisseyi de kendinle âhırete götür. Bunu da yapamazsan, bari farz olan zekâtını ver de, azapta kalma!

.

İbn-i Haris Kayrevânî

İbn-i Haris Kayrevânî hazretleri Mâliki fıkıh âlimidir. 282 (m. 890)’da Tunus’ta Kayrevan’da doğdu. İlk tahsilini memleketinde yaptıktan sonra Endülüs’e (İspanya) giderek Kurtuba'ya (Cordoba) yerleşti. Endülüs Emevî Halifesi II. Hakem tarafından Beccâne'de (Pechina) kadılık ve Kurtuba'­da şûra üyeliği vazifesine getirildi. 361 (m. 971)’de Kurtuba'­da vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Bütün ibâdetler namaz içinde toplanmıştır. Kur'ân-ı kerîm okumak, tesbîh söylemek (yani sübhânallah demek), Resûlullah efendimize (sallallahü aleyhi ve sellem) salevât söylemek, günahlara istigfâr etmek ve ihtiyaçları yalnız Allahü teâlâdan isteyerek O'na duâ etmek namaz içinde toplanmıştır. Ağaçlar, otlar, namazda durur gibi dik duruyorlar. Hayvanlar, rükû hâlinde, cansızlar da ka'dede, oturuyor gibi yere serilmişlerdir. Namaz kılan, bunların ibâdetlerinin hepsini yapmaktadır... Namaz kılmak, Mîrâc gecesi farz oldu. O gece Mîrâc yapmakla şereflenen, Allahü teâlânın sevgili Peygamberine uymayı düşünerek namaz kılan bir Müslüman, O yüce peygamber gibi, Allahü teâlâya yaklaştıran makamlarda yükselir. Resûlullah efendimiz; "Gözümün nûru ve lezzeti namazdadır" buyurdu. Yani (Allahü teâlâ namazda zuhûr ediyor, müşâhede olunuyor. Böylece gözüme rahatlık geliyor) demektir...
Bir hadîs-i şerîfte; "Yâ Bilâl! Beni rahatlandır!" buyruldu ki; (Ey Bilâl! Ezân okuyarak ve namazın ikâmetini söyleyerek, beni rahata kavuştur) demektir. Namazdan başka şeyde rahatlık arayan bir kimse, makbul değildir. Namazı zâyi eden, elden kaçıran, dînin diğer emirlerini daha çok kaçırır.
İyilikler günahları giderir. Her iyilik bir günaha kefarettir. Namaz hasenattır. Namaz kılmayanın hiçbir iyiliğine sevap verilmez, isterse cami yaptırsın. Beş vakit namaz kılıyor ise, her iyiliğine sevap verilir. Namazsız Müslüman olmaz. Namaz kılmayanın hangi dîne mensup olduğu bilinmez. Namaz kılmayanla dostluk olmaz. Îmân ile namaz, ikisi bir bütündür. Allahü teâlâ Kur'ân-ı kerîmin birçok yerinde îmân ile namazı birlikte zikretmiştir. Namaz kılmayan, kılmadığı namazları kaza eder, vaktinde kılmadığı namazlar için üzülür tevbe ederse, namazı vaktinde kılmama günahından kurtulacağı umulur.

.

Abdullah bin Dâvûd Hureybî

Hocazâde Muslihuddin Efendi

Hocazâde Muslihuddin Efendi Osmanlı âlimlerinden olup Fâtih Sultan Mehmed'in hocalarındandır. 838 (m. 1434)’de Bursa'da doğdu. Sultaniye Medresesi'nde Hızır Bey'in derslerine devam etti. Sultan II. Murad Hocazâde'yi Bursa'daki Esediye Medresesi müderrisliğine tayin etti ve şehzade Mehmed’in terbiyesine memur etti. Hocazâde 893 (m. 1488)’de Bursa’da vefat etti. Bir dersinde buyurdu ki:

Seyyid Abdülaziz

Şeyh Seyyid Abdülaziz hazretleri Abdülkadir Geylani hazretlerinin oğludur. 532 (m. 11134)’de Bağdad’da doğdu. Babsından ve birçok ulemadan icazet almış ve hadis rivayet etti. Musul’da Cibal köyüne yerleşerek talebe yetiştirdi. 602 (m. 1205)’de orada vefat etti. Şöyle nakletmiştir:

Seyyid Muhammed Sincarî

Seyyid Muhammed Sincarî hazretleri 515 (m. 1123)’de Musul’da Sincar bölgesinde doğdu. Şeyh Abdülkadir Geylânî hazretlerinin halifelerindendir. Ondan aldığı vazife ile Cizre’de halkı irşad etti. Moğol istilasında Kayseri’ye hicret ederken 619 (m. 1223)’de yolda vefat etti, Cizre’ye getirilerek defnedildi. Bir sohbetinde şunları anlattı:

Ebü'l-Münzir Hişâm Kureşî

Ebü'l-Münzir Hişâm Kureşî hazretleri Tabiînin hadis âlimlerindendir. 61'de (m. 680) Medine'­de doğdu. Eshab-ı kiramdan Abdullah bin Ömer, Câbir bin Abdullah ve Enes bin Mâlik'i gördü ve onlardan hadis rivayet etti. 146 (m. 763)’de vefat etti. Şöyle nakletmiştir:

Ömer bin Hüseyin Hırakî

Ömer bin Hüseyin Hırakî hazretleri Hanbelî fıkıh âlimidir. Bağdat'ta doğdu. Burada zamanın büyük âlimlerinden tahsil gören Hırakî, Şii Büveyhîler'in Bağdat'a hâki­m olması üzerine Mısır’a, oradan Şam'a hicret etti. Burada 334 (m. 946)’de vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Muhammed bin Ahmed

Şemsüddîn Muhammed Râzî

Şemsüddîn Muhammed Râzî hazretleri Şafiî fıkıh âlimidir. 767'de (m. 1365) Afganistan’da Herat'­ta doğdu. Sadeddin Teftâzânî ve Seyyid Şerîf Cürcânî’nin talebesidir. Tahsilini tamamlayıp Kudüs'e, sonra Kahire'ye gitti. Önce Hanefi iken, o memleketler Şâfiî olduğu için bu mezhebe geçti. Tekrar Kudüs'e dönerek 829'da (m. 1426) Kudüs'te vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Alâüddîn Alî Bağdâdî

Alâüddîn Alî Bağdâdî hazretleri tefsir, hadis ve fıkıh âlimidir. 678'de (m. 1279) Bağdat'ta doğdu. İlk tahsilinden sonra gittiği Şam’da Sümeysâtiyye Hankahı'nda bir müddet şeyhlik yaptı. Daha sonra Halep’e yerleş­erek talebe yetiştirdi. 741 (m. 1341)’de vefat etti. Hâzin tefsiri adıyla meşhur olan Lübâbü’t-te’vîl kitabında buyuruyor ki:

Ebû Said Kûzegerânî

Ebû Said Kûzegerânî hazretleri Osmanlı âlim ve velilerindendir. Tebriz yakınındaki Kûzegerân kasa­basında 920'de (m. 1514) dünyaya geldi. Gençliğinde iyi bir öğrenim gören Ebû Saîd, Azerbaycan'ı ikinci defa fetheden Kanunî Sultan Süleyman'la birlikte İstanbul'a geldi. 980’de (m. 1572) vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Zeynüddîn Muhammed Hemedânî

Zeynüddîn Muhammed Hemedânî hazretleri hadis hafızıdır. 548 (m. 1153)’de İran’da Hemedan'da doğdu. Zamanının büyük âlimlerinden hadis öğrendi. Daha sonra Bağdat'a yerleşti. Şafiî âlimlerinden fı­kıh tahsil ederek fetva verecek seviyeye ulaştı. 584 (m. 1188)’de Bağdat'ta vefat etti. Namazın fazileti hakkında şunları anlattı: 

Cemâleddîn Mahmûd Hasîrî

Cemâleddîn Mahmûd Hasîrî hazretleri Hanefî fıkıh âlimidir. 546'da (m. 1151) Buhara'da doğdu. Orada meşhur âlim Kâdîhan hazretlerinden ilim öğrendi. Daha sonra Şam’a giderek Nuriye Medresesinde müderrislik yaptı ve çok talebe yetiştirdi. 636'da (m. 1238) orada vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Huşû, tazim ve hayâ gibi bâtınî şartlara riâyet ederek, yalnız Allahü teâlânın rızâsı için kılınan namazlar, ilâhî nûrların kalbde parlamasını temin eder. Yer ve gök inceliklerini, rubûbiyyetin sırlarını keşfeden Allahü teâlânın veli kulları, bu mertebeye ancak namazda ve özellikle secdede yükselebilirler. Zîrâ kulun Rabbine en yakın olduğu an secde hâlidir. E’ûzü’yü okuyunca, şeytanın senin düşmanın olduğunu, senin, Allahü teâlâya yalvarıp yakarmanı, Allahü teâlâya secde etmeni, hasedinden dolayı kalbini Allahü teâlâdan çevirmek için fırsat kolladığını, kibrinden dolayı Âdem’e (aleyhisselâm) secde etmemesi yüzünden la’nete uğradığını bil. Şeytana itaat etmekten çok sakın. Çünkü şeytana itaat büyük günahtır. Kırâatleri (Fâtiha ve zamm-ı sûreyi) okuyunca, okuduklarının ma’nâsını bil. Allahü teâlânın o okuduklarında sana olan emrini ve yasaklarını bil. Rükû’ yaptığın zaman, Rabbinin azamet ve kibriyâsını çok yüce, kendi nefsini ise hor ve hakîr olarak gör. Allahü teâlâ her büyükten daha büyüktür. Bu manâyı kalbine ve diline yerleştirmek için, Rabbini tesbihi tekrarla. (Yanî “Sübhâne Rabbiyel-azîm” de!) Secde ettiğin zaman, en şerefli azân olan yüzünü, ayak altında çiğnenen toprak üzerine koy. Çünkü, sen topraktan yaratıldın ve yine oraya döneceksin. Bu anda Allahü teâlânın büyüklüğünü hatırlayarak, “Sübhâne Rabbiyel-a’lâ” de ve bunu tekrar ile bu inancını kuvvetlendir. Teşehhüdde otururken, Allahü teâlânın huzûrunda olduğunu düşünerek edepli bir şekilde otur ve “Ettehiyyâtü” duâsını, manâsını bilerek oku. Selâm verdiğin zaman, hazırda bulunanlara ve meleklere selâm vermeyi ve namazın sona erdiğini niyet etmelisin. Allahü teâlânın fazlı ve keremi ile bu ibadeti yapmaya muvaffak olduğunu bilerek O’na şükretmeyi ve bu namazı, son namazın olduğunu ve belki gelecek namaz vaktine kavuşamayacağını hatırlayarak, gizli ve aşikâr kusurlarından dolayı Allahü teâlâdan kork ve haya et. Bununla beraber, namazını Allahü teâlânın fadlı ve keremiyle kabûl edeceğini ümit et.

.

Hasan bin Muhammed bin Hanefiyye

Hasan bin Muhammed bin Hanefiyye, Hazret-i Ali'nin oğlu Muhammed bin Hanefiyye'nin küçük oğlu ve hadis âlimlerindendir. Medine'de doğdu. 100 (M. 717)’de orada vefat etti­. Şöyle nakletmiştir:

Emîr Necmüddîn Dehlevî

Emîr Necmeddîn Dehlevî hazretleri Hindistan’da yaşamış olan evliyanın büyüklerindendir. 651’de (m. 1253) Bedâyûn'da doğdu. Çocukluğunda ailesiyle birlikte Del­hi'ye geldi. Çeştiyye yolu büyüklerinden Nizâmüddin Evliyâ hazretlerine intisap etti. İcazet verilerek Devletâbâd'a (Devagiri) gönderildi ve burada talebe yetiştirdi. 727 (m. 1327)’de orada vefat et­ti. Bir sohbetinde talebelerine buyurdu ki:

İnsanlar, yaptıkları hatalı işlere pişman olurlar ve âhıret işlerine rağbet ederlerse, dünya işlerinden kalpleri soğur. Resûlullah efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Bir kimse dünyadan kaçırdığı bir şeye esef ederse (üzülürse), Cehenneme bin yıllık yol yaklaşmış olur. Âhıretten kaçırdığı bir şey için esef ederse, Cennete bin yıllık yol yaklaşmış olur.” Bunun manasını iyi anlamalı. Aklı başa toplamalı, insaf etmeli, cenâb-ı Hakka kimse hile yapamaz. Binlerce ilim meclisini kaçırdık. Binlerce hayırlı işi kaçırdık. Biliniz, boş ve gıybet dolu sözleri kulağımız dinliyor. Hiçbirine pişmanlık duymuyoruz. Eğer bir parça ekmek bizden bir dervişe geçse veya birkaç kuruş paramız ziyan olsa, rüzgâr ağaçlarımızdan birkaç meyve düşürse veya su götürse, o kadar hasret ve nedamet çekiyoruz ki, onun üzüntüsü günlerce sürüyor. Hâlimiz ve yolumuz böyle iken, bir de kalkmış, biz salah ehliyiz diyoruz. Dünya (hâşâ) mabûdumuz olmuş. Şu hadîs-i şerîfi hiç unatma ki, böylece kalbini dünyaya yöneltmekten vazgeçip, cenâb-ı Hakka çeviresin. Peygamber efendimiz “Yâ Rabbî, bana rızık ver!” diye duâ eden bir köylüye rastladı. Buyurdu ki: “Ey köylü! Allahü teâlânın ezelde senin için takdîr etmiş olduğu rızkı mı istiyorsun?” (O kimse) “Evet” dedi. Bunun üzerine Resûlullah efendimiz; “Kim Allahü teâlânın kendisi için takdîr etmiş olduğu rızkı (endişe ederek) isterse, Allahü teâlâyı itham etmiş olur. Kim de Allahü teâlâyı itham ederse, kâfir olur. Sen Allahü teâlânın ihsânından iste!” buyurdu. Ama biz işi kolaya aldık ve ne söyleyeceğimizi düşünmüyoruz. Gaflet ve sefâhet atına dizgin takmışız. Bizi hep kötü arkadaşa götürmektedir. Birisi kalkıp diğer birine yardım ve hizmet etse, ona teşekkür ederler ve o kimse, ona ve evlâtlarına yardım eder. Eğer bir kimse insanların kapısından cenâb-ı Hakkın dergâhına dönerse ve tövbe ederse, binlerce insan ve cin şeytanları ortaya çıkıp onu aldatmaya çalışır.

.

Harputlu Abdüllatif Efendi

Harputlu Abdüllatif Efendi son devir Osmanlı âlimlerindendir. 1257 (m. 1842)’de Harput'ta doğdu. İstanbul'da Fâtih medresesini bitirip ica­zet aldıktan sonra Beyazıt Camii dersiâmlığı ile Meclis-i Tedkîkat-ı Şer'iyye üyeliğine tayin edildi. Medresetü'l-vâizîn'de de kelâm dersleri okutan Abdüllatif Efendi 1334 (m. 1916)’da İstanbul'da vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Saîd ibni Müseyyib

Fenârizade Muhyiddin Çelebi

Fenârizade Muhyiddin Çelebi 13. Osmanlı Şeyhülislâmıdır. İlk Osmanlı Şeyhülislâmı Molla Fenarî'nin oğlunun torunu olup 883 (m. 1478)’de Bursa'da doğdu. Medreseden mezun olunca müderrislik ve kadılık, Anadolu ve Rumeli Kadıaskerliği yaptıktan sonra Kanuni Sultan Süleyman tarafında Şeyhülislamlık makamına getirildi. 954 (m. 1548)’de İstanbul’da vefat etti. Bir dersinde cemâatin fazileti hakkında şunları anlattı: 

Ebû Said Makbûri

Ebû Said Makbûri hazretleri, hadis âlimlerindendir. Resûlullah Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) zamanında Medine’de doğdu, fakat Efendimizin vefatında henüz küçük olduğu için eshab-ı kiramdan olamadı. 100 (m. 718) yılında Medi­ne'de vefat etmiştir. Rivayet ettiği bazı hadis-i şerifler "Kütüb-i sitte"de yer almaktadır. Bunlardan bazıları:

Muaz bin Cebel (radıyallahü anh)'dan rivayet edilmiştir:

"Resûlullah Efendimiz ile beraber bir seferde idim. Bir gün yakınında bulundum. Beraber yürürken:

-Ya Resulallah beni cennete koyan, cehennemden de uzaklaştıran bir amel bildir, dedim. Şöyle buyurdu:

-Sen gerçekten büyük bir şeyden sordun. Ama bu Allah'ın kendisine kolaylaştırdığı kimseye mutlaka kolay gelir. Allah'a O'na ortak koşmadan kulluk edersin, namazı dosdoğru kılarsın, zekatı verirsin, ramazan orucunu tutarsın, Kâbe'yi de haccedersin. Sana hayır kapılarını göstereyim mi? dedi. Ben de;

-Evet Ya Resulallah, dedim. Şöyle buyurdu:

-Oruç zırhtır, suyun ateşi söndürdüğü gibi hataları söndürür. Kişinin gecenin ortasında kıldığı namazdır. Sonra da şu âyeti okudu: [Yanları yataklardan uzak durur (az uyurlar), Rablerine ümit ve korku ile dua ederler ve kendilerine verdiğimiz rızıklardan harcarlar.] (Secde:16) Sonra şöyle buyurdu:

-İşin başını, temel direğini, en üst noktasını bildireyim mi? Ben de;

-Evet bildir Ya Resulallah, dedim. Şöyle buyurdu:

-İşin başı İslam'dır, temel direği namaz, en üst noktası da Cihaddır. Sonra şöyle buyurdu:

-Bunların hepsini tutanı bildireyim mi? Ben de;

-Evet bildir Ya Resulallah, dedim. Dilini işaret etti ve;

-Şunu tutmandır. buyurdu. Ben dedim ki:

-Ya Rasulallah biz konuştuklarımızdan sorguya çekilecek miyiz? Şöyle buyurdu:

-İnsanlar dillerinin ekip biçtiğinden başka yüzüstü cehenneme sürülürler mi?"

Ebu Hureyre (radıyallahü anh)'dan rivayet edilmiştir:

Bir adam Resûlullah Efendimize geldi ve şöyle dedi:

-Ya Resulallah benim güzel muamele etmeme insanlardan en çok kim hak sahibidir? Şöyle buyurdu: “Annendir” “Sonra kimdir?” dedi. “Annendir” buyurdu. “Sonra kimdir?” dedi. “Annendir” buyurdu. “Sonra kimdir?” dedi. “Babandır” buyurdu.

.

Ahmed bin Ezdâz Hulvânî

Ahmed bin Ezdâz Hulvânî hazretleri kıraat âlimidir. İran’da Rey şehrinde doğdu. Mekke, Medine, ve Kûfe'de zamanın büyük âlimlerinden kıraat ilmi tahsil etti. Sonra Rey şehrine dönerek burada talebe yetiştirdi. 250 (m. 864)’de orada vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Muhammed bin Abdüsselâm Huşenî

Muhammed bin Abdüsselâm Huşenî hazretleri hadis ve nahiv âlimidir. 221'de (m. 836) Endülüs’te (İspanya) Ceyyân'da (Jaen) doğdu. İlim tahsil etmek için Mekke, Basra, Bağdat, Mısır’a gitti. Sonra Kurtuba'ya (Cordoba) yerleşti ve orada çok talebe yetiştirdi. 286 (m. 899)’da Kurtuba'da ve­fat etti. Naklettiği hadis-i şeriflerden bazıları:

Ali bin İbrahim Husrî

Ali bin İbrahim Husrî hazretleri evliyanın büyüklerindendir. 593 (m. 901)’de Basra'da doğdu. Gençlik yıllarında Bağ­dat'a giderek Ebû Bekr Şiblî'nin sohbetlerine devam etti ve icazet aldı. Mansur Camii'nin karşısındaki dergahında talebe yetiştirdi. 371 (m. 981)’de Bağdat'ta vefat etti. Bir sohbetinde buyurdu ki:

Cemâleddin Hulvî

Cemâleddin Hulvî hazretleri meşhur Halvetî şeyhlerindendir. 982'de (1574) İstanbul'da Şehremini’de doğdu. On dört yaşında iken Necmeddin Hasan Efendi’ye intisab ederek Halvetî icazeti aldı. Bu arada devlet hizmetine girdi ve Dîvân-ı Hümâyun çavuşu oldu. Emekli olunca Mısır'a gitti. 1064 (m. 1654)’de orada vefat etti. Lemezât-ı Hulviyye isimli eserinde şöyle yazmaktadır:

Muhyiddîn Acemî Efendi

Muhyiddîn Acemî Efendi Osmanlı âlimlerindendir. Sultan İkinci Bâyezîd devrinde yaşadı. Molla Gürânî’nin ders halkasında yetişti. İcazet verildikten sonra, bazı medreselerde müderris olarak vazife yaptı. Edirne Kadılığına tayin olundu. Bu vazîfeye devam ederken orada vefât etti. “Sadr-uş-Şeri’a” adlı eserin “Şehîdlik” babına yazdığı risalesi vardır. Bu eserinde şöyle anlatır:

Ebû Sa'd Bağdadî

Ebû Sa'd Bağdadî hazretleri hadis hâfızı, yani yüz binden fazla hadis-i şerifi râvîleriyle birlikte ezbere bilen âlimlerdendir. 463'te (m. 1070) İran’da İsfahan'da doğdu. İlk tahsilini orada yaptı. Sonra Bağdat'a giderek meşhur âlimlerden hadis öğrendi. Hac yolculuğun­dan dönerken 540 (m. 1145) Nihâvend'de vefat etti. Cenazesi İsfahan'a götürülerek orada defnedildi. Naklettiği hadis-i şeriflerden bazıları:

Şerefüddîn Yahyâ Acîsî

Şerefüddîn Yahyâ Acîsî hazretleri Mâlikî mezhebi fıkıh âlimidir. 777 (m. 1375) senesinde Mısır’da Acîse’de doğdu. İlk tahsilini burada yaptıktan sonra ilim öğrenmek için memleketinden ayrılıp başka beldelere gitti. Tahsilini tamamladıktan sonra Kahire’de Şeyhuniyye Medresesi’nde ders vermeye başladı. 862 (m. 1457) senesinde Kâhire’de vefât etti. Nâdirattan olan haberleri, bilhassa Eshâb-ı Kirâm ile alâkalı kıssaları çok iyi biliyordu. Bu hususta şunları anlattı:

Muhammed Hânî

Muhammed Hânî hazretleri evliyanın büyüklerindendir. 1213'te (m. 1798) Hama-Halep yolu üzerinde bulunan Hân-ı Şeyhûn köyünde doğdu. Hama'da tahsilini tamamladıktan sonra Şam’a giderek zamanın en büyük âlimi Mevlana Hâlid-i Bağdâdî hazretlerine talebe oldu. Onun  vefatından sonra yerine geçen İsmail Enârânî'ye, onun da vefatı üzerine halifesi Abdullah Herevî'ye biat etti. Bu zatın da vefatı üzerine onun halifesi olarak talebe yetiştirdi. 1279'da (m. 1862) vefat etti. "Behcetü's-seniyye" isimli eserinde buyuruyor ki:

Ahmed bin Mûsâ Cezûlî

Ahmed bin Mûsâ hazretleri Kuzey Afrika'da yaşamış olan evliyadandır. 864 (m. 1460)’da Fas'ta Bûmervân'da doğdu. Cezûliyye şeyhlerinden Abdülazîz et-Tebbâ'a intisap edip kemale erdikten sonra icazet aldı. Hocasının vefatından sonra talebe yetiştirmeye başladı. 971 (m. 1563)’de vefat etti. Bir sohbetinde buyurdu ki: 

Hekîmşah Kazvînî

Hekîmşâh Kazvînî hazretleri Osmanlı âlimlerindendir. İran’da Kazvîn’de doğdu. Şîraz'a giderek tefsir, kelâm, mantık, nahiv, tıp ilimlerini tahsil etti. Şii Safevîler İran'a hâkim olunca Mekke'ye gitti. Osmanlı Padişahı II. Bayezid İstanbul'a davet etti ve sarayda hekimbaşılık vazifesi verdi. 928 (m. 1522)’de vefat etti. Buyurdu ki:

Şeyh Selîm el-Mesûtî

Şeyh Selîm el-Mesûtî hazretleri büyük velîlerdendir. 1832 (H.1248) senesinde Şam’da doğdu. 20. yüzyıl başlarında vefat etti. Büyük İslâm âlimi Seyyid Muhammed Âbidîn’in talebelerinden Şeyh Abdulganî el-Meydânî’den ilim öğrendi. Tasavvufta Halvetiyye yolunda Şeyh Sâdi el-Halvetî'den, Şâziliyye yolunda Şeyh Ebü'l-Mehâsin'den feyiz aldı. Yûsuf Nebhânî şöyle anlatır:

Ebû Ömer Kâdî

Ebû Ömer Kâdî hazretleri Mâliki fıkıh ve hadis âlimidir. 243'te (m. 857)  Basra'­da doğdu. Zamanın büyük âlimlerinden hadis ve Maliki mezhebi fıkıh ilmini öğrendi. Şam, Mekke, Medine ve Yemen’de kadılık yaptıktan sonra kâdılkudât (Şeyhülislam) oldu. 320'de (m. 932) Bağdat'ta vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Zâtî Efendi

Keşanlı Zâtî Efendi Osmanlı âlim ve velîlerindendir. Gelibolu’da doğdu. Bursalı İsmâil Hakkı hazretlerinin talebelerindendir. Aklî ve naklî ilimleri hocasından öğrendi. Hocası tarafından Gelibolu'ya gönderildi. Daha sonra Keşan'a gidip Halvetiyye dergâhı postnişîni oldu. 1738 (H. 1151) senesinde Keşan'da vefât etti. Sohbetlerinde buyurdu ki:

Sâbit el-Benânî

Mustafa Hulusi Efendi

Güzelhisârlı Mustafa Hulusi Efendi Osmanlı âlimlerindendir. De­nizli’nin Buldan kazasında doğ­du. Konya’da Abdullah Hâdimî'den usul-i fıkıh ve kelâm ilmi tahsil etti, ayrıca Nakşibendî icazeti aldı. Sonra Aydın-Güzelhisâr'a gele­rek talebe yetiştirdi. 1253 (m. 1837)’de orada vefat etti Halebî-i Sağîr’e yazdığı haşiyesi meşhurdur. Bu eserinde buyuruyor ki:

Rüstem Halîfe

Muhammed bin Müslim el-Esedî

Muhammed bin Müslim el-Esedî hazretleri, Tâbiinin meşhur hadis hâfızlarındandır. 50 (m. 670)’de Mekke'de doğdu. Câbir bin Abdullah, Abdullah bin Abbas, Abdullah bin Ömer gibi sahâbîlerden hadis rivayet etti. Kendisinden de Süfyân-ı Sevrî, Mâlik bin Enes gibi meşhur âlimler rivayette bulundular. Esedî hazretleri 126 (m. 743)’de vefat etti. Abdullah bin Ömer’den naklettiği hadis-i şerifler:

Abdülazîz Bağdâdî

Gulâmü'l-Hallâl hazretleri Hanbelî fıkıh âlimidir. Asıl adı Abdülazîz Bağdâdî olup 285 (898)’de Bağdâd’da doğdu. Büyük âlim Ebû Bekir Hallâl’dan Hanbeli fıkhı tahsil etti. Ona olan bağlılığından dolayı Gulâmü'l-Hallâl, yani "Hallâl’in Kölesi" denildi. Hocasından icazet alarak talebelerini yetiştirdi. 363 (m. 974)’de Bağdâd’da ve­fat etti. Bir dersinde buyurdu ki:

Abdurrahman Gubârî

Abdurrahman Gubârî Efendi Osmanlı âlim ve velîlerindendir. Akşehir'de doğdu. İstanbul'a giderek medrese tahsilini tamamladıktan sonra medreselerde müderrislik yaptı. Sonra resmî hizmetten ayrı­lıp Nakşibendî şeyhi Abdüllatif Efendi'ye intisap ederek icazet aldı. Kanûnî Sultan Süleyman tarafından Mekke Kadılığına tayin edildi. 974 (m. 1566)’da orada vefat etti. Buyurdu ki:

Gedizli Mehmed Efendi

Gedizli Mehmed Efendi Osmanlı fıkıh âlimidir. 1165 (1752)’de Kütahya-Ge­diz’de doğdu. Hem baba hem de anne tarafından seyyiddir. İlk tahsilinden sonra İstanbul'a gitti. Tahsilini tamamlayarak çeşitli medreselerde müderrislik, Bağdat ve Filibe kadılığı, nihayet Anadolu Kadıaskerliği yaptı. 1253 (m. 1837)’de İstanbul'da vefat etti. Bir dersinde şunları anlattı:

Ebü'l-Berekât Bedreddîn Gazzi

Ebü'l-Berekât Bedreddîn Gazzî hazretleri tefsir, kıraat, hadis, fıkıh âlimidir. 904 (m. 1498)’de Şam'da doğdu. Sübkî ve Nesâî’de kıraat ve tecvid, Makdisî'den hadis, Mısır'da Kastalânî Süyûtî’den fıkıh icazeti aldı. Emeviyye Camii'nde şeyhü'l-kurrâlık ve mak­sure imamlığı yaptı.  984 (m. 1577)’de Şam'da vefat etti. Bir dersinde buyurdu ki:

Sirâcüddîn Ömer Gaznevî

Sirâcüddîn Ömer Gaznevî hazretleri fıkıh âlimidir. 704 (m. 1304)’de Afganistan’da Gazne'de dünyaya geldi. İlk tahsilini burada yaptıktan sonra Mekke'de ve Kahire'de Hanefî fıkhı tahsil etti. İlimdeki yüksek derecesinden dolayı Mısır Hanefî Kâdılkudâtlığına (şeyhülislamlığına) getirildi. 773 (m. 1372) ‘de Kahire'de vefat etti. Kabr-i nebevîyi ziyaret hakkında buyurdu ki:

Abdülkadir Necib Efendi

Abdülkadir Necib Efendi Osmanlı âlimlerindendir. 1114 (m. 1703)’de Bursa’da doğdu. İlk tahsilini babası Şeyh İzzettin Efendi'den aldı. Kâdızâde Mehmet Emin Efendi'den tefsir ilmi tahsil etti. Emir Sultan ve Cami-i Kebir (Ulucami)'de tefsir dersleri verdi. 1201 (m. 1787)’de Bursa’da vefat etti. “Zübdet-ül Beyan” isimli eseri meşhurdur. Bu kitabında şunları yazmaktadır:

Muhammed bin Yûsuf Firyâbî

Muhammed bin Yûsuf Firyâbî hazretleri hadis hâfızıdır. 120 (m. 738)’de Belh yakınındaki Fâryâb'da doğdu. İlim tahsili Kûfe'ye gitti ve Süfyân-ı Sevrî hazretlerinin talebesi oldu. Daha sonra Filistin'de Kaysâriye'ye yerleşti. Kendi­sinden Ahmed bin Hanbel, Dârimî, Buhârî gibi âlimler hadis öğrendiler. 212'de (m. 827) Filistin'de vefat etti. Hulefa-i râşidînin üstünlüğünü bildiren şu hadis-i şerifleri nakletti:

Ebû Osman Nehdî

Ebû Osman Nehdî hazretleri tabiînin büyüklerinden olup hadis âlimidir. Hicretten 30 sene evvel, miladi 592 senesinde doğdu. Peygamber Efendimiz (sallallahü aleyhi ve sellem) ha­yatta iken İslâmiyet'i kabul etmekle be­raber kendisiyle görüşemedi ve eshab-ı kiramdan olamadı. Halife Ömer (radıyallahü anh) devrinde Medine'ye göç etti. Yermük, Kadisiye, Celûlâ, Tüster, Nihâvend savaşlarında bulundu. Kerbelâ Vak'ası'ndan sonra Basra'ya yerleşti. 100 (m. 718)’de vefat etti. Talebelerinden Süleyman Tarhân, onun vefat ederken şöyle söylediğini bildirdi:

Damadzâde Feyzullah Efendi

Damadzâde Feyzullah Efendi 95. Osmanlı şeyhülislâmıdır. 1112'de (m. 1700) Bursa’da doğdu. Tahsilini tamamlayıp Gala­ta, Bursa ve İstanbul Kadısı, sonra Anadolu ve sonra Ru­meli Kadıaskeri oldu. 1168’de Şeyhülis­lâm tayin edildi. 1175 (m. 1761)’de vefat edince Sütlüce'de yaptırdığı dergâha def­nedildi. Bir dersinde şunları anlattı: