ehlisunnnetde - MUSTAFA SABRİ HOCA

Şeyh-ül Islam Mustafa Sabri Efendi, M. Kemal ve Ingiliz oyununu deşifre ediyor

Şeyh-ül Islam Mustafa Sabri Efendi şöyle demektedir:

“Ingilizlerle M. Kemal muvazaasının asarını (danışıklı döğüşünün eserlerini), Lozan müzâkeratı zamanına kadar te’hir etmeyerek (ertelemeyerek) “Mudanya” Mütârekesinden Yunan inzihamından evvelki, yani Ingilizlerle Anadolu’da zuhur eden Kemâl’i kıyamını bastırmak üzere hem Istanbul’daki Halife hükümetine cebr-u tazyik icra ettikleri (baskı yaptıkları), hem de müşkülât ikaından hâli kalmadıkları zamanlarda bile bulmak mümkündür. Istanbul’un ve Halife’nin ecnebi işgâl-i askerisi altında serbest hareketten mahrum vaziyeti, Anadolu’yu Halife aleyhine ayaklandıran M. Kemal’i mücâdelede galip getirmeye sebep olduğu gibi meb’deinden (başından) itibaren üç sene süren M. Kemal harekâtının Yunanlılar’a karşı yüz ağarlamıyarak mağlubiyetle ve Anadolu dahilinde şehirden şehire çekilmekle geçen birinci, ikinci ve kısmen üçüncü senelerinde bile, müdafaa-i memleket nâmına yine bu hareketten hayır ve menfaat husûlî ihtimâlini hatırından çıkarmayan ve esasen M. Kemal’i Anadolu’ya husûsî bir sıfat ve mâhiyette gönderen Padişah’ın hiç bir zaman bu kıyamı tam bir ciddiyetle bastırmak meslekini iltizam etmeyerek Ingilizleri savsaklamakla vakit geçirdiği ve M. Kemal’le onlara oyun oynamaya çalıştığı esnada Ingilizler de aynı adamla (yani M. Kemal’le) Padişah’a Makam-ı Hilâfet’e oyun etmek fırsatını kaçırmamışlardır. Harb-i umûmî neticesinde Izmir’i velev muvakkaten (geçici) olsun, Istanbul’daki Hilâfet Hükûmeti’nin elinden alarak, Yunanlılar’a veren ve sonra bunu Ankara’nın lâik hükümetine iâde eden Ingilizler, kasden kabahatli vaziyete düşürdükleri Hilâfeti, bu alışveriş içinde Âlem-i Islâm’a sezdirmeden komisyon olarak aldılar.”

***

KAYNAK:

Yarın Gazetesi, 1 Teşr’nisânî 1929. (53 numaralı nüsha.)

**********

`K. Çandarlıoğlu´

**********

“Belgelerle Gerçek Tarih” isimli 792 sayfalık çalışmamızı ücretsiz indirebilirsiniz:

http://www.mediafire.com/?vgk9k8cozdpy7ez

Alıntılarda şu şekilde kaynak belirtiniz:

DİNLE EY ANADOLU! ŞEYHÜ’L-İSLÂM MUSTAFA SABRİ KONUŞUYOR

Mustafa Sabri Efendi zaman olarak ahire, tefekkür ve ilim olarak ise kadim zamanlara mensuptu. Zalimlere meydan okuyan yönüyle asrının İz b. Abdisselam’ıydı. Hayatın her şubesinde mücadele etti, hakikat namına beyanda bulundu. Yirmi iki yaşında Fatih Medresesi dersiâmları arasına katıldı. Mehmed Zihni Efendi gibi allâmelerin takdirine muhatap oldu. İslâm’a kayıtsız şartsız bağlılığı, önce ittihatçıların sonra da Kemalistlerin gazabını üzerine çekti. İstanbul’da ittihatçılara, Mısır’da Abduh başta olmak üzere Meraği, Ferid Vecdi gibi yenilikçilere karşı aşılmaz bir dağ gibi durdu, reddiyeler kaleme aldı. Fikrinin takipçisi oldu.

            Zindanda Yazılan Reddiye

Sahte kahramanlar bir gölge gibi peşinden gitti. Çarşamba’da Molla Murat Kütüphanesi yanındaki evine İttihatçılar bir gece baskın yapınca yandaki eve geçerek kurtulabildi (1913). Gemiyle Mısır’a intikal etti. Orada bir müddet kaldıktan sonra sırasıyla Bosna’ya ardından Paris’e gitti. Bir müddet Romanya’da kaldı.[1] Romanya’da sahipsiz kalan Müslümanları imkân nisbetinde bir araya getirdi. İlme meraklı evlatlarına usûl ve belağat okuttu. Tutuklandı, Tatar asıllı baş müftü Salih Efendi’nin ricası üzerine hapiste Musa Carullah’a reddiye yazdı. İnce kâğıtlar üzerine telif ettiği eserini ibrik içerisinde sakladı, zayi olmaması için ibriği sürekli yanında taşıdı. Daha sonra İstanbul’a götürüldü. İdamla yargılandı. Bilecik’e sürgün edildi.

            Vahdeddin’e Rica

İstiklal mücadelesinin bidayetinde, mücadelenin liderini tayini noktasında Sultan Vahdettin’e saatlerce ricada bulundu. Ne var ki tembihatı dikkate alınmadı. Maalesef ki herşey yazdığı gibi oldu. “Saltanat giderse yerine yenisi ikame edilir fakat İslâm sarsılırsa yerine yenisi gelemez” dedi, fakat kimselere anlatamadı.

            Açlık ve Satılan Kitaplar

Oğlu İbrahim’le birlikte 150’likler listesine alındı, 1922’de tutuklanacağı sırada Sultan Vahdeddin’le İstanbul’dan ikinci defa ayrılmak zorunda kaldı. Bir gemiyle İskenderiye’ye gitti. Ankara’nın emriyle hareket eden konsolosun maharetiyle rıhtımda toplanan ayak takımı tarafından çürük yumurta ve domates yağmuruna tutuldu. Kahire sokaklarında sözlü sataşmalara muhatab oldu, müstağrib gazeteciler tarafından alaya alındı. Önce dersiâmlık maaşı kesildi (1924), ardından da vatandaşlıktan çıkarıldı.[2] Bu süre zarfında açlık çekti. Kitaplarını satmak zorunda kaldı. Fakat hakikati beyan vazifesinden hiç ödün vermedi.

            Yarın Gazetesi

Mısır’dan sınırdışı edileceği sırada Mekke’ye gitti. Şerif Hüseyin’in kendisi üzerinden ümmeti vesayet altına alma planını fark edince her nevi yardım teklifini reddederek Mekke’den ayrıldı. Tekrar Romanya’ya döndü. Oradan beş yıl kalacağı Gümülcine’ye geçti. Yarın gazetesini çıkardı. Türkiye’deki hadiseleri tahlil ve tenkit ettiği gazeteden Kemalistler rahatsız oldu. Yunan Hükümet başkanı Venizelos Türkiye’ye davet edildi. İstiklal mücadelesinin üzerinden henüz birkaç yıl geçmişti ki, Sabri Efendi korkusu, ilgilileri eski düşmanla dost olmaya mecbur etti. Merkezinde Sabri Efendi’nin olduğu bir anlaşma yapıldı. Anlaşmaya göre gazetenin yayını durdurulacak, Mustafa Sabri’de Yunanistan’dan çıkarılacaktı.[3] Anlaşma maddeleri vakit geçirilmeden yürürlüğe kondu. Gazetenin yayını durduruldu. Gümülcine valisi, şehri terk etmesi için Mustafa Sabri Efendi’ye tebligatta bulundu. Patras’a gönderildi. Geldiğini öğrenen Hristiyan din adamları yollara dökülüp onu istikbal etti.[4]

            Hristiyan Mezarlığına Defnedilme Endişesi

Aylarca Patras’ta kaldı. Elem duydu, acı çekti. Orada vefat edip Hristiyan makberine defnedilmekten endişelendi. Bunun için Osmanlı Parlamentosundan tanıdığı Müslüman dostlarına hatta İslâm coğrafyasındaki devletlerin başkanlarına kendisine vize vermeleri için defalarca mektup yazdı, ricada bulundu. Ne var ki Ankara’nın baskısıyla bütün kapılar yüzüne kapatıldı. 1932’de Mısır Konsolosundan vize aldı ve bir daha dönmemek üzere bu ülkeye gitti.[5]

            Hasan el-Bennâ

Mustafa Sabri Efendi küfrün İslâm’a karşı yürüttüğü çok cepheli, ilim, fikir ve siyaset muharebesinin en ön safında yer aldı. Kalemi Allah yolunda çekilmiş bir kılıç gibiydi. “Mevkif’ul Akl”, adlı muhalled eseri küfür selleri önünde bina edilen muazzam bir bentti. Hem müdâfaa etti, hem beyanda bulundu. Mustağrib ve mustamir bloğa ağır darbeler indirdi.

Muhammed Heykel, “Hayat-u Muhammed’i” yazıp mucizeleri inkâr edince, Mısır ulemâsı kendisine gelip, “Eserde felsefi bahisler var, biz reddiye yazarsak tam çürütemeyebiliriz, bunu sizden bekliyoruz” deyince, “el-Kavlu’l-Fasl’ı” kaleme aldı. Fakat eseri basmaya parası yoktu. Hadiseden haberdar olan Şehidu’l-İslâm Hasan el-Bennâ ziyaretine gidip kitabı basmasını, iki yüz adedi de kendisinin alacağını söyledi.

            Muhammed Abduh

Sahte kahramanlara ve onlara aldananlara içerlendi. Muhammed Abduh’un kıymet ölçüsünü tayin ederken şöyle dedi: “Şurada gözünün önünde duran Mekke’ye ömründe bir defa gidemedi fakat yılda iki defa Paris’e gitti.”

            Gandi ve Şeyhü’l-İslâm

Suffe Ashâbı gibi izzetli yaşadı. yoksulluğunu izmar, izzetini izhâr etti. Dünya basınının Gandi’nin İngilizlerin Hindistan politikasını protesto için başlattığı açlık grevine odaklandığı günlerde kendi haliyle Gandi’yi kıyas etti; O varlıkta, kendisi ise yoklukta oruç tutuyordu. Ayrıca Gandi’nin orucu bütün insanların dilinde, onun Allah yolunda tuttuğu orucu ise sadece kendisi biliyordu.[6] Gandi için ağlayan, fakat evinde ekmek bulamayan Şeyhü’l-İslâm’dan habersiz yaşayan ümmet adına hüzünlendi. Sözsüz ve sessiz bir muzdarib olarak ruhunu gurbette Rabbine teslim etti (1954).

            “Yüksek Dünyanıza Lanet Ederim”

Modernistlerin ümmeti içinden çıkılmaz bir anafora sürüklediğini yüksek sesle duyurdu: “…Ben Müslümanların maddeten ve ahlâken inhitatını ve belki kısmen iflasını inkâr edenlerden ve buna çare olacak uyanış ve teceddüt yollarının önüne set çekmek isteyenlerden değilim. Ancak buna çare olacak diye açıktan veya gizliden İslâm dininin tahrip veya tahrif edilmesine lüzum görülürse o zaman ben, Müslümanların bu sefalette kalmalarını haklarında daha hayırlı görürüm.”

Müslümanların mesut bir dünya yüzüne çıkmasını vicdanî samimiyetimle arzu ettiğim hâlde dinimizin üzerine basarak erişebileceğimiz yüksek dünyanıza lanet ederim. Biz o yüksek dünyaya çıktığımız zaman İslâmîyet de ona sımsıkı sarılan elimizle başımızın üstünde hürmetle bulunmalıdır. Hem bu şekilde hareket edersek yükseleceğimiz yere çıkarken bizliğimizi de beraber götürmüş olacağımızdan muvaffakiyet daha ziyade kesindir. Aksini yaparsak daha yükselme hareketinde melezleşmiş olan bizler, çıkacağımız noktaya ulaşmadan kuvvetimizi kaybetmiş olacağımız gibi, olmaz ya, arzumuzun en üst mertebesine yükselmek mümkün olsa bile, o yükselenler artık biz değil, bizden tenasüh etmiş başkalarıdır. Bize yabancı olan o insanların dünyalık saadetlerine çalışmak borcumuz olmadığı gibi ahiretteki mesuliyetlerine iştirak etmek de hiç işimize gelmez”.

            Habertürk

Geçen yıllarda Habertürk adındaki bir gazete Mustafa Sabri Efendi hakkında ısmarlama olduğu her yönüyle zahir olan bir haber yaptı. “Habertürk 87 yıllık gizli belgeye ulaştı!” başlığıyla duyurulan yalanın hulasası, “Şeyhü’l-İslâm, Papa’dan hilafetin kurulması için yardım istedi” şeklindeydi. Habertürk’ün uydurma haberini ciddiye alanlar ya da almak isteyenler, “Milli mücadele düşmanı olan Şeyhülİslâm, Papa’ya yaslandı” diye müzahrefat kustu. Bu hususta gizli bir belgeye ulaştığını iddia eden yönetmen ya da ilgili o derece hadiseye yabancıydı ki, Şeyhülİslâm’ın adının olduğu yere Muhammed Zahid Kevserî’nin resmini koydu.

Şerif Hüseyin’in aşırı ilgisinin, İngilizler adına Onun üzerinden ümmeti vesayet altına alma hamlesi olduğunu fark edince, Hicaz’dan ayrılan, bu süreçte açlık çeken, kitaplarını satmak zorunda kalan, Patras’taki zorunlu ikametinde Hristiyan mezarlığına gömülme endişesiyle ağlayıp Cenab-ı Hakk’a “Beni burdan çıkar Ya Rabbi” diye niyazda bulunan, yoksulluğunu izmar, izzetini izhar eden Şeyhü’l-İslâm’a atılan bu son iftira, umud ederiz ki bazı Müslümanların diyalog gibi fasid ameliyelerine mesnet teşkil etsin diye yapılmamıştır.

            İade-i İtibar

İhanetin her nevisine misal olabilecek insanlara iade-i itibar yapıldı. Mustafa Sabri Efendi ise hâlâ maznunlar ve mahkumlar listesinde.

Herşeye rağmen biz onu İfam’da “muteber kullar, muzdarib alimler” listesinin üst tarafına yazdık. Hani eğer “Serahsî’nin” yanında bana âlim denmesinden hayâ ediyorum” demeseydi, müctehit ve müceddit âlimler kadrosundan hemen sonra gelen “mütefekkir âlimler cemaati”nin en başına da yazardık adını.

            Sahte Kahramanlar

Artık sahte kahramanlar çağının sonuna doğru geldik. Yakında yeniden İslâm çağı başlayacak. O zaman Şeyhü’l-İslâm’ın Allah Teâlâ’ya gönderdiği fakat tersi dönmüş ahmakların “papa’ya gönderilen mektup” diye haber yaptığı niyaz cümleleri karşılık bulacak. Kemalistler’e mi yoksa milli mücadeleye mi karşı olduğu ortaya çıkacak.[7] İşte ozaman Onu, Kemalist nazarla değerlendirip Milli mücadele muarızı olarak gösteren DİA’da kendini tashihe mecbur kalacak.[8]

Müslüman Gençler yakın bir zamanda Şeyhü’l-İslâm adına muhteşem bir iade-i itibar merasimi yapacak. En önemli eseri “Mevkiful-Akl” başta olmak üzere bütün kitapları millet evlatlarının irfan dünyasına kazandırılacak. İzzetin ne olduğu, mütefekkirin fikrine nasıl sahip çıkacağı, açlığın âlimi niçin dilenci yapamayacağı onun şahsında yeniden anlatılacak.

Ey Koca Şeyhü’l-İslâm! Hani, “Dinle Ey Mısır!” demiştin ya. Şimdi de, “Dinle Ey Anadolu, dinle Ey Âlem-i İslâm” de. Zira Anadolu seni dinlemeye hazırlanıyor. Söz de sizde, ilim de. Buyurunuz Efendim.

[1] Müferrih b. Süleyman el-Kavsî, Mustafa Sabrî, 2006, s.136.

[2] El-Kavsî, a.g.e., s.135.

[3] El-Kavsî, a.g.e., s.118.

[4] El-Kavsî, a.g.e., s.146.

[5] El-Kavsî, a.g.e., s.147-8.

[6] Ebû Ğudde Abdulfettah, Safahât min Sabri’l-’Ulemâ, Beyrût, 1997, s.228-9.

[7] El-Kavsî, a.g.e., s.117.

[8] DİA, Mustafa Sabri, XXXI.

 
Mustafa Sabri Efendi ve Kant Felsefesine Yaptığı EleştirilerHalim Çalış
AddThis Sharing Buttons

            6
            
            5
Mustafa Sabri Efendi

            Mustafa Sabri Efendi, Osmanlı devletinin son zamanlarında yetişmiş ilim adamlarından önemli bir isimdir. 1869 tarihinde Tokat'ta doğdu ve ilk tahsilinden sonra Kur'an hıfzını tamamladı. Küçük yaşta Kayseri'ye giderek orada meşhur Hoca Emin Efendi'nin derslerine devam eden Mustafa Sabri, akli ve nakli ilimlerde kısa zamanda büyük mesafeler katedince hocasının takdirlerini kazandı. Daha sonra İstanbul'a giderek Ahmet Asım Efendi'den icazet aldı. Sonra da ruus imtihanını kazandı ve Fatih Cami'inde müderris oldu. Bu esnada henüz 22 yaşındaydı. 1898 yılında Halife'nin huzur derslerine dinleyici olarak tayin edilen Mustafa Sabri Efendi, kısa zamanda ulema arasında temayüz etti ve 1908 yılında Tokat mebusu oldu. Aynı yıl, Beyanu'l-Hak adlı derginin baş yazarlığına getirildi. 182 sayı devam eden bu dergide yazdığı yazılar tefrika mahiyetinde olup, tenkid ve cevap esasına dayanmaktaydı. Daha sonra Daru'l-Hikmet-i İslamiyye azalığına tayin edildi. İstanbul'daki hayatı sırasında, siyasi ve ilmi mücadelelere girdi. Tokat mebusluğu sıfatıyla, meclis içinde ve dışında İttihatçılarla mücadele etti. Zekası ve ilmi dirayetiyle İttihatçıları yıldıran Mustafa Sabri Efendi, ordu ve donanmanın güçlenmesine çalışmasına rağmen, İttihad ve Terakki'ye olan muhalefeti yüzünden I. Dünya Savaşı başlarında Romanya'ya sürüldü.

            Mustafa Sabri Efendi, 1912'den itibaren Alemdar Gazetesinde ve Peyam-ı Sabah'ta yayınlanan yazılarında memleketin parçalanmasına sebep olanlardan hesap sorulmasının gerektiği ve Türkiye'deki Bolşevik akım tehlikesi üzerinde durdu.

            Kurtuluş mücadelesinde Anadolu harekete geçerken çareler arayan ve bu istikamette İstanbul halkını uyarıcı ve irşad edici nitelikte konuşmalar yapan Mustafa Sabri Efendi, Hürriyet ve İtilaf Partisi iktidara geçince, 1919'da Damat Ferit Paşa kabinesinde Şeyhülislam oldu. Damat Ferit Paşa Paris konferansına gittiği zaman, Şeyhülislam olarak ona vekalet etti. Daha sonra Şeyhülislamlık makamından istifa ederek, Batı Trakya'ya hicret etti. Orada da ilmi ve siyasi faaliyetlerine ara vermeyip, Yarın gazetesinde Müslümanları irşad faaliyetlerini sürdürdü.

            1922 yılında Mısır'a hicret eden Mustafa Sabri, hayatının son 32 yılını burada ilmi faaliyetler ve eser telifiyle geçirmiş ve 1954 yılında Kahire'de vefat etmiştir. "Mevkıfu'l-akl ve'l-İlm ve'l-Alem min Rabbi'l-Alemin ve İbadihi'l-Mürselin", "Mevkıfu'l-beşer Tahte Sultani'l-Kader", "en-Nekr ala Münkiri'n-Ni'meti mine'd-Dini ve'l-Hilafeti ve'l-Ümme", "Mes'eletü Tercemeti'l-Kur'an", "el-Kavlu'l-Fasl", "Kavli fi'l-Mer'e", "Yeni İslam Müctehidlerinin İlmi Açıdan Değeri", "Dini Müceddidler, "Savm Risalesi" gibi, Arapça ve Türkçe pek çok eseri vardır.

            Mustafa Sabri Efendi, en önemli eseri sayılabilecek Mevkifu'l-Akl'da pek çok meseleye temas etmektedir. Bu eserinde, düşüncelerinin İslam akaidine zarar verdiğine inandığı Müslüman fikir adamlarını ve bazı batılı filozofları ciddi şekilde eleştirmektedir. Bu eserini yazmaktaki gayesini kitabın muhtelif yerlerinde anlatan Mustafa Sabri Efendi, girişte şu cümleleri kaydetmektedir: "Bu kitap, siyasi mücadeleyi bir kenara bırakıp dini ilimler yolunda mücadeleyi düşündüğüm, hayatımın son senelerinin bir semeresidir. Bu kitap, Müslüman bir talebenin müstağni kalamayacağı, akidesini muhafaza için mutlaka gerekli olan ilmi, felsefi bir çok meseleyi, asrın yanlış yönelişlerini, Doğu'nun ve Batı'nm ilim ve edebiyat sahasındaki temsilcilerini -bir kısmı kitabı yazmaya başladığımda hayatta idi, sonra vefat ettiler- kalemimin bütün acemiliğine rağmen ele almaktadır."

            Mustafa Sabri Efendi'nin bu önemli eserinde tenkit ettiği batılı filozoflardan birisi de Kant'tır. Aşağıda, kendi üslubu korunmaya gayret edilerek, onun Kant felsefesine yaptığı eleştiriler özetlenecektir. Ancak daha önce kısaca Kant felsefesinden bahsetmek uygun olacaktır.

            Kant Felsefesi

            Kant felsefesi, bir eleştiri felsefesidir. Bu tabirle, bilmek iddiasında bulunmadan bilginin şartlarının ortaya konduğu felsefe kastedilir.

            Kant'a göre önermeler ikiye ayrılır: Analitik ve sentetik. Analitik, insanın bilgisini artırmayan, sentetik ise insanın bilgisini artıran önermelerdir. Her sentetik hüküm de bilimsel bilgi ifade etmez. Deneysel bilgi de evrensel değildir. Kant'a göre, Hume'un da iddia ettiği gibi, nedensellik (sebep-sonuç kanunu, kozalite) zorunlu değildir. Şu halde bilgi ifade eden şey sentetik a priori1 hükümdür. A priori bilgilere örnek olarak zaman ve mekan bilgisini verebiliriz. Bunlar deneyle elde edilemeyen, akıldan kaynaklanan sezgilerdir. Zaman ve mekan algılanan objeler değildir; bunlar, insanın tabiatındaki alışkanlıklardır ve objeleri algılama şeklidir. Algılanan şeyler de, hislere göründüğü gibidir. Onlar, oldukları gibi algılanamaz. Başka bir ifadeyle, zihindeki tasavvurlarla dış dünyadaki nesneler aynı değildir. Şu halde, fenomeni yapan sujedir (özne): duyan, algılayan ve düşünen "ben"dir. Fenomen, aklın bir ürünüdür; bizim dışımızda değil, bizde meydana gelir.

            Kant'a göre nasıl zaman ve mekan algılanabilen şeyler olmayıp, eşyayı algılama şekilleri, aynı şekilde, nasıl nicelik, nitelik gibi şeyler, bilgi objeleri olmayıp bilgi vasıtaları ise, bunun gibi evren, ruh, tanrı vs.. düşünen sujeden ayrı var olan varlıklar olmayıp, aklın a priori sentezleridir. En azından, bunların objektif varlıklarını ispatlamak, akıl için imkansızdır. Kant için, mutlakı bilme iddiasında olan doğmatizm, ufuk çizgisini yakalayacağını zanneden çocuk gibidir. Onun bütün eleştirisi özetle şudur: Bilinen mutlaktan bahseden, rölatif mutlak demiş, yani anlamsız bir şey söylemiş olur. Sonuç olarak, Kant'a göre, (objektif) metafizik yapmak imkansızdır.

            Saf Aklın Eleştirisinde Kant, sözünü şüphecilikle bitirir. Dünyada insanın metafizik yapamayacağını veya buna hakkı olmadığını ifade eder. Yani ona göre, akılla Allah bilinemez. Ancak bu hüküm, onun Allah hakkında vardığı nihai netice değildir. Pratik Aklın Eleştirisi'nde Allah'ın pratik akılla bilinebileceğini ifade eder.

            Yukarıda kısaca özetlediğimiz Kant'ın bu düşünceleri hakkında, klasik Kelam geleneğinin son temsilcilerinden olan Mustafa Sabri Efendi, şu tenkit ve mütalaalarda bulunur:

            Mustafa Sabri Efendi'nin Eleştirileri

            Cenab-ı Hakk'ın varlığına inanan Batılı filozoflar, isbat-ı Vacib için çoğunlukla kainatta müşahede edilen birlik ve ahenk temasını kullanırlar. Buna göre kainatta tek bir kudrete ait olması gereken bir intizam görülmektedir. Yaratıcı bir kudret olmasaydı her şey dağılırdı.

            Ancak bahsi geçen bu filozoflar, bu alemi idare eden ve birliği sağlayan Cenab-ı Hakk'ı, insanın bedenindeki ruh gibi kainatın ruhu (sari ruh) olarak düşünmüşlerdir. Biz Müslümanlar, Allah'ın alem karşısındaki konumunun bedene nisbetle ruh gibi olduğu görüşünü kabul edemeyiz. Çünkü insanın bedenini onun ruhu yaratmamıştır; halbuki Allah, bu kainatın yaratıcısıdır; kainat da, -haşa- Allah'ın bedeni değildir. Ayrıca bu düşünce, bir bakıma Cenab-ı Hakk'ın eşyaya hululünü çağrıştırmaktadır.

            Bu filozofların Allah hakkındaki bu tür düşünce tarzı ve istidlalleri, Kelam'daki nizam-ı alem delili ile paralellik arzetmektedir. Kant ise, meslektaşlarının bu akli istintacını kabul etmez. Ona göre insanın idraki, hariçte bir sahib-i idrak olan ruha delalet etmez. İşte bu düşünce büyük bir hatadır. Zira idrakin zihni olması, onun ayni bir varlığının olmamasını gerektirmez. Nasıl ki idrak, bir müdrikin ayni olarak mevcudiyetini gerektiriyorsa, bizzat kendisi de, bir meleke olarak kendisine uygun bir konumda ayni olarak mevcuttur.

            ------------

            Mustafa Sabri Efendi, en önemli eseri sayılabilecek Mevkifu'l-Akl'da pek çok meseleye temas etmektedir. Bu eserinde, düşüncelerinin İslam akaidine zarar verdiğine inandığı Müslüman fikir adamlarını ve bazı batılı filozofları ciddi şekilde eleştirmektedir. Bu eserini yazmaktaki gayesini kitabın muhtelif yerlerinde anlatan Mustafa Sabri Efendi, girişte şu cümleleri kaydetmektedir: "Bu kitap, siyasi mücadeleyi bir kenara bırakıp dini ilimler yolunda mücadeleyi düşündüğüm, hayatımın son senelerinin bir semeresidir. Bu kitap, Müslüman bir talebenin müstağni kalamayacağı, akidesini muhafaza için mutlaka gerekli olan ilmi, felsefi bir çok meseleyi, asrın yanlış yönelişlerini, Doğu'nun ve Batı'nın ilim ve edebiyat sahasındaki temsilcilerini-bir kısmı kitabı yazmaya başladığımda hayatta idi, sonra vefat ettiler- kalemimin bütün acemiliğine rağmen ele almaktadır."

            ------------

            Kant, bütün filozofların akli ve nazari delillerinin yanlış olduğunu ve Allah'ın varlığını isbat edemeyeceklerini iddia eder. O, kendi delilini ameli (pratik) akıl, yani vicdan delili olarak, bir başka ifadeyle, ahlak delili diye isimlendirir. Allah'ı bilmede ilmin yetersizliğini savunarak, onun yerine imanı koyar. Allah'ın varlığını bilmede imanı ilme takdim eder.

            --------------

            Cenab-ı Hakk'ın varlığına inanan Batılı filozoflar, isbati Vacib için çoğunlukla kainatta müşahede edilen birlik ve ahenk temasını kullanırlar. Buna göre kainatta tek bir kudrete ait olması gereken bir intizam görülmektedir. Yaratıcı bir kudret olmasaydı her şey dağılırdı. Ancak bahsi geçen bu filozoflar, bu alemi idare eden ve birliği sağlayan Cenab-ı Hakk'ı, insanın bedenindeki ruh gibi kainatın ruhu (sari ruh) olarak düşünmüşlerdir. Biz Müslümanlar, Allah'ın alem karşısındaki konumunun bedene nisbetle ruh gibi olduğu görüşünü kabul edemeyiz. Çünkü insanın bedenini onun ruhu yaratmamıştır; halbuki Allah, bu kainatın yaratıcısıdır; kainat da, -haşa- Allah'ın bedeni değildir. Ayrıca bu düşünce, bir bakıma Cenab-ı Hakk'ın eşyaya hululünü çağrıştırmaktadır.

            --------------

            Kant'ın ahlak tasavvuru, "mutluluk" düşüncesinden ayrılmaz. Bu mülahaza şu cümlede odaklanmıştır: "Seni mutlu edecek şeyi yap". Ahlak ve mutluluktan da en büyük iyilik doğar. Bunlardan ahlaklı davranmak insanın elinde olsa da, mutlu olmak onun elinde değildir. Bunu gerçekleştirecek de ancak tabiat üstü bir kuvvettir. Eğer Cenab-ı Hak olmasaydı, ahlak prensipleri sağlam bir temele oturmazdı. Onun delili, kısaca, insanların ahlaklı davranmaları için Allah'ın varlığına olan ihtiyacına bina edilmiştir. Zira Allah, onun ahlaklı davranışlarının mükafatını verecek Zat'tır.

            Kant'ın bu ahlak felsefesi tutarsızdır. Zira insanların ahlaklı yaşamaya ihtiyacı Cenab-ı Hakk'ın var olmasını gerektirmez. Ayrıca bu ihtiyaç, sadece ahlak kaygısı olan insanları ilgilendirir. Öte yandan, insan her ne kadar ahlak ve fazileti yüceltse de, inhiraf edip ahlaksızca işler de yapabilir. Görülüyor ki, Kant'ı Allah'ın varlığını kabule, O'nun hakikaten var olduğu değil de, içtimai açıdan ahlakı muhafazanın zarureti götürmüştür. Yani Kant, toplumun ahlaklı davranması için, insanları ebedi saadet veya azap içine koyacak bir zatın varlığına ihtiyaç duymuştur. Kant, ahlakı imana, imanı ahlaka bağladığından ötürü, delilini pratik delil olarak isimlendirmiştir. İlim sahiplerince kabul edilir ki, bir delil, maslahatı ne kadar büyük olursa olsun bir hakikate, herhangi bir ihtiyaçtan dolayı delalet etmez. Bu delilde yanlış anlaşılmaya müsait kayma noktaları vardır. Her şeyden önce Allah, ahlakın ehemmiyeti hürmetine mi mevcuttur, yoksa ahlak, Allah var olduğundan dolayı mı ehemmiyetlidir? Siz Allah'ın varlığını ahlaka bağlarsanız, insanlar O'na O var olduğu için değil, ahlaklarını korumak için inanırlar. O'nun varlığına inanmaksızın ahlaklı oldukları zaman da O'na iman etmeye ihtiyaç duymamış olurlar. Bu delilin muhtevası, bilhassa Müslüman talebeler tarafından çok yanlış anlaşılmaktadır.

            Ahlakın ehemmiyetini mülhidler de çok iyi bilmektedir. Bunu en iyi muhafaza etme yolu ise, esası iman olan dindir. Fakat nazari akıl terkedilerek, sadece ahlak ile Allah'ın varlığı isbat edilemez. Çünkü ahlak, Allah'ın varlığına hem muhtaç, hem de O'na delil olamaz.

            Kant'ın delili, albenisi ve cazibesi olmasına rağmen, imana ulaşma yollarını, ameli imanın bir cüz'ü sayan İslami mezheplerden daha fazla kapamakta; aklı da, Allah'ı bulma ve tasdik etme istidadından azletmektedir. Oysa, nazari aklın delaletiyle Cenab-ı Hakk'ın varlığı isbat edilebilir. Cenab-ı Hakk'ın ve hesap gününün varlığı isbat edildikten sonra, amel ve ahlak bunların üzerinde tanzim edilmelidir. Yoksa, ahlakın üzerine isbat-ı Vacib, zaruri olarak terettüp etmez. Nitekim Schopenhaur gibi bazı filozoflar, ahlakın kendisinin en büyük mükafat olduğunu vurgulayarak, onun Allah'ın varlığına olan ihtiyacını ortadan kaldırma gayretinde bulunmuşlardır. Öyleyse söz konusu bu delil, aklın ve muttarit tecrübenin gereği değil, kalbe ait vicdan mekanizmasının muktezası olmaktadır ve yakine ulaşmada buna istinad edilemez. Sonuç olarak bu delil, Kant'ın beğenmediği nazari deliller kadar da kesinlik arzetmez.

            İmanla ahlakı özdeşleştiren Kant,ahlakın ehemmiyetini itiraf eden mülhidlerin ahlaka olan imanlarını nifak olarak değerlendirmiş, Allah'a inanmayanların iman açısından olduğu gibi, aynı zamanda ahlaken de kafir olduklarını söylemiş ve insanları ahlakın çökmemesi gerektiği hususunda uyarmıştır. Böylece Kant'm delili, bize mülhidlerle mücadelede bir silah vermektedir. Öyle ki, ahlakın ehemmiyetini kabul eden herkes, ister istemez Allah'ın varlığını itiraf etmek zorunda kalacaktır. Ancak, bu silahın arzettiğimiz zaafları asla hatırdan çıkarılmamalıdır.

            Doğu'da ve Batı'da oldukça yaygınlaşmış olan, Allah'ın varlığına ilim ve aklın tasdiki olmaksızın sırf kalbi meyil suretiyle yapılan itikad, Kant'ın açtığı kötü bir çığırdır ki, bu anlayışa göre din, akılların kabule mecbur olduğu bir hakikat değil, vicdani bir ihtiyaç ve içtimai bir zarurettir. Ahlakın varlığının, Allah'ın varlığına denk olacak kadar ehemmiyetli olduğu kabul edilemez. Ahlak mutlaka önemlidir; ancak onun yokluğu, Cenab-ı Hakk'ın varlığının ademi gibi düşünülemeyeceğinden, isbat-ı Vacib'i buna bina etmek yanlıştır. Nazari-akli delillerde ise durum böyle değildir. Bunlarda aksi ihtimal, akli yani hakiki olarak muhal olduğu için, Cenab-ı Hakk'ın varlığının aksi de muhaldir. Kısacası biz, Allah'ın varlığını içtimai zarurete değil, akli zarurete bağlamaktayız.

            Allah'ın varlığını itiraf eden batılılar ve onların mukallidi doğuluların zihni, Kant'ın görüşlerinin sebep olduğu türlü şüphelerle bulanmış vaziyettedir. Çünkü onun mezhebi, nazari akla ve ilme dayanmamaktadır.

            -------------

            Kant’ın ahlak felsefesi tutarsızdır. Zira insanların ahlaklı yaşamaya ihtiyacı Cenab-ı Hakk'ın var olmasını gerektirmez. Ayrıca bu ihtiyaç, sadece ahlak kaygısı olan insanları ilgilendirir. Öte yandan, insan her ne kadar ahlak ve fazileti yüceltse de, inhiraf edip ahlaksızca işler de yapabilir. Görülüyor ki, Kant'ı Allah'ın varlığını kabule, O'nun hakikaten varolduğu değil de, içtimai açıdan ahlakı muhafazanın zarureti götürmüştür. Yani Kant, toplumun ahlaklı davranması için, insanları ebedi saadet veya azap içine koyacak bir zatın varlığına ihtiyaç duymuştur.

            -------------

            Kant'ın istidlalindeki dikkat çeken bir husus da şudur: O, Dünya'da iyi ahlakın mükafatının verilmemesini yeniden diriliş için delil olarak sunmaktadır. Halbuki nizam-ı alem ve kemal-i alem delilini tenkit etmektedir. Noksanlığın esas alındığı bir delile sığınılıp, mükemmellik delilinin terkedilmesi, batı felsefesinin istikametten ne kadar yoksun olduğunu gösteren bir misaldir. Kant ve takipçileri, ilahi adaletin zuhuru üzerinde durarak Allah'ın varlığının bilinmesini geleceğe havale etmektedirler. Bizim ise isbat-ı Vacib'de takip ettiğimiz yol şöyledir: Bu alem, bir var edeni olmadan düşünülemez; alem var ise -ki vardır- onu mutlaka bir var eden de vardır. Varlığı için alemin Allah'a mutlak manada muhtaç bulunması, müreccihsiz tercihin iptalini gerektirir. Yani, alemin var olması da yok olması da, birbirine eşit iki alternatiftir; onun varlığı mutlak manada gerekli değildir; çünkü ezeli olmadığı gibi, varlığı kendinden de değildir. Dolayısıyla, onun varlığını yokluğuna tercih eden ve onu var eden bir Yaratıcı mutlaka gereklidir. Bu Yaratıcı'nın bir başka yaratıcıya muhtaç olması düşünülemez. Çünkü bu, teselsülü gerektireceği gibi, yaratılan yaratıcı olamaz. O, kendi kendine vardır ve varlığı vacibdir, yani mutlak manada gereklidir.2

            Kant'ın, istidlalinde sağlam olmayan bir kulpa tutunması, onun Hıristiyan olmasından kaynaklanmaktadır. Bu dinin müntesiplerinin akideleri, akıl yönünden sağlam olmayan iplerle bağlanmıştır. Bu zaaftan dolayı olsa gerek, Kant'm delilinde akli ve mantıki zaruret değil, sosyal ihtiyaç belirleyici olmuştur. Genel olarak baktığımızda onun delilinde insan, Allah'a mutlu olmak için inanmaktadır. Ancak, mevcudiyeti için insanın Allah'a duyacağı ihtiyaç, saadeti için duyacağı ihtiyaçtan kat kat fazla ve daha öncedir. Zira her akl-ı selim sahibi insan, şu Dünya'da az bir müddet dahi varlık kazandıktan sonra fenaya, yokluğa gitmektense, bu Dünya'da ve Ahiret'teki her türlü hayrı ve saadeti feda etmeye razı olacaktır.

            Bu noktada bizimle Kant'ın yolu arasındaki farkın hülasası: O, Allah'ın varlığını yeniden dirilişe bağlamaktadır. Bize göre ise, asıl öteki alemin sübutu Allah'ın varlığına bağlıdır.

            Burada şu iddia ileri sürülemez: Kant, bu delili öne sürmekte mazurdur. Zira ona göre, tecrübe edilmeyen hiçbir şey hakkında yakin hasıl olmaz. Allah'ın varlığı hakkında da tecrübe yolları kapalıdır.

            Kant, bu mülahazasında da iki büyük hataya düşmektedir.

            1. Bir şeyin ilmen sübut bulmasını, tecrübe yoluyla sabit olmasına hasretmektedir.3

            2. O, Cenab-ı Hak için tecrübi delil olmadığını sanmaktadır. Halbuki şu alemde bir değil, bin değil, mevcudat sayısınca, Allah'ın cari kanun ve nizamlarından anlaşılan tecrübi delil vardır. Evet, Allah'ın ayan beyan görülmesi mümkün olmaz ama, sayısız ilmi, hissi, vicdani ve kalbi tecrübelerle, Allah'ın varlığı için kat'iyet hasıl olur. Kant ve onun gibi düşünenler, Allah'ın Zatı'nı bilmenin, tecrübelerle O'nun Zatı'na ulaşmanın imkansız olduğunu görünce, O'nun varlığına hükmedeceğimiz tecrübeleri de inkar ettiler. İşte doğulu ve batılı pek çok kimse, bu noktadaki ilhad gayyasına yuvarlanmıştır. Onun için "Her şeyi düşünün, ama zinhar Allah'ın Zatı'nı düşünmeyin, helaka gidersiniz. Çünkü siz, buna güç yetiremezsiniz." diyen İslam'ın anlayışı ne kadar yerindedir. Çünkü, insan her şeyi bilecek, her şeyi aklına sığdıracak kapasitede değildir. Onun hayatı gibi, gücü, bilgisi de sınırlıdır. İslam ve onun müntesipleri, Yaratıcı'ya itikatta en selametli yolu tutmuşlar, O'nun Zatı'nı tayin yoluna gitmemişler, O'nu külli bir mefhumla tarif etmişlerdir. Bir Müslümanm Cenab-ı Hakk'ı tarifi şöyledir: "Vücudu vacip olan tek Mevcud". "Varlığı vacip" dediğimiz zaman bu, vahdaniyet de dahil olmak üzere beraberinde bütün kemal sıfatlarını da getirecektir. Sonra bu kemal sıfatlarını belirlemede İslam uleması o kadar dengeli davranmışlardır ki, mesela İlim demişler, fakat sınırı aşarak Cenab-ı Hakk'ı yaratılmışlara benzetme dalaletine düşmeden, O'na zeka, akıl, fetanet, fıkıh gibi şeyleri nisbet etmemişlerdir. Zira bunlar, noksanlık vehm ettirici şeylerdir.

            Netice

            Kendi üslubunu korumaya gayret ederek özetlediğimiz bu görüşlerinde Mustafa Sabri Efendi'nin, Kant'ı temelde iki noktada eleştirdiği göze çarpmaktadır:

            1. Allah akılla bilinemez düşüncesinin yanlışlığı.

            2. Allah'ın varlığına olan imanı ahlaka ve adalete bağlamanın tutarsızlığı. Kant'ın, mukayyet/sınırlı bir varlık olan insanın tecrübe edemediği bir alemi ve mutlak/sınırsız bir varlığı "bilme" kapasitesinde olamayacağı görüşüne karşılık Mustafa Sabri Efendi, kainatta müşahede edilen pek çok delilin bizi, o varlığı bilmeye götüreceğini ifade etmektedir. Bu noktada o, Allah'ın Zatı'nın idrak edilemeyeceği ancak, akıl ile O'nun varlığının bilinebileceği üzerinde durarak, İslam'ın bu konudaki yaklaşımlarına işaret eder. Allah'ın varlığı konusunda ortaya konan deliller, inanma öncesinde kişiyi imana yaklaştırıcı, inandıktan sonra da imanı destekleyici mahiyettedir. Bu deliller, adeta, iman üzerine konan tozu-toprağı silme-süpürme görevini üstlenmektedir. Sonuç olarak, insanın o Kudreti Sonsuz'u idrak ve ihata edemeyecek keyfiyette yaratılması açısından Kant'ın "Mukayyet varlık mutlak varlığı bilemez." sözüne hak vermekle birlikte, onun akla fizik ötesi alemin kapılarını, bu alemin varlığını bile bilemeyecek derecede tamamen kapatması kabul edilemez. Çünkü o, insana metafizik yapma yetkisi tanımazken, vahyi bilgiyi hesaba katmaz. Bunu hesaba katmadığı gibi, iman ile ilmi birbirinden tamamen ayırır ve imanı, basit ve dogmatik bir bağlanma olarak görür. Bu anlayış, Batı'da dine, imana, akla ve ilme getirilen uğursuz sınırların sebebine de işaret etmektedir. Bize göre Allah, bizi, aklımız ve bütün diğer zihni melekelerimizle eserleri üzerinde düşünmeye çağırır; bununla kalmaz, vahiy yoluyla Kendisini ve bizim algılayamadığımız alemleri bize bildirir, tanıttırır ve içine iman nurunu attığı gönüller imana, imanda inkişafa ve tefekküri, vicdani, kalbi müşahede yollarıyla Allah'a ulaşır. Mustafa Sabri Efendi'nin, Kant felsefesinin İslam Alemi'nde hasıl ettiği menfi tesirler hususundaki endişeleri de dikkate değerdir. Dinin amel ve ahkamdan soyutlanarak sadece ahlaka hasredilmesi ciddi bir tehlike olduğu gibi, aklı dinde nefyetmek de, dinin katı dogmalar bütünü olarak görülmesine yol açacak özellikte bir yaklaşımdır.

            Mustafa Sabri Efendi'nin, İslam akaidine yönelmiş tehlikeleri ele alıp cevaplar verdiği eserinden bir kesit arzetmeye çalıştık. Ele aldığımız konu Kant felsefesi ile sınırlıdır. Bu değerli müellifin ilmi yönü ve kitapları, bu konularda araştırma yapacakların müstağni kalmaması gereken kaynaklardır. 

            Kaynaklar

            Mustafa Sabri, Mevkıfu'l-Akl ve'l-ilm ve'l-alem min Rabbi'l-alemin ve ibadihi'l-mürselin, Kahire 1950.

            Ebu'l-Ula Mardini, Huzur Dersleri (y. hz. İsmet Sungurbey), İstanbul 1956.

            Hayrettin ez-Zirikli, el-A'lam, Beyrut 1986.

            Alfred Weber, Felsefe Tarihi (çev. Vehbi Eralp), İstanbul 1998.

            Dipnotlar

            1- A priori, deney ve gözlemden önce zihinde hazır bulunan kavramlardır. Bunun zıttı olan a posteriori ise deneyden sonra elde edilir. Kant felsefesinde a priori kavramlar: 1. Zaman ve mekan kavramları; 2. Nicelik ve nitelik gibi hükme şekil veren kavramlar; 3. Cevher, evren, tanrı gibi aklın ideaları. Sentetik a priori hüküm de, yüklemin, öznenin bilgisini artırdığı hükümdür.

            2- Mustafa Sabri Efendi, klasik Kelam'ın bu türlü konularını kitabının ilgili yerlerinde ele alıp uzun uzun incelemiş ve itirazlara cevaplar vermiştir.

            3- Mustafa Sabri kitabında bunun üzerinde durarak batıllığına özellikle tembihte bulunur.