İstanbul, bulunduğu konum itibarı ile Asya kıtasını Avrupa kıtasından ayıran, Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan özelliğinden dolayı tarihi süreç içerisinde eşsiz bir şehir olarak varlığını sürdürmüştür. Bu açıdan Asya’dan Avrupa’ya, Karadeniz’den Akdeniz’e geçiş yollarının kesişim noktasında bulunması, önemini her zaman korumasını sağlamıştır. Mevcut konumu ona bu biçimde bir anlam yüklediği gibi zaman zaman güvenlik konusunda tehlikelerle karşı karşıya kalmasına da neden olmuştur. Diğer taraftan tarihi geçmişi son yapılan arkeolojik araştırmalarla bundan 8500 yıl öncesine kadar götürülen İstanbul, kurulduğu günden itibaren farklı devletlerin egemenliği altında bulunmuş, bu yapısından dolayı doğal olarak değişik kültürlere de ev sahipliği yapmıştır.

Geçmişte 330-395 yılları arasında Roma İmparatorluğu, 395-1204 yılları arasında Doğu Roma İmparatorluğu, 1204-1261 yılları arasında Latin İmparatorluğu ve 1261-1453 yılları arasında tekrar Doğu Roma İmparatorluğu gibi önemli imparatorluklara başkentlik yapmış olan İstanbul, 29 Mayıs 1453’te Türkler tarafından fethedilmiştir. Fatih Sultan Mehmet tarafından fethedilen İstanbul, bu defa da Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti hâline getirilmiştir. Bu fethin gerçekleştirilmesi ve İstanbul’un başkent yapılması Osmanlı İmparatorluğu’nun tam ve gerçek anlamı ile kuruluşunu ifade etmiştir. Çünkü fetihle imparatorluğun Anadolu ve Rumeli’deki toprakları birleştirilmiş ve bu şekilde imparatorluk çok önemli bir güç durumuna gelmiştir.

İstanbul’un 1453’te fethedilmesi Türk-İslam tarihi açısından olduğu kadar genel manada Hristiyan Batı tarihi açısından da çok farklı bir anlam taşımaktadır. Şöyle ki bu fetihle Doğu Roma İmparatorluğu’nun başkenti olan ve Hristiyanlık için önemli bir merkez sayılan İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti olmuş ve İslamiyet için önemli bir merkez konumuna yükselmiştir. Böylece eski kimliğinden farklı tamamen yeni bir kimliğe, Türk-İslam kimliğine bürünmüştür. Başta siyasi, idari, dini, sosyal, kültürel, ekonomik hususlarda olmak üzere birçok açıdan büyük bir dönüşüm yaşamıştır. Bu dönüşüm fetihten hemen sonra başlamış ve takip eden yıllarda da her geçen gün artarak devam etmiştir. Yaşanan dönüşüm klasik dönemden modern döneme geçişte de kesintisiz olarak süreklilik arz etmiştir.

1453’te gerçekleşen fetihle birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nun yeni başkentinde ortaya konulmaya başlanan imar ve iskân çalışmaları ile bizzat Fatih Sultan Mehmet tarafından Türk-İslam İstanbul’unun temelleri atılmıştır. Bu devrede İstanbul gelişmiş Osmanlı şehircilik geleneği ile planlı bir şekilde baştan başa yeniden düzenlenmiştir. İstanbul’un yeni dokusu oluşturulurken, bu tarihi tecrübeye dayanan büyük bir hazırlığın, ciddi bir stratejinin ve gelecek tasavvurunun eseri olmuştur. Bunun için bayındırlık faaliyetleri kadar, şehrin toplumsal dokusuna, iktisadi yapısına, dini hayatına, başkentin her açıdan temsili ve merkezî konuma yükselmesine yönelik çalışmalara da büyük önem verilmiştir. Bütüncül açıdan şehirde bir değişim ve dönüşüm hareketi başlatılmıştır.

TÜRK-İSLAM İSTANBUL’U

Fatih Sultan Mehmet döneminde, bu düşünce ile hareket edilirken fetih küçük, İstanbul’un imar ve iskânı, toplumsal gelişimi, iktisadi yapısı, dini hayatı, başkentin her açıdan temsili ve merkezi konuma yükselmesi ile ilgili çalışmalar büyük savaş olarak kabul etmiştir. Yapılanlar açısından değerlendirildiğinde, Fatih Sultan Mehmet döneminin sonlarında daha o zaman, bu yönde ortaya konulan çalışmalarla temel yapısıyla Türk-İslam İstanbul’unun kurulduğu kabul edilebilir. Yani aslında Fatih Sultan Mehmet şehri fetheder etmez burada Türk-İslam İstanbul’unun temellerini atmıştır. Bu şekliyle sadece İstanbul’u fethetmekle kalmamış, şehirde Türk-İslam kimliğinin yerleşmesinin de öncüsü olmuştur.

İstanbul’un 1453’te Türkler tarafından fethedilmesi Hristiyan Batı dünyası için çok sarsıcı olmuştur. Osmanlı zaferi Avrupa’da büyük bir şaşkınlığa yol açtığı gibi kimse bu duruma inanamamıştır.

Nitekim Fatih Sultan Mehmet döneminde bu yönde ortaya konulan çalışmalar onun halefleri tarafından daha da ileri bir noktaya taşınmış ve şehir büyük bir imparatorluğun başkenti olarak önemli bir merkez kimliğine kavuşmuştur. Artık İstanbul, tarihindeki ikinci ve belki de diğerlerinden hayli farklı bir zeminde gelişen dönüşümüne de adım atmıştır. Yeni sahiplerinin elinde, tarihî yarımadanın dışına taşmaya başlayarak zamanla büyük bir imparatorluk merkezinin renkli hayatının hâkim olduğu, konumunun hinterlandının öngördüğü şekilde farklı kültürlerin bir arada yaşayarak kaynaştığı büyük bir merkez özelliği kazanmış, bir cazibe merkezi hâline dönüşmüştür. Ekonomik bakımdan da bütün dikkatler İstanbul’un üzerinde toplanmıştır. Bilim, kültür, sanat gibi konularda da İstanbul daha ileri bir noktaya gitmiştir. Büyük bir gelişim ile çeşitli açılardan göz kamaştırıcı bir şekil almıştır.

İstanbul, Fatih Sultan Mehmet ve onun haleflerinin elinde yeni bir medeniyet ve devletin merkezi olarak her geçen gün gelişmesini sürdürürken geçmişin mirasına karşı da kayıtsız kalınmamıştır. Roma/Bizans döneminin tarihî meydanları, görkemli eserleri, dikili taşları ve diğer yapıları fonksiyonel bir anlayışla muhafaza olunmuştur. Ayrıca şehirde diğer inançlara karşı hoşgörülü davranılmış, farklı etnik grupların kendi dinlerini, kültürlerini özgürce yaşamalarına, kimliklerini korumalarına müsaade edilmiştir. Yapılan planlama ve uygulamalarla İstanbul dini, etnik ve bölgesel temsil açısından dünyanın hiçbir şehrinin sahip olamayacağı bir zenginliğe kavuşmuştur.

OSMANLI’NIN ZAFERİ

Öte yandan İstanbul’un 1453’te Türkler tarafından fethedilmesi Hristiyan Batı dünyası için çok sarsıcı olmuştur. Osmanlı zaferi Avrupa’da büyük bir şaşkınlığa yol açtığı gibi kimse bu duruma inanamamıştır. Kimisi İstanbul’un yardımına gidilmediği için Avrupa’daki Hristiyan devletleri suçlamıştır, kimisi de Bizanslıların işledikleri günahların bir sonucu olarak bu durumun meydana geldiğini söylemiştir. Hristiyan Avrupalılar, İstanbul’un Türklerin eline geçmesini Romalıların Kudüs’ü yakıp yıkması, Hz. İsa’nın çarmıha gerilmesi ve dünyanın sonu gibi insanlık tarihindeki büyük felaketlerden birisi olarak algılamışlardır. Hristiyanlığın utancı olarak görmüşler ve ağıtlar yakmışlardır. Bunlar Hristiyan Batı dünyasının zihinlerinde asla unutulmayacak korkuların erken tarihli bir yansıması olarak gün yüzüne çıkmıştır.

Her ne kadar Hristiyan Batı dünyası İstanbul’un fethi ile ilgili zihin dünyasında böyle olumsuz düşünceler içerisine düşmüşse de çaresizlik dolayısıyla ne yapacağını da tam olarak bilememiştir. Bunun için fethin yankıları Hristiyan Batı dünyasında etkisini hemen hemen hiç kaybetmeyecek şekilde canlı tutulmuştur. Bir gün İstanbul’un yeniden Hristiyanların eline geçeceği düşüncesi canlı bir biçimde sonraki yıllarda da sürmüştür. Bu konuda daha o dönemlerden itibaren farklı zamanlarda değişik planlar yapılmıştır. Ancak dönemin mevcut şartlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasi ve askeri gücü düşünüldüğünde bu konudaki fikirlerini gerçekleştirmek için pek de fırsat bulamamışlardır. Kurdukları hülyaların gerçekleştirilmesi onlar açısından mümkün olmamış, olması ihtimal dâhilinde görülmemiştir. Ama bu İstanbul’un hiçbir dönem tehlikeli durumlar ile yüz yüze gelmediği anlamına da gelmemelidir.

Hristiyan Batı dünyası her ne kadar İstanbul’un fethini kabullenmekte zorlansa da fetihten itibaren onların nazarında burası artık Konstantinopolis değildi, Türklerin kenti yani Türkopolis olmuştu. Ancak bu isimlendirme kenti fethedenlerce hiç kullanılmayacaktı. Eski ismi ya da onların kullandıkları ad yerine İstanbul adı tercih edilecek, ilginç bir benzetmeyle bu isim İslambol’a da çevrilecekti.

Burada kısaca belirtilen hususlar açısından ele alındığında Yahya Kemal Beyatlı’nın Azîz İstanbul isimli eserinde de dediği üzere, İstanbul’un Fethi’nin gerek Türklerin, gerek de Avrupalıların hayalinde bıraktığı tesirler zamanımıza kadar sürmüştür. Şimdiden sonra da sürecektir. Çünkü Çok parlak fetih vakaları, İstanbul’un fethinden evvelki asırlarda da, sonraki asırlarda da yüzlerce defa vuku bulmuş, lakin hiçbiri İstanbul’un fethi kadar efsunlu bir tesir bırakmamış, onun kadar derinden duyulmamış, onun kadar sürekli bir merakla hatırlanmamıştır. Bu görüş, her türlü edebi şişirmelerden ari bir görüştür. Geçmişten geleceğe uzanan süreç içerisinde İstanbul’da yaşanan yapısal değişime, Türklerin İstanbul’un yeni dokusuna yönelik yaptıkları önemli katkılara bakıldığında yine Yahya Kemal Beyatlı Türkiye Türklerinin yeryüzünde başka bir eseri olmasaydı; tek başına, yalnız bu eser şeref namına yeterdi şeklinde çok doğru bir tespitte bulunmaktadır.

Fetihten sonra Hristiyan Batı adına İstanbul’a ilk defa 1918’de düşman ayağı değdi. Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’ndan yenik çıkması ve 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasının ardından İtilaf Devletleri 13 Kasım 1918’de İstanbul’u fiilen işgal ettiler. 16 Mart 1920’de fiili işgallerini resmî işgale dönüştürdüler. İtilaf Devletleri bu fiilî ve resmî işgal dönemleri içerisinde İstanbul’daki bütün yönetimi çeşitli açılardan kendi ellerine aldılar ve kurdukları işgal yönetimi ile şehirde kontrollerini sürdürdüler. Türklere yönelik birçok haksız, hukuksuz uygulamada bulundular. Bu hususta pek bir engel ile de karşılaşmadılar. Aslında fiilî ve resmî işgal dönemlerinde İtilaf Devletleri İstanbul konusunda geçmişten gelen ve asırlardır içlerinde tuttukları tarihi emellerini gerçekleştirmeye bir adım daha yaklaştılar. Muhtemelen artık belki de Türkleri İstanbul’dan atabileceklerdi.

İşgal İstanbul’unda azınlıklar da İtilaf Devletlerini Türklere karşı birer kurtarıcı olarak kabul ettiler. Söz konusu dönemde azınlıklar İtilaf Devletlerine karşı oldukça yakın davrandılar, evlerini, iş yerlerini ve benzeri diğer yerleri onların bayrakları ile süslediler. İtilaf Devletleri yetkililerine çeşitli şekillerde yol göstericilik ve rehberlik yaparlarken onları yüzyıllardır birlikte yaşadıkları Türklere karşı tahrik etmekten geri durmadılar. Türklerin acılarını deşip kanattılar. O kadar birbirleri ile yakın ve girift bir ilişki içerisine girdiler ki İtilaf Devletleri bir ara İstanbul ve Boğazlar bölgesinde sınırlarını tespit ettikleri Rum, Ermeni ve Yahudileri içine alan bir devlet kurmayı dahi düşündüler. Kurulacak olan yeni devlette Türklere yer yoktu. Üç İtilaf Devleti bu yeni devleti aralarında dönüşümlü olarak yöneteceklerdi. Ancak bu düşüncelerini uygulamaya koyamadılar.

İşgalle İstanbul Anadolu’dan ayrı düşmüştü. Bu ayrılık Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ordularının Batı Cephesi’nde Yunan ordularını mağlup edip düşmanı Anadolu’dan atmasına kadar sürdü. Milli Mücadele döneminde Batı Cephesi’nde Büyük Taarruz Harekâtı ile Yunan orduları Anadolu’dan atılınca İtilaf Devletleri ile 11 Ekim 1922’de Mudanya Mütarekesi imzalandı ve Doğu Trakya askeri harekâta girişilmeden teslim alındı. Doğu Trakya teslim alındığında tıpkı 1453 öncesi gibi bir durum ortaya çıkıyordu. O zaman İstanbul’un fethedilerek imparatorluğun Rumeli ve Anadolu’daki topraklarının birleştirilmesi gerekirken şimdi de işgalden kurtarılıp Trakya ve Anadolu’nun birbirine bağlanması gerekiyordu. Ama bu süreçte İtilaf Devletlerinin işgalleri İstanbul’da aynen devam ediyordu. İtilaf Devletleri mütareke hükümleri gereği nihai barış antlaşması imzalanıncaya kadar buradaki varlıklarını koruyacaklardı.

Mudanya Mütarekesi sonrasında İtilaf Devletleri İstanbul’da mevcut işgalci konumlarını sürdürdükleri dönemde, hem Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetini hem de İstanbul Hükümetini birlikte Lozan Konferansı’na davet ettiler. İstanbul Hükümetinin konferansa katılma arzusu göstermesi karşısında Türkiye Büyük Millet Meclisi 1 Kasım 1922’de aldığı kararla saltanat makamını kaldırdı. Bu şekilde idari açıdan Ankara, İstanbul ikiliğine son verdi. Ardından da 4 Kasım 1922’de İstanbul Hükümetinin istifa etmesiyle Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti şehrin idaresini üzerine aldı. İstanbul idari açıdan Ankara’ya bağlanmış olmakla birlikte şehirde yine de İtilaf Devletleri işgali devam etti. İtilaf Devletleri sonunda 24 Temmuz 1923’te imzalan Lozan Barış Antlaşması ile antlaşmanın onaylanıp yürürlüğe girdiği tarihten itibaren altı hafta içerisinde İstanbul’u boşaltmayı kabul ettiler.

23 Ağustos 1923’te Lozan Barış Antlaşması Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından onaylanıp İstanbul’daki İtilaf Devletleri temsilcilerine bildirildiğinde onlar da İstanbul’u boşaltmaya başladılar. Bu devrede gerek İtilaf Devletleri gerekse işgal dönemi boyunca onlarla iş birliği içerisinde olan azınlıkların bir kısmı İstanbul’dan ayrıldılar. Daha doğrusu kaçtılar. Bazı azınlıkların İstanbul’dan kaçışları bundan da önce başlamıştı. Türk orduları Batı Cephesi’nde Büyük Taarruz Harekâtı’nı kazandıklarında bu konuda hareketlenmişlerdi. Hareketlilikleri Mudanya Mütarekesi döneminden sonra İtilaf Devletlerinin İstanbul’dan ayrılmalarına kadar sürdü. Altı hafta boyunca İstanbul’u boşaltan İtilaf Devletlerinin son birlikleri 2 Ekim 1923’te Türk bayrağını selamlayarak buradan ayrıldılar. 6 Ekim 1923’te de Türk birlikleri İstanbul’a girdiler. İstanbul bu şekilde işgalden kurtuldu, ayrı düştüğü Anadolu’ya kavuştu. Anadolu ve Trakya toprakları birbirine bağlandı.

İşgal dönemi ile ilgili şunu da söylemek gerekir: İstanbul 13 Kasım 1918’de fiilen işgal edildiği günde, ilerleyen dönemde Anadolu Milli Hareketinin lideri olacak olan Mustafa Kemal Paşa, Boğaz’da demirlemiş İtilaf Devletleri donanmasını gördüğünde yanındaki arkadaşı Doktor Rasim Ferit Bey ile Yaveri Cevat Abbas Bey’e meşhur Geldikleri gibi giderler sözünü söylemişti. Öyle de oldu. Geldikleri gibi gittiler. Yalnız bizim burada anlamamız gereken İstanbul’un fethini bir türlü kabullenemeyen Hristiyan Avrupalıların o gün için “1918” fethin üzerinden 465 yıl geçtiği hâlde bunu unutamadıkları ve buna göre davrandıklarıdır. Buna karşılık Türkiye Türkleri de İstanbul’u fethettikleri gibi 1923’te Türklüğün mührünü buraya ikinci defa vurmuşlardır. İstanbul’un Türklükle, Türklüğün de İstanbul ile özdeşleştiğini, bunun hep de böyle kalacağını bütün dünyaya göstermişlerdir. Bu açıdan İstanbul’un fethi kadar İtilaf Devletlerinin işgalinden kurtuluşu da mühim bir tarihi hadisedir. Döneme ait bazı yazılarda İstanbul’un İtilaf Devletlerinin işgalinden kurtuluşu ikinci fetih hareketi olarak da ifade edilmektedir.

İstanbul İtilaf Devletleri işgalinden kurtulduktan sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 13 Ekim 1923’te alınan kararla yeni Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin başkenti Milli Mücadele’nin de merkezi olan Ankara yapıldı. İsimlendirme açısından da bundan sonra burası için hep İstanbul adı kullanıldı. Ankara’nın Türkiye Büyük Millet Meclisinin aldığı kararla başkent olarak kabul edilmesinden sonra İstanbul için daha önceden kullanılan Dersaadet, Payitaht, Asitane veya bu gibi diğer adlandırmalar da kullanılmadı. Zaten siyasi açıdan Ankara’nın başkent olmasından sonra böyle bir durumda kullanılmaları anlamlı da değildi. Ancak bununla birlikte İstanbul her hâliyle bir tarih, kültür, sanat, medeniyet, eğitim, bilim ve ekonomi merkezi olarak varlığını devam ettirdi. Bu alandaki özelliklerini gelecekte de devam ettirecektir.

Bugün de fethin üzerinden 568 yıl geçmiştir ve günümüzde İstanbul dünyanın en büyük şehirlerinden biri olduğu gibi Türk nüfus yoğunluğu açısından da en kalabalık kenttir. Hristiyan Avrupalılar buna rağmen zaman zaman İstanbul’un eski tarihine yönelik birtakım atıflarda bulunmaya, zihinlerinde eski düşüncelerini canlı tutmaya devam etmektedirler. Son olarak kısa bir süre önce Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Joe Biden da aynı şekilde bir atıfta bulundu. Joe Biden, 24 Nisan tarihinde 1915 Ermeni olayları ile ilgili yaptığı açıklamada, sözde soykırım iddialarını genocide olarak kabul ederken, İstanbul için de Constantinople ifadesini kullandı. Biden’ın sözde soykırım iddialarını genocide olarak kabul etmesi ile birlikte İstanbul için Constantinople ifadesini kullanması hem ulusal basında hem de uluslararası basında dikkat çekti. Türkiye tarafından sözde soykırım iddiaları reddedilmekle birlikte Constantinople ifadesine de tepki gösterildi. İstanbul’un Türklüğüne işaret edildi.

BİDEN’IN AÇIKLAMASI

Joe Biden tarafından siyasi ve politik sebeplerle yapılan açıklamada İstanbul için Constantinople ifadesinin kullanılması oldukça düşündürücüdür. Aslında Biden’ın açıklamasında İstanbul’u Constantinople olarak kullanması Hristiyan Batı’nın sözde soykırım iddiaları gibi İstanbul ve Türkiye Türkleri hakkındaki Şark Meselesi - Doğu Sorunu çerçevesinde ortaya koydukları emellerin şimdiye kadar kaybolmadığının, bundan sonra da devam edeceğinin bir göstergesidir. Özellikle Avrupalı büyük güçlerin önceden başta Osmanlı İmparatorluğu ve Türkler olmak üzere, günümüzde de Türkiye Cumhuriyeti Devleti ve Yakın Doğu hakkında takip ettikleri emperyalist siyasetin, bilinçaltındaki düşüncelerin dışa vurumudur. Onlar her ne kadar sözde soykırım iddiaları ile beraber İstanbul için Constantinople ismini dillerine dolasalar da bizim zihnimizde fethin muhteşemliği, buranın ebedi Türk şehri oluşunun ve yine Türk şehri kalışının gururu var olacaktır.

Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa’nın emperyalist ülkelerinin günümüzde Türkiye’yi de içine alacak şekilde Orta Doğu ve Kafkasya’ya yönelik yürüttükleri politikalarına bakıldığında Biden’ın bu söylemi çeşitli açılardan dikkate alınmalıdır. Zira hem Amerika Birleşik Devletleri hem de diğer emperyalist Batılı ülkelerin her birisi Türkiye’ye karşı tarihi husumetlerini bazen açıktan bazen de gizliden sürdürmekte, yeri geldikçe bunları ortaya koymaktan çekinmemektedirler. Türkiye’yi Irak, Suriye, Akdeniz ve Balkanlar üzerinden kuşatmaya çalışırlarken bu siyasi ve politik söylemlerini saklamamaktadırlar. Bugün Biden’ın İstanbul’a yönelik kullanmış olduğu bu ifadeyi yarın herhangi bir başka emperyalist Hristiyan Batı ülkesinin liderinin kullanması ihtimal dışı bir şey değildir. Ancak onların siyasi ve politik söylemlerinde İstanbul’u Constantinople olarak ifade etmeleri bir tarafa, önemli olan Türk milletinin ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin buna nasıl tepki göstermesi veya yeri geldiğinde nasıl karşı koyması gerektiğidir. Bunun örneği için yüz yıl öncesine Millî Mücadele dönemine bakmak yeterlidir.

Mustafa Kemal Paşa, Boğaz’da demirlemiş İtilaf Devletleri donanmasını gördüğünde, meşhur Geldikleri gibi giderler sözünü söylemişti. Öyle de oldu. Geldikleri gibi gittiler.

Yararlanılan Kaynaklar

Abdurrahman Bozkurt, İtilaf Devletlerinin İstanbul’da İşgal Yönetimi, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2014.

Coşkun Yılmaz - Erhan Afyoncu, “Bizansın Savunma Hazırlıkları ve Şehrin Son Günü”, Düşten Fethe İstanbul, Editör: Coşkun Yılmaz, Üsküdar Belediye Başkanlığı, İstanbul, 2015, ss. 101-109.

Coşkun Yılmaz, “Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u İmarı”, Düşten Fethe İstanbul, Editör: Coşkun Yılmaz, Üsküdar Belediye Başkanlığı, İstanbul, 2015, ss. 151-163.

Feridun M. Emecen, “Emperyal Dönüşümlerin Muhteşem Kenti İstanbul”, Büyük İstanbul Tarihi, Cilt: 1, ss. 118-181.

Halil İnalcık, “Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u”, Büyük İstanbul Tarihi, Cilt: 1, ss. 36-85.

Halil İnalcık, “İstanbul 3/12”, Türkiye Diyanet Vakfıİslam Ansiklopedisi, Cilt: 23, ss. 220-239.

Yahya Kemal, Aziz İstanbul, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul, 1999.



.

Doç.Dr. Hüseyin Kalemli

 

Tüm Yazıları

Ağustos ayı Türkler için zaferler ayıdır. 26 Ağustos da bu zaferler ayının en önemli günüdür. Çünkü 26 Ağustos önce Malazgirt Meydan Muharebesi’nin kazanıldığı sonra da Büyük Taarruz Harekâtı’nın başladığı gündür. Malazgirt Meydan Muharebesi, Anadolu’nun kapılarını doğudan batıya doğru ilerleyen Türklere açmış, yurt tutulmasına imkân vermişken Büyük Taarruz Harekâtı, Türkleri batıdan doğuya doğru sürmek isteyen emperyalist güçlere karşı ebedi Türk yurdu olarak kalışını sağlamıştır.

Tarihteki en önemli Türk devletlerinden biri olan Büyük Selçuklu Devleti kurulduğu andan itibaren oldukça hızlı bir şekilde büyümüş, topraklarını Afganistan, İran, Azerbaycan ve Anadolu yönlerinde genişletmiştir. Büyük Selçuklu Devleti, Tuğrul ve Çağrı Beyler ile Sultan Alp Arslan dönemlerinde bir taraftan sınırlarını bu istikametlerde sürekli genişletirken diğer taraftan da aynı zamanda Türkler devamlı bir biçimde Anadolu içlerine doğru göç etmişler ve fetih hareketlerinde bulunmuşlardır.

Türkler Anadolu içlerine doğru göç edip fetih hareketlerinde bulundukları sıralarda 1048’de Erzurum’a, 1057’de Malatya’ya gelmişler, 1059’da Sivas’a girmişler, 1064’te Kars’a, 1067’de Kayseri’ye, Niksar ve Konya’ya ulaşmışlar, 1068’de bugünkü Afyonkarahisar il sınırları içerisinde bir antik kent olan Amorium’a, 1069’da Denizli’nin bir ilçesi olan Honaz’a varmışlardır. Ancak doğudan batıya doğru sürekli bir şekilde hareket hâlinde olan Türkler belirtilen yerlere kadar ulaşmalarına, buralarda fetih hareketlerine girişmelerine rağmen bu tarihlerde Anadolu kendileri açısından henüz güvenli şekilde oturulacak bir yer konumuna gelmemişti.

DÖNÜM NOKTASI

Anadolu’nun bu dönemlerde iskân için güvenli olmamasının en önemli sebebi Bizans İmparatorluğu’nun askeri gücünden kaynaklanmaktaydı. Bu sıralarda Selçuklu orduları göçebeleri himaye etmek amacıyla her zaman Anadolu seferine çıkamıyordu. Ancak yine de bu esnada yapılan göçlerin ve fetih hareketlerinin başlangıç dönemlerine göre daha düzenli ve denetimli bir şekilde sürdürüldüğü söylenebilir. Yapılan göçler ve gerçekleştirilen fetih hareketleri nihayetinde Büyük Selçuklu Devleti’ni Bizans İmparatorluğu ile karşı karşıya getirdi ve bir anlamda Malazgirt Meydan Muharebesi’nin asıl sebepleri böylece doğal süreçte oluşmaya başladı.

Bundan 950 yıl önce 26 Ağustos 1071’de cuma günü büyük Selçuklu hükümdarı Sultan Alp Arslan komutasındaki Türk ordusu tarafından Romanos Diagones liderliğindeki Bizans ordusuna karşı kazanılan Malazgirt Meydan Muharebesi, Türk ve Avrupa tarihinin en önemli dönüm noktalarından birisini teşkil etti. Malazgirt Meydan Muharebesi’ne kadar gelinen süreçte Anadolu’nun Türkler tarafından kademeli bir şekilde fethedilmesini engellemek isteyen Bizans İmparatorluğu çeşitli tedbirler aldı, ancak aldığı tedbirler Selçuklu Devleti ile Türkmenlerin toplu olarak hareket etmeleri neticesinde sonuçsuz bırakıldı. Malazgirt Meydan Muharebesi öncesinde Anadolu içlerine doğru yaşanan bu Türk ilerleyişini durdurmak hatta Türkleri Anadolu’dan tamamen atıp Selçuklu başkentini ve İslam ülkelerinin önemli merkezlerini istila etmek düşüncesi içerisine giren Bizans İmparatoru Romanos Diagones, büyük bir ordu ile sefere hazırlanıp Sivas’a kadar geldi. Buradan Sultan Alp Arslan’a bir elçi göndererek Anadolu’da fethettiği Ahlat, Erçiş, MaA DOÇ. DR . HÜSEYİN KALEMLİ lazgirt, Menbic gibi yerleri kendisine geri vermesi ve Türkmenleri Anadolu’dan çekmesi teklifinde bulundu. Teklifi kabul edilmediği takdirde büyük bir ordu ile hareket edeceğini bildirdi ve tehditler savurdu.

Aynı dönemde Fatımiler üzerine bir sefer yapmayı planlayıp Bizans İmparatorluğu’na yönelik herhangi bir hareket içerisinde bulunmayan Sultan Alp Arslan, Anadolu’daki fetih hareketleri için oldukça önemli olan bu yerleri iade etme isteğini kabul etmedi. Romanos Diagones’in teklifini reddetti, düşünmediği böylesi bir yeni gelişme karşısında Halep’te iken Mısır’a gitmekten vazgeçti ve Ahlat’a döndü. Eğer Diagones’in bu şekilde bir hareket tarzı olmasaydı Sultan Alp Arslan, Fatımiler üzerine yürüyecekti. Ancak şimdi durum değişmiş ve Sultan Alp Arslan geriye dönmek zorunda kalmıştı.

Sultan Alp Arslan Ahlat’a döndüğünde Romanos Diagones Malazgirt’e gelmiş ve daha önce sultanın fethettiği bu yeri geri almıştı. Üstelik Diagones, Sultan Alp Arslan’ın zaman kazanmak amacıyla kendisine gönderip barış teklifinde bulunduğu elçilerine de sert bir şekilde olumsuz cevap vermişti. Aslında Sultan Alp Arslan, Diagones’e elçi gönderirken bu teşebbüsüyle ordusunun azlığı dolayısıyla kesin sonuçlu bir meydan muharebesine henüz karar vermeden önce görünürde barış teklifinde bulunmak, gerçekte ise Bizans ordusunun durumunu öğrenmek istemişti. Öte yandan Sultan Alp Arslan durumun aleyhe gözükmesinden dolayı bir antlaşma yapmayı da düşünmüştü. İmparator Romanos Diagones, askerlerinin çokluğuna ve iyi teçhiz edilmiş olmalarına güvenerek Sultan Alp Arslan ile hiçbir müzakereye yanaşmadı. Hatta Diagones savaşı kazanacağına o kadar emindi ki Mısır, Suriye, İran ve Irak’a yanında bulunan komutanlardan valiler dahi atadı. Bunun üzerine Sultan Alp Arslan da savaş hazırlıklarına başladı. Günler geçip 25 Ağustos 1071 tarihine gelindiğinde her iki taraf ordusu da bu günü tam bir savaş düzeni içerisinde geçirdi. Eğer bu savaşı Türk ordusu kazanırsa Anadolu yolunda önündeki en büyük engel ortadan kalkacaktı. Aksine kaybederse Anadolu yolu Türklere kapanacağı gibi tam tersine Mısır, Suriye, İran, Irak yolu Bizans’a açılmış olacaktı. Türk ve Bizans orduları 26 Ağustos 1071 Cuma günü Malazgirt yakınlarında karşı karşıya geldiler. Beyaz giysiler giyip “Ölürsem kefenim bu olsun” diyen Sultan Alp Arslan, sayıca üstün düşman kuvvetleri ile savaşacak olan askerlerinin cesaretlerini artırmak için onlara cuma namazından sonra yaptığı konuşmada, bütün Müslümanların minberlerde zaferleri için dua ettikleri o anda kendini düşmanın üzerine atacağını, ya muzaffer olup gayesine ulaşacağını ya da şehit olarak cennete gideceğini söyledi. Askerlerinden kendisini takip etmek isteyenlerin peşinden gelmelerini, ayrılmayı tercih edenlerin gitmelerini istedi. Savaş meydanında emreden bir sultan ve emredilen asker olmadığını, kendisinin de onlardan biri gibi bulunduğunu, kendisini takip edenlerin ve nefislerini Yüce Allah’a adayanların cennete; sağ kalanların ganimete kavuşacaklarını, ayrılanları ise öbür dünyada ateş ve bu dünyada da kötülüklerin beklediğini dile getirdi.

TURAN TAKTİĞİ

Sultan Alp Arslan, cuma namazından sonra askerlerine yaptığı bu cesaretlendirici konuşmanın ardından eski bir Türk töresi gereğince atının kolanını sıkıp kuyruğunu bağladı, oku ile yayını bir kenara bırakıp eline kılıç ve topuzunu aldı. Diğer bütün komutanlar ile askerler de aynı şeyi yaptılar ve onu takip edeceklerini söylediler. Bu yolda üstünlük, sayı açısından Bizans ordusunda olsa da manevi açıdan Türk tarafında bulunmaktaydı. Bizans tarihindeki en büyük ordulardan birine belki de en büyüğüne karşı bu manevi üstünlük Türk muzafferiyetinin en önemli sebebi olmakla birlikte savaşın kaderini de değiştiren itici güç olacaktı. Belki de bu şartlarda savaşın kaderini etkileyecek en önemli şey buydu.

Bu şekilde iki ordunun birbirleriyle giriştikleri mücadelede Sultan Alp Arslan öncülüğündeki Türk ordusu, Bizans ordusuna karşı Türk savaş sanatının önemli taktiklerinden biri olan Turan Taktiği’ni uyguladı ve onu savaş meydanında çember içine aldı. Çember içerisine giren Bizans ordusu buradan kurtulmak için çaba gösterdiyse de başarılı olamadı ve gün boyu yaşanan savaşta ağır kayıplar vererek mağlup oldu. Ayrıca İmparator Diagones de yaralı hâlde esir edildi. İmparator esir olarak huzura getirildiğinde Sultan Alp Arslan kendisine bir savaş tutsağı gibi davranmadı, aksine ona bir hükümdara yaraşır şekilde muamelede bulundu.

Sultan Alp Arslan ve İmparator Romanos Diagones’in arasında birtakım konuşma ve görüşmeler gerçekleşti. Yapılan müzakerelerin sonunda iki taraf arasında bir barış antlaşması imzalandı. Sultan Alp Arslan yaptığı antlaşma ile Diagones’i kendisine karşı yükümlü bir hâle getirerek serbest bıraktı. Bu hareket Sultan Alp Arslan’ın siyasi açıdan da elini güçlendirecekti. Zira esir bir imparatorun Sultan Alp Arslan’ın elinde olması aslında ona çok da bir şey kazandırmayabilirdi. Ama kendisine karşı yükümlü olarak serbest bırakılması daha ziyade işine gelirdi. Ancak Diogenes yeniden Bizans tahtına geçemediği için bu antlaşmanın şartlarının hiçbirisini yerine getiremedi.

Malazgirt Meydan Muharebesi’nin kazanılmasının çok önemli askeri ve siyasi sonuçları oldu. Zafer karşısında Bizans İmparatorluğu’nun Anadolu’daki üstünlüğü büyük oranda kırıldı. Anadolu’nun kapıları Türklere tamamen açıldı ve Türklerin Anadolu’yu yurt tutmaları süreci hızlandı. Savaşı takip eden bir iki yıl içerisinde Selçuklu kuvvetleri Anadolu içlerine ilerleyerek Ege ve Marmara Denizi sınırlarına kadar geldiler. Doğudan batıya doğru hızlı bir şekilde hareket eden Selçuklu kuvvetleri bu defa daha önceki tarihlerde olduğu gibi sadece akınlarda bulunmayıp fethettikleri yerlere yerleşerek Anadolu’nun bir Türk yurdu hâline gelmesi konusunda önemli adımlar attılar.

Malazgirt Meydan Muharebesi ile Anadolu içlerine uzanan Türk egemenliğinin temelleri de iyice atıldı. Elbette bundan önce de Türkmenler Anadolu’ya yerleşmekte idiyseler de bu tarihten sonra Anadolu artık daha büyük Türkmen gruplarının göçüne sahne oldu. Zaferin ardından Anadolu ve Türkistan arasında açılan göç kanalı tarihte orta yol olarak bilinen İpek Yolu’nun istikameti doğrultusunda bir yayılım alanı sağladı. Bu yol güzergâhından yaklaşık iki yüz yıl boyunca Oğuz Türklerinin büyük çoğunluğu Anadolu’ya göç ettiler. Gerçekleşen göç kısa zamanda ve toplu bir şekilde cereyan etmeyip kümeler hâlinde sürse de nüfus açısından büyük bir değişim meydana getirdi. İleride Türklüğün Anadolu’da hâkim unsur olmasını sağlayan bu istikamet, Moğol ilerleyişi sonrasında da Türk göçlerinin taşıyıcısı konumunda bulundu.

DENGELER DEĞİŞTİ

Malazgirt Meydan Muharebesi, Türk tarihi açısından olduğu kadar İslam tarihi açısından da önemli sonuçlar doğurdu. Çünkü bu iki devlet arasında yaşanan sıradan bir mücadeleden daha çok Hristiyanlık ve İslamiyet gibi iki büyük inancın da mücadelesiydi. Savaşın kazanılması ile Sultan Alp Arslan başta Abbasi halifesi olmak üzere, diğer bütün İslam devletleri hükümdarlarına birer fetihname yollayarak zaferi kendilerine müjdeledi. Zaferden haberdar olan İslam ülkelerinde büyük bir sevinç ortaya çıktı. Bilhassa zafer mektubu Bağdat’a ulaşıp halifelik ileri gelenleriyle, hilafet sarayı önünde toplanan halka törenle okunduğu zaman büyük şenlikler yapıldı. Halife ve Müslüman ülkelerin hükümdarları Sultan Alp Arslan’a elçiler yollayarak kazanılan zaferden duydukları sevinci bildirdiler. Dönemin ünlü şair ve edipleri Sultan Alp Arslan’ı öven kasideler kaleme aldılar. İslam tarihi noktasında Malazgirt Meydan Muharebesi’nin siyasi açıdan da önemli sonuçları oldu. Nitekim bunun üzerine savaşın ardından bölgede siyasi dengelerin değişmesi karşısında büyük bir telaşa kapılan Avrupa Hristiyan devletleri Hristiyanlığı korumak maksadıyla Bizans’a yardım etmeye karar verdiler ve Haçlı Seferlerinin hazırlıklarına giriştiler. Yani Malazgirt Meydan Muharebesi’nin kazanılması Haçlı Seferlerinin en önemli sebeplerinden biri oldu. Ancak kazanılan bu zafer Hristiyan dünyasının organize bir şekilde düzenledikleri Haçlı Seferleri ile mücadele edilmesine de önemli bir moral kaynağı sağladı.

MANEVİ GÜCÜMÜZ

Genel açıdan bakıldığında büyük Selçuklu tarihçisi Osman Turan’ın deyimi ile “Malazgirt Meydan Muharebesi ve zaferi manevi kuvvetlerin maddeye üstünlüğüne en güzel bir örnek olarak tarihe intikal etmiştir.” Sultan Alp Arslan savaş meydanına çıkarken ordusunun manevi gücüne, İmparator Romanos Diagones ise sayısal üstünlüğüne güvenmiştir. Sonunda da manevi kuvvet maddi yekûna üstün gelmiştir. Türkler bu şekilde fetih ve fütuhat yolunda ilerlerken kendilerine karşı koyacak en büyük engeli ortadan kaldırmışlardır. Bundan sonra Bizans’ın Anadolu’da Türklerin karşısına çıkacak doğru düzgün bir kuvveti kalmamıştır.

Malazgirt Meydan Muharebesi’nin tarihsel süreç içerisinde önemli bir imge olarak milli ve hatta dini boyuttaki önemi Türk milleti için yadsınamaz bir vakadır. Aynı zamanda Türk askeri yeteneğinin doruk noktalarından biri olmakla beraber savaş sonrası Bizans ile girişilen politik ilişkiler bakımından da Türk diplomasi tarihinin en incelikli olaylarından biridir. Bu minvalde Malazgirt Meydan Muharebesi’ni değerlendirirken dikkat edilmesi gereken diğer bir husus ise Anadolu yerel halkının da Türk hâkimiyetini tercih ederek Bizans’a karşı Selçukluları desteklemeleridir. Bu yönüyle Malazgirt Meydan Muharebesi, Anadolu’nun Bizans döneminde uzun yıllar süren kargaşa dönemine son vermiş ve ortaçağ tarihinin seyri açısından huzur ve refahın başlangıç çizgisi olmuştur. Nitekim Malazgirt Zaferi sonrası Anadolu’da kurulan beylikler bulundukları bölgeleri mamur hâle getirerek siyasi ve ekonomik istikrarı sağlamışlardır. Temelde de Malazgirt Meydan Muharebesi Büyük Selçuklu Devleti’nden Anadolu Selçuklu Devleti’ne, Anadolu Selçuklu Devleti’nden Osmanlı Devleti’ne, Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne uzanan süreçte Türklerin varlık mücadelesinde en önemli halkalardan birini teşkil etmiştir.

Malazgirt Meydan Muharebesi sonrasında Anadolu’daki bin yıllık tarihlerinde burayı kendilerine yurt tutan Türkler vatanın her bir köşesine kendi kültürel özelliklerini en ince ayrıntısına kadar nakış nakış işlemişler, topraklarını kanlarıyla yoğurmuşlardır. Anadolu Türklükle, Türklük de Anadolu ile özdeşleşmiştir.


.

Türklerin Anadolu'daki son savaşı: Büyük Taarruz Harekatı ve 30 Ağustos Zafer Bayramı

YAYINLAMA: 29 Ağustos 2021 - 18:40

Doç.Dr. Hüseyin Kalemli

 

Tüm Yazıları

 

 

Bayramlar milli kültür içerisinde şekillenen, milli ve dini bakımdan önemli, bu nedenle de kutlanan günlerdir. Milli bir bayram olarak 30 Ağustos Zafer Bayramı ilk olarak 1924’te Dumlupınar’da Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nin kazanılmasının ikinci senesinde Mustafa Kemal Paşa’nın da katıldığı bir törenle kutlanmıştır. Törende hem zafer kutlanmış hem de şehitler anılmıştır. Bundan iki yıl sonra 1926’da da Türkiye Büyük Millet Meclisinde çıkarılan bir kanunla 30 Ağustos’un ordunun bayramı olduğu kararlaştırılmıştır. 1926’dan itibaren her yıl kutlanan 30 Ağustos Zafer Bayramı bütün milletçe oldukça heyecanlı bir şekilde karşılanmış, bu günün anlam ve önemine yönelik çeşitli anma etkinlikleri düzenlenmiştir.

Bugün, 26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz Harekâtı sürecinde 30 Ağustos 1922’de Yunan ordusuna karşı kazanılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nin 99. yıl dönümüdür. Aslında Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nin sadece Yunan ordusuna karşı kazanıldığını söylemek yerine onu doğrudan doğruya destekleyen diğer Batılı emperyalist ülkelere yani İtilaf Devletleri’ne karşı kazanılmış bir zafer olarak değerlendirmek daha doğrudur. Türkler Anadolu’ya gelip burayı yurt tutmak istedikleri andan itibaren Batılı emperyalist ülkeler her fırsatta onları buradan atmak, geldikleri yerlere geri göndermek çabası içerisinde olmuşlardı. Bunu son olarak da Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında gerçekleştirmeye çalışmışlardı. Ancak Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile bu konu kapatıldı.

İtilaf Devletleri, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Anadolu topraklarını kendi çıkarlarına göre işgal edip parçalamaya çalışırlarken Türk milletinin gerçekleştirilen işgaller karşısında giriştiği özgürlük ve bağımsızlık mücadelesi, elde ettiği zaferler, yazdığı Kurtuluş Savaşı destanı onların bu teşebbüslerini boşa çıkaracaktı. Başkomutanlık Meydan Muharebesi de kazanılan bu zaferlerin sonuncusu ve en büyüğü olma özelliğini gösterecek, yazılan destanın son safhasını teşkil edecekti. Nitekim kazanılan bu zaferin ardından emperyalist güçler, işgal altında tuttukları Anadolu topraklarından geldikleri gibi geri gideceklerdi. Anadolu’nun ebedi bir Türk yurdu olduğunu kabullenmek zorunda kalacaklardı. Böylece Doğu sorunu diye niteledikleri mesele de kapanacaktı.

Milli Mücadele dönemi içerisinde Yunanlıların 15 Mayıs 1919’da İtilaf Devletleri’nin destekleri ile İzmir’i işgal etmeleriyle başlayan devre her geçen gün gelişmiş ve bu işgaller Anadolu içlerine, Ankara yakınlarına kadar yayılmıştı. İtilaf Devletleri bu devrede Anadolu’daki Yunan işgallerini teşvik edip desteklerken maksatları, Ankara’da yeni kurulmuş olan Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’ne Sevr Antlaşması’nı zorla kabul ettirmek, Anadolu’yu parçalamak ve Türkleri esaret altına almaktı. Fakat bu durum karşısında onlara en iyi cevabı “Özgürlük ve bağımsızlık benim karakterimdir.” diyen Mustafa Kemal Paşa ve liderlerini takip eden Türk milleti verecekti. Mustafa Kemal Paşa liderliğindeki Türk milleti esareti kabul etmeyeceğini onlara gösterecekti.

Yaşanan gelişmelere kısaca bakılırsa bu durum daha iyi anlaşılacaktır. Şöyle ki, 23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldığında buraya ülkenin her tarafından mebuslar gelmişti. Yeni Meclise gelenlerin bir kısmı, Ankara’da hiçbir şeyin olmadığını, varlığa dair hiçbir şeyin bulunmadığını görünce yeise düşmüşlerdi. Bu durum karşısında bazılarına bu dava çürük gelmiş olacak ki, memleketlerine dönmeye karar verdiler. Bunlar geri dönerlerse Mecliste huzursuzluk olacağını anlayan Mustafa Kemal Paşa, kürsüye çıktı. Mebuslara hitaben onları heyecanlandıran ve gözyaşlarının akmasına sebep olan şu konuşmasını yaptı:

“İşittim ki bazı arkadaşlar yoksulluğumuzu bahane ederek, memleketlerine dönmek istiyorlarmış. Ben kimseyi zorla Milli Meclise davet etmedim. Herkes kararında hürdür, bunlara başkaları da katılabilirler.

Ben bu mukaddes davaya inanmış bir insan sıfatıyla, buradan bir yere gitmemeye karar verdim. Hatta hepiniz gidebilirsiniz. Asker Mustafa Kemal, mavzerini eline alır, fişeklerini göğsüne dizer, bir eline de bayrağı alır, bu şekilde Elmadağı’na çıkar, orada tek kurşunum kalana kadar vatanı müdafaa ederim. Kurşunlarım bitince bu aziz vücudumu bayrağıma sarar, düşman kurşunlarıyla yaralanır, temiz kanımı, mukaddes bayrağıma içire içire tek başıma can veririm. Ben buna ant içtim”

YARIN: SAKARYA VE BAŞKOMUTANLIK MEYDAN MUHAREBESİ


.

Türklerin Anadolu'daki son savaşı: Büyük Taarruz Harekatı ve 30 Ağustos Zafer Bayramı-2

YAYINLAMA: 31 Ağustos 2021 - 03:11

Doç.Dr. Hüseyin Kalemli

 

Tüm Yazıları

 

 

Bu düşünce yapısı içerisindeki Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele hareketini teşkilatlandırdı, 1921 yılı içerisinde Birinci ve İkinci İnönü Savaşlarında Türk ordusu Yunan ordusuna karşı önemli başarılar elde etti. Ancak Türk ordusu bunlardan sonra Dumlupınar ve Aslıhanlar muharebeleri ile Kütahya-Eskişehir muharebelerinde istenilen başarıyı gösteremedi ve böylece Sakarya Nehri’nin doğusuna çekildi. Geri çekildiğinde bir ara Ankara’nın durumu dahi tehlike altına düştü. Meclisin Ankara’dan Kayseri’ye taşınması düşünüldü. Ancak yapılan görüşmeler neticesinde her ne şart altında olursa olsun Ankara’da kalınması ve düşmanla mücadele edilmesi kararlaştırıldı. Aynı sıralarda halk içerisinde yaşanan üzüntü ve Türkiye Büyük Millet Meclisinde ortaya çıkan tartışmalar arasında Mustafa Kemal Paşa 5 Ağustos 1921’de Başkomutan seçildi.

O SATIH BÜTÜN VATANDIR

Başkomutan seçildikten sonra ordunun başına geçen Mustafa Kemal Paşa, Meclisin bütün yetkilerini üç ay süre ile kullanma hakkına da sahip oldu. 7 Ağustos 1921’de Tekalifi Milliye Emirleri’ni yayımlayıp halkın da yardımı ile kısa sürede ordunun ihtiyaçlarını karşılayarak Türk ordusunu Yunan ordusuna denk bir hâle getirdi. Nitekim bunun ardından 23 Ağustos-13 Eylül 1921’de yirmi iki gün geceli gündüzlü gerçekleşen Sakarya Meydan Muharebesi’nde Türk ordusu Yunan ordusuna ağır bir darbe vurdu. Sakarya Meydan Muharebesi esnasında Mustafa Kemal Paşa’nın verdiği ünlü “Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz!” sözü hem harbin kaderi hem de sonraki devre için çok önemliydi. Bundan sonra Eskişehir-Afyon hattına geri çekilen Yunan ordusu bir daha Türk ordusuna saldırma gücünü kendinde bulamadı.

ATEŞKES İSTEDİLER AMA…

Sakarya Meydan Muharebesi’nde Yunan ordusunun aldığı mağlubiyet İtilaf Devletleri arasında şaşkınlık yarattı. Yunan ordusunun Anadolu’daki saldırıları üzerinden emellerine ulaşmaya çalışan İtilaf Devletleri, 22 ve 26 Mart 1922 tarihlerinde iki defa Türk ve Yunan tarafları arasında bir ateşkes yapılması teklifinde bulundular. Yunan tarafı bu teklifleri kabul etse de Türk tarafı Trakya da dâhil işgal altındaki bütün Türk toprakları boşaltılmadığı sürece böyle bir antlaşmayı imzalamayacağını söyledi. Yaklaşık bir yıl boyunca gerekli hazırlıkları yaptıktan sonra Mustafa Kemal Paşa 1922 Haziran’ı ortalarında Yunan ordusuna karşı taarruza geçmeyi kararlaştırdı. Bundan sonra farklı tarihlerde cepheleri ziyaret ederek buralardaki birlikleri denetledi ve son durumu gözden geçirdi. Çünkü bu kesin sonuçlu bir taarruz harekâtı olmalıydı.

Mustafa Kemal Paşa son hazırlıkları gözden geçirdikten sonra 26 Ağustos 1922’de sabaha karşı erken saatlerde Büyük Taarruz Harekâtı başladı. 27 Ağustos’ta Afyon düşman işgalinden kurtarıldı. 30 Ağustos’ta Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile Yunan ordusu darmadağın edildi. 30 Ağustos zaferi ile Kütahya da düşmandan temizlendi. 1 Eylül’de Mustafa Kemal Paşa “Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!” emrini verdi ve o gün akşama doğru Türk kuvvetleri Uşak’a girdiler. 6 Eylül’de Balıkesir, 7 Eylül’de Aydın, 8 Eylül’de Manisa Yunan birliklerinden temizlendi. Bu sırada 8 Eylül’de Yunan birlikleri İzmir’i de tamamen boşaltmış ve kaçmışlardı. 9 Eylül’de Türk birlikleri İzmir’de idiler. Yunanlılar İzmir’de karaya çıktıkları yerde tekrar denize dökülmüşlerdi. 11 Eylül’de Bursa da düşman işgalinden kurtarıldı. Bunun ardından da 18 Eylül’de Yunan ordusunun Anadolu’yu bütünüyle terk etmesiyle taarruz harekâtı sona erdi. Yunanlılar Anadolu’dan çekilirken burada büyük tahribatlar yapmışlardı. Büyük Taarruz Harekâtı’nın kazanılması bütün ülkede büyük bir sevinç yaratmıştır. Taarruz harekâtının her safhasında kazanılan başarılarla Ankara’da, İstanbul’da, Anadolu’daki diğer bütün şehirlerde büyük ve coşkulu kutlamalar yapılmıştır. Kutlamalar sırasında halk sokaklara çıkmış, gösteriler yapmış, fener alayları düzenlemiştir. Bunu göstermek adına her taraftan Meclise, Hükümete, Başkomutanlığa ve gazetelere çeşitli tebrik telgrafları çekilmiştir. Bu heyecan ve coşku Anadolu sınırlarını aşmış diğer ülkelerdeki Müslümanlar arasında dahi sevinçle karşılanmıştır. Türk milletinin kazandığı bu zafer emperyalizmin kıskacına düşmüş esaret altındaki milletlere de bir örnek ve ümit olmuştur.

YUNANİSTAN İYİCE KARIŞTI

Tabii ki Büyük Taarruz Harekâtı’nın kazanılmasının Yunanistan ve diğer İtilaf Devletleri’nin iç siyasetine de etkileri oldu. Bu bağlamda savaş devam ederken Yunanistan’da var olan iç rahatsızlık harbin kaybedilmesiyle daha da gün yüzüne çıktı. Yapılan askeri darbe sonucunda Kral Konstantin tahttan indirildi, yerine oğlu geçirildi ve kendisi İtalya’ya sürgün edildi. Kurulan mahkemelerde çeşitli yargılamalar yapıldı ve cezalar verildi. İngiltere’de Yunanistan’ın koruyuculuğunu yapan, Anadolu’da takip ettikleri politikaların öncüsü olan Başbakan Lloyd George iktidardan düştü ve tekrar siyaset sahnesinde yer alamadı. Fransız ve İtalyan kamuoylarında Türkiye ile yapılan savaş daha çok sorgulanmaya başlandı.

Büyük Taarruz Harekâtı ile kazanılan askeri başarının neticesinde, 11 Ekim 1922’de Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile İtilaf Devletleri, Mudanya Mütarekesi’ni imzaladılar. Mudanya Mütarekesi ile Yunanistan, Doğu Trakya’yı da boşalttı. Yine bu arada Boğazlar bölgesinde Türk ve İtilaf Devletleri kuvvetleri karşı karşıya gelseler de mütareke hükümleri gereğince onlara ait kuvvetler yerlerinde kaldılar. Ama onlar da 20 Kasım 1922’de görüşmeleri başlayıp 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile işgal altında tuttukları İstanbul ve Boğazlar bölgesini tahliye ettiler. Bu bağlamda Milli Mücadele’nin başarıya ulaşması ve Anadolu’daki düğümlenen durumun çözülmesi noktasında Büyük Taarruz Harekâtı’nın yeri oldukça önemli ve ayrıdır. Çünkü nihai sonucu Büyük Taarruz Harekâtı belirlemiştir. Ayrıca Cumhuriyetin ilanına giden yol da burada açıldı.

ÇOK BÜYÜK BİR ZAFER

Zaferin ehemmiyeti gibi bu konuda 1924’te Dumlupınar’da yapılan ilk kutlama töreninde Mustafa Kemal Paşa’nın yapmış olduğu konuşmada söylediği şu sözler de onun anlamını ortaya koyma noktasında oldukça dikkate değerdir:

“Efendiler, Türk yurdunu işgal etmek fikrini, Türk’ü tutsak yapmak düşünü genel, toplumsal bir fikir hâline koymaya çalışanların da layık oldukları sondan kurtulamamış olduklarını gözlerimizle gördük. Bu adamlar düşünmelidirler ki, bir memleketi almak ve işgal etmek o memleketin sahiplerine egemen olmak için yeterli değildir.

Bir milletin ruhu ele geçirilmedikçe, bir milletin azim ve iradesi kırılmadıkça, o millete egemen olmanın imkânı yoktur. Oysa yüzyılların doğurduğu bir milli ruha, güçlü ve sürekli bir milli iradeye hiçbir kuvvet karşı koyamaz. Türk milleti son mücadeleleriyle, özellikle burada kazandığı zaferle, gösterdiği azim ve irade ile bilinen bu gerçekleri bir kez daha tarihin sinesine çelik kalemle kazımış bulunuyor. Milli tarihimiz, çok büyük ve çok parlak zaferlerle doludur. Fakat Türk milletinin burada kazandığı zafer kadar kesin sonuçlu ve bütün tarihe, yalnız bizim tarihimize değil, cihan tarihine yeni bir yön vermekte kesin etkili bir meydan savaşı daha hatırlamıyorum. Hiç kuşku edilmemelidir ki yeni Türk Devletinin, genç Türk Cumhuriyeti’nin temeli burada pekiştirildi, sonsuza giden yaşamı burada taçlandırıldı.”

Türk milletinin 30 Ağustos Zafer Bayramı kutlu olsun.


..98 yıllık Cumhuriyetimiz

YAYINLAMA: 30 Ekim 2021 - 03:21
yazar
Doç.Dr. Hüseyin Kalemli
Tüm Yazıları
15
14
17
13
Türkiye’de 29 Ekim 1923’te kabul edilen “cumhuriyet” yönetim şekli bugün 98 yılını doldurmuştur. İki yıl sonra Cumhuriyet’in 100. yılını kutluyor olacağız. Bir yönetim biçimi olarak cumhuriyetin tanımı üzerine içerik ve şekil açısından çokça şey söylenip yazılabilir. Ancak kısaca ifade edilecek olursa cumhuriyet; milletin, egemenliği kendi elinde tuttuğu ve bunu belirli süreler için seçtiği devlet başkanı ve hükümet üyeleri / milletvekilleri aracılığı ile kullandığı bir yönetim biçimidir. Bu açıdan cumhuriyette en temel kural, yönetim konusunda içeriğinde seçim ve tayin usulünün bulunmasıdır. Seçim ve tayin usulü cumhuriyet yönetim biçiminin olmazsa olmazlarıdır. Doğal olarak cumhuriyet yönetim noktasında veraset usulünü kesin bir biçimde reddettiği gibi halkın tercihini önceler ve bunu her türlü iradenin üstünde tutar. Böylece bireylerin kendi iradeleri ile verdikleri kararlar bütüncül bir biçimde halk egemenliğine dönüşür.



TÜRK İDARE SİSTEMİ

Cumhuriyet yönetim biçimine geçiş Türkiye’de Kurtuluş Savaşı’nın kazanılması neticesinde olmuştur. Bu durum belirli bir düşünsel arka plan ve tarihsel tecrübe ile birlikte yeni Türk devletinin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde gerçekleşmiştir. Türk milleti, cumhuriyeti bir yönetim biçimi olarak kabul etmeden önce 23 Aralık 1876’da Birinci Meşrutiyet’in, 23 Temmuz 1908’de İkinci Meşrutiyet’in ilanı ve bu devrelerde yürürlüğe konulan Kanun-i Esasî ile anayasal yönetim şeklini ve mutlakiyetten meşrutiyete geçişi görmüştür. Yaşanan gelişmeler Türk idare sisteminde önemli birer değişiklik olmakla birlikte cumhuriyet gibi bir yönetim şekli ile mukayese edildiğinde ondan oldukça geride kalmaktaydılar. Çünkü meşruti yönetim şekli ile cumhuriyet yönetim biçimine içerik açısından bakıldığında birbirlerinden çok farklı yapılarının olduğu görülür. İdare sistemi hususunda cumhuriyet, devlet başkanlığının babadan oğula geçtiği saltanat sistemi yerine seçimle belirlendiği rejimi ifade eder. Hâlbuki meşrutiyette yetkileri sınırlandırılmış olmakla birlikte saltanat sistemi devam ediyordu.

CUMHURİYET’E DOĞRU

Milli Mücadele döneminde Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde cumhuriyete doğru giden yolda ciddi kararlar alınmış ve alınan kararların her biri bu aşamada önemli birer dönüm noktasını teşkil etmişlerdir. Mustafa Kemal Atatürk 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktıktan sonra Milli Mücadele dönemi içerisinde milletin istiklal ve bağımsızlığı konusunda birtakım ciddi kararlar alırken ilk önce yayımlanmasına öncülük ettiği 21/22 Haziran 1919 tarihli Amasya Genelgesi’nde bu konudaki düşüncelerini ortaya koymuştur. Amasya Genelgesi’nde bir taraftan Milli Mücadele’ye bir istikamet çizilirken diğer taraftan millet etkin bir unsur olarak gösterilmiştir. Daha sonra 23 Temmuz - 7 Ağustos 1919 tarihlerinde toplanan Erzurum ve 4 - 11 Eylül 1919 tarihlerinde toplanan Sivas kongrelerinde alınan kararlarda da milli egemenlik düşüncesini etkin bir biçimde ön plana çıkarmıştır. Bu evrede cumhuriyete doğru fikrî ve fiili olarak bir yönelme meydana gelmiştir. Ortaya çıkan bu durum Milli Mücadele döneminde cumhuriyetin temelini meydana getirmiştir.

23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılması ile aslında ismi konulmamış bir cumhuriyet yönetim biçimi kabul edilmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisine gelen milletvekillerinin hepsi halkın oyları ile Meclis’e katılmışlar ve millet egemenliği hususunda önemli kararlar almışlardır. Mustafa Kemal Atatürk’ün çağrısı ile toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisinde alınan kararlarda, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu, Meclis’in üstünde hiçbir gücün bulunmadığı, Meclis’in yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendi bünyesinde topladığı belirtilmiştir. Geçici kaydıyla bir hükümet başkanı ya da padişah vekili atamanın doğru olmadığı, padişah ve halifenin durumunun baskı ve zordan kurtulduğu zaman Meclis’in vereceği karara göre belli olacağı ifade edilmiştir. Alınan bu kararlar ile beraber cumhuriyetin resmi bir yönetim biçimi olarak kabul edilmesi için daha uygun bir zamanın gelmesi beklenmiştir. Hemen başlangıçta resmi olarak cumhuriyet düşüncesi açığa çıkarılmamıştır.

Cumhuriyete giden yolda yapılandırılan sistem kademe kademe daha demokratik bir özellik kazanırken bu aşamada atılan önemli adımlardan birisi de yeni Türk devletinin ilk anayasası olan 20 Ocak 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun kabul edilmesi olmuştur. Kabul edilen ilk anayasa olarak Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda hâkimiyetin kayıtsız şartsız millete ait olduğu, yönetim usulünün halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayandığı açıkça vurgulanmıştır. Diğer taraftan yürütme kuvveti ve yasama yetkisinin, milletin tek ve gerçek temsilcisi olan Türkiye Büyük Millet Meclisinde belirip toplandığı, Türkiye’nin Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından idare edildiği ve hükümetinin “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti” adını aldığı üzerinde durulmuştur. Aynı zamanda seçimle ilgili esas ve usuller tespit olunmuştur. Meclis’in açılışı sırasında aldığı kararlarla beraber kabul ettiği Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda da millet egemenliği açık bir şekilde dile getirilmiştir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 1 Kasım 1922’de alınan kararla saltanat makamının kaldırılması da cumhuriyete doğru giden sürecin bir başka aşamasını teşkil etmiştir. Kurtuluş Savaşı’nın askeri açıdan başarıya ulaşması ve Meclis’in 1 Kasım 1922 tarihli kararıyla saltanatın kaldırılması üzerine Türkiye’de millet egemenliğine doğru büyük bir kapı açılmıştır. Saltanatın kaldırılmasından sonra özellikle yeni geçilecek rejime yönelik düzenlemeler için gerekli ortamı hazırlama noktasında birtakım çalışmalar yapılmıştır. Yeni devletin rejimini netleştirme konusunda bazı adımların atılması gerekli görülürken halk arasında da bunun için uygun bir zemin yaratılması hususunda girişimlerde bulunulmuştur. Bunun sonucunda da ülkede rejimin ne olacağının tartışıldığı sırada 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edilmiş ve Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun birinci maddesine “Türkiye Devletinin şekli Hükümeti, Cumhuriyettir.” ibaresi eklenmiştir. Cumhuriyet’in ilanı ile rejim tartışmalarına son verilmiş ve böylece 1920’den bu yana var olan idare şeklinin adı konulmuştur.

TEKLİF DAHİ EDİLEMEYECEK

20 Nisan 1924’te yürürlüğe giren ve yeni Türk devletinin ikinci anayasası olan Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun birinci maddesinde de “Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.” denilerek cumhuriyet bir devlet biçimi olarak kabul edilmiştir. Yani artık cumhuriyet, Türk devlet yapısı içerisinde bir hükümet biçimi değil devlet şekli hâlini almıştır. Bu özellik daha sonraki 9 Haziran 1961 ve 18 Ekim 1982’de kabul edilen anayasaların birinci maddelerinde de olduğu gibi korunmuştur. Aynı zamanda anayasaların her birinde herhangi bir şekilde geriye dönüşün önüne geçilmesini engellemek için de birinci maddelerindeki devletin şeklinin cumhuriyet olduğu hakkındaki hükmün değiştirilemeyeceği, değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceği maddesine yer verilmiştir. Zaman zaman yapılan tartışmalarda anayasanın değiştirilemez, değiştirilmesi teklif dahi edilemez denilen maddelerinin bazı çevrelerce tartışmaya açılmak istenmesi durumu göz önüne alındığında böylesi bir kararın ne kadar yerinde olduğu daha iyi anlaşılır.

Bütün bunlarla birlikte burada önemle belirtilmesi gereken nokta Mustafa Kemal Atatürk’ü cumhuriyet fikrine yönelten, onun önce hükümet sonra da devlet şekli olarak kabul edilmesini sağlayan etkenin ne olduğudur. Mustafa Kemal Atatürk’ü cumhuriyete yönelten en önemli etkenlerden biri onun en iyi devlet ve hükümet şekli olmasıdır. Çünkü cumhuriyet özellik olarak millet egemenliğine dayanmaktadır ve sistem olarak demokrasiyi öne çıkarmaktadır. Her demokratik yönetim cumhuriyet olmasa da demokrasinin en ideal biçiminin cumhuriyetin çatısı altında yaşanabilecek durumda bulunmasıdır. Nitekim Mustafa Kemal Atatürk’e göre “Cumhuriyet rejimi demek demokrasi sistemi ile devlet şekli demektir.” Bu açıdan Mustafa Kemal Atatürk içinden çıktığı Türk milletinin temel yapısını da göz önüne alacak ve 31 Ekim 1924’te Cumhuriyet’in ilanının birinci yıldönümü münasebetiyle verdiği bir demeçte şöyle diyecektir: “Türk milletinin tabiat ve şiarına en mutabık olan idare, cumhuriyet idaresidir.” Dolayısıyla Mustafa Kemal Atatürk’e göre Türk milletinin karakterine en uygun yönetim şekli cumhuriyettir. Cumhuriyet’in kabulüyle Türkiye’de saltanattan millet egemenliğine, tebadan vatandaşlığa geçilmiştir. Birey ön plana çıkmıştır.

YAŞASIN TÜRKİYE CUMHURIYETİ

Cumhuriyet’in ilanı yeni Türk devletinin kuruluşu aşamasında en temel inkılap hareketi olduğu gibi kendisinden sonraki sürece de yön vermiş; siyasi, sosyal, kültürel, hukuk, eğitim, ekonomi alanlarında devlet ve toplum yapısını düzenleyen bütün inkılap hareketlerinin temelini meydana getirmiştir. Bu açıdan da yine Mustafa Kemal Atatürk’ün 1 Kasım 1936’da Meclis’in beşinci dönem ikinci yılını açarken yapmış olduğu konuşmada söylediği şu söz oldukça önemli ve anlamlıdır: “Cumhuriyet yeni ve sağlam esaslarıyla Türk milletini emin ve metin bir gelecek yoluna doğru koyduğu kadar, asıl fikirlerde ve ruhlarda yarattığı güvenlik itibariyle büsbütün yeni bir hayatın müjdecisi olmuştur.” Böylece az zamanda çok ve büyük işler yapılarak Türk milletinin geleceğe daha emin bir biçimde bakması sağlanmıştır. Yetişen fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür yeni nesiller Cumhuriyet’in ve onun sağladığı kazanımların koruyup kollayıcısı olmuşlardır. Cumhuriyeti güçlendirerek günümüze kadar getirmiş ve daha da kökleştirmişlerdir. Bundan sonra da daha güçlü bir şekilde geleceğe taşıyacaklardır.

Bu vesile ile Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu lideri Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü, kahraman silah arkadaşlarını, gazilerimizi, vatan için canlarını feda eden aziz şehitlerimizi saygı ve rahmetle anıyor, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı’nı en içten dileklerimle kutluyorum. Yaşasın Türk milleti, yaşasın Türkiye Cumhuriyeti.

.


Millî Mücadele Ruhu ve İstiklal Marşı
YAYINLAMA: 11 Mart 2022 - 03:47
yazar
Doç.Dr. Hüseyin Kalemli
Tüm Yazıları
15
14
17
13
Millî marşlar, ülkelerin bağımsızlık simgelerinden olup resmî makamlarca onaylanmış, çeşitli etkinliklerde seslendirilen şiir tarzı metinlerdir. Bunlar ait oldukları milletlerin millî duygularını anlatıp millet üyelerine aynı duygu ve düşünceleri hissettirirler. “Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak;” diye başlayıp “Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklâl!” sözüyle biten Türk İstiklâl Marşı da Millî Mücadele ruhunun bir tezahürü olarak ortaya çıkmış, Türk milletinin ezelden ebede var olma arzusunun kalpten dile dökülen tercümanı olmuştur. Millî azmi her bir Türk ferdinin kalbine ayrı ayrı işlemiştir. Büyük Millet Meclisi Türk Kurtuluş Savaşı’nın en zor dönemlerinde, 12 Mart 1921’de yaptığı görüşmelerin ardından İstiklâl Marşı’nı millî marş olarak kabul etmiş, “Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım. Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım!” dizeleriyle Türk milleti adına her türlü esareti reddetmiştir. İstiklâl Marşı, Türk milletinin özgürlüğe olan inancının dilde somutlaşmış hâlidir. Bu açıdan Türk Kurtuluş Savaşı sırasında bu mücadelenin destanının yazılması, askere ve halka millî heyecan aşılanması, millî heyecan ve azmi maneviyi sahada koruyup beslemek için bir marşa lüzum görülmüştü. Diplomatik münasebetlerde de buna ihtiyaç vardı. Bununla ilgili ihtiyacı İrşat Heyetleri dile getirmiş Mustafa Kemal Atatürk de bu meseleyi ele aldırtmıştı. Sonunda bu işin sorumluluğunu Maarif Vekâletinin üstlenmesi kararlaştırılmıştı. Alınan karar üzerine Maarif Vekâleti 18 Eylül 1920’de bir genelge yayımlayarak İstiklâl Marşı müsabakası ilan etmişti.

Maarif Vekâleti tarafından vilayetlere gönderilen genelgede ülkenin içinde bulunduğu durum dile getirildikten sonra yeni Türk devletinin ebediliğini, Millî Mücadele’nin ruhunu, Türk istiklâl aşkını dile getirecek millî bir marş güftesinin müsabakaya açıldığı belirtilmiş, müsabaka sonunda marşın besteleneceği ifade edilmişti. Müsabakaya katılacak güfte ve besteler için ayrı ayrı beş yüzer lira mükâfat verileceği söylenilmişti. Böylece İstiklâl Marşı ile ilgili süreç başlamıştı. Müsabaka ilanı Doktor Rıza Nur’un Maarif Vekilliği döneminde ele alınmıştı ama daha sonra yerine Hamdullah Suphi Tanrıöver Maarif Vekili seçilince bununla ilgili işleri Hamdullah Suphi Bey yürütecekti. Müsabaka ilanına göre marş güftelerinin üç ay içerisinde 21 Aralık 1920’ye kadar Ankara’da Büyük Millet Meclisi Maarif Vekâletine gönderilmeleri gerekmekteydi. Genelge ile vilayetler müsabakadan haberdar edilirlerken bu durum basına verilen farklı tarihli ilanlarla da tekraren halka duyuruldu.

ÖZGÜRLÜK VE BAĞIMSIZLIK

İstiklâl Marşı için açılan müsabakaya yedi yüz yirmi dört şiir katıldı. İnceleme için Maarif Nezaretince oluşturulan edebi encümen bu şiirleri değerlendirmeye aldığında muhakkak ki her birini değerli görmekle beraber bunları Türk milletinin giriştiği özgürlük ve bağımsızlık mücadelesini tam anlamıyla ifade ve terennüm edecek özellikte bulmadı. Bu kadar şiir arasından herhangi biri tam olarak dikkat çekici bulunmadığına göre “O zaman bunu kim yazabilir?” sorusu sorulmaya başlanmıştı. Maarif Vekili Hamdullah Suphi, bu şiiri Burdur Mebusu Mehmet Akif Ersoy’un yazabileceğini düşünmüştü. Ama yapılan incelemelerde Mehmet Akif Ersoy’un açılan müsabakaya katılmadığı görülmüştü. Bu durum karşısında Hamdullah Suphi Tanrıöver kendisine bir tezkere yazmış ayrıca arkadaşı Hasan Basri Çantay’dan da onu ikna etmesini istemişti. Aslında Mehmet Akif Ersoy mükâfat karşılığında böyle bir şiir yazmayı düşünmemişti. Kendisine marşı yazmasının, maksadın temini için son çare görüldüğü, endişelerinin giderileceği söylenildiğinde ancak bu şartlarda bir marş yazmayı kabul etmiş ve ardından da yazı işine koyulmuştu.

Mehmet Akif Ersoy, İstiklâl Marşı’nın bazı mısralarını Meclis’teki müzakereler sırasında, bazılarını Hâkimiyet-i Milliye gazetesinin idarehanesinde, bazılarını da Taceddin Dergâhı’nda yazıp kaleme almıştı. Bu esnada etrafından tamamen soyutlanmış, bazen derin düşüncelere dalmış, bazen karaladığı cümleleri silip yeniden yazmıştı. Mehmet Akif Ersoy’un yazdığı marşın ilk basılı şekli “Kahraman Ordumuza” ithaf edilerek 17 Şubat 1921’de Sebilürreşad dergisi ve Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde, 21 Şubat 1921’de de Açıksöz gazetesinde yayımlanmıştı. İstiklâl Marşı şiirini yazdıktan sonra konu marşın seçimine gelmişti. Seçim hususunda Akif’in şiiri dışında diğer yedi yüz yirmi dört şiirden altı tanesi daha değerlendirmeye alınmıştı. Bununla ilgili nihai kararı Türkiye Büyük Millet Meclisi verecekti. Seçim meselesi üç farklı celsede ele alındı. Konu ilk olarak 26 Şubat 1921’de görüşüldü. İkinci defa Meclisin 1 Mart 1921 tarihli toplantısında ele alındı. Burada çeşitli açıklamalar yapıldı, düşünceler dile getirildi ve okunduğunda Mehmet Akif Ersoy’un şiiri büyük bir beğeni aldı.

MECLISTE OKUNDU

İstiklâl Marşı konusu Büyük Millet Meclisinin gündemine üçüncü defa ise 12 Mart 1921’de geldi. Mecliste gerçekleştirilen 12 Mart tarihli toplantıda yapılan görüşmelerin sonrasında Mehmet Akif Ersoy’un şiiri oya sunuldu. Oylama sonucunda İstiklâl Marşı olarak kabul edildi. Kabul edilmesinin ardından İstiklâl Marşı Meclis’te bir kez daha ayakta okundu. Bütün mebuslar marşın on kıtasını ayakta ve sürekli alkışlar arasında dinledir.

İstiklâl Marşı bu şekilde oldukça coşkulu bir halde kabul edilirken Mehmet Akif Ersoy heyecanından ve mahcubiyetinden Meclis’te duramamış, salona çıkmıştı. Türkiye Büyük Millet Meclisi İstiklâl Marşı’nı kabul ettikten sonra Mehmet Akif Ersoy daha önce müsabaka için ortaya konulan beş yüz liralık mükâfatı almadı. Bunu fakir İslam kadın ve çocuklarına iş öğreterek sefaletlerine son vermek maksadıyla kurulmuş olan Darülmesai’ye bağışladı. İstiklâl Marşı kabul edildikten sonra bestesi için de ayrıca bir müsabaka ilan edildi. Ancak besteleme meselesi güfte meselesine göre biraz daha uzun bir zaman aldı. Süreç içerisinde Türk musikişinaslar tarafından farklı besteler yapılarak ayrı şekillerde değişik yerlerde çalındı. Nihayetinde 1930 yılında Osman Zeki Üngör’ün ilk iki dörtlüğü bestesi resmi beste olarak kabul olundu.

Mehmet Akif Ersoy İstiklâl Marşı’nı Safahat isimli eserine almamış ve onu Türk milletine hediye etmişti. “Allah bir daha bu millete bir İstiklâl Marşı yazdırmasın!” diyerek yazıldığı dönemin zorluğuna dikkat çekmişti. İstiklâl Marşı’nın hangi ortamda nasıl bir ruh hali ile yazıldığı oldukça önemli bir meseledir. Bu marşı yazdıran şey Milli Mücadele ruhu, vatan ve bağımsızlık aşkıdır. Onu yazmak için o günleri görmek gerektiğini, sonradan ne başkasının ne de kendisinin bunu bir daha yazamayacağını, marşın kendisinin millete karşı en büyük hediyesi olduğunu dile getiren Mehmet Akif Ersoy bu düşüncelerini ifade etmek açısından şu cümleleri kullanacaktı: “İstiklâl Marşı. O günler ne samimi, ne heyecanlı günlerdi. O şiir, milletin o günkü heyecanının bir ifadesidir. Bin bir fecayi karşısında bunalan ruhların, ıstıraplar içinde halas dakikalarını beklediği bir zamanda yazılan o marş, o günlerin kıymetli bir hatırasıdır. O şiir bir daha yazılamaz. Onu kimse yazamaz. Onu ben de yazamam. Onu yazmak için o günleri görmek, o günleri yaşamak lazım. O şiir artık benim değildir. O, milletin malıdır. Benim millete karşı en kıymetli hediyem budur.” Mustafa Kemal Atatürk de Mehmet Akif Ersoy’un o günlerin hatırasına yazdığı İstiklâl Marşı ile ilgili düşüncelerini dile getirirken şöyle diyecekti: “Bu marş, bizim inkılabımızı anlatır, inkılabımızın ruhunu anlatır. Bunu, ne unutmak ne de unutturmak lazımdır. İstiklâl Marşı’nda, istiklâl davamızı anlatması bakımından büyük bir manası olan mısralar vardır. Benim en beğendiğim yeri de burasıdır: ‘Hakkıdır, hür yaşamış bayrağımın hürriyet; Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklâl!’ Benim, bu milletten asla unutmamasını istediğim mısralar, işte bunlardır. Hürriyet ve istiklâl aşkı bu milletin ruhudur.”

KAHRAMANCA MÜCADELE

Millî marş olarak kabul edilişinin 101. yılında İstiklâl Marşımızın şairi Mehmet Akif Ersoy’u, Cumhuriyetimizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü, istiklâl ve istikbal mücadelemizin temsil makamındaki ilk meclisin vekillerini, vatan için kahramanca mücadele etmiş bütün şehit ve gazilerimizi saygı, rahmet ve minnetle anıyoruz.

Aziz ruhları şad olsun.


.Destanlaşan Çanakkale Zaferi
YAYINLAMA: 18 Mart 2022 - 03:37
yazar
Doç.Dr. Hüseyin Kalemli
Tüm Yazıları
15
14
17
13
Türk milletinin tarihinde çok büyük zaferleri vardır. Çanakkale Zaferi de bunlar arasında en müstesna yere sahip olanlardan birisidir. Emperyalizme karşı kazanılmış olan Çanakkale Zaferi, Türk milletinin esarete boyun eğmeyeceğinin ve düşmanın boyunduruğu altına girmeyeceğinin bir nişanesidir. Türk milletinin millî varlığına yönelen tehditlere karşı kara toprağa kanla yazılmış bir destanıdır. “Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır. Toprak eğer uğrunda ölen varsa vatandır!” sözünün somutlaşmış halidir. Çanakkale zaferi sadece bir askeri başarı değil, büyük Türk milletinin topyekün ayağa kalktığı bir diriliş ve yükseliş abidesidir ve Çanakkale ruhu çelikleşmiş bir irade şeklinde her daim dimdik ayaktadır. Türk milleti Çanakkale ruhunu yaşamakta ve yaşatmaktadır. Yeri geldiğinde söz konusu vatansa gerisi teferruattır diyerek bekasına, birlik ve bütünlüğüne yönelik saldırılara karşı durmakta kararlıdır.

Çanakkale Zaferine giden sürece bakıldığında İtilaf Devletleri İngiltere, Fransa ve Rusya ile İttifak Devletleri Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasında bir süreden beri devam eden anlaşmazlıklar 28 Temmuz 1914’te fiili çatışmaya dönüşmüş ve böylece Birinci Dünya Savaşı başlamıştı. 12 Ağustos 1914’e gelindiğinde de Avrupa’da birçok devlet bu savaşın içine sürüklenmişti. Birinci Dünya Savaşı başladığında Osmanlı Devleti henüz tarafsız bir durumdaydı. Hatta öncesinde içinde bulunduğu yalnızlık politikasından kurtulmak için İtilaf Devletleri ile anlaşmak istemişti. Bundan bir sonuç elde edemeyince 2 Ağustos 1914’te Almanya ile bir ittifak antlaşması imzalamış, Avusturya-Macaristan da bu antlaşmasının şartlarını kabul etmişti. Böylece Osmanlı Devleti İttifak Devletleri grubuna dâhil olmuştu.

Osmanlı Devleti, imzaladığı antlaşma ile İttifak Devletleri grubuna katıldıktan sonra birbiri ardına ortaya çıkan gelişmeler çerçevesinde, İttifak Devletlerinin teşviki ve İtilaf Devletlerinin tahriki sonucunda 29 Ekim 1914’te Türk donanmasının Karadeniz’de Rus limanlarını bombalamasıyla fiilen Birinci Dünya Savaşı’na girmişti. Karadeniz’deki bombardıman olayı sonrasında cephelerde ilk çatışmalar başlamıştı. Karadeniz olayının ardından 3 Kasım 1914’te Rusya, 5 Kasım 1914’te İngiltere ve Fransa Osmanlı Devleti’ne savaş ilan edince Osmanlı Devleti de 11 Kasım 1914’te bu devletlere karşı savaş ilan etmişti. Birinci Dünya Savaşı’na fiilen dâhil olan Osmanlı Devleti, kendisi için güç bir süreci de başlatmıştı. Kafkas, Kanal, Irak, Suriye, Filistin-Sina, Çanakkale cephelerinde düşman devletler ile mücadele etmişti.

ÇANAKKALE BOĞAZI'NI GEÇEMEDİLER

Osmanlı Devleti fiilen savaşa dâhil olduktan sonra 3 Kasım 1914’ten itibaren İngiliz ve Fransız gemileri Çanakkale Boğazı’nın dış tabyalarını bombalamaya başlamışlardı. Böylece “Çanakkale Savaşları” diye tarihe geçecek, genel savaşın seyrini değiştirecek büyük muharebelerin ilk adımları da atılmıştı. Bundan sonra bu savaşlar Çanakkale kara ve deniz savaşları şeklinde iki aşamalı bir biçimde sürecekti. İngiliz ve Fransızlar, Çanakkale Boğazı’na saldırırken doğrudan İstanbul’a ulaşmak, Osmanlı Devleti’ni savaşta saf dışı bırakmak, müttefikleri Rusya ile birleşmek, hem ona yardım etmek hem de buranın kaynaklarından yararlanmak, Balkanlardaki tarafsız ülkeleri kendi yanlarına çekmek ve bu şekilde Almanya ve Avusturya- Macaristan’ı doğudan kuşatmak gibi amaçlar güdüyorlardı. Elbette burada Rusya’nın böyle bir saldırı isteği de önemli idi.

Genel olarak İtilaf Devletleri için savaşı bitirmenin yolu Çanakkale Boğazı’ndan geçiyordu. Bunun için İngiliz ve Fransızlar 19 Şubat 1915’ten itibaren Boğaz’a yönelik saldırılarını yoğunlaştırdılar. Bu esnada Osmanlı Devleti, Boğaz savunmasını üç savunma grubu; dış, orta ve iç tabyalar biçiminde hazırladı. Nihayet yaptıkları top ateşleriyle Türk savunma hatlarını dağıttıklarını düşünen İtilaf gemileri Boğaz’a kesin bir saldırı kararı aldılar. 18 Mart 1915’te Çanakkale Boğazı’ndan içeri doğru hareket eden İngiliz ve Fransız gemileri Boğaz’ın her iki yakasına etkili bir top ateşi başlattılar. Boğaz’da sabah saat 10:00 civarında başlayan çatışmalar akşama kadar yoğun bir biçimde sürdü. Bir tarafta Osmanlı Devleti tarafından Boğaz’a döşenen mayınların patlaması diğer taraftan Türk topçusunun etkili ateşi sonucunda İtilaf gemileri hiç beklemedikleri bir savunma ile karşılaştılar. Bu savunma karşısında neye uğradıklarını şaşırıp düşünmedikleri büyük bir yenilgi yaşadılar.

Çanakkale Boğazı’nı geçme harekâtına İngiliz ve Fransızlar adına 12 büyük zırhlı gemi katılmıştı. Bunlardan 3’ü batmış, 4’ü savaş dışı kalmış, diğer gemiler de az çok isabet almıştı. Bu bağlamda asker kayıpları da bulunmaktaydı. Çanakkale deniz savaşında İngiliz ve Fransızların hem donanmaları ciddi kayıplar vermiş hem de donanmalarından daha büyük olan gurur ve kibirleri yerle bir olmuştu. Harekâttan bekledikleri sonucu alamamışlardı. Başlangıçta Boğaz istihkâmlarındaki Türk savunma gücü hakkında az çok bilgi sahibi oldukları için buradan kolay bir şekilde geçebileceklerini düşünmüşlerse de bunun düşündükleri gibi olmadığını verdikleri büyük kayıplarla tecrübe edinerek anlamışlardı. Bu yüzden Boğaz’ı denizden geçme fikrinden vazgeçmek zorunda kalmışlardı.

İngiliz ve Fransızlar, Çanakkale Boğazı’nı denizden geçemeyince Gelibolu Yarımadası’na karadan çıkarma yapmaya karar verdiler. Bunun için kendi askerleriyle birlikte farklı sömürgelerinden topladıkları askerlerle 25 Nisan 1915’te Gelibolu Yarımadası’na çıkarma yaptılar. İngiliz ve Fransızların saldırılarıyla başlayan Çanakkale kara savaşları her iki taraf açısından da çok kanlı çatışmalara sahne oldu. Çanakkale kara savaşlarında “Önce Vatan!” diyen kahraman Türk askeri, “Ben size taarruzu değil ölmeyi emrediyorum” diyen bir komutanın emri altında Seddülbahir’de, Arıburnu’nda, Anafartalar’da, Conkbayırı’nda düşmanla göğüs göğüse mücadeleye girişti ve vatan için gövdesini siper etti. Çanakkale deniz savaşında olduğu gibi kara savaşlarında da neler yapabileceğini tüm dünyaya gösterdi.

KANLARI, VATAN ŞUURUNU GÜÇLENDİRDİ

8/9 Ocak 1916 tarihine kadar süren Çanakkale kara savaşlarında da İngiliz ve Fransızlar istediklerini elde edemediler ve Gelibolu Yarımadası’nı boşaltmak zorunda kaldılar. Bu başarı, Bolşevik İhtilali ile Rus Çarlığı’nın yıkılması sürecini hızlandırdı. Bulgaristan’ın İttifak Devletleri yanında savaşa katılmasını sağladı. Birinci Dünya Savaşı’nın kaderini etkiledi ve savaşın süresini uzattı. Çanakkale kara savaşlarında her iki tarafında ciddi kayıpları olsa da Türk milleti adına burada bir destan yazılmış ve millî ruh ayağa kalkmıştır. Kahraman Türk askeri “Çanakkale Geçilmez!” diyerek ecdat mirasına sahip çıkmıştır. Çanakkale Savaşları, inancın ve azmin dönemin en büyük donanma ve ordularına galip geldiği, gurur ve kibirleri ordularından daha büyük olan devletlerin bu duygularının kırılarak onların da yenilebilecekleri gerçeğini ortaya koyduğu bir savaş olmuştur.

Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı’ndan yenik çıkıp 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’ni imzalayarak savaştan çekildiğinde ve İtilaf Devletleri Anadolu topraklarını işgale başladıklarında Türk milletinin bu işgallere karşı koymalarını sağlayan bir ilham kaynağı yaratmıştır. Çanakkale’de dökülen şehit kanları Türk’ün al bayrağına rengini verip, toprağı yoğurmuş ve vatan şuurunu güçlendirmiştir. Türk milletinin özgürlük ve bağımsızlık mücadelesinin son merhalesi olan Millî Mücadele’nin önsözü, Çanakkale Zaferi ile yazılmıştır. Mustafa Kemal Atatürk’ün Çanakkale’de gösterdiği üstün askeri başarılar, onu Millî Mücadele’nin de lideri yapmıştır. Başarılı bir komutan olarak Mustafa Kemal Atatürk Çanakkale’de ki öngörüsü ile nasıl büyük zaferler kazanmış ise Millî Mücadele sırasında da aynı başarılarını sürdürmüş ve milletine rehberlik etmiştir.

18 Mart Çanakkale Zaferi ve Şehitleri Anma Günü adına her yıl olduğu gibi bu yıl da anlamlı etkinlikler yapılmaktadır. Bu seneki kutlamaları daha da anlamlı kılan ise 1915 Çanakkale Köprüsü’nün ve Malkara- Çanakkale Otoyolu’nun bugün hizmete açılacak olmasıdır. Biz de 18 Mart Şehitleri Anma Günü ve Çanakkale Zaferi’nin 107. Yıl Dönümü dolayısıyla aziz vatanımız için gözlerini kırpmadan şahadete yürüyen şehitlerimizi ve ebediyete irtihal etmiş gazilerimizi rahmet ve minnetle anıyoruz. Vatan size minnettardır.“ne olabileceği” kadar “ne olamayacağı” da anlaşılacak ve 2000’lerin “dotcom balonu” gibi patlayacak bir şeydir, ama bundan sonraki 20 yılın hikâyesi bu. Bu arada “dotcom balonu” bugünlerde hiç de patlamış gibi durmuyor. Bugün, ekonominin %20’ye yakını dijital ekonomi üzerinde yürüyor, bunu unutmayalım.


.Müjdelenen fetih: 29 Mayıs 1453 İstanbul'un fethi
YAYINLAMA: 27 Mayıs 2022 - 00:55
yazar
Doç.Dr. Hüseyin Kalemli
Tüm Yazıları
15
14
17
13
İstanbul’un 29 Mayıs 1453’te fethinin 569. Yıl dönümüne ulaşmış bulunmaktayız. Fethin 569. yılı kutlu olsun. İstanbul’un 29 Mayıs 1453’te Osmanlı Devleti tarafından fethi; Türk İslam, Hristiyan Avrupa ve dünya tarihinin en önemli olaylarından birisidir. Bu fetihle Doğu Roma İmparatorluğu sona ermiş, Osmanlı Devleti kuruluşunu tamamlamış, Orta Çağ kapanmış ve Yeni Çağ başlamıştır. Doğu Roma İmparatorluğu’nun sona ermesi, Osmanlı Devleti’nin kuruluşunu tamamlaması, Orta Çağ’ın sona erip Yeni Çağ’ın başlaması bu fethin büyüklüğünü ifade etmek için yeterlidir. Çünkü bu durum tarihin akışını değiştirmiş, kendisinden sonraki olayların gelişme biçimlerine yön vermiştir.



İstanbul’un fethi için Fatih Sultan Mehmet’in başlattığı kuşatma hareketi 6 Nisan 1453’te başlamış ve 53 gün boyunca yoğun bir şekilde sürmüştür. Fetih için büyük Şahi Topları dökülmüş, kuşatma sırasında gemiler karadan yürütülmüş, askeri kudret ile Akşemseddin, Molla Hüsrev ve Molla Güranî gibi hocaların yarattığı manevi iklim birleşmiş, Ulubatlı Hasan’ın eliyle Türk’ün sancağı, İstanbul’un surlarına dikilmiştir. Ortaya çıkan süreç, ciddi bir hazırlık devresi ile çok boyutlu şekilde gelişmiş ve başarılı biçimde sonuçlanmıştır. İstanbul 29 Mayıs 1453’te fethedildiğinde bu fetih, Türk İslam dünyası açısından büyük bir başarı ve gurur verici bir gelişme olmuştur. Buna karşılık Hristiyan Avrupa açısından da bir o kadar sarsıcı ve ürkütücü bir vaka kabul edilmiştir.

İstanbul’un fethi, Peygamber Efendimiz tarafından müjdelenen kutlu bir fetihtir. Bu konuda “Fetih Hadisi” olarak meşhur olan rivayette “İstanbul mutlaka fethedilecektir, onu fetheden komutan ne büyük komutan, onu fetheden asker ne büyük askerdir” buyrulmaktadır. Bu yüzden de İstanbul, İslamiyet’in ortaya çıkışından itibaren Müslüman dünyasında alınması arzulanan bir şehirdir ve bu hadis-i şerife mazhar olan komutan, Türk sultanı Fatih Sultan Mehmet; asker, Türk askeri yani Türk ordusudur. Bu fetih, hem Peygamber Efendimizin hadis-i şerifindeki işaretin gerçekleştirilmesi hem de Türklüğün “Kızıl Elma”larından, büyük bir gayenin amacına ulaştırılması açısından dikkate değerdir.

İlk çağlardan beri kadim bir medeniyet ve kültür şehri olan İstanbul hem Hristiyan Batı medeniyeti adına hem de Türk İslam medeniyeti adına büyük bir birikime sahip ise de esas olarak ön plana çıkan değerler, Türk İslam medeniyetine aittir. Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethetmesi ile birlikte burası bir Türk İslam beldesi hâlini alırken şehir, tekrardan imar ve inşa edilmeye başlanmış ve âdeta yeniden ayağa kaldırılmıştır. Böylece en görkemli hâline Türk İslam medeniyeti ile ulaşmıştır. İstanbul’un hangi köşesine bakılsa Türk İslam medeniyetinin binlerce yıllık geçmişine ait izleri canlı olarak görmek mümkündür. Aynı zamanda fetih döneminden itibaren eski döneme ait eserler de korunmuş ve bu eserlerin günümüze kadar ayakta kalmaları sağlanmıştır.

Bugün İstanbul, dünyadaki en büyük ve en ihtişamlı Türk İslam şehridir. Bütün Türk İslam dünyasının kalbi İstanbul ile birlikte atmaktadır. Gözü kulağı burada olan Türk İslam dünyası, İstanbul’a farklı anlamlar atfetmektedir. Bu nedenle İstanbul’un Türk İslam kimliğini her durum ve şartta koruyup muhafaza etmek, bunun için Türk milletinin Fatih Sultan Mehmet’in fethedip kendisine emanet bıraktığı bu mirasa hakkıyla sahip çıkmak gibi büyük bir sorumluluğu bulunmaktadır. İstanbul’un fethi üzerine çok şey söylenecek olmakla birlikte bizim burada üzerinde durmak istediğimiz husus, fethin Türk İslam dünyası açısından kısaca önemi ve bugüne yansımalarıdır.

Siyasal olarak İstanbul’un fethi ile burası, bir taraftan Osmanlı Devleti’ne başkent yapılırken diğer taraftan Osmanlı Devleti’nin Anadolu ve Rumeli’deki toprakları birleşmiş, millî birliği sağlanmıştır. Aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin kuruluş süreci tamamlanmış ve yükselme dönemine girilerek cihanşümul bir devlet olmasının yolu açılmıştır. Fetih gerçekleştiğinde Osmanlı Devleti tarafından İslam ülkelerine mektuplar gönderilmiş onlar da durumdan haberdar edilmişlerdir. İslam memleketlerinde fetih coşku ile karşılanmış, birçok yerde şenlikler yapılmış, camilerde dualar okutulmuştur. Fatih Sultan Mehmet’e elçiler gönderilerek onun bu büyük zaferi tebrik edilmiştir. Fethin Türk İslam dünyasında böylesine büyük bir coşku ile karşılanmasında müjdelenmiş bir fetih olması da önemli bir etken olmuştur.

İstanbul’un fethi Türk İslam dünyasında büyük bir coşku meydana getirirken Hristiyan Avrupa’da ise aksine olumsuz akisler yaratmış ve tedirginliğe yol açmıştır. Bu etki Hristiyan Avrupa’da hâlen daha da devam etmektedir. İstanbul, Türkler tarafından fethedildiğinde Hristiyan Avrupalılar ağıtlar yakmış, kiliselerde çanlar çalıp yas tutmuş ve bunu büyük bir felaket olarak kabul etmişti. Papa bunu bir utanç olarak değerlendirip Türkler üzerine Haçlı seferi oluşturmaya çalışmıştı. Ancak bunda başarılı olamamıştı. Bu bağlamda, “Hilal” ile “Haç”ın mücadelesinde üstünlük “Hilal”in olmuştu. Hristiyan Avrupa’nın bunu hazmetmesi pek kolay olmayacaktı. Böylelikle taraflar arasında asırlardır süren mücadele farklı bir boyut kazanacaktı.

Bu mücadele bugün de devam etmektedir ve farklı siyasi, politik, ideolojik zeminlerde varlığını sürdürmektedir. Hristiyan Batı’nın bu konudaki hareketlerine Türk İslam dünyası adına en başta Türkiye Cumhuriyeti Devleti karşı durmaktadır. Belki de bu mücadelelerin en önemli noktalarından birisi hâlen daha İstanbul’un fethinin hazmedilememesidir. Bu konuda içerideki iş birlikçilerinin onlara çanak tutmalarıdır. İstanbul’un fethi meselesi söz konusu olduğu zaman bazı çevreler “Zulüm 1453’te başladı” şeklinde ifade kullanmakta, duvarlara yazılar yazmakta ve kirli emellerini dile getirmektedirler. Bunu yazıp dile getirenler, yüzyıllardır fethi içine sindiremeyip Bizans’ı yeniden canlandırmak isteyen köhnemiş zihniyetin geride kalan mirasçılarıdır.

Bizans’ı yeniden diriltme çabası içerisinde olan köhnemiş zihniyetin mirasçıları asırlarca Türk milletinin egemenliği altında rahat ve huzur içerisinde yaşamış ama ihanetten de hiçbir zaman vazgeçmemişlerdir. Bunlar buldukları ilk fırsatta Türk milletini arkadan vurma yoluna gitmişlerdir. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti, Mondros Mütarekesi’ni imzalayarak savaştan çekildiğinde İtilaf Devletleri, İstanbul’u önce fiilen sonra resmen işgal etmişlerdi. Kendilerine bunu fırsat bilip onları coşkulu gösterilerle karşılayan, evlerinin, iş yerlerinin pencerelerini İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan bayrakları ile donatan şer odakları bugün de aynı şekilde karanlık dehlizlerde varlıklarını sürdürmektedirler.

O gün İstanbul’da emperyalistlerle iş birliği yapan bedhahlar, Türklere yönelik çeşitli tahrik girişimlerinde bulundular. Türklere karşı teşkilatlanıp müttefik birliklerine asker olarak dahi yazıldılar. Bu tür teşebbüslere dair örnekleri çoğaltmak mümkündür. Onların maksatları; İstanbul’da tutunmak, buradaki Türk İslam varlığını sonlandırmak ve fethin kutlu mirasına gölge düşürmekti. Ancak bunda başarılı olamadılar. Anadolu’daki Millî Mücadele’nin başarısı üzerine şer odaklarının bir kısmı İstanbul’dan firar edip kaçarken bir kısmı da kalıp sadece şekil değiştirdi. Daha önce evlerine ve iş yerlerine düşman bayrağı asanlar, bu defa Türk bayrağı asarak duruma göre vaziyet aldılar. Birtakım yerli iş birlikçiler de düşünüldüğünde bu basit bir olay değildi. Gelinen süreçte hâlen daha “Zulüm 1453’te başladı” diyenlerin bulunması ve bazı çevrelerin de buna gizli veya açıktan destek vermesi aynı durumun varlığını sürdürdüğünü göstermektedir.

Bütün bunlara karşı İstanbul’un fethi, zulmün ve karanlığın sonu; aydınlığın başlangıcıdır. Türk İslam ruhunun, “İlây-ı Kelimetullâh” davasının en zirve noktasıdır. 1453’te bu dava uğrunda fethedilip Türk İslam ruhu ile hayat bulan İstanbul, bütün hain emellere karşı bu özelliğini korumayı başarmıştır. Bunu bugün de yarın da koruyup sürdürecektir. Türk halkının millî tavır ve feraseti, İstanbul’daki fetih ruhunu her zaman canlı tutacaktır. Bütün hasmane duygular, Türk milletinin birlik ve beraberlik duvarına çarpıp parçalanacaktır.

Bu vesile ile Peygamber Efendimizin övgüsüne nail olan büyük hakanımız Fatih Sultan Mehmet Han’ı, onun komutan ve askerlerini, fethin manevi mimarları olan büyüklerimizi ve İstanbul’u koruyup kollayan ecdadımızı saygı, rahmet ve minnetle anıyoruz. Fethin 569. yılı tekrar kutlu olsun.


.Türkiye'de demokratik bir idare şekli olarak Cumhuriyet ve Mustafa Kemal Atatürk
YAYINLAMA: 28 Ekim 2022 - 04:10
yazar
Doç.Dr. Hüseyin Kalemli
Tüm Yazıları
15
14
17
13
Demokrasi, halkın egemenliği temeline dayanan yönetim biçimidir. Doğrudan demokrasi, yarı doğrudan demokrasi, temsili demokrasi, çoğulcu demokrasi şeklinde de türleri bulunur. Cumhuriyet ise milletin egemenliği kendi elinde tuttuğu ve bunu belirli süreler için seçtiği devlet başkanı ve milletvekilleri aracılığıyla kullandığı yönetim şeklidir. Egemenlik bakımından demokrasi ve cumhuriyet halka dayanmış olmakla birlikte cumhuriyet demokrasinin en gelişmiş şeklidir. Ancak her cumhuriyet yönetiminin tam olarak demokratik olduğunu söylemek mümkün değildir. Demokrasi ya da cumhuriyetin tam anlamıyla modern devlet yapıları içerisinde karşılık buldukları söylenebilir. Bazı geri kalmış toplumlarda da cumhuriyet yönetimi olmasına rağmen buralarda gerçek bir demokrasiden bahsetmek mümkün değildir.

Türkiye’de 99. yılını kutladığımız Cumhuriyet, Mustafa Kemal Atatürk’ün eseridir. Türk idare tarihinde mutlakiyetten meşrutiyete geçiş döneminde demokratikleşme konusunda birtakım önemli adımlar atılmış olsa da en demokratik yönetim biçimi olarak Cumhuriyet, 29 Ekim 1923’te ilan edilmiştir. 29 Ekim 1923 modern dünya siyasal sistemleri içerisinde Türk idare şeklinin kendine özgü bir yapıya kavuştuğu tarih olmuştur. Elbette bu geçmişten gelen bir birikimin, tarihsel tecrübenin de gerçeğe dönüşme biçimidir. Tanzimat’tan meşrutiyete geçiş sürecinde zihinlerde düşünsel olarak meydana gelen değişimler Cumhuriyet’in de temelini meydana getirmiş ve Mustafa Kemal Atatürk bu düşünceyi zihninde olgunlaştırarak uygulamaya koymuştur.

Daha önce düşünce dünyasında cumhuriyet fikrinin altyapısını oluşturan Mustafa Kemal Atatürk, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktıktan sonra bu yolda adımlar atmaya başladı. 21/22 Haziran 1919 tarihli Amasya Genelgesi’nde, 23 Temmuz - 7 Ağustos 1919’da toplanan Erzurum Kongresi’nde ve 4 - 11 Eylül 1919’da toplanan Sivas Kongresi’nde bu konuda önemli kararlar alınmasını sağladı. Bu süreç aynı zamanda Mustafa Kemal Atatürk’ün düşüncelerini sistemleştirdiği ve safhalara ayırarak uygulamaya koyduğu bir devre oldu. Mustafa Kemal Atatürk’ün Samsun’a çıktığı dönem Türk milleti açısından özgürlük ve esaret arasında ince bir çizginin bulunduğu dönemdi. Çünkü Türk milleti emperyalizmin kıskacı altında esaret boyunduruğu altına doğru sürüklenmekteydi. Ancak burada başlayan mücadele Cumhuriyet ile taçlandırıldı.

Milli Mücadele başlarken bazıları Amerikan mandası bazıları İngiliz himayesi isterken bir kısım çevreler de bölgesel kurtuluş çareleri düşünmekteydi. Oysa Mustafa Kemal Atatürk’e göre bu durumda takip edilecek en doğru yol milli hâkimiyete dayanan kayıtsız şartsız tam bağımsız yeni bir Türk devleti kurmaktı. Bunun için Amasya Genelgesi’nde “Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir.” denilecek ve “Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararlılığı kurtaracaktır.” ifadesi kullanılacaktı. İlk kez millet vurgusu yapılarak ulusal egemenliğe dair bir işaret verilecekti. Erzurum Kongresi’nde ise “Milli sınırlar içerisinde bulunan vatan parçaları bir bütündür, asla birbirinden ayrılamaz.” ve “Kuva-yı Milliye’yi tek kuvvet olarak tanımak ve millî iradeyi hâkim kılmak esastır. ” kararları alınacaktı. Bu kararlar daha sonra Sivas Kongresi’nde bütün ulusa mal edilecekti.

Mustafa Kemal Atatürk Cumhuriyet’in ilan edileceğinin ilk işaretini Erzurum’da vermişti. Bu nedenle Cumhuriyet’in temelleri Erzurum’da atılmıştır, denilebilir. Mustafa Kemal Atatürk Erzurum’da bulunduğu sırada bir ara Mazhar Müfit Kansu’nun merakla kendisine zaferden sonra hükümet şeklinin ne olacağını sorması üzerine defterine “Zaferden sonra şekl-i hükümet Cumhuriyet olacaktır.” diye yazdırmıştı. Bunun için Erzurum Kongresi’nin açılış konuşmasında “Herhâlde kaderimize hâkim bir milli iradenin her türlü karışma ve karıştırmalarla korunmuş, sağlam bir şekilde ortaya çıkması ancak Anadolu’dan beklenilmekte ve umulmaktadır.” demişti. Ayrıca Erzurum Kongresi’nde meydana getirilen dokuz kişilik Heyet-i Temsiliye üyelerinin sayısı Sivas Kongresi’nde on altı kişiye yükseltilmiş ve Heyet- i Temsiliye Türkiye Büyük Millet Meclisinin de çekirdeğini meydana getirmişti. İtilaf Devletleri İstanbul’u resmen işgal ettikten sonra Son Osmanlı Mebusan Meclisinin dağılması ile Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açılırken Meclisin temelini oluşturmuştu.

Mustafa Kemal Atatürk’ün çağrısı ile 23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldığında seçim yolu ile Meclise katılan milletvekilleri milletin gerçek temsilcileri olup onun iradesini yansıtmaktaydı. Meclis açıldıktan sonra aldığı kararlar dönemin şartları çerçevesinde adı konmamış bir Cumhuriyet idaresinin kabul edildiğini göstermekteydi. Şöyle ki bu kararlarda “Hükümetin kurulması zaruridir. Geçici olarak bir hükümet başkanı seçmek veya Padişah’a bir vekil tanımak mümkün değildir. Türkiye Büyük Millet Meclisinin üstünde bir kuvvet yoktur. Türkiye Büyük Millet Meclisi yasama ve yürütme yetkilerini kendisinde toplar. Padişah ve halife, baskı ve zorlamadan kurtulduğu zaman Meclisin düzenleyeceği kanuni esaslar çerçevesinde durumunu alır.” Mustafa Kemal Atatürk’e göre bu ilkelere dayanan bir hükümetin niteliği kolaylıkla anlaşılabilirdi. Böyle bir hükümet, millî hâkimiyet temeline dayanan halk hükümetiydi. Cumhuriyet’ti.

20 Ocak 1921’de kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda (Anayasa), “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. İdare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayanır.” denilerek Meclisin açılışı sırasında alınan kararlar daha da açık bir biçimde ifade edilecekti. Bundan sonra Cumhuriyet’e giden süreçte atılan önemli bir adım da Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından alınan 1 Kasım 1922 tarihli kararla saltanat makamının kaldırılmasıydı. Saltanat makamının kaldırılmasından Cumhuriyet’in ilanına kadar geçen yaklaşık bir yıllık devrede yönetim şeklinin ne olacağına dair çeşitli tartışmalar yaşanmış ve fikirler öne sürülmüştü. Yaşanan tartışmalar sürecinde bazı çevreler geriye dönüş arzusu ortaya koymuşlardı. Ancak artık gelinen noktadan geriye dönüş söz konusu değildi. Bundan sonra atılacak adım sistemin adının konması şeklinde cereyan edecekti.

1923 yılı Ekim ayı sonunda bir hükümet krizi yaşandı. 27 Ekim 1923’te Vekiller Heyetinin istifası Türkiye Büyük Millet Meclisinde okundu. Bundan sonra yeni bir Vekiller Heyeti kurma çalışmaları başladı. Halk Fırkası Parti Yönetim Kurulu kesin bir hükümet listesi hazırlayamadı. 28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Atatürk’ün davetlileri olarak bazı arkadaşları Çankaya’da yemeğe katıldılar. Yemekte Mustafa Kemal Atatürk hükümet bunalımını çözmenin yolunu ortaya koydu ve arkadaşlarına “Yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz.” dedi. Orada bulunanlar da bu görüşe katıldılar ve yemek sonrasında erkenden ayrıldılar. İsmet Paşa Çankaya’da kaldı. Mustafa Kemal Atatürk ile birlikte bir kanun tasarısı müsveddesi hazırladılar. 20 Ocak 1921 tarihli Anayasa’nın devlet şeklini tespit eden maddelerini değiştirdiler. Özellikle birinci maddenin sonuna “Türkiye Devleti’nin hükümet şekli cumhuriyettir.” cümlesini eklediler.

29 Ekim 1923’te Halk Fırkası Grubunda konu hakkında görüşmeler yapıldı. Bu sırada İsmet Paşa’dan sonra söz alan Abdurrahman Şeref Bey şöyle dedi: “Hükümet şekillerinin teker teker sayılmasına gerek yoktur. Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. Kime sorarsanız sorunuz, bu cumhuriyettir. Doğan çocuğun adıdır. Ama bu ad bazılarına hoş gelmezmiş, varsın gelmesin.” Parti Grubu toplantısının sonrasında saat 18.00’de Meclis toplantısı açıldı. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda yapılmak istenen değişiklik önerisi ele alındı. Ardından Meclisçe akşam saat 20.30’da Cumhuriyet kabul edildi. Durum, o gece bütün ülkeye bildirildi ve her tarafta gece yarısından sonra yüz bir pare top atılarak ilan edildi. Cumhuriyet’in ilanı bütün milletçe sevinçle karşılandı. 20 Nisan 1924’te kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun birinci maddesinde de “Türkiye Devleti bir cumhuriyettir.” denilerek cumhuriyet bir devlet şekli olarak benimsendi.

Milli Mücadele’nin askeri alandaki başarısının bir sonucu olarak kurulan Cumhuriyet’i Mustafa Kemal Atatürk Türk gençliğine emanet etmiş ve ona büyük bir sorumluluk yüklemiştir. Gençliğe Hitabe’sinde: “Ey Türk gençliği! Birinci vazifen; Türk istiklalini, Türk Cumhuriyeti’ni, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir. Mevcudiyetinin ve istikbalinin yegâne temeli budur.” demiş, bunun için “Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur.” ifadesini kullanmıştır. Yine Onuncu Yıl Nutku’nda “Az zamanda çok ve büyük işler yaptık. Bu işlerin en büyüğü, temeli Türk kahramanlığı ve yüksek Türk kültürü olan Türkiye Cumhuriyeti’dir.” demiştir. Bu bağlamda Türk gençliğine “Ey yükselen yeni nesil, istikbal sizindir. Cumhuriyet’i biz kurduk, onu yükseltecek ve sürdürecek sizlersiniz.” sözleriyle seslenmiştir. Mustafa Kemal Atatürk’ün sözleri doğrultusunda Cumhuriyet’in yetiştirdiği fikri hür, vicdanı hür Türk gençliği kendisine bırakılan emanetin kutsiyetini bilmekte ve ona sahip çıkmaktadır.

Cumhuriyet’in ilanının 99. yıldönümü vesilesi ile başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, ebediyete irtihal eden bütün kahramanlarımızı, aziz şehitlerimizi saygı ve rahmetle anıyor, kendilerine Cenab-ı Allah’tan rahmetler diliyoruz. Cumhuriyetimizin 99. yılı kutlu olsun.

.