 |
|
|
 |
|
| ABDULHAMİD HAN |
ABDÜLHAMİD HAN
Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı.
İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar:
Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi.
Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur.
Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur.
Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı.
Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız.
Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar.
Rabbim Başbakanımızı korusunu2026 |
|
|
|
|
 |
Bir rüyam var: Bir gün herkes dünya vatandaşı olacak!
Her hafta, ‘neden bu konuyu’ seçtim minvalli bir paragraf yazarım. Ama bu sefer doğrudan söze gireceğim. Çünkü yazıdan bu konuyu niye seçtiğimi kolayca anlayacaksınız.
Amin Maalouf, Ölümcül Kimlikler adlı kitabında şöyle bir örnek verir: “...Saraybosna’dan ayrılmayalım daha. Hayali bir anket için düşüncelerimizde orada kalalım. Sokakta elli yaşlarında bir adam inceleyelim: 1980’e gelirken bu adam şöyle derdi: ‘Ben Yugoslav’ım!’, gururla ve gönül koymadan, daha yakından sorular sorulduğunda Bosna-Hersek Özerk Cumhuriyeti’nde yaşadığını ve bu arada Müslüman geleneği olan bir aileden geldiğini belirtirdi.
On iki yıl sonra, savaşın en şiddetli günlerinde aynı adam hiç duraksamadan ve bastırarak şöyle cevap verirdi: ‘Ben Müslüman’ım!’ Hatta belki de şeriat kurallarına uygun bir sakal bırakmış bile olurdu. Hemen arkasından Boşnak olduğunu ve bir zamanlar gururla Müslüman olduğunu vurguladığının kendisine hatırlatılmasından hiç hoşlanmadığını eklerdi.
Bugünse adamımızı sokakta çevirsek, önce Boşnak, sonra Müslüman olduğunu söyleyecektir, düzenli olarak camiye gittiğini de belirtecektir; ama ülkesinin Avrupa’nın bir parçası olduğunu ve bir gün Avrupa Birliği’ne katılmasını umut ettiğini söylemeden geçemeyecektir.
Aynı insana bir yıl sonra aynı yerde rastlasak, acaba kendini nasıl tanımlardı? Aidiyetlerinden hangisini en başa koyardı? Avrupalı mı? Müslüman mı? Boşnak mı? Başka bir şey mi? Belki de Balkan mı?”
Yazar daha sonra şöyle devam eder: “Bütün dönemlerde, meşru olarak ‘kimlik’ denilebilecek kadar her koşulda ötekilerden son derece üstün, tek bir ana aidiyet olduğunu düşünen insanlar olmuştur. Kimileri için ulus. Kimileri içinse din ya da sınıf. Ama hiçbir aidiyetin mutlak surette baskın çıkmadığını anlamak için dünyada olup biten farklı çatışmalara bir göz gezdirmek yeter (...) Türkler de Kürtler de Müslüman, ama anadilleri farklı, çatışmaları bu yüzden daha mı az kanlı? Hutular da Tutsiler gibi Katolik ve aynı dili konuşuyorlar, bu onların birbirini katletmelerini önleyebildi mi?” (Maalouf, s. 17-18)
İç düşman-dış düşman
Amin Maalouf’un başka olaylarla da örneklediği bu durumu çağdaş Fransız felsefecisi Etienne Balibar şöyle özetler: “Günümüz dünyasının çelişkisi şudur: İnsanların doğaları gereği kendilerini ‘evlerinde’, biz bize hissedecekleri bir ulus-devlet tahayyül etmek, sonra bu devleti içinde oturulmaz kılmak. Durmadan düşmanın ‘içeride’ olduğunu keşfederek, ‘dış’ düşmanlar karşısında birleşmiş bir cemaat oluşturmaya çalışmak. Böyle bir toplum siyasal olarak tam anlamıyla yabancılaşmış bir toplumdur.”
Bugün içinde bulunduğumuz durumu ne kadar güzel özetliyor değil mi Balibar? Ancak hal böyleyken, ulus-devlet ne Türkiye’de gözden düşüyor, ne de dünyanın başka yerlerinde. Hatta bazı durumlarda cazibesini daha da arttırıyor. Örneğin Basklar, Katalanlar, Kıbrıslı Türkler veya Kürtler için, dünyanın en büyük mutluluğu kendi ulus-devletlerini kurmak gibi görünüyor. Bunda bir gariplik yok aslında. Küreselleşme denen olgu, insanları hem sosyokültürel, hem de coğrafi anlamda yerlerinden ederken, onları yeni karşıtlıkların içine soktu, dolayısıyla da yeni dayanışma biçimleri aramaya itti. Bu arayışlar bazı hallerde ulus-devlet aidiyetini aşan, evrensellik ya da bölgesellik iddiası taşıyan AB gibi oluşumları güçlendirirken, bazı durumlarda yerellik iddiası taşıyan ayrılıkçı duyguları geliştirdi. 194 ulus-devlete karşılık 3.200 dilsel, etnik, ulusal grubun yaşadığı dünyamızda, kendi ulus-devletini kurmaya çalışan, konfederasyon, federasyon ya da özerklik peşinde koşan yüzlerce grup var. Bunların başarılı olması halinde feodal beylikler dönemine dönmemiz işten bile değil. Bu yüzden, ‘milliyetçilik kötüdür’ deyip kestirip atmak yerine, insanoğlu, etnik, dinsel, ulusal, kültürel, dilsel kimliklerle değil de, başka hangi kimlikle kendini mutlu ve güvende hissedebilir, hangi kimlikle hem kendini hem de içinde yaşadığı toplumu geliştirebilir, güzelleştirebilir sorusuna bir an önce cevap bulmamız gerekiyor.
Bu konuda kafa yoranlardan biri olan Prof. Bert Olman “Yahudilikten azlim için gereğinin yapılmasına” başlıklı yazısında “ille de bir şey sevecek olsam sevdiğim şey, iki bin yıldır ‘o benimdir, o benim’ diyemeyeceğim bir devletten mahrum olmak üzere kurulmuş bir Diaspora Yahudiliği olurdu” diyor ve ekliyordu: “Eğer yaşadığınız ülkede tam ve eşit bir vatandaş olamıyorsanız, o zaman dünya vatandaşı olabilirsiniz veya bunun ne anlama geldiğini düşünebilirsiniz.” (Birikim, Şubat 2005)
Nerelisin?: Dünyalı!
Gelin birlikte düşünelim. Olmann’ın sözünü ettiği ‘kozmopolitanizm’ yani ‘dünya vatandaşlığı’ (Yunanca’da cosmos=evren/dünya/düzen; polites=yurttaş demek) fikrinin ilk işaretini veren MÖ 14. yüzyılda hüküm sürmüş olan Mısır Firavunu Akenaton’du. Tell’el-Amarna’da bulunan bir duvar yazıtında, Akenaton’un ırk ve kavim farkı gözetmeksizin tüm insanları, hatta hayvan ve bitkileri de kapsayacak evrensel bir din için çabaladığı yazıyordu.
Daha iyi bilinen bir örnek, içine yerleştiği fıçısının önünden geçerlerken kendisine “nerelisin?” diyenlere “dünya vatandaşıyım” cevabını veren, Sinoplu çileci filozof Diyojen (ö. MÖ 323) idi. Ancak Diyojen’in ‘dünya vatandaşlığı’ çok da olumlu bir anlam taşımıyordu. O aslında ‘Ben senin berbat Yunan şehir devletinin vatandaşı değilim!’ demek istiyordu.
Bazı tarihçilere göre kozmopolit düşüncenin ilk uygulayıcısı, Diyojen’in “gölge etme başka ihsan istemem” diyerek savuşturduğu Makedonyalı Büyük İskender’di. İskender’in komutanlarına fethettikleri ülkelerin yerlisi kadınlarla evlenme izni vererek, o güne dek Yunan düşüncesine egemen olan ‘Yunan-Barbar’ ayrımını yok etmeye niyetlenmesi, ülkesinde ve orduda büyük şaşkınlık yaratmıştı. Ancak bana göre İskender’in ‘kalplerin birliğine dayanan dünya imparatorluğu’ fikri silah gücüne dayandığı için tam da aradığımız örnek değildi.
Kozmopolitanizme olumlu bir içerik kazandıranlar, MÖ 3. yüzyılda yaşamış Kıbrıslı filozof Zeno’nun başını çektiği Stoacı düşünürlerdi. Yunan-Barbar ayrımına karşı çıkarak insanoğlunun, biri içinde doğduğu (polis), diğeri ise ‘sınırları sadece güneş tarafından çizilmiş’ çok daha büyük bir toplumun (cosmos) üyesi olduğunu söyleyen Stoacılara göre bir kişinin dünya vatandaşı olması için yerel aidiyetlerden vazgeçmesi gerekmezdi. Çünkü bunlar yaşama büyük zenginlik katardı. Zaten Stoacılar bir kişinin bu tür bağlılıklarından kaçınamayacağına da inanıyorlardı. Bunun yerine, insanoğlunu iç içe daireler şeklinde sardığını tasavvur ettikleri ve insanın kendi benliğini, ailesini, akrabalarını, komşularını, hemşerilerini, ülkesinin insanlarını ve nihayet bütün bunları çevreleyen insanlık ailesini saran bağlılık çemberlerinin yerini değiştirmeyi, yani en dıştaki insanlık ailesini en içteki çember kadar yakınımız kılmayı amaçlıyorlardı.
Stoacıların ‘dünya devleti’ bir çeşit metafordu, bir ütopyaydı ama entelektüel etkisi günümüze kadar sürdü. Pek çok araştırmacıya göre Stoacıların düşünceleri İsa’nın havarilerinden Aziz Paulos’un ‘Yahudiler ve Yahudi olmayanlar’, ‘özgür insanlar ve köleler’ ayrımını reddetmesine kaynaklık etti ve Hıristiyanlığın yayılmasını kolaylaştırdı.
Stoacı fikirler Rönesans düşünürü Erasmus’un ‘milli ve dinsel toleransla donanmış vatandaşlar’ (Querela Pacis), Grotius’un ‘genel yasalarla bağlı büyük devletler topluluğu’ (De Iure Belli ac Paci) gibi kavramlarında, 1776 (Amerikan) Bağımsızlık Bildirgesi, 1789 İnsan Hakları Deklarasyonu gibi evrensel belgelerde, Montesquieu, Diderot, Addison, Hume ve Jefferson’un eserlerinde etkisini gösterdi.
Kant ve Ebedi Barış
‘Dünya vatandaşlığı’ kavramına çok şey katmış olan Kant (1724-1804) bütün rasyonel varlıkların tek bir ahlaki toplumun doğal üyesi olduğunu, dünya barışının, ancak cumhuriyetçi ilkelere göre düzenlenmiş devletler, barışı korumak amacıyla özgür iradeleriyle bir birlik kurdukları zaman ve sadece vatandaşların değil yabancıların insan haklarına da riayet edildiği zaman korunabileceğini düşünüyordu. Günümüzün Birleşmiş Milletler’i, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi veya Uluslararası Adalet Divanı gibi oluşumları, Kant’ın ‘kozmopolitan yasa’ dediği kavramdan esinlenmişti.
Gerçi Rousseau gibi “herkesi sevmekle övünürler ama amaçları komşularını sevmeme hakkını elde etmektir!” diyerek kozmopolitlerden şikâyet edenler de vardı fakat Bentham gibi faydacı düşünürleri bir yana bırakırsak, 18 ve 19. yüzyıl kozmopolitleri için (ki aralarında Marksistler de vardır) kavram, bugün bazılarının düşündüğü gibi ‘içinde yaşadığı ülkeye ve topluma kayıtsız kalmak’ veya ‘ultra bireycilik’ gibi olumsuz anlamları değil, Stoacı olumlu anlamını taşıyordu. 20. yüzyılda kozmopolite kötü anlam yükleyenlerin başında Naziler geldi. Öyle ki, Yahudileri ve Çingeneleri fırınlara yollama gerekçelerinden biri bu iki halkın da ‘kozmopolit’ (‘karışık, kökü belirsiz’) olmasıydı.
Aynı gemide olmak
Çağdaş düşünürlerden Martha Nussbaum ise 1970’lerden beri Stoacı düşünceden yola çıkarak ulusalcılığı, etnik merkezciliği, her türlü kavimciliği ve kabileciliği eleştiriyor. Nussbaum’a göre, ulusal kimliklere sıkıca bağlanmak, bu kimliklerden gurur duymak sadece siyasi açıdan tehlikeli değil; etik açıdan da yanlıştır. Başkalarının acılarını anlamanın, onlarla duygudaş olmanın önemine dikkat çeken Nussbaum’a destek verenlerden İsveçli sosyal antropolog Ulf Hannerz’e göre ‘dünya vatandaşlığı’ demek, sadece yerellik, diaspora olmak veya ulusallık gibi dar aidiyetlerden ve önyargılardan kurtulma hali değil, aynı zamanda farklılıkların birarada var olmasının yollarını bulmak amacıyla, dinleyerek, bakarak, düşünerek veya sezinleyerek öteki kültürlerin içine girme yeterliliğidir. Hepimizin aynı gemide olduğu gerçeğini bir an bile unutmayarak dünyaya içten bir sorumluluk duygusu ile bağlanmaktır. Gerçek bir kozmopolit başkalarının yani ‘öteki’nin farkındadır. Kültürel farklılıkların, karmaşıklıkların farkındadır ve bunları takdir eder. Kozmopolit kişi ulusal ve global kültürlerin uyumlaştırılmasına inanır. Kişinin kimlik ve aidiyet konusundaki kişisel seçimlerine saygı gösterir. Burada bir parantez açmak istiyorum: Günümüzde çok kültürlülük denince akla daha çok anlamak ve saygı duymak geliyor. Halbuki buna etkileşim, diyalog ve karşılıklı öğrenme sürecini içeren bir katılımcılığı da eklemek gerek.
Küreselleşmenin faydası
Bu bağlamda Hannerz, felsefi ve politik bir boyutu olan ‘kozmopolit’ insanla başka çeşitteki hareketli insanları birbirinden ayırmaya özen gösterir. Ona göre küreselleşmenin sayılarını arttırdığı turistler, sürgünler, yurtsuzlar, uluslararası çalışanlar, misafir işçiler ille de kozmopolit kişiler değildir. Bu insanların ezici çoğunluğu, ‘öteki’ ile ilgili değillerdir ve bütün hareketliliklerine rağmen dinsel, etnik, ulusal, kültürel anlamda korunaklı kozalarında yaşamaya devam ederler. Buna rağmen, küreselleşme dünya vatandaşlığına giden yolda önemli açılımlar sunar. Çünkü kitlesel turizm, müzik, moda, sanat, spor etkinlikleri; internet ve mobil telefonla yaygınlaşan iletişim, ucuzlayan ve hızlanan ulaşım araçları, çoğu sonuç vermese de küresel toplantılar, bütün yetersizliklerine rağmen uluslararası kuruluşlar, bunlara yönelik küresel protesto eylemleri insanları, yerel, ulusal sınırların ve ajandaların dışına taşır, birbirine yaklaştırır.
Sözü uzatmayayım. Eskiden ‘dünya vatandaşı’ olmak, Diyojen’in deyimiyle bir çeşit sürgündü. Aynen bir çocuğun ebeveynlerinin kucağındayken hissettiği türden bir sıcaklıktan yoksun kalmayı göze almaktı. Çünkü antik dönemde bile bir kişinin, ait olduğu sınıfı, toplumu, şehir devletini aşarak sadece insanlık denen soyut bir kavramın peşine takılması hoş görülemezdi. Milliyetçiliğin neredeyse din katına çıkarıldığı, devletin kutsal bir tapınak olduğu günümüzde dışlanma daha da şiddetli. Geleceğin toplumlarının millet değil de insanlık temelli düşünceler üzerinde yükseleceğini söyleyenlere; vatana değil dünyaya bağlanmak gerektiğini söyleyenlere, ulusal çıkarlardan değil evrensel ahlâktan söz edenlere, en hafifinden hayalperest ya da sorumsuz, en ağırından vatanı haini, en inceltilmişinden liberal, en cafcaflısından nihilist etiketi yapıştırılıyor. Ama ne derlerse desinler, hayal etmeye devam edeceğim: Bir gün gelecek herkes dünya vatandaşı olacak!
2010’da, çok kimlikli birer dünya vatandaşı olma yolunda bir merhale olması dileğiyle herkese iyi yıllar diliyorum.
Özet Kaynakça: Amin Maalouf, Ölümcül Kimlikler, YKB Yayınları, 28. Baskı, 2009;Cosmopolitics: Thinking and Feeling beyond the Nation, (Yay. Haz. P. Cheah ve B. Robbins), University of Minnesota Press, 1998; The Political Philosophy of Cosmopolitanism, (Yay. Haz. Gillian Brock ve Harry Brighouse), Cambridge University Press, 2005.
Okuyuculardan
27 Aralık 2009 tarihli “Oksijeni kalmayan Patrikhane” başlıklı yazıda Fener Rum Patrikhanesi’nin resmi diye Rum Erkek Lisesi’nin resmini kullandığımız için çok kişiden eleştiri aldım. Hata tamamen bana ait. O hafta yazıyı son an tamamlayabilmiş, sayfanın hazırlandığı gün bir sempozyumda olacağımdan fotoğraf bulma işini bir arkadaşımdan rica etmiştim. İnternette söz konusu fotoğraf ‘Fener Rum Patrikhanesi’ başlığı altında çıktığı için arkadaşım yanılmış, gazetenin diğer sorumluları da fark etmeyince ortaya bu vahim çıkmıştı. Başta Patrikhane olmak üzere herkesten özür diliyorum.
● Okuyucularımızdan Barış Başaran ise aynı yazının bitiriş cümlesine itiraz ediyordu. Barış Bey, Heybeliada Ruhban Okulu’nun yeniden açılmasına kesinlikle karşı olmadığını belirttikten sonra, dünya yüzündeki pek çok Ortodoks kilisesinin otosefal (özerk) olduğunu, bu statünün kiliselere idari tasarruflarda bulunma, doktriner kararlar alma, ruhban yetiştirme ve tayin etme gibi konularda tamamen bağımsız davranma hakkını verdiğini hatırlatıyor, dolayısıyla bu kiliselerin çoğunun kendi ruhban kadrolarını yetiştirmek için okulları ya da seminerleri olduğunu, yani ortada dinlerinin gerektirdiği ruhban kadrosu için (benim son cümlede iddia ettiğim gibi) bu okula şiddetle ihtiyaç duyan270 milyonluk bir Ortodoks dünyası olamayacağını söylüyordu. Lafı dolandırmayayım. Barış Bey haklı. O cümle gayet hamasi bir hava taşıyor. Bilimsel bir dayanağı olmayan o ifadeleri yok farz etmenizi rica ediyorum.
Barış Bey bir başka şey daha söylüyor ki onun da üzerinde düşünmeye değer: “Ancak, mevcut hükümetin pratik bir formül bulmakta gerçekten de zorlandığını düşünmüyorum. Sanki daha köklü bir eğitim reformu doğrultusunda joker gibi, adeta Batı kamuoyu üzerinde bu politikalarına destek bulmak için şantaj malzemesi gibi kullanıyorlar bu okulun durumunu. Biraz Alevi meselesi ve Diyanet tartışmalarına benzemiyor mu bu? Sonuç olarak Alevilerin, Ortodoksların haklı taleplerini kendi haklı talepleriyle aynı tepside sunabilecekleri bir siyasi iklim oluşmadıkça, bu çözümü görece basit meseleyi de sürüncemede bırakmaya devam edeceklerini düşünüyorum.”
● Bu vesileyle 6 Aralık 2009 tarihli “Hoş görülmek mi, eşit görülmek mi?” başlıklı yazıma yapılan kimi sert, kimi hakaretamiz, kimi son derece nazik eleştirilere de değinmek istiyorum. Bu eleştiriler arasında, en kapsamlısı ve en naziği Türk ve İslâm Hukuku Profesörü Ekrem Buğra Ekinci’ye aitti. Ekrem Bey, Osmanlı’daki zimmîlik statüsünün felsefesini, nasıl uygulandığına dair kendi görüşlerini anlattıktan sonra benim zimmîlere yönelik hoşgörüsüzlük iddialarımın ve ihtida ile ilgili örneklerimin gerçeği tam olarak yansıtmadığını söylüyordu. Ayrıca, İslâm ülkelerinde zimmîlerin uyması gereken kurallar hakkında fikir vermek için aktardığım Ömer Paktı’nın tartışmalı bir metin olduğunu, çünkü Hz. Muhammed, Hz. Ömer ve sahabelerin uygulamalarıyla bu metindeki ifadelerin açıkça çeliştiğini ekliyordu.
Mektubunu “Meşrutiyet sonrası yapılanlara hiç itirazım yok. Bunların hepsi iç burkucudur. Ermeni sürgününde ihtidanın para etmediğini, aile büyüklerimizin anlattığı hatıralardan da biliyorum. Meşrutiyet ve Cumhuriyet devirlerindeki hoşgörü hikâyeleri hakkındaki ‘iğne-çuvaldız’ görüşünüze tamamen katılıyorum. Ama klasik Osmanlı geleneği ile İslâm hukuku referansları ile İttihatçı/Cumhuriyetçi tatbikatın paralel olmadığı da göz önünde tutmalıdır. Fener Patriği bile bunu açıkça deklare ediyor. Farklı din ve ırklara klasik Osmanlı müsamahasını o devirdeki diğer devletlerdeki duruma göre değerlendirmeli; sonraki uygulamaları ise tamamen ayrıksı tutmalıdır” diye bitiren Ekrem Bey’den çok şey öğrendim. Bazı konulardaki düşüncelerimi gözden geçirme ihtiyacı duydum. Katılmadığım hususları (özellikle Emannameler konusunda) da kendisine yazdım. Ekrem Bey’in görüşlerini öğrenmek isteyen okurlarımıza, kendisininOsmanlı Hukuku (Arı Sanat Yayınevi, 2008) adlı kitabını öneriyorum.
● Aynı yazıya ilişkin olarak yazan Murat Özyıldırım ise, İslâm egemenliğine giren kentlerde büyük kilise ve manastırların camiye çevrildiğinin doğru olduğunu ancak Anadolu, Mısır, Filistin ve Suriye’de çok eski dönemlerden beri kesintisiz faaliyet gösteren kilise ve sinagoglara bakacak olursak, camiye çevrilme işinin benim iddia ettiğim gibi radikal ve sürekli olmadığını belirtiyordu. Bakış açısına göre, Murat Bey’i de beni de haklı çıkarabilecek bir iki bilgiye değinerek bu konuya noktalı virgül koymak istiyorum: 1583 yılında Rus Çarı’nın temsilcisi olarak İstanbul’a gelen Trifon Karabeinikov’un tesbitine göre o tarihte İstanbul’da 47 Rum kilisesi faaliyetteydi. Ancak 1652’de İstanbul’a gelen Antakya Patriklik kâtibi Paulus, faaliyette olan Rum kilisesi sayısını 23 olarak vermişti. Daha sonraki kaynaklara bakılırsa, bu sayı 19. yüzyıla kadar aşağı yukarı aynı kalmıştı. Bugün faaliyette bulunan 100 kadar Rum kilisesi ise, 19. yüzyılda yapılmış ya da onarılmış kiliselerdi.
.3-1-10
.Kavel’den Tekel’e bitmeyen çile
Özelleştirme sonunda kendilerine dayatılan 4-c statüsüne karşı bir aydır canlarını dişlerine takarak direnen Tekel işçilerinin ezici çoğunluğunun, hükümetin yüzeysel çözümlerine razı olmayıp, direnişe devam kararı almaları bence sadece haftanın değil neredeyse son yılların en önemli olayı. Bu hafta, Tekel işçilerine moral vermek umuduyla, başarılı bir işçi eyleminin hikâyesi anlatmak istiyorum.
“İşime karım dedim, karıma Kavel diyeceğim.
Ve soluğum tükenmedikçe bu doyumsuz dünyada,
Güneşe karışmadıkça etim
Kavel Grevcilerinin türküsünü söyleyeceğim.
Ve izin verirlerse Kavel Grevcileri,
İzin verirlerse İstinyeli emekçi kardeşlerim,
İzin verirlerse Kavel Grevcileri,
Ve ben kendimi tutabilirsem eğer, sesimi tutabilirsem
O çoban ateşinin yandığı yerde Kavel’de,
O erkekçe direnilen yerde, Kavel’de
Karın altında nişanlanıp dostlarımın arasında
Öpeceğim nişanlımı Kavel kapısında
Ve izin verirlerse İstinyeli emekçi kardeşlerim
İzin verirlerse Kavel Grevcileri
İlk çocuğumun adını Kavel koyacağım”
1984’de kaybettiğimiz ‘toplumcu gerçekçi’ şairlerimizden Hasan Hüseyin Kormazgil’e yukarıdaki dizeleri yazdıran olay, bundan tam 47 yıl önce İstanbul’da yaşanmış olan Kavel grevi idi. Grevin anlamını kavramak için biraz önceye gitmek gerekiyor. 27 Mayıs darbesi ile yönetime gelen Milli Birlik Komitesi, içlerinde altı işçi temsilcisinin de bulunduğu Kurucu Meclis’e bir Anayasa hazırlatmış, Anayasa 9 Temmuz 1961’de halk oylamasında yüzde 60,4 kabul, yüzde 39,4 ret oyu alarak yürürlüğe girmişti. Temel hak ve özgürlüklere yaptığı vurgu yüzünden, ‘demokratik anayasa’ olarak nitelenen 1961 Anayasası’nın 46. maddesine göre, çalışanlar ve işçiler izin almaksızın, sendikalar ve sendika birlikleri kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına sahiptiler. 47. maddede ise, işçilerin toplu sözleşme ve grev hakkına sahip oldukları belirtiliyordu. Aynı maddelere göre, devlet bu hakların kullanımını düzenleyen kanunları çıkaracaktı.
İşçi sınıfı uyanıyor
Ancak hükümet bu kanunları çıkarmadığı için, işçilere tanınan haklar kâğıt üzerinde kaldı. Yine de işçi sınıfı yılların ürkekliğini üzerinden atmıştı. Bunun işareti, 31 Aralık 1961’de İstanbul Sendikalar Birliği tarafından 100 bin kişinin katılımıyla Saraçhane’de düzenlenen miting oldu. Bunu direnişler, yemek boykotları, oturma eylemleri, sessiz yürüyüşler izledi. İşte, Hasan Hüseyin’e o güzel şiiri yazdıran Kavel grevi de bu uyanışın bir ürünüydü. İstinye’de bugün Carrefour’un bulunduğu yerde yükselen Kavel Kablo Fabrikası’nda çalışan Türk-İş’e bağlı Maden-İş Sendikası’nda örgütlü olan 173 işçinin başlattığı gözüpek mücadele emek tarihine altın harflerle geçti.
Grevin yaşandığı fabrikayı 1954 yılında Emin Aktar, Vehbi Koç ve Eli Burla kurmuştu. Fabrikanın işleri iyiydi ama o sırada yeni atanan müdür patrona fabrikanın kârını daha da arttırma sözü vermişti. İlk adım olarak da, işçilere 1957’den beri fazla mesai bedeli olarak ödenen yıllık ikramiyeleri kesmeye karar vermişti. Halbuki ayda ortalama 380 lira civarında kazanan işçiler için, bu ikramiyeler çok önemliydi. Kimi birikmiş borçlarını kapatmak için, kimi evlenmek için, kimi evinin eksiklerini tamamlamak için bütün yıl bu ikramiyeleri beklemişti.
Görüşmeler sonuç vermiyor
İşçiler seçtikleri üç temsilciyi patronla görüşmek üzere gönderdiler. Patronun tepkisi, bu üç temsilci ile birlikte, Maden-İş Sendikası’nın Şişli Şube Başkanı’nı ve sendikanın işyeri baş temsilcisini de işten çıkarmak oldu. Ardından işçilere sendikadan ayrılma baskısı geldi. İşçiler işten çıkarmaları ve baskıları protesto etmek için, 28 Ocak 1963’te tezgâh başında beş günlük oturma eylemine başladılar. İşveren ‘işyerindeki asayişi bozdukları’ gerekçesiyle 10 işçiyi daha işten çıkarıp lokavt ilan edince, 4 şubatta işçiler oturma eylemlerini fabrika önünde kurdukları çadırlarda direnişe dönüştürdüler.
İşçiler direndikçe, işveren de tutumunu sertleştiriyordu. İşveren grevi kırmak için büro işçilerini fabrikaya sokmaya çalışınca, işçiler buna karşı çıktılar. Polisin müdahalesi sırasında bazı işçiler yaralandı, bazıları tutuklandı. İşveren son darbeyi ‘lokavt’ ilan ederek vurdu. O tarihte grev ve lokavtla ilgili bir düzenleme olmadığı için, aslında her iki tarafın da eylemi ‘kanunsuzdu’ ama Sarıyer Savcılığı soruşturma sonunda, patronun tutumunun lokavt sayılamayacağını ilan ederek tavrını işverenden yana koydu.
Halkın ve sendikaların dayanışması
Bu tarihten itibaren Kavel grevi toplumun gündemine oturdu. Sadece İstinye’nin emekçi halkı değil, otobüs şoförleri, tersane işçileri, hatta polisler bile grevcilere destek veriyordu. Vehbi Koç’a ait General Electric Fabrikası işçileri aralarında para topluyor, bir diğer Koç kuruluşu olan Demir Döküm işçileri sakal bırakma eylemi yapıyordu. Maden-İş ve Lastik-İş’e bağlı işyerlerinden direnişçilere destek mesajları yağıyordu. Ancak ortada garip bir durum vardı. Maden-İş’in bağlı olduğu Türk-İş Konfederasyonu sanki böyle bir grev yokmuş gibi kayıtsızdı. Durumu protesto etmek için, Türk-İş Güney Bölgesi’ndeki 23 sendika başkanı ve 45 yönetici 27 Şubat 1963’te Türk-İş’ten ayrıldıklarını ilan ettiler.
Türk-İş bölünüyor
2 martta işverenin kablo yüklü kamyonları fabrika dışına çıkarmasını, direnişçilerin eşleri barikat kurarak engellemeye çalıştılar. Ancak polis kadınlara saldırdı ve birçoğunu yaralayarak dağıttı. Bunun üzerine, durumun nezaketini gören hükümet duruma el koydu. 3 Mart 1963’te Başbakan Yardımcısı Turhan Feyzioğlu ve Çalışma Bakanı Bülent Ecevit’in araya girmesiyle Türk-İş ile Türkiye İşveren Konfederasyonu arasında bir anlaşma imzalandı ve işçiler işbaşı yaptılar. Anlaşmaya göre işçilerin ikramiyeleri eskisi gibi ödenmeye devam edilecek, grev başlamadan önce işten atılan dört kişi hariç, diğer 10 işçi geri alınacak, işe alınmayanlara kıdem tazminatları ödenecekti. Her şey yoluna girmiş görünüyordu ki, Sarıyer Savcılığı’nın greve öncülük eden 28 işçi hakkında Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’na muhalefet etmek suçundan üç yıl ila beş yıl arasında hapis istemiyle dava açtığı öğrenildi. 15 işçi tutuklanarak Sultanahmet Cezaevi’ne konuldu. 10 Haziran günü, tutuklanan altı işçinin tahliye edildikten sonra işten atılmalarına, fabrikanın kaplama bölümünde çalışan 30 işçi toplu halde iş bırakarak yanıt verdi. Bu sefer duruma İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı el koydu. Sonunda, tutuklu işçilerin geriye kalanları 27 gün sonra salıverildiler ama haklarındaki davalar devam etti.
Grev ve lokavt kanunları çıkıyor
Yaklaşık 100 gün süren olaylar sonunda, hükümet 1961 Anayasası’nın 47. maddesi gereği çıkarılması gereken ancak iş çevrelerinin baskısıyla çekmecede bekletilen kanunların Meclis’e getirmek zorunda kaldı. İşverenler Kavel grevini ‘mülkiyet hakkına saldırı’, işçiler ‘grev hakkının sınırlandırılmasına’ örnek olarak gösteriyorlardı. Dönemin Maden-İş Başkanı Kemal Sülker’e göre, işverenler, kanuna işçiler aleyhine ağır hükümler konmasını sağlamak için Kavel’de gerginliği kasıtlı olarak tırmandırmışlardı. Gerçekten de, dönemin Çalışma Bakanı ‘işçi dostu’ Bülent Ecevit, kamu emekçilerinin sendikal haklarıyla ilgili maddeleri yasa tasarısından çıkardıktan ve patronlara lokavt yapma hakkını tanıdıktan sonra 275 Sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu’nu yürürlüğe girdi. Öte yandan kanuna eklenen ve işçiler arasında ‘Kavel Maddesi’ diye anılan geçici madde ile Kavel işçilerinin kovuşturmadan kurtulması sağlandı.
Grevin hayırlı, darbenin hayırsız sonuçları
Sonuçta Kavel grevi sayesinde 1961 Anayasası’nın emrettiği bir kanun çıkarıldı. Grev işçilere hakları için direnmeyi, dayanışmayı;işverenlere, sendikayı, sendika üyeliğini, grevin hak olduğunu öğretti. Greve ilgisiz kalan ‘sarı sendika’ Türk-İş’ten ayrılan sendikacılar, 13 Şubat 1967’de DİSK’i (Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu) kurdular. 1963’ten 12 Eylül 1980 darbesine kadar geçen 17 yıl içinde tam 4.794 işçi eylemi yapıldı. Elbette patronlar buna razı olamazdı. Nitekim 12 Eylül’den sonra sendikaların faaliyetleri durdurulurken, Türk-İş dışında kalan konfederasyonlara ve onlara bağlı sendikalara ait taşınır ve taşınmaz mallar kayyumlara teslim edildi, sendika yöneticileri mahkemelerde yargılandılar ve ağır cezalara çarptırıldılar. Böylece tekrar başa dönüldü. O tarihten sonra çeşitli grevler ve direnişler oldu ama hiçbiri son Tekel direnişi gibi ses çıkarmadı. Bu sesi emekçi sınıfların da hükümetin de duymasını diliyorum.
Bugün AB, 1963’te Kavel grevi sayesinde çıkan 275 Sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu’nun, AB standartlarına uygun hale getirilmesini talep ediyor. Hükümet ise bu talebi duymazdan geliyor. Bakalım Tekel işçilerinin direnişi, 47 yıl önceki gibi hayırlı bir işlev görebilecek mi merak ediyorum.
Ah bir ataş ver, cigaramı yakayım!
Tekel deyince tütünü anmamak mümkün mü? Geçtiğimiz hafta Manisa’nın Selendi ilçesinde yaşanan ve kasabadaki Romanların tehciri ile biten toplumsal olayların kıvılcımını çakanın da, 19 Temmuz 2009’dan itibaren yürürlüğe konan ‘kapalı yerlerde sigara yasağı’ olduğu ileri sürüldü. Sigara yasağı konusunda AKP iktidarının tavizsiz tutumumun arka planında neyin olduğu bilemiyorum ama gerekçe ne olursa olsun bunun sonuçları açısından olumlu bir uygulama olduğunu düşünüyorum. Fakat hayatım boyunca sigara içmediğim halde, uygulamanın bu kadar katı ve radikal olmasını doğru bulmuyorum. Sigarasız yaşama daha yumuşak bir şekilde geçmek mümkün diye düşünüyorum. Belki, tütün tiryakiliğinin tarihinin ne kadar eski olduğunu bilmek, yöneticileri insafa getirir diye düşünerek, tütünün hikâyesine bir göz atalım diyorum.
Kolomb’un hediyesi
Tütün, patlıcangiller (Solanacease) familyasından altmış dört cinsi içinde barındıran, bilimsel adı ‘nicotiana’ olan türün bir üyesi. Tütünün ana vatanının Asya mı, Avustralya mı yoksa Amerika kıtası mı olduğu yolunda değişik teoriler varsa da, genel kabul, tütünü Avrupa’ya tanıtan kişinin 1492 yılında Amerika Kıtası’nı ‘keşfeden’ Kristof Kolomb olduğu. Kaynaklara göre, Kolomb’un adamları, tütünle ilk kez Venezuela kıyılarının açıklarındaki bugünkü adıyla Trinidad ve Tobago Adaları’nda tanışmışlardı. Yerlilerin bir bitkinin yapraklarını bir çubuğa yerleştirdiklerini, daha sonra yakarak dumanını içlerine çektiklerini gören Kolomb ve arkadaşları, yerlilerin ‘tobacco’ adını verdikleri tütünü Avrupa’ya getirdiklerinde bu kadar tutulacağını muhtemelen tahmin etmemişlerdi. Gerçekten de, daha sonraki yıllarda Amerika kıtasına adını veren Amerigo Vespuci, dünyanın çevresini dolaşan Ferdinand Macellan ve Güney Amerika’daki Aztek uygarlığının sonunu getiren ve kıtayı İspanya’nın sömürgesi yapan Hernando Cortez gibi Kolomb’un ardılları, Kolomb ve yerliler gibi tütün tiryakisi olmuşlardı. Onların da etkisiyle, tütün Avrupa’da öyle bir moda olmuştu ki, 1550’lere kadar başta İspanya ve Portekiz olmak üzere, Belçika, İsviçre, İtalya, Fransa ve İngiltere’de tütün tanınıyor, hatta küçük çapta üretiliyordu.
Tütünün Osmanlı’ya gelişi
Tütünün Osmanlı coğrafyasına girişi ise 1570’lerde olmuştu. 1580 yılında III. Murat’ın Polonya Kralı’na gönderdiği hediyeler arasında ‘şifa verici’ olduğu düşünülen bu bitkinin kurutulmuş yapraklarının da olduğu, hatta Polonya’nın tütünü bu hediye ile tanıdığını belirten kaynaklar var. İlk tütün tarımının ise Muğla’ya bağlı Milas kazasında 1583 yılında başladığı sanılıyor. 1598 yılından itibaren Avrupalı tüccarlar, özellikle İngiliz, Fransız ve Hollandalılar, Amerikan tütününü başta İstanbul olmak üzere imparatorluğun büyük şehirlere getirmeye başlamışlar, bu da tütünde çeşitlenmeye ve modaya neden olmuştu.
Osmanlı toplumunda tütün, lüle veya nargile yardımıyla yakıp içilerek, toz halinde (enfiye) burundan çekilerek ve ağızda çiğnenerek tüketilirdi. Macar asıllı Osmanlı tarihçisi Peçevî, 1600’lü yılların ilk yarısına dair gözlemlerini içeren tarih kitabında ‘tütüne insanlar o kadar rağbet etmişti ki, ayak takımından bazı insanların tütünü çok içmelerinden dolayı kahvehanelerde insanların birbirini görmeleri güçleşmişti’ der. Peçevî’ye göre sokaklarda ve pazarlarda insanlar lüleleri elde gezer, birbirinin gözüne ‘puf puf’ ederek sokakları ve mahalleleri kokuturlar ve tütün üzerine birtakım manzumeler yazarak münasebetsiz bir şekilde okurlardı. Bu yüzden insanlar arasında pek çok kavgalar çıkardı. Tütünün kokusu insanların elbiselerine, evlerine siner, külleri etrafa kirletir, izmaritlerden yangınlar çıkardı. İşte bu sevimsiz sonuçları yüzünden, Avrupa’dakine paralel olarak Osmanlı ülkesinde de tütüne yasak konulacaktı.
Yasaklar başlıyor
I. Ahmed’in tütünü yasaklayan 1609 tarihli fermanında, bir iki yıldan beri İngiltere’de ‘tabaga’ adı verilen bir yaprağı lülelere konup içilen bir nebatın devlet görevlilerinin, esnaf ve zanaatkârların işlerinden geri kalmalarına neden olduğu, bu nedenle bu nebatın Osmanlı ülkesinde ekilmesinin, ticaretinin ve içilmesinin yasaklandığı belirtiliyordu. Tütün içenlerin burnuna lüle denilen içme çubukları sokularak sokaklarda teşhir edileceklerdi. Bu yasaklamanın arkasındaki esas neden o yıllarda, sarayın ihtiyacı olan balmumunun tütün ilaçlamasında kullanılması yüzünden, balmumu fiyatının aşırı şekilde artmasıydı. Ancak, balmumun fiyatını arttıran tütün ilaçlamasında kullanılması değil, Avrupalı tüccarların Anadolu’dan ucuza topladıkları balmumunu Avrupa’ya götürmeleriydi. Saray sorunu yanlış teşhis etmişti. Benzeri fermanlar, 1610, 1614, 1618-1619 yıllarında tekrarlandığına göre yasaklama pek işe yaramamıştı ancak, 1622 yılında Sultan II. Osman’ın bir Yeniçeri ayaklanması sonunda öldürülmesi ve ardından patlak veren Abaza Paşa İsyanı’nın bastırılmasından sonra devlet işi sıkı tuttu ve 1630 yılında, tütün yasağı daha sert olarak tekrar uygulanmaya başladı.
IV. Murad’ın şedit politikaları
Tütüne karşı en sert yasaklar, tarihe içkiciliği, sefahat âlemleri, gaddarlığı ve kan dökücülüğü ile geçmiş IV. Murad döneminde oldu. Tütün içerken yakaladığı kişileri bizzat öldürdüğü de kaydedilen IV. Murad (ki döneminde 17 bin ila 20 arasında kişinin öldürüldüğü sanılır), altı kızdan sonra ilk erkek çocuğu doğduğu için yapılan eğlenceler sırasında 1 Ağustos 1633’te Cibali’de bir kadırgada çıkan ve karada 20 bine yakın evi yok eden büyük yangından sorumlu tuttuğu tütünü tamamen yasakladı. Esas neden tütünün zararlarından çok, bu şenliklerle yangın arasında bağlantı kurarak padişaha kızan halkın, tütünün en çok tüketildiği mekânlar olan kahvehanelerde Padişah aleyhine konuşmalara başlamasıydı. Padişah öyle öfkelenmişti ki, tebdili kıyafet edip sokaklarda tütün kullananları elleriyle öldürmekle kalmamış, kahvehaneleri de yıktırmıştı.
Tütün yasağı, IV. Murad’ın 1640 yılında ölümüyle sona erdi. Hatta kendisi de sıkı bir tütün tiryakisi olan Avcı Mehmet (IV) döneminde, 1633’te tütün içtiği için Halep Kadılığı’ndan azledilerek Kıbrıs’a sürgün edilmiş olan Bahaî Efendi’nin 1649’da Şeyhülislam olmasından itibaren tütün iyice serbest oldu. Tütünle ilgili dini tartışmalar da bu tarihten sonra başladı. Tütünün İslam’a göre haram mı, mekruh mu yoksa mubah mı olduğu konusunda günler ve geceler boyunca tartışıldı. Her bir iddiaya ayetler ve hadisler delil gösterildi, hatta yepyeni hadisler üretildi. Ancak, bu tartışmalar tütünü yasaklamaya yetmediği gibi bu tarihten itibaren Yenice, Kavala ve İskeçe bölgesinden başta olmak üzere, Osmanlı ülkesinin dört bir yanında tütün ekimi, ticareti ve tüketimi yaygınlaşırken, tüm dünyada ‘Şark tütünü’ diye yeni bir tür meşhur oldu.
Devletin başı sıkışınca
1683 tarihli bir Tahrir Defteri’ne göre, o yıl Osmanlı İmparatorluğu’nun toplam 41 kazasında tütün tarımı yapılıyor, 10 binden fazla aile geçimini tütünden sağlıyordu. Ancak, aynı yıl yaşanan II. Viyana bozgunundan sonra, devlet hazinesini düzenlemeyi aklına koyan Sadrazam Fazıl Mustafa Paşa, 1688’de, imparatorluğun gayrimüslim tebaasını devletten soğuttuğu gerekçesiyle alkollü içeceklerden alınan ‘hamr-ü arak’ vergisi kaldırarak, yerine tütün vergisi koydu. 1691 yılında verginin şekli değiştirildi ve çiftçinin ürettiği tütünün yarısını aynî (mal) olarak veya nakdî (para) olarak devlete vermesi zorunlu kılındı. Bu ağır vergiye çiftçilerin tepkisi tütün üretimini durdurmak, tütün tarlalarını eksik göstermek veya hiç göstermemek oldu. Bu dönemde tütün kaçakçılığı hızla arttı. Özellikle kıyı bölgelerinde kayıklarla ülkeye tütün sokulması pek sıradan bir olay oldu. Sonunda 1697 yılında devlet bu gaddar usulden vazgeçerek, yerine dönüm başına 2,75 kuruşluk maktu bir vergi koydu. Bu uygulama Tanzimat’ın ilanına kadar tam 143 sene kesintisiz uygulandı. Devletin tavrını yumuşatması üzerine tütün tarımı tüm ülkeye yayıldı. Öyle ki 19. yüzyılın ikinci yarısında tüm imparatorluktaki kazaların yüzde 40’ına tekabül eden 400 kadar kazada, 150 bin çiftçi hanesi, 1 milyon dönümü aşkın alanda tütün tarımı yapıyordu.
Devlet pes ediyor
Tütünün bir ihtiyaç maddesi değil de keyif verici bir madde olduğu, dolayısıyla tüketicinin fiyatı ne olursa olsun tütünden vazgeçmeyeceği fikri ilk olarak II. Mahmut döneminde (1808-1826) oluşmaya başladı. Bu tarihten sonra, özellikle askeri alanlarda yapılan reformlar yüzünden artan ordunun masraflarını ve savaş giderlerini karşılamak için paraya ihtiyaç duyulduğu her durumda ilk akla gelen tütün vergisi oldu. 1862’de İnhisar (Tekel) İdaresi kuruldu. 1884’te tütün ekiminin yarı hissesi Fransız Reji Şirketi’ne devredildi. Reji, Cumhuriyet’e kadar Osmanlı tütün üreticisini sömürdü durdu. Cumhuriyet döneminde tütün, alkollü içkiler, tuz, barut ve patlayıcı maddelerin işletmesi 1932 yılında kurulan inhisarlar Umum Müdürlüğü’ne verildi. 1941’de adı Tekel Genel Müdürlüğü olan kurum, 2008’de, özelleştirme kapsamında Tabac Turc Nargile ve Pipo Tütün Sanayi ve Ticaret AŞ’ye devredildi. 12 bin Tekel işçisinin sorunları da o zaman başladı. Bakalım, ne zaman bitecekler?
Özet Kaynakça: Faruk Pekin, “Kavel” maddesi, İstanbul Ansiklopedisi, C. 4, Tarih Vakfı-Kültür Bakanlığı ortak yayını, s. 497-498; Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi, Tarih Vakfı, 1998;Ehlikeyfin Kitabı, (Yay. Haz. Fatih Tığlı), Kitabevi Yayınları, 2004; Reşat Ekrem Koçu, Osmanlı Tarihinde Yasaklar, Tarih Dünyası Dergisi, Özel Sayı, 1950; Tütün Kitabı,(Yay. Haz. Emine Gürsoy Naskali), Kitabevi Yayınları, 2003.
.10-1-10
.‘Yeni Nasır’ olmak kolay mı
AKP Hükümeti’nin başta Orta Doğu ülkeleri ve İran olmak üzere, İslam ülkeleriyle kurduğu yakın ilişkiler, İsrail’e karşı takındığı sert tutum, bazı kesimlerin ‘Türkiye Batı’dan uzaklaşıyor mu?’ sorusunu sormasına neden oldu. Arap dünyasında ise, bu durum coşkuyla karşılanıyor ve Başbakan Erdoğan, ‘Ortadoğu’nun Yeni Nasır’ı’ olarak göklere çıkarılıyor. Erdoğan’ın Libya ziyareti sırasında Kaddafi’nin “İstanbuleskiden ortak başkentimizdi ve aynı ülkede yaşıyorduk. Şimdi neden olmasın” diye sorması ise bizde bazı çevrelerin giderek daha sık dile getirdiği ‘Osmanlı Devleti’nin en azından manevi açıdan ihyası’ projesine atıfta bulunuyor gibiydi. ‘Yeni Osmanlılık’ meselesini bir başka zamana bırakarak bu hafta Nasır’ın Arap milliyetçiliği açısından ne anlama geldiğini, dolayısıyla Erdoğan’dan beklenen rolün ne olduğunu anlatmaya çalışacağım. Yer sorunu yüzünden, hikâyeyi Arap milliyetçiliğinin iki lider ülkesi Suriye ve Mısır’ın modern tarihleri bağlamında ele alacağım.
Yazıya geçmeden önce 19 Ocak 2007’de derin ve karanlık güçlerce hunharca katledilen Hrant Dink’i sevgi ve saygıyla anmak istiyorum. Aradan geçen üç yılda adaletin tecelli etmesine bir nebze olsun yaklaşamadık. Hrant’ın Arkadaşları’nın dediği gibi “Çok zor değil. Adalet istiyoruz. Planlayanlardan, öldürtenlerden, saklayanlardan, saklananlardan hesap sormak istiyoruz. Hrant’ı ölüme götüren süreci ve vicdanlara sıkılan kurşunlardan sonrasını unutmuyoruz. Katili tanıyoruz. Çok zor değil; Adalet istiyoruz. Bizim gibi hissedenleri 19 Ocak günü 14:30’daAGOS’un önüne, 19.00’da ise Taksim Meydanı’na bekliyoruz!”
Ortadoğu’da devir teslim
Ekim 1918’de, Şam’a bir kahraman gibi giren Mekke Şerifi Hüseyin’in oğlu Faysal’ın ilk işi Fransız birliklerinin kontrolündeki Lübnan dışındaki bölgelerde egemenliğini ilan etmek olmuştu. Mart 1920’de Genel Suriye Kongresi toplanmış ve Suriye’nin bağımsızlığı ilan edilmişti. Ardından Arapça resmî dil yapıldı ve Osmanlıca kitaplar Arapçaya çevrilmeye başlandı. Hukuk Fakültesi ve Arap Akademisi açıldı. Ancak Fransa ve İngiltere’nin planlarında bağımsız bir Suriye değil, kendilerine tâbi bir manda yönetimi vardı. Nihayet Nisan 1920’de İtalya’nın San Remo şehrinde toplanan konferansta Ortadoğu, 1916 tarihli meşhur Sykes-Picot Antlaşması’nda tanımlanan şekilde yeniden paylaşılmaya başlandı. Fransızlar Suriye’yi işgal ettiler. Faysal ülkeden sürüldü ve İngilizler kendisini Irak kralı yapana kadar da İngiltere’de kalmak zorunda kaldı.
Şam’da Marseillaise Marşı
O günlerde Arap milliyetçiliğinin başkenti olan Şam’da Fransızların ekonomik ve idari egemenliği her geçen gün yayılıyor, Fransız bankerler ekonomiyi kontrol ediyorlar, pazarda Fransız parası frank kullanılıyor ve okullarda zorunlu dil olarak Fransızca okutuluyordu. Okul çocukları sabahları Fransız milli marşı Marseillaise’i söyler hale gelmişlerdi. Fransızlar Kuzey Afrika’da uyguladıkları sömürgecilik yöntemlerini burada bütün acımasızlığıyla deniyorlardı. Sonuçta olan oldu. 1925’te Aleviler, Dürzîler, Bedeviler birbiri ardına ayaklanmaya başladılar. Fransızlar olayları bastırmak için Şam bölgesini havadan bombaladılar ve beş bin Suriyeli hayatını kaybetti. Ayaklanmalar 1927’de bitti ancak Fransız yetkililer için milliyetçi taleplere boyun eğmekten başka çare kalmamıştı. 1928’de İbrahim Hannanu başkanlığında Milli Cephe oluşturuldu ve bir kurucu meclis açıldı. 1930’da da bağımsızlık ilan edildi ancak Fransa ile de ipler tamamen koparıl(a)madı. İlişkiler bir dostluk antlaşması ile güvence altına alındı çünkü Fransa Suriye’nin kuzeydoğusunda bulunan petrolün farkına varmıştı. Antlaşmaya göre Fransa ülkenin dış politikasında söz sahibi olacak, ekonomik alanda önceliklerden yararlanacak ve ülkede iki askerî üs bulunduracaktı.
Suriyeli milliyetçiler örgütleniyor
Ortak düşman Fransızlara karşı biraraya gelen farklı dinî ve etnik kökenlere sahip Suriyeli kentli aydınların örgütlerinin en radikali 1933’te kurulan Milli Hareket Ligi idi. Militan ve antiemperyalist bir Pan-Arapçılık güden Lig, Suriye’deki Milli Cephe’nin Fransızlarla ‘şerefli işbirliğine’ karşı çıkmış, Suriye’nin bağımsızlığı için kitleleri eyleme çağırmıştı. Eylem başarıya ulaştı ve Eylül 1936’da Fransa, Suriye’nin bağımsızlığını onaylayan bir antlaşmayı imzaladı. Ancak antlaşma Fransız hükümeti tarafından yürürlüğe konmadığı gibi, Fransa öteden beri Suriye’ye karşı bir koz olarak kullandığı Hatay sorununda yüz seksen derece çark etti, önce Hatay’ın bağımsız olmasına, 1939’da Türkiye’ye bağlanmasına razı olarak Suriyeli milliyetçilerden öcünü aldı.
Bereketli Hilal Projesi
Bu olaylar, Suriye’yi hem İngiltere’ye hem de Arap kardeşlerine yaklaştırdı. 1943’te, Irak’ın milliyetçi Başbakanı Nuri Said tarafından Britanya’ya sunulan Bereketli Hilal Planı’na göre, Suriye, Ürdün, Lübnan ve Filistin, ‘Büyük Suriye Birliği’ adı altında birleşecek, sonra buna Irak da katılacaktı. Birlik, Filistin’deki Yahudilere, Lübnan’daki Hıristiyanlara özerklik sağlayacaktı. Daha sonra buna isteyen Arap devletleri de katılabilecekti. Ancak Bereketli Hilal fikri, hem Suriye ve Lübnan’da egemenliğini kaybetmek istemeyen Fransa’dan, hem Irak’ın petrol gelirlerini Suriye ile paylaşmaya yanaşmayan Iraklı zenginlerden, hem de yeni devlette korunmayacaklarını düşünen Irak ve Suriye’deki Kürtler ile Şiilerden tepki gördü. Ama daha ilginci, ilerde Arap birliği fikrinin şampiyonluğunu yapacak olan Baasçı subaylar bile, Mısır, Suudi Arabistan, ABD ve sosyalist ülkelerin etkisiyle bu fikre karşı çıktılar.
Suriye’nin bu atağına, bölgenin liderliğine oynayan Mısır’ın cevabı gecikmedi. Fransa’yı etkisiz kılmak isteyen İngiltere’nin perde arkası desteği ve Mısır’ın davetiyle, 25 Eylül-8 Ekim 1944 tarihinde İskenderiye’de toplanan Mısır, Trans-Ürdün, Irak, Suriye, Suudi Arabistan, Lübnan, Yemen ve Filistin temsilcileri 1945’te Kahire’de kurulacak Arap Ligi’nin protokolünü imzaladılar. Böylece Arap milliyetçiliği ilk kez Ortadoğu ölçeğinde örgütlenmiş oldu.
Arapların ağabeyi: Mısır
Topraklarının çok büyük bir bölümü Afrika kıtasında olduğu halde, barındırdığı büyük Arap nüfustan dolayı ve Arap milliyetçiliğinin yükseliş yeri olduğu için Ortadoğu jeo-politiği içinde ele alınan Mısır daha Kavalalı Mehmed Ali Paşa döneminden itibaren (1805-1849) Osmanlı Devleti ile ilişkilerini en alt düzeye indirmiş, Batılılaşma projelerine hız vermişti. Kavalalı’nın ardıllarından Abbas Paşa, Osmanlılara karşı İngilizlerin desteğini almaya çalıştıysa da, kendisinden sonra gelen Said Paşa rotayı tam tersine çevirecek ve Fransız mühendis Ferdinand de Lesseps’e Süveyş kıstağı üzerinde bir kanal açma iznini verecekti. Bu olay Mısır’ın kontrolünü Hindistan Yolu’nun güvencesi gören İngilizlerle Osmanlıların arasını açtı ancak kanalın yapımını önlemeye yetmedi. İnşaatı izleyen yıllarda Mısır’ın bozulan maliyesi yüzünden Kanal İdaresi Fransa ve İngiltere arasında paylaşıldı. Bundan böyle Mısır tarihini yükselen Arap milliyetçiliği ile Fransa ve İngiltere’nin başını çektiği Osmanlı aleyhtarı politikalar belirledi.
Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesi üzerine İngilizler Mısır’da ‘Protektora’ (Himaye) denilen bir yönetim biçimine geçmişlerdi. Yönetimde yerel paşalar vardı ama idare İngilizlerin denetimi altındaydı. İngilizler bu yerel idarecilerin eliyle Arap milliyetçiliğini bastırmaya çalışıyorlardı. Ancak savaş bittiğinde Arap milliyetçileri derhal bağımsızlık taleplerini dile getirdiler. O sıralar İngilizlerin Mısır’daki olağanüstü yüksek yetkilisi olan Lord Allenby ipleri gevşek tutmayı akıl etti ve 28 Şubat 1922’de Mısır bağımsızlığını ilan etti. Tahta I. Fuad geçtiğinde Mısır, diğer Ortadoğu ülkelerine göre çok sorunsuz biçimde ulus-devletini kurmuş görünüyordu. Ancak durumun pek de öyle olmadığı daha sonra ortaya çıkacaktı.
Yeni Efendiler sınıfı
Mısır’da Irak, Suriye ve Filistin’dekinden çok daha geniş ve köklü bir entelijansiya vardı. Ülkedeki iyi okullardan mezun iyi yetişmiş, şehirleşmiş, ancak ekonomik krizlerden büyük zararlar görmüş olan ‘Yeni Efendiler’ sınıfı ile Batı yanlısı toprak sahipleri arasındaki çatışmalar çok derindi. Kendilerini çürümüş düzene, Batı yanlısı politik kültüre karşı şiddeti de kullanarak savaşan kızgın genç kuşak olarak adlandırıyorlardı ve yerelcilik, Arapçılık, İslamcılık ve Doğuculuğu savunan Yeni Efendiler, 1930’larda Genç Müslüman Erkekler Birliği, Genç Mısır Birliği, Müslüman Kardeşler (ki varlığını bugün de sürdürüyor) gibi eğitimli gençlik örgütleri ve çeşitli entelektüel edebiyat hareketleriyle yeni bir karşı kültür oluşturmaya soyundular. Mısır’da yayımlanan çeşitli gazete ve dergiler, kitaplar Arap milliyetçiliğini tüm Arap dünyasına yaydı. Kahire, Beyrut, Şam, Bağdat gibi merkezler arasındaki kültürel işbirliği, atölye çalışmaları, seminerler, konferanslar, öğretmen ve öğrenciler, bilim adamları, gazeteciler, artistler, edebiyatçılar arasındaki ilişkiler aracılığıyla ortak bir Arap kültürünün oluşturulması süreci derinleşti.
Filistin direnişinin etkisi
Aynı tarihlerde Filistin’de eğitimli şehirli orta sınıfların (fizikçiler, bankacılar, finans uzmanları, gazeteciler, öğretmenler) Siyonizm’e ve Britanya mandacılığına yönelik mücadelesi Genç Müslüman Erkekler Birliği, Genç Arap Erkekler Birliği, Arap Gençliği Kongresi, Vatansever Arap Birliği, Arap İzciler Birliği gibi örgütlerde ve El İstiklal Partisi’nde vücut bulmuştu. 1935’ten itibaren Filistin’de Kudüs Müftüsü Hacı Emin El Hüseyni önderliğinde, Britanya sömürgeciliğine ve Siyonizme karşı verilen mücadele sadece Mısır’da değil, Ortadoğu ve Kuzey Afrika’daki bütün merkezlerde dikkatle izleniyordu.
Ayaklanma Mısır’ın geleneksel içe dönüklüğünü sona erdirdi. Efendiler sınıfı hızla Filistin davasının savunuculuğuna soyundu ve olayı Arap-İslam birliği için dayanak yaptı. Özellikle 1937’de Suriye’nin Bludan şehrinde toplanan kongre ile 1938’de Kahire’de toplanan kongre, Arap milliyetçiliğinin yükselişinde önemli dönemeçler oldu.
Soğuk Savaş ve Nasır dönemi
1941’de Saray İngiliz tanklarıyla sarıldığında ve Kral Faruk, İngiliz yanlısı Nahhas Paşa’yı başbakan olarak atamaya zorlandığında milliyetçilerin sesi çıkmamıştı. 1948-1949’da, yeni kurulan İsrail’e yenilen Arap orduları, arkalarında ‘Arapların zayıflığı’ fikrini ve günümüze kadar gelen Filistinli mülteciler sorununu bıraktılar ama Mısır’daki işbirlikçi monarşinin de suyu ısındı.
Temmuz 1952’de krallığı devirerek iktidara el koyan Hür Subaylar Hareketi’nin perde arkasındaki karizmatik lideri Cemal Nasır, 1954’te iktidarı şahsen ele aldığında yaptığı konuşmada, Mısırlılardan ‘halk’, Araplardan ‘millet’ olarak söz etmişti. Bu konuşma, Mısır’ın Osmanlılardan beri sürdürdüğü ‘Firavuncu’ izolasyon politikalarına son verdiğini ima ediyordu. Bundan sonrası çok hızlı gelişti. Mısır, ABD’nin Sovyet etkisini sınırlamak için kendisine yakın Orta Doğu ülkelerine 1955’de kurdurduğu Bağdat Paktı’na dahil olmakta çekinceli davranınca ABD Dışişleri Bakanı Dulles tarafından Assuan Barajı’nın yapımı için Dünya Bankası’ndan verilen kredinin dondurulması ile tehdit edildi. Bu fırsatı kaçırmayan Sovyetler Birliği, barajın finansmanını üstlendi ve bölgeye yerleşti.
Ardından Nasır 1956’da Süveyş Kanalı’nın millileştirilmesi kararını aldı. Bu Batılı ülkelerin kabul edebileceği bir şey değildi. Nitekim İsrail, İngiltere ve Fransa Mısır’a karşı ortak harekâta geçtiler ve Sina Yarımadası’nı işgal ettiler. Bombardıman sürerken Nasır, “Camilerimiz yıkılıyor, ama bazı Müslüman ülkelerden ses seda yok. Yanımızda olmayan Müslüman ve Arap ülkelere lanet! Nuri Said, Menderes bir gün kendi halkı tarafından asılacak. Emperyalistlere lânet!” diye bağırıyordu. 1957’de ABD ve SSCB’nin baskısıyla söz konusu işgal büyük ölçüde kaldırıldı. Gerçi Mısır Sina Yarımadası’nın bir kısmını hiçbir zaman geri alamadı ama Süveyş Kanalı’nın Mısır’ın elinde kalması Nasır’ı Arap milliyetçiliğinin yıldızı yapmaya yetti.
Birleşik Arap Cumhuriyeti macerası
ABD ve Britanya desteğiyle ‘Ortadoğu’da Osmanlı’yı yeniden canlandırma’ hayali kuran Adnan Menderes Suriye’yi Bağdat Paktı’na girmeye zorluyordu. Bu baskılardan bunalan Suriye, 1 Şubat 1958’de Mısır’la, Birleşik Arap Cumhuriyeti adı altında birleşme kararı aldı. Haritalarda Suriye ve Mısır adları yerine ‘Güney Bölgesi’, ‘Kuzey Bölgesi’ yazıldı.
24 Şubat 1958’de Şam’a sürpriz bir ziyarette bulunan Nasır’a gösterilen ilgiyi gören Araplar, kendi Bismarklarını bulduklarını sanmışlardı. Ancak varılan nokta Arap milliyetçiliğinin liderliğini kimin yapacağı kavgasına dönüştü. Nasır’ın ilk işi Suriye’nin başına, yakın adamı Abdülkerim Amir’i atamak oldu. Mısırlı generaller, Suriye ordusunun önemli noktalarına getirildiler. Baas dahil tüm siyasi partiler kapatıldı. Bu durum Baasçı subayların gururunu kırdı. Nasır’ın Suriye’de büyük bir toprak reformuna girişmesi, daha önce askerî darbeler sırasında büyük yaralar almış Suriyeli ayan sınıfını tedirgin ederken, işyerlerinin devletleştirilmesi Suriyeli iş çevrelerini korkuttu. Buna Nasır’ın millici politikalarına kızgın olan Batı ülkelerinin kışkırtmaları eklenince Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin suyu ısındı. 1961’de Baasçı subaylar birlik karşıtı bir ayaklanma başlattılar. Nasır önce duruma müdahale etmek istedi ama sonra Araplar arası kavgayı önlemek için Suriye ve Yemen’in birlikten çekilmesine izin verdi. Mısır bundan sonra da Birleşik Arap Cumhuriyeti adını kullanmaya devam etti.
Nasırcılığın sonu
İplerin kopuşu dört yıl sonra oldu. 1967’de İsrail’e karşı ortak hareket kararı alınmış olmasına rağmen, Suriye ordusu Mısır ordusuyla eş zamanlı harekete geçmeyerek meşhur Altı Gün Savaşı’nda Arap tarafının yenilgisine katkıda bulundu. Bu yenilgi sadece Arap milliyetçiliğinin peygamberi Nasır’ın değil Arap milliyetçiliğinin de yenilgisi oldu. 28 Eylül 1970’de kalp krizinden ölen Nasır’ın yerine geçen Enver Sedat’ın ilk işi Birleşik Arap Cumhuriyeti adını Mısır Arap Cumhuriyeti yapmak oldu ki burada ‘Arap’ kelimesi Mısır adını tanımlayan sıfattan fazlası değildi.
Ancak birleşme hevesi sona ermedi. 1971’de Mısır, Libya, Sudan ve Tunus’un birleştiği ilan edildi. 1970’lerin ortalarında Libya ve Tunus birleşmeye çalıştı. ‘Araplar’ adına son büyük atak 1973’te Enver Sedat’ın Süveyş Kanalı çevresindeki toprakları ABD ve SSCB’nin baskıları sayesinde İsrail’den geri alması oldu. Ancak altı yıl sonra Sedat’ın İsrail’le barış anlaşması imzalaması, ABD ile ilişkileri sıkılaştırması ve ekonomik liberalizmi seçmesi milliyetçilik yanılsamasına son noktayı koydu. Milliyetçiliğin boşalttığı alanı Pan İslamcı ideoloji almaya başladı. Her devletin kendi sınırları içinde milliyetçilik yapmasının meşruiyetinin ilan edildiği 1995 tarihli Hartum Konferansı’ndan beri Arap devletlerini ortak bir Arap davasının ardında görmek mümkün olmadı.
Bugün Atlantik kıyılarından Arabistan Denizi’ne uzanan dev bir coğrafyada 22 ülkeye dağılmış olarak yaşayan 300 milyon kişinin büyük bir kısmı kendilerini çoktandır Arap değil, Mısırlı, Suriyeli, Ürdünlü, Faslı veya Iraklı olarak tanımlıyor. Araplar sadece Müslümanlar ve Hıristiyanlar, Sünniler ve Şiiler, Maruniler ve Dürziler, Arapça konuşanlar, Berberice, Kürtçe konuşanlar olarak değil, kabileler, boylar hatta aileler olarak da bölünmüş durumda. Kısacası ortada bir ‘Arap Dünyası’ yok. Öte yandan otoriter, şövenist ve içe kapanmacı bir lider olarak Nasır’ın ve Nasırcılığın Arap halklarına iyi şeyler getirmediği de ortada. Başbakan’ın şakşakçılara kulak asmayıp, kendisine daha iyi bir model seçmesini dileyelim.
Baas Partisi
Baas, ya da açık adıyla Arap Sosyalist Diriliş (Rönesans) Partisi (Hizb El Baas El Arabi El İştiraki) gayrı resmi olarak 1943’te Sünni Salah Bitar ve Ortodoks Mişel Eflak tarafından Şam’da kuruldu. “Materyalist komünizme karşı Arap ruhu, yapay ilerleme ve gericiliğe karşı şanlı Arap tarihi, sözde milliyetçiliğe karşı kişilikli milliyetçilik, politik kurnazlığa karşı ilkeli Arapçılık ve bu idealleri yaşama geçirmek için yeni Arap kuşağı” şiarı ile yola çıkan Baas kadroları, Nietzsche, Fichte, Bergson, Marks, Gide ve Tolstoy üzerine yürüttükleri akademik tartışmalardan arta kalan enerjilerini tek bir Arap devleti kurmaya hasrettiler.
Baas, resmî kuruluşunu 7 Nisan 1947’de Şam’daki kongrede yaptı. Aynı yıl, İskenderun-Hatay bölgesinin yetiştirdiği Alevi-Arap milliyetçilerinden Zeki El-Arsuzi’nin önderliğindeki Arap Dirilişi (El-İhya El-Arabi) hareketiyle birleşti. 1948’de İsrail Devleti’nin kuruluşunu Arapların birlik olmamasına bağlayan parti bu tarihten itibaren diğer Arap ülkelerinde de taraftar bulmaya başladı. 1953’te Suriye’nin Hama bölgesindeki topraksız Sünni köylüler arasında örgütlenmiş olan Ekrem Hurani’nin Arap Sosyalist Partisi (ASP) ile birleşerek kitleselleşen parti Arap Baas Sosyalist Partisi adını aldı. Partinin Irak şubesi 1954’te oluşturuldu. 1954-1958 arasında, Baas mensupları Irak’ta önemli görevlere geldiler. Bu başarının etkisiyle Lübnan ve Ürdün’de Baasçı hareketler ortaya çıktı. Baas Partisi, 1958’de Irak’ta, 1963’te Suriye’de iktidarı tamamen ele geçirdi. Baas Irak’ta Saddam Hüseyin’in 2003’te ABD tarafından devrilmesine kadar iktidarda kaldı. Suriye’de ise hâlâ iktidarda.
Özet Kaynakça: Albert Hourani, Çağdaş Arap Düşüncesi, İnsan Yayınları, 1994; Zeynep Güler,Süveyş’in Batısında Arap milliyetçiliği, Mısır ve Nasır, Yenihayat Kütüphanesi, 2004; A. L. Tibawi, A Modern History of Syria, Londra, 1969; Bassam Tibi, Arab Nationalism: A Critical Inquiry, New York, 1990; Adid Davişa, Arap Milliyetçiliği, Zaferden Umuda, Literatür Yayıncılık, 2004.
.17-1-10
.Darbeciliğin miladı: Babıâli Baskını
Taraf’ın Balyoz Harekât Planı’nı (siz onu ‘darbe planı’ olarak okuyun) ortaya çıkarması, Osmanlı Devleti’nin tarihi boyunca sayısız örneğini gördüğümüz kazan kaldırmaları, padişah devirmeleri, sadrazam kellesi almaları saymazsak, darbecilik geleneğimizin miladını oluşturan Babıâli Baskını’nın 97. yıldönümüne rastladı. Demek ki bir asırdır darbe ikliminde yaşıyoruz. Bu gidişle çıkacağımız da yok.
23 Ocak 1913’te gerçekleşen bu ilk darbeyi daha iyi anlayabilmek için biraz geriye gitmek gerekir. Bilindiği gibi II. Meşrutiyet’i ilan edildiği 1908’den beri perde arkasından ülkeyi yöneten İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC), 1909’daki 31 Mart Olayı’nın bastırılmasından ve II. Abdülhamit’in tahttan indirilmesinden sonra iktidara yerleşmeye başlamıştı. 30 Ocak 1910’da muhalif Ahrar Fırkası kapatılmış, 9 Haziran 1910’da Sada-yı Millet Başyazarı Ahmet Samim Bey’in, 10 Temmuz 1911’de Şehran Başyazarı Zeki Bey’in öldürülmeleriyle siyasi ortam iyice gerilmişti. Hükümet ortada dolaşan söylentilere dayanarak muhalifleri tutuklamaya başlamıştı.
Halaskâr Zabitanlar işbaşında
Ancak ordunun içinde İttihatçılarla arası pekiyi olmayan subaylar da boş durmuyorlardı. 1912 yılının haziranında İstanbul’da ‘Halaskâr Zabitan’ (Kurtarıcı Subaylar) adı altında örgütlenen bu subaylar bir muhtıra yayımlayarak ülkenin II. Abdülhamit devrinde olduğu gibi bir buhran geçirmekte olduğunu ve çökme tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu ve vatanın kurtarılmasının ‘yine en çok askerlere düştüğünü’ ilan etmişlerdi. Muhtırada Meclis’in dağıtılması ve Kıbrıslı Kamil Paşa başkanlığında yeni bir hükümetin kurulması da isteniyordu. Sonunda İttihatçılar razı oldu ve Gazi Ahmet Muhtar Paşa başkanlığında yeni bir hükümet kuruldu. Ancak, Balkanlarda savaş tamtamlarının çaldığı o günlerde yeni hükümet güvenoyu alamadı, Padişah Meclis’i feshetti.
Balkan hezimeti
Bunlar olurken Birinci Balkan Savaşı patlak vermiş, gırtlağına kadar siyasi çatışmalara gömülmüş olan ordu,1911’de Trablusgarp’ta olduğu gibi bu savaşta da başarısız olmuştu. Doğu Ordusu Bulgarlara yenilip önce Lüleburgaz’a sonra da Çatalca’ya kadar çekilirken, Batı Ordusu Sırplara karşı Kumanova’da yenilgiye uğramış ve Manastır’a çekilmişti. Bu arada İttihatçıların baba ocağı Selanik tek kurşun atılmadan Yunanlılara terk edilmiş, Bozcaada, Limni, Samotraki ve Taşoz Adaları Yunan Donanması’na teslim olmuştu. Bunlardan cesaret alan Karadağlılar da İşkodra’yı işgal etmişlerdi. Bunun üzerine 29 Ekim’de Ahmet Muhtar Paşa, Sadrazamlık (başbakanlık) görevinden istifa etti ve yerine Kamil Paşa Hükümeti kuruldu.
Ülkenin içinde bulunduğu bu kötü durum, İttihatçıların iktidara bütünüyle el koyması için son derece uygun bir atmosfer yaratmıştı. Matbuat ellerindedir zaten, “Hükümet Rumeli’yi düşmana terk etti yaygarası koparılır. Polis teşkilatı ve ordunun kilit mevkilerinde adamları vardır. İttihatçıların yenilginin suçlusu ilan ettikleri bir aylık Kamil Paşa Hükümeti’ne darbe yapma konusu ilk olarak 7 Ocak 1913 gecesi Beşezade Emin Bey’in Vefa’daki evinde yapılan gizli toplantıda ele alındı. Toplantıya Talat Bey, Said Halim Paşa, Mithat Şükrü (Bleda), Binbaşı İsmail Hakkı, Hacı Adil (Arda), Ali Fethi (Okyar), Mustafa Necip, Kara Kemal ve Cemal Bey katılmıştı. X. Kolordu Kurmay Başkanı Yarbay Enver Bey toplantıda yoktu çünkü o sırada komutasındaki birlikleri denetlemek için İzmit’teydi. Toplantıyı duyunca hemen İstanbul’a dönmüş ancak Örfi İdare Komutanlığı akşam ezanından sonra deniz taşıtlarının sefer yapmasına izin vermediği için geceyi Haydarpaşa’daki karakolda geçirmek zorunda kalmıştı.
Darbe planları yapılıyor
Enver Bey’in yokluğundaki toplantıda Talat Bey’in hükümeti düşürme teklifine, sadece Ali Fethi Bey karşı çıkmış, diğerleri ise ses çıkarmamıştı. Katılımcıların bu gönülsüz tutumu yüzünden darbe girişiminden ‘şimdilik’ vazgeçilmişti. Ertesi gün duruma el koyan Enver Bey, aynı kişileri 10 gün sonra ikinci bir toplantıya çağırmış, katılımcılara “Memleketi bu hükümetin kurtaracağına inanıyorsanız, bu hükümete güveniyorsanız mesele yok” demişti. Kimse “güveniyoruz” demeyince de “Öyleyse ne duruyorsunuz? Yarından tezi yok hükümeti devirmek için çalışmaya başlayalım” demişti. Ve darbeciler çalışmaya başlamışlardı.
İlk iş, Kamil Paşa’nın yerine getirilmesi gereken Mahmut Şevket Paşa’nın iknası olmuştu. Paşa’ya iki kez aracılar gönderilmiş, sonunda gönülsüzce de olsa teklifi kabul etmesi sağlanmıştı. Darbe için, Büyük Devletlerin savaşla ilgili notasının görüşüleceği 22 Ocak 1913 tarihli Meşveret Meclisi toplantısının ertesi günü olan 23 Ocak 1913 gününü seçilmişti. Çünkü İttihatçılara göre, o gün Edirne’nin Bulgarlara bırakıldığı açıklanacaktı. Böylece halkı galeyana getirmek kolay olacaktı. Ama yanılıyorlardı, çünkü Kamil Paşa Hükümeti, Edirne’yi Bulgarlara terk etmemeye karar vermişti. Ama bu durum İttihatçıları ilgilendirmiyordu, çünkü onlar için Edirne meselesi, iktidara el koymak için bir bahaneden başka bir şey değildi. Nitekim darbeden sonra Edirne’yi kendileri Bulgarlara terk edeceklerdi.
Darbeciler Babıâli yolunda
23 Ocak 1913 günü hava soğuk ve yağışlıydı. Kara Kemal’in adamları sabahtan hükümet merkezi olan Babıâli’nin telefon ve telgraf bağlantısını kesmişlerdi. Babıâli’yi korumakla görevli bölük eğitim bahanesiyle dışarı çıkarılmış, yerlerine Anadolu rediflerinden zayıf bir müfreze yerleştirilmişti. Böylece baskın sırasında ciddi bir direniş ihtimali ortadan kaldırılmıştı. İttihatçıların Alman ve Avusturya elçiliklerini de durumdan haberdar ettikleri anlaşılıyordu, çünkü bu iki ülkenin elçisi de olay yerinde hazırdı.
Saat 15.00 civarında, kır bir ata binmiş Enver Bey, amcası Halil Paşa, İttihatçıların ünlü hatibi Ömer Naci, (1915’te Ermeni Kırımı’nın faillerinden olacak olan) Sapancalı Hakkı, İzmitli Mümtaz, Filibeli Hilmi ile İTC’nin esnaf örgütlerinin lideri Kara Kemal’in silahlı adamlarının öncülüğündeki 100 kişilik bir grup, ellerindeki bayrakları sallayarak ve Edirne için sloganlar atarak Babıâli’ye doğru yola koyuldular. Yürüyüş kolu Nafıa Nezareti’nin (bugün İran Konsolosluğu) önünden geçerken Ömer Naci elindeki tabancayı sallayarak “Yaşasın millet! Yaşasın İttihat ve Terakki Cemiyeti!” diye avaz avaz bağırmaya başladı. Halkın şaşkın bakışları ve Ömer Naci’nin bağırışları arasında topluluk Babıâli’nin girişini tuttu. Silah seslerini ve kırılan cam seslerini duyan Kamil Paşa, kapıları kapatma emrini vermiş ama geç kalmıştı. Çünkü girişteki arbedede Sadaret Yaveri Ohrili Nafiz Bey, Harbiye Nazırı Kıbrıslızâde Tevfik Bey, Komiser Celal Bey ile Tevfik Bey’in silahından çıkan kurşunla darbecilerden Mustafa Necip ölmüştü bile.
Nâzım Bey’in acı sonu
Bunlar olurken kılını kıpırdatmayan Harbiye Nazırı Nâzım Paşa’nın darbecilerle karşılaştığında söylediği sözler hakkında iki rivayet vardır. Birincisine göre “Ne var, nedir bu? Haddinizi bilmiyorsunuz, münasebetsizlik ediyorsunuz!” demişti. Diğerine göre ise “Pezevenkler! Siz beni aldattınız, bana verdiğiniz söz böyle miydi?” demişti. İlk cümleler doğruysa, Nâzım Paşa olaydan habersizdi, ikincisi doğruysa olaydan haberdardı. İkinci şık doğru olmalıydı çünkü Nitekim daha sonra, Talat Paşa “Biz ona Sadrazamlık teklif ettik” diyecekti.
Ancak Nâzım Paşa ister haberli olsun, ister habersiz, çok yakında hakkın rahmetine kavuşacaktı. Çünkü Paşa kızgınlıkla söylenirken, İttihat Terakki’nin ünlü tetikçisi Yakup Cemil, silahını çekip kendisini şakağından vurmuştu. Bu olay karşısında Enver’in şoka girdiği söylenir. Çünkü hesapta bu iş yoktu ve Çerkes asıllı olan Paşa’nın öldürülmesinin orduda hep kumanda kademesinde bulunmuş Çerkesleri kızdıracağı açıktı. “Eyvah! Yakup ne yaptın, şimdi ne olacak?” diyen Enver’e “Ne olacağını sen bilirsin. Uzun uzadıya bu adamı mı dinleyecektik yani?” diyen Yakup Cemil tabancasında kalan son kurşunları da yerde can çekişen Nâzım Paşa’ya boşaltmıştı. Enver belki de Yakup Cemil’in de Çerkes olmasına güvenerek, “İnkılâptır! Ne yapalım arkadaşlar? Vazifemize devam edelim!” diyecekti. İddialara göre, Yakup Cemil, hiçbir şey olmamış gibi, ölen arkadaşı Mustafa Necip’in silahını hatıra olarak almış, ayakkabılarını da darbecilerden Cafer’e hediye etmişti.
“Asker ve milletin isteğiyle”
Ardından, darbeye meşruiyet kılıfını giydirmeye sıra gelmişti. Şakağına silah dayanan 85 yaşındaki Kamil Paşa, titreyen elleriyle Padişah’a hitaben “Askerden gelen teklif üzerine huzur-ı şahanelerine istifaname-i acizanemin arzına mecbur olduğum göz önüne alındıkta bu bakımdan ve her halde emir ve ferman efendimizindir” diye birkaç satır karalamıştı ki, Enver Bey bunu yeterli görmedi ve“askerden gelen teklif üzerine” lafının önüne bir de “ahaliden gelen” ifadesini ekletti. Böylece bir avuç zorbanın silah zoruyla iktidarı ele geçirmesi olayı, halkın ve askerin ortak isteği haline getirildi.
Ardından darbeciler yine Ömer Naci’nin “Yaşasın İttihat ve Terakki, Yaşasın millet!” haykırışları arasında Dolmabahçe Sarayı’na gittiler. Enver Bey, görülmemiş bir cüretle silahlı olarak Sultan V. Reşat’ın karşısına dikildi ve Mahmut Şevket Paşa’yı Sadrazam tayin etmesini istedi. Karşısında silahlı adamları gören Padişah’ın, Nâzım Paşa’nın kaza ile öldüğüne, Sadrazam Kamil Paşa’nın kendi rızasıyla çekildiğine çabucak inanmasına şaşmamak gerekir. Rivayete göre “Allah hayırlı etsin. Allahıma şükür beni o aciz adamlardan kurtardınız” demişti. (Yine rivayete göre, 1918’de İttihatçılar iktidardan düştüğünde de “Çok şükür o ne idüğü belirsiz adamlardan kurtuldum diyecekti.)
İmparatorluğun sonu
Mahmut Şevket Paşa’nın sadrazamlığı onaylatıldıktan sonra Talat’ın ilk işi Dahiliye Nazırı imzası ile vilayetlere telgraflar çekmek oldu. Telgraflarda Kamil Paşa Hükümeti’nin Edirne’yi Bulgarlara terk ettiği, bu yüzden de halkın hükümeti devirdiği yazılıydı. Enver Bey, X. Ordu Kurmay Başkanlığı’nı, Cemal Bey İstanbul Muhafızlığını, Cemal Azmi Bey Polis Müdürlüğünü, Halil Bey Merkez Komutanlığını ele geçirirler. Aynı gün Nâzım Paşa’nın cenazesi kalktı. Enver Bey, cenazenin “pek parlak olmasına” özellikle itina etmişti.
Mahmut Şevket Paşa kabinede Talat’a yer vermedi ama İttihatçıların keyfi yerindeydi. Hemen sıkıyönetim ilan ettiler. İstanbul Muhafızlığı hafiye teşkilatına döndürüldü. Muhalifler hapishanelere tıkıldı, sayısı bilinmeyen muhalif darağacında can verdi. Diş geçiremedikleri müstafi Sadrazam Kamil Paşa, Şeyhülislam Cemaleddin Efendi, sabık Maliye Nazırı Abdurrahman Bey ve sabık Dahiliye Nazırı Reşid Bey ülke dışına sürüldüler. Böylece Abdülhamit dönemine taş çıkartan bir baskı dönemi başladı.
Peki, cephedeki durum değişmiş miydi? Hayır, değişmemişti. 30 Mayıs 1913 tarihli Londra Antlaşması ile birçok ağır şarta razı olunmuş, daha kötüsü Babıâli Baskını’nın görünüşteki nedeni olan Edirne Bulgaristan’a terk edilmişti. Bu durum İttihatçıların itibarını biraz azalttı ancak, Mahmut Şevket Paşa’nın 11 Haziran 1913’te muhaliflerce öldürülmesi üzerine durum tersine döndü. Bu arada İkinci Balkan Savaşı patlak verdi. Edirne’nin bir şans eseri tek kurşun atılmadan geri alınmasıyla İttihatçıların itibarı tazelendi ve bu durum Birinci Dünya Savaşı’na kadar sürdü. Savaşın sonunda İmparatorluk tarihe gömülürken İttihatçıların başlattığı darbeci gelenek günümüze kadar ayakta kalmayı başardı. Bakalım darbeciler Türkiye Cumhuriyeti’ni de tarihe gömmeyi başaracak mı?
Teşkilatın tetikçisi Yakup Cemil
Bugün pek çok ‘vatansever tetikçi’nin rol modeli olan Yakup Cemil, İstanbullu Çerkes bir aileye mensuptu. 1903'te Harp Okulu’nu bitirmiş, II. Abdülhamit’in tahttan indirilmesinden sonra parti içinde vali kadar yetkisi bulunan murahhas mesullüklerden birini ele geçirdikten sonra yüzbaşı rütbesindeyken askerlikten istifa etmiş ve o günlerde güçlenmeye başlayan İttihat Terakki’ye katılmıştı. O andan itibaren de öfkesiyle, gaddarlığıyla herkesin korkulu rüyası olmuştu. Makedonya’da tanıştığı Enver Paşa’ya büyük bir sadakatle bağlı idi. Ancak davranışları nedeniyle diğer partililerle uyuşamadı. 1911’de İtalyanların Trablusgarb’a saldırması üzerine Yakup Cemil de gönüllü subay olarak tekrar orduya katıldı ve Trablusgarb’a gitti. Kanun tanımaz davranışları burada da kendini gösterdi ve bir gece Zenci subay Şükrü Efendi’yi sırf farklı renkten olduğu için, casus olduğundan şüphe ederek yatağında uyurken öldürdü. Bu hareketi, kendisini çok seven Enver Bey’i bile kızdırdı ve kendisini İstanbul’a göndermesine neden oldu. Fakat Enver Bey, onu yine de yanından ayırmadı.
Herkesin baş belası
Babıâli Baskını’nda Nâzım Paşa’yı şakağından vurduktan sonra Yakup Cemil teşkilatın bir numaralı fedaisi olmuştu. İTC kimden rahatsızsa Yakup Cemil’e adının verilmesi yeterliydi. Öyle başına buyruk hale gelmişti ki, Enver bile ondan ürker olmuştu. Çareyi Yakup Cemil’i çoğu hapishanelerden derlenmiş katillerden oluşan iki bin kişilik bir birliğin başında Kafkas Cephesi’ne göndermekte buldu. Yakup Cemil, birliğine Trabzon’dan katılan güçlerle birlikte Ardahan ve Batum’un Ruslardan alınmasına katkıda bulundu ancak, eski huylarından vazgeçmediği için komutanlarına dert olmaya devam etmişti. Ruslar karşısında yaşanan her başarısızlıkta, yanındaki yardımcılarından birini kurşuna dizdiriyordu. Nihayet 3. Ordu Kumandanı Mahmut Kamil Paşa bunlara dayanamadı ve Yakup Cemil’i Bitlis’e gönderdi. Bitlis’teki alayın başındaki Ali (Çetinkaya) Bey de kısa sürede kendisinden yaka silkti ve Yakup Cemil’i Enver Paşa’nın amcası Halil Paşa’nın bulunduğu Bağdat’a sürdü. Yakup Cemil burada da hızını alamadı ve sağa sola tecavüzlerde bulunması yetmezmiş gibi Enver Paşa’ya, savaşta izlemesi gereken strateji ve taktikler konusunda akıl veren mektuplar yazmaya başladı. Sonunda Halil Paşa Yakup Cemil’i Enver Paşa’nın kendisini İstanbul’a davet ettiği yalanını atarak İstanbul’a postaladı.
Mustafa Kemal Harbiye Nazırı
İstanbul’a vardığında, Enver Paşa’dan eski sıcaklığı göremedi ama bir gönüllü subayın atanacağı en yüksek rütbe olan binbaşılığa atandı. Fakat Yakup Cemil’e bu yetmedi elbette. Paşalık ve ordu komutanlığı istedi. Hatta bir gün Enver Paşa’yı “benim sayemde bu makamlara ulaştın, geldiğin yerleri bana borçlusun, seni bu makamlara oturtan benim, sen de benim hakkım olan makamları vereceksin” diyerek tehdit etmişti. Yakup Cemil’in dediklerinde gerçek payı vardı çünkü Ali Fethi (Okyar) Bey’e Enver Bey’in Trablusgarp ve Balkan Savaşları’ndaki yararlılıklarını ileri sürerek iki derece birden terfi ettirilerek mirliva (tümgeneral) ve Harbiye Nazırı olması için baskı yapan ve Teşkilat-ı Mahsusa’nın çekirdeğini oluşturan on kişilik fedai grubunda Yakup Cemil de vardı.
Yakup Cemil’in ölçüsüzlüğünü gösteren bir örnek olayı da Falih Rıfkı Atay anlatmıştı. Mustafa Kemal’in kendisine anlattığına göre, Yakup Cemil, Mustafa Kemal’in Diyarbakır’a tayin olduğu Mart 1916 tarihinden sonraki bir dönemde, ikinci bir Babıâli baskını yapıp Harbiye Nazırı Enver Paşa’yı öldürmeyi, yerine de Mustafa Kemal’i getirmeyi planladığını anlatmıştı. Amacı tek taraflı bir barış yaparak savaştan çekilmekti. Yakup Cemil’in Mustafa Kemal’e duyduğu güvenin temelinde ise, ikilinin Teşkilat-ı Mahsusa’dan gelen dostluğu yatıyordu. Kendisi de örgütün önde gelenlerinden olan Rauf (Orbay) Bey’e göre, Mustafa Kemal Trablusgarp’a Ömer Naci, Yakup Cemil ve Sapancalı Hakkı ile birlikte gitmişti. Nitekim Mustafa Kemal, Yakup Cemil’in bu planı yaptığı günlerde, Sadrazam Talat Paşa’ya ve çevresindeki ordu kumandanlarına, savaştaki kötü durumdan ‘Almanların oyuncağı olan Enver’in sorumlu olduğunu’ belirten telgraflar çekiyordu. Ancak, Yakup Cemil’in bir arkadaşı bu çılgın planı hükümete ihbar edince Yakup Cemil baltayı taşa vurmuştu!
Tetikçinin sonu
Dahiliye Nazırı Talat Paşa, durumu hemen Enver Paşa’ya bildirmemişti, çünkü Enver’in her şeye rağmen Yakup Cemil’i koruyacağını biliyordu. Bu yüzden Yakup Cemil’in harekete geçmesini bekledi. 13 Temmuz 1916 günü, Yakup Cemil’in darbeye hazırlandığı haber alındığında, kendisine “Harbiye Nazırı ve Başkumandan Vekili Enver Paşa’nın emri ile tutuklusunuz” dendi. Yakup Cemil, “mademki paşa hazretlerinin emri ile o halde baş üstüne” diyerek durumu kabullendi.
Yakup Cemil, o günlerin ünlü tutukevi Bekirağa Bölüğü’ne konmuştu ama kimse silahlarını almaya cesaret edememişti. Yakup Cemil hapishanede sürekli tetikteydi, getirilen yemekleri yemiyor, yatağında yatmıyordu. Böylece iki gün geçti. Sonunda güçlü kuvvetli üç asker, bir punduna getirip silahlarını zorla aldılar. Ertesi gün hâkim karşısına çıkarıldı ve tüm planlarını itiraf etti. Cezası belliydi: Kurşuna dizilecekti.
İdam kararını, Enver Paşa yurtdışı gezide olduğu için Harbiye Nazırı’na vekâleten Talat Paşa imzalamıştı. Hakkında verilen kararı infaz sabahı öğrenen Yakup Cemil’in 11 Eylül 1916 günü kurşuna dizilirken son sözleri “Elleriniz titremesin, iyi nişan alın. Hükümet korkusu olmazsa muvaffak olamayız” oldu. Düdük sesi ile birlikte 14 silah birden patlamıştı. Yakup Cemil yarım saat can çekiştikten sonra öldü. Hüsamettin Ertürk’e göre, Yakup Cemil’den akan kanlar yerde adeta İttihat Terakki yazmıştı!
Bugün bile siyasi rakiplerini ortadan kaldırmak için dayanılmaz bir istek duyanların içlerini çekerek ‘Ahh şimdi Yakup Cemil sağ olacaktı ki!’ demelerine neden olan bu korkunç suç makinesi için İttihatçı Galip Vardar’ın şu sözleri hepimize tanıdık gelecektir: “Onu eli tabancalı, her önüne çıkanı tehdit eden, gangster taslağı saymak da çok büyük haksızlık olmuştur. O bir vatanperver olarak doğmuş, inanıyoruz ki, yine bir vatanperver olarak ölmüştür. İdama mahkûm edilmesi, kurşuna dizilmesi, hakkında verdiğimiz kıymetlere fikrimizce hiçbir zarar getirmeyecektir.”
Özet Kaynakça: Ahmet Bedevi Kuran, İnkilap Tarihimiz ve Jöntürkler, Kaynak Yayınları, 2000; Galip Vardar, İttihad ve Terakki İçinde Dönenler, İnkilâp Kitabevi, 1960; Ali Fuad Türkgeldi,Görüp İşittiklerim, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1949; Hüsamettin Ertürk, İki Devrin Perde Arkası, Sebil Yayınevi, 1996; Falih Rıfkı Atay, Çankaya, Doğan Kardeş Yayınları, 1969; Hasan Amca-Alpay Kabacalı, Bir İhtilalci’nin Serüvenleri, Cem Yayınevi, 1989.
.24-1-10
.Birinin gerillası ötekinin teröristi
Türkiye’de en çok Şarkiyatçılık adlı kitabı ile tanınan Filistin kökenli ABD’li edebiyat profesörü Edward Said, 2000 yılının yazında, ailesiyle ziyarete gittiği Güney Lübnan’la İsrail arasındaki Babel Fatma sınır kapısında, oğlu ve çevredeki gençlerle şöyle bir iddiaya girmişti: Taşı en uzağa kim atabilir? Said’in yapmak istediği, Filistinli çocukların ve gençlerin 1987’de başlayan Birinci İntifada’da yaptıkları ‘taş atma’ eylemini tekrarlamaktı. Gençler de, Said de taşlarını atabildikleri kadar uzağa fırlattılar. Gerisini Said’den dinleyelim: “Bu taşla yirmi iki yıllık işgalden sonra topraklarımızdan çekilen bir orduya ‘yürrüüü, bir daha da sakın buralarda görünme’ dedik. Sağlıklı bir anarşi, zafer sarhoşluğu var. Ben ve Babel Fatma’daki diğer insanlar, hayatımızda ilk kez kazandık...”
O gün kimse Said’e dava falan açmadı ama Said’in İsrail sınırının ötesine taş atarken çekilmiş fotoğrafları yayımlandığında Amerika’daki Yahudi lobisi ayağa kalktı. Said ‘teröre sempati göstermekle’ suçlandı. Entelektüelliği sorgulandı ve Columbia Üniversitesi’ndeki görevinden alınması istendi. Rektör Jonathan R. Cole Said’i görevden almadığı için yapılan eleştirilere ve suçlamalara öğrenci gazetesinde yanıt verdi:” Eğer Said’in özgürce yazma ve konuşmasını güvence altında tutmayı reddedeceksek, bir sonraki bastırılanın kim olacağını da, kimin fikirlerini çekinmeden ifade edeceğini belirleyen engizisyon üyesinin kim olacağını da şimdiden düşünmeye başlamamız yerinde olmaz mı?” (Akademik özgürlükler konusunda bir ders niteliği taşıyan açıklamanın tamamı için bkz. http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=164966)
Binlerce TMK mağduru çocuk
O günden beri Türkiye’de Edward Said’in saygınlığı bir kat daha arttı. Özellikle muhafazakar kesimlerde Said bir rol modeli oldu. Ama Kürt çocukları, gençleri Filistinli çocukları ve Said’i taklit ettiğinde aynı çevrelerin sempatisi kazanamadılar. Son olarak Batman’da yasa dışı gösteriye katıldığı ve polise taş attığı gerekçesiyle 3 aydan beri tutuklu bulunan B.S. adlı 15 yaşındaki genç bir kız, yargılandığı ilk duruşmada 7 yıla mahkûm edildi. Doğrusu yargının hızı göz kamaştırıcıydı. Hele adalet kılıcının keskinliğine diyecek yoktu! Öyle ya, B.S. eğer alkollü araç kullanırken birini öldürseydi daha az ceza alacaktı!
B.S. medyanın yanlış bir şekilde ‘taş atan çocuklar’ olarak adlandırdığı Terörle Mücadele Kanunu (TMK) mağdurlarından sadece biri. Bu adlandırma yanlış çünkü bu çocukların bazıları taş bile atmadı. Kimi sadece olay yerinde olduğu için, kimi oradan geçtiği için, kimi terli olduğu için, kiminin yüzü veya eli kızarmış olduğu için, kimi ailesinden başkaları PKK ile ilişkili diye suçlandılar. Diyelim ki, gerçekten taş attılar, Eldiven, Yakamoz, Ayışığı, Sarıkız, Kafes, Balyoz gibi korkunç darbe planlarını yapanlar mı teröristtir yoksa emniyet güçlerine taş atan çocuklar mı?
Durumun garabetinin farkında olan Hükümet, Çocuklar için Adalet Çağırıcıları Grubu’nun (ki ben en işe yaramaz, en eylemsiz üyeleriyim) çabaları sonucu TMK’nın evrensel çocuk haklarına açıkça aykırı maddelerini düzenlemek üzere bazı adımlar atmıştı ama muhalefetin ‘bu vesileyle Öcalan’a örtülü af mı çıkarılıyor?” şeklindeki baskısına boyun eğerek tasarıyı rafa kaldırdı. Mahkemeler de bu fırsattan istifade, acımasız cezaları verip duruyorlar. Cezaevleri her geçen gün topluma, devlete, adalete yabancılaşan, hatta düşmanlaşan çocuklarla doluyor. Sağduyunun hakim olmasını beklerken ‘terör’ kavramı üzerinde biraz kafa yoralım, ne dersiniz?
Devrimcilerin Terör Rejimi
‘Terör’ sözcüğü Fransızcadan geliyor. Osmanlıcaya ‘tedhiş’ olarak geçmiş. 1789 Fransız İhtilali’nden sonra, iktidarı kaybeden soyluların, kilisenin ve Britanya’nın yardımıyla iktidarı yeniden ele geçirmeye teşebbüs etmesi üzerine iktidardaki Jakobenler, 5 Eylül 1793’ten 1794 Temmuzuna kadarki on ay, karşı devrimci olarak gördükleri ve iç düşman diye etiketledikleri halk yığınlarını giyotine yollamışlardı. Bu kanlı dönem tarihe ‘Terör Rejimi’ (Regime de le terreur) olarak geçmişti. Nitekim o yıllarda Fransız devrimcileri kendilerini gururla ‘terörist’ olarak adlandırmışlardı. Bu gelenek uyarınca, 1880’lerde Çarlık rejimine karşı intihar saldırıları gerçekleştiren Rus nihilistleri de ‘terörist’ olmaktan gurur duymuşlardı. 20. yüzyılın başlarından itibaren, ‘terör’ azınlık grupları tarafından milliyetçi davalar için kullanılmaya başladığında, sözcük giderek kara listeye alındı. Öyle ki bugün, terörist dendiğinde kimsenin aklına iyi bir şey gelmiyor. Hatta bir kişiye, bir örgüte ‘terörist’ damgasını vurdunuz mu, o kişinin veya örgütün hiçbir talebinin, sözünün meşruiyeti kalmıyor. Bunun bilincinde olan kesimler de, kendilerine ‘özgürlük savaşçısı’, ‘şehir gerillası’, ‘Allah’ın askeri’, ‘direnişçi’ gibi adlar takıyorlar.
Gerçeğin değişik yüzleri
Örneğin 1940’lardan itibaren Hagannah Yahudiler için ‘güvenlik örgütü’, Araplar için terör örgütüydü. 1950’lerden itibaren EOKA Kıbrıslı Rumlar için anti-kolonyalist örgüt, Kıbrıslı Türkler için tedhiş (=terör) örgütüydü. Aynı şekilde TMT Kıbrıslı Türkler için öz savunma örgütü, Kıbrıslı Rumlar için tedhiş örgütü idi. 1979’da Tahran’daki ABD elçiliğini basıp içerdekileri 444 gün boyunca rehin alan gençler, İranlılar için kahraman, ABD’liler için teröristti. 1970’ler ve 1980’lerde Batı dünyası için ‘bir numaralı terörist’ olan ‘Çakal Carlos’ lakaplı İlich Ramirez Sanchez 1994’de kendini ‘devrimci’ olarak tanımlamıştı. Bugün Güney Afrika Cumhuriyeti’nin devlet başkanı olan Nelson Mandela, Beyaz ırkçı rejimin gözünde terörist idi, Nitekim hayatının 27 yılını hapiste geçirdi. ‘Terörist’ IRA’nın liderlerinden Martin McGuiness 1998’de İngiltere ile İRA arasında barış sağlandıktan sonra Kuzey İrlanda’nın Eğitim Bakanı oldu. Bugün Filistinli intihar bombacıları veya HAMAS militanları İsrail ve ABD için terörist, Araplar için ‘özgürlük savaşçısı.’ PKK Kürtlerin büyük bir bölümü için ‘gerilla örgütü’, Türklerin büyük bir bölümü için ise ‘terör örgütü’. Kısacası meşhur sözdeki gibi “birinin teröristi diğerinin özgürlük savaşçısı”.
Modern terörün özellikleri
Sonuç olarak bugün neyin terör, kimin terörist olduğu konusunda uluslar arası kabul edilmiş bir norm yok. Dahası, 100’ü aşkın ‘bilimsel’ terör tanımı var. Bunların ortak paydası ise terörün aklını kaçırmış insanların sırf suç işlemek için yaptıkları şiddet eylemleri olmadığı. Aksine, terörizm, ulusal bağımsızlığı sağlama, sosyal adaletsizliği giderme, bir azınlık grubunun statüsünü düzeltme, çevre veya hayvan haklarını koruma gibi siyasi hedeflere yönelik olarak, bir grup insanın klasik savaş yöntemlerinden farklı araçlarla sistematik olarak silahsız insanları, grupları, kitleleri yıldırma, korkutma eyleminin adı. Eskiden devlet adamlarına, diplomatlara, önemli kişilere yönelen teröristler, artık daha çok geniş kitleleri hedef alıyorlar. Eskiden terör yerel iken, bugün teröristler için tüm dünya savaş alanı. Artık sadece ateşli silahlarla değil, uydu telefonları, internet bağlantıları, cep telefonları ile de terör eylemleri yapılıyor. İnanmış insanların canlı bombalar olarak kalabalıkların veya binaların üzerine sürülmesi ise yeni bir intihar kültürünün habercisi. Günümüzde terör olaylarının arkasında Katolikleri, Protestanları, Budistleri, Sihleri, Hinduları ya da Ortodoksları bulmak mümkün ama bir gerçek var ki giderek artan sayıda Müslüman terör olaylarına katılıyor.
Haklı terör-haksız terör
Peki, şu veya bu nedenle terörü amaçlarına ulaşmak için bir yöntem olarak seçenleri ahlaki olarak yargılamak mümkün mü? Düşünürlerin, din adamlarının, siyasetçilerin, istihbarat adamlarının vereceği cevapların ne kadar farklı olacağını tahmin edebilirsiniz. Örneğin faydacı düşünür J. Stuart Mill için ise bireysel eylemler ve sosyal politikaların ahlaki açıdan iyi ya da kötü olması onların insanlığın mutluluğuna ne kadar hizmet ettiklerine bağlıdır. Yani bazı durumlarda savaş ve terör (intihar ve ötenazi gibi) ahlaki olabilir. Bunun karşısında yer alan Immanuel Kant’ın ahlak yasası ise amaç ne olursa olsun başkasına zarar veren hiç bir eylemi onaylanamaz. Totaliteryanizmin şiddeti üzerine yazan en önemli düşünürlerden olan Hannah Arendt ‘bazı durumlarda şiddetin çatışmaların kamuoyuna duyurulmasında gerekli ve mantıki bir seçim olabileceğini’ söyledikten sonra bizi şöyle uyarır: ‘Şiddet kullanımı dünyayı değiştirir, ancak en muhtemel değişim daha çok şiddetle dolu bir dünyadır.’ Nitekim çağımızın önemli düşünürlerinden Jean Baudrillard, El Kaide’nin 11 Eylül (2001) saldırısını yorumlarken “bu çağda böyle bir barbarlık mümkün müdür sorusu yanlıştır” der. Ona göre artık cephe yoktur, savunma hattı yoktur, düşman onunla savaşan kültürün tam kalbindedir. Peki, düşman kimdir?
Leviathan’ın kutsallığı
Buna uluslar arası hukukun verdiği cevabın ipuçlarını, hiç yasalaşmamasına rağmen halen zımnen uygulanmakta olan Milletler Cemiyeti’nin 1937 tarihli konvansiyonunda buluruz. Buna göre terör devlete yöneltilmiş ve belirli kişilerin veya grupların ya da kamuoyunun zihninde dehşet hali yaratmaya kastetmiş ya da bu amaçla tasarlanmış tüm suçların adıdır. Bu tanımın kaynağını İngiliz düşünür Thomas Hobbes (ö. 1679) da buluruz. Hobbes’un metaforik açıklamasına göre ‘birbirinin kurdu olan insanlar’ (homo homini lupus) bir sözleşmeyle hak ve özgürlüklerini Leviathan denen varlığa devrederek, karşılığında güvenli bir yaşam elde etmişlerdir. Leviathan Tevrat’ta geçen bir canavarın adıdır ve Hobbes’a göre her şeye egemen olan devletin simgesidir. Hobbes ‘zulüm, adaletin diğer biçimidir’ derken, ondan 150 yıl sonra Alman felsefecisi Hegel (ö. 1831) bu fikri mükemmelleştirir. Hegel’e göre ‘devlet Tanrı’nın yeryüzündeki yürüyüşüdür’, devlet gerçekliktir, devlet zorunluluktur, devlet kutsaldır ve kendini korumak için her türlü önlemi olmaya izinlidir!
Bu nedenle, Endonezya’da Sukarno rejimi tarafından 500 bin Huk’un katledilmesine, Şili’de Pinochet rejimi tarafından binlerce kişinin öldürülmesine, on binlercesinin hapsedilmesine, Guatemala’da 200 bin kişinin ABD’nin eğittiği ‘ölüm mangaları’ tarafından yok edilmesine, 20 bin Arjantinlinin faşist Galtieri diktatörlüğü sırasında buhar olmasına, Saddam’ın Halepçe’de 5 bin Kürdü hardal gazıyla katletmesine El Kaide’nin 11 Eylül 2001 saldırısı kadar önem veremeyiz! Bu nedenle Rusya’nın Çeçenistan’da, İsrail’in Filistin’de, Sudan’ın Darfur’da uyguladığı şiddete, Türkiye’de 17.500 kişinin ‘faili meçhul’ olmasına ‘devlet terörü’ diyemeyiz!
‘Teröre destek veren ülkeler’ mi dediniz
Burada bir parantez açalım. 1975 yılında ABD Senatosu’nda gizli servis faaliyetlerini izleyen ve kamuoyunda başkanı Frank Church’den dolayı Church Komitesi olarak bilinen komitenin raporundan öğrendiğimize göre ABD 1960’lı ve 1970’li yıllarda bir dizi yasa dışı olaya karışmıştı. Örneğin 1961’de Komünistlere sempati duyduğunu düşünülen Dominik Cumhuriyeti diktatörü Rafael Trujillo, CIA tarafından örgütlenen bir suikast sonucu öldürülmüştü. Aynı yıl Kongo Başbakanı Patrice Lumumba, Sovyetler Birliği ile işbirliği politikaları izlemeye başlaması yüzünden başarısız birkaç suikast teşebbüsünden sonra CIA tarafından örgütlenen bir darbe ile iktidardan uzaklaştırılmış ardından da öldürülmüştü. CIA ‘Mongoose’ Operasyonu kapsamında Küba lideri Fidel Kastro’ya yönelik başarısız sekiz suikast girişimi, çeşitli sabotajlar ve darbe planları yapmıştı. Ama bunların hiçbiri 1973’te Şili’de Sosyalist Salvador Allende yönetimini devirmek için yürürlüğe konan plan kadar korkunç değildi. Darbe sadece Allende’nin değil on binlerce Şililinin hayatına mal olmuştu.
Komitenin duruma el koymasından sonra CIA daha dikkatli davranmıştı ancak o tarihten sonra da boş durmadı. 1985’de bizzat ABD tarafından uluslar arası terörü desteklediğini iddia edilen İran’a gizli silah satışından elde edilen paraların Nikaragua’daki Marksist iktidarı devirmek için savaşan gerillalara verilmesi, 1986’da Libya lideri Kaddafi’nin çadırına bombalı saldırıda bulunmak, 1991’de Irak lideri Saddam Hüseyin’in sığınağına bombalı saldırı düzenlemek bunlardan bir kaçıydı.
Yeşil Kuşak’ın acı meyveleri
ABD, Sovyetler Birliği’ni çevrelemek için geliştirdiği ‘Yeşil Kuşak’ projesi uyarınca, 1982-1992 arasında Afganistan’daki kamplarda, 43 İslam ülkesinden gelen yaklaşık 50 bin Müslüman ‘mücahit’i eğitmişti. CIA, başta Mısır, Çin, Polonya, İsrail olmak üzere dünyanın başka yerlerinden toparladığı her türlü silahı mücahitlere akmış, kimyasal ve elektronik zamanlama aletlerinin nasıl kullanılacağını, bombaların nasıl yapılacağını, uydu iletişiminden ve internetten nasıl faydalanılacağını öğretmişti. Bu kamplardan mezun olanların en ünlüsü Usame bin Ladin’di. ABD daha sonra kendi imalatı olan bu tabloyu beğenmemiş ve terörle mücadele adı altında Afganistan’a, Saddam’ı diktatörlükle suçlayarak Irak’a müdahale etmişti.
Böyle kötü bir sicile sahip olan ABD, 1979’dan beri ‘teröre destek veren ülkeler’ listesi yapıyor. Son listede İran, Suriye, Küba ve Sudan var. Ayrıca Afganistan, Kolombiya, Endonezya, Lübnan, Filistin, Gürcistan, Filipinler, Somali ve Yemen’in otorite boşluğu yüzünden terörist örgütler için uygun zemin oluşturduğu iddia ediliyor.
Devlet terörünün okullu hali : SOA
1946 yılında Panama’da kurulan, 1984’ten bu yana ABD’nin Georgia eyaletindeki Fort Benning şehrinde faaliyet gösteren bir okul, ABD’nin devlet terörünü başka ülkelere ihraç ettiğini düşündüren bir sicile sahip. Bu ‘sözde’ okulda 1946-2001 yılları arasında Orta ve Güney Amerika’dan gelen 60 bin asker ve polis eğitilmiş. Bolivya’nın kanlı diktatörleri Hugo Banzer Suarez ve Luis Arce Gomez; Şili’nin diktatörü Raul Itturriaga, Guatemala’nın diktatörü J. Efrain Rios Mont, Peru’nun diktatörü Juan Velasco Alvarado, Haiti’nin diktatörü General Raoul Cedras, Arjantin’in diktatörleri Roberto Viola ve Leopoldo Galtieri, Panama’nın uyuşturucu kaçakçısı diktatörü Manuel Noriega, Meksika’nın ünlü Mafya örgütü Los Zetas’ın kurucuları, Honduras’ın ünlü ‘3-16’ adlı ölüm mangasının şefi General Lois A. Discua ve daha nicesi SOA’nın mezunlarından. Acaba bu okulda Türkiye’deki 12 Eylül darbesini yapanlar da eğitim görmüş müydü, henüz bilmiyoruz.
Okulun 1994 yılında Covert Action adlı dergiye sızan ders programında işkence, tedhiş, psikolojik savaş, imha hareketleri gibi ‘faydalı’ dersler görülmesi üzerine ABD hükümeti uzun süre sessiz kalmıştı. 1996’da baskılara dayanamayan Pentagon sözcüsü Michael Doubleday okulun işlevini kabul etti ancak (Baba) Bush’un ‘ders programındaki hataları’ giderdiğini ileri sürdü. 1990 yılından beri okulu takibe alan Amerikan sivil toplum hareketi SOA Watch’a göre kamuoyu baskısından kurtulmak için adı 2001’de The Western Hemisphere Institute for Security Cooperation (WHISC) olarak değiştirilen okulda bu tarihten sonra da Latin Amerika için devlet teröristlerinin yetiştirilmesine devam ediliyordu. Ebu Gureyb’de ya da Guantanamo’da görev yapanların bu okuldan yetişmiş olması muhtemel. Ancak son yıllarda, hem uluslar arası baskının artması hem de Latin Amerika ülkelerinde insan hakları konusundaki gelişmeler sayesinde, Latin Amerika ülkeleri artık polis ve askerlerini WHISC’e göndermiyorlar.
Şiddet kullanmak hak mıdır
Parantezimizi kapatıp devam edelim. Eğer cesaretimizi toplar da (sözümüz meclisten dışarı) en büyük terör örgütünün devlet olduğunu kabul edersek, devlete veya hegemonik güçlere karşı koymak meşru mudur? Meşru ise, baskının, zulmün veya sömürünün dayanılamaz hale geldiğine kim karar verecektir? Ya da buna karşı çıkmak için tek yolun şiddet olduğuna ve bu şiddeti kimin, kime karşı kullanacağına? 2003’de İstanbul’daki Dünya Felsefe Kongresi’nde konuşan ünlü siyaset bilimci ve düşünür Jurgen Habermas ‘‘Küresel olarak dünyaya egemen olan bir süper gücün, kendi ahlaki argümanlarını uluslararası hukukun yerine geçirdiği bir dönemde, uluslararası ilişkilerin anayasallaştırılması projelerine bağlı kalıp kalmayacağımızı” sormuştu. Dikkatlice formüle edilmiş olsa da Habermas, ‘İsrail’e ya da ABD’ye karşı çıkarken her yol mubah mıdır? Kana kan, göze göz, dişe diş hesabı, teröre terörle karşılık verebilir miyiz?’ diye özetleyebileceğimiz o meşum soruyu soruyordu.
Bu önemli soruya, bugün Irak’ta veya Filistin’de bazı gruplar yüksek sesle ‘evet’ yanıtı veriyorlar. Seslerini bazen taş atarak, bazen roket atarak, bazen canlı bombalarla duyuruyorlar. Biz de onları hayranlıkla izliyor ve alkışlıyoruz.
Aynı soruyu Kürt Meselesi için de soralım: Acaba Kürtlerin 85 yıldır Türk Devleti tarafından şu veya bu şekilde mağdur ediliyor olmaları, onların teröre başvurmalarını haklı kılar mı? Cevabınızı duyar gibiyim. Filistinlilere gösterdiğimiz hoşgörüyü onlara göstermeme nedenimiz acaba teröre karşı olmamız mı yoksa terörün kendi ulus-devletimize yönelmiş olması mı? Devletin Kürtlere yönelik terörüne gözlerimizi kapamamız da devletin kutsallığını içselleştirmiş olmamızla ilgili olmasın? Öte yandan PKK’nın terör eylemlerine başvurması PKK’nın tüm iddialarını, tüm taleplerini gayri meşru kılar mı? 85 yıllık Kürt Meselesi’ni teröre indirgemek doğru mu? Edward Said’e göre herhangi bir siyasi eylemin terörizm olarak adlandırılması ona siyaset, tarih, gelenek ve yorumun buluştuğu bir anlatı statüsü tanınmaması demektir. Filistin Meselesi’nin başına gelen buydu. Bence Kürt Meselesi’nin başına gelen de bu.
Demem odur ki, ‘terör’ denilen şeyi ilk kimin icat ettiğini unutmayalım. Kişilerin ya da grupların terörünü lanetlerken, devlet terörünü gözden kaçırmayalım. Şiddet kimden gelirse gelsin karşı duralım. Kim olursa olsun ‘kötülüğün dilini’ bize dayatmaya çalışanlara karşı, acilen farklı yaklaşımlar, farklı yöntemler, farklı bir dil geliştirelim. Eğer bunu başaramazsak, korkarım ki kötülük ve çürümüşlük her tarafımızı kaplayacak.
.31-1-10
.Bursa Olayı’ ve Atatürk’ün ‘Bursa Nutku’
Ergenekon İddianamesi’nin 222, 948, 1106, 1918, 1965 ve 2095. sayfalarına bakılırsa, Ergenekoncular, darbeci planlarının meşruiyet kaynağı olarak gördükleri, Atatürk’ün 1 Şubat 1933’te Bursa’da yaşanan Türkçe ezan karşıtı gösteriler dolayısıyla irat ettiği iddia edilen ‘Bursa Nutku’ adlı tartışmalı metni tüm Türkiye’de yaygınlaştırmayı milli bir görev addetmişler. Bugünlerde internet ortamında bu metni yayanlar, okuyucularına soruyorlar: “Yani Atatürk de mi darbeciydi?”
Yaklaşık 60 yıldır (çünkü ‘Bursa Nutku’ 1947’de ortaya çıktı) Atatürk’ün ‘Bursa Nutku’ diye bir konuşması olup olmadığı tartışılıyor. Bu konudaki fikrimi soran Murat Papsu adlı okurumuza verdiğim söz uyarınca, bu haftaki yazımı ‘Bursa Nutku’na ve 77 yıl önce yaşanan “Bursa Olayı”na ayırdım.
İlk Türkçe Ezan okunuyor
Ezanın Türkçeleşmesi fikri ilk kez Ziya Gökalp’in “Vatan” şiirinde dile getirilmişti. Şiirde şöyle deniyordu: “Bir ülke ki camiinde Türkçe ezan okunur/ Köylü anlar manasını, namazdaki duanın/ Bir ülke ki mektebinde Türkçe Kur’an okunur/ Küçük büyük herkes bilir buyurduğunu Huda’nın/ Ey Türkoğlu işte orasıdır senin vatanın.”
Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları adlı kitabında sadece ezanın değil, dua ve münâcâtların (yakarışların) ve hutbelerin (Cuma ve Bayram namazlarında minberde imam tarafından okunan dua ve verilen öğüt) de Türkçe okunmasını istediğini belirtmişti.
Atatürk’ün Gökalp’in bu düşüncelerinden çok etkilendiği, Aralık 1930 tarihli Menemen Olayları’ndan sonra dinde reform çalışmalarına hız verdiği biliniyor. Bu bağlamda yapılan çalışmalar sonunda, 23 Ocak 1932 günü Riyaset-i Cumhur İncesaz Heyeti Şefi Binbaşı Hafız Yaşar (Okur), İstanbul Karaköy’deki Yeraltı Camii’nde Cuma namazından sonra, Yasin Suresi’ni önce Arapça, sonra Türkçe okumuş, ilk Türkçe ezan ise 3 Şubat 1932’de Kadir Gecesi’nde Ayasofya Camii’nde okunmuştu. (Gayrı resmî kaynaklara göre ilk Türkçe ezan, 20 Aralık 1931 tarihinde Babaeski’de okunmuştu.)
O gece radyodan yapılan canlı yayın bütün ülkede büyük yankı yapmıştı. Türkçe ezanda şunlar söyleniyordu: “Tanrı uludur/ Şüphesiz bilirim tanrıdan başka yoktur tapacak/ Şüphesiz bilirim, bildiririm Tanrının elçisidir Muhammed/ Haydin namaza/ Haydin Felaha/ Tanrı uludur, Tanrıdan başka yoktur tapacak.” Sabah namazında ise “Haydin felaha” çağrısının ardından “Namaz uykudan hayırlıdır” ifadesi ekleniyordu.
Salâvat-ı Şerife metni “Ey Tanrının elçisi Muhammed, salâvat sana, selam sana”; tekbir metni “Tanrı uludur, tanrı uludur, tanrıdan başka tanrı yoktur. Tanrı uludur tanrı uludur, hamd ona mahsustur”; hutbe metni ise “Ey millet! Allah birdir, şanı büyüktür. Allah’ın selameti, atıfeti ve hayrı üzerinize olsun. Peygamberimiz Efendimiz Hazretleri, Cenabı Hak tarafından insanlara dinî hakikatleri tebliğe memur ve resul olmuştur. Koyduğu esas kanunlar cümlemizce malumdur. İnsanlara feyz ruhu vermiş olan dinimiz son dindir, temel dindir. Çünkü dinimiz akla mantığa hakikate tamamen uyuyor. Eğer aklî mantığa, hakikate uymamış olsaydı bununla diğer ilahi ve tabi kanunlar arasında aykırılıklar olması gerekirdi. Çünkü bütün kanunları yapan Cenabı Hak’tır” şeklindeydi. Bu metinlere uymayanlara, Türk Ceza Kanunu’nun 526. maddesi gereğince bir aya kadar hafif hapis ve elli liraya kadar hafif para cezası öngörülmüştü.
‘Bursa Olayı’ patlak veriyor
O günlerin Cumhuriyet, Hakimiyet-i Milliye ve Milliyet gazetelerine bakılırsa, ibadet dilinin Türkçe olması emrine ülke genelinde uyulmuştu. Ama bir yıl sonra, Bursa’da yaşanan bir olay, Ankara’dakilerin kaşlarının havaya kalkmasına neden oldu.
1 Şubat 1933 günü Ulu Cami’nin imamı nedense göreve gelmemiş, onun yerine cemaatten Topal Halil ezanı, Tatar İbrahim ise kameti (erkekler tarafından farz namazlarından önce okunan ezana benzer metin) Arapça okumuş, sivil polis Hamdi Efendi de durumu büyüklerine rapor edivermişti. Namazın ardından 30 kişilik bir grup “Ezan her yerde Arapça okunurken neden Bursa’da Türkçe okunuyor” sorusunu sormak için Evkaf Müdürlüğü’ne yönelmişti. Meraklıların da katılımıyla kalabalık giderek büyümüş, Müftü bu konuda talimat alındığını, ezanın yalnız Bursa’da değil, her yerde Türkçe okunduğunu, asıl cevabı Vali’nin verebileceğini söyleyince, kalabalık Hükümet Konağı’na yönelmişti. Makamında olmayan Vali’yi beklerlerken merdivenlere oturmuşlar, sonra da polisin müdahalesiyle, bir olay çıkmaksızın dağılmışlardı. O sırada evinde olan Vali Fatin Bey durumdan hemen Bursa’daki Tümen Komutanlığı’nı haberdar etmiş, Tümen Komutanı da durumu şifreli telgrafla İzmir’de bulunan Kolordu Komutanı Ali Hikmet (Ayerdem) Paşa’ya bildirmişti. İşte o zaman olan olmuştu çünkü telgrafı aldığı sırada Paşa’nın yanında Atatürk de vardı.
Atatürk duruma el koyuyor
Atatürk’ün Nöbet Defteri kitabının derleyicisi Özel Şahingiray’a göre 15 ocaktan beri ülke içinde seyahat halinde olan Atatürk o gün de Buca’ya gitmiş, dönüşte İzmir Millî Kütüphanesi’ni gezmiş, bankalar ve İncir Kooperatifi’ni ziyaret etmişti. Akşam CHP’nin Karşıyaka’da vereceği baloya katılacaktı ki Bursa’daki olayın haberi gelmişti. Yaveri Cevat Tolgay’ın anlattığına göre, haberi duyunca çok sinirlenmiş, ilk tepkisi “Derhal Bursa’ya baskın yapacağız!” olmuştu. O akşam İzmir’de şerefine verilen bir baloya gitmemiş, 4 şubatta sabaha karşı üç buçukta trenle Afyon’a hareket etmişti. Antalya bölgesinde bir geziden dönmekte olan Başbakan İsmet Paşa ile Afyon’da buluşmuş, Eskişehir’e kadar baş başa kalmışlardı. Rivayete göre, İsmet İnönü önce olayı önemsememiş, ama Atatürk’ün ateşli konuşmasından sonra toparlanmıştı. Eskişehir’de İsmet Paşa ayrılacak ve Ankara’ya devam edecek, Atatürk ve yanındakiler, Bilecik’ten otomobille Bursa’ya hareket edeceklerdi.
“Din meselesi değil dil meselesi”
O sırada Dâhiliye Vekili Şükrü (Kaya) Bey, Adliye Vekili Yusuf Kemal (Tengirşenk) ve Emniyet Genel Müdürü Tevfik Hadi (Baysal) Bey de Bursa yolundaydılar. Atatürk ve heyeti 5 şubat günü Bursa’ya geldiler ve şimdi müze yapılan Çelik Palas yakınındaki ahşap köşke (bugün Atatürk Müzesi) yerleştiler. Kısa sürede, olayların öyle büyük boyutta olmadığını anlayan Atatürk, aynı gün devletin resmi ajansı Anadolu Ajansı’na şu açıklamayı yazdırdı: “Bursa’ya geldim. Hadise hakkında alakadarlardan malumat aldım. Hadise haddizatında fazla ehemmiyetli değildir. Herhalde cahil mürteciler, Cumhuriyet adliyesinin pençesinden kurtulamayacaklardır. Hadiseye dikkatimizi bilhassa çevirmemizin sebebi, dini siyaset ve herhangi bir tahrike vesile etmeye asla müsamaha etmeyeceğimizin bir daha anlaşılmasıdır. Meselenin önemi milli dili ve milli benliği bütün hayatında hâkim ve esas kalacaktır.” (Cumhuriyet, 7 Şubat 1933) Yani Atatürk’e göre ortada “din meselesi” yoktu, “dil meselesi” vardı.
Ertesi gün, tutuklananları serbest bıraktığı için Savcı, cemaati kontrol edemediği için Müftü görevden alındı. Diyanet İşleri Başkanlığı, bundan böyle ezanın kesinkes Türkçe okunacağını, aksine davrananların mutlak suretle cezalandırılacağına dair bir tamim yayımladı. 9 ve 11 şubat günleri Halkevi’nde toplanan şehrin okumuş takımı eylemin Türk diline hakaret olduğunu ilan ettiler. Yurdun çeşitli yerlerinden Mustafa Kemal’e, hükümete ve gazetelere “irtica hareketlerine lanet” başlıklı telgraflar gönderildi.
Çorum’daki yargılamalar
Ankara’da Adliye Vekili Yusuf Kemal Bey, gazetecilerin sorusu üzerine “sıkıyönetim ilan edilmediğine göre İstiklal Mahkemesi kurulmasına da gerek olmadığını, zanlıların normal mahkemede yargılanacaklarını” açıklamıştı. Ancak zanlılar Bursa’da değil, Çorum’da yargılanacaklardı. Çünkü Bursa Adliyesi’nin konuya duyarlılıkla eğileceğinden şüphe ediliyordu!
24 zanlı “devlete karşı isyan başlatmak”, “Şapka Kanunu’na uymamak”, “TCK’nın 526. maddesine uymamak” ile suçlanıyorlardı. Tatar İbrahim’in olduğu iddia edilen hatıra defterinde Türkçe ezan ile ilgili bazı notlar, olayların önceden planlandığına kanıt olarak gösterilmişti. Bir başka kanıt (!) Evkaf Müdürlüğü’ne gönderilmiş isimsiz tehdit mektubu idi. Mektubun üzerinde Bursa damgası vardı ve bozuk bir Arapça ile şunlar yazılmıştı. “Bana bak! Ben Bursalıyım. Seninle Vali’nin Bursa’yı karıştırdığınızı biliyorum. Ben İstanbul’dan geldim, orada Arapça ezan okunuyor ve kamet veriliyor. Yarından itibaren burada da Arapça ezan okunmaz ise büyük bir felaket ile karşılaşacaksınız. Bundan başka hayatınız da tehlike de olacaktır, Bunları Vali’ye de söyle...”
Bu olaydan bir yıl önce, 17 Aralık 1932’de Ulu Cami’de “Türkçe ezan okumak caiz değil” şeklindeki hutbesinden dolayı suçlanan Tevfik Hoca “Cami büyüktü, Arapça daha iyi duyulur diye Arapça okudum” diye kendini savundu. 1 şubatın başkahramanı Tatar İbrahim, Türkçesini bilmediğinden Arapça okuduğunu, gerisinin iftira olduğunu söyledi ancak evinde bulunan bir defterde Cumhuriyet ve şapka aleyhine bazı karalamalar bulununca, “fikrimdir, yazdım” demek zorunda kaldı. Hırdavatçı Ahmet Kadri adlı bir zanlı, olay günü bir İstanbul gazetesinde, İstanbul’da 1200 müezzinin imtihan edildiğini, imtihan neticesinde pek çoğunun tam not aldığını ancak Evkaf Umum Müdürlüğü’nden henüz cevap gelmediği için ezanın bir süre daha Arapça okunmaya devam edeceğini anlatan bir haberi yüksek sesle okurken yanındakilerin durumu yanlış anlamış olabileceğini söyledi. Ancak bu savunmalar hâkimleri ikna edemedi. Sonuçta 19 kişi 6 ayla 2,5 yıl arasında değişen hapis cezalarına ve hapis cezaları kadar sürgün cezasına çarptırıldılar. Ayrıca 4800 lira tutan mahkeme masrafları mahkûmlar arasında bölüştürüldü ve olay resmi tarihin ‘irtica müzesine’ kaldırıldı. Aradan 18 yıl geçti. 17 Haziran 1950 günü bir ikindi vaktinde, Ankara’dan illere çekilen bir telgraf emriyle ezan ve kametin istenirse Arapça da okunabileceği bildirildi. Bu tarihten sonra bir daha Türkçe ezan duyulmadı.
60 yıllık muamma: ‘Bursa Nutku’ Atatürk’e mi ait
Ergenekoncuların darbeci emellerine dayanak yaptıkları ‘Atatürk’ün Bursa Nutku’ güya ‘Bursa Olayı’nın gerginliğini gidermek için, Bursa Valisi Fatin Bey ve Belediye Başkanı Muhittin Bey tarafından Atatürk ve heyetine 6 Şubat 1933 günü Çekirge’deki köşkte verilen yemekte irat edilmişti. ‘Güya’ diyorum, çünkü bunu yemekte bulunduğunu iddia eden Rıza Ruşen (Yücer) adlı genç bir gazetecinin olaydan tam 14 yıl sonra yazdığı bir kitaptan öğreniyoruz. Vali, Belediye Başkanı, Atatürk ve Kılıç Ali, Saffet Bey, Nuri (Conker) Bey, Salih (Bozok) Bey, Hasan Cavit Bey, Sami Bey, Kâzım Bey, Mümtaz Bey, Avni Bey, Şahap Bey ve Ferit Bey gibi seçkinlerin arasına girmeyi nasılsa başaran Rıza Ruşen, iddiasına göre yemekte yapılan konuşmaların notunu tutmuş, bu notları yıllarca saklamış ve 1947 yılında yayımladığı Atatürk’e Ait Birkaç Fıkra ve Hatıra adlı kitabında yer vermişti. İddiaya göre masadakilerden biri “...Bursa Gençliği olayı hemen bastıracaktı, fakat zabıtaya ve adliyeye olan güveninden ötürü...” diye söze başlayınca olanlar olmuştu. Atatürk elinden çatalı, bıçağı bırakmış, gözlerini gence dikmiş ve adeta gürleyerek, sonradan ‘Bursa Nutku’ olarak bilinecek olan sözleri bir çırpıda söyleyivermişti. İçkili bir akşam yemeğinde yapılan ateşli bir konuşmaya ‘nutuk’ adı takmanın garabeti bir yana, bu önemli ‘nutuk’tan olayın diğer tanıkları o yıllarda hiç söz etmemesi çok ilginçti. Nitekim ‘Bursa Nutku’, I. Cildi 1945’te Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü tarafından yayımlanan Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri adlı kaynakta ya da 1955’te Özel Şahingiray tarafından derlenen ve Atatürk’ün her yaptığının kaydedildiği Atatürk’ün Nöbet Defteri (1931-1938) adlı kitapta da yer almamıştı.
“Benim anladığım Türk genci”
Rıza Ruşen’in kitabını bulamadığım için orada ‘Bursa Nutku’ndan nasıl söz edildiğini bilemiyorum ancak, bugün bazı internet sitelerinde dolaşan metin şöyle:
“Türk genci, inkılâpların ve rejimin sahibi ve bekçisidir. Bunların lüzumuna, doğruluğuna herkesten çok inanmıştır; rejimi ve inkılâpları benimsemiştir. Bunları zayıf düşürecek en küçük veya en büyük bir kıpırtı ve bir hareket duydu mu, ‘Bu memleketin polisi vardır, jandarması vardır, ordusu vardır’ demeyecektir. Hemen müdahale edecektir.
Polis gelecektir, asıl suçluları bırakıp, suçlu diye onu yakalayacaktır. Genç, ‘Polis henüz inkılâp ve cumhuriyetinin polisi değildir’ diye düşünecek, fakat asla yalvarmayacaktır. Mahkeme onu mahkûm edecektir. Yine düşünecek, ‘Demek adliyeyi de ıslah etmek, rejime göre düzenlemek lazım’.
Onu hapse atacaklar. Kanun yolundan itirazlarını yapmakla beraber bana, İsmet Paşa’ya, Meclis’e telgraflar yağdırıp haksız ve suçsuz olduğu için tahliyesine çalışılmasını, kayırılmasını istemeyecek. Diyecek ki: ‘Ben inanç ve kanaatimin icabını yaptım. Müdahale ve hareketimde haklıyım. Eğer buraya haksız olarak gelmişsem, bu haksızlığı meydana getiren sebepleri ve amilleri düzeltmek de benim vazifemdir.’
İşte benim anladığım Türk genci ve Türk gençliği!”
‘Bursa Nutku’nun işlevselliği
Bazı nüshalarında, ilk paragrafın sonundaki “Hemen müdahale edecektir” ifadesi yerine “Elle, taşla, sopa ve silahla; nesi varsa onunla kendi yapıtını koruyacaktır” ifadesi konularak ‘Ergenekoncu’ bir tonlamaya kavuşturulmuş olan ‘Bursa Nutku’nun gerçekliğiüzerine ilk araştırmayı yapan ve bulgularını Küller Altında Yakın Tarih (Timaş, 2007) adlı kitabında veZaman gazetesindeki sütunlarında aktaran Mustafa Armağan’a göre (ki kendisinin yazıları konunun izini sürmemde çok yardımcı oldu), ‘Bursa Nutku’,kamuoyunun ilgisini Rıza Ruşen’in kitabını yayımladığı 1947’de değil, Demokrat Parti’nin (DP) kurucularından Celal Bayar’ın 20 Haziran 1949’da İzmir’de yapılan DP İkinci Büyük Kongresi’nde ‘Bursa Nutku’nu okumasından sonra çekmişti. Celal Bayar’ın bu konuşmadan muradı ‘Madem gerici CHP’yi adalet durdurmuyor, o halde gençlik yönetime el koymalıdır’ şeklinde özetlenebilirdi.
1958’de CHP yanlısı Ulus gazetesi, ‘Bursa Nutku’nu ‘DP’nin elinden iktidarı almak için kanunlara, nizamlara uymaya gerek yoktur!’ mesajını vermek için kullandığında, bu şaibeli metnin bir bumerang gibi DP’yi nasıl vurduğu görülecekti. Nitekim Cumhuriyet Savcısı, Ulusgazetesi hakkında soruşturma açtığında, Celal Bayar’ın nutku DP Kongresi’nde okuduğu ortaya çıkınca, Savcı, Menderes’in baskılarıyla takipsizlik kararı vermek zorunda kalmıştı.
1966 yılında Yargıtay Başkanı İmran Öktem, Adalet Yılı Açış Konuşması’nda, o günlerde gündemi meşgul eden Nurculuk tartışmaları bağlamında irtica tehlikesine değinince, mesajı alan bazı vatandaşlar ‘Bursa Nutku’nu dolaşıma soktular. Öyle ki, Bornova Cumhuriyet Savcılığı, birçok kişiyi, ‘Bursa Nutku’nu kullanarak halkı kanunlara itaatsizlik etmeye teşvik ettiği için mahkemelere sevk etmeye başladı. Bunun üzerine DP’nin siyasi mirasçısı Adalet Partisi’nin (AP) Genel Başkanı Süleyman Demirel, “Karışıklıklara yol gösteren, devlet anlayışının, kanun hâkimiyetinin, asayiş ve inzibat fikrinin yıkılmasını tavsiye eden bu metnin Atatürk’e aidiyetinin ispatlanması gerektiğini” söylemek ihtiyacı duydu. Bunun üzerine Cumhuriyet Senatosu’nda (o zamanlar Meclis iki kamaralıydı) bir bilirkişi heyeti oluşturuldu. Heyet, Türk Tarih Kurumu’ndan (TTK) bir rapor istedi. TTK, 24 Ekim 1966 tarihli toplantısında şu kararı aldı: “Bornova Asliye Hukuk Hâkimliği’nin 27/9/1966 tarih ve 1966/338 sayılı yazısı ve bu yazıya ekli Atatürk’ün Bursa Nutku ile ilgili sözleri üzerine gerekli incelemeler yapılmıştır. Bu incelemeler sonucunda bu sözlerin Atatürk’ün 1933 şubatında Bursa’da yaptığı konuşmadan mealen alınmak suretiyle çeşitli tarihlerde basılmış olduğu kanaatine oybirliğiyle varılmıştır.”
Ancak, tüm ömrü boyunca Atatürk’ün yanında olan Falih Rıfkı Atay, aynı konuyla ilgili olarak 10 Nisan 1967 tarihinde Savcılığa verdiği ifadede şöyle diyecekti: “Bursa Nutku diye Atatürk’ün söylediği bir nutuk yoktur (...) Bursa gazetecisinin yazdıkları kulak rivayetleridir. Atatürk son derece nizamcı ve devlet otoritecisi idi (...) [Bugün] Memlekette anarşi havası yaratmak kasdı vardır. Atatürk bu kasda alet edilmek istenmiştir.”
Deniz Gezmiş bile...
Birinci elden bu tanıklığa rağmen ‘Bursa Nutku’ gözden düşmedi. Öyle ki Dev-Genç’in ünlü lideri Deniz Gezmiş, ‘diktacı’ solcu teorisyen Doğan Avcıoğlu’nun çıkardığı Devrim Gazetesi’nin 23 Aralık 1969 tarihli 10. sayısına verdiği röportajda “[Tutucu güçler] Tertipleriyle gençliği ordunun karşısına düşürmek hedefine ulaşamadıkları gibi, devrimci gençlik eylemi, Mustafa Kemal’ci zinde güçler saflarını birbirlerine kenetlemiştir. Mustafa Kemal adı, geniş öğrenci kitlelerinde daha fazla ağızdan ağza dolaşır olmuş, forumlarda Bursa Nutku ve Gençliğe Hitabe tekrarlanmış ve bunlar uygulanmıştır...” diyecekti.
1975 yılında, birilerine kızıp ‘Bursa Nutku’nu bastırarak çevresinde dağıtan Cafer Tanrıverdi adlı bir vatandaş, şikâyet üzerine yargılanırken, davaya bakan Kayseri 2. Ağır Ceza Mahkemesi’nin başvurusu üzerine, TTK Başkanı Prof. Dr. Enver Ziya Karal ve Hungaroloji (Macarca) uzmanı Prof. Dr. Sami N. Özerdim, mahkemeye ‘Bursa Nutku’nun Atatürk’e ait olduğuna dair bir rapor sundular. Böylece sadece Cafer Tanrıverdi beraat etmekle kalmadı, bir de TTK damgalı bir nutkumuz oldu!
Bugün kendisine ‘Ulusalcı’ diyen çevrelere göre ‘Bursa Nutku’nun üslup ve içerik açısından Atatürk’e ait olmayacağını iddia edenler, aslında Atatürk’ü tanımayanlar. Bu çevrelerin gururla söylediğine göre, ‘Bursa Nutku’ ile Atatürk’ün 15-20 Ekim 1927 tarihli CHP Kurultayı’nda 36 saat 33 dakikada okuduğu Büyük Nutuk’un sonundaki ‘Gençliğe Hitabe’ arasında büyük benzerlikler var. Aynı şekilde, Atatürk’ün 1930’da yaşanan ‘Menemen Olayı’ndan sonra İsmet Paşa’ya “Menemen halkını taşıyın ve Menemen’i yakın. Cumhuriyet’in gelecek nesillerine bir örnek olması için de Menemen’i o yanık haliyle muhafaza edin” demesi örneğinde görüleceği gibi, Atatürk rejim söz konusu olduğunda meşruiyet tuzaklarına düşmeyecek kadar basiretli bir liderdir! Sonuç olarak ‘Bursa Nutku’ vardır ve Atatürk bu nutku tam da bugünler için söylemiştir!
Bitirirken
Okurumuz Murat Bey’in sorusuna geleyim. Bence de ‘Bursa Nutku’yla Gençliğe Hitabe arasında içerik açısından büyük benzerlik var. Bence de Atatürk, gayrı resmî bir ortamda coşup, ‘Bursa Nutku’ denen o militan konuşmayı (kelimesi kelimesine değilse bile) yapmış ama daha sonra bu öfkeli konuşma, darbeciliğe varan devrim ve rejim muhafızlığı gibi tehlikeli göndermeleriyle, Atatürk’ün büyük önem verdiği ‘meşruiyetçi’ imgesine zarar verecek nitelikte olduğu için sahip çıkmamış olabilir. Ancak bugün gayet iyi biliyoruz ki, Atatürk rejim söz konusu olduğunda hukuku rafa kaldırmaktan kaçınmazdı. Bunu marifet olarak görüp görmemek sizin seçiminiz. Ben bu tavrı eleştiren biriyim. Bu yüzden de bilimsel doğruculuk kaygıları ile yapılan itirazlar dışında, darbecileri Atatürk dayanağından mahrum etmek uğruna, ‘Bursa Nutku’ Atatürk’e ait değildir diye ısrar etmeyi anlamlı görmüyorum. “Atatürk de darbeci miydi?” diye soran biri karşısında geri çekilmek yerine, Atatürk’ü ve dönemini cesaretle irdelemeyi tercih ediyorum.
.7-2-10
Tarihten intihar notları
“Geçtiğimiz aylarda, TSK mensubu 11 subay çeşitli nedenlerle intihar etti. Aslında geçen yıldan beri intihar eden subay sayısı 20’ye yaklaştı. Görünüşte bu intiharların arkasında gönül işlerinden yolsuzluğa, fuhuş ve uyuşturucu ticaretinden Ergenekonculuğa, ekonomik sorunlardan amir baskısına kadar uzanan pek çok neden yatıyor. ‘Görünüşte’ diyorum çünkü bugüne dek ne TSK’dan, Milli Savunma Bakanlığı’ndan, ne TBMM’den, ne olayları soruşturan adli mercilerden, ne de ölenlerin ailelerinden tatmin edici bir açıklama geldi. Bunun bir istisnası, internette özel hayatına dair haberlerin dolaşmasından dolayı intihar ettiği ileri sürülen Albay Berk Erdem’in cenaze töreninde konuşan Deniz Kuvvetleri Komutanı Eşref Uğur Yiğit oldu. Ama Yiğit de açıklama yapmak yerine “Onur intiharları oluyor, susmak mümkün değil!” diyerek hamaset yapmayı tercih etti.
Bu vesile ile tarihimizdeki bazı intihar olaylarına değineceğim ama bunun hassas bir iş olduğunun farkındayım. Çünkü neresinden bakarsanız bakın, ölüm çok üzücü, çok sarsıcı bir olay. Hele de intihar... Yazıya başlamadan önce, ölenlerin ailelerine başsağlığı diliyorum.”
Kelimenin icadı
İngilizcedeki ‘suicide’ (kendi kendini öldürme) fiili ilk kez 1662 yılında, Fransızcadaki ‘suicidium’ fiili ise ilk kez 1737 yılında kullanılmış. Her iki kelime de Latincedeki ‘kendini öldürme, katletme’ anlamında, ‘sui homicidia’ veya ‘sui ipisus homicidium’ terimlerinden geliyor. ‘İntihar’ kelimesi Türkçeye Tanzimat’la beraber girmişe benziyor çünkü İbrahim Müteferrika’nın matbaasında basılan ilk kitap olan Vankulu Lügatı’nda (1727) veya Burhan-ı Katı Lügatı’nda (yazılışı 1652, tercümesi 1797) ‘intihar’ kelimesi yok. O güne dek ‘hançere düşmek’, ‘ateşe düşmek’ vb. metaforlarla anlatılan ‘intihar’, Şemseddin Sami’nin Kamûs-ı Türkî (1901) adlı sözlüğünde, Arapçada ‘kurban’ anlamındaki ‘nahr’ kelimesinden gelme olarak tarif ediliyor. İntihar düşüncesine yer veren ilk roman Ahmet Mithat Efendi’nin Hüseyin Fellah (1875) adlı romanı. ‘İntihar’ sözcüğünü ilk kullanan kişinin Âsaf mahlâsı ile yazan Mahmud Celaleddin Paşa (ö. 1903) olduğu sanılır. Abdülhamid’in kızkardeşi Seniha Sultan’la evlenerek saraya damat olan Paşa, intihar redifli 36 beyitlik İntihar Kasidesi’nde, kayınbiraderi Abdülhamid’le ters düşerek oğulları Prens Sabahattin ve Lütfullah Beylerle Avrupa’ya kaçtıktan sonra yaşadığı çileli hayat betimler.
İlahi dinlerde intihar
Ölüm önümde bugün
Mür kokusu gibi,
Rüzgârlı bir günde yelken altına oturmuş gibi.
Ölüm önümde bugün
Nilüferlerin kokusu gibi,
Sarhoşluğun kıyısına oturmuş gibi.
Ölüm önümde bugün
Yıllarını tutsaklıkta geçirmiş bir adamın,
Evini özlemesi gibi…
Bu satırlar, günümüzden 4 bin yıl önce, Mısır’da intihar eden birinin bıraktığı mektuptan alınma. Muhtemelen insanlık tarihi kadar eski olan intihar eylemi, Platon, Aristotales, Epikür, gibi Antik Çağ filozoflarınca olumsuzlanırken, ilahi dinlerin hemen hepsinde onaylanmayan davranışlar arasında sayılmıştır. Kur’an’da intihar kelimesi ve intihara ilişkin açık bir ifade bulunmamakla birlikte, bir kimseye hayat vermenin adeta bütün insanlara hayat verme gibi yüce bir davranış; bir cana kıymanın da adeta bütün insanları öldürme gibi ağır bir suç ve günah olduğunu belirten Maide Suresi’nin 32. ayetinden hareketle, İslam geleneğinde intihar günah kabul edilir, intihar eden kişinin cennete gidemeyeceği, cehennemdeyse ölümüne neden olan olayı tekrar tekrar yaşayacağına inanılır. En çok tartışılan konulardan biri de Peygamber’in intihar eden bir kimsenin cenaze namazını kıldırmayışından hareketle, intihar eden kimsenin cenaze namazının kılınıp kılınmayacağı meselesidir.
Buna rağmen tarih boyunca İslam toplumlarında çok sayıda intihar olayı yaşanmıştır. Görünüşe göre bunların çoğu namus ve onurun korunmasıyla ilgilidir. 19. yüzyıldan itibaren modernleşme ile birlikte, Batı edebiyatının romantik intihar vakalarının da etkisiyle, karşılıksız aşk, başarısızlık, yoksulluk ve mali krizler yüzünden bunalıma düşenlerin intiharı oldukça sık rastlanan durumlar olur. (Ya da modernleşme ile intihar vakaları görünür hale gelir.)
O yıllarda bu bunalım haline ‘meyusiyet’ (karamsarlık, ümitsizlik) adı veriliyordu. Bu arada intihar yöntemleri de modernleşmiş; revolver, havagazı, kimyasal maddeler (prusik asit, kostik asit, cıva afyon, afyon tentürü, potasyum siyanür, arsenik, haşere ilaçları, kloroform ve striknin) gibi yeni araçlar kullanılmaya başlamıştı.
1876’da Abdülaziz’in ve 1916’da oğlu Yusuf İzzeddin Efendi’nin intiharlarını (ya da intihar süsü verilen ölümlerini) ileride ayrı bir yazıda ele almayı düşündüğünden, bu hafta bunlar dışındaki bazı intihar vakalarına göz atmaya çalışacağım.
Mülazım Mehmed Ali Bey’in intiharı
19 Temmuz 1919 günü, üniformasını giyip Ada Vapuru’na binen, vapurun baş kısmına gelip, şakağına bir kurşun sıkan, ardından denize düşerek ölen Mülazım (Teğmen) Mehmed Ali Bey’in intiharı, Japon kültüründen aşina olduğumuz ‘onur intiharları’na benziyordu ama bir yanıyla da gayet modern gerekçeli bir intihardı. Çünkü geride bıraktığı mektuba bakılırsa, henüz 21 yaşında olan Mehmed Ali Bey’i ümitsizliğe düşüren olay, aşk acısı ya da ekonomik sıkıntılar değil, ‘memleketin düştüğü yoksulluğu, ülkenin elden giden namusunu temizleyememesi’ idi! Olayın gerçekten böyle mi olduğu, yoksa mektubu yayımlayan Vakitgazetesinin olayı, milliyetçi şova dönüştürmek amacıyla imal mi ettiği bilinmemekle birlikte, adeta milliyetçi bir manifesto olan mektup şöyleydi:
“Muhterem Kumandanım,
Artık hayatı terk etmek icap etdi. Bundaki sebebi tamamen teşrih edecek (açıklayacak) bir halde değilim. Dimağıma (zihnime) üşüşen birtakım fikirler arasında bunaldım. Necatı (kurtuluşu) artık ölümde buluyorum. ... Zavallı Türkler ayak altına düşdükten sonra hayat bana zırva gelmeğe başladı. Hiçbir iş yapmadan öldüğüm için çok meyusum. Arkadaşlarımın benden daha metin olmalarını temin ederim. Ben daha fazlaya tahammül edemedim... Size büyük işler temenni ediyorum. Ruhum Türklerin saadetine iştirak edecektir. Fakat bugün çok meyusum.”
Reşat Çiğiltepe’nin intiharı
Bu olay aklımıza Milli Mücadele yıllarında yaşanan bir ‘onur intiharı’nı getiriyor. Hatırlanacağı üzere, 26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz sırasında kendisine Sandıklı-Sincanlı-Dumlupınar üçgeninde, stratejik öneme sahip Çiğiltepe’nin alınması emredilen 57. Tümen Komutanı Yarbay Reşat Bey, tepeyi Mustafa Kemal’e söz verdiği gün olan 27 ağustosta alamayınca revolveri ile intihar etmişti. Geride bıraktığı notta “Başarısızlık, beni yaşantımdan bıktırdı” yazıyordu. O gün haberi duyduğunda çok sarsılan Mustafa Kemal, 1934’te Soyadı Kanunu çıktığında, Reşat Bey’in ailesine (Reşat Bey evlenmemişti) ‘Çiğiltepe’ soyadını vererek ‘müntehir’ subayımızın onurunu iade etmişti.
Entelektüel Beşir Fuad’ın intiharı
Bazılarına göre ‘İlk Türk Materyalisti’, bazılarına göre ‘İlk Türk Pozitivist ve Naturalisti’ olan Beşir Fuad, 6 Şubat 1887’de, Cağaloğlu Yokuşu’nda, Babıâli’deki ilk kitabevinin sahibi Arakel Tozluyan’ın dükkânının karşısındaki 12 numaralı evde, gece geç vakit intihar ettiğinde 35 yaşındaydı. O gece Beşir Fuad, koluna klorit kokain enjekte ederek bileklerini dört yerden kestikten sonra kendi kanını mürekkep yaparak izlenimlerini yazmaya koyulmuş, kendisini yoklamak için kapıyı çalan baldızını “çalışıyorum” diye savuşturmuş, bir süre sonra bağırıp yardım istemeye başlayınca çağrılan doktora ise “beyhude uğraşmayınız, beş dakikalık ömrüm kaldı” demişti. Kanıyla yazdığı son mektubunda şöyle diyordu: “Ameliyatımı icra ettim. Hiçbir ağrı duymadım. Kan aktıkça biraz sızlıyor. (...) Bundan daha tatlı bir ölüm tasavvur edemiyorum. Kan aksın diye hiddetle kolumu kaldırdım. Baygınlık gelmeye başladı (...) Vücudumu otopsi için Tıbbiye’ye bağışladım. Cenazem oraya nakledilmelidir.”
Sözünün eri şair
Zengin bir aileden gelen, Cizvit mektebinde okuyan, dine mesafeli duran, birden fazla evlilik yapan, metresinden gayrimeşru bir çocuğu olan Beşir Fuad, intihar kararını tam iki yıl önce dostu edebiyat adamı Ahmed Mithad Efendi’ye yazdığı mektupla ayrıntılı olarak duyurmuştu. Mektubunda Tıbbiye’nin yılda ancak beş altı kadavraya kavuşabilmesini yetersiz bulduğu için, amacının vücudunun teşrih (otopsi) için Tıbbiye’ye bağışlamak olduğunu belirtiyor, intihar için seçtiği yöntemi anlattıktan sonra sözlerini şöyle bitiriyordu: “Şairler söz ile pek çok kahramanlık satarlar; fakat fiiliyata gelince, böyle bir metanet göstereceklerinden pek emin değilim. Çünkü şu intihar, beyne bir tabanca sıkmak, kendini asmak veya suya atılmak gibi değildir. Onlara bir kere teşebbüs edilince, onu menetmek ihtiyarı elden gider.”
Dostları kendisini ikna ettiklerini sanmış olmalılar, çünkü Beşir Fuad 1887 yılına büyük coşkuyla girmişti. Gazetelere tefrikalar, kitap ve tiyatro eleştirileri yazıyor, edebiyat polemiklerine katılıyordu. Dahası intiharından iki gün önce bile gelecekle ilgili iyimser planlar yapıyordu. Ancak sonunda kafasına koyduğunu gerçekleştirmişti. Gerçekleştirmişti ama Beşir Fuad’ın intiharı o dönem için son derece anlaşılmaz bir olaydı. Nitekim ölü bedeninin kadavra yapılması yolundaki vasiyeti Ahmed Mithad Efendi başta olmak üzere dostları tarafından şeriata aykırı bulunarak yerine getirilmedi. Bir iddiaya göre cenaze namazı da kılınmadı.
Sefir Sadullah Paşa’nın intiharı
Beşir Fuad’ın ardından bir intihar furyası başladı. Öyle ki peş peşe gelen intihar haberleri halkın moralini bozduğu için, Abdülhamid intihar haberlerinin yayımını yasakladı. Bu furyanın en dikkat çekici olayı, 1891’de şair ve bürokrat Rami Sadullah Paşa’nın sekiz yıl sefirlik yaptığı Viyana’daki evinde ağzına havagazı hortumunu sokarak intiharıydı. Bazılarına göre Paşa’yı intihara götüren, Abdülhamit’e muhalefet eden bazı arkadaşlarının tutuklanmasıydı çünkü Paşa’nın kendisi de Abdülhamit muhalifiydi, sefirliği de bir çeşit sürgündü. Bazılarına göre ise neden çok daha kişiseldi. Paşa, elçilikte çalışan Anna Schumann adlı 24 yaşındaki hizmetçi ile yaşadığı yasak aşkın ve bu aşktan doğan çocuğun muhafazakâr padişah Abdülhamit’in kulağına gitmesinden korktuğu için hayatına son vermişti. Gelin karar verin! Elbette, Sadullah Paşa’nın Sultan II. Mahmud Türbesi’nin haziresindeki mezar taşında ölüm nedeni yer almadı. Ancak ayak taşındaki şu kısa dize anlayana çok şey anlatıyordu: “N’olsan budur cihanda hayatın bahası...”
İttihatçı intiharları
İttihatçı ideolog Ziya Gökalp, Diyarbakır’da İdadi son sınıfta okurken, İstanbul’a gitmek istemiş, amcası ve dayısının kendisine “Babasız koca bir evin büyük oğlusun. Artık amca veya dayıkızlarından biriyle evlenerek ailenin sahip olduğu arazi ve mülkle uğraşmalısın. Diyarbakır’da bunca arazi ve mülkümüz dururken, bu İstanbul, sevdası ne ola ki?” diyerek engel olmaları üzerine tabancayla intihara kalkışmıştır. Kurşun, alın kemiğini delemediği için beyne girmemiş, alın kemiği üzerine yayılmış, orada perçinleşmiştir. Gökalp o kurşunu ömrü boyunca kafasında taşır. İntihar sonrasında kendisine ilk yardımı yapanlardan İttihatçı ‘Pozitivist’ Abdullah Cevdet, bu yardımdan adeta pişman olduğunu şöyle anlatacaktır: “Ziya’ya Diyarbakır’da elimden geleni yaparak kurtulması için büyük çaba sarf ettim. Tanrının lütfu ile kısa zamanda iyileşti. Onun daha sonraları Türkçülük gibi geri fikirleri yayacağını kestirebilseydim, hiç alakadar olmazdım. Simdi düşünüyorum da Ziya’nın Türkçülük fikirlerini yaymasında, onu kurtarmak girişiminde bulunmakla, hiç arzulamadığım halde benim de dahlim vardır.”
Başarılı olanlar
Gökalp başarılı olamamıştı ama İTC’nin ‘mütemmim cüzü’ Teşkilat-ı Mahsusa’nın kurucusu Süleyman Askerî, Birinci Dünya Savaşı sırasında Irak ve Havalisi Genel Kumandanı iken, İngilizlere karşı Şuayyibe Muharebesi’ni kaybetmeyi gururuna yedirememiş ve 15 Nisan1915’te Basra’da bir sahra çadırının içinde kafasına tek el ateş ederek hayata veda etmişti. İTC’nin kurucularından ve Diyarbakır Valilerinden Dr. Reşit ise, Mütareke Dönemi’nde, 1915 Ermeni Tehciri’ndeki rolünden dolayı Divan-ı Harb’e sevk edilmiş, arkadaşları tarafından tutuklu bulunduğu Bekirağa Bölüğü’nden kaçırıldıktan sonra yakalanacağını anlayınca 6 Şubat 1919 tarihinde intihar etmişti. 1926’da İzmir Suikastı Davası dolayısıyla aranırken, yakalanacağını anlayınca saklandığı kümeste intihar ettiği söylenen Kara Kemal’i de unutmayalım.
Kimyager Dr. Cevat Mazhar’ın intiharı
Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki intiharlar üzerine bir araştırma yapan Fahrettin Kerim Gökay’a göre “Harp gibi bütün fikirleri bir nokta etrafında toplayan hadiseler esnasında intiharlar şüphesiz azdı. Fakat harp nihayet bulup mütareke senelerinin maneviyatı bozan, ruhlara azap veren derbeder hayatı başlayınca intihar salgını meydana çıkmıştır. Nitekim İstiklâl harbinin bütün sinirleri gerdiği 1922 senesinde bu salgın bir duraklama devresine girmiş fakat zaferi takiben Durkheim’in ‘büyük sevinçli hadiseler zamanında artar’ iddiasına uygun şekilde intiharın arttığına şahit oluyoruz. 1925 senesinde yeniden azalmıştır. 1925’ten sonra çoğalma artmıştır. 1929’da 291 intihar olmuştur.”
Gökay’ın tarif ettiği dalgaya girer mi bilmiyorum ama 10 Mart 1934’te, Bebek Set Sokak’taki evinde koluna boryum klorid enjekte ederek hayatına son veren Kimyager Dr. Cevat Mazhar’ın ölümü doğrudan 1933 Üniversite Reformu ile ilintiliydi. Bu ülkenin endüstriyel kimya alanında yetiştirdiği ilk uzman olan Cevat Mazhar Bey, yıllarca hocalık yaptığı Darülfünun, ani bir kararla İstanbul Üniversitesi’ne çevrilirken kadrodan çıkarılanlar arasındaydı. Hükümet, çoğu arkadaşına lise öğretmenliği, okutmanlık gibi işler ya da dolgun maaşlı emeklilik verdiği halde kendisine bunlar yapılmadığı için onuru kırılan Cevat Mazhar Bey, yedi ay süren acılı bir inziva döneminden sonra durumu düzeltmesi için reformun mimarı Dr. Reşit Galip’le görüşmeye bel bağlamıştı ancak, Reşit Galip’in 5 martta veremden ölmesi üzerine tüm ümidini yitirecekti. O günün gazeteleri, 1931’de çıkan ve 1933 ve 1934’te iki kez ağırlaştırılan Matbuat Kanunu yüzünden olaya arka sayfalarında yer vermişlerdi. Üstelik ölüm nedenini de saklamışlar, ‘asabi bir buhran sonucu feci çırpıntılar içinde vefat ettiğini’ yazmışlardı. Cevat Mazhar Bey’in gerçek ölüm nedeni ancak 1982’de, yani olaydan yaklaşık 50 yıl sonra kamuya açıklanacaktı.
Siyasetçi Namık Gedik’in ‘intiharı’
Demokrat Parti’nin İçişleri Bakanı Namık Gedik’in ‘intiharı’, 27 Mayıs 1960 döneminin karanlıkta kalan olaylarından biridir. Namık Gedik darbe günü evinden alınıp (bazı iddialara göre bir çöp arabasıyla ve dövülerek) Harp Okulu’na getirilmişti. Resmî iddiaya göre 30 Mayıs 1960 günü saat 22.55’te ‘ani sinir buhranı geçirip’ hapsedildiği odanın penceresinden atlayıp intihar etmişti.
Namık Gedik’in naaşı, ailesine gösterilmeden toprağa verilmişti. Aile yarayı deşmek istememiş, böylece bu şüpheli ölüm ‘intihar’ olarak tarihe geçmişti. Celal Bayar’ın kızı Nilüfer Gürsoy yıllar sonra, Namık Gedik’in ailesine verilen eşyaları arasında bulunan pijamasının arkasında delik olduğunu duyduğunu belirtecekti. Ama bu konudaki en ciddi iddialar 2008 yılında Yeni Aktüeldergisinde (158. Sayı) çıkan “27 Mayıs’ın dördüncü idamı mı?” başlıklı yazıda dile getirildi. O tarihte Tank Okulu’nda yedek subay öğrencisi olan Fehmi Yücel’e göre Namık Gedik intihar etmemiş, camdan atılmıştı. Yücel’in anlattığına göre Gedik’in tutulduğu oda çift pencereliydi. İkisi de arka arkaya ve tek kanatlıydı. İkisi de tavana yakın olan bu iki pencere arasındaki mesafe yaklaşık 30 santimdi. Bir kişinin odada hız kazanıp bu kadar yüksekteki iki camı birden kırması mümkün değildi. Zaten Yücel’in gördüğü kadarıyla cam elmasla kesilmiş gibi kırılmıştı ve kırık bölüm bir kedinin geçebileceği kadar küçüktü. İddia edildiği gibi camı Gedik kırmış olsa bile, ilk camı kırdığında birilerinin bu sesi duyması gerekirdi. Nitekim Namık Gedik’le aynı odada yatan dönemin Savunma Bakanı Ethem Menderes (Adnan Menderes’le akraba değildi) cam kırılırken uyanmamıştı bile. Ama ertesi günkü gazetelerde Ethem Menderes’in “Gedik ya Allah diyerek kendisini pencereden attı” şeklindeki şahitliği yer almıştı. Ne hikmetse Ethem Menderes, Yassıada’da 10 yıl hapis cezası ile kurtulmuştu. Bunu da yatmayacak, 1962’de iş hayatına atılacaktı.
Bayar ve Menderes’in intihar girişimleri
DP döneminin Cumhurbaşkanı Celal Bayar da dört kez intihara teşebbüs etmişti. Bunların ilki 27 Mayıs 1960 günü kendisini tutuklamaya gelen askerlere karşı koyarken olmuştu. İkinci kez, 14 Eylül 1960 gecesi ‘Düşükler Yassıada’da’ temalı filmin çekimi için yatağından kaldırılması ve rıhtımda bir mizansen yapılarak yürütülmesi üzerine, o sırada çevrede bulunan subayların gülüşmelerini ve kendine yapılanları haysiyet kırıcı bularak banyoya gitmiş ve belindeki kemerle kendini asmıştı. Çıkardığı hırıltı sesine koşanlar, kulaklarından kan gelmiş olarak ve ölmek üzereyken bulmuşlardı Bayar’ı. Üçüncü ve dördüncü girişimlerini Kayseri cezaevinde yapmıştı. Hepsinden kurtulan Bayar 102 yaşında eceliyle ölecekti.
Adnan Menderes’in de, kendisine verilen cezayı öğrenmeden bir gün önce ilaç içerek intihar etmeyi denediğini ama başaramadığını (oğlu Aydın Menderes’e göre amacı zaten intihar değil, idamını geciktirmekti), tedavisinin yapılmasından sonra, 17 Eylül 1961’de idam edildiğini anımsatarak bitirelim bu bölümü.
Ve diğerleri
Demokrat Parti’nin katıldığı ilk seçimler olan 1946 seçimlerine hile bulaştırıldığını iddia edenDemokrat İzmir gazetesinin sahibi ve başyazarı Bülent Üstündağ olayı “Nesebi Gayrı Sahih” başlıklı köşe yazısıyla protesto etmişti. Seçimlerden sonra oluşan CHP Hükümeti, yazar hakkında Meclis’e hakaret ettiği gerekçesiyle tahkikat açtırdı ve gazetenin sorumlu müdürü, Bülent Bey’in eşi Müçteba Hanım hamile olmasına bakılmaksızın hapse atıldı. Eşinin kendi yazısı yüzünden hapse girmesine dayanamayan Bülent Bey, 10 Kasım 1947’de intihar etti. Ancak ailenin trajedisi bununla bitmedi. Müçteba Hanım, eşinin ölümünden tam 25 yıl sonra, 10 Kasım 1972’de intihar ederek hayatına son verdi.
Özet Kaynakça: Ethem Eldem, İstanbul’da Ölüm, Osmanlı-İslam Kültüründe Ölüm ve Rituelleri, s. 192, 212, 214, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi Yayınları, 2005; Orhan Okay, Beşir Fuad (İlk Türk Pozitivisti ve Naturalisti), Hareket Yayınları, 1969; Fahrettin Kerim Gökay,Türkiye’de intiharlar meselesi, Kader Matbaası, 1932; Şeref Etker, “Darülfünun kimya müderrisi Dr. Cevat Mazhar Bey nasıl intihar etti ?”, Cumhuriyet Bilim Teknik, S. 730, 17 Mart 2001, s. 18.
.14-2-10
.Entelektüel, münevver, aydın
‘Entelektüel’, dilimize kökü Latince intelectus olan Fransızca ‘intellect’ ten geçmiş. ‘Soyut ve mantıksal düşünme yetisini kullanan’ anlamına gelen ‘entelektüel’ terimi, Rusya’da ve Avrupa’da ilk kez 19. yüzyılda kullanılmaya başlamış ancak tarihçesi daha eski. Bilindiği gibi Batılı ‘entelektüel’, kimliğini ve zaferini, yüzyıllar boyunca, ‘Orta Çağ’ zihniyetine ve Clericus’a (kilise sınıfına) karşı verdiği mücadele sonunda kazanmıştı. Entelektüellerin adeta bir sınıf haline gelmeleri ise 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Çarlık Rusyası’nda olmuştu. Nitekim bugün ‘aydınlar sınıfı’ anlamına gelen intelligensia Rusça intelligentsia’dan geliyor.
Kavramın Osmanlıcaya ‘münevver’, Türkçeye ‘aydın’ olarak girmesi oldukça ilginç, çünkü Fransızcada veya bir başka Batı dilinde ‘aydınlatmak’ kökünden gelme ‘aydın’ diye farklı bir kavram yok, sadece ‘entelektüel’ var. Bana göre, bilgili insan, bilim insanı, yazar, akademisyen olmak, ‘entelektüel’ veya ‘aydın’ olmakla eşanlamlı değil. Aydın esas olarak modernleşen Batı-dışı toplumlarda belli bir misyon sahibi, dava adamı iken, entelektüel, bir misyona bağlı olmaksızın evrensel sorunlar üzerine kafa yoran, düşünen kişi.
İtalyan siyaset bilimcisi Antonio Gramsci’nin içinde yaşadığı sisteme ya da hakim ideolojiye sonuna dek bağlı ‘organik-angaje aydın’ı, Fransız sosyolog Pierre Bourdieu’nun, sadece dünyayı değil, aynı zamanda entelektüel dünyayı da sorgulayan ‘kolektif aydın’ı ve gündemi hem temsil eden hem de biçimlendiren ‘total aydın’ı üzerine oldukça geniş bir literatür var. Türkiye’de ise, ordunun siyasetteki yerini veya Kürt, Ermeni meselesi gibi tarihsel tabuları sorgulayanlar ‘liboş’, ‘AKP yalakası’, ‘yandaş’ gibi terimlerle aşağılanmaya çalışılıyor.
Batı’da benzeri olmayan aydın
Halbuki 2002 yılında ülkemizi ziyaret eden düşünür ve eylemci Noam Chomsky, Açık Radyo’dan Ömer Madra’nın sorularını yanıtlarken şöyle demişti: “Türkiye, birçok açıdan Batılı entelektüeller için bir esin kaynağı olmalı. Entelektüel sınıfın hatırı sayılır bir kesiminin, yazarların, sanatçıların, gazetecilerin ve başkalarının, yalnızca özgürlük ve ifade özgürlüğü için sesini yükseltmekle kalmayıp, ayni zamanda bu konularda fiilen bir şey yaptıkları tek ülke Türkiye, bildiğim kadarıyla. Yani, sürekli tehdit ve tehlikeler altında yapıyorlar bunu. Yaşar Kemal gibi birine nerede rastlayabilirsiniz meselâ? Dünya çapında üne sahip bir yazar, düşünce özgürlüğü için sesini yükseltmeye ve bunun bedelini ödemeye, acısına katlanmaya hazır. Batı’da böyle birini bulabilir misiniz? Ya da İsmail Beşikçi meselâ. Bu adam, 15-20 yıl hapiste yatma cezasını göze aldı ve bunu kendi devletinin yaptığı zalimliklere karşı gerçekliği dile getirmek adına yaptı. Böyle birini Batı’da görebilir misiniz? Üstelik böyle insanların kocaman bir listesi var. Yazarlar, çizerler, gazeteciler, milletvekilleri –Leyla Zana gibi…”
‘Ulusalcıların’ gözünde ‘liboş’, ‘yandaş’, Noam Chomsky’nin gözünde ‘dünyada eşi benzeri olmayan bir aydın’! Gelin de çıkın işin içinden. Bu haftayı, bu paradoksu anlamaya yardımcı olur umuduyla Osmanlı-Türk aydınları hakkında küçük bir ufuk turuna ayırdım. Turumu atarken daha çok aydın-devlet-siyasal iktidar ilişkisine bakacağım, çünkü içinde yaşadığımız kaotik ortamda defalarca doğrulandığı üzere, bu ilişkilerin doğru kurulması Türkiye’nin geleceği açısından yaşamsal öneme sahip.
Devletperest aydınlar: Yeni Osmanlılar
Osmanlı’nın son dönemlerinde, kabaca 1800’lerden itibaren Avrupa’nın üstünlüğüyle yüzleşilmesi ve bu durumun içselleştirilmesi sürecinde ‘fikir adamları’ için en önemli soru ‘Bu devlet nasıl kurtulur?’ idi. Böylesi bir soruya cevaplar da, kuşkusuz devlet eksenliydi. Tanzimat döneminde Mustafa Reşit Paşa ile başlayan ve Ali ve Fuat Paşa’larla devam eden bürokratik ve idari reformlara karşı sistemli bir muhalefet başlatan ilk grup olan Yeni Osmanlılar (ya da Genç Osmanlılar), 1867 yılında İstanbul’da bir araya gelen bir grup aydının kurduğu İttifak-ı Hamiyet örgütünden doğmuştu.
Hareketin adları tespit edilebilen dokuz önderinin (Namık Kemal, Mustafa Nuri, Sağır Ahmetbeyzade Mehmet, Suphi Paşazade Ayetullah, Kayazade Reşat, Mustafa Refik, İbrahim Şinasi, Ziya Paşa ve Ali Suavi) hemen hepsinin babası devlet memuruydu. Örneğin Namık Kemal’in babası bir zamanlar Kudüs Valiliği yapmış bir bürokrattı. Mustafa Nuri, Sağır Ahmet Beyzade Mehmet ve Suphi Paşazade Ayetullah’ın babaları bakanlık yapmışlardı. Kayazade Reşat’ın babası Yozgat Mutasarrıfı idi. Şinasi’nin babası asker, Ziya Paşa’nın babası gümrük memuruydu. Mustafa Refik hakkında bir bilgi yoktu. Ali Suavi ise bu dokuz kişi arasında sosyal bakımdan en alt tabakadan gelen kişiydi. Babası mühreci yani cilacıydı.
Tercüme Bürosu
Dahası bu dokuz kişiden beşi Tercüme Odası’nda çalışıyordu. Tercüme Odası yabancı dildeki dokümanların çevrilmesi işini ‘dragoman’ denilen gayrımüslim çevirmenlerin elinden almak için 1821’de kurulmuş bir devlet dairesiydi. Bu daire, kurulduğu günden itibaren büyük devlet görevlerine atanmak için iyi bir atlama tahtası olmuştu. Dönemin haberleşme araçlarını (özellikle gazete) başarıyla kullanan bu memur-aydınlar, modernleşme pratiklerine dönük ilk fikir tartışmalarını başlattıkları gibi, gazeteciliğin, düşünce ürünlerinin yayılmasının aracı olarak kullanılması da bu grubunun marifetiyle olmuştu.
Ancak Batılı aydın esas olarak sınıf mücadelesinin ve kapitalizmle birlikte yükselen burjuvazinin ürünü olduğu için burjuvazinin liberalleşme eğilimleriyle uyumlu olarak devlete karşı çıkarken, Osmanlı aydını esas olarak herhangi bir sınıfın ürünü olmayıp, devletin kanatları altında yetiştiği için halka karşı bile devleti korumuşlardı. Örneğin Tanzimat’ın büyük devlet adamı ve tarihçisi Ahmet Cevdet Paşa, 1789 Fransız İhtilali’ni ‘hükümdarın mutlak hükümet etme yetkesine karşı çıkış olarak nitelemişti. Ziya Paşa ve Namık Kemal klasik İslam düşüncesinden ve tasavvuf ekolünden beslenmekle birlikte, ‘hürriyet’, ‘terakki (ilerleme)’, ‘vatan’ gibi modern kavramların ısrarlı bir savucusuydular ama Namık Kemal, basın üzerine kısıtlamalar getirilmesini tavsiye edince terfi ederek Erzurum vali muavinliğine tayin edilmişti. Ziya Paşa da mutlak monarşiye muhalifti fakat aynı zamanda muhafazakâr bir devlet adamıydı.
İstisnalar
Hayatını bir suikastta kaybeden gazeteci ve yazar Ali Suavi, köktenci İslamcı eğilimleri yanında, ilerleme fikrine de derinden bağlı bir eylem adamı, bir partizan olarak Yeni Osmanlıların en ayrıksı üyesi idi herhalde.
Özgürlük ve adalet gibi kavramları Namık Kemal ve arkadaşlarından miras alan Tevfik Fikret ise o tarihlerde toplumsal ilişkilerin çeşitlenmesinin de yardımıyla hayatını devletten kazanmayı reddettiği için görece özerk bir aydın portresi çizmiştir. Gerçekten de Fikret’in ‘devleti kurtarma’ gibi bir derdi yoktur. Dahası devlet ve toplum ilişkilerinin ne kadar karmaşık olduğunu kavramış gibidir. Bu bağlamda Namık Kemal ve arkadaşlarında görülmeyen din eleştirisi de, Abdülhamit’in kişiliğinde cisimleşen siyasal iktidar eleştirisi de toplumsal olmaktan çok bireyseldir, yani gayet ‘modern’dir.
İslam’ın Adalet Dairesi
Şerif Mardin’e göre, Yeni Osmanlıların düşünce dünyalarını Batılı anlamda ‘felsefe’ değil, İslam siyaset felsefesi belirlemişti. İslam siyaset felsefesinde amaç, toplumsal düzenin (nizamın) tesisi olup, İbn Sina ve El-Farabi gibi filozoflar, bu nizamın kurulabilmesi için gerekli bilgileri ‘siyasetname’ adı verilen eserlerinde yazmışlardır. Osmanlı geleneğini etkileyen siyasetnameler arasında Selçuklu veziri Nizamü’l Mülk’ün Siyasetname’si, Yusuf Has Hacip’in Kutadgu Bilig’i ve Kûhistan Sultanı İskender bin Kabus’un Kabusname’si önemli yer tutar. Osmanlı’nın düzenini anlatan en ünlü siyasetname ise Kınalızade Ali Efendi’nin Ahlak-ı Alâi adlı eseridir. Bu metinde, Osmanlı düzeni, ‘adalet dairesi’ denilen bir düşünceyle şöyle formüle edilir: 1- Dünyanın kurtuluşunun kaynağı adalettir; 2- Cihan bir bağdır divanı devlettir; 3- Devleti şeriat düzenler; 4- Mülk olmazsa şeriatın etkisi olmaz; 5- Askersiz mülk zapt edilemez; 6- Mal olmazsa asker toplanamaz; 7- Mal tebaa tarafından biriktirilir; 8- Adaletle hükmettiğinde tebaası cihan padişahına yürekten itaat eder.
Formülün bu mükemmelliğine rağmen Namık Kemal, aradığı mükemmel örneği İslam tarihinde bulamayacak, gözünü Batı’ya özellikle de İngiltere’ye çevirecektir.
Sonuçta hepsi de ‘vatansever’ olan bu gençler, en büyük engellemeyi, Mustafa Reşit Paşa, Âli Paşa, Fuat Paşa gibi bürokratlardan gördükleri için, Padişah’tan çok Tanzimat bürokrasisine düşman oldular. Ahmet Mithat Efendi gibi yeni filizlenen burjuvaziden yetişen aydınlar bile güçlü bir bürokrasiye karşı çıkarken, bir kurum olarak Padişahı ve dini toplumun bekası için önemli dayanak noktaları olarak görüyordu. Osmanlı Devleti’nin geleceğini İslam kültürüyle Batı kültürünün evliliğinde görmelerine karşın, 19.yüzyılın ortalarına kadar Avrupa’daki, siyasi ve fikrî faaliyetlerin dışında kaldılar ve Aydınlanma süresince oluşan yeni fikrî durumun farkında olmadılar. İslami düşünceyi de, Osmanlı deneyimi ile sınırlı bir şekilde ele aldılar, tüm İslam dünyasında olup bitenlere karşı ilgisiz kaldılar. (Şerif Mardin, Osmanlı aydınının daemon dediği iç fırtınaya sahip olmadığı için sıra dışı fikirler üretemediğini, dolayısıyla gerçek anlamda entelektüel olmadığını söyler. O’na göre, Osmanlı düşünce adamları, ‘literati =okumuş, edip’ kavramıyla açıklanmaya daha müsaittir.)
Başka yazılarımda da değindiğim için burada kısa geçeceğim, Yeni Osmanlıların halefleri olan Jön Türklerin de temel sorunsalı ‘devlet nasıl kurtulur?’ idi. Bu konuda o kadar kararlıydılar ki, İTC’nin kanlı planlarına bile evet demekten kaçınmadılar.
Kemalist olsun, solcu olsun, muhafazakâr olsun hepsi de Jön Türk geleneğinden gelen Cumhuriyet dönemi aydınlarının seleflerinden devraldıkları en önemli miras, ulusla özdeşleşen, tarafsız ve hiçbir özel çıkarı temsil etmediği varsayılan güçlü ve merkezileşmiş devlet anlayışıydı. Bu yüzden asker olsun sivil olsun bu kadroların büyük bir kesiminin temel sorunsalı da aynı oldu: Devlet nasıl kurtulur? Bu uğurda gayrımüslim azınlıklara ve Kürtlere yönelik en gaddar planlara zımni ya da açık onay verdiler. Üstelik bu kesimler sürekli devletin tokadını yedikleri halde, hayatlarının büyük bir bölümünü takipte, mahkemede, hapiste, sürgünde geçirdikleri halde. Belki de bir çeşit ‘Stockholm Sendromu’ söz konusuydu.
Kadro’dan MDD’ye aydın-devlet ilişkisi
Kemalist devletçiliğin daha radikal bir uygulamasını savunan, Şevket Süreyya (Aydemir), Yakup Kadri (Karaosmanoğlu), Vedat Nedim (Tör), Burhan Asaf (Belge), İsmail Hüsrev (Tökin)’den oluşan, çoğunlugu TKP geleneğinden gelen bir grup sol yönelimli aydın, 1932’de bizzat Mustafa Kemal’in emriyle çıkarmaya başladıkları Kadro dergisi etrafında mevcut iktidarı etkileyerek toplumun şekillendirilişine katkıda bulunmayı hedeflemişlerdi. TKP’lilerin ‘Kemalist dalkavuklar’ dediği Kadrocular, Kemalist rejimi idealize ederek, sanayileşme programı ve devletçi politikalarının ilerici (gelişmeci olduğu için); anti-emperyalist (ulusalcı olduğu için) ve sınıfsız bir toplum yaratma hedefinde (devletçi olduğu için) olduğu sonucuna varmışlardı. Devletçiliği sadece bir iktisat politikası olarak değil, bir iktisadi sistem olarak gören bu küçük aydın grubu, doğrudan halkı değil, iktidarı elinde bulunduranları etkilemeye çalışacaktı. Kadrocuların, bir siyasal güçlerinden söz edilemeyeceği, kendilerini iktidarın bir alternatifi olarak görmedikleri, aksine var olan tek parti iktidarının ideolojik dayanağı olarak iktidarı bu anlamda paylaşmak istedikleri anlaşılıyordu.
Kadrocular, Aka Gündüz’den Hilmi Ziya Ülken’e, Ziya Gökalp’ten Nâzım Hikmet’e kadar herkesi eleştirdikleri halde devletin zirvesinden aldıkları destek sayesinde üç yıl kadar faaliyetlerine devam edebildiler. Ancak özel sektör ve İş Bankası Grubu’nu eleştirince suları ısındı. Diğer taraftan, Kadrocuların önerdiği gelişme stratejisi Kemalist yönetimin uyguladığıyla tam olarak örtüşmediği için CHP içinden de tepki gelmeye başlamıştı. Mustafa Kemal’in emriyle, 1934’te Yakup Kadri’ye ‘Tiran’a elçi olarak atandığı tebliğ edildi. Yakup Kadri Tiran'a gitti ve dergi 36. sayıda dağı(tı)ldı. Geriye kalan Kadrocular ise devlet görevlerine tayin edildiler.
Yöncülerin darbeseverliği
27 Mayıs sonrası yapılan ilk seçimlerin ardından 20 Aralık 1961’de çıkarılmaya başlayan Yöndergisi, Doğan Avcıoğlu, İlhan Selçuk, Mümtaz Soysal, Cemal Eyüboğlu gibi sol radikaller öncülüğünde eski TKP’lilerden, sosyal demokratlara, sosyalistlerden Kemalistlere solun çeşitli eğilimlerini içine almıştı. Yön’ü çıkaranların 1960’lar Türkiye’sinin sorunlarını tartışmayı amaçlayan bir tartışma platformu oluşturmak amacıyla yayımladıkları ve bine yakın aydının imzaladığı bildirinin ana teması bunalımın yol açtığı bir toplumsal devrim olasılığına karşı devleti ve düzeni kurtarmak için seçkin aydınların var olan yönetim mekanizmalarını aşan bir inisiyatifi üstlenmeye hazırlanmalarının gerekliliğiydi. Burada esas seslenilen kitle ordu içindeki radikal unsurlardı.
Doğan Avcıoğlu’na göre Batı’da ordu, burjuvazinin tam bir aleti olmuştu. Batı burjuvazisi kendi çocuklarını asker yapmış onları sınıf menfaatlerini koruyacak şekilde yetiştirmiş ve askerlik mesleğini isçi ve köylü çocuklarına kapamıştı. Bu nedenle, Batı’da ordu daima gerici kuvvetlerin safında yer almış, haklarını arayan işçilere kurşun yağdırmıştı. Güney Amerika’da da durum aynıydı. Türkiye’de ise halktan çıkmış Atatürkçü bir ordu vardı. Bu orduyu hâkim sınıfların elinde itaatkâr bir alet olarak düşünmek büyük bir hataydı. Yöncülere göre toplumun ‘zinde kuvvetler’i (asker-sivil bürokratlar) toplumsal devrimi gerçekleştirirken, aydınlardan, üniversitelilerden, işçilerden, şehirli orta tabakalardan, köylülerden ve iç pazar üzerindeki çıkarları emperyalizmle çatışan milli sanayicilerden yardım görecekti.
30 Haziran 1967’de Yön’ün yayın hayatına son vermesinin ardından aynı kadrolar 21 Ekim 1969’da Devrim dergisini yayımlamaya başladılar. Dergi çevresindekilerin temel stratejisi doğrudan ihtilalle iktidarı ele geçirdikten sonra işçi, köylü ve aydınların en bilinçli unsurlarını sinesinde toplayan bir devrimci parti kurmaktı. Ancak evdeki hesap çarşıya uymadı ve bu kadroların örgütlemeye çalıştığı 9 Mart 1971 darbe girişimi başarılı olmadığı gibi, üç gün sonra sağcı subaylar 12 Mart 1971 darbesini gerçekleştirdi. Başta Yön ve Devrim çevreleri olmak üzere tüm sol kadrolar okkanın altına girdiler.
Aybar’ın ceberut devlet eleştirisi
13 Şubat 1961 tarihinde 12 işçi sendikacı tarafından İstanbul’da kurulan TİP’in içinde sosyalizm geçmeyen (bu terim daha sonra eklenecekti) programı 1961 Anayasası’na bağlılığı vurguluyordu. Bunda partiye meşruiyet arama ve 27 Mayısçı ‘zinde güçlere’ dayanma ihtiyacı yatıyordu ama Aybar en şiddetli eleştirilerini halkın üzerinde yükselmiş ve onlara inisiyatif tanımayan ‘ceberut devlet geleneği’ne yönelterek gelenekten kopmuştu. Aybar’a göre, bürokrat sınıfa karşı olduğu söylenen komprador-ağa ikilisiyle, bürokrasi arasındaki savaş, birinin diğerini yok etmesini değil, vesayet altına almayı öngören bir mücadeleydi. Dolayısıyla her iki kesimde varlığını halka karşı devam ettirebiliyordu.
MDD ve mirasçıları
1965 seçimleri sonrasında TİP’in parlamentoya girişinin ardından Doğan Avcıoğlu ve Mihri Belli’nin başını çektiği TİP tartışmaları büyük yankı uyandırmıştı. Mihri Belli’nin 1965’teYöndergisinde, E. Tüfekçi imzasıyla yazdığı, sonradan Türk Soludergisinin eki olarak sunulan ‘Milli Demokratik Devrim’ (MDD) broşürü, hareketin TİP’e karşı muhalefetinin genel esaslarını ortaya koyuyordu. MDD tezlerinden birine göre, 1945’ten sonra çok partili yaşama geçilmesiyle vücut bulan anti-emperyalist ‘karşı-devrim’ söz konusuydu. MDD’ciler işte bu kötü gidişi durdurduğu için 27 Mayısçılara sempati duyuyorlardı.
1966 TİP Malatya Kongresi’nden sonra bazı MDD’cilerin TİP’ten ihraç edilmeleri üzerine MDD ayrı bir hareket olarak devam etti. MDD geleneğinin 1960’ların ünlü gençlik örgütü Dev-Genç’i etkilediğini, 1970’ten itibaren ortaya çıkan Mahir Çayan ve arkadaşları (THKP-C), Deniz Gezmiş ve arkadaşları (THKO), Doğu Perinçek çevresi (PDA ve TİKP), İbrahim Kaypakkaya (TKP/ML-TİKKO) gibi grup ve örgütlerin MDD’den doğduğunu düşünürsek, günümüzde kendisine sol-aydın diyenlerin bile (elbette istisnalar var) en önemli sorunsalının ‘devlet nasıl kurtulur?’ olmasına ve devleti kurtarmak için halka değil de asker-sivil bürokrasiye güvenmelerine şaşmamak gerekir.
Özet Kaynakça: Sabri Ülgener, Zihniyet, Aydınlar ve İzm'ler, Mayaş Yayınları, 1983; Şerif Mardin, “Tanzimat ve Aydınlar", Türkiye'de Din ve Siyaset, İletişim Yayınları, , 1991; a.g.y., Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu, İletişim Yayınları, 1998; İlhan Tekeli-Selim İlkin, Bir Cumhuriyet Öyküsü, Kadrocular ve Kadrocuları Anlamak, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2003; Melek Zorlu, “TKP’den TİP’e Sol Kemalizm: MDD Örneği”, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde kabul edilmiş lisans tezi, 2006; “Entelektüeller” Doğu Batı, C. I-II-III, S. 35-37, 2006; Jean Paul Sartre, Aydınlar Üzerine, Can Yayınları, 1997; Julien Benda, Aydınların İhaneti, Doğu-Batı Yayınları, 2006.
.21-2-10
.Malta Sürgünleri’ni nasıl bilirsiniz
CHP Genel Başkanı Deniz Baykal, Balyoz Darbe Planı ile ilgili gözaltı operasyonlarını Malta Sürgünleri’ne benzetti. Doğrusu, resmî tarihin rahle-i tedrisinden geçmiş kuşaklar için iyi bir benzetme. Ama resmî tarihin arka yüzünü bilen biri için utanç verici bir benzetme. Çünkü Malta’ya sürülen kişilerin çoğu 1915 Ermeni Tehciri’nde bugün soykırım diye nitelenen suçları işlemiş kişilerdi ve Malta’dan yargılanmadan dönmelerinin karmaşık nedenleri vardı. Ancak Baykal bir benzerlik var diyorsa vardır. Anlaşılan Onur Öymen’in Dersim konuşmasında olduğu gibi Baykal’ın da İttihatçı bilinçaltı hortladı. Belki de böyle pervasızca Malta konusunu açarak hem 4 Mart 2010 tarihinde ABD Temsilciler Meclisi Dış İlişkiler Komitesi’nde yapılacak Ermeni Soykırımı’nı tanıma oylamasının arifesinde kurbanların soyundan gelenlerin yarasını bir kez daha kanırtmayı hem de ortaya çıkacak gerilimle AKP’yi köşeye sıkıştırmayı amaçlıyor. Bu arada, Dersim konusunda haklı olarak kıyameti koparanların Malta pişkinliği karşısında suskun kalmaları da düşündürücü. Galiba bu ülkede ‘herkes kendine Müslüman’.
İtilaf Devletleri bastırıyor
Gelelim Baykal’ın ‘şerefli’ Malta Sürgünlerine; Birinci Dünya Savaşı’nı mağlup olarak bitiren Osmanlı Devleti’nin 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’ni imzalamasından sonra İtilaf Devletleri’nin en önemli meselesi Birinci Dünya Savaşı ve 1915 Tehciri suçlularını mahkemeye çıkarmaktı. Bunu sadece İtilaf Güçleri değil Saray çevresi ile Hürriyet ve İtilaf çevreleri de istiyordu. 1919 şubatında İngiliz Dışişleri Bakanlığı’nın İstanbul’daki temsilcisi, Ermeni Patrikhanesi’nin de yardımıyla oluşturduğu listedeki savaş ve tehcir suçlularının İngilizlere teslimini resmen talep etti. Hükümet baskılara dayanamadı ve 1919 ocak sonu itibariyle 112 zanlı dönemin ünlü hapishanesi Bekir Ağa Koğuşu’na konuldular.
Yargılamalar başlıyor
Meclis-i Mebusan’ın Beşinci Şubesi tarafından yürütülen soruşturmalar sonunda, “1 milyon Ermeni ile 550 bin Rum’un öldürüldüğü, gayrı Müslim azınlıklardan oluşturulan Amele Taburları’nda ise 250 bin kişi açlık ve yoksulluktan öldüğü” gerekçesiyle, savaş ve Tehcir suçlularının Divan-ı Harb-i Örfilerde yargılanmasına 5 Şubat 1919’da başlandı. İlk ceza, Boğazlıyan Kaymakamı (daha sonra Yozgat mutasarrıf vekili) Kemal Bey’e verildi. Kemal Bey’in 10 Nisan 1919’da idam edilmesi, İstanbul’da büyük bir İttihatçı gösterisine neden oldu. Gösterinin şiddeti hükümetin kararlılığını etkiledi. 15 Mayıs 1919’da İzmir Yunanlılar tarafından işgal edilince, psikolojik ibre tamamen İttihatçılardan yana döndü. Damat Ferit kabinesi, halkı yatıştırmak için Bekir Ağa Bölüğü’nde tutuklu bulunan 41 tutukluyu serbest bıraktı. Gerek serbest bırakmalardan gerekse gösterilerden dolayı telaşlanan İngilizler, Damat Ferit Paşa’nın önerisi üzerine 28 Mayıs 1919’da Bekir Ağa Bölüğü’ndeki 67 tutukluyu İngilizlerin gözetimine aldılar, eylül ayının ortalarında bunlardan 12’sini Mondros’a, geri kalanını da Malta’ya götürdüler.
Ankara-İstanbul çatışması
Bu iş yapılırken İngilizler liste oluşturmaya devam ediyorlardı. Ocak 1920’de Yüksek Komiser’in sunduğu listedeki 173 kişiden 80’i 16 Mart 1920’de İstanbul’un İtilaf Devletleri tarafından ‘resmen’ işgalinden sonra İngilizler tarafından tutuklandı. Bu kişiler arasında Ankara’nın adamları da vardı. İstanbul’daki Divan-ı Harb-i Örfi Mahkemesi’nin Mustafa Kemal için idam cezası vermesi (o tarihe kadar Milli Mücadele kadroları için verilen idam cezalarının sayısı 100’e ulaşmıştı) Ankara’nın tavrının sertleşmesine neden oldu. 11 ağustosta Ankara hükümeti, ‘tehcir vesaire’ dolayısıyla İstanbul hükümetince kurulan Divan-ı Harb-i Örfi’yi lağvettiğini ilan etti. Mustafa Kemal, 12 ağustosta tehcir suçlamasıyla ‘vatan evlatları’ idam edilecek olursa, İngiliz Yarbayı Rawlinson’u ve diğer İngiliz esirleri asacağını açıkladı. Rawlinson Doğu Anadolu ve Kafkaslarda Mütareke’nin uygulanmasıyla görevliydi ve Erzurum’da bulunuyordu. Malta’dakilere karşı rehin olarak bizzat Kazım Karabekir tarafından tutuklanmıştı. Tehditler yerini bulmuş olmalıydı ki bu tarihten sonra İstanbul’da yeni tutuklamalar olmadı, Divan-ı Harb’de de yeni bir idam kararı verilmedi. 17 Ekim 1920’de Damat Ferit Paşa Hükümeti’nin istifası İngilizlerin elini iyice zayıflattı.
Kolektif suç, kolektif fail
İngilizler Malta’dakileri yargılasalar bile cezaları yerine getirmelerinin mümkün olmadığını kavramışlardı. Öncelikle İTC, 1915 Ermeni Tehciri’ni gerçekleştirirken, hem geniş halk kesimlerini hem de Osmanlı Devleti’nin siyasi, idari ve askerî kadrolarının büyük bir kısmını suça karıştırmıştı. Yani ortada kolektif olarak işlenmiş bir suç vardı. Yine de Malta’da gözaltına alınanları bireysel suçlarından dolayı yargılamak mümkündü ancak bunun için Türk tarafının yoğun işbirliği gerekiyordu. Halbuki ne İngilizlerde onları zorlayacak enerji ve istek, ne de Türk tarafında yardım niyeti vardı. Temmuz 1920’de İstanbul Yüksek Komiserliği’nde görevli memur Harry H. Lamb suç kanıtı belge bulmanın önündeki zorlukları şöyle özetlemişti raporunda: 1) Merkezi hükümet veya valilik yetkilileri tarafından bu konuda çıkarılan emir veya talimatlarla ilgili herhangi bir Türk dokümanı sağlamak imkânsızlığı, 2) Müttefik hükümetlerin katliam zanlılarının yargılanmalarına katılmakta duraksamaları, 3) Ortadoğu’daki yetkililerin tam bir kayıtsızlık içinde olmaları, 4) Vilayetlerde yetişkin erkek Ermeni nüfusun büyük kısmının ve neredeyse bütün entelektüellerin katledilmiş olması, 5) Ortaya çıkıp kanıt sunabilecek kişilerin cezalandırılmasını inlemek için gerekli kamu güvenliğinin olmaması ve Müttefiklerin bu konudaki niyetlerine güven duyulmaması, 6) Malta’daki tutukluların sonunda salıverileceğine dair belirtiler. (FO 371/6500, w.2178, appendix A (dosya 385-118, 386-119)
İngilizler son bir hamle ile ABD’ye başvurdular çünkü onların ellerinde önemli bir arşiv vardı, ancak oradan da olumsuz yanıt geldi. Çünkü Amerikalıların da Kemalist güçlerle çatışmaya niyeti yoktu. Kanıt yokluğunun yanı sıra Sevr Antlaşması’nın uygulamaya sokulmaması da Türk tarafına baskı yapma olanağını tamamen ortadan kaldırmıştır.
Takas antlaşması imzalanıyor
Sonunda İngilizler Malta’daki 150 tutuklu arasından seçtikleri 64 tutukluyu Kemalist güçlerin elinde bulunan 29 İngiliz esirle takas etmenin yollarını aramaya başladılar. İngilizlerle Ankara’nın Dışişleri Bakanı Bekir Sami (Kunduh) Londra Görüşmeleri sırasında, 16 Mart 1921’de bir takas antlaşması imzaladılar. Antlaşmaya göre Malta’dan salıverilecek kişiler, aynen Alman savaş suçlularının Leipzig’de yargılanması gibi Ankara’da yargılanacaklardı. İngilizler, dört Türk tutukluyu 29 Nisan 1921’de salıverdiler. Bu kişiler kendi olanakları ile Sicilya’ya gittiler. Ertesi gün 33 Türk tutuklu bir İngiliz gemisi ile Toronto’ya götürüldü. Bunlara ek olarak üç kişi de özel emirle salıverildi. Sıra İngiliz esirlerin serbest bırakılmasına gelmişti ama 8 Mayıs 1921’de Bekir Sami Bey Londra’da İngilizlerle (ayrıca Fransızlar ve İtalyanlarla) Ankara’nın onayını almadan antlaşmalar imzaladığı gerekçesiyle Dışişleri Bakanlığı’ndan alınınca İngilizler muhatapsız kaldılar. 12 mayısta İngiliz uyruklu bir Hintli olan Mustafa Sagir’in Mustafa Kemal’e suikast planlama suçundan idama mahkûm edildiğini öğrenince kuşkular iyice arttı. İngilizler bu kişinin de takas antlaşmasına dahil edilmesini istediler ancak, Ankara 26 mayısta Mustafa Sagir’i idam etti. Bunun üzerine İngiliz tarafı bırakmayı düşündüğü 24 Malta’da alıkoyacağını açıkladı.
Ankara tehdit ediyor
Haziran sonlarında Ankara’dan gelen bir mektupta Bekir Sami’nin yaptığı antlaşmanın tanınmadığı, İngilizler ellerindeki tüm esirleri serbest bırakmadıkları takdirde İngiliz esirlerin serbest bırakılmayacağı (o tarihe kadar 29 İngiliz esirden sadece beşi salıverilmişti) kesin bir dille belirtiliyordu.
6 Eylül 1921’de Malta’daki gevşek koşulları değerlendiren 16 Türk esiri adadan kaçmayı başarınca İngilizler pes ettiler ve tüm esirleri takas etmeye razı oldular. 31 Ekim 1921 günü Türk tutukluları taşıyan H.M.S. Chrysanthemum ve H.M.S. Montenol gemileri ile İngiliz esirleri götürecek olan H.M.S. Centaur gemisi aynı anda İnebolu’ya vardılar ve takas gerçekleştirildi. Malta Sürgünleri Milli Mücadele’ye katıldılar ve tahmin edileceği gibi hiçbir zaman yargılanmadılar. Yani üzerlerine atılı suçtan yargı kararı ile kurtulmadılar, iç ve dış güçlerin siyasi kararlarıyla kurtarıldılar...
Bir İngiliz raporundaki şu cümleler, Malta’dakileri neyin kurtardığını gayet iyi özetliyordu: “Bu insanlar hakkında ne kadar az şey söylersek o kadar iyi (...) Malta’daki Türk sürgünleri neden serbest bıraktığımızı bu nazik konuyu elimden geldiğince açıklamaya çalıştım. Sanırım herkes benim gibi yapardı (...) Parlamento üyeleri arasındaki güçlü inanç, bir tek İngiliz esirin bir gemi dolusu Türk’e değeceği yönündeydi. Takas bu yüzden yapıldı.”
***
Bir referans mektubu olarak Malta
Malta Sürgünlerinin büyük bir kısmı Cumhuriyet döneminde önemli devlet görevlerine getirildiler. Bu yazıyı yazarken yararlandığım Malta Belgeleri, İngiltere Dışişleri Bakanlığı Türk Savaş Suçluları Dosyası (Belge 2007) adlı kitabın önsözünü yazan Sait Çetinoğlu, yıllardır bu kişilerin izini sürüyor. Çoğu 1934’te çıkarılan Soyadı Kanunu ile izlerini kaybettirdiği için Çetinoğlu ancak bazı Tehcir suçlusunun Cumhuriyet dönemindeki görevlerini tesbit edebildi. Bunlardan bazı şahsiyetler şunlar:
► Abdülhalik Renda: Tehcir döneminin Bitlis ve Halep Valisi, Talat Paşa’nın kayınbiraderi, 1917’de kısa süreli Dahiliye Nezareti Müsteşarlığı yapan, Bitlis ve Halep’teki Ermeni katliamlarından sorumlu olarak Abdülhalik Bey, Malta dönüşü Çankırı Milletvekilliği, İzmir Valiliği, 1924-1930 yılları arasında Maliye, Milli Savunma Bakanlıklarında bulundu, Bahriye Bakanlığı’na vekalet etti.1935’te TBMM Başkanlığı’na seçildi, 1946’ya kadar bu görevi yürüttü. Ardından Hasan Saka Hükümeti’nde Devlet Bakanlığı yaptı.
► Şükrü Kaya: Tehcir sırasında Muhacirin ve Aşairin Müdürü olan ve Halep ve Adana vilayetlerindeki tehcirden sorumlu olan Şükrü Bey, Malta’dan kaçtıktan sonra bir süre İtalya ve Almanya’da kaldı. Türkiye’ye dönüşünden sonra Lozan’a giden heyete katıldı. İzmir Belediye Başkanlığı yaptı. 1923’te Menteşe (Muğla) Milletvekili oldu, 1924’ten Mustafa Kemal’in ölümüne kadarki dönemde Tarım, Dışişleri ve İçişleri Bakanlıkları yaptı.
► Refet Bele: 1916-1917 kışında Samsun ve havalisinin Askerî Valisi olan Refet Paşa, Samsun yöresindeki Rumların tehcirinden sorumlu olduğu gerekçesiyle Malta’ya gönderilmişti. Refet Paşa Cumhuriyet döneminde İçişleri ve Milli Savunma Bakanlığı yaptı.
► Hasan Tahsin Uzer: Tehcir sırasında Van ve Erzurum Valisi olarak Ermenilere yönelik katliamları yönettiği iddiasıyla Malta’ya gönderilen Hasan Tahsin Bey, Malta dönüşünde sırasıyla İzmir, Ardahan, Erzurum ve Konya Milletvekili olarak Meclis’e girdi. 1935’ten vefat ettiği 1939’a kadar CHP’nin ‘Olağanüstü Hal Valiliği’ olan 3. Umumi Müfettişlik görevinde bulundu.
► Mithat Şükrü Bleda: İttihatçıların Maarif Nazırı, Tehcir sırasında İTC’nin Genel Sekreteri ve Maarif Nazırı olan Mithat Şükrü Bey, Malta dönüşü Mustafa Kemal’in birlikte çalışma teklifini reddederek İzmir’e yerleşti ve ticaretle uğraştı. 1926 İzmir Suikastı Davası’nda yargılanıp beraat ettikten sonra yine Mustafa Kemal’in önerisi ile Sivas’tan bağımsız milletvekili seçildi. Mustafa Kemal eğer Sivas’tan milletvekili seçilemezse tüm Sivas seçimlerini iptal ettireceğini söyleyerek kendine güvence vermişti. 1950’ye kadar dört dönem milletvekilliği yaptı.
► Halil Menteşe: İttihat ve Terakki döneminin Meclis-i Mebusan Reisi, Dahiliye, Adliye ve Hariciye Nazırı olan, Tehcir ve savaş suçlarından dolayı İngilizlere Osmanlı yetkilileri tarafından teslim edilen Halil Bey, Malta dönüşü devlet katında görev almadı. 1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TpCF) kuruluşuna katıldı. 1926’da İzmir Suikastı Davası’nda yargılandı, beraat etti. 1931’de CHP’nin bağımsız adayı olarak İzmir’den milletvekili oldu. 1948’e kadar milletvekilliğini sürdürdü.
► Ali Cenani: Tehcir sırasında Halep Mebusu olan ve Antep’teki binlerce Ermeniyi tehcirden sorumlu olan Ali Cenani Bey, Malta dönüşünde milletvekilliği ve 1924-1926 arasında Ticaret Vekilliği yaptı.
► Ali Çetinkaya: Teşkilat-ı Mahsusa üyesi, Afyon Mebusu Kel Ali Cumhuriyet döneminin ünlü İstiklal Mahkemesi’nin başkanı ve Nafıa Vekili’ydi.
► Aka Gündüz: İTC Üyesi Hüseyin Enis Avni, Cumhuriyet döneminde Aka Gündüz adını aldı ve 1932-1946 arasında milletvekilliği yaptı.
► Sabit Sağıroğlu: Tehcir sırasında Harput (Elazığ) Valisi olan ve Dersim bölgesindeki Ermeni katliamlarından sorumlu olarak Malta’ya götürülen Sabit Bey TBMM’nin Erzincan Milletvekilliği ile ödüllendirildi.
► Ahmet Muammer Cankardeş: İttihat ve Terakki’nin ateşli üyesi, Tehcir sırasında Sivas ve Konya Valisi olan Ahmet Muammer Bey, Ankara tarafından önce Sivas Mutasarrıflığına atandı, ardından Sivas Milletvekili oldu.
► Ali Münif Yeğena: 1913-1915’te Nafıa Nazırı, 1915-1916’da Lübnan Valisi, 1918’de İTC’nin Merkez Komitesi üyesi olan ve Lübnan’da Ermenilere ve Marunilere karşı katliamlardan dolayı Malta’ya götürülen Ali Münif Bey, Cumhuriyet’in ilanından sonra Seyhan (Adana) Belediye Başkanı, daha sonra Mersin ve Seyhan Milletvekili oldu.
► Mustafa Reşat Mimaroğlu: 1915’te İstanbul Siyasi Polis Müdürü, 197-1918’de Çankırı ve Bolu Mutasarrıfı olan Mustafa Reşat Bey, Malta dönüşü sırasıyla Tokat Mutasarrıflığı, Mülkiye Müfettişliği, Adana Valiliği, Şûra-yı Devlet (Danıştay) Reisliği, İzmir Milletvekilliği, CHP İstanbul İl Başkanlığı yaptı.
► Ali İhsan Sabis: Birinci Dünya Savaşı sırasında Kolordu ve Ordu Kumandanı olan Ali İhsan Paşa, Van, Musul ve Urmiye’de Hıristiyan katliamlarını bilfiil yönetmek ve Kut’ül Ammare Kuşatması sonrası ele geçirilen İngiliz savaş esirlerini öldürtmek suçundan Malta’ya gönderilmişti. Malta dönüşü Batı Cephesi 1. Ordu Kumandanlığı’na atandı ancak Cephe Komutanı Albay İsmet Bey ile anlaşmazlık çıkardığından Büyük Taarruz öncesi görevinden alındı ve emekliye ayrıldı.
► Süleyman Necmi Selman: Tehcir sırasında Samsun Mutasarrıfı olan ve Samsun’da bazı Ermenilerin öldürülmelerinde birinci derecede sorumlu olduğu gerekçesiyle Malta’ya gönderilen Süleyman Nemci (Selmen) 1923’te Kastamonu Valisi oldu ardından Samsun Milletvekili olarak TBMM’de görev aldı.
► Zülfü Tigrel: Osmanlı Dönemi’nde Diyarbakır Mebusu ve Diyarbakır Ermenilerine yönelik toplu katliamlarda rol alan Zülfü Bey yeni dönemin Diyarbakır Milletvekiliydi. Lozan’a giden heyete ise ‘Kürt temsilcisi’ olarak katıldı.
► Arif Fevzi Pirinççioğlu: Osmanlı Dönemi’nin Diyarbakır Mebusu Arif Fevzi Bey, yeni dönemde Diyarbakır Milletvekilliği ve Nafıa Vekilliği yaptı.
► Kara Vasıf: İTC’nin önde gelen üyelerinden Kara Vasıf Bey, Milli Mücadele’ye Sivas Milletvekili olarak katıldı ancak Mustafa Kemal’le ters düşerek 1926 İzmir Suikastı Davası nedeniyle idam edildi.
► İsmail Canbulat: İttihatçıların Emniyet Umum Müdürü, İstanbul Şehremini ve Dahiliye Nazırı İsmail Bey Malta dönüşü İstanbul Milletvekili olarak TBMM’ye katıldı. Ancak o yoldaşları gibi şanslı değildi, 1926 İzmir Suikastı Davası’nda mahkûm olup idam edildi.
► Fazıl Berki Tümtürk: Çankırı (Kastamonu) Mebusu iken Sivas Valisi Muammer Bey’in yardımcısı olarak Sivas’taki Ermeni katliamlarında önemli rol oynadığı gerekçesi ile Malta’ya götürülen Dr. Fazıl Bey, Cumhuriyet döneminde Kızılay Yönetim Kurulu üyeliği yaptı.
► Musa Hilmi Demokan: Tehcir’de Kırşehir Ermenilerine yönelik suçlarından dolayı Malta’ya götürülen Kırşehir Mutasarrıfı Musa Hilmi Bey daha Malta’da iken TBMM’ye Kırşehir Milletvekili olarak seçildi.
► İlyas Sami Bey: Osmanlı Dönemi’nde Muş Mebusu olan ulemadan Hacı İlyas Sami Bey, Malta dönüşü sırasıyla Muş ve Bitlis Milletvekili oldu.
► Veli Necdet Sünkıtay: Diyarbakır Ermenilerinin katledilmesinden sorumlu olarak Malta’ya gönderilen Veli Necdet Bey, Malta dönüşü resmî göreve atanmayan, ticarete atılan nadir kişiden biriydi. 1937’de Ankara Ticaret Odası Başkanlığı’nı yaptı.
► Mehmet Eczacıbaşı: Erzincan’ın önemli ailelerinden birine mensup, İTC üyesi Binbaşı Eczacı Mehmet Bey, Erzincan ve Kemah’taki tehcir ve katliamlardan sorumlu olarak Malta’ya götürülmüştü. Mehmet Bey, Cumhuriyet döneminin ünlü Eczacıbaşı firmasının kurucusu olacaktı.
► Galatalı Şevket: Ticarete atılan bir başka Malta sürgünü İTC döneminde İstanbul Merkez Kumandanı Galatalı Şevket Bey’di.
► Kara Kemal: İTC’nin Merkez Komitesi üyesi, İaşe Nazırı Kara Kemal Bey, Malta dönüşü İTC’yi yeniden canlandırmaya çalıştı. 1926’da İzmir Suikastı Davası’nda gıyabında idama mahkûm oldu. Yakalanacağını anlayınca intihar etti veya öldürüldü.
Cumhuriyet’in harcı
Malta Sürgünleri arasında bulunan Yakup Şevki (Subaşı) Paşa, Cemal (Mersinli) Paşa, Cevat (Çobanlı) Paşa, Dr. Esat (Işık) Paşa, Ziya Gökalp, Hüseyin Cahit (Yalçın), Ali Fethi (Okyar), Hüseyin Rauf (Orbay), Ahmet Agayef (Ağaoğlu) gibi İttihat ve Terakki politikalarının oluşmasında ve yürütülmesinde önemli rolleri olan kişilerin Cumhuriyet döneminde milletvekilliği, bakanlık, başbakanlık, generallik gibi görevlerle taltif edildiklerini unutmayalım.
Elbette Malta’ya gönderilmemiş yüzlerce Tehcir ve savaş suçlusu vardı. Onlar da yargılanmadılar ve Cumhuriyet döneminde önemli görevlere getirildiler. Böylece savaş ve Tehcir suçluları Cumhuriyet’in harcına katıldılar. Zaman içinde bu kişilerin çocukları, torunları arasında da devletin önemli görevlerine gelenler oldu. Böylece İTC zihniyeti (bazı değişimler geçirmişse de en azından Ermeni Tehciri’ne yaklaşım açısından) günümüze kadar geldi. Deniz Baykal’ın ağzından duyduklarımız, bu gerçeğin tescilinden başka bir şey değil. Baykal’ın Malta Sürgünleri ile Balyoz Darbecileri arasında kurduğu paralellik de bu tarihçeyi bilince başka bir anlam kazanıyor. İşte bu devamlılık (buna suç ortaklığı da diyebilirsiniz) yüzünden, üzerinden tam 95 yıl geçtiği halde, 1915 Ermeni Tehciri’ne (buna soykırım da diyebilirsiniz) ilişkin gerçeklerin deşilmesine izin verilmiyor. Bu zihniyet akrabalığı (isterseniz buna ‘Malta Kardeşliği’ diyebilirsiniz) yüzünden bu ülke sürekli darbe ikliminde yaşatılıyor.
Kaynakça: Vartkes Yeghiayan, Malta Belgeleri, İngiltere Dışişleri Bakanlığı Türk Savaş Suçluları Dosyası, (Türkçeye Çeviren: Jülide Değirmenciler), Belge Yayınları, Ağustos 2007; Taner Akçam, İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu, İmge Kitabevi, 2002; Bilal N. Şimşir, Malta Sürgünleri, Bilgi Yayınevi, 1985.
.28-2-10
.Bir zamanlar Halifelik vardı
1-2 Kasım 1922 gecesi saat 03.00’te, gök gürültüsünü andıran alkışlar arasında kabul edilen Saltanat’ın kaldırılmasını sağlayan iki maddeli kanunun 1. maddesinde, Misak-ı Milli sınırları içinde TBMM hükümetinden başka hükümet tanınmayacağı kesin bir dille belirtilirken, 2. maddesinde “Türkiye Devleti, Hilafet makamının dayanağıdır” denmişti. Çünkü henüz dini hassasiyetleri kullanmaya ihtiyaç vardı. Nitekim geçtiğimiz günlerde CHP Mersin Kadın Kolları üyesi bir grup modern hanımın çarşaf yırtarak kutladığı Hilafetin İlgası ancak 16 ay sonra gerçekleşti. Gelin bu 16 ayın hikâyesine birlikte bakalım.
Eskisi gitti, yenisini seçelim
Bundan sonra olaylar hızla gelişecektir. Basında kararın lehine haberler boy gösterince 4kasımda Tevfik Paşa hükümeti istifa etti. Avrupa ülkelerinde genellikle olumlu karşılanan haber, İslam dünyasında farklı tepkilere yol açtı. Başından beri Milli Mücadele’yi destekleyen Asyalı Müslümanlar Saltanat’ın kaldırılmasını ilk ağızda, Hilafetin özüne dönmesi olarak nitelediler. Örneğin Hindistan’ın ileri gelen Müslüman liderlerinden Emir Ali’nin Londra’da The Times gazetesinde yayınlanan telgrafında Halifelik seçiminde TBMM’nin yerinde karar vereceğine inancını belirtiyordu. Benzer tepkiler Hint Müslümanlarının İngiltere temsilcileri Muhammed Ali ve Şevket Ali tarafından Lloyd George’a iletilmişti. İsmailiye Tarikatının lideri Ağa Han ise durumun bir telgrafla Hintlilere açıklanması gerektiğini söyledi ancak karşı koyacak bir durum olmadığını ekled[i]
. Bütün bunların Vahdettin’in cesaretini iyice kırdığını tahmin edebiliriz. Son bir ümitle yaveri vasıtasıyla Ankara’nın İstanbul’daki temsilcisi Refet (Bele) Paşa’ya Mustafa Kemal’le görüşmek istediğini söyleyen Vahdettin’in isteğini yazılı olarak tekrarlaması istenince bir daha girişimde bulunmadığı, Refet Paşa’nın Yıldız Sarayı çevresinde güvenlik çemberini iyice sıklaştırması üzerine de iyice korktuğu sanılır. Birkaç gün sonra İstanbul’daki İşgal Kuvvetleri Komutanı General Charles Harrington’a “İstanbul’da hayatımı tehlikede gördüğümden İngiltere Devlet fahimesine iltica ve bir an evvel İstanbul’dan mahalli ahare naklimi talep ederim efendim” şeklinde bir mektup yazan Vahdettin (mektubu Halife-i Müslümin diye imzalamıştı) maiyetindeki dokuz kişi birlikte 17 kasım sabahı saat 6.00’da iki İngiliz Kızılhaç Ambulansı ile önce Tophane rıhtımına, oradan da İngilizlerin HMS Malaya gemisine götürüldü. (İlk durak Malta’ydı ama İngiltere Harp, Deniz ve Sömürge Bakanlığı masraflarını ödememeye başlayınca, eski Mekke Şerifi, yeni Hicaz Kralı Hüseyin’in daveti üzerine Cidde’ye gidecek, bölge halkının ilgisizliğine ve ağır iklim koşullarına dayanamayınca da önce Kıbrıs’a oradan da hayatının sonuna kadar yaşayacağı San Remo’ya taşınacaktı).
Ankara’nın İstanbul’daki adamı Refet (Bele) Paşa, Vahdettin’in maiyetindeki dokuz kişi birlikte 17 Kasım 1922 sabahı saat 6.00’da iki İngiliz Kızılhaç ambulansı ile önce Tophane rıhtımına, oradan da İngilizlerin HMS Malaya gemisine bindiğini haber Refet Paşa Vahdettin’in “Sarayburnu’ndan gaybubet eylediğini” (kaybolduğunu) Ankara’ya haber verdiğinde, Ankara rahat bir nefes almış olmalı. Çünkü Meclis, Saltanat’ı ilga ederkenVahdettin’in Halifeliğini İslami usullere uygun bir fetva ile sonlandırılmış değildi. Vahdettin o günlerde henüz hainlikle suçlanıyor da değildi. Bu durumda devlette iki başlılık kaçınılmaz olduğu için Vahdettin’in ülke dışına kaçması, Ankara’nın işini büyük ölçüde kolaylaştırmıştı. Yine aynı gerekçe ile yeni bir Halife seçmek gerekiyordu.
18 kasımdaki oturumda, seçilecek Halife’ye biat edilip edilmeyeceği, Halife’nin Ankara’da mı yoksa Bursa’da mı ikamet etmesi gerektiği gibi konulardaki ateşli tartışmalar yapıldıktan sonra ertesi gün yeni Halife’nin seçimi yapıldı. Seçime katılan 162 mebustan 148’i Hükümetin adayı olan Sultan Abdülaziz’in oğlu Abdülmecit Efendi’ye oy verirken, dokuz milletvekili çekimser kalmış, diğer beş oy II. Abdülhamid’in şehzadelerinden Selim ve Abdürrahim efendilere gitmişti.
Abdülmecit Efendi, devlet görevleri yanında, ressamlığı ve sanatsal olaylara verdiği maddi, manevi destekle tanınıyordu. Saray Ressamı Fausto Zonaro ve Sanayi-i Nefise Mektebi hocası Salvatore Valeri gibi önemli isimlerden resim dersi alan Abdülmecit Efendi, Osmanlı Ressamlar Cemiyeti’nin gazete çıkarma girişimlerine, Galatasaray Sergilerine, Şişli Atölyesi’ne, Viyana Sergisi’ne ve ünlü ressam Avni Lifij’in Paris’te burslu olarak okutulması gibi konulara destek olmuş, altı dil bilen aydın bir kişiydi.
Ankara’nın şartları
TBMM’nin kararını Abdülmecit Efendi’ye tebliğ etmek üzere Müfid Efendi başkanlığında kura ile seçilmiş 15 kişilik heyet İstanbul’a gönderildi. Ankara törenin sade olmasını istiyordu ancak Abdülmecit’in bazı istekleri vardı. Mustafa Kemal bunlar arasında özellikle Abdülmecit’in Fatih kıyafetine bürünmek istemesini alaylı bir gülme ile karşılayacaktı. Refet Paşa’ya bir telgraf çekilerek, Vahdettin’in “Halife-i Müslümin” unvanıyla birlikte “Hadim’ül Haremeyn” unvanını da kullanabileceği, ancak Fatih kıyafeti ya da askerî üniformayı kesinlikle giyemeyeceği, kıyafetinin “İstanbulin” (pantolon ve ceketten oluşan sade bir kıyafet türü) olacağı kesin bir dille belirtildi. Ancak Abdülmecit biat töreni sırasında tahtının Hümayun’un Topkapı Sarayı’nın Akağalar Kapısı önüne konulmasını, Kılıç Alayı ve muayede denilen el öpme töreninin yapılmasını, ardından Eyüp Sultan’a gidilmesini istiyordu. Anlaşılan eski altın günleri canlandırmayı hayal ediyordu.
Halifelik töreni
24 kasım cuma günü önce Topkapı Sarayı’nda Kutsal Emanetler bölümüne giden Meclis Heyeti, Vahdettin’in gidişinden sonra hiçbir şeyin eksik olmadığına dair mazbatayı aldıktan sonra Bağdat Kasrı’na gitti. Burada Müfid Efendi bir konuşma yapıp kırmızı bir atlas kese içinde seçim mazbatasını yeni Halife’ye verdi. Kutsal Emanetler Dairesi’nin anahtarı Abdülmecit Efendi’ye teslim edildikten sonra hep beraber Hırka-i Şerîf’in ziyaret edilmesiyle Bîat Merasimi tamamlandı.
Ancak hutbenin İstanbul’dan önce Ankara’daki Hacı Bayram Veli Camii’nde ve Meclis’in bir temsilcisi tarafından okunması, İstanbul’da, Cuma namazı için gidilen Fâtih Camii’nde hutbeyi Halife Hazretleri’nin değil (‘Hazretleri’ unvanına TBMM karar vermişti), heyet başkanı Müfid Efendi’nin okuması ve cami avlusunda İstiklal Marşı’nın çalınması gibi iktidarın tam olarak Ankara’ya devrini gösteren sembolik olaylar vardı.
Halifeli Cumhuriyet
İlk rahatsızlık, Abdülmecit Efendi’nin biat törenini takiben, teşekkür telgrafını TBMM Başkanlığı yerine “Ankara’daki Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine” diye çekmesi; imzasını da “Halifeyi Resullullah Hadimü’l-Haremeyni’ş-şerifeyn Abdülmecit bin Abdülaziz Han” diye yasaklanmış terimlerle atmasıyla yaşandı. Abdülmecit Efendi’nin sakallarını tam boy uzatıp, bütün nişanlarını takıp sağda solda gezmeye başlamasının ardından Abdülmecit Efendi Eyüp Camii’ndeki Cuma namazlarından birine Halifelik nişanları ile katılınca Ankara’da alarm zilleri çalmaya başladı.
Mustafa Kemal, İstanbullu gazetecilere 17-18 Ocak 1923’te İzmit Kasrı’nda verdiği mülakatta Halifelikle ilgili planlarının ipuçlarını vermişti ama mayıs ayında Halife Abdülmecit Efendi, yaveri Edip Bey’i Ankara’ya yollayıp, Halifeliğin İslam dünyasında tanınması için, İslam ülkelerinden heyetler davet edilmesini isteyecek kadar hayal âleminde yaşıyordu. Yine de 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildiğinde Halifelik makamına dokunulmaya cesaret edilmedi. İrili ufaklı pek çok olaydan sonra (Rauf Orbay, Refet Bele, Adnan Adıvar ve Kazım Karabekir’in Cumhuriyet’in ilanından sonra Halife’yi ziyaret ederek güvence verdikleri, Refet Paşa’nın kendisine süslenip püslenmiş Konya adlı beyaz bir at hediye etmesi gibi olaylar daha sonra ortaya çıkmıştı) basında ve Meclis’te Halifeliğin mi Meclis’in mi daha üstün olduğu tartışmalarına Hint Müslümanlarının dahil olmasıyla ortam iyice gerilmişti ki 22 Ocak 1924’te Mustafa Kemal’in Başbakan İsmet Paşa’dan aldığı şifreli telgraf sonun başlangıcı oldu. Telgrafta İsmet Paşa, Halife Efendi’nin bazı isteklerinden bahsediyordu. Bunlar arasında en önemli olanı Halifenin bütçesinin arttırılmasıydı. Bu talep Mustafa Kemal’in canını çok sıktı çünkü yeni oluşturulan Cumhurbaşkanlığı makamı için 247.320 lira ayrılırken, Halifelik makamı için bir önceki yılla aynı miktar yani 331.695 lira tahsis edilmişti. Yani Halifelik Cumhurbaşkanlığı’ndan daha mı önemli bir kurumdu?
Halife’nin yabancı siyasi konukları kabul etmek için izni istemesi ise Mustafa Kemal’in Halife yanlılarına nihai darbeyi vurması için altın tepside sunulmuş bir fırsat gibiydi. Mustafa Kemal ani bir kararla aynı gün İsmet Paşa’ya cevabi telgrafını yazdı. TelgraftaHalife’nin gerek kendisi gerekse makamı ile ilgili olumsuz gösterilere yol açtığını belirtip yaşam tarzını, Cuma Alaylarını, tantanalı gezintilerini eleştiriyordu. Devamında Hilafet makamının ancak tarihsel bir anı olduğunu hatırlatarak Halife’nin bu tür siyasi ilişkiler kurmak istemesinin Cumhuriyet’e saldırı olduğunu söylüyordu. Telgraf, kendisine ayrılan ödeneğin yaşamını sürdürmesi için verildiği, debdebe için olmadığının hatırlatılmasıyla bitiyordu.
Paşaların rızası
Ama nihai karar, 15-20 Şubat 1924 günleri İzmir’de yapılan Harp Oyunları sırasında alındı. Manevraların amacı Mussolini Yunanlılarla ittifak ederek Türkiye’ye saldırırsa Türk ordusunun başarılı olup olamayacağını anlamaktı ancak biraraya gelen devlet büyükleri bu arada Halifelik meselesini de görüştüler. Paşaların tavrı olumlu olmalıydı ki Mustafa Kemal aynı günlerde bir Fransız dergisine verdiği bir demeçte şöyle dedi: “Tarihimizin en mutlu dönemi hükümdarlarımızın Halife olmadıkları zamandır (...) Ne Acemler, ne Afganlılar, ne Afrika Müslümanları İstanbul Halifesi’ni asla tanımadılar. Bütün İslam milletleri üzerinde yüce ruhani görevini yerine getiren tek Halife fikri gerçekten değil, kitaplardan çıkmış bir fikirdir. Halife hiçbir zaman Roma’daki Papa’nın Katolikler üzerindeki kuvvet ve iktidarını gösterememiştir (...) Biz Halife’yi eski ve saygıdeğer bir geleneğe saygı duyarak yerinde bıraktık. Halife’ye saygımız vardır.” Ama bu saygı ifadeleri kâğıtta kaldı çünkü 27 şubatta İsmet Paşa Türkiye’nin dış temsilciliklerine Hilafet’in kaldırılacağını ve Hanedan’ın sürgüne gönderileceğini şifreli telgrafla bildirdi.
Sarıklıların teklifi
Halifeliğin kaldırılması için 1 Mart 1924’te başlayacak bütçe görüşmeleri seçilmişti. 3 marttaki son oturumda bütçenin lehte ve aleyhte görüşlerin dinlenmesine geçildiğinde Urfa Milletvekili Şeyh Saffet (Yetkin) Efendi ve 53 arkadaşı tarafından verilen bir önerge ile Halifeliğin hem ülke içinde, hem de dış ilişkilerde iki başlılık yarattığı, Hanedanın yüzyıllardır bir felaket olduğu ve Türk milletinin yıkımına sebep olduğu, Halifeliğin bu açıdan Türkiye’nin bekası açısından yeni tehlikelere gebe olduğu söylendi ve ilgası istendi.
Teklifin Meclis’in ‘sarıklı’ milletvekilleri tarafından yapılması tepkileri azaltmış olmalı çünkü zabıtların incelenmesinden anlaşıldığı kadarıyla bu önemli konunun görüşülmesi sadece 3,5 saat sürmüştü. Konunun müzakeresi boyunca 34 milletvekili söz almış ama bunların 19’u sadece hatiplere laf atmak suretiyle müdahale etmiş, üçü birkaç cümlelik konuşmalar yapmıştı. Geri kalan 12 mebus ise değişik uzunluklarda konuşmuşlardı. Sadece iki üye Halifeliği savunma cesareti bulmuştu. Bunlardan İkinci Meclis’in tek bağımsız üyesi Gümüşhane Mebusu Zeki (Kadirbeyoğlu) Bey “Hilafet ittihat-ı İlâma İslâm dünyasının birleşmesine imkân tanıyacak önemli bir vesiledir. Bendeniz (...) ittihat-ı İslâm taraftarıyım (...) Hilafetin ilgasını kabul ederek bugünkü vaziyet dahilinde bu müthiş kuvveti düşmanların veyahut diğer hükümetlerin kucağına atmayalım (...) Bana öyle geliyor ki, bunun zamanı henüz gelmemiştir. Dokuz umde ile halka bunu ilan etmiştik” demeye cesaret etmiş ancak salondan yükselen itiraz sesleri arasında sesi kaybolmuştu. Kastamonu mebusu Dadaylı Miralay Halid (Akmansü) Bey “Kurtuluş Savaşı’nda ‘Halifelik makamını bütün vatanla birlikte kurtaracağız’ dedik. Halk, Halifelik makamı olmadan Cuma namazını kılamayacağı inancındadır” dedi ama atmosfer öylesine ateşliydi ki sesini bile duyuramadı. TBMM Gizli Celse Zabıtlarına göre bu konuşmaları İzmir Mebusu ve Adalet Bakanı Seyyid Bey’in “İslam tarihinde önemli bir başarıya imza atmak üzereyiz” diye başlayan uzun ‘ilmi’ konuşması izledi. (Mete Tuncay’a göre Seyyid Bey’in konuşması zabıtlara daha sonradan monte edilmiş olmalıdır çünkü bu konuşma 2 Mart 1924 günlü CHF Grup Toplantısı Tutanakları’nda da vardı.)
Konuşmanın ardından oylamaya geçildi ve Hilafetin İlgasına ve Hanedan-ı Osmaninin Türkiye Cumhuriyeti Memaliki Haricine Çıkarılması Hakkındaki (431 Sayılı) Kanun, oturuma katılan 158 üyenin 157’sinin oyuyla kabul edildi. (Halifelik lehine konuşanlardan Miralay Halid Bey, yine de Hilafetin ilgasında bir mahsur görmediğini söyleyerek lehte oy vermişti.) Aynı oturumda Cumhuriyet tarihi boyunca önemli sonuçlar doğuracak olan Şer’iye ve Evkaf ve Erkânı Harbiye-i Umumiye Vekâleti’nin İlgasına Dair Kanun ile Tevhid-i Tedrisat Kanunu da kabul edilmişti. İronik biçimde, Halifeliğin kaldırılması Şeyh Saffet Efendi ve arkadaşları gibi ‘sarıklılara’, Halifeliği savunmak ise Zeki Bey ve Halid Bey gibi dinî eğitim almamış sivil ve asker iki kişiye düşmüştü
Abdülmecit Efendi’nin tepkisi
Kararı Abdülmecit Efendi’ye bildirme işi İstanbul Valisi Haydar Bey ve Polis Müdürü Saadettin Bey’e düştü. İddialara göre Abdülmecit Efendi, ilk anda karara inanmak istememiş ve heyeti saraydan kovmaya kalkışmıştı. Sarayın çevresinin sarıldığını ve telefon bağlantısının kesildiğini anlayınca sakinleşmişti. Halife ve ailesi halkın galeyana gelmesini önlemek için ertesi sabah, saat 5.00’te gizlice Çatalca istasyonuna götürüldüler. Burada bir süre Rumeli Demiryolları Şirketi’nin Yahudi kökenli amiri tarafından ağırlandıktan sonra Simplon Ekspresi’ne (eski Şark Ekspresi) bindirildiler.
431 Sayılı Kanun’a göre sürgüne gidecek olan Osmanlıların sayısı 155’ti. O tarihte ülkede, 36’sı erkek, 48’i kadın ve 60’ı çocuk olmak üzere 144 hanedan mensubu bulunuyordu. Bunlardan 140’ı 15 mart akşamına kadar ülkeyi terk etti. Mart ayının sonuna gelindiğinde Türkiye sınırları içinde Osmanlı Hanedanı’na dahil bir kişi bile kalmadı.
Abdülmecit Efendi’nin istasyona gitmek üzere otomobile binerken “Mademki milletin ve memleketin saadet ve selameti için çalışıyorsunuz. Allah muvaffak etsin” derken, trende kendisine ulaşmayı başaran gazetecilere ise “Bütün düşüncem, milletin kararı karşısında uymaktır. Millete duacıyım. Şimdilik İsviçre’ye gidiyoruz. Yabancı ihtiraslara alet olmayacağım” demişti. Ancak sürgünün ilk durağı Montrö’de bir bildiri yayımlayarak Ankara Hükümeti’ni ‘ladini’ (dinsiz, din dışı) olmakla suçladı ve İslam dünyasını Hilafet konusunda karar almaya çağırdı. Ama Ankara’nın İsviçre’ye baskısı üzerine bir daha böyle konuşmalar yapmadığı gibi İslam dünyasından da yardım göremedi. O tarihten itibaren pek çok kişi Halifeliğini ilan etti ama Halifelik bir daha eskisi gibi olmadı.
Abdülmecit Efendi, sürgünün ilk durağı olan İsviçre’nin iklimine alışamadığı için 1924 eylülünde Fransa’nın Nis kentine taşındı. Hanedanın pek çok üyesi de onu izledi. 1939’da yaklaşan harp tehlikesi ve sağlık sebepleriyle Paris’e geçti ve 23 Ağustos 1944’te burada öldü. 10 yıl kadar süreyle Paris Merkez Camii’nde bekletilen tahnit edilmiş cenazesinin vasiyeti uyarınca İstanbul’a getirilmesi konusunda Özel Kalem Müdürü Keramet Nigar’ın 1945 ile 1953 tarihleri arasında yaptığı bütün başvurular “encümene havale edildi.” Umudunu kaybeden kızı Dürrüşehvar Sultan tarafından 30 Mart 1954’te Medine'ye götürülen cenazesi, Vahabi usullerine göre Baki Mezarlığı'na gömüldü.
İngiliz komplosu mu
Bazıları Halifelik ile ilgili sıkıntıların çoğu biçimsel konularda iken ve Musul meselesi ortada dururken, İngiltere’ye tek baskı yapma aracı olan Hilafetin kaldırılmasını İngilizlerin baskısına bağlarlar. Örneğin Rauf Bey’e göre, Lozan’a giden Türk Heyeti’ndeki Hahambaşı Naum Efendi’nin etkilediği İngiltere temsilcisi Lord Curzon, İsmet Paşa’ya baskı yapmıştır. Rauf Bey, İngilizlerin daha Said Halim Paşa’nın sadrazamlığı döneminden (Haziran 1913-Şubat 1917) beri Halifeliği para ile satın almaya çalıştıklarına inanır. Kazım Karabekir, 1933’te Emekli Kurmay Albay Halit Akmansü’ye benzer bir açıklama yapacaktır. Ancak Lozan Heyeti’ndeki Rıza Nur, hatıratında Naum Efendi hakkında ırkçılığa varan yorumlar yaptığı halde böyle bir iddiada bulunmaz.
Nitekim İngilizler Halifeliğin kaldırıldığını duyduklarında büyük bir şok yaşamışlardır. İngiliz Dışişleri belgelerini inceleme fırsatını bulan Ömer Kürkçüoğlu’na göre, İngiltere’nin Musul’daki bir görevlisi Türklere tek Halifelik bağı ile bağlı olan Kürtlerin durumunu düşününce bu olayın “Türklerin kendi bindikleri dalı kesmelerinin İngiltere için inanılmayacak kadar mükemmel olduğunu” söylemiştir. Kürkçüoğlu Hilafetin kaldırılmasının, “İslam Türklerle Kürtler arasındaki tek bağdı. Türkler şimdi bunu kopardığına göre Kürtler de kendi geleceklerini düşünmek zorundadırlar” diyen Şeyh Said’in 1925’teki ayaklanmasında rol oynadığına inanır.
Mete Tunçay’a göre ise Halifeliğin kaldırılması demokratikleşmeden çok laikleşmeye önem veren Mustafa Kemal tipi Jakoben modernleşme projesi açısından gayet anlamlıdır. Sadece zamanı tartışmaya açıktır. Gerçekten de olayların gidişatı Mustafa Kemal’in Halifeliğe karşı mücadeleyi siyasi rakiplerini tasfiye ederken uygun bir zemin olarak gördüğünü ve bu olayı, gücünü herkese ispat için kullandığını gösterir. Nitekim bu tarihten itibaren atılan bütün adımlar, rejimin otoriter niteliğini ve Mustafa Kemal’in tek adamlığını daha da pekiştirecektir.
***
Halifelik Makamı’nın kısa tarihçesi
Halife sözcüğü Arapça kökenli olup Peygamberin dünya işlerine vekâletini anlatır. Hazreti Muhammed’in ölümü üzerine Halifelik uygulamasının başladığı, ilk Halifenin seçimle gelen Ebubekir olduğu kabul edilir. Bu unvanın sürekli kullanılması Abbasiler dönemine rastlar, ancak Abbasi dönemi aynı zamanda Halifeliğin sadece Bağdat’a sıkışıp kaldığı, siyasi açıdan güçsüz olduğu dönemdir. Selçukluların Bağdat’ı ele geçirmesi ile Halifelik yeniden önem kazanır ancak bu durum 1258’de Hülagü’nun Bağdat’ı ele geçirip Halife Mutasım’ı idam etmesiyle son bulacaktır. Mutasım’ın amcası El Mustansır Billah’ın katliamdan kurtulup Mısır’daki Kölemenlere sığınmasını takibeden yıllarda devlet işlerinde hiç yetkisi olmayan 17 halifenin varlığı bilinmektedir, ancak bu dönemde İslam dünyasının Halifelik diye bir makamdan haberdar olduğu meçhuldür.
İlk Halife I. Murad
Osmanlı Devleti’nde Halife unvanı ilk kez Edirne ve Filibe’nin fethinden sonra I. Murad için Yıldırım Beyazıd tarafından kullanılmıştır. Mısır’daki Kölemen dönemine son veren Yavuz Sultan Selim’in Halifeliği İstanbul’a getirdiği konusuna dönemin belgelerinde rastlanmaz. Örneğin Yavuz’un, oğlu Kanuni Sultan Süleyman’a yazdığı mektuplarda ya da 1517 tarihli fetihnamelerde Halife unvanını aldığından söz edilmediği gibi, bazı tarihçilerin Mısır Seferi dönüşü Ayasofya’da bir tören yapıldığına dair iddialarını destekleyecek belge de yoktur. Halifelik alameti sayılan Kutsal Emanetlerin İstanbul’a ne zaman geldiği de bilinmez.
Buna karşılık, Mütevekkil, Yavuz’la birlikte İstanbul’a gelmiş, Halifelik unvanınıİstanbul’da ve Mısır’da kullanmış, sonunda sefih bir hayat sürdüğü suçlamasıyla Yedikule Zindanlarına hapsedilmiştir. Kanuni tarafından Mısır’a gönderilen ve orada ölen Mütevekkil’in oğullarından Ömer, Osman ve Yahya ömür boyu Osmanlı devlet hazinesinden ödenek almışlardır.
Halifelik meselesinin önem kazanması, II. Abdülhamit’in birbiri peşi sıra gelen toprak kayıplarını İslam’ın toparlayıcı ve yenileyici gücü ile önlemek, hatta sınırları eski haline çevirmek düşüncesiyle Panislamizm politikasına yönelmesiyle olur. Ancak Halifelik meselesinin kamuoyunda geniş biçimde tartışılarak kutsallık halesini kaybetmesi de bu dönemde olacaktır.
Özet Kaynakça: Mim Kemal Öke, Mustafa Kemal Paşa ve İslam Dünyası, Hilafet Hareketi, Aksoy Yayıncılık, 1999; Seçil Akgün, Halifeliğin Kaldırılması ve Laiklik, 1924-1928, Turhan Kitabevi, tarihsiz; Keramet Nigar, Halife İkinci Abdülmecit, İnkilâp ve Aka Kitabevi, 1964; Azmi Özcan, “Hilafet; Osmanlı Dönemi,” Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, c.15, s. 546-553; Mete Tuncay, Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması, 1923-1931, Tarih Vakfı Yayınları, 2005.
[i]i Mektubu yayımlayan, 15 Kasım 1922 tarihli Hakimiyeti Milliye gazetesinden aktaran: Seçil Akgün, Halifeliğin Kaldırılması ve Laiklik, s.82-83.
.7-3-10
.Pontus’un gayrı resmî tarihi
İsveç Parlamentosu, 11 Mart 2010 tarihli oturumda 130’a 131 oyla, 1915’te Ermenilerin, Asurilerin, Keldanilerin, Süryanilerin ve Pontusluların soykırıma uğradığına dair bir kararı kabul etti. Tarihin, üçüncü tarafların parlamentolarında ele alınması hakkındaki düşüncelerimi bir başka yazıya bırakarak, bu hafta önergede adı geçen halklardan sayısal ve siyasi açıdan en önemlisi olan Pontuslulara değineceğim. Mustafa Kemal’in 1927’de Nutuk’ta anlattıklarından başlayarak günümüze kadar gelen Türk resmî tezi esas olarak 1922’de Matbuat ve İstihbarat Matbaası tarafından basılmış Pontus Meselesi adlı propaganda kitabındaki tezlerin tekrarlanmasından ibarettir. Ben resmî tezin söylemediklerini anlatmaya çalışacağım. Elbette, gerçeğin bütünüyle ortaya çıkarılması için, daha çok araştırma yapmamız lazım.
Kaynaklarda ‘Pontuslular’ ya da ‘Pontuslu Rumlar’ diye anılan ve Rumcanın Romeika denilen bir diyalektini kullanan topluluğun, MÖ 4. yüzyıldan beri Karadeniz kıyılarında koloniler kuran Yunanlıların; bölgenin yerli halklarından olan Gürcülerin MS 4. yüzyılda Hıristiyanlaşmış kolları olan Tzanlar ile Lazların ve 1204 yılında Konstantinopolis’in 4. Haçlı Seferlerini takiben Latinlerin eline geçmesi üzerine Trabzon’a yerleşen Bizanslı soylu ailelerin karışımı olduğu sanılır. Bu gruplar bölgenin Osmanlı idaresine girdiği 1461 tarihinden sonra zorunlu göç ve zorunlu ya da gönüllü ihtida hareketlerine rağmen varlıklarını sürdürmüşlerdi. Nitekim 1914 Osmanlı Salnamelerine göre, Samsun’dan Rize’ye kadar uzanan bölgede yaklaşık 450 bin Ortodoks Rum (yani Pontuslu) yaşıyordu. Bazı yerlerde Rum nüfus oranı yüzde 50’ye kadar çıkıyordu. Ayrıca Rumca konuşan ancak Müslüman olan ve Arap alfabesi kullanan ‘Gizli Hıristiyanlar’ da vardı ki bunların sayısı hala bilinmiyor.
Rum burjuvazisinin doğuşu
15. yüzyıldan 18. yüzyılın son çeyreğine kadar Karadeniz havzasında yapılan ticareti, Müslümanlar ellerinde tutmuştu. Ancak 1774 tarihli Küçük Kaynarca Anlaşması’yla Rusya, Avusturya, İngiltere ve Fransa’ya verilen ticari imtiyazlar Müslüman unsurların aleyhine bir durum ortaya çıkardı. Bu dönemde Rus Çarı’nın himaye ettiği Rumlar denizcilik ve tekne yapımında binlerce yıllık geleneğe sahip olmaları ve Batı dillerine yatkınlıkları ile uluslararası ilişkilerde Müslüman meslektaşlarına göre daha avantajlı konuma geçtiler. 1830’lardan itibaren Odessa ve Leipzig’de oturan Ermeni tüccarlarla İngilizlerin işbirliği ile açılan Trabzon-Tebriz hattı sayesinde iyice gelişen ekonomi, 1869’da Mısır’da Süveyş Kanalı’nın açılmasıyla Avrupa ile Basra Körfezi arasındaki yolu kısalması ve Rusların Avrupa-İran arasındaki ticareti kendi lehine çevirmek için Poti-Tiflis arasındaki demiryolunu tamamlaması gibi temel iki faktör yüzünden gerilemeye başladığında iş olanakları daralan ve kalifiye olmayan Müslümanlar köylerine dönerken, Rumlar (ve Ermeniler) bölgede kalmışlardı. Bunda, yabancı devletlerin gayrımüslimlerle iş yapma tercihleri kadar, gayrımüslimlerin okul programlarına yabancı dil ve ticaretle ilgili dersler koyarak bu tercihleri haklı çıkarmalarının da payı vardı. Böylece 19. yüzyılın sonuna gelindiğinde, Samsun-Trabzon hattında özellikle taşımacılık, bankacılık, sigortacılık ve ticaret artık Ermeni ve Rumların tekeline geçmişti. Bu durumun Müslüman-Türk kesimlerini rahatsız ettiğini tahmin etmek zor değil.
Yunan Devleti ve Megali Idea
Karadeniz bölgesindeki Rumların ‘ulusal’ uyanışı, hem bu burjuva sınıfının ortaya çıkışıyla hem de 1821’de Osmanlı İmparatorluğu’ndan bağımsızlığını kazanan Yunan Devleti’yle ilintiliydi. 1832’de ulusal sınırları tanınan Yunanistan, o tarihlerde Yunan yarımadası ile Ege Denizi’ndeki Kiklad adalarını kapsıyordu. Yunanca konuşanların ağırlıkta olduğu Girit, Ege adaları, Epir, Teselya, Makedonya ve Trakya, Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde kalmıştı. 19. yüzyılın Yunanlı politikacılarının en büyük hayali bu toprakları Konstantinopolis (İstanbul) merkezli bir imparatorlukta toplamaktı. Bu bağlamda Yunan milliyetçilerinin “Küçük Asya” dedikleri Anadolu toprakları neredeyse Yunanistan’ın öteki yarısı idi. Çünkü Anadolu’da 1,7 milyon Yunan asıllı yaşarken, aynı dönemde Yunanistan nüfusu yaklaşık 2,6 milyon idi. Megali Idea adıyla anılan bu proje ileriki yıllarda da Yunan milliyetçiliğinin en başat akımlarından biri oldu. Bu projenin en büyük taraftarı 1910’lardan itibaren birkaç defa Yunanistan Başbakanı olacak olan liberal çizgideki Elefterios Venizelos’tu. Ancak Venizelos planlarını gerçekçi tutarak, Megali Idea’yı Samsun’dan öteye uzatmamıştı. Nitekim bu görüşün Anadolu’daki temsilcisi, Samsun bölgesinden sorumlu Amasya Metropoliti Germanos Karavangelis’ti. Bu gruba tarih yazımında “Birlikçiler” dendi.
Buna bir anlamda muhalif olan bir diğer akım ise esas olarak kilise hiyerarşisi içinde kalıp Ortodoks Patriği’nin liderliği altında Bizans’ın yeniden ihyasını hedefliyordu. 1204’te Konstantinopolis’in Latinlerin eline geçmesinden sonra ortaya çıkan Trabzon Rum İmparatorluğu’ndan dolayı Batum’a kadarki bölge bu projenin kapsamına giriyordu. Başını İstanbul’da ikamet eden Rum Ortodoks Patriği III. Yuvakim’in çektiği bu görüşün Anadolu’daki uygulayıcısı Trabzon Metropoliti Hrisantos Filippidis idi. Bu gruba ise tarih yazımında “Bağımsızlıkçılar” deniyordu.
Pontus milliyetçiliğinin doğuşu
Hem Yunan Devleti’nin kuruluşu hem de Karadeniz bölgesinde bağımsız bir Rum burjuvazinin ortaya çıkışıyla ilintili olan Rum ‘ulusal’ uyanışı, başlangıçta, aynen Balkanlar’da, Kafkaslar’da ya da Ortadoğu’da olduğu gibi, esas olarak kültüreldi. Kültürel milliyetçiliğin siyasal milliyetçiliğe evrilişi, 1908’de II. Meşrutiyet’in İlanı’yla başladı 1912-1913 Balkan Savaşları ve 1914-1918 Birinci Dünya Savaşı sırasında zirveye çıktı.
Balkan Savaşları’yla birlikte başlayan ve Anadolu köylüleri tarafından bir bütün olarak hiç de iyi karşılanmayan seferberlik, kilise ve okulların propagandası sonucu, kendi toplum önderleri tarafından kendilerine ‘kurtarıcı’ olarak sunulan yabancı ordulara karşı savaşmaları söz konusu olduğundan Pontuslular tarafından daha da kötü algılanmıştı. O tarihe kadar silahaltına alınmamış, sadece kısa süreliğine donanmada angarya hizmetlerinde çalıştırılmış olan Pontus halkının düzenli orduya besledikleri nefretle ulusal duyguların etkisini ayırmak zor olsa da, savaşın ilk aylarında aynen Müslüman askerler gibi, gayrımüslim askerlerin ordudan kitlesel bir biçimde kaçtıkları bilinmekte. Bunda, Rumların ve Ermenilerin yoksul kesimlerinin çalışma kamplarında ya da yol yapımında görevlendiği ‘Amele Taburları’nda uğradıkları kötü muamelenin büyük etkisi vardı. Aralık 1914’teki Sarıkamış felaketinden sonra İTC’nin Amele Taburları’na karşı tavrı sertleşmiş ve Sivas, Erzurum, Muş, Diyarbakır, Urfa ve Trabzon’da bazı taburlar imha edilmişti. Bu taburlardan kaçarak silahlı ya da silahsız olarak memleketlerine dönen gayrımüslimler 1900-1907 yılları arasında Kastoria Metropoliti iken Makedonya’daki Bulgar isyanında epey tecrübe edinen Samsun Metropoliti Germanos’un yardımlarıyla silahlı birlikler halinde örgütlenmişlerdi. (Bu çetelerin Mustafa Kemal’in Nutuk’ta sözünü ettiği Mavri Mira örgütüyle ilişkisi yoktu. Mavri Mira hakkındaki bilgilerimiz resmi tarihin anlattıklarıyla kısıtlı olmakla birlikte eğer böyle bir örgüt mevcutsa Batı Anadolu ve Trakya’da çalıştığı anlaşılıyor.)
Vasil Usta’nın çeteleri
1915 sonbaharında hükümetin Samsun’daki bazı köylere Balkanlar’dan gelen Müslüman göçmenleri yerleştirmek istemesi, köylüler buna karşı çıkınca hükümet kuvvetlerinin üç köyü ateşe vermesi üzerine bölgede eli silah tutan Rum gençleri örgütlendilerse de Rus donanması 4 Nisan 1916 günü Yomra’yı topa tutuncaya kadarki dönem esas olarak sessiz geçmişti.
***
Hrisantos’un ‘Türk-Pontus Devleti’ hayali
Trabzon Metropoliti Hrisantos, Anadolu’daki Rum topluluğunun Türk topluluğuyla işbirliği yaparak barışçıl bir şekilde ilerleyebileceğine ve birlikte yaşamanın, kaçınılmaz olarak Rum öğesinin üstünlüğüne yol açacağına inanan adem-i merkeziyetçi şahsiyetlerden biriydi. Nitekim göreve seçilir seçilmez, Türklerle iyi geçinme konusunda kendi topluluğuna yönelik yoğun bir propaganda kampanyası başlatmış, 1914 seferberliği sırasında Trabzon Valisi Cemal Azmi Bey’le görüşerek şehrin silahaltına alınan Rum halkının, Trabzon’da sivil görevlerde görevlendirilmesini sağlamış ve böylece 1915’te Rumların tehcire uğramasını önlemişti.
İlişkilerin ne düzeyde olduğunu, Ruslar 18 Nisan 1916’da Trabzon’u işgal ettiklerinde yaşanan gelişmeleri, babası 1917’de Batum’da kurulan Pontus Parlamentosu üyesi olan, Yorgo Andreadis şöyle anlatır: “Bu [Trabzon’un düşmesi] kesinleştiği için Türk yönetimi Başpiskopos Krisanthos’u ve Rum ileri gelenlerini çağırdı, kenti onların eline teslim etti, kaçma olanağı olmadığı için orada kalan, kentin yoksul Müslümanlarının kaderini de bu insanlara emanet etti. Tarihî bir gündü. Trabzon Valisi Mehmet Cemal Azmi ve Jöntürk hükümetinin Trabzon temsilcisi Ali Rıza, kenti Başpiskopos Krisanthos başkanlığındaki geçici bir yönetime bıraktı (...) Kısa bir devir teslim töreninden sonra, Vali Azmi, Krisanthos’a şöyle dedi: Bu memleketi Rumlardan aldık, şimdi de Rumlara iade ediyoruz. O gün Ruslar Trabzon’a girdiklerinde, karşılarında bir Türk yönetimi değil, Rum yönetimi buldu.”
Ruslar, Osmanlı ordusunun ardında ikinci bir cephe açmak için Bafralı Rumları silahlandırmaya başlamış, temmuz ayında halk arasında Vasil Usta olarak tanınan Vasilis Anthopoulos adamlarıyla Sivas’ta bir askerî hapishaneyi basarak bir Rus generalini kaçırmıştı. Bu hareketi ile Rusların sempatisini kazanan Vasili Usta yanında on adamıyla Trabzon’a geldi ve burada Rus istihbaratıyla temas kurdu. Bir Rus torpidosu ile Samsun’a çıkarılan ve burada Rum çeteleri kurarak Türkleri oyalamakla görevlendirilen Vasil Usta, Çarlık rejiminin yıkılmasını takiben Rusların çekilmeye başlaması üzerine inisiyatifi ele aldı ve civarındaki Türk köylerini basarak, Rumlara eziyet eden kişileri öldürmeye başladı. Ancak hükümet kuvvetlerince köşeye sıkıştırılınca dokuz adamıyla Trabzon’a sığındı ve savaşın sonuna kadar orada kaldı ve orada öldü. Rıza Nur’un anılarında Vasil Usta’yı “Sinop’un Müslüman’ı, Rum’u, erkeği kadını kendisine hürmet ederdi. Şahsen pekiyi adamdı. Fakirlere Müslüman da demez bakardı, öldüğünde Rumlar kadar Türkler de ağladı” diye tarif ettiğini belirtelim.
Marsilya’daki kongre
Giresun’un eski Belediye Başkanı Kaptan Yorgi’nin oğlu Konstantin Konstanidis, ‘halkların kendi kaderini kendilerinin belirlemesi’ yolundaki Lenin’in tezlerinden cesaret alarak 4 Şubat 1918’de Marsilya’da çeşitli ülkelerden Pontus temsilcilerini biraraya getiren Tüm Pontuslular Kongresi’ni topladı. Toplantıya destek için Leon Troçki’ye çekilen telgrafta Sovyet Rusya’nın Sinop’tan Batum’a kadar uzanan bölgede bağımsız bir Pontus devletini desteklemesiydi.
Ancak Sovyet Rusya bu çağrıya yanıt vermediği gibi Sovyet Rusya’dan yardım istenmesi kongreye ev sahipliği yapan Fransızların pek hoşuna gitmedi.
Bu sırada, Rus işgaliyle birlikte, daha önce Osmanlı hükümetleri tarafından yerlerinden sürülen ve bir kısmı Rusya’ya geçen Rumlar geri gelmeye başlamışlar ve Rum çeteleri Samsun, Merzifon, Amasya bölgelerinde örgütlenmeye devam etmişlerdi. Hatta kasım ayı içinde Merzifon yöresindeki bazı Türk köylerini yağmalamışlardı. Hamdi adlı bir teğmenin askerleriyle dağa çıkması ve Türk köylülerini örgütlemeye başlaması üzerine İtilaf Devletleri, İstanbul’daki hükümeti, durumu kontrol etmemekle, dolayısıyla Mütareke’yi ihlal etmekle suçlayacaktı.
Mustafa Kemal’in sahneye çıkışı
19 Mayıs 1919’da 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla Samsun’a ayak basan Mustafa Kemal’in esas görevi, Mütareke’yi tehlikeye düşüren bu çatışmaları önlemekti. Bu dönemi Kutsal İsyan adlı romanında anlatanH. İ. Dinamo’ya göre Mustafa Kemal, Havza’ya gelir gelmez bölgenin namlı kabadayılarından Topal Osman Ağa ile görüşmüş ve “Pontus belasından kurtulmayı Topal Osman’ın tecrübeli ellerine bırakmıştı”. Topal Osman da “Siz hiç merak etmeyin Paşam. Bu Pontus Rumlarına öyle bir tütsü vereceğim ki, hepsi mağaralarda eşek arısı gibi boğulacak” demişti. Topal Osman o tarihlerde İstanbul Divan-ı Harbi tarafından Ermeni katliamlarındaki suçlarından dolayı aranıyordu. Muhtemelen Mustafa Kemal’in ricası ile Temmuz 1919’da Osman Ağa hakkındaki tutuklama kararı Padişah Vahdettin tarafından kaldırıldı ve Topal Osman, Trabzon Valisi Cemal Azmi ve Giresun Mutasarrıfı gibi yerel yöneticilerinin itirazına rağmen Trabzon havalisinde Pontuslu Rumları temizleme işine başladı. Falih Rıfkı’ya göre Topal Osman basılan her Türk evine karşı üç Rum evini basmak, mezarını kendine kazdırıp diri diri adam gömmek, vapur kazanlarında kömür yerine canlı adam yakmak gibi zulüm ve işkencelerle bölgeyi Rumlardan tamamen temizlemişti. Dr. Rıza Nur, Topal Osman’a “Rum köylerinde taş üstünde taş bırakma” demiş, o da “Öyle yapıyorum ama kiliseleri ve iyi binaları lazım olur diye saklıyorum” karşılığını vermişti. Rıza Nur’un “Onları da yık, hatta taşlarını uzaklara yolla, dağıt. Ne olur ne olmaz, bir daha burada kilise vardı diyemesinler’ demesi üzerine “Sahi öyle yapalım. Bu kadar akıl edemedim” diyecekti.
Pontuslular bunlar olurken Yunanistan’dan yardım istediler ama Venizelos hükümeti onlara cevap bile vermedi çünkü Venizelos’un kendine göre daha somut ve gerçekçi hedefleri vardı. Sovyet Rusya ise, Kemalist hareketle yakınlaşma politikası uyarınca Batum’daki Pontus çetelerini dağıttığı gibi bunların liderlerini de Kemalistlere teslim etti.
Bu arada, İtilaf Devletleri’nden umut kesen Hrisantos rotayı içeriye çevirmiş ve Kemalistlerle İstanbul arasında köprü görevi gören Ahmet İzzet Paşa ile bir protokol imzalamıştı. Buna göre, bölgedeki kilise ve Rum okullarının statüsü olduğu gibi korunacak, özel hukuk özerkliği garanti edilecek, idare mahkemeleri ortaklaşa oluşturulacak, yerel meclislerde ve jandarmada iki topluluğa eşit pay verilecek, Rumca ikinci resmî dil olarak tanınacaktı. Hrisantos bu metnin bir kopyasını Sivas’taki Heyet-i Temsiliye’ye ulaştırılmak üzere İttihatçıların önde gelenlerinden Kara Vasıf Bey’e de verdi, ancak hem Türk tarafı ilgilenmediği için, hem de Anadolu ile ilgili hayallerini gerçekçi bir boyutta tutmak isteyen Venizelos tarafından onaylanmadığı için, bu adımların ardını getiremedi.
Yunanlıların yenilişi
Yunanistan’da 30 Eylül 1920’de bir maymunun ısırdığı Kral Aleksandros bir ay sonra ölmüş, Venizelos, hanedan bunalımlarının eşliğinde yapılan seçimde iktidarı kaybetmiş, 19 aralıkta Alman yanlısı Kral Konstantinos Atina’ya dönmüştü. Komuta kademelerindeki dağınıklık Anadolu’daki Yunan ordusuna yansımış ve 10 Ocak 1921’de I. İnönü mevkiinde Yunan ordusunun geri çekilmesiyle birlikte Ankara’nın eli güçlenmişti. 16 Mart 1921’de Bekir Sami (Kunduh) Bey, Sovyet Rusya ve İngilizlerle anlaşmalar imzalayınca Pontus hareketinin (elbette Anadolu’daki Yunan güçlerinin de) kaderi belli olmuştu.
Bu tarihten itibaren Ankara Hükümeti Pontuslu Rumlara karşı tutumunu iyice sertleştirdi. Şubat ayında, Samsun ve Bafra eşrafından bir grup tutuklandı. Rum gençlerinin Amele Taburları’na alınması için tamim çıkarıldı, katılmayanlar tutuklanmaya başladı. Nisanda Sakallı Nurettin Paşa komutasındaki Merkez Ordusu, Bafra bölgesindeki Rum çetelerine karşı ilk operasyonu başlattı. Haziran ayında Yunan kruvazörü Kilkis’in İnebolu’yu bombalaması üzerine Ankara, bölgedeki tüm Rumların iç bölgelere sürülmesine karar verdi ve Samsun, Bafra ve Alaçam bölgelerinden ilk kafileler yola çıktı. Kafileler yolda Topal Osman’ın çetecilerinin saldırıları altında büyük can kaybı verdiler.
Ancak harekâtın komutanı Sakallı Nurettin Paşa, 1921 baharında patlak veren Koçgiri Kürt İsyanı’nı bastırırken “kanunsuz uygulamalar yaptığı için” (Topal Osman’ın birlikleri burada da büyük katliamlar yapmıştı) TBMM tarafından görevinden alınıp 8 Şubat 1922’de Merkez Ordusu da lağvedildikten sonra Pontus Harekâtı’nı yürütme görevi Cemil Cahit Bey’in komutanlığındaki 10. Fırka’ya verildi. Asker ve teçhizat bakımından güçlendirilen fırka, ordunun önünden kaçarak Harput ve Malatya bölgesindeki dağlara sığınan son çetecileri de temizleyerek, 1923’ün şubat ayında “Pontus Meselesi”ne resmen nokta koydu.
Bilanço neydi
Yunan kaynaklarına göre 1914-1923 arasında 300 bin Pontuslu Rum hayatını kaybetti. Stefanos Yerasimos’un hesaplamalarına göre 1916-1923 arasındaki Rum kaybı 65-70 bin arasındaydı. Genelkurmay rakamlarına göre aynı dönemde Rum çeteciler tarafından öldürülen Türk sayısı ise 1.817’di.
Böylesi acı bir fatura ödeyen Pontus Rumlarının milliyetçilik ideolojisinin baştan çıkarıcılığına kapılan, karşısındakinin gücünü küçümseyen buna karşılık kendi gücünü ve uluslararası desteği abartan, üstüne üstlük toplumlarını örgütlemeyi beceremeyen hayalperest liderlerinin kurbanı olduğu açık. Ancak o tarihlerde başta Trabzon ve Erzurum’daki Türk eşrafı olmak üzere pek çok yerde özerk oluşumlar için çalışan gruplar varken (ki ilerde bu konuya değineceğim) ve Kemalist hareket de özünde dağılan bir imparatorluktan kendi ulus devletini yaratma hareketi iken, Rumların da kendi ulus-devletlerini kurmak istemelerinde bir garabet de yok. İsveç Parlamentosu üyeleri, bu karmaşık tarihçeyi biliyorlar mı emin değilim ama Pontus milliyetçiliğini bastırmak için Topal Osman ve çetecilerinin uyguladığı yöntemlerin 1948 Soykırım Sözleşmesi’ndeki tanıma uyduğunu düşünmeleri anlaşılır bir durum.
Özet Kaynakça: Cumhur Odabaşı, Trabzon, 1869-1933 Yılları Yaşantısı, Ankara, İlk-San Matbaası, 1980; Yorgo Andreadis, Gizli Din Taşıyanlar, Belge Yayınları, İstanbul, 1999; A. Faik Hurşit Günday, Hayat ve Hatıralarım,Çelikcilt Matbaası, İstanbul, 1960 Stefanos Yerasimos,Türk-Yunan İlişkileri: Mitler ve Gerçekler, Türk-Yunan Uyuşmazlığı (Yay. Haz: Sedat Vaner), Metis Yayınları, 1989; Stefanos Yerasimos, “Pontus Meselesi”, Toplum ve Bilim, 43/44 Güz 1988-Kış 1989, s. 35-76; Muzaffer Lermioğlu, Akçaabat:Akçaabat Tarihi ve Birinci Genel Savaş Hicret Hatıraları, İstanbul, 1940; Dara Cibran, Sait Çetinoğlu, “Pontus Sorunu”,http://www.peyamaazadi.org/foto/PdfDosyalari/Pontos_Sorunu.pdf
.14-3-10
.Hamidiye Alayları’ndan koruculuğa
PKK’nın hapisteki liderlerinden Şemdin Sakık Can Dündar’a verdiği bir mülakatta 90 bin kişilik korucu ordusunun Hamidiye Alayları benzeri düzenli birliklere dönüştürülerek TSK’nın emrine verilmesini ve sınır güvenliğini sağlamasını önermişti. (“Çare Yeniden Hamidiye Alayları”, Milliyet, 21 Ocak 2010) Bu garip açıklama nedense kamuoyunda pek ses çıkarmadı. Ardından Genelkurmay Başkanı“Koruculuğun kalkmasını savunmak PKK’nın amaçlarına hizmetle doğru orantılı” dedi. ABD ve İsveç meclislerinde alınan soykırım kararlarından sonra bazı okurlardan, 1915 Ermeni Tehciri’ndeki öldürme olaylarının faillerinin Hamidiye Alayları olduğu, bu yüzden ‘önce Kürtlerin özeleştiri yapması gerektiği’ yolunda mailler alınca, bu haftayı Hamidiye Alayları’na ve koruculuğa ayırmaya karar verdim.
Asıl adıyla Hamidiye Hafif Süvari Alayları’nın kurucusu ve isim babası II. Abdülhamit idi. Birbiri peşi sıra gelen toprak kayıplarını İslam’ın toparlayıcı ve yenileyici gücü ile önlemek, hatta sınırları eski haline çevirmek düşüncesi ‘Halife’ unvanlı II. Abdülhamit’in iç ve dış politikalarının temel motifiydi. Abdülhamit, Kürtlerin toplumsal yapısını iyi analiz etmişti. 1879’daki Şeyh Ubeydullah İsyanı’ndan Kürdistan’da silah zoruyla otorite kurulmasının olanaksızlığını öğrenmişti. Aynı şekilde Arnavut ve Arap milliyetçiliğinden de asimilasyonun kolay bir iş olmadığını öğrenmişti. Zaten Abdülhamit’in tek etnisiteye dayalı modern bir ulus-devlet kurmak gibi bir hedefi yoktu. Abdülhamit devletin resmî dini olan Sünni İslam dairesinde olduğu için doğal müttefik kabul edilen Kürtleri ‘eğiterek’ ve ‘örgütleyerek’ devleti eski gücüne kavuşturmayı planlıyordu. Eğitim işi, 1892’de kurulan Aşiret Mektepleri, örgütlenme işi de 1891’de kurulan Hamidiye Alayları aracılığıyla yapılacaktı.
Kazak Alayları ilham oluyor
Rusya’daki Kazak alaylarının bir benzerini kurma fikri bir rivayete göre Abdülhamit’in düşüncelerine büyük önem verdiği kayınbiraderi, 4. Ordu Müşiri Mehmet Zeki Paşa’dan, bir rivayete göre Osmanlı Devleti’nin Rusya Sefiri Şakir Paşa’dan gelmişti. Abdülhamit’in alaylardan umduğu faydalar arasında, Kürdistan’da coğrafi koşullar ve başına buyruk aşiret yapısı yüzünden zayıflayan merkezi otoriteyi güçlendirmek, göçebe ve yarı göçebe hayat yüzünden henüz milliyetçilik fikirleriyle tanışmamış Kürtleri Pan İslamizm şemsiyesi altında Osmanlı Devleti’ne bağlamak, aşiret kavgalarına son vererek Kürtlerin potansiyelini devlet lehine kullanmak, Kürtleri asker olarak Rusya’ya ve İran’a karşı, bölgede ise kolluk gücü olarak kullanmak gibi geniş bir çerçeve olduğu sanılır. Bunlara yeni filizlenen Ermeni milliyetçiliğine set çekmek ile Yavuz Sultan Selim’den beri düşman görülen, başta Şii-Alevi-Kızılbaş kesimler olmak üzere tüm heterodoks akımları ezme amaçlarını da ekleyebiliriz.
‘Kürtlerin Babası’
Kürt aşiretlerinin bu projeye nasıl ikna edildiğini tam olarak bilmiyoruz, ama sonuçta Abdülhamit’in bu yumuşak merkezileştirme politikasını başarıyla uyguladığını, Kürtleri İmparatorluğa değilse bile Halife-Sultan’a bağlamayı başardığını biliyoruz. Öyle ki, Kürtler bu dönemde Abdülhamit’i “Bavé Kurda” (Kürtlerin Babası) olarak adlandıracak kadar seviyorlardı. Bazı araştırmacılara göre, Kürtlerin milliyetçilik çağına Ermenilerden daha geç girmelerinde bu kişisel bağlılığın rolü vardı.
1891’de yayımlanan 53 madde ve bir de son bölümden oluşan bir nizamnameye göre alaylar dört bölükten az, altı bölükten fazla olmayacak, her alay en az 512, en az 1.152 kişiden oluşacaktı. Büyük aşiretlere bir veya birden fazla, küçük aşiretlere ise en fazla birkaç bölük kurma hakkı veriliyordu. Küçük aşiretler sadece savaş halinde merkezi hükümetin veya ordu kumandanının gerekli görmesi halinde bir araya gelebileceklerdi. Her alaydan iki çavuş, İstanbul’a gönderilerek Mektep Alayı’nda eğitime tabi tutulacak, İstanbul’da veya başka yerde iki yıl hizmetten sonra alaylara gönderileceklerdi. Ayrıca her alaylı aşiretten bir çocuk İstanbul’daki Süvari Mektebi’nde eğitim gördükten sonra mülazım (teğmen) rütbesi ile memleketine, alayına dönecekti. Bunların yeterli olmadığı durumlarda kadrolar aşiretin ileri gelenleriyle doldurulacaktı.
Sadece Şafi Kürtler
Nizamname’de din konusunda açık bir hüküm yoktu ama fiiliyatta sadece Sünniliğin Şafi Mezhebi’nden olanlar alaylara alındı. Örneğin Varto bölgesindeki Sünni Cibran Aşireti iki alay kurarken, onların en önemli rakibi olan Alevi Hormek Aşireti’nin alay kurma isteği, Müşir Zeki Paşa tarafından kabul edilmemişti. Buna kızıp isyan eden aşiret reisi İbrahim Talo öldürülmüş yerine geçen oğlu Zeynel de bir başka aşiretin aracılığıyla Padişah tarafından affedilinceye kadar isyancı konumunda kalmıştı. Yezidiler (kendi deyişleriyle Ezidiler), Şiiler ve Dürziler de Alaylara alınmamışlardı. Dersim bölgesindeki bazı Kızılbaş Kürt aşiretleri alaylara alınmadıkları için isyana varan tepkiler gösterince, Abdülhamit fikrini değiştirir gibi olmuş ancak sonradan ilk baştaki plana uygun olarak Şafiilerle devam etmişti.
İlk hamlede 36 alay kuruldu. Viranşehir’deki Milli ve Malazgirt’teki Hasenan aşiretleri beşer alayla, Haydaranlı aşireti yedi alayla en güçlü aşiretler olarak başı çekiyorlardı. Bu alayların konuşlandığı bölgelerden biri Ruslara karşı Van-Erzurum bölgesi, İngilizlere karşı ise Mardin-Urfa bölgesiydi. Alaylara alınanlara devlete ve şeriata sadakat yemini ettiriliyordu. Her alaya bir yüzünde Kuran’ı Kerim’den bir ayetin, diğer yüzünde padişah tuğrasının bulunduğu kırmızı atlastan sancak ile beyaz ipek kumaşa yazılmış fermanlar veriliyordu. Her fert, mensubu bulunduğu aşiretin geleneklerine uygun, fakat tek tip elbise giyecek, ancak üzerinde ise bağlı bulunduğu alayın işaret ve numarası bulunacaktı. Her alay mensubu bineceği atını ve takımlarını kendisi temin etmekle yükümlüydü ve atlarda mutlaka alayın damgası olacaktı.
Alayların cazibesi
Alaylı aşiretlerin kısa sürede diğer aşiretler üzerinde fiilen otorite kurmasının cazibesi, alay kuran aşiretlerin sayısının hızla artmasına neden oldu. Başlangıçta 13 olan alay sayısı 1895’e gelindiğinde 65’e ulaştı. Bunların 62’si Kürt, biri Kürt-Karapapak, biri Kürt-Terekeme, biri de Kafkasya muhacirlerinden kurulmuştu. Sivas civarında konuşlanan Kafkas Alayı’nın hiçbir liva ile bağlantısı olmadığından Sivas Kumandanlığı’nın denetimi altında askeri eğitim yapmaktan başka hiçbir faaliyeti olmadı. Tutak’taki Terekeme Alayı sadece kaza merkezinde jandarmanın kontrolünde konuşlandırıldı.
1896’da, pratikte çıkan sorunları halletmek üzere 121 maddelik ikinci bir nizamname çıkarıldı. İlk nizamnamenin temel mantığının korunduğu bu yeni nizamnamenin önemli yeniliklerinden biri alaylara katılan aşiretlere vergi muafiyeti getirilmesiydi. Bunun dışında organizasyon şemasında değişiklikler yapılmıştı. Alayların dördünün bir araya gelerek bir liva (tugay) oluşturabileceği, ayrıca Erkan-ı Harb-i Umumi kararları uyarınca gerekirse, alaylardan fırka (tümen) kurulabileceği söyleniyordu. Bu nizamname uyarınca Haydaran Aşireti reisi Kör Hüseyin Paşa’ya ve Milan Aşireti reisi İbrahim Paşa’ya ‘mirliva’ (tuğgeneral) unvanı verildi. Nizamname’nin sonuna eklenen özel bir madde ile aşiret alay subaylarının mülki memuriyetlere getirilmeyeceği ancak görevleri ile çatışmamak kaydıyla yerel meclislerde görev alabileceği belirtiliyordu. Böylece alaylar yoluyla, Kürt aşiretleri merkezi devletin düzenli askeri gücünün ayrılmaz bir parçası haline getirilirken, ordu yoluyla devlet de aşiretlerin içine kadar sızıyordu.
Alayların yarattığı düşmanlıklar
Hamidiye Alayları’nın kurulması Kürt aşiretleri arasında asimetrik bir ilişkiye yol açtı. Alaylara katılan aşiretler yerel iktidar şeklinde hareket etmeye başladılar, güç sahibi oldular. Bu güce dayanarak her türlü zorbalığı yaptılar. Soygun, talan, angarya, adam kaçırma gibi olaylar arttı. Örneğin 1905’te Milli (Milan) Aşiret Reisi Şakir İbrahim Paşa’nın adının karıştığı soygun ve baskın olayları karşısında Diyarbakır halkı, Ziya Gökalp’in önderliğinde telgrafhaneyi basmış ve Saray’a şikâyet telgrafları çekmişti. Ancak Abdülhamit şikâyete konu olanları nişanlarla, rütbelerle taltif edince halk ikinci kez ayaklanacak, İbrahim Paşa ve alayları 1907’de bölgeden uzaklaştırılacaktı. (Ziya Gökalp’in bu olayı anlattığı ‘Şaki İbrahim Paşa Destanı’ adlı manzum eserinde sözü edilen kötü adamlardan biri eski DTP Başkanı Ahmet Türk’ün dedesi Hüseyin Kanco idi. Kayıtlarda vilayet kâtibi olarak geçen Hüseyin Ağa aslen Yezidi idi ve Müslümanlığa döndükten sonra Hamidiye Alayları’na kabul edilmişti.)
Hamidiye Alayları’nın Alevi Kürtlerle Sünni Kürtler arasındaki çatışmaları arttırdığı söylenirse de, bu konudaki en bilinen örnek olan Varto’daki Sünni Cibran ve Alevi Hormek aşiretleri, dini nedenlerden ziyade arazi meselesi gibi sivil meselelerden dolayı sürekli çatışan aşiretlerdi. Hamidiye Alayları sadece bu çatışmaların şiddetini arttırmıştı. (Bu düşmanlık 1925’teki Şeyh Said İsyanı sırasında zirveye çıkacaktı. Cibranlılar Şeyh Said’den yana, Hormekliler ise Kemalist güçlerden yana davranacaklardı.) Bir başka örnek 1908’de Dersim’e yapılan sefere Hamidiye Alayları’nın katılmasıydı ancak bu seferin tarihsel bellekte derin izler bıraktığına dair bir bilgi yok. Elazığ’ın Baskil ilçesinin topraklarında yaşayan Alevi Zeve Aşireti’nin Hamidiye Alayları’nın zulmüne uğradığına dair anlatılar ise günümüze kadar gelen nadir örnekten biri.
Kürt-Ermeni çatışması
Yani Hamidiye Alayları esas olarak Sünni Kürt aşiretlerinin başına bela olmuşlardı. Ancak alaylar Kürtler arasındaki gerilimleri arttırmakla kalmadı, Kürtlerle Ermenilerin arasını da açtı. Alayların kurulmasından sonra Ermenilerin yaşadığı her şehirde baskın, talan, öldürme gibi olayların sayısı arttı.1894-1896’da Urfa-Sason’da yaşanan toplumlararası çatışmalarda, Hamidiye Alayları kendi inisiyatiflerini de kullanarak binlerce Ermeni’yi öldürdüler. Sason olaylarına, sadece alaylara asker veren aşiretler değil diğer Sünni Kürt aşiretleri ile Alevi Kürt aşiretleri de karışmıştı. Ancak ikinciler sadece yağma ile yetinmişlerdi. Gerçi dönemin Ermeni tanıklarından Garo Sasuni’ye göre Kürt reayaların Ermenilere saldırıları Alaylardan daha şiddetli olmuştu ama Kürt reayayı cesaretlendiren en önemli unsurun Alaylar olduğunu tahmin etmek zor değildi.
İttihatçılar ve Hamidiyeler
1908’te II. Meşrutiyet’in ilanından sonra İbrahim Paşa kumandasındaki Milli Aşiret Alayları Viranşehir’de isyan etti ancak kuvvetleriyle Yezidilerin kutsal mekânı Sincar bölgesindeki Şengal Dağı’na doğru çekilirken yolda dizanteriden ölünce isyan bastırıldı. 1909’daki 31 Mart Olayı’ndan sonra Abdülhamit’i tahttan indiren İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC ) orduyu modernleştirme projesi kapsamında alayları yeniden organize etti. 1911 tarihinde yayımlanan Yeni Nizamname ile adları Hafif Aşiret Süvari Alayları dönüştürülen ve örgütlenme şeması değiştirilen alaylar Erzurum’daki Dokuzuncu Kolordu’ya bağlandı. Bu tedbirlerden sonra Milli ve Haydaran aşiretleri gibi Halife’ye çok bağlı olan kesimler, İttihatçılardan ve devletten iyice uzaklaştı ancak uzunca bir süre Alaylardan ses çıkmadı.
Sessizlik, 1913’te Bitlis’te (yeni adıyla) Aşiret Alayları’na asker veren Berjeri Aşireti’nin başı Mele Selim’in ‘İttihatçılar memleketi ecnebiye satıyor’ diyerek başlattığı isyanla bozuldu. Bu isyan başka zaman olsa alayları dağıtmak için gerekçe olurdu ancak Birinci Dünya Savaşı başlayınca İttihatçıların Kürtlere ihtiyacı oldu. Aşiret Alayları 3. Ordu’ya bağlanarak cepheye gönderildiler. (Bazı alayların Balkan Savaşları’nda da kullanıldığı söylenir.) Özellikle Kafkas Cephesi’nde başarılı mücadele veren alaylar, 1915 Ermeni Tehciri’nde, Sünni Kürt aşiretleriyle aynı coğrafyayı paylaşan Ermenileri saf dışı bırakmak için pek çok suça karıştılar, ancak Tehcir’de esas olarak İTC’nin örgütlediği Teşkilat-ı Mahsusa çetelerinin, ordu birliklerinin, kolluk kuvvetlerinin, başıbozukların ve sivil halkın rollerine işaret eden sayısız kaynağı görmezden gelsek bile, alayların bu eylemleri hem bölgeseldi hem de devletten bağımsız değildi.
Cumhuriyet’in korucu birlikleri
Nitekim Milli Mücadele başladığında, İngilizlerin destek verdiği Milli Aşireti reisi İbrahim Paşa’nın oğulları Kemalist güçlere karşı isyana kalktığı halde, Ankara Hükümeti tarafından 18 Ekim 1923’te çıkarılan 356 Sayılı İzale-i Şekavet Kanunu uyarınca eski Hamidiyecilerden korucu (o zaman bu ad kullanılmıyordu) birlikleri oluşturulmuştu. Bu birliklere silah ve öldürme yetkisi verilmişti. 1924 Anayasası’nın kabulünden sonra, 442 Sayılı Köy Kanunu’nun 68. maddesi uyarınca köy sınırları içinde yaşayanların malını, canını ve ırzını korumak için korucuların görevlendirileceği hükme bağlanırken aynı kanunun 74. maddesi ile köy ahalisinden eli silah tutanlardan gönüllü olanların kaymakamın onayı ile asıl korucularla birlikte köy halkını koruyabileceği belirtiliyordu. 1928’de, Köy Kanunu’nda yapılan bazı değişikliklerle köy korucularının kimler olacağı tanımlandı, silah taşıyacakları belirtildi, hangi durumlarda adam öldürme yetkisine sahip oldukları tarif edildi. Ancak, bu birliklerden bazılarının 1926-1930 arasındaki Ağrı isyanlarına katılması, devletin yanında yer alan birliklerin ise isyancılara karşı etkili olamaması üzerine, korucuların büyük çoğunluğunun silahları geri alındı. Eski alay kumandanları ve subaylarına, ölümlerinden sonra eşleri ve çocuklarına 1950’lerin sonuna kadar maaşlarının ödenmesine devam edildi. Bunun hem bir vefa duygusunu hem de ilerde bir gün benzer bir sistemi oluşturmanın zeminini hazırlamak kaygısı olduğunu tahmin etmek zor değil. 1923 tarihli İzale-i Şekavet Kanunu, 1961 Anayasası’na aykırı hükümler içerdiği için 1962’de İnönü Hükümeti tarafından kaldırıldı ancak 1924 tarihli Köy Kanunu korundu.
Kürdü Kürde kırdırmak
1984’te PKK silahlı harekete başlayınca bu konun çok işe yarayacaktı. Önce OHAL bölgesindeki aşiretler, hatta köyler ‘güvenilmez’ ve ‘güvenilir’ diye ikiye ayrıldı, ‘güvenilmez’ olanlar bazen açık şiddet, bazen tehdit, bazen yıldırma, bazen de ikna yoluyla köylerinden çıkarılırken, 1924 tarihli Köy Kanunu’nun 74. maddesine eklenen iki fıkra ile koruculuk sistemine resmiyet kazandırıldı. Bu bağlamda, 1985 mayısında, devletin temsilcileri, Abdülhamit döneminde Hamidiye Alayları’na asker veren Beytüşşebaplı Jirki Aşireti ile temasa geçmişti. Aşiret reisi Tahir Adıyaman, bir savcıyı ve yedi askeri öldürmekten dolayı idam istemiyle yargılanırken devletle koruculuk anlaşması yapınca affa uğramıştı. Tahir Adıyaman’la birlikte Jirki Aşireti’ne mensup 336 cinayet sanığı da takipten kurtulacaktı. İddialara göre Tahir Adıyaman’a Diyarbakır’daki 7. Kolordu Karargâhı’nda aynen Osmanlı döneminde olduğu gibi Kuran’a el bastırılmış, ardından dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Necdet Üruğ’la tanıştırılmıştı. Benzer usuller, diğer Hamidiye aşiretlerinin reislerini korucu yapmakta kullanılmıştı.
Devletin ikna yöntemleri
Koruculuk yapmak istemeyen aşiret reislerini ikna etmek için devlet 11 Ağustos 1981’de Hakkâri’de bir toplantı yapmıştı. ‘Huzur-1’ adlı bu toplantıya 20 kadar aşiret reisi katılmıştı. Bu toplantıda neler konuşulduysa, bölgede koruculuk birden yaygınlaşmıştı. 28 Eylül 1989’da yapılan ikinci ikna (!) toplantısında Tuğgeneral Recai Uğurlu’nun katılımcılara ‘ya bizdensiniz, ya PKK’dansınız’ dediği söylenmişti. Toplantıyı terk eden Şidan Aşireti Reisi Kaya Öner’in kardeşinin bir süre sonra ölü bulunduğunu, toplantıda bu seçime karşı çıkan 13 aşiret reisinin toplantıdan bir hafta sonra iki hafta süreyle gözaltına alındığını, bu 13 kişi serbest kaldıktan sonra bu aşiretlerin koruculuğa başladıklarını; koruculuğa ikna olmayanların ise ‘PKK’ya yardım ve yataklık suçundan’ gözaltına alınmaya başladığını ekleyelim.
1997 yılında Refah Partisi Batman Milletvekili Musa Okçu’nun açıkladığına göre Batman’ın Sason ilçesinde daha önce korucu olduğu halde daha sonradan silahlarını teslim eden Keko ve Timok aşiretlerinin erkekleri, güvenlik güçleri tarafından mayınlı bölgede tek sıra halinde yürütülmüşlerdi. Korucu olmak istemeyen Şırnak ve Hakkâri bölgesinde yaşayan Goyan Aşireti’nin tüm üyeleri Irak’taki Mahmur Mülteci Kampı’na yerleşmek zorunda kalmışlardı. Bu yıllarda Diyarbakır’daki ‘asi’ aşiretleri ikna çalışmalarını yürütenlerden biri, 2006 yılında Sabah gazetesine verdiği mülakatta “Hakkari’deki hakim ve savcıları hizaya getirmek için lojmanlarına birkaç bomba attırdım” diye övünen Altay Tokat Paşa’ydı.
Haklarındaki binlerce suç dosyasına rağmen, hala 57 bin maaşlı, 12 bin kadar da gönüllü korucu görev yapmaya devam ediyor. Zamanında binlerce korucuyu ve aile fertlerini öldüren PKK’nın liderlerinden Şemdin Sakık da Osmanlı’dan beri Kürdü Kürde kırdırma politikasının ürünü olan bu berbat sistemi ‘Yeni Hamidiye Alayları’na dönüştürmeyi önererek neredeyse Genelkurmay Başkanı ile sözbirliği ediyor. Gelin de şaşmayın…
Özet Kaynakça: Ayvarov, Osmanlı-Rus ve İran Savaşlarında Kürtler 1801-1900, Sipan Yayınevi, 1995; Martin van Bruinessen, Ağa, Şeyh, Devlet, İletişim Yayınları, 2003; Wadie Jwaideh, Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi-Kökenleri ve Gelişimi, İletişim Yayınları, 1999; M. J. Lazarev-Ş. X. Mihoyan,Kürdistan Tarihi, Avesta Yayınları, 2001; Hans Lucas-Kieser, Iskalanmış Barış, Doğu Vilayetleri’nde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve Devlet (1839-1938), İletişim Yayınları, 2005; Kemal Süphandağlı, Büyük Osmanlı Entrikası Hamidiye Alayları, Komal Yayınları, 2006; Bayram Kodaman, “Hamidiye Hafif Süvari Alayları (II. Abdülhamit ve Doğu Vilayetleri)”, İst. Üni. Ed. Fak. Tarih Dergisi, No:32, 1979, s.427-480.
.21-3-10
.Bediüzzaman Said-i Nursî
18-24 Şubat 2007 tarihlerinde Radikal gazetesinde yayımlanan Mustafa Kemal ve Muhalifleri adlı yedi yazılık bir dizinin beşinci yazısı, Said-i Nursî’ye dairdi. O yazıdaki bazı iddialarım (Said-i Nursî’nin İTC ve Teşkilat-ı Mahsusa ile ilişkileri gibi) ve neyse ki sayısı çok olmayan maddi hatalarım (“Ankara’dan Van’a gitti” diyeceğime “Erzurum’a gitti” demem gibi) Nur Cemaati”nden bazı yazarlarca sertçe eleştirilmişti. O günden beri de hep aklımda daha kapsamlı ve daha az hatalı bir yazı yazmak vardı. Çünkü müritleri tarafından “Bediüzzaman” (zamanında eşi benzeri bulunmaz kişi), “hakikat kahramanı”, “Türkiye’nin Gandhi’si” diye tanımlanan; bazı siyasetçiler ve bilim adamları tarafından “dinler arası diyaloğun başlatıcısı”, “ihya geleneğinin temsilcisi”, “tefsir okulunun mümtaz şahsiyeti” olarak yüceltilen Said-i Nursî’yi tarihsel açıdan önemli bir figür olarak görüyorum. Geçtiğimiz ay Nur Cemaati’ne yakın olduğunu sandığım Yeni Asya gazetesi, ölümünün 50. yıldönümü vesilesiyle Said-i Nursî hakkındaki düşüncelerimi sormuştu. Tecrübelerimden kalkarak, birkaç cümlelik cevapların yanıltıcı olabileceğini, dolayısıyla görüşlerimi geniş şekilde Taraf’taki sayfamda anlatmayı tercih ettiğimi belirtmiştim. Sözümü tutuyor ve bu haftayı Said-i Nursî’ye ayırıyorum.
Böyle çok yönlü ve uzun bir tarihçeyi bir sayfada anlatmanın zorluğu yüzünden bu hafta yazıyı götürebildiğim yere kadar götüreceğim, sonunu haftaya getireceğim. Radikal’deki yazıyı esas olarak Şerif Mardin’in Bediüzzaman Saidi Nursî Olayı (İletişim, 1990) adlı eserine dayanarak yazmıştım. Bu sefer Şükran Vahide’nin Bediüzzaman Said Nursî, Entelektüel Biyografisi (Etkileşim, 2006) adlı kitabını esas aldım. Şerif Mardin’i hepimiz tanıyoruz. Şükran Vahide ise asıl adı Mary Weld olan bir İngiliz. Gençliğinde rahibe okulunda oryantalist çalışmalar yapmış, Farsça ve Türkçe öğrenmiş. 1980’li yılların başında Said-i Nursî’nin Risaleleri’ni okuyarak Müslüman olmuş ve Şükran Vahide adını almış. Daha sonra Said-i Nursî’nin şakirtlerinden Mehmet Fırıncı’yla evlenmiş. Risale-i Nur Külliyatı’nın önemli bir bölümünü İngilizceye Şükran Vahide çevirmiş. Kısacası Şükran Vahide, en az Şerif Mardin kadar konuya hâkim biri. Ancak kitap kronoloji takip ediliyor gibi görünmekle birlikte sık sık ileri-geri gidiyor. Bu yüzden tüm dikkatime rağmen yanlış anladığım şeyler olmuşsa affola...
Bitlis, Mardin, Van
1877’de Bitlis’in Hizan İlçesi’ne bağlı Nurs Köyü’nde doğan ve adını buradan alan Said-i Nursî, küçük bir toprak sahibinin yedi çocuğundan biriydi. (Muhalifleri, köyün asıl adının Nors olduğunu, “ışık” demek olan “nur”a benzemesi için, kasıtlı olarak Nurs olarak telaffuz edildiğini iddia ederler.) Said-i Nursî’nin memleketi Bitlis, 19. yüzyıldan itibaren Nakşibendî Tarikatı’nın Halidiye kolunun merkeziydi. Ancak Said-i Nursî, Nakşibendîlikten çok, Nakşibendîliğin rakibi olan Kadirilikten etkilenerek büyüdü. Kadiriliğin piri Şeyh Abdülkadir Geylânî ile manevi ilişkisi ömür boyu sürdü.
İlk öğrenimini Nurs yakınlarındaki Taği Medresesi’nde alan Said-i Nursî, sert ve kavgacı mizacı yüzünden pek çok okul gezmesine rağmen klasik medrese eğitimini tamamlayamadı ama gösterdiği iddia edilen başarılar ve kerametler sayesinde, 1892 yılında, yani henüz 15 yaşında iken “Bediüzzaman” diye anılmaya başladı.
Aynı yıl rüyasında, Abdülkadir Geylani’den, Hamidiye Alayı komutanlarından Miran Aşireti Reisi Mustafa Paşa’yı, halka zulüm yapmaktan vazgeçmeye çağırma görevi alması üzerine Cizre’ye gitmiş, patavatsızlığa varan cesareti ve bilgisiyle Mustafa Paşa’yı etkilemeyi başarmıştı. Ancak bir süre sonra Paşa’yı kızdırmayı başardı ve Mardin’e sürüldü. Mardin’le Nusaybin arasındaki Beriyye Çölü’nde geçirdiği süre içinde, Namık Kemal’in fikirleriyle, özellikle de ilerde “bir peri kızı gibi güzel” diye tarif edeceği hürriyet fikriyle tanıştı, ancak bu aydınlanma evresi Mardin Mutasarrıfı’nın hoşuna gitmemiş olmalı ki, bu sefer de Bitlis’e sürüldü.
Yine kendi anlatımına göre, gösterdiği kerametler sayesinde Bitlis Valisi Ömer Paşa’nın konağında ağırlanan Said-i Nursî, bu dönemde girdiği düşünsel durgunluktan 1896’da Van Valisi Hasan Paşa’nın daveti üzerine, Van’a giderek çıktı. Hasan Paşa’nın yerine atanan İşkodralı Tahir Paşa’nın konağındaki zengin kütüphanede tarih, coğrafya, matematik, jeoloji, fizik, kimya ve astronomi ile tanışan Said-i Nursî’nin Erzincan’da konuşlu 4. Ordu’nun Kumandanı Yahya Nüzhet Paşa’nın danışmanlar meclisine girdiği, bu vesileyle ilerde Teşkilat-ı Mahsusa’yı kuracak olan Kuşçubaşı Eşref Sencer’in babası Kuşçubaşı Mustafa Bey ile tanıştığı sanılır. Görüldüğü gibi Said-i Nursî’nin devlet ricaliyle ilişki kurma becerisi dikkat çekici.
Şark Üniversitesi hayali
Biyografisinde 1899-1907 dönemine ait tek satır bulunmayan Said-i Nursî’nin Kahire’deki El Ezher Üniversitesi’nden ilham alarak Medresetü’z-Zehra adını verdiği Şark (Kürdistan) Üniversitesi fikrini bu dönemde geliştirdiği iddia edilir. Gerçekten de 1907’de, yanında o sırada Bitlis Valisi olan Tahir Paşa’nın II. Abdülhamit’e yazdığı referans mektubuyla İstanbul’a gelen Said-i Nursî, Ferik Ahmet Paşa’nın yanında iki ay misafir kalmış, ikili Kürdistan’da yapılması gereken eğitim reformları konusunda saraya sunulacak dilekçeyi hazırlamışlardı. Dilekçede Kürdistan bölgesinde yeni okullar açılmasına rağmen yerel halkın bunlardan yararlanamadığı söyleniyor, buralara gönderilen öğretmenlerin Kürtçe bilmemesinden yakınılıyor ve devletin –bugünkü deyimiyle- “pozitif ayrımcılık” yapması öneriliyordu. Dilekçeyi hazırladıktan sonra Paşa’nın evinden ayrılarak Fatih’teki Şekerci Hanı’na yerleşen Said-i Nursî, projesini mayıs ya da haziran ayında Saray’a sundu, ancak bu cesur tavrının karşılığı, akıl sağlığını kontrol ettirmek için Topbaşı Tımarhanesi’ne gönderilmek oldu ama bu dönem kısa sürdü.
Said-i Nursî taraftarları bu olayı Saray’ın mabeyincilerinin tutumuna bağlasalar da, Yıldız Arşivi’nde bulunan iki belgede “Vanlı Said Efendi’ye bin kuruş maaş bağlanmasını” ve “Van’a dönüş masraflarını karşılamak üzere iki bin kuruş ödenmesini” emreden iki iradeye ve Abdülhamit’in Zaptiye Nazırı Şefik Paşa aracılığıyla Said-i Nursî’ye hediye altın göndermesine bakılırsa, Abdülhamit duruma vakıftı ve tipik yöntemi olan maaş bağlama ve unvan verme yoluyla Said-i Nursî’yi başından savmayı hedefliyordu. Said-i Nursî, “maaş dilencisi” olmadığını söyleyerek parayı reddedince soluğu nezarethanede alacaktı.
İstibdada karşı meşrutiyet
Said-i Nursî Meşrutiyet’in ikinci kez ilan edildiği 23 Temmuz 1908’i takip eden günlerde bazılarına göre çıkarılan genel afla salıverildi, bazılarına göre ise İttihatçılar tarafından nezaretten kaçırıldı ve hemen ardından Selanik’teki kutlamalarda Meşrutiyet’ten yana ateşli bir nutuk atarken görüldü. Bu nutukta kullandığı “millet”, “hürriyet”, “terakki”, “medeniyet”, “insan emeği”, “müspet ilimler”, “meşveret”, “parlamento” gibi kavramlar, Said Nursî’nin Jöntürklerin ve halefleri İttihatçıların liberal-meşruiyetçi terminolojisini iyice benimsediğini gösteriyordu.
Said-i Nursî’nin resmî tarih tarafından “irticai ayaklanma” olarak etiketlenen ancak arka planında İTC’nin olduğu neredeyse kesinleşen 31 Mart Olayı ile ilişkisi konusu da çok tartışılmıştır. (Bu konuyu 6 Nisan 2008 tarihinde bu sayfada ayrıntılı olarak anlatmıştım, ilgilenenler bakabilir.) Said-i Nursî’nin, yine resmî tarihçiler tarafından 31 Mart Olayı’nın kışkırtıcısı olarak gösterilen Derviş Vahdeti’nin Volkan gazetesinin yazarlarından ve İttihad-ı Muhammedi adlı örgütün kurucularından olduğu biliniyor. Ancak, kendi ifadesine göre isyana katılmamış, aksine, isyan sırasında özellikle Kürt hamalları yatıştırıcı konuşmalar yapmış, nitekim yargılandığı askerî mahkemede de beraat etmişti.
Ahrarcı oldu mu
Kendi kendine sorduğu “Sen Selanik’te İttihat ve Terakki ile ittifak etmiştin neden ayrıldın” sorusuna cevap olarak 11 Nisan 1909 tarihli Volkan gazetesinde yayımlanan yazısında yer alan “Ben ayrılmadım onların bazıları ayrıldılar. [Resneli] Niyazi Bey ve Enver Bey gibi adamlarla şimdi de müttefikim. Lakin bazıları bizden ayrıldılar. Bataklık yoluna saptılar” ifadesine bakılırsa, İttihatçılarla arası bu tarihte birazcık bozulmuştu. Ancak Said-i Nursî, bugün bazılarının iddia ettiği gibi Prens Sabahattin’in “adem-i merkeziyetçi” Ahrar Fırkası’na yaklaşmamıştı. Şükran Vahide’ye göre Said-i Nursî, Prens Sabahattin’i iyi eğitimli, kabiliyetli, hamiyetli ve asaletli bir insan olarak niteliyordu, ancak fikirlerini meşrutiyet uygulamasına zarar verecek bir sürü küçük devletin ortaya çıkmasına sebep olarak, Osmanlı İmparatorluğu’nun sonunu getirecek bir düşünce olarak görüyordu.
Kürtlere propaganda
Mahkemeden sonra dokuz ay daha İstanbul’da kalan Said-i Nursî’nin bu dönemine ilişkin elde yeterli bilgi yok. Ancak, 1910’da gemi ile Karadeniz’e açıldığı ve Tiflis üzerinden Van’a döndüğü biliniyor. Bu tarihten itibaren vaktinin çoğunu İTC adına Kürt aşiretleri arasında siyasi propaganda faaliyetlerine harcayan Said-i Nursî, bu çalışmaları “dağları ve sahrayı bir medrese ederek meşrutiyet dersi verdim” ifadesiyle özetler. Meşrutiyetin İslam davasını ileri götürmek, ittihat ve terakkiyi sağlayarak Osmanlı’yı ayağa kaldırmak için tek çare olduğuna inanan Said-i Nursî’nin bu tutumu önemlidir çünkü o dönemde, özellikle Kürdistan coğrafyasında, meşrutiyetin şeriata aykırı olduğu yolunda yoğun bir propaganda yaygındı.
Meşrutiyet üzerine verdiği vaazlarla Güneydoğu vilayetleri üzerinden (Diyarbakır’da Ziya Gökalp’le tanışmıştı.) Şam’a kadar giden Said-i Nursî, Emevî Camii’nde İslam’ın dünya çapında yükselişini müjdeleyen meşhur Şam Hutbesi’ni verdi. Hutbenin veriliş yeri ve tarihi anlamlıdır, çünkü bu yıllarda Araplar arasında İslamcı sos taşıyan Osmanlıcılık ideolojisinden yavaşça Türkçülüğe kayan İttihatçılara yönelik alerji belirgin hale gelmeye başlamıştı.
Kosova’da namaz
Bu hutbenin, İTC planlarından biri olması çok muhtemel. Nitekim Şam’dan Beyrut’a geçen, oradan vapurla İzmir üzerinden İstanbul’a dönen Said-i Nursî’yi İttihatçıların tahttan indirdiği II. Abdülhamit’in yerine geçen Mehmed V. Reşad’ın 5 Haziran 1911’de başlayan meşhur Kosova seyahatinde görürüz. Üsküp’te Padişah Mehmet Reşad balkondan halkı selamlarken tam yanında duran kişilerden biri olan Said-i Nursî, Kosova Ovası’nda Sultan Murad’ın mezarının yanında 100 bin kişinin katılımıyla kılınan namazda da vardır. Bu seyahati, bir süredir bağımsızlık talepleriyle İstanbul’u endişelendiren Arnavutları ikna etmek için İttihatçılar düzenlenmişti. Teşkilatın Osmanlıcılık siyasetinin en önemli örneklerinden biri olan bu seyahate imparatorlukta bulunan tüm etnik ve dini gruplardan temsilciler katılmıştı. Şükran Vahide’ye göre Said-i Nursî, seyahate muhtemelen İTC’nin önerisi ile ve Doğu illerini temsilen oradaydı. Seyahat sırasında, Arnavutların Latin alfabesi yönündeki isteklerini yatıştırmak için kurulması düşünülen üniversite tartışmalarından yararlanarak, yıllardır kafasında olan “Şark’ta bir Darülfünun” projesini padişaha açmayı başaran Said-i Nursî, kendi ifadesine göre Padişahın ve İttihatçıların vaad ettiği 19 bin altının avansı olan bin altınla Van’a dönmüş ve Van Gölü kıyısındaki Edremit’te, Medresetü’z-Zehra’nın temellerini atmıştı.
Savaşçı Said-i Nursî
İnşaat devam ederken bir yandan da kendisine devletçe tahsis edilen Horhor Medresesi’nde eğitim vermeye başlar. Bir ara öğrenci sayısı 200’e kadar çıkar. Bu sırada Said-i Nursî’nin diğer büyük mesaisi, “meşrutiyeti kendileri için iyi, Rumlar ve Ermeniler için kötü bulan” Kürtleri ikna etmek üzerinedir. Balkan Savaşı yüzünden üniversite için söz verilen paranın geri kalanı gönderilmeyince inşaat yarım kalır.
1913 yılında kendisine şakirt olmak için gelen ancak duyduklarından sonra bundan vazgeçen üç öğrenci Said-i Nursî’yi şöyle betimler: “...Bu esnada medresenin duvarı dikkatimizi çekti. Mavzer tüfekleri, çeşitli silah, kılıç, kama ve fişekler dizilmişti. Bununla beraber rahleler üzerinde kitaplar vardı (...) ikinci olarak da dikkatimizi çeken ve taaccüp ettiğimiz (şaşırdığımız) husus, hocanın tavrı kılık kıyafeti oldu. Çünkü eskiden beri gördüğümüz hoca kıyafetini görmedik. Bu adeta, başında külahıyla, ayağında çizmesi ile belinde kaması ile ve birde sert adımlarla yürüyüşü ile bize bir hocadan ziyade, bir erkânı harp bir asker intibaı vermişti. Doğrusu çok genç olduğundan ‘Acaba ilmi var mı?’ diye içimizden geçirmiştik.(...) Biz kendisinden ders okumak için geldiğimizi söyledik. O zaman bize ‘Peki ama benim şartlarım var. Onlara riayet etmek şartıyla tamam’ dedi. Ve ilave etti: ‘Benimle başlayanın artık bir daha geri dönmesi diye bir şey yok. Hayatının sonuna kadar benimle beraber olacaktır.’ Ayrıca şunu da söyledi: ‘Bugün söz verip, kabul ederseniz, sonra da sıkılınca veya herhangi bir sebepten dolayı gideriz diye hatırınızdan bir şey geçmesin. Çünkü Van Valisi benim dostum ve ahbabımdır. Onun vasıtasıyla tekrar sizi getiririm.”
Kostroma’daki esaret yılları
Birinci Dünya Savaşı başlayınca büyük ihtimalle Enver’in talebi üzerine savaştan önce silahlı eğitim verdiği öğrencileri ve yakın çevresinden kurduğu milis taburu ile savaşa katılan Said-i Nursî, Van, Bitlis ve Erzurum’da Ermeni çeteleri ve Ruslar ile yapılan çarpışmalarda iyi ata binmesi, at üstünde iyi silah kullanması ve cesareti ile öne çıktı. Özellikle Erzurum Pasinler’de Ruslarla yapılan çatışmalarda gösterdiği kahramanlıklara birçok hatıratta yer verildi. Said-i Nursî, Nur Risaleleri’nin ilk kitaplarından olan ve Kur’an tefsiri olarak nitelendirdiği İşaratü’l İ’caz isimli kitabını bu çarpışmalar sırasında cephede yazdı.
Şükran Vahide’ye göre, Nisan 1915’te patlak veren Van’daki Ermeni isyanını bastırma çalışmalarına katılmayan Said-i Nursî, buna karşılık kadınların ve çocukların hayatının kurtarılması için çabalamıştı. Bunlar arasında Ermeni kadınları ve çocukları da vardı.
Erzurum cephesinden Van-Bitlis cephesine dönen Said-i Nursî burada girdiği bir çatışmada yaralanarak 3 Mart 1916 tarihinde Ruslara esir düştü. Kendisiyle birlikte esir düşen Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın torunu Asteğmen Muhammed Feyyaz’ın tuttuğu günlüğe bakılırsa Ermeni kadınları ve çocuklarıyla ilgili tavırları işe yaramamış, Rus Koşakları ve Ermeni Taşnaklar, Said-i Nursî’yi öldürmek için epey gayret göstermişler, ancak Rus ordusunda savaşan Müslüman ve Rus askerler buna engel olmuştu.
Said-i Nursî, Volga Nehri yakınlarındaki Kostroma Esir Kampı’na götürüldü. İki yıl dört aylık esareti sırasında Enver Paşa ile mektuplaşmayı başardığına dair emareler var. 1917 Bolşevik Devrimi sırasında çıkan karışıklıktan yararlanarak Petersburg-Varşova-Berlin-Viyana-Sofya yoluyla İstanbul’a döndü. Bu kaçışın öyküsü, Said-i Nursî’nin talimatıyla resmî biyografisi olan Tarihçe-i Hayat adlı eserde iki cümle olarak geçti. Şükran Vahide’ye göre Said-i Nursî’nin dolaylı ifadeleri firar ve dönüş seyahatinin oldukça kolay geçtiğini gösteriyordu. Vahide başka bir şey söylemiyor, ancak cebinde hiç parası olmayan, Avrupa’yı daha önce hiç görmemiş olan, geçtiği ülkelerin dilini bilmeyen birinin, hele de Said-i Nursî gibi görünüşü ve tavrıyla dikkat çekici ise, savaş yıllarında dört-beş Avrupa ülkesini aşarak İstanbul’a sağ salim dönmüş olması, “işin içinde bir iş” olduğunu düşündürüyor.
Teşkilat-ı Mahsusa üyesi miydi
Gerçekle uydurmayı harman etmesiyle meşhur tarihçi Cemal Kutay’a göre “işin içindeki iş” Teşkilat-ı Mahsusa idi. Kutay’a göre Said-i Nursî’nin yolculuk masrafları ordu hesabına fatura edilmiş ve İstanbul’a dönüşü İttihatçıların yayın organı Tanin tarafından kamuoyuna duyurulmuştu. Ancak Teşkilat-ı Mahsusa hakkında bir doktora tezi hazırlayan Philippe Stoddart’ın kitabında Said-i Nursî’nin adının geçmediğini belirtmek gerek. Bu arada Kutay’ın bir diğer iddiası da Said-i Nursî’nin 1915 yılı başında Sunusilere cihat çağrısında bulunmak için denizaltıyla Kuzey Afrika’ya gittiğidir ki,Radikal’deki yazımda aktardığım için eleştiri aldığım bu iddiayı destekleyecek bilimsel bir kanıt hakikaten yok. Ancak bu ana kadar anlattığım pek çok olayın arka planında Teşkilat-ı Mahsusa ruhunun yattığı da ortada.
Yeri gelmişken bir noktaya dikkat çekmek istiyorum: İslamcı çevreler sadece Said-i Nursî’nin değil, Libyalı Şeyh Sunusi’nin, İslamcılık akımının önde gelenlerinden Sadrazam Sait Halim Paşa’nın, Şeyhülislam Musa Kazım Efendi’nin, İstiklal Marşı’nın şairi Mehmet Akif’in ve adlarını burada sayamayacağım İranlı, Dürzî, Arap İslamcıların İttihatçılığı konusunda da konuşmaktan hoşlanmıyorlar. Çünkü bu ilişkilerin kabulü, İttihatçılığı Masonluk-Farmasonluk ve Dönmelikle ilişkilendiren meşhur komplo teorisine halel getiriyor. Halbuki Said Nursî’nin meşhur “ben Antranik [Birinci Dünya Savaşı’nda Ermenilerin efsanevi komutanı] ile bir olup Enver’e, Venizelos [Yunanistan Başbakanı] ile bir olup Said Halim’e tokat atmam” ifadesinde, Said Halim’le Enver’in bir arada anılmasının nedeni bu bağdı.
Evet, yerimiz bitti. Hikâyenin gerisi haftaya...
.28-3-10
.‘Eski Said’den ‘Yeni Said’e
Modern İslami canlanış (tecdid) hareketleri içinde özel bir yeri olan Nurculuğun temel düsturu, insanlığın refah ve saadetinin beşer kaynaklı düsturları rehber edinen modern medeniyet aracılığıyla değil, kaynağı vahiy olan Kur’an aracılığıyla sağlanmasıdır
Geçen hafta bıraktığım yerden devam edeceğim ama önce bir hatamı düzeltmek istiyorum: “Said-i Nursî kerametler gösterdi” diyeceğime “Said-i Nursî mucizeler gösterdi” demişim. Meğerse mucizeyi sadece peygamberler gösterirmiş. Yazının başında Said-i Nursî’nin Kadiri Şeyhi Abdülkadir Geylani (ö. 1166) ile manevi ilişkisinin sürdüğünü söylemek istemiştim, “manevi” kelimesi nedense düştüğünden sanki Abdülkadir Geylani, Said-i Nursî’nin çağdaşıymış gibi bir anlam çıkmış. Said-i Nursî’nin İTC ve Teşkilat-ı Mahsusa ile ilişkilerine yönelik eleştirilere gelince, gerçeğin kendisi neyse onu yazdım. Bazı okurların Teşkilat-ı Mahsusa’yı MİT, MOSSAD, CIA, KGB gibi günümüzün istihbarat örgütleriyle karıştırdıkları anlaşılıyor. O yıllarda Teşkilat-ı Mahsusa için çalışmak, bir çeşit cihat, bir tür vatan savunması veya işgale/istilaya karşı direnişi örgütlemek anlamına geliyordu. Teşkilat-ı Mahsusa’nın bugünkü kötü ünü 1915 Ermeni Tehciri sırasındaki rolünden gelir. Yani ortada alınacak bir durum yok. Şimdi hikâyemize devam edelim.
***
Said-i Nursî esaretten döndükten sonra Enver aşa tarafından İslam dünyasının sorunlarına çözümler üretmesi, İslam’a yönelik saldırılara ilmî cevaplar vermesi için kurulan ve bir çeşit İslam akademisi olan Dar’ül-Hikmet-i İslamiye’ye üç aylığı 150 altına ordu üyesi olarak atandı ancak sağlık nedenleri yüzünden toplantılara sadece izleyici olarak katıldı. Bu dönemdeki tek siyasi faaliyeti, 16 Mart 1920’de İstanbul’u işgal eden İngilizlerin baskısıyla Dürrizade Abdullah Efendi tarafından Kemalist güçlerin aleyhine çıkarılan fetvaya karşı çıkmak oldu.
Said-i Nursî, 1919-1921 arasında kendi tabiriyle “şiddetli bir inkılab-ı ruhiye” (ruhi bunalım) geçirdi. Yaptığı “vicdan muhasebesi” sonunda siyasi bağlarından sıyrılıp tamamen manevi alana yönelmeye karar verdi. Yuşa Tepesi’nde ve Sarıyer’deki bir evde yaşadığı bu kargaşa döneminin ardından, kendi tabiriyle “Eski Said” ölecek, “Yeni Said” doğacaktı. Bu dönüşümün ara durağı Kemalistlerle kurulan kısa süreli ilişki oldu.
Said-i Nursî ile Mustafa Kemal’in 1919’da İstanbul’da tanıştığı ileri sürülür. İddialara göre 23 Nisan 1920’de Ankara’da TBMM açıldığında, Fevzi (Çakmak) Paşa ve Mustafa Kemal kendisini Ankara’ya resmen çağırmışlardı. Ancak Ankara’ya, Enver Paşa’nın Pamir Dağları’nda hayatını kaybetmesinden sonra gitti. Bu nokta önemli çünkü Said-i Nursî ile Enver Paşa’nın ilişkisi 1918’den sonra da devam etmişti. Muhtemelen 1921 yılında bir gün, şakirtlerinden Molla Süleyman ile birlikte, Üsküdar’a geçmek üzere bir sandala binen Said-i Nursî, Kız Kulesi’nde verdikleri mola sırasında önce derin düşüncelere dalmış, ardından birden elindeki çantayı açmış ve içinden bir mektup çıkarmıştı. Mektup o sırada Türkistan’da bulunan Enver Paşa’dan geliyordu. Said-i Nursî, oracıkta Enver Paşa’ya “Ey kahraman-ı hürriyet” diye başlayan bir cevap yazmıştı.
TBMM’de ‘hoşâmedî’
Meclis Zabıtları’na göre, Said-i Nursî, 9 Kasım 1922 tarihinde TBMM’de “hoşâmedî merasimi” ile karşılandı. Bu karşılanıştan cesaretlenmiş olmalı ki, 19 Ocak 1923 tarihinde Meclis’e hitaben yazdığı on maddelik beyannamesiyle Türk Kurtuluş Savaşı’nın Allah’ın inayetiyle kazanıldığı, buna rağmen Türkiye’yi daha Müslüman bir yaşam tarzına kavuşturmak için hiçbir şey yapılmadığını anlatarak Meclis üyelerini tehlikeli bir laiklik dalgasının Türkiye’yi boğmak üzere olduğu yolunda uyarıyordu. Said-i Nursî’ye göre beyannameden etkilenen 60 kadar mebusun düzenli olarak namaz kılmaya başlaması, Mustafa Kemal’i kızdırmış, Said-i Nursî’ye “Sizin gibi kahraman bir hoca bize lazımdır. Sizi, yüksek fikirlerinizden istifade etmek için buraya çağırdık. Geldiniz, en evvel namaza dair şeyleri yazdınız, aramıza ihtilâf verdiniz!” diyerek sitem etmişti. Yine Said-i Nursî’ye göre, daha sonra bu tavrından pişmanlık duyan Mustafa Kemal Said-i Nursî’nin gönlünü almış, ardından kendisine 300 lira maaş, köşk, mebusluk, Diyanet Azalığı ve Şark Umum Vaizliği önermişti. Ancak Said-i Nursî bu teklifleri reddetmişti.
Van’a dönüş
Gerçeğin böyle mi olduğunu bilmiyoruz. Bildiğimiz, Said-i Nursî’nin, 17 Nisan 1923’te Van’a gitmek üzere trene bindirildiği. Tren biletini serbest iradesiyle mi aldı, yoksa Ankara mı eline verdi derseniz, bana nedense ikincisi gibi geliyor. Burada bir parantez açalım: 2 Şubat 1923’te Mustafa Kemal’in de aralarında bulunduğu 167 mebusun imzasıyla Van’da Medresetü’z-Zehra’nın kuruluşu konusunda bir kanun teklifi Meclis’in gündemine getirilmiş, hatta hükümet bu iş için 150 bin lira tahsisat ayırmış, ancak teklif iki yıl komisyondan bekledikten sonra 29 Kasım 1925’te reddedilmişti. Bu vazgeçişin, Said-i Nursi’ye yönelik tavırdan ziyade Kürtlere yönelik tavırla ilgili olması muhtemel görünüyor.
Şeyh Said İsyanı’ndan Barla’ya
Hilafetin kaldırılmasıyla başlayan laiklik atağının etkisiyle olacak, Van’da üzerindeki gösterişli Kürt kıyafetini sade bir kıyafetle değiştiren Said-i Nursî, kâh Nurşin Camii’nde dersler veriyor, kâh Erek Dağı’nda inzivaya çekiliyor, kâh Doğu Anadolu’nun önde gelen Kürt liderlerini ağırlıyor, kâh ilerde Risale-i Nur adıyla tanınacak eserinin ilk nüshalarını kaleme alıyordu ki, 13 Şubat 1925’te patlak veren Şeyh Said Ayaklanması’na destek vermekle suçlandı ve İstanbul’a götürüldü. Kendisi bu iddiayı reddettiği gibi kendisini isyana katılmaya davet eden Şeyh Said’e şöyle bir mektup yazdığını ileri sürdü: “Yaptığınız mücadele kardeşi kardeşe öldürtmektir ve neticesizdir. Çünkü Kürt-Türk birdir, kardeştir. Türk milleti bin senedir İslamiyet’e bayraktarlık etmiştir. Dini uğruna milyonlarca şehit vermiştir. Binaenaleyh, kahraman ve fedakâr İslam müdafilerinin torunlarına kılıç çekilmez ve ben de çekmem.” Bu mektup gerçek midir bilinmez ancak dönemin bütün belgelerini ellerinde tutan resmî tarihçilerin bugüne dek, Said-i Nursî’nin isyana karıştığına dair bir kanıt ortaya koyamadıkları bir gerçek.
İstanbul’daki yargılamalarda suçsuz bulunduğu halde, önce Burdur’a, 1926 yılının ocak ayında ise Isparta’ya sürüldü. Sürgün yeri olarak seçilen Isparta, aynen memleketi Bitlis gibi, din adamı yetiştiren, 60 medrese, 200 Kur’an kursu ve sayısız tekkenin bulunduğu, merkezden kopuk dağlık şehirdi. Kısacası ortam Said-i Nursî’yi etkisiz hale getirmeye hiç müsait değildi. Bu arada muhafazakârlığıyla tanınan Fevzi Paşa, bölgedeki yetkililere Said-i Nursî’ye hürmet etmeleri talimatını vermişti. Said-i Nursî, tedbiri elden bırakıp bir medresede ders vermeye başlayınca Isparta’nın Barla kazasına sürüldü. Ama Barla’da geçirdiği 8,5 yıl boyunca etkisini ve ününü biraz daha arttırdı. Bitlis ve Van olmak üzere memleketin çeşitli yerlerinden ziyaretçileri eksik olmadığı gibiRisale-i Nur külliyatının büyük bir bölümü burada yazıldı. Kendi ifadesiyle ‘yarı ümmi’ olduğu için, Said-i Nursî söylüyor, şakirtleri yazıyordu. Müritlerinden ‘Santral Sabri’ bu risaleleri civar köylere dağıtıyordu. Bu sefer o köylerde eli kalem tutanlar kopyalama işine girişiyorlardı. Böylece risaleler ve cemaat kartopu gibi çoğalıyordu.
Bir iddiaya göre, Kâzım Karabekir’in arka çıkmasına rağmen, 1934’te Barla’dan tekrar Isparta’ya getirildi. 1935’te Isparta, Milas, Antalya, Bolvadin, Aydın, Van’da Nur cemaatine yönelik bir tutuklama furyası oldu. İçişleri Bakanı Şükrü Kaya’nın deyimiyle “Kürt Hoca” ve müritleri kamyonlarla Eskişehir’e getirilerek cezaevine kondular. Said-i Nursî mahkemede kendini, siyasete katiyen karışmadığını, yaptığı işin tarikat oluşturmak değil, imanı teşvik etmek olduğunu söyleyerek savunduysa da tesettür ve kadınların miras hakkı konulu bir risalesinden dolayı, 11 ay hapse mahkûm edilmekten kurtulamadı. Mart 1936’da hapisten çıktığında jandarma eşliğinde 7,5 yıl kalacağı Kastamonu’ya doğru yola çıktı.
Kastamonu ve Emirdağ yılları
Ancak ilginçtir, İstiklal Mahkemesi yargıçlığı yapmış olan Avni Doğan’ın valiliğini yaptığı bu şehirde bile rejim Said-i Nursî’nin üzerindeki özel kıyafeti ve sarığı çıkartmayı başaramadı. Dahası Said-i Nursî Isparta’nın ‘Nurcu’ köyleriyle ilişkisini sürdürdüğü gibi Nur Risalelerini çoğaltma ve dağıtma işi aralıksız devam etti. Bir iddiaya göre risalelerin 60 bin kopyası bu dönemde dağıtılmıştı. Dağıtılıyordu ama bu dönemde okuma yazma oranlarının yüzde 35’lerde olduğu düşünülürse, risalelerin okunduğu şüpheliydi. Yine de devlet işi sıkı tuttu ve 1943’te Nur talebelerine karşı yeni tutuklamalar yapıldı. Yargılama Denizli’de olacaktı ama Said-i Nursî arada Ankara’ya götürüldü. İddiaya göre amaç sarığını çıkartmaktı. Ankara Valisi Nevzat Tandoğan zorla sarığını çıkarıp başına bir şapka geçirmeye çalışmış ama başarılı olamamıştı. Pes etmeyen Tandoğan, istasyonda kendisine tam suçüstü yapacakken, Said-i Nursî’nin ifadesiyle “başına musallat olan bir pire yüzünden başını kaşımak için şapkasını çıkarttığı” için tutuklanmaktan kurtulmuştu.
Komünizm tehlikesi
Denizli hapishanesinde geçirdiği dokuz ayda pes etmek bir yana hapishanede mürit edinmeye devam eden Said-i Nursî (ve talebelerinden çoğu) mahkemede yine beraat etti. Ardından Temyiz Mahkemesi, risalelerin “ilmi gaye ile hazırlandığına” ikna olup kararı onayınca, Said-i Nursî için nispeten özgür günler başladı. Bir buçuk ay kadar kaldığı Denizli Şehir Oteli’nde ziyaretçi akınına uğrayan Said-i Nursî’nin yeni evi Afyon-Emirdağ’dı. Bu sefer devlet bonkör davranmış, 400 lira harcırah vermişti. Denizli Mahkemesi’nin beraat kararının onandığı 1945’ten itibaren yayın yasağı kalmadığı için Risaleler açıkça (artık daktilo ve teksir makinesiyle) basılıyordu.
1947’de başta CHP Genel Sekreteri Hilmi Uran olmak üzere bazı devlet büyüklerine mektuplar yazarak “memleketi tehdit eden komünizm tehlikesi”ne karşı uyardığını düşünürsek, (Türkiye’deki komünist sayısı bir elin parmaklarını geçmediği halde Said-i Nursî dinsizlikle özdeşleştirdiği komünizmin fanatik bir düşmanıydı) Said-i Nursî’nin başını çektiği İslamcı hareket Kemalist rejimi pes ettirmeyi başarmıştı. İnönü’nün Hilmi Uran’a “Said-i Kürdî şimdi nerede, ne yapıyor?” diye sorduğu, Hilmi Uran’ın mahkemelerin devamlı beraat kararı verdiğini söylemesi üzerine “Zeki adamdır. Divan-ı Harplerden ve istiklâl mahkemelerinden yakasını kurtarmasını bildi!” dediği rivayet olunur.
DP dönemi ve ‘Üçüncü Said’
Ancak, İslamcı akımlara karşı genel yumuşamaya karşı Ankara’nın Said-i Nursî alerjisi sürüyordu. Said-i Nursî, 1948’de halkın dinî hislerini istismar etmek ve halkı devlete karşı kışkırtmaktan 20 ay hapse mahkûm oldu. Hapiste iken, ülke “çok partili” döneme girmişti. Said-i Nursî, 14 Mayıs 1950 seçimlerinde dine saygılı olduğu ve komünizme karşı mücadele verdiği için DP’yi desteklemiş, seçimlerden sonra çıkarılan genel afla serbest bırakılmıştı. Bu desteğe rağmen, Barla Mektupları veEmirdağ Lahikası’nda adını vermeden Mustafa Kemal’den “deccal” ve “din yıkıcı Süfyan” diye söz etmesi, müritlerinin de Mustafa Kemal hakkında “beton Kemal” türü aşağılayıcı ifadeler kullanması, DP’nin bile üzerindeki yasağı kaldırmasını imkânsız kılmışa benziyordu. Nitekim aftan sonra yine Emirdağ’a dönmek zorunda kaldı. Ankara’ya gelmesine ise (bir istisna dışında) izin verilmedi. Ama bu dönemi baş döndürücü bir tempoda geçti.
1951’de Eskişehir’e gitti ve bir süre Yıldız Oteli’nde kaldı. Burada kendisini bol miktarda TSK mensubu ziyaret etmişti. Bunlar arasında havacılar çoğunluktaydı. “...Askeriyede bir ruh var, o ruh benimle dosttur” sözünü bu ziyaretlerden birinde etmişti. Aynı yıl Türkiye’ye resmî bir ziyaret yapan Pakistan Maarif Bakan Vekili Ali Ekber Şah, Said-i Nursî’yi de ziyaret etti ve kendisini Pakistan’a çağırdı. Said-i Nursî “cephenin burası” olduğunu söyleyerek teklifi reddetti. Bu tarihten itibaren Pakistan ve Irak’ta Risale-i Nur yayınlarının satışı patlama yaptı. Bunu diğer Ortadoğu ülkeleri izledi.
1952’de İstanbul Savcılığı, hakkında bir kez daha dava açtı. Duruşması büyük bir olay oldu. Üzerinde siyah bir cüppe, başında da resmen yasaklanmış olan sarık bulunuyordu. İstanbul Üniversitesi’nden müritleri günlerce mahkeme salonunu ve caddeleri doldurdular, 1953’te beraat etti. Aynı yıl, İstanbul’un fethedilişinin 500. yılı vesilesiyle Fener Rum Patrikhanesi’ni ziyaret etti ve Patrik Athenagoras’la görüştü.
1954’te talebesi Muhsin Alev’i Nur hareketini yayması için Almanya’ya gönderdi.
1955’te Türkiye ve Irak arasında imzalanan Bağdat Paktı’nı (adı sonra CENTO oldu) bölge barışına ve Türk-Arap-Hıristiyan dostluğuna yardım edeceğini söyleyerek destekledi.
1956’da takipçilerine bir süredir oy kaybeden DP’yi destekleme çağrısı yaptı. 1957 seçimlerinde oyunu açıkça DP’ye verdi. Böylece kendi deyimiyle “Üçüncü Said” dönemine girdi.
Urfa’da vefatı ve sonrası
1959 yılını ülke içi seyahatlerle geçirdi. Pek çok ile gitti. Ankara’ya 1922’den sonraki ilk ziyaretini ise 30 Aralık 1959’da gerçekleştirdi. Ziyareti sırasında müritlerinin coşkulu ilgisi müesses nizamın koruyucularını tedirgin etmiş olmalıydı ki, 11 Ocak 1960’ta Bakanlar Kurulu’nun “Emirdağ’da oturmasını tavsiye eden” kararı kendisine tebliğ edildi. Yassıada evrakları arasında bulunan ve Menderes’in kasasından çıktığı söylenen 12 Ocak 1960 tarihli mektubunda, kendisine uygulanan ev hapsinin “30 senelik muhaliflerin yaptığından daha ağır geldiğini” söylüyordu. Ancak Said-i Nursî hükümetin talimatı dinlemedi. Önce Isparta’ya ardından Urfa’ya gitti ve 23 Mart 1960’ta Urfa’da hayata gözlerini yumdu ve buradaki Halil’ür-Rahman Camii Haziresi’ne defnedildi.
27 Mayıs 1960 darbesinden sonra, mezarının bir ziyaret yeri olmasından rahatsızlık duyan Milli Birlik Komitesi (MBK) Konya İmam Hatip Okulu’nda öğretmenlik yapan kardeşi Abdülmecit Ünlükul’un Konya Valiliği’ne bir dilekçe yazarak, kardeşinin mezar yeri uzak olduğu için ziyaret edemediğini ve bulunduğu yere aldırmak istediğini söyleyen dilekçesini Said-i Nursî’nin mezarını Urfa’dan taşımak için kullandı. 11 Temmuz 1960’ta mezarından çıkarılan vücudu önce Afyon’a, ardından Isparta’ya nakledildi ve Isparta Şehir Mezarlığı’na gömüldü. Ardından yakın talebeleri, mezarı, bilinmeyen bir yere naklettiler. Yani Said-i Nursî’nin mezarı, Cumhuriyet’in simgesel öneme sahip diğer mağdurları Seyit Rıza ve Şeyh Said’in mezar yerlerinde olduğu gibi bilinmiyor değil, bilinmesi yakın talebelerince istenmiyor. Bunun nedeni de Said-i Nursî’nin 1948’de mezar yerinin gizli kalmasını vasiyet etmesi olmalı.
Yine pek çok konuya değinme fırsatı bulamadan sayfa bitti. Haftaya başka konuda buluşmak üzere iyi pazarlar...
Ermeni Meselesi’ndeki tavrı
Said-i Nursî’nin Ermeni Meselesi’ne nasıl yaklaştığı konusunda iki ayrı görüş vardır. Said-i Nursî’ye göre kendisi 1915-1916’da Ruslara karşı savaşırken Ermeni çocuklarını korumuş, Ermeniler de kendisinin şahsında Müslümanların ahlakına hayran kalmışlardır. (Tarihçe-i Hayat, s. 99) Bu ve benzeri birkaç ifade daha, günümüzde sol çizgideki araştırmacıların Said-i Nursî yorumlarının temelini oluşturur. Solcular böylece Ermeni Meselesi’ni İslamcıların görüş alanına sokmayı umut ederler. Buna karşılık, resmi ideologlara göre, Kemalizm’in kadim düşmanı Said-i Nursî’nin, daha doğrusu “Said-i Kürdî”nin, Ermeni Tehciri’ni kınaması, “üç büyük düşmanın” (mürteci-Kürt-Ermeni) işbirliğine karine teşkil eder.
Benim görüşüme göre ise, Said-i Nursî, İttihatçıların 1915’te Ermenilere yönelik politikalarına eleştiri getirmemiştir. O dönemde siyasi meselelere ilgisi düşünülünce bu sessizliği manidardır. Tersine, Ermeni komitacıların, Doğu Anadolu’da izledikleri politikaları şiddetle kınamıştır. Nitekim yukarıda sözü edilen kurtarma olaylarının hiçbirinde “Ermeni erkekleri” yoktur. Eğer kadın ve çocukların kurtarılması hikâyeleri doğru ise, bu en fazla, merhamet duygusu ile açıklanabilir. Öte yandan Said-i Nursî’nin Ermeni sempatisine kanıt olarak gösterilen “Şu milletin saadeti ve selâmeti Ermenilerle ittifak ve dost olmaya vâbestedir (bağlıdır)” şeklindeki ifade, 1915 Ermeni Tehciri ile ilgili olmayıp, 1910’da, Doğu Anadolu’da, Kürtlere oranla daha ilkel şartlarda yaşayan Ermenilerin, Batı medeniyeti ile ilişkilerinden dolayı, her geçen gün gelişerek Kürtleri geride bırakmaları tehlikesine karşı Kürtlerin de, Ermeniler gibi kendilerini geliştirmeleri amacıyla sarf edilmiştir. Dahası 1935’te Eskişehir’de yargılanırken Ermenilerin ve Rumların “Avrupa’nın dinsiz komiteleri adına nasıl anlaşmazlık ve kötülük tohumları saçtığını” anlatmış, 1945’te Afyon Cezaevi’nde yatarken, bu görüşlerini müritlerine tekrarlamış, 1952 yılında beklemiş bir yemekten dolayı zehirlendiğinde, kendisini Ermeni Taşnak Komitesi’nin zehirlediğini düşünecek kadar kuşkucu bir tavır göstermiştir.
‘Said-i Kürdî’ meselesi
Bugün bazı Kürt milliyetçilerinin Said-i Nursî’ye iltifat etmelerine, Türk milliyetçilerinin ise kendisini vatan haini görmesine neden olan “Kürtçülük” iddialarına gelince; Said-i Nursî, Şafii Kürt olduğunu hiçbir zaman saklamamıştı. Konuşmalarında bol bol “Kürt”, “Kürdistan”, “Kürtçe” gibi terimleri kullanır, zaman zaman “Said-i Kürdî” diye imza atardı. Hayatı boyunca Kürtçe eğitim veren bir Şark üniversitesi kurmak için uğraştı. İlk gençliğinden beri “şal-i şapik” denilen yöresel Kürt kıyafetini giydi. Kırmızımsı kahverengi sık dokunmuş yünlü kumaştan yapılma bol bir pantolon, yelek, uzun deri çizmeler, beli birkaç defa saran bir kuşak ve etrafı şalla sarılmış bir sarıktan meydana gelen bu kıyafeti, başlangıçta elindeki Çerkez yapısı kırbaç, belindeki büyük bir hançer, tabanca ile göğsünde çapraz fişeklikler tamamlardı. Daha sonraki yıllarda bu kıyafeti, ucuz Avrupa ürünlerinin yerli ürünleri piyasadan silmesini protesto etmek için seçtiğini söyleyecekti ama sonuç olarak Said-i Nursî’de etniklik ve kültür anlamındaki “Kürtlük bilinci” güçlüydü. Ama resmî tarihçilerin kasıtlı olarak gözden kaçırdığı gerçek, Said-i Nursî’nin “Kürt Meselesi” söz konusu olduğunda siyasi açıdan İslamcı-Osmanlıcı çizgiye her zaman sadık kaldığıydı. Örneğin 1918’de başlangıçta kültürel amaçlarla kurulan Kürdistan Teali Cemiyeti’ne girdiği iddia edilir ancak Cemiyet’in ilk genel kurulunda seçilen yöneticiler arasında Said-i Nursî’nin adı yoktur. Ocak 1919’da toplanan Paris Barış Konferansı sırasında Osmanlı Devleti’nin eski Stockholm Sefiri Şerif Paşa ile Boğos Nubar Paşa’nın bağımsız bir Kürdistan ve Ermenistan için çalıştıklarında, Said-i Nursî, Sebilürreşat ve İkdam gazetelerinde yayımlanan iki yazıyla bu girişimi şiddetle eleştirmiştir. Yazıların ortak teması, Kürtlerin her şeyden önce Müslüman oldukları, dolayısıyla Kürtlük davasının manasız olduğu, Kürtlerin yabancı himayesinde bir muhtariyet yerine ölümü tercih edecekleri ve eğer Kürtlerini düşünecek biri varsa bunun Ermeni Bogos Nubar Paşa değil Osmanlı Devleti olduğudur.
Ayrıca dönemin ünlü yazarlarından Konsolidci Arif Bey’e göre, İttihat ve Terakki’nin amansız muhalifi,Serbesti gazetesinin sahibi Kürt asıllı Mevlanzade Rıfat Bey, kendisine, Said-i Nursî’ye Kuva-yı Milliye’den ümitli olmadığını, bu yüzden Ermeniler gibi Kürtlerin de kendi bağımsız devletlerini kurmasının doğru olacağını söyleyen bir mektup yazdığını, ancak Said-i Nursî’nin bu teklifi reddettiğini söylemiştir. 1925’te Şeyh Said İsyanı sırasındaki tutumu da bu anlatılarla uyumludur.
hurayse@hotmail.com
4-4-10
Zeytun niye isyankârdı
Her yıl olduğu gibi devlet büyüklerimizi 24 Nisan telaşı aldı. ABD Başkanı Obama’nın 1915 Ermeni Tehciri için ‘soykırımdı’ dememesi için tam saha pres yapılıyor. Tarihî gerçekler ve bunların Türkiye Cumhuriyeti’ne ve Türk toplumuna yüklediği ahlaki sorumluluk umurlarında değil. Sadece günü kurtarmaya çalışıyorlar. Onlar 95 yıllık gayrı ahlaki tutumlarına devam etsinler, biz tarihsel gerçekliğe biraz daha yaklaşmaya çalışalım. Bu haftanın konusu, İttihatçıların 1915’te Osmanlı ülkesindeki tüm Ermenileri Deyr Zor çöllerine doğru korkunç bir ölüm yolculuğuna çıkarmalarını meşru kılmak için kullandıkları ”Zeytun İsyanı”.
Zeytun, Toros Dağları silsilesi içinde, Maraş’ın kuzeyinde yer alan Berit Dağı’nın güney eteklerinde, kadim bir Ermeni yerleşim yeridir. Ermenilerin bölgeye gelişini 10. yüzyıla kadar götüren kaynaklar var. Ermenilerin bölgedeki varlıkları, Bizans, Selçuklu, Moğol, Memluklar ve Dulkadıroğulları dönemlerinde kesintisiz biçimde bölgede sürmüş. Bazı araştırmacılar Zeytuûn adının bir zamanlar o bölgede yapılan zeytin tarımından geldiğini öne sürerler. Ancak bölgede zeytin tarımı yapıldığına dair kesin kanıtlar yok. Kaynağı ne olursa olsun güzel bir ad Zeytun.
Maraş bölgesi, dolayısıyla Zeytun, 1515 yılında Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştı. 1563 tarihli Maraş Tahrir Defteri’nde, şehir nüfusunun yüzde 10’nunun Ermeni olduğu, bunların da ağırlıklı olarak Zeytun nahiyesinde yaşadığı belirtilir. Buna göre Zeytun’da 148 Müslüman, 1.928 gayrimüslim yaşamaktadır. 1613 yılında Maraş ve Zeytun’u ziyaret eden Ermeni asıllı Polonyalı seyyah Simeon’a göre, Zeytun’da altı kilise ve bir manastır vardır. Seyyah, kasabada bir zamanlar 800 Ermeni hanesi varken, şimdi 30 hane kaldığını söyler. Bu azalmanın nedeni, 1600’lü yılların başlarında tüm Anadolu’yu büyük bir kargaşaya sokan Celali İsyanları’dır.
Asi Türkmen aşiretleri
Zeytun’u anlamak için öncelikle Maraş bölgesini anlamak gerekir. Selçuklu Devleti’nin yıkıldığı 13. yüzyıldan itibaren yaklaşık yüz sene boyunca dağlık Maraş’taki “konar-göçer” Türkmen aşiretleri mahalli hükümetler (beylikler) şeklinde örgütlenmişlerdi. Geçimlerini esas olarak hayvancılıkla sağlıyorlardı ancak Şam ve Halep’ten Anadolu’ya gelen ticaret yolunun üzerindeki oturmaları sayesinde eşkıyalık da önemli geçim kaynaklarındandı. Aşiretler sadece tüccarları soymakla kalmıyor, birbirlerine de tasallut ediyorlardı. Osmanlı döneminde devlet eşkıyalığı önlenmek için kefalet, nezir, para cezası, sürgün, hapis ve kürek cezası gibi sert tedbirlere başvurdukça, aşiretler iyice yoldan çıkmışlardı.
Ancak, bölgede eşkıyalığı ile meşhur olanlar Ermeniler değil Türkmen aşiretleriydi. Bunlar arasında en meşhurları da Reyhanlı, Çelikanlı, Atmalı ve Kılıçlı aşiretleriydi. İşler bir ara öyle bir noktaya varmıştı ki, 1714 yılında devlet Kılıçlı aşiretinin üzerine asker göndererek erkeklerini kılıçtan geçirmiş, kadın ve çocuklarını Kıbrıs’a sürgün etmişti. 1733’te aşiretin çocukları Kıbrıs’tan kaçarak tekrar Maraş bölgesine gelmişler, kaynakların diliyle “tekrar mel’anet ve şekavede” başlamışlardı. Zira Osmanlı’nın klasik döneminde Maraş ve yöresi yarı muhtar bölgeydi.
Maraş’ın Ermenilerine gelince, onlar Türkmen aşiretlerine göre biraz daha “şehirlileşmiş” oldukları halde, merkezî devletle ilişkilerini aynen Türkmenler gibi yarı muhtariyet çerçevesinde kurmayı tercih ediyorlardı. Ne de olsa bölgede, Türkmenlerden de eskiydiler. Ancak Müslüman-Türk aşiretleriyle Maraş bölgesinin Ermeni ahalisi arasındaki ilişkiler mutlak dostluk ya da mutlak düşmanlık şeklinde değildi. Öyle ki, Osmanlı modernleşmesinde önemli bir köşe taşı olan 1856 tarihli Islahat Fermanı ile zorunlu askerlik konulmasına kızan Tecirli Aşireti beyleri Maraş’ı bastığında, şehrin ileri gelenleri Zeytunlu Ermenileri yardıma çağırmış, sonunda iki taraf ortaklaşa Maraş’ı yağmalamıştı.
IV. Murad’ın fermanı
Özetle söylersek, Zeytunlu Ermenilerin “isyancı” diye tanınmaları, temel olarak Maraş bölgesine hâkim olan bu kültürle ilgiliydi. Müslüman-Türkmenlerin bile devletten hoşnut olmadığı bir düzende, gayrımüslim tebaanın hoşnut olması beklenemezdi. Ancak Zeytunluların kendilerine göre başka bir gerekçeleri daha vardı. Ermeni sözlü tarihine göre, hayvancılık, buğday arpa, mısır ve pamuk tarımı ile geçinen Zeytunlular çok fakir bir bölgede yasadıklarını ve imkânları bulunmadığını ileri sürerek IV. Murad’dan (1612-1640) vergi muafiyeti istemişler ve bu istekleri kabul edilmişti. Padişahın fermanına göre devlet, Zeytun kasabasının yıllık vergisini 15 bin kuruş olarak tesbit ederek, başka hiçbirhükümdarın buna karışmamasını, Osmanlı memurlarının kasaba içinde bulunmamasını emretmişti. Ancak, 1780’den itibaren merkezî hükümet bu fermanın koşullarına uymamaya başlamıştı. İşte Zeytunluların devletle sorunu bundan sonra şiddetlenmeye yönelmiş, Zeytunlular da her yeni vergi salınışında, her yeni baskıda ayaklanmışlardı.
Burada bir parantez açalım: Türk tarihçileri Osmanlı Devleti’nin Mühimme Defterleri’nde bu fermana dair herhangi bir kayıt olmadığını, Ermeniler ise fermanın aslının 1884’te çıkan bir yangında yok olduğunu söylüyorlar. Ancak Zeytun’a vergi muafiyeti uygulandığını Türk tarihçileri de kabul ediyor. Demek ki Zeytun isyanlarıyla vergi muafiyetinin ihlali arasında bir ilişki olabilir.
III. Napolyon’a dilekçe
Ancak, 1860’ta Lübnan’da patlak veren Marunî isyanından sonra Fransa’nın baskılarıyla Lübnan’a özerklik verilmesinden esinlenen Ermenilerin 1862’de Fransız İmparatoru III. Napolyon’a dilekçe yazarak bir Ermeni Prensliği için destek istemeleri, geleneksel başkaldırılardan farklı bir nitelik taşıyor. Benzer bir dilekçe yine Ermeni yurdu olan Haçin’den de gelince, Napolyon’un isteği üzerine Fransa Büyükelçisi, Haçin ve Zeytun’da incelemelerde bulunmuş ve bölgede muhtar bir idare kurulabileceği yolunda bir rapor göndermişti. Ancak, Fransa Ermenilerin Lübnan Marunîleri gibi Katolik Kilisesi’ne bağlanmalarını istiyordu. Ortodoks olan Ermeniler bunu kabul etmeyince Napolyon bölgeyi unutup gitmişti.
Ancak Ermenileri esinlendiren sadece Marunîler değildi. 1853’te Kırım Savaşı için asker ihtiyacını karşılamak üzere Maraş ve Kozan dağlarına gelen devlet, yarı özerk yaşamaya alışmış olan Dulkadırlı ve Bayazıdlı gibi Türkmen aşiretlerinin isyanıyla karşılaşmıştı. Ermeniler de bu grupların yarattığı kargaşadan yararlanmaya kalkmışlardı. Nitekim Osmanlı Devleti bölgeyi kontrol (terbiye) etmek için 1864 sonlarında Fırka-i İslâhiye adlı bir birlik kurmak zorunda kalacaktı. Fırkanın hareket alanı İskenderun’dan başlıyor, Maraş, Zeytun, Elbistan, Kilis, Niğde, Kayseri ve Adana’yı içine alarak Sivas vilayet sınırında bitiyordu. Fırka-i İslâhiye’nin başına 4. Ordu Kumandanı Derviş Paşa, halkla ilgili idari işleri görmek üzere de Ahmet Cevdet Paşa tayin edilmişti. Birlik kısa sürede denetimi sağlamış, 1865 yılında Zeytun “işhan”ları (beyleri) önce Halep’e ve oradan da İstanbul’a sürülmüştü.
Fırka bundan sonra, Hatay, Osmaniye, Adana ve Maraş bölgesinde devlete başkaldırmayı âdet haline getiren Türkmen ve Kürt aşiretlerini de devletin buyruğu altına aldı. (Dadaloğlu adlı bir Türkmen aşığının “Dadaloğlum bir gün kavga kurulur/ Öter tüfekler, davlumbazlar vurulur/ Nice koçyiğitler yere serilir/ Ölen ölür, kalan sağlar bizimdir” şeklindeki bozlağı devletin bu politikasına tepkiyi anlatıyordu.) Uzun bir süre bölge sakin yaşadı.
Babik Paşa olayı
Zeytun Ermenileri 1877-1878’deki Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından devletle bir kez daha karşı karşıya geldiler. Savaşın sonunda imzalanan Berlin Antlaşması’nın 61. maddesi uyarınca Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı Doğu Anadolu’nun altı vilayetinde, (Erzurum, Van, Bitlis, Sivas, Harput ve Diyarbakır) ıslahat yapılması gerekiyordu. Zeytunluların Büyük Devletler’in desteğine güvenerek isyan hazırlığı içinde olduğu istihbaratını alan Halep Valisi Kamil Paşa ve komutanlarından Veysi Paşa, yanına bir miktar asker alarak Zeytun’a gelmiş, halkın elindeki silahları toplamış, 200 kişiyi tutuklamış ve kocaları dağa çıkan sekiz Ermeni kadını Halep’e götürmüştü. Kadınların götürülmesi, zaten çok ciddi bir tahrik unsuruyken Kamil Paşa bununla da yetinmemiş, eşkıyanın köylerden çaldığı mal ve hayvanları sahiplerine geri vermek bahanesi ile askerleriyle birlikte 40 gün boyunca Zeytun’da kalmıştı. Bu dönem içinde, Ermenilerin Babik Paşa dedikleri bir toplum önderini (ki Türk tarafına göre “eşkıya başı” idi) yakalayarak kiliseye hapsetmişti. Kamil Paşa ve birlikleri yüzünden gerilimin artması üzerine İngiliz Konsolosu Layard İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Salisbury’ye “Kamil Paşa’nın Türk valilerinin en iyisi olduğunu” rapor etse de İngiltere’nin baskıları sonunda, Mart 1879’da Kamil Paşa Halep Valiliğinden azledildi. Ardından Zeytun’daki tutuklu Ermeniler serbest bırakıldı. Babik Paşa daha sonra Zeytuûn’a Belediye Başkanı oldu, ortalık yine yatıştı.
1895 çatışmaları
1894-1896 yılları arasında Urfa ve Sasun’da Ermeni köylülerinin devlete verdikleri vergiler dışında bir de Kürt beylerine vergi vermeye itiraz etmesi üzerine patlak veren olayların Hamidiye Alayları destekli devlet kuvvetlerince son derece kanlı şekilde bastırılması sırasında İngiltere, Fransa ve Rusya’nın İstanbul’daki büyükelçileri biraraya gelerek, 1878 Berlin Antlaşması’nın 61. maddesi gereğince yapılması gereken ama hâlâ yapılmayan ıslahatların derhal yapılması için hükümete bir memorandum vermişlerdi. Görüşmelerin sürüncemede kalması üzerine, İstanbul’daki Ermeniler bir gösteri düzenlemişlerdi. Gösteri sırasında çıkan olayları bahane eden hükümetin Ermenileri katletmesi üzerine, Büyük Devletler ağırlıklarını koydular ve Abdülhamit 3 Ekim 1895’te reform paketini kabul etmek zorunda kaldı. Bu sırada Trabzon, Erzurum, Bitlis, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas ve Çukurova’da Ermenilere karşı katliamlar devam ediyordu.
Bu kaotik ortamda, Hınçak Partisi’ne mensup Haçinli Baron Agasi’nin etrafında toplanan Zeytun, Fırnız, Keban, Sis, Landok, Karamanlı, Döneke, Sivilli köylüleri öz savunma gerekçesiyle, 1895 yılı sonbaharında harekete geçtiler. İddialara göre civar vilayetlerdeki Ermenilerin de katılmasıyla isyancıların sayısı 15 bine ulaşmış, hükümet Zeytun’a 11 tabur piyade, 100 süvari, dört dağ topu getirmiş, Adana-Sis’te dört redif taburu, İskenderun’da ise bir cebel (dağ) taburu yedek tutmuştu. Kuşatma sürerken, müzakerelere memur edilen Halep’teki Rus, (Almanya ve Avusturya’yı temsilen) İtalyan, Fransız ve İngiliz konsolosları 11 Ocak 1896’da Zeytun’a gelmişlerdi. Sonunda Konsolosların verdiği rapor İstanbul’da etkili oldu, olaylardan sorumlu tutulan Maraş bölgesi komutanı Remzi Paşa azledilerek yerine Halep Nizamiye Fırkası Kumandanı Edhem Paşa getirildi. Uzun müzakerelerden sonra 11 Şubat 1896 tarihinde taraflar arasında bir barış anlaşması imzalandı. İsyancıların lideri Baron Agasi ile dört arkadaşı anlaşma uyarınca masrafları hükümetçe karşılanmak üzere 23 Mart 1896 tarihinde Mersin’den Lind des Messageries adlı bir gemiyle Marsilya’ya gönderilmişler ve olaylar kapanmıştı. Ancak, 13 Mart 1897 tarihli bir Osmanlı belgesine bakılırsa bu ekipten bir bölümü Kıbrıs üzerinden İskenderun’a geri dönmüş ve siyasi faaliyetlerine bıraktıkları yerden devam etmişlerdi.
Resmî tarihin son “Zeytun İsyanı”
Resmî tarihçilerin “1915 Tehciri’ni gerekli kılan” olaylardan biri (diğeri Van İsyanı’dır) olarak günah keçisi ilan ettikleri son Zeytun direnişi, Osmanlı Devleti’nin 3 Ağustos 1914’te genel seferberlik ilan etmesinden sonra yaşandı. Amele Taburlarına alınan gayrımüslimlerin kitleler halinde imha edildiğine dair haberlerin etkisiyle askere gitmek istemeyen 20-25 kadar Ermeni genci, Zeytun civarında hem Osmanlı askerlerinin hem de Zeytunluların başına bela olmuştu. 30 ağustosta Zeytun’a gelen Maraş Mutasarrıfı Haydar Paşa, herhangi bir direnişle karşılaşmadan isyancıları teslim almış, halkın elindeki 200 kadar silahı da toplamış, olay da kapanmıştı.
Şubat ayında benzer bir olay daha yaşandı. Yine 20-25 kişilik asker kaçağı grubu, Zeytun’un en sağlam yeri olan, Aziz Astvatsatsin (Tekye) Manastırı’na sığındılar. Onlara destek için civar köylerden gelenle birlikte manastırda 300 kadar kişi toplandı. Grubu Binbaşı Hurşit Bey kumandasındaki 22. Alay, bir nizamiye taburu, Halep Mürettep tümeninden üç depo taburu, iki süvari bölüğü (toplam altı bin asker) ve iki dağ topu teslim almaya gelmişti. Bu eşitsiz güçler arasında 25 Mart 1915 günü sabahtan akşama kadar devam eden çarpışmalar sonucunda, Ermeni tarafı 37 ölü 100 kadar yaralı, Türk tarafı ise 26 yaralı, biri Binbaşı (Süleyman Bey) olmak üzere sekiz kayıp vermişti. Çatışma esnasında Zeytun Belediye Başkanı Nezaret Çavuş öldürülmüş, ölüsü ibreti-i âlem için Maraş’a getirilerek teşhir edilmişti. Sonunda, Zeytun’da toplanan Ermenilerin çoğu köylerine dönmüşler, 300 kadar Ermeni genci de kendiliklerinden teslim olmuştu.
Zeytunluların işbirliği
Gerçekten de, 14 Mart 1915’te “genel bir Ermeni isyanına ihtimal vermiyorum”, diyerek olayı 4. Ordu Kumandanlığı’na haber veren şifreli bir telgrafta, kaçak Ermeni askerlerinin bazılarının çatışma sonucu değil, yerel Ermenilerin girişimi sonucu kendiliklerinden teslim oldukları bilgisi yer alıyordu. Kaçakların Zeytun Ermenilerinin yardımı ile teslim oldukları bilgisi ABD’nin Halep Konsolosu J. B. Jackson’dan Büyükelçi Morgenthau’ya gönderilen 21 Nisan 1915 tarihli mektupta da vardı. Aynı şekilde İstanbul’da bulunan Alman gazeteci Tyszka’nın aktardığına göre, Ermeni Patriği olaylar sırasında Dahiliye Nazırı Talat Paşa’yı ziyaret ettiğinde, Paşa kendisine, “Zeytun Ermenilerinin davranışlarından son derece memnun olduğunu” aktarmıştı.
O sırada Zeytun’un bağlı olduğu Halep Valisi Celal Bey ise “Maraş’a yeni bir mutasarrıf tayin olundu. Ve bu zat [Mümtaz Bey] Zeytun’da birkaç asker firarisinin mevcudiyetine siyasi bir hava vererek bizzat oraya kadar gitti (...) kırk elli kadar Ermeni tevkif ve idareten Maraş’a hapsedildi” diyerek olaylardan Osmanlı idarecilerini sorumlu tutmuştu. Celal Bey’in bazı Ermenileri serbest bırakması ve sorunu güzellikle halletmeye çalışması üzerine, Zeytun Halep’e bağlı olmaktan çıkarılmış, bağımsız liva haline getirilmişti.
Bu kararların alınmasında, o tarihlerde İngilizlerin İskenderun bölgesinde çıkarma yapmaya hazırlandıklarına ilişkin istihbaratın rolü olmalı. İngiliz belgelerinden anlaşıldığı kadarıyla, bu konuda sadece Çukurova’daki Ermenilerle değil, yurtdışındaki Ermeni örgütleriyle de bir dizi görüşme yapılmıştı. Bu görüşmelerde, Ermeni Komitesi temsilcileri, İngilizlere Çukurova ve İskenderun bölgesinde savaşacak 20 bin kişilik bir gönüllü sağlayabileceklerini iddia etmişlerdi. Benzeri teklifler Amerika’daki Ermeni Ulusal Direniş Komitesi tarafından da yapılmıştı. Ancak İngiltere bu teklifleri ciddiye almamış ve İskenderun’a çıkartma yapma fikrinden vazgeçmişti.
Tehcir başlıyor
Buna rağmen, 8 Nisan 1915 tarihinde, Zeytun Ermenilerinden ilk kafile Müslümanların yoğunlukta olduğu Konya Ovası’ndaki Sultaniye ve Karapınar’a doğru yola çıkarıldı. Bu tarihte resmî tarihçilerin tehcirin ikinci önemli gerekçesi olarak gösterdiği “Van İsyanı” henüz başlamamıştı. Zeytunluların boşalan evlerine daha 20 nisanda Antep’ten getirilen Makedonya muhacirlerin yerleştirilmesi, bu konudaki planların çok önceden yapıldığını gösteriyordu. Nitekim daha sonra buna dair pek çok kanıt ortaya çıkacaktı.
24 nisanda, Dâhiliye Nazırı Talat Paşa, Cemal Paşa’ya bir yazı göndererek, Zeytunluların Konya’ya sevklerinin güvenlik gerekçeleri nedeniyle artık mümkün olamayacağını belirterek, yeni kafilelerin Urfa ve Halep’e yönlendirilmesini istedi. Çünkü İttihatçıların, Osmanlı Devleti’nin tüm Ermeni tebaası için başka planları vardı. Aynı gün, İstanbul’da Ermeni cemaatinin en seçkin üyelerinden yaklaşık 250 kişilik bir grup evlerinden toplanarak Ayaş ve Çankırı’ya doğru yola çıkarıldılar. Genelkurmay Arşivi’ndeki bir belgeye göre 4 Mayıs 1915’ten itibaren Maraş’tan Halep yoluyla Suriye’nin Deyr Zor çöllerine gönderilen toplam 27.100 Ermeni’den 9.930’u Zeytunluydu. Bunların kaçının menzile sağ vardığını bilmiyoruz. 16 Mayıs 1915’te, Zeytun’un adı, şehit Binbaşı Süleyman’ın adından dolayı “Süleymanlı” yapıldı ve Zeytunlu Ermenilerden kalan son iz de silindi. Benzer ameliyeler ülkenin tüm bölgelerinde yapılacak ve Ermeniler 2500 yıldır yaşadıkları topraklardan sökülüp atılacaktı.
Özet Kaynakça: Ahmed Cevdet Paşa, Tezakir, 2 cilt, (Yayımlayan Cavid Baysun), TTK Yayınları, 1986; Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri, (1914-1918), C. I-II, Genelkurmay Başkanlığı ATASE Yayınları, 2005, Fransız Diplomatik Belgelerinde Ermeni Sorunu (1914-1918),TTK Yayınları, 2005;Osmanlı Belgelerinde Ermeni-İngiliz İlişkileri, (1845-1890), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 2004; Muammer Demirel, Ermeniler Hakkında İngiliz Belgeleri (1896-1918) Yeni Türkiye, 2002; Taner Akçam, İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu, İmge Yayınları, 2002.
hurayse@hotmail.com
.11-4-10
Kürt Meselesi’nde PKK’nin işlevi neydi
Bu sayfalarda Kürt milliyetçiliğinin 100 yıllık tarihine dair pek çok yazı yazdım. Bunlardan en kapsamlısı 20-25 Ekim 2008 tarihlerinde yayımlanan “Osmanlı’dan Bugüne Kürtler ve Devlet” dizisiydi. Ancak bu dizide bile, Türklerin büyük bölümü tarafından ‘Kürt Meselesi’nin çözümünde en büyük engel, Kürtlerin büyük bir bölümü tarafından ise Kürt Meselesi’nin çözümünün anahtarı olarak görülen PKK’ye çok yer ayıramadım. Bu hafta bu eksik parçayı tamamlamaya çalışacağım. Elbette bir gazete sayfasının elverdiği ölçüde...
***
PKK deyince akla ilk gelen unsur olan Abdullah Öcalan’la başlayalım. Abdullah Öcalan 4 Nisan 1947’de Şanlıurfa’nın Halfeti İlçesi’ne bağlı Ömerli Köyü’nde doğmuştu. Babası Kürt, annesi ise Türk asıllıydı. Kendi ifadelerine göre, 1966’da Tapu Kadastro Meslek Lisesi’nde okumak için Ankara’ya ilk gelişinde gördüğü Atatürk heykelinden çok etkilenmiş, “Ankara’nın göbeğinde burjuva toplumunu gözetme imkânı” yakalarken bir yandan Maltepe Camii’nde namaza gitmiş, bir yandan Necip Fazıl Kısakürek’in konferanslarını takip etmiş, bir yandan da Komünizmle Mücadele Derneği’ne uğramıştı. Yine bu yıllarda, tesadüfen eline geçen Sosyalizmin Alfabesi adlı bir kitaptan etkilenerek dinsel eğilimlerini terk etmişti. Akşam gazetesinde yayımlanan “Barzani Röportajı”, Erivan Radyosu’nun yayınladığı Kürtçe şarkılar, Ağustos 1967-Ağustos 1969 arasında Silvan, Siverek, Batman, Tunceli, Ağrı, Ankara, Suruç, Hilvan, Varto ve Lice’de gerçekleşen Doğu Mitingleri, Lenin’in Ulusların Kaderini Tayin Hakkı ve Stalin’in Milli Mesele adlı kitapları Öcalan’ın siyasi kimliğinin oluşmasında etkili olmuştu.
Çubuk’taki piknik
Önce İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne giren, ardından kaydını Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne aldıran Abdullah Öcalan’ın ilk siyasi eylemi, 30 Mart 1972 günü Niksar Kızıldere’de, Mahir Çayan’ın lideri olduğu THKP/C örgütüne mensup silahlı bir grubun kaçırdığı rehineleri kurtarma operasyonu sırasında örgüt mensuplarının bir kısmının ölmesini protesto etmek için izinsiz bildiri dağıtmaktı. Bu yüzden yaklaşık yedi ay Mamak Askerî Cezaevi’nde tutuklu kalan Öcalan, hapishanede Marksist hareketle daha da yakınlaşmış, herhangi bir fraksiyona girmemiş ancak Türk solunun Kürt meselesine bir çözüm getirmeyeceğine inanmaya başlamıştı. Bu bağlamda Hikmet Kıvılcımlı’nın 1930’larda telaffuz ettiği “Kürdistan sömürgedir” fikrini sık sık tekrarlamaya başlamıştı. Kendi ifadesine göre, bu fikri yakın arkadaşlarından Cemil Bayık ve Duran Kalkan’a ilk kez 7 Nisan 1973’te Çubuk Baraj Gölü’ndeki bir piknikte açmıştı. Daha sonra bu tarihi 21 Mart 1973 olarak değiştirecek, böylece olayı Kürtler için sembolik önemi büyük olan Newroz’la ilintilendirecekti.
Kesire Öcalan MİT’ten miydi
1974 yılında daha sonra eşi olacak Kesire Yıldırım, Haki Karer, Cemil Bayık ve Kemal Pir’le ilk örgütünü kuran Öcalan ve arkadaşları, Tunceli Kültür ve Yardımlaşma Derneği ve Tuzluçayır Güzelleştirme Derneği aracılığıyla Ankara’nın Mamak, Tuzluçayır ve Abidinpaşa mahallelerinde faşistlere karşı mücadeleleri sayesinde sempatizan halkasını genişlettiler. 1970’lerde kendisini “üçüncü sınıf bir eylemci” olarak tanımlayan Abdullah Öcalan’ın karizmatik bir lider olarak sivrilmesinde, milliyetçi Kürt liderlerinin çoğunun 12 Mart 1971 askerî muhtırası sonrasında hapiste olmasının ve Barzani etkisindeki Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi’nin (T-KDP), o dönemde zayıf olmasının rolü vardı. Öcalan, ileriki yıllarda “Son derece iyi eğitilmiş ve çekiciydi. Büyük ihtimalle objektif olarak da sübjektif olarak da kanıtlayamadığım MİT ajanıydı” dediği Kesire Yıldırım’la evlendi ve çift Diyarbakır’a taşındı. (Öcalan’ın karısı hakkındaki bu ifadesi, yıllarca PKK’yi, Barzani çizgisindeki gizli Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi’ni (T-KDP) kontrol etmek için MİT’in kurdurduğu iddiasına dayanak yapıldı. Ancak bugüne kadar bu iddiayı destekleyen somut bir kanıt ortaya çıkmadı.)
Türkiye Kürdistanı neresi
1974-1978 yılları arasında Abdullah Öcalan etrafında toplanan “Apocular”ın faaliyet alanı, “Kürdistan’ın Türkiye toprakları” dedikleri Kars, Ağrı, Muş, Bingöl, Tunceli, Elazığ, Malatya, Kahramanmaraş, Gaziantep, Şanlıurfa ve Diyarbakır vilayetleriydi. Öcalan 1977 yılının nisan ve mayıs aylarında kendi deyimiyle “Tarihî Kürdistan Seferi”ne çıktı. Kars, Ağrı, Dersim, Bingöl, Diyarbakır, Gaziantep’te toplantılar yaptı. Öcalan’ın tahminine göre, bu toplantılardan MİT’in haberi vardı.
“Apocular”, 1978 sonbaharında Diyarbakır’ın Lice İlçesi, Fis (Ziyaret) Köyü’nde yapılan toplantıda Partiya Karkeren Kürdistan (Kürdistan İşçi Partisi, PKK) adıyla partileştiler. Partinin örgütlenme modeli Vietnam Komünist Partisi’nden alınmıştı. Buna paralel olarak Serxwebûn (Bağımsızlık) dergisi yayımlanmaya başladı. Parti üyeleri profesyonel devrimciler olarak davaya yoğunlaşmak için öğrenci iseler okullarından, çalışan iseler işlerinden ayrıldılar. Daha sonra, bu kadroları partinin hangi parayla finanse edildiği konusunda çok spekülasyon yapıldı. Bazılarına göre işin içinde, eğer MİT yoksa, yabancı istihbarat örgütleri vardı.
Pan Kürdist proje
PKK esas olarak dönemin popüler sosyalist söylemini kullanıyordu ama o güne kadar esas olarak geleneksel aşiret ve tarikat aristokrasisinin önderliğinde gelişen ancak organize bir hareket ve strateji oluşturmayı başaramayan, kendini içinde yaşadığı ulus-devletle sınırlayan ve en radikal hedefi bölgesel özerklik olan Kürt milliyetçiliğini, devletler, Alevilik-Sünnilik, şehirlilik-köylülük, aşiretler, konfederasyonlar, tarikatlar, anavatandakiler-diasporalılar, devrimciler-muhafazakârlar gibi ayrılıkları aşmaya çalışan “milli birlikçi” (Pan Kürdist) bir çizgide toplamayı hedefliyordu.
Bu çizginin sosyalist ideallerle açıkça çeliştiği ortadaydı. PKK bu çelişkiyi aşiretleri, kişileri, siyasal hareketleri “devletten yana”, “PKK’den yana” diye ikiye bölerek gidermeye çalıştı. Böylece ‘Kürdistan’ın Türkiye toprakları’ içinde hem aşiret ağası hem maraba, hem aydın hem gerillanın yer aldığı iki cepheye bölündü. Bu arada, Özgürlük Yolu (PSK), Devrimci Demokratik Kültür Derneği (DDKD), KAWA, Kürdistan Ulusal Kurtuluşçuları (KUK), Rızgari (Kurtuluş), Alarızgari (Kurtuluş Bayrağı) gibi Kürtçü gruplar “reformist küçük burjuva milliyetçileri” olarak karşı cepheye itilirken, esas kutuplaşma elbette “Kürtler” ve “Türkler” arasında kuruluyordu.
Ancak başlangıçta devlete karşı silahlı mücadele vermek söz konusu değildi. Çünkü örgütün böyle bir gücü yoktu. Yapılan tek tek faşistlere ya da polislere silahlı saldırılardı. Öcalan’ın deyişiyle “Mardin, Siirt, Diyarbakır, Elazığ, Bingöl, Kars, Ağrı gibi alanlarda küçük grupların öncülüğünde de olsa devrimci terör giderek yaygınlaşıyordu.”
Öcalan Suriye’ye kaçıyor
Bu gelişmeleri yakından izlediği anlaşılan polis, 1979 yılı mayıs ayında Elazığ’da çok sayıda PKK üyesini gözaltına alınca, Abdullah Öcalan Suriye’ye geçti. Örgütün kamuoyuna takdimi (!) 29 Temmuz 1979’da Şanlıurfa AP Milletvekili Mehmet Ali Bucak’a yönelik silahlı saldırıyla oldu. PKK’ye göre ‘feodal işbirlikçi ve devlet ajanı’ olan Bucak Aşireti’nin lideri, otomatik silahlar ve bombalarla yapılan saldırıdan, bombanın patlamaması sayesinde yaralı olarak kurtuldu. Olayın ardından Siverek İlçe Merkezi ile yakın köylerde, Bucak Aşireti ile PKK arasındaki silahlı çatışmalar günlerce sürdü. Eylemin başarısızlığını ‘yanlış taktiğe’ bağlayan PKK, askerî becerilerini Lübnan’da, Bekaa Vadisi’nde Yaser Arafat’ın Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) kamplarında geliştirdi.
PKK, 12 Eylül 1980 askerî darbesini izleyen yılı Lübnan’da geçirdi. 1982’de Diyarbakır Cezaevi’nde gördükleri korkunç işkenceleri protesto etmek için, Merkez Komitesi Üyesi Mazlum Doğan’ın ve bazı örgüt üyelerinin intihar etmesi, yine aynı gerekçe ile ölüm orucuna başlayan bazı üyelerinin ölmesi üzerine, PKK’nin tavrı daha da radikalleşti. Daha önceleri sade bir “Genel Sekreter” olan Abdullah Öcalan’ın ‘Serok’ (Önder) olarak putlaştırılması da bu dönemde başladı.
Şemdinli ve Eruh baskınları
Aynı yıl, süregelen İran-Irak Savaşı’nın yarattığı ortamı değerlendirerek, Mesut Barzani’nin Kürdistan Demokrat Partisi (I-KDP) ile ittifak kuran PKK, Kuzey Irak’a yerleşti. Ancak, Türkiye de boş durmuyordu. Kerkük-Yumurtalık Boru Hattı’ndan daha fazla petrol akıtılmasını güvence altına almak için Irak’la Türkiye arasında imzalanan anlaşmaya göre, Türkiye kendisine yönelik saldırıları önlemek için Irak’ın 10 km. içlerine kadar operasyon yapabilecekti. İlk operasyon 25 Nisan 1983’te gerçekleştirildi. Bunu diğer sınır ötesi operasyonlar izledi. PKK’nin bu operasyonlara cevabı, 15 Ağustos 1984’te Şemdinli ve Eruh İlçe Merkezlerine baskın yapmak oldu. İlçelerdeki jandarma karakollarına yapılan bombalı saldırılarda iki er şehit oldu, 15 sivil ve asker yaralandı, PKK karakollardan aldığı bazı mühimmatla geri çekildi.
Devletin buna cevabı, Abdülhamit döneminin ünlü Hamidiye Alayları’nın bir çeşit “reenkarnasyonu” olan Koruculuk sistemini kurmak oldu. Ve 1986’dan itibaren Güneydoğu Anadolu kan gölüne döndü. PKK’ye yardım etmek istemeyen köylüleri PKK cezalandırırken, PKK’ye yardım eden köylüleri, Türk güvenlik güçleri cezalandırdı. Aynı yıl, TSK’nın PKK’yi bahane ederek Irak’ta Barzani’nin mevzilerine saldırması üzerine, Barzani ile PKK’nin arası açıldı. Aynı yıl, Abdullah Öcalan ile Kesire Öcalan boşandılar. Örgüt içi ve dışı hesaplaşmalar hız kazandı.
Koruculara yönelik saldırıların Kürt toplumunda derin yaralar açtığını fark eden örgüt Aralık 1991’de Irak’ın kuzeyindeki Haftanin’de toplanan kongrede koruculara geçici af ilan etti ama bu konuda hiçbir zaman özeleştiri yapmadı. Kısa süreli bir ateşkes döneminin ardından PKK hem askerî hedeflere hem de Türk Devleti’nin Kürtleri asimile etmek için kullandığını düşündüğü okullara ve öğretmenlere saldırılara başladı.
Kürt aristokrasisinin zımni onayı
Bunlar olurken, geleneksel Kürt aristokrasisi, başlangıçta sınıfsal olarak tam kendi zıtlarını temsil eden PKK’ye açık destek vermemekle birlikte, özellikle askerî ‘başarılar’ geldikçe ve Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı askerî zaferin mümkün olduğu duygusuna kapıldıkça, PKK etrafında toplanmaya başlamıştı. Bu kesimler PKK’de yer almadılar ancak PKK’nin başta Avrupa olmak üzere yabancı ülkelerde oluşturduğu parlamentolarda, diplomatik misyonlarda yer alarak/istihdam edilerek PKK’ye prestij kazandırdılar. Ancak Kürt burjuvaları ve aristokratlarının uluslararası platformlarda öne çıkması PKK’nin alt sınıftan gelen esas sahiplerini ve Abdullah Öcalan’ı rahatsız etti. Bu yüzden de PKK ile Hollanda’da kurulan Sürgünde Kürt Parlamentosu veya HEP, DEP, HADEP gibi partiler arasındaki ilişkiler hep belli bir gerilim taşıdı.
Bu durum aynı zamanda, Türk tarafının PKK hareketinin Kürt toplumunu temsil niteliğini sorgulamasına da neden oldu. Türk milliyetçi hareketi kendisi esas olarak bir seçkinler hareketi olduğu için, eğer ille de bir temas kurmak gerekiyorsa, ancak Kürtlerin seçkinleriyle görüşmeye tenezzül ediyordu. Aynı durum Irak’ta yaşandı. Barzani ve Talabani gibi seçkinci Kürt milliyetçileri PKK’yi hiçbir zaman kendilerine denk görmediler ve muhatap almadılar. Hatta ilk fırsatta, Türkiye ile işbirliği içinde PKK’yi yok etmeye koyuldular. Abdullah Öcalan belki de bu yüzden hiçbir Ortadoğu ülkesinden devamlı sığınma hakkı sağlayamadı.
Avrupa desteğini çekiyor
Başlangıçta pek çok Avrupa ülkesinde, PKK terör örgütü değil “savaşan taraf” olarak tanınıyordu. Çünkü Türkiye, AB kriterlerine göre, evrensel insan haklarını ve azınlık haklarını açıkça çiğneyen, baskıcı ve zorba bir devletti. Ancak 1996-1998 arasında PKK’nin metropollerde ve turistik bölgelerde kadın militanlarıyla gerçekleştirdiği intihar saldırıları bu sempatiyi azaltmaya başladı. Bunun ilk sonucu, 1993’ten beri PKK’yi ‘terör örgütü’ diye niteleyen Almanya’nın 1997’de bir PKK üyesinin uyuşturucu kaçakçılığından hüküm giymesini bahane ederek PKK’yi “organize suç örgütü” olarak tanımlaması oldu.
Türk tarafının askeri inisiyatifi eline geçirdiği 1996’dan 1999’a kadarki dönemde, muhtemelen ABD’nin telkinleriyle Türkiye Devleti, PKK’nin radikal taleplerini ılımlılaştırması, geleneksel Kürt seçkinleriyle ittifaka geçerek toplumsal tabanını genişletmesi, böylece işlevsel bir müttefik haline dönmesi için belli bir fırsat tanımıştı ancak PKK bu dönüşümü yapamadı veya yapmadı. Bunun sonucu, 1998’de Türkiye’nin baskılarıyla Suriye’den sınırdışı edilen Öcalan’ın Rusya ve İtalya’nın kabul etmemesi üzerine Yunanistan’ın Kenya Elçiliği’ne sığınmak zorunda kalması ve 16 Şubat 1999’da, ABD ve İsrail’in ortaklaşa örgütlediği bir operasyonla Türkiye’ye teslim edilmesi oldu.
1984-1999 arasının bilançosu ağırdı: Avrupa’nın en büyük, dünyanın altıncı büyük ordusuna sahip olan Türkiye, 15 bin civarındaki PKK üyesini etkisiz hale getirmek için 300 bin askerini ve 67 bin korucuyu seferber etmişti. 14 ilde 1987-2002 arasında Olağanüstü Hal (OHAL) ve sıkıyönetim ilan edilmiş, bunlar tam 57 kez uzatılmıştı. 24 kez sınır ötesi operasyon yapılmış, 5.555’i güvenlik gücü 5.302’si sivil halktan olmak üzere 10.857 şehit verilmiş, bir o kadar kişi yaralanmıştı. 23 bin 938 PKK üyesi ya da sempatizanı öldürülmüş, 11.746’sı sağ ele geçirilmişti. 2.600 köyde yaşayan 1 milyon 200 bin kişi yerinden edilmiş, 17 bin kişi ‘faili belli’ cinayete kurban gitmiş, bölgenin ormanları, meraları güvenlik adına imha edilmişti. Hayvancılık, tarım, sanayi ve turizm hakkın rahmetine kavuşurken, uyuşturucu kaçakçılığı patlama yapmıştı. Ama en kötüsü Türk ve Kürt milliyetçilikleri birbirine karşı bilenmişti. Üstelik bu korkunç sonuca varmak için 400 milyar dolardan fazla para harcanmıştı!
Galip kibrinden Kürt Açılımı’na
Öcalan’ın müebbet hapse mahkûm edilmesinden sonra tipik bir “galip kibri” ile davranan Türk tarafı, Öcalan’ın çağrısıyla Türkiye’ye gelen PKK militanlarını hapse attı, Kürtlerin hiçbir kültürel talebine kulak asmadı, Kürtlerin kurduğu tüm siyasi partileri şu veya bu bahane ile kapattı, yüzde onluk seçim barajı gibi engellerle PKK dışında bir siyasi hareketin gelişmesini engelledi. Devletin bu katı politikaları sonucu, Türkiye’ye getirilişi sırasındaki ve mahkemedeki tavrı yüzünden Kürt toplumu nezdinde çok prestij kaybetmiş olması gereken Abdullah Öcalan kısa sürede imajını tazeledi ve 2004’ten itibaren PKK Kürt toplumunun en dinamik temsilcisi olarak yeniden sahneye çıktı. O tarihten beri de, muhafazakârından solcusuna, Şafii’sinden Kızılbaş’ına, yerlisinden diasporasına uzanan geniş bir yelpazeden zımni ya da açık destek alarak şiddete dayalı siyasasını devam ettiriyor.
Cumhuriyetin 85 yıllık yanlış politikalarını terk edip “Kürt Açılımı”nı başlatma cesareti gösteren AKP hükümeti, ya siyasi dar görüşlülüğünden ya da müesses nizamın bekçilerini ikna etmeyi başaramadığından, bir adım ileri gidiyorsa, iki adım geri gidiyor. Nitekim önce DTP kapatıldı, ardından KCK operasyonlarıyla 1600’ü aşkın Kürt toplum lideri; Terörle Mücadele Kanunu yoluyla 1500’den fazla Kürt çocuğu ve genci hapse tıkıldı. Son haftalarda Güneydoğu Anadolu’daki askerî hareketlilik ve buna PKK’nin karşılık vermesi Kürt Açılımı’nın sonunu getirme tehlikesi taşıyor. Ahmet Türk’e yapılan yumruklu saldırı ve buna verilen tepki her iki tarafta da statükoyu korumak uğruna ülkeyi ateşe vermeye hazır olanların mevcut olduğunu düşündürüyor. Son olarak Öcalan’ın avukatlarına, ABD’nin PKK’yi tasfiye etmeyi, kendisini de öldürmeyi planladığını söylediği ileri sürüldü. Kısacası Türkiye’yi zor günler bekliyor. Bakalım taraflar bu tuzağı atlamayı başarabilecekler mi?
Özet Kaynakça: Ali Nihat Özcan, PKK (Kürdistan İşçi Partisi) Tarihi, İdeolojisi ve Yöntemi, ASAM Yayınları, 1999; Ümit Özdağ, Türkiye’de Düşük Yoğunluklu Çatışma ve PKK, Üç Ok Yayınları, 2005; Şemdin Sakık, Apo, Şark Yayınları, 2005; Ergün Sönmez, Kürt Özgürlük Hareketi ve PKK’nın Rolü, Tevn Yayınları, 2006; İsmet İmset, The PKK, A Report on Seperatist Violence in Turkey, Turkish Daily News Puplication, I, 1992; Ömer Laçiner, “Kürt Sorunu ve PKK”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Dönemler ve Zihniyetler, 9. Cilt, İletişim, 2009, s. 606-616.
.18-4-10
.Sözlü tarihte 1915 gerçeği
“Bazen Muş aklıma geliyor... Vatanımızdaki evimizi, yakınlarımızı, yüksek kavak ağaçlarıyla çevrili büyük avlumuzu, avlunun kavaklarının üstüne her ilkbaharda gelip yuva kuran leylekleri hatırladığımda delireceğimi düşünüyorum... Avludaki su kuyusunu, samanlığı, tandır evini, avlunun devamını oluşturan serin ormanı ve yaylaları... Ormandaki fındık ağacını, cevizleri, pekmezli yabani petek balını, süzme yoğurdu. Yeniyıl sofralarının süsü olan iğdeyi, kuruyemiş ve kuru üzümü, anamın adil eliyle yoğrulmuş ve pişirilmiş sütlü hamursuz ekmeği hatırlıyorum. Paskalya’da ya da benim doğum günümde annemin hamursuz ekmeğin içine sakladığı şans düğmesini... Teker teker, isimleriyle gömülmemiş ölülerimizi, mezarsız kalmış yakınlarımızı, kaybolan ağabeylerimi, onların eşlerini ve çocuklarını acıdan ağlayarak hatırlıyorum. Hayvanlaşan askerlerden kaçan ve kendilerini Murat Irmağı’nın soğuk sularına atan masum kız kardeşlerimden, genç gelinlerden hangi birini hatırlayayım, hangisi için yas tutayım...”
Geçmiş, belleklerde saklı
Bu hüzünlü ifadeler, 1893’te Muş’un Bulanık İlçesi’ne bağlı Hamzaşeyh Köyü’nde doğmuş, ancak 1915’teki Ermeni Tehciri sırasında, evinden, yurdundan sürülmüş Tonayan Abraham Tonakan’a ait. Bilindiği gibi geçmiş, sadece resmî yazışmalarda, raporlarda, bilimsel metinlerde saklı değil. Asıl, olayları yaşayanların belleklerinde kayıtlı. Yeter ki onlara kulak verin. Ailesi 1915’te Sivas’tan tehcir edilmiş etnolog Vergine Svazlian, Abraham Tonakan gibi 120 kadar kişiyle sözlü tarih çalışması yapmış. Muhtemelen çoğu artık yaşamıyor. Ölmeden önce tarihe not düşmüşler. Kimi uzun, kimi kısa konuşmuş. Kimi sakin, kimi öfkeli konuşmuş. Kimi hatırladığını söylemiş, kimi besbelli başka kaynaklarla belleğini tazelemiş. Ama hepsi birbiriyle tutarlı ve tarihsel gerçeklikle çelişmeyen anlatılar. Nesnellikten uzak parçaları bile, Ermeni toplumunun kolektif belleğini oluşturan unsurları anlamamız açısından çok önemli. İstanbul’daki Ermeni toplumunun önde gelen 250 kadar üyesinin evlerinden toplanıp, Ayaş ve Çankırı’ya sürüldüğü gün olan 24 Nisan 1915’in 95. yıldönümünde, bu tanıklıklardan bazı ifadeleri (en yansız, en az kanlı olanları) sizlerle paylaşmak istedim. Gerisini merak edenler http://www.ermeni.org/turkce adresine bakabilirler.
Her yerde sevinç çığlıkları
1886 doğumlu Yeğyazar Karapetyan’la başlayalım: “[Meşrutiyet’in ikinci kez ilan edildiği 1908’de] Jön Türklerin ve Taşnak Partisi’nin imzaladığı kardeşlik paktına göre Ermeni Kurtuluş Mücadelesi’ne son verilecekti ve Türkiye’de yaşayan bütün milletler güçlerini birleştirip vatanseverlik ruhuyla Osmanlı İmparatorluğu’nu, onun kabul ettiği Anayasa’yı ve onun ilerici kanunlar koyan yeni hükümetini sadık bir şekilde koruyacaklardı. Özel bir genelgeyle fedailer Muş’a davet edildiler. Ruben öncülüğündeki gerilla grubu silahsız olarak ortaya çıktı. Her yerde sevinç çığlıkları duyuluyordu. Hürriyet yasasıyla Ermenilere karşı onur kırıcı davranışlarda bulunmaya, dayağa, küfürlere, yağmaya, hırsızlığa ve küçümsemeye son veriliyordu. Benzer davranışlarda bulunanlar en sert cezalara, hatta ölüm cezasına çarptırılıyorlardı. Her iki halka da tam güvence veriliyordu: Ermenilere serbestçe oy verme, kendi temsilcilerini seçme ve önerme hakkı veriliyordu. Bu Batı Ermenilerinin yaşamında bir yeniden doğuş idi.”
Peki, bu mutluluk rüyası ne zamana kadar sürmüştü? Cevabı, 31 Mart Vak’ası (1909) ile eş zamanlı olarak Adana’da patlak veren kanlı olayların tanığı 1904 doğumlu Mikayel Keşişyan’dan alalım: “Adana katliamı sırasında ben beş yaşındaydım. O dehşetli geceye Türkçe ‘Camuz dellendi’ adı verildi; zira gerçekten de Sultan [II. Abdülhamit] çıldırmıştı. Onun emriyle insanları boğazladılar. 30.000’e yakın Ermeniyi katlettiler. Evleri yakıp yıktılar, küle çevirdiler. Herkesi toplayıp Adana Irmağı’na götürdüler. Sultan Hamit’e haber gönderdiler, ‘bütün Ermenileri toplayıp ırmak kenarına getirdik, emir bekliyoruz’ diye. Bir tarafta su, öbür tarafta ateş. Babam beni kucaklamıştı. Olanları omzunun üzerinden seyrettiğimi hatırlıyorum. Annem de bizimleydi, bizi ırmağın kenarına doldurmuşlardı. Sultan’dan emir geldi: Af emri. Bizi de ‘Padişahım çok yaşa!’ diye bağırttılar.”
İlişkilerin kopması
Hükümet, tarihe Adana İğtişaşı (Karışıklıkları) olarak geçen olayların sorumlularını bulup en ağır cezalara çarptırmıştı ama Ermeni toplumu İttihatçılara güvenini kaybetmeye başlamıştı. 1912 seçimlerinde İTC Ermenilere verdiği 19 mebusluk sözünü tutmadı. İTC’nin 1913’teki kongresinde ise Türkçülük ideolojisinin belirginleşmesi ile gerilim iyice arttı. Balkan Savaşları sırasında, asker kaçakları arasındaki Ermenilerin sayısı artmaya başladı, hatta bazı Rus Ermenileri Bulgar cephesinde Osmanlı ordusuna karşı savaştılar. Şubat 1914’te Büyük devletlerin baskısıyla Padişah ‘Ermeni Reformu’ tasarısını imzalamak zorunda kaldı. Aynı yılın yazında, İTC adına Bahaddin Şakir, Ömer Naci ve Hilmi Bey’den oluşan bir heyet Gürcü ve Azeri temsilcilerle birlikte, Taşnak Partisi’nin Erzurum’da yapılan VIII. Kongresi’ne geldiler ve Ruslara karşı destek istediler. Uluslararası ortamı lehlerine gören Taşnak liderleri ayak sürüyünce fatura devletin tüm Ermeni tebaasına kesildi. Ekim 1914’ten itibaren oluşturulan Amele Taburları tehcirin ne kadar kanlı geçeceğine dair ilk ipuçlarıydı.
Değirmendeki insan kafaları
1907 doğumlu Yozgatlı Veronika Berberyan o günleri şöyle anlatıyor: “Cumartesi günü, akşama doğru bütün erkekleri Türk ordusuna göndermek üzere toplamışlar; fakat orada Ermenileri Türklerden ayırmışlar. Dedem, Papaz Hakob Berberyan Ermenilerin silahaltına alınan Türklerden ayrıldığını görünce demiş ki: ‘Niçin Ermenileri ayırıyorsunuz?’ Türk binbaşı şöyle cevap vermiş: ‘Papaz Efendi, Ermeniler yol yapmaya gidecek, Türkler ise Rus cephesine.’ Ertesi gün pazardı. Dedem Kutsal Ayin’i bitirmiş ve daha yeni eve gelmişti. Nefes dahi alamadan kötü haber bize ulaştı. Artin Ağa’nın oğlu değirmenciydi; sabah kalkıp çalışmaya gitmiş, değirmenin yanında bir sürü insan kafatası, ayaklar, eller görmüş. Dili korkudan tutulmuş bir halde, nefes nefese koşarak eve dönmüş ve gördüğünü anlatmış. Artin Ağa oğluyla birlikte gelip dedeme dedi ki: ‘Dün akşam askere götürülenleri gece vakti boğazlamışlar.’ Dedem şöyle cevap verdi: ‘Gidin, Kaymakam’a şikâyet edin.’ Artin Ağa Kaymakam’a şikâyet etmeye gitmiş; ama o gece artık eve gelmemiş.”
İlk sürgünler, 26 Şubat 1915 tarihli bir telgrafla başlamıştı ancak bunlar askerî amaçlı olup İngilizlerin çıkartma yapmasından korkulan Çukurova bölgesindeki (Erzin ve Dörtyol’daki) Ermenilerin yerlerinin değiştirilmesini kapsıyordu. Bunu seferberlik emrine uymayı reddeden bir grup Ermeni gencin direnişe geçtiği (hikâyesini iki hafta önce anlattığım) Zeytun’dan yapılan sürgünler izledi.
Antranik’in gönüllüleri
Resmî tarihin tehcirin gerekçesi olarak gösterdiği meşhur Van ayaklanmasının arifesinde Ermeni komitacılar, Van-Çatak ve Başkale arasındaki telgraf tellerini kesmişler, ardından Türklere ve Kürtlere (Hamidiyelere) büyük kayıplar verdirmişlerdi. 10 gün sonra, Van’ın genç ve sert Valisi Cevdet Paşa isyancılara barış çağrısı yaptı. Çağrıya uyarak yola çıkan on kişilik heyet, Cevdet Paşa’nın kuvvetleri tarafından yakalanıp öldürüldü.
Gerisini 1905’te Van’ın Kem Köyü’nde doğmuş olan Sirak Mesrop Manaysan’dan dinleyelim: “4 mart günü İşkhan’ı (Ermeni toplum lideri) Hirç Köyü’nde öldürdükleri haberi ulaştı. Bununla da yetinmeyerek onun iki çocuğunu da diri diri kuyuya atmışlar. Biz, bunu duyunca, vatandaşlarla birlikte çok korktuk; Türklerin saldırısına hazırlanmaya başladık. 5 Mart 1915 günü güçlü bir topçu ateşi duyduk. Halk meydanda toplandı ve gitti kiliseye doldu. Türkler zaten önceden seferberlik ilan edip, bütün gençleri götürmüşlerdi. Her gün, Türkler Ermenileri tutup gözlerimizin önünde asıyor ya da boğazlıyorlardı. (...) Bir iki ay orada kaldıktan sonra kaçarak Van’a yaklaşmaya başladık. Van’a yaklaşıp Kağakameç’e gireceğimiz sırada, Türkler bizi durdurup erkek aramaya başladılar. Dürbünle seyreden Van kahramanları başladı ateş etmeye. Türklerden bazıları yere yığıldı, bazıları da kaçtı ve biz kurtulduk. Van’a girdik. (...) Türkler Rus Ordusu’nun Salmast’tan Van’a doğru geldiğini duyarak panik içinde uzaklaşmaya başladılar. Bizimkiler saldırarak, sadece Türkleri imha etmekle kalmayıp, top, mermi, vs. gibi büyük bir ganimet de ele geçirdiler. 6 mayıs [1915] günü Van Kalesi üzerinde Ermenistan bayrağı dalgalandı. Vaspurakanlılar [‘soylu toprakların halkı’] Rus birliklerini ve Antranik Paşa komutasındaki Ermeni gönüllülerini büyük sevgi gösterileriyle karşıladılar.”
Tahsin Bey’in itirafı
Rusların desteği ile Van’ı ele geçiren Ermeni çetecilerin Van ve Bitlis bölgesindeki Müslüman köylere saldırdığı ve katliamlar yaptığı doğruydu ancak, İttihatçılar kararlarını çok önceden almışlardı. 24 nisanda İstanbul’daki Ermeni cemaatinin önde gelenlerinden 250 kişilik bir grup Çankırı ve Ayaş’a doğru yola çıkarılırken, 9 mayısta Van ve Bitlis vilayetlerine çekilen bir şifreli telgraf ile Van civarındaki Ermenilerin tehcir edilmeleri emredildi. 24 mayısta Van’dan tehcir yapılmasına karşı çıkan Erzurum Valisi Tahsin Bey “Van’da ihtilal olmazdı ve olamazdı. Kendimiz zorlaya zorlaya şu içinden çıkamadığımız kargaşalığı meydana getirdik ve Şark’ta orduyu müşkül mevkie soktuk” diyecekti ama İttihatçı paşalar kararlıydılar. 27 Mayıs 1915’te ülkedeki tüm Ermenilerin Suriye’nin Deyr Zor çöllerine doğru tehcirini öngören geçici kararname çıkarıldı.
1893 Muş, Bulanık doğumlu, Tonakan Abraham Tonayan, tehcir haberini nasıl aldıklarını şöyle anlatıyor: “Evimizin yanında iyi bir Türk komşumuz vardı. O, nöbetçi tayin edilmiş Türk askerini bir parça ekmek yemek üzere evine çağırmış, asker bunu reddetmiş. Türk komşumuz ona yiyecek ve şarap götürmüş. Karnı çabucak doyup sarhoş olan asker uykuya dalmış. Türk komşumuz fırsattan yararlanarak, samanlığın ormana bakan arka kapısına yaklaşmış ve bütün Ermenilerin katledilmesi için gizli bir emir olduğunu belirterek annemden köyden uzaklaşmasını rica etmiş.”
“Haydi! Gâvur kesmeye gidelim!”
Ancak, tüm ülkenin can pazarı haline geldiği bir ülkede nereye kaçabilirlerdi ki? 1903 Yozgat doğumlu Arşakuhi Petrosyan kaçınılmaz korkunç yolculuğu şöyle anlatıyor: “Yozgat dağlarında altı gün yürüdük. Su yoktu, ekmek yoktu. Susuzluktan halkın ağzı kuruyordu. Bizi sürekli, koyunlar gibi götürüyorlardı. Bir de baktık ki bir tellal geldi; başladı bağırmaya: ‘Haydi! Gâvur kesmeye gidelim! Balta kürek alalım! Gâvur kesmeye gidelim!’. Orada bir Türk köyü vardı. Türk kadınlar gelip bizim için gözyaşı döktüler; öyle bir ağladılar ki sanki önlerine cenaze konmuştu. O yaralı Ermenileri boğazlamadan evvel onların elbiselerini üzerlerinden çıkardılar ki içlerine dikili altınlar kendilerine kalsın. Tenekeler altınla dolmuştu. Ağlamalar, sızlamalar duyuluyordu. ‘Allah yardım etsin!’, ‘Ey Türk! Allahtan bul’, ‘Alçak Türk!’ Bir de baktık ki yüksek rütbeli zabitler gelip, bizimle tatlılıkla konuşmaya başladılar: ‘Bacılar, anneler, sizden rica ediyoruz; Türk [Müslüman] olup olmayacağınıza iyi karar verin. Siz boğazlananları gördünüz. Onlar gibi olmak ister misiniz? Türk olmanız daha iyi değil mi? Yoksa sizi de onlar gibi boğazlayacağız.”
Ölümden kurtulmak için öyle çok kişi Müslüman olacaktı ki, Talat Paşa duruma el koyacak, Ermenilerin inanç nedeniyle değil, sadece memlekette kalmak için din değiştirdikleri söylenerek, din değiştirseler bile sürülmelerini isteyecekti.
Mardavar günü
Bugün resmî tarihçilerin tehcirin devlet planı olduğunu gözardı etmek için suçu Kürtlerin üstüne atmalarına bakın 1886 Sasun doğumlu Yeğyazar Karapetyan ne diyor: “10 haziran gününden itibaren Kürt aşiret reisleri birçok atlıyla beraber sağdan ve soldan Muş’a giriş yapıyor, emirler alıp evlerine geri dönüyorlardı. Kürtleri silahlandırmak için her gece yük arabalarıyla şehir dışına silah ve mermi taşınıyordu. Ermeni katliamını başarıyla tamamlamak için hükümet tarafından özel bir plan yapılmış, köyler taksim edilmiş, saldırı günü ve saati öyle bir incelikle belirlenmişti ki, Muş Ovası’ndaki 105 köyün tamamının imhası, tek bir çocuğun bile canı bağışlanmadan, o gün içinde tamamıyla sonuçlandırılacaktı. (...) 28 nisan günü Vardavar dinî yortusunun pazar günüydü; Ermeni milletinin mutlu bayramı. Fakat ne yazık ki o gün, Muş Ovası’ndaki Ermeniler için mardavar (insan yakma) gününe dönüştü.”
Bir başka Muşlu, 1908 doğumlu Hrant Hovhannes Gasparyan ise madalyonun öteki yüzünü gösteriyor: “Kürt dostumuz geceleri bizi evine götürüyor, bizi yedirip içiriyor, yatacak yer veriyordu. Ermeni olduğumuz anlaşılmasın diye bize Kürt isimleri koydu. Bana Adraman adını verdiler; ablama Gule, anneme Asya, ağabeyime de Haydo adlarını...”
“Çölde yüzüme dövme yaptılar”
1900 doğumlu İzmitli Baruhi Silyan’ın sözleri ise Deyr Zor’a sağ varmayı başaranların acısını hissetmemizi sağlıyor: “12 ay çölde kaldık. Ne ekmek, ne su, ne barınak, ne de başka bir şey vardı. Dokuz kişilik ailemizden sadece ben hayatta kaldım; annemi gözümün önünde öldürdüler; ablamı kaçırdılar; diğer kız kardeşim küçüktü, hastalanıp öldü; ortanca ise kayboldu ve bir daha birbirimizi bulamadık. Gelinimin karnını yırttılar. ‘Gâvurun karnındaki kız mı yoksa oğlan mı?’ dedi askerin biri; bir diğeri ise ‘gâvur erkek doğurmaz, bak da gör’ dedi ve gözümüzün önünde kılıçla gelinimin karnını yırttı. Ben dört başka kızla beraber zar zor ormanlara kaçabildim; orada bir nehir vardı; yüzerek o nehri geçtik. Bir Arap beni evine götürdü ve dedi ki: ‘Kızım, doğrudur, sizin kurallarınızda böyle bir şey yok, ama gel yüzüne dövme yapayım ki seni Ermeni zannetmesinler.’ Ben de ağladım. Ne yatağım var ne de elbisem. Yüzüme dövme yaptılar; kalın örgülerimi kestiler. Orada ev işlerini yapıyordum...”
Cemal Paşa demiş ki...
1904 doğumlu Fındıcaklı Harutyun Alboyacıyan sağ kurtulan Ermeni çocuklarının kaderine ışık tutuyor: “Ana-babamı öldürdükten sonra, beni ve benim gibi ergin olmayan çocukları toplayıp Cemal Paşa’nın Türk öksüzler yurduna götürdüler. Benim soyadım 535’ti; adım ise Şükrü’ydü. Ermeni arkadaşım da Enver adını aldı. Bizi sünnet ettiler. Türkçe bilmeyen bir sürü çocuk vardı; onlar Ermeni oldukları anlaşılmasın diye haftalarca konuşmadılar. Eğer çavuşlar bunu duysalardı onları falakaya yatırır, tabanlarına 20-30-50 darbe vurur veya saatlerce güneşe bakmaya zorlarlardı. Bize dua ettiriyorlardı; ‘Padişahım çok yaşa!’ cümlesini üç kere tekrarlamamız gerekiyordu. Bize Türk giysileri giydiriyorlardı: beyaz entari, onun üstüne de siyah cüppe. Bir müdürümüz, birkaç bayan hocamız vardı. Cemal Paşa bize iyi bakılmasını emretmişti; zira o Ermenilerin aklını ve yeteneklerini çok takdir ediyor ve savaşı kazandığı takdirde, binlerce Türkleşmiş Ermeni çocuğun gelecekte kendi halkını yücelteceğine, bizim gelecekte kendisine destek olacağımıza inanıyordu...”
İlerde ünlü bir edebiyatçı olan 1909 Erzincan doğumlu Garnik Stepanyan bugün bazılarımızın kafasına takılan “Ermeniler neden bir türlü geçmişi unutmuyor” sorusuna cevap veriyor sanki: “1915’te ulusumuza ve sülalemize yapılanlar korkunçtu. Sülalemizdeki 100’den fazla kişiden topu topu 15 kişi kurtuldu. Annemin sülalesinden gelen herkes ya katledildi, ya da diri diri toprağa gömüldü. Diyorlar ki, onların üzerindeki toprak hareket ediyordu. Hep düşünüyorum acaba olanları unutabilir miyiz diye, ama bizim unutmaya hakkımız yok, çünkü biz sayıca azız. İntikam çağrısı yapmıyorum, ama unutmamızı da tavsiye edemem. Ermeni ulusu kendi gözleriyle gördüklerini unutamaz.” Onu 1901 Van doğumlu Tovik Tovmas Bağdasaryan tamamlıyor: “Türklere karşı takındığımız tutum şudur ki, biz olanları asla unutmayacağız. Ama Türk halkı ne yapabilirdi ki; zira bizi herkesten evvel üst düzey Türk yöneticiler katletti!”
Bağdasaryan’ın dediği gibi ortada affedilmesi güç bir suç var. Bu suçun adı bana göre soykırım, size göre başka bir şey olabilir. Ama aslolan, birilerini suçlu ilan etmek ya da yargılamak değil, bir insani acının ya da mağduriyetin giderilmesi, dindirilmesidir. Bir acıyı dindirmenin en önemli yolu da geçmişe mağdurların ve kurbanların gözüyle bakmaya, onların bakış açısını kavramaya çalışmak, onlarla birlikte yas tutabilmektir. 24 Nisan bu nedenle bu açıdan çok anlamlı bir gün…
Ek okuma: Vahe Berberian, Baba ve Oğul Adına, (Çeviren: Talin Sucuyan), Aras Yayıncılık, 2008; Agop J. Hacikyan&Jean-Yves Soucy, Güneş O Yaz Hiç Doğmadı, (Çeviren: Zekiye Hasançebi), Pencere Yayınları, 2006
Not: Geçen haftaki “Kürt Meselesi’nde PKK’nin işlevi neydi?” başlıklı yazımda 1978 kuşağından olmama rağmen, Mahir Çayanların öldürüldüğü yerden bahsederken, Niksar-Kızıldere yerine Mardin-Kızıltepe demişim. Çok mahcup oldum. Türk tarafının can kayıplarını ‘şehit’, Kürt tarafının can kayıplarını ‘ölü’ olarak nitelemekten muradım başkaydı ama tırnak işaretleri düştüğünden tam tersi bir durum ortaya çıkmış. Elinde silah tutan PKK’li genç kıza karşılık, bayraklı tabuta sarılmış Türk baba resmi, resmî söylemi tekrarlayan bir seçim olmuş.
.25-4-10
.1923 İzmir İktisat Kongresi
“Mustafa Kemal’in 14 Ocak-20 Şubat 1923 tarihleri arasında 35 gün süren ünlü Ege Seyahati’nin, bugün en çok bilinen bölümü, 16/17 ocakta İzmit Kasrı’nda İstanbullu bir grup gazeteciye “Kürtlere özerklik tanınması” konusunda bazı imalarda bulunduğu basın konferansıdır. Ancak, gezinin en az bu kadar önemli bir parçası daha vardır ki, bugün neredeyse unutulup gitmiştir. Bu haftayı, yıllardan sonra yeniden Taksim Meydanı’nda kutladığımız 1 Mayıs İşçi Bayramı dâhil olmak üzere bir dizi işçi hakkının kâğıt üzerinde de olsa ilk kez tanındığı İzmir İktisat Kongresi’ne (resmî adıyla “Türkiye İktisat Kongresi”) ayırdım.”
Muhaliflerin eleştirileri
Dönemin İktisat Vekili (daha sonra Adliye Vekilliği de yapacak olan) Mahmut Esat’ın (Bozkurt) fikri olan kongreye dair haberler, 1923 yılının ocak ayında gazetelere yansımaya başladığında, gerek kamuoyunda, gerekse TBMM’de heyecanlı tartışmalar yaşanmıştı. Gazeteler Lozan Barış Görüşmeleri’nin Musul, kapitülasyonlar ve savaş tazminatları gibi iktisadi konulardaki anlaşmazlıklar yüzünden kesintiye uğradığı o günlerde bir iktisat kongresi toplanması fikrini çok olumlu bulmuşlardı, ancak, başını Trabzon Milletvekili Ali Şükrü Bey ile Erzurum Milletvekili Hüseyin Avni Bey’in çektiği “İkinci Grup” üyeleri hükümetin TBMM’ye haber bile vermeden böyle bir kongre toplamasını, TBMM’nin yasama yetkilerine tecavüz olarak niteliyorlardı.
Muhaliflerin sert eleştirilerini, İktisat Vekili Mahmut Esat Bey, kongrenin “hususi ve istişari” nitelikte olacağı garantisini vererek yatıştırdı ancak muhalifler bu sefer de, bir süredir Londra ve Atina basınında ortaya atılan bir iddiayı gündeme getirdiler. Bu haberlere göre, kongrenin asıl amacı, yabancılara tekel ve imtiyazlar verilmemesi, yabancı vapur kumpanyalarının Türk denizlerinde sefer yapmalarının yasaklanması veya İstanbul’daki Ermeni, Rum ve Musevi tüccarların geri plana itilmesi gibi anti-liberal tedbirlerin yürürlüğe konulmasıydı. Mahmut Esat Bey, bu konudaki kuşkuları, ABD’li sermayedarlardan 400 milyon dolar yabancı sermaye çekmeyi umdukları Chester Projesi’ni örnek vererek gidermeye çalıştı.
Neden İzmir
Bu sefer muhalif milletvekilleri, kongrenin belli bir programı ve gündeminin olmamasını, ayrıca ulaşım açısından son derece elverişsiz bir ayın seçilmesini eleştirdiler. Program konusu zaman içinde halledilebilirdi ama ulaşım konusundaki eleştiri haklıydı. Çünkü o tarihlerde örneğin Erzurum’dan İzmir’e gelebilmek için önce kara yoluyla Trabzon’a, oradan gemiyle İstanbul’a, İstanbul’dan yine gemiyle Bandırma’ya, Bandırma’dan şimendiferle İzmir’e gitmek gerekiyordu. Yazın bile çok zahmetli ve masraflı olan bu yolculuğun kış aylarında yapılması neredeyse imkânsızdı.
Peki, kongre neden Ankara veya İstanbul’da toplanmıyordu da daha birkaç ay önce üçte birini faili meçhul (!) bir yangında kaybetmiş İzmir’de yapılıyordu? Bunun cevabı açıktı: Ankara o yıllarda böyle büyük bir organizasyona ev sahipliği yapamayacak kadar küçük ve muhafazakâr bir kasabaydı. İstanbul, çöken imparatorluğun köhne başkenti olarak Kemalistlerin kara listesindeydi. Nitekim Mustafa Kemal, İstanbul’a ancak 1927 yılının yazında gelecekti. “Gâvur” İzmir ise, Levanten geçmişiyle Türkiye’yi Lozan’da sıkıştıran Batılılara “liberal selamlar” göndermek açısından en uygun seçenekti. Sonuçta muhalifler ikna edildiler ve kongrenin hazırlıklarına başlandı.
Mesleki temsil ilkesi
Kongreye katılım Mahmut Esat Bey’in önerisi ile “mesleki temsil” ilkesine göre gerçekleşecekti. Bu amaçla her kazadan üçü çiftçi, biri tüccar, biri ya sanayici ya zanaatkâr, biri amele, biri şirket temsilcisi, biri de banker olmak üzere sekiz delegenin seçilmesi istendi. Sonradan yeterli kişi bulunamadığı için, altı grup dörde indirilecek ve kongreye tüccar, çiftçi, sanayici ve amele zümrelerinin temsilcileri katılacaktı.
En kalabalık ve en örgütlü olanı “tüccarlar zümresi” idi. Kısa süre içinde delegelerini seçmişler, Tütün Rejisi, İstanbul Ticaret Odası, Milli Türk Ticaret Birliği, Ticaret Mektebi ve İtibarı Milliye Bankası’nın durumu, tekel ve gümrükler, kabotaj, milli para, ithalat ve ihracat, yabancı sermaye ve benzeri konularda bir dizi rapor hazırlamışlardı.
İkinci örgütlü kesim “çiftçiler zümresi” idi. Ancak bu grubu büyük toprak sahipleri oluşturuyordu. Küçük çiftçilerin, ortakçı ve yarıcıların, tarım işçilerinin zümrede temsilcileri yoktu.
“Sanayici zümresi” ise tahmin edileceği gibi çok zayıftı. Bunu, zümrenin başına sanayi ile uzaktan yakından ilgisi olmayan Kâzım Karabekir Paşa’nın getirilmesinden anlamak mümkündü. Zümrenin delegelerinin çoğunluğunu üst düzey bürokratlar ve bazı milletvekilleri (ki kongrede delege olan 40 milletvekili vardı) oluşturuyordu.
‘Amele zümresine’ Aka Gündüz
“Amele zümresi” ise ağırlıklı olarak İstanbul’daki İttihatçı tüccarların kurduğu İstanbul Umum Amele Birliği üyelerinden oluşuyordu. İzmir’den de beş kadın amele temsilcisi (Hayriye, Elif, Emine, Şefika, Münire ve Nigar Hanımlar) vardı. “Mesleki temsil” ilkesine göre zümrenin başında bir amele olması gerekirken, “Aka Gündüz” takma adını kullanan İttihatçı yazar Hüseyin (Enis) Avni getirilmişti.
Sosyalist aydın ve emekçilerin oluşturduğu Aydınlık Grubu da bu hakların kâğıt üzerinde kalmaması için kongreyi destekleyici bir kampanya yürütüyordu. Zonguldaklı maden işçileri de “İktisat Kongresinde Türk Madencileri Ne Diyordu?” başlıklı bu risale ile sorunlarını ayrıntılı biçimde kamuoyuna aktarmışlardı.
Yolculuğun cilveleri
Yolculuk için gereken parayı çoğunlukla açılan bağış kampanyalarıyla ya da eş dosttan aldıkları borçlarla sağlamayı başaran delegeler, ağır kış koşulları içinde büyük zorluklarla peyderpey İzmir’e ulaştılar. Yolculuk sırasında komik olaylar da olmuştu. Örneğin İstanbul delegelerinden 150 kişilik grubu getiren Fransız Messageries Kumpanyası’nın Piyer Loti vapuru, İzmir Limanı’nın güvenlik gerekçesiyle TBMM hükümetince kapatılması üzerine limana giremeyince yolcularıyla birlikte Marsilya’ya gitmişti. Delegeler üç-dört gün sonra bir başka gemiyle Marsilya’dan gelmişlerdi. Yine çeşitli yerlerden İstanbul üzerinden Bandırma’ya gelenler, önce kayık yokluğundan gemiden çıkamamışlar, çıktıktan sonra da Bandırma Gümrük Müdürü’nün düşmanca tavrı yüzünden limanda mahsur kalmışlardı.
Hamparsumyan’ın binası
Kongre İkinci Kordon’da (eski Gümrük) o yıllarda Osmanlı Bankası depoları olarak kullanılan, Ermeni tüccar Aram Hamparsumyan’ın üzüm-incir işletmesi binasında yapılmıştı. Bugün Kestane Pazarı, 857. Sokak’taki otoparkın yerindeki yükselen bu tarihi bina 12 Eylül darbesinden sonra yıkıldı. Arşivlerde fotoğrafı bile olmayan bu binanın yedi bin kişiyi alabilecek kapasitede iki katlı dev bir yapı olduğu biliniyor. Kongre sırasında binanın bir bölümünde, Türkiye’nin dört bir yanından gönderilen incir, zeytinyağı, pamuk, meyankökü, bakliyat, bamya, helva, makarna, balık, sabun, kendir, peştamal, kösele, havlu, süslemeli tabak, aktar malzemesi, ipek kozası, sigara kâğıdı, ıtriyat, gülyağı, seccade ve halı, çiçek, saksı, sandalye gibi envai çeşit ‘yerli malının’ sergilendiği pavyonlar açılmıştı. Hanlar, oteller, lokantalar ağzına kadar dolmuştu. Hatta bazı İzmirliler evlerini bile misafirlere açmıştı. Belediye Başkanı ve şehrin ileri gelenleri delegelere toplu yemekler veriyor, zengin delegeler ölmüşlerinin ruhuna çeşitli camilerde mevlit okutuyorlardı. Kısacası ‘yangın yeri İzmir’, biraz zoraki de olsa küllerinden yeniden doğuyordu. O günlerin havasını 25 Şubat 1923 tarihliTevhid-i Efkâr gazetesi muhabiri şöyle anlatıyordu: “Kongre münasebetiyle İzmir bir kat daha pahalandı. Koskoca şehirde adamakıllı yemek yiyebilecek iki lokanta bile yok. Bir tabak et otuz, adi bir kuru fasulye yirmi, bamya gibi yaş sebze otuz kuruş. Yemeklerde de yenecek hiçbir hal yok. Oteller lebaleb dolu...”
Delegelerin ezici çoğunluğu İstanbul’dan ve İzmir’dendi. Bunun dışında Erzincan, Erzurum, Karahisar-ı Şarki (Şebinkarahisar), Mesudiye, Malatya, Zonguldak, Bartın, Düzce, Göynük, Mudurnu, Edirne, Sungurlu, Mersin, Seyitgazi ve Kütahya’dan delegeler vardı. Mesleki zümrelerin dışında, kongreye Fransa Dar’ül-Fünun ve Mekatib-i Aliye Mezunları Cemiyeti, Macaristan Türk Mezunları Cemiyeti gibi konuyla ilgisiz kuruluşlar da delege göndermişti. Fevzi (Çakmak) ve Asım (Gündüz) Paşalar ise kongrenin şeref konuklarıydı.
İktisat Vekili Mahmut Esat Bey, konu ilk ortaya atıldığında kongreye “Avrupa’nın sanayici, tüccar ve ziraatçılarını dahi davet ettiği” halde, Milli Mücadele sırasında Kemalistlerin can simidi olan Sovyet Rusya’nın Ankara Sefiri Aralof’u ve “kardeş” Azerbaycan’ın Ankara Sefiri Abilof yoldaşları sadece “protokol” icabı kongreye davet etmişti. Tahmin edileceği üzere, Batılı ülkeler gazete yoluyla yapılan bu davete icabet etmemiş, buna karşılık Türkiye’den hâlâ umudunu kesmeyen Rusya, Ukrayna, Mavera-i Kafkas Şûralar Cumhuriyeti adına kongreye tebrik telgrafları gönderilmişti.
Mustafa Kemal’in açış konuşması
Sonunda beklenen an geldi ve İzmir İktisat Kongresi 17 Şubat 1923 günü saat 10.00’da, Mustafa Kemal’in uzun ve etkili açış konuşmasıyla başladı. Konuşmanın en dikkat çekici yanı, o güne dek her fırsatta tekrarlanan “kapitalizm”, “emperyalizm”, “mazlum milletler” gibi kavramlara hiç değinilmemesi, bunların yerini “iktisadi bağımsızlık”, “kapitülasyonların kaldırılması”, “yabancı sermaye” ve “liberal ekonomi” terimlerinin almasıydı. Mustafa Kemal İzmir İktisat Kongresi’ni açtıktan sonra, 18 şubatta Eskişehir’de Lozan Barış Görüşmeleri’ne ara verilmesi üzerine ülkeye dönen İsmet Paşa ile buluşmuş ve iki lider 20 şubatta Ankara’ya dönmüşlerdi. Kongrenin bundan sonraki bölümleri onsuz devam edecekti.
Başlangıçta üç bin delegenin gelmesi planlanmıştı ama kongrenin sürdüğü 18 gün içinde peyderpey gelenlerin sayısı ancak 1.135’ye varabilmişti. Kongrede sağ cenah tüccarlara, sol cenah amelelere, merkez ise çiftçilere ayrılmıştı. Sanayiciler ise, çiftçilerle amelelerin arasına sıkıştırılmıştı. Büyük bir heyecanın hâkim olduğu kongrenin başkanlığını sivil giysiler içindeki Kâzım Karabekir Paşa yapıyordu. İktisat Vekili uzun bir konuşma yaptı. Ardından sahneye Azerbaycan Sefiri Abilof’la Sovyet Sefiri Aralof çıktı. Abilof’un sade bir baş selamıyla yetinmesine karşılık, Aralof’un Türk usulü selam durarak “Yaşasın Türkiye, yaşasın Ordu!” diye bitirdiği teşekkür konuşmasını delegeler “Yaşasın Ruslar!” nidalarıyla karşıladılar. (Ancak Aralof, Mustafa Kemal’in üslubunun eskisi gibi “Bolşevikçe” değil “Batılıca” olduğunu fark edecek ve 26 şubatta Moskova’ya gönderdiği raporda, Kongrede hiç de sosyalist bir hava olmadığını ve Türkiye’nin Sovyet Rusya’dan giderek uzaklaştığını yazacaktı.)
Becerikli zümreler
Kongrede, “meslek zümreleri” adına 15’er kişiden oluşan komisyonlar raporlar hazırlarken, bunlar hakkında konuşma yapma hakkı, her zümreden ikişer kişiye verilmişti. Yani sadece sekiz delegenin konuşma hakkı vardı. Aslında ortada belirli bir program ve gündem olmadığı için “demokratik usullerin” uygulanması pek mümkün görünmüyordu. Nitekim kongrede seslerini duyuramayan delegeler İzmir sokaklarını, meydanlarını, kahvelerini miting alanına çevirdiler.
Kongrenin sürdüğü 16 gün içinde meslek zümrelerinin oluşturduğu programlar üzerinde delegeler kısıtlı da olsa tartıştılar ve bu programlar oylanarak (bazen oybirliğiyle, bazen oy çokluğuyla) kabul edildi. Hem kalabalık, hem de örgütlü olan tüccarlar, kongreye sundukları 134 önerinin tamamını delegelere benimsetmeyi başardılar. Bunların başında tekellerin kaldırılması, hükümetin de ortak olacağı bir ticaret bankası kurulması, deniz ticaretinin ve gümrüklerin yeniden düzenlenmesi, yabancı sermaye girişinin ilkelere bağlanması vardı.
Çiftçi zümresinin ise 96 önerisi kabul edildi. Bunların başında Reji İdaresi’nin ve âşarın kaldırılması vardı. Reji’nin kaldırılması oybirliğiyle kabul edilirken, âşarı amele zümresi oy birliğiyle desteklemiş, ticaret ve sanayi zümresi ise âşarın yerine yeni bir vergi konması şartıyla desteklemişti.
Sayıca az olan sanayi zümresinin sadece 24 talebi kongrede kabul edildi. Bunların başında iç pazarın korunması ve sanayinin özendirilmesi geliyordu.
Amele zümresi ise 34 önerisini benimsetebildi. Bunlar arasında günlük çalışma süresinin sekiz saatle sınırlanması, iş güvenliği, ücretli izin ve sosyal güvenlik önlemleri ile 1 Mayıs gününün “Türkiye işçileri bayramı” olması vardı. Ayrıca “amele” yerine “işçi” denmesi de karara bağlanmıştı. Ancak bu 34 madde içinden, ücretlere ve çalışma koşullarına yönelik taleplere sanayi ve tüccar delegeler ret oyu vermişlerdi. 1 Mayıs maddesini ise sanayi ve amele zümresi oybirliğiyle kabul ederken, çiftçi ve tüccar zümresinin sadece bir kısmı desteklemişti.
“Misak-ı İktisadi” adlı hamasi belge
3 Mart 1923 günü, 12 maddelik bir “Misak-ı İktisadi” kabul edildi. Maddelerdeki “Türkiye halkı tahribat yapmaz, imar eder”, “Hırsızlık, yalancılık, riya, tembellik en büyük düşmanımız, taassuptan uzak dindarane bir salabet her şey esasımızdır”, “Maarife verdiği kudsiyet dolayısıyla Mevlid-i Şerif (Kandil) gününü, aynı zamanda bir kitap bayramı olarak yaşar”, “Türk mikroptan, pis havadan ve pislikten çekinir, bol ve saf hava, bol güneş ve temizliği sever”, “Türkler hangi sınıf ve meslekte olurlarsa olsunlar, candan sevişirler. Meslek, zümre itibariyle elele vererek birlikler, memleketini ve birbirini tanımak, anlaşmak için seyahatler, birleşmeler yaparlar” gibi konuyla ilgisiz hamasi ifadeler, pek çok kişiyi büyük hayal kırıklığına uğratmıştı. Öyle ki, İleri gazetesinden Suphi Nuri’ye (İleri) göre belgenin adı “dinî ya da ahlaki Misak olsa” daha uygun olurdu. Ancak Suphi Bey’in gözden kaçırdığı bir husus vardı. Misakın “Türk, dinine, milliyetine, toprağına, hayatına ve müessesatına düşman olmayan milletlere daima dosttur; ecnebi sermayesine aleyhtar değildir...” diyen 9. maddesi adeta İzmir İktisat Kongresi’nin toplanmasındaki esas amacı özetliyordu.
Amaca ulaşıldı mı
Aslında İzmir İktisat Kongresi’nin iki temel amacı vardı. Birincisi Milli Mücadele yıllarında Ankara’ya uzak kalan İstanbullu Müslüman-Türk burjuvazi ile ilişkileri düzeltmekti. Nitekim bir iktisat kongresi toplama fikri, İstanbul’daki gayrimüslim tüccarları geriletmek için 1922 yılında Milli Türk Ticaret Birliği’nde örgütlenen Müslüman-Türk tüccarlardan çıkmış, İktisat Vekili Mahmut Esat Bey’in onlara verdiği ‘daha büyük bir kongre toplama sözü’ uyarınca da İzmir İktisat Kongresi toplanmıştı. Kongrede başlarındaki fesi çıkarıp Ankara’nın kalpağını giyen İstanbullu burjuvalar daha sonra da kalpağı çıkarıp Panama şapkasını giyeceklerdi.
İkinci amaç ise, Lozan Barış Görüşmelerinin çıkmaza girdiği o günlerde, Batılı ülkelere, kapitülasyonlara kesinlikle karşı olduklarını ancak Türkiye’nin, Osmanlı Devleti’nden ve İttihatçılardan devralınan liberal iktisat politikalarından vazgeçmediği, yabancı sermayeye düşman olmadığı mesajı vermekti. Bir başka deyişle, Batı dünyasına ‘ben Sovyet sisteminde değil kapitalist Batı sisteminde kalmak istiyorum ama kendi koşullarımla kalmak istiyorum’ denmek isteniyordu. İzmir İktisat Kongresi, Batılıların çok ilgisini çekmedi. Ama esas sorun Ankara’nın bir yandan Amerikan sermayesini çekmek için Chester İmtiyazı gibi büyük tavizler verirken, bir yandan Türkiye ile uluslar arası sermaye piyasaları arasında iyi bir köprü olabilecek yerel gayrimüslim burjuvaziyi düşman gören katı bir milliyetçilik gütmesindeydi. Hem millici hem beynelmilelci olmanın çok kolay olmadığı ilerde görülecekti.
Ancak hak yemeyelim, İzmir İktisat Kongresi’nde tüccar, çiftçi ve sanayici zümrelerinin benimsettiği kararlar, eksik gedik de olsa Cumhuriyet tarihi boyunca uygulanmaya çalışıldı. Kemalist rejim ve ardılları, sadece ve sadece, kongrenin işçilerle ilgili aldığı kararları uygulamamak konusunda büyük maharet gösterdiler!
Chester İmtiyazı nedir
1900’de İstanbul’a gelen bir savaş gemisinin kaptanı olan Albay Colby M. Chester, 1908’den itibaren gözünü Musul-Kerkük bölgesindeki demiryolları ve maden ayrıcalıklarına dikmiş, hatta Osmanlı Meclisi’ne 10 Mart 1909’da bir proje sunmuş, Osmanlı Devleti dağılınca rotayı Ankara’ya çevirmişti. Mustafa Kemal de, daha 27 Eylül 1922’de, Daily Telegraph gazetesine “Amerikalıların Türkiye’de petrol alanlarını işletmesine hiç kimse karşı değildir...” şeklinde bir beyanat vererek, Chester Projesi’ne yeşil ışık yakmıştı.
İzmir İktisat Kongresi’nin verdiği gazla 1 Nisan 1923’te TBMM’de onaylanan iki imtiyaz anlaşmasına göre o sırada Amiral olan Chester’in, ABD’nin Delaware eyaletinde, işadamları, bankerler ve gazetecilerle kurduğu Ottoman-American Development Company adlı şirkete, 99 yıl süreyle, Türkiye’nin doğusu ile Musul-Kerkük bölgesini birbirine bağlayan 4.400 kilometrelik bir demiryolu ile iki liman yapımı karşılığında, limanların ve demiryolu hatlarının yanlarında 40 kilometrelik şerit içinde kalan alanda, petrol dâhil her türlü maden arama, kanal, yol, telgraf ve telefon hatları kurma, bankalar, oteller, gözlemevleri inşa etme imtiyazı tanındı. İmtiyaz anlaşması öyle geniş tutulmuştu ki, yeni başkent Ankara’nın “Washington örneğine göre kurulması” bile söz konusu edilmişti Ayrıca şirkete çeşitli vergi ve arazi alım kolaylıkları sağlanacaktı.
Hükümet, Chester İmtiyazı ile Türkiye’nin 1923 bütçesinin neredeyse dört katına tekabül eden, 400 milyon dolar civarında bir Amerikan sermayesinin Türkiye’ye geleceğini ve ülkenin kısa sürede çağ atlayacağını sanmıştı. Ancak bu büyük coşku kısa sürdü. Lozan’da, Musul’un çözüme bağlanmaması ve Standard Oil Şirketi’nin Irak petrollerinin denetimini ele geçinmesi üzerine, ABD resmî çevreleri de, işadamları da heveslerini kaybedince anlaşmalar hayata geçmedi ve Türkiye’nin ‘Küçük Amerika’ olması 1950’lere kadar ertelendi.
Özet Kaynakça: Türkiye İktisat Kongresi, 1923-İzmir, Haberler, Belgeler, Yorumlar, (Hazırlayan: Gündüz Ökçün), SBF Yayınları, No:262, 1971; Afet İnan, İzmir İktisat Kongresi, TTK, 1989; Bülent Bilmez Can, Demiryolundan Petrole Chester Projesi, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000. Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerindeki işçi sınıfı tarihi konusunda, “Cumhuriyet’in Amele Evlatları” (27.4.2008,Taraf, http://www.taraf.com.tr/makale/601.htm) ve “Devletin 1 Mayıs Paranoyası, Taksim Tabusu” (3 Mayıs 2009, Taraf, http://www.taraf.com.tr/makale/5333.htm) başlıklı yazılarıma bakılabilir.
.2-5-10
.Darbesiz anayasa yapmak
Osmanlı Devleti’nin ilk anayasası dış baskıyla hazırlanan 1876 tarihli Kanun-i Esasî’dir. Rusya ile savaş hazırlıklarının yapıldığı ve İmparatorluğun Hıristiyan unsurlarının, bu savaşta bir koz olarak kullanılmasının planlandığı bir dönemde, İstanbul’da toplanacak uluslararası Tersane Konferansı’ndan önce çıkarılabilmek için alelacele hazırlanan Kanun-i Esasî, Padişah tarafından atanan 37 (bazı kaynaklara göre 28) kişilik Cemiyet-i Mahsusa isimli bir kurulun eseridir. Kanun-i Esasî, Tanzimat’ın önemli devlet adamlarından Mithat Paşa’nın başkanlığındaki Heyet-i Vükelâdan (bakanlar kurulu) geçip 23 Aralık 1876’da Padişah tarafından kabul ve ilân edilmişti. Söz konusu kurulun altı üyesi gayrımüslimdi.
Kanun-i Esasî’nin esin kaynakları
Bazı araştırmacılara göre Belçika, Polonya ve Prusya anayasalarından esinlenerek; bazı araştırmacılara göre 1797’de ‘Velestinli Rigas’ adıyla tanınan Rigas Fereos’un hazırladığı anayasadan ya da 1863 tarihli bir anayasal metin olan Nizamname-i Millet-i Ermeniyan’dan etkilenerek oluşturulan Kanun-i Esasî, halkı temsil eden bir kurucu meclis tarafından hazırlanmadığı gibi, bir referandumla da kabul edilmiş değildi. Padişahın tek yanlı bir işleminden doğmuş bu ferman, Padişahın sonsuz olan yetkilerini sınırlamak yerine pekiştiriyor; devletin bir monarşi olduğunu, dininin İslâm olduğunu, resmî dilinin Türkçe olduğunu ilan ederek bir anlamda fiili durumu onaylamaktan öteye gitmiyordu. Fakat Müslüman olsun gayrımüslim olsun tüm tebaanın temel hak ve özgürlüklerini düzenlediği, yargı yetkisini bağımsız mahkemelere devrettiği ve iki meclisli bir parlamento kurulmasını mümkün kıldığı için, demokrasiye doğru atılmış büyük bir adımdı. Hatta birçok niteliğiyle, modern metinlere örnek olabilirdi. Ancak Kanun-i Esasî’nin ömrü çok kısa oldu ve ilk Meclis’in 13 Şubat 1878 tarihinde II. Abdülhamit tarafından kapatılması üzerine 30 yıl süreyle askıya alındı. 1908’de Meşrutiyet’in ikinci kez ilanından sonra bazı hukukçuların “1909 Kanun-i Esasâsi” adını verdikleri değişiklikler ile parlamenter rejime (meşruti monarşiye) geçilmişti. Ancak bu da uzun sürmedi, çünkü 21 Aralık 1918’de Osmanlı Meclisi (Meclis-i Mebusan), Vahdettin tarafından feshedildi ve ülke kararnameler ve Şûra-yı Saltanat toplantıları ile yönetilmeye başladı.
Özerklik tanıyan 1921 Anayasası
Aralık -Ocak 1919’daki seçimlerden sonra yeniden açılan Meclis-i Mebusan, 16 Mart 1920’de İstanbul’un İtilaf Güçleri tarafından işgalinin ardından Padişah tarafından tekrar feshedilince, ortaya çıkan iktidar boşluğunu doldurma önce ‘milli iradeyi temsil etme’ iddiasındaki yerel kongrelere sonra da Mustafa Kemal ve arkadaşları tarafından Ankara’da oluşturulan Büyük Millet Meclisi’ne (BMM) kaldı.
Bu dönemin ilk anayasal metni, 18 Eylül 1920 günü Mustafa Kemal’in Meclis’e sunduğu ‘Halkçılık Programı’ üzerine yürütülen uzun ve ateşli tartışmalardan sonra ortaya çıkan, 23 asıl madde ve “gayeye ulaşıncaya kadar Meclis’in sürekli toplantı halinde” olmasına dair geçici maddeyle birlikte yaklaşık bir sayfalık bir metinden oluşan “Teşkilat-ı Esîsiye Kanunu” idi.
Hâkimiyet milletindir!
20 Ocak 1921’de, teamüllere uyulmadan üçte iki çoğunluk ve açık oyla değil; salt çoğunluk ve işaret oyuyla kabul edilen kanun metninde 1876 tarihli Kanun-i Esasî’yi ortadan kaldırdığına dair hiçbir ifade olmadığı için aynı anda iki anayasanın birden yürürlükte olduğu garip bir durum ortaya çıkmıştı. Adından da anlaşıldığı kadarıyla ‘anayasa’ olmaktan çok, bir ‘teşkilat kanunu’ olan 1921 Anayasası’nı 1876 tarihli Kanun-i Esasî’den ayıran en önemli husus 1. maddede tanımlanan “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. İdare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayanır” ilkesiydi. Ancak halkın kaderini ‘bizzat ve bilfiil’ idare etmesi, referandum hakkı ve halkın kanun teklifi vermesi gibi uygulamaların kabul edilmemesi ve iki dereceli seçimler yüzünden, bu ilke kâğıt üzerinde kalacaktı. Bu anayasanın ilginç bir yanı, vatandaşlık tanımına özel yer vermemesiydi. Bu da 1876 tarihli Kanun-i Esasî’nin ‘tebaa’ anlayışının zımnen devam ettiğini düşündürüyordu.
Yerel yönetimlere özerklik
1921 Anayasası’nın 23 maddesinden ‘İdare’ başlığı altında toplanan 12’si vilayet ve kazaların özerkliğinin nasıl hayata geçirileceğine ayrılmıştı. Bu maddelerde etnik temele dayalı bir özerklikten söz edilmediği halde ileriki yıllarda (ve bugün) bazı Kürt çevreleri tarafından “Anayasa ile Kürtlere özerklik verildiği” şeklinde yorumlandı. Mustafa Kemal’in çeşitli tarihlerde özerklikle ilgili açık veya üstü kapalı ifadeleri düşünüldüğünde, bu kanının bir temeli vardı, ancak 1921 Anayasası’nın ömrünün kısa sürmesi, bu maddelerin hem Kürtleri Milli Mücadele’ye kazanmak hem de o günlerde silah ve para yardımıyla Milli Mücadele’yi destekleyen Sovyet Rusya’yı ikna etmek için konduğunu gösteriyordu.
Diktatörlük hukuku
Bu anayasanın bir diğer önemli yanı, 3. maddede “Türkiye Devleti, Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur ve hükümeti Büyük Millet Meclisi Hükümeti unvanını taşır” denerek Osmanlı Devleti’nden farklı bir devlet kurulduğunu ima etmesiydi. Maddenin tamamı, ‘kuvvetler birliği’ ilkesinin en katı uygulamalarından biri olan Meclis Hükümeti sistemini ilan ediyordu.
9. Madde ise adeta Mustafa Kemal’i ‘tek adam’ yapmak için eklenmişti. Çünkü BMM Başkanı (ki aynı zamanda Vekiller Heyeti’nin de doğal başkanıydı) Meclis adına imza koymaya ve Vekiller Heyeti’nin kararını onaylamaya yetkili kılınmıştı. 5 Ağustos 1921 tarihli Başkomutanlık Kanunu ile ordunun başı olan Mustafa Kemal’in Meclis’in tüm yetkilerini üstünde toplaması da eklenince, daha sonra Kars Mebusu ve Matbuat Müdürü Ahmet (Ağaoğlu) Bey’in dediği gibi, 1921 Anayasası Meclis’e, dolayısıyla da Mustafa Kemal’e diktatörlük hukuku vermişti.
Seçilmiş Meclis’in 1924 Anayasası
İlginçtir, İsmet İnönü hatıralarında, Mustafa Kemal’in durumdan hâlâ memnun olmadığını, muhalefetten kurtulmak için, biri Aralık 1921’de diğeri Mart 1922’de olmak üzere Meclis’i feshetmeyi düşündüğünü söyler. Nitekim 6 Aralık 1922’de Halk Fırkası adı altında bir parti kuracağını açıkladıktan sonra başında bulunduğu Birinci Grubun oylarıyla 1 Nisan 1923’te seçimlerin yenilenmesi kararını almıştı.
11 Ağustos 1923’te açılan muhalefetsiz İkinci Meclis’in ilk işi, Ankara’yı başkent yapmak ve Cumhuriyet’i ilan etmek oldu. Ama asıl hedef yeni bir anayasa hazırlamaktı.
Gerçekten ‘sivil’ mi
Bugün AKP’li çevrelerin, halkoyuyla seçilmiş bir meclisin yaptığı ilk ve tek anayasa tanımıyla çok olumlu bir örnek olarak gördüğü bu anayasanın taslağını Mustafa Kemal’in başkanlık ettiği CHF (Partinin adı 1935’te CHP olacaktı) grubu hazırlamıştı. Ancak bizzat Mustafa Kemal’in atadığı adaylar arasından, iki dereceli seçimlerle seçilmiş, dolayısıyla muhalefeti olmayan Meclis’teki anayasa görüşmeleri Mustafa Kemal ile onun ‘diktatörlük eğilimleri’ taşıdığını düşünen CHP’li milletvekilleri arasında hesaplaşmaya dönüştü. Cumhurbaşkanı’nın, tatilde olan Meclis’i toplantıya çağırması, genel seçimlere gitmek üzere Meclis’i feshetmesi, Meclis’çe kabul edilen yasaları veto etmesi ve kanunları bir kez daha görüşülmek üzere Meclis’e geri göndermesi usulleri konusunda çok sıkı bir muhalefet yapıldı ve cumhurbaşkanının bu konulardaki yetkileri sınırlandı. Örneğin cumhurbaşkanının veto yetkisi konusu tam üç kez oylanmış, ama lehte oy sayısı 71’i aşamamıştı. Cumhurbaşkanının yedi yıllık süre için seçilmesi de kabul edilmedi ve süre bir seçim dönemi (dört yıl) ile sınırlı tutuldu.
Bu tartışmalardan sonra yeni anayasa, 22 Nisan 1924 tarihinde yapılan oturumda, toplantı yeter sayısı olan “üye tam sayısının salt çoğunluğun (üçte ikisinin) oyu ile” kabul edildi. (287 üyeli Meclis’in toplantı yeter sayısı yarıdan bir fazla yani 145 olarak tesbit edilmişti. Dolayısıyla karar yeter sayısı 96 idi. Yani anayasa değişikliği için son derece esnek kurallar konulmuştu.)
1924 Anayasası’nın bir öncekinden farklı yönü, yasama ve yürütme kuvvetlerinin teorik olarak birleştirilerek Meclis’te toplanması, buna karşılık Meclis’in sahip olduğu yürütme kuvvetini bizzat değil, cumhurbaşkanı ve bakanlar kurulu marifetiyle kullanabilmesiydi. Bu açıdan ‘kuvvetler birliği’ ilkesini koruyor, buna karşılık ‘görevler ayrılığı’ ilkesine yaklaşıyordu. Bir diğer fark, ‘anayasanın üstünlüğü’ ilkesini kabul etmesiydi. Ancak kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyecek bir Anayasa Mahkemesi kurulmadığı için bu ilke kâğıt üstünde kaldı.
Anayasa’nın Dördüncü Faslı, ‘kuvvet-i kazaiye’ (yargı kuvveti) ne ayrılmış olduğu için bazı hukukçular bunu yargının konumunun yükseldiği şeklinde yorumladılar. Ancak bu söz tesadüfen kullanılmış olmalıydı çünkü yargıyla ilgili güvenceler, 1876 Kanun-u Esasîsi’nin getirdiği güvencelerden çok daha gerideydi.
Vatandaşlık tartışmaları
Anayasa’nın ileriki yıllarda Türk-Kürt çatışmasının temeli olarak nitelenecek bir diğer maddesi ise “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibarıyla ‘Türk’ ıtlak olunur (denir)” diyen 88. maddesiydi. Maddenin kabulü sırasında yapılan tartışmalarda Hamdullah Suphi (Tanrıöver) Kürtlerin adını vermeden “Türkçe konuşanlar ve Hanefi mezhebinden olanların Türk sayılması gerektiğine” dair ifadeleri de Türkçe konuşmayan ve Hanefi değil Şafii mezhebinden olan Kürtlerin Türk sayılmasının milletvekillerinin pek içine sinmediğini gösteriyordu. Nitekim bugün pek çok araştırmacıya göre bu madde, bugünkü Türk-Kürt çatışmasının kaynağıydı. Maddenin özellikle muğlâk bırakıldığı anlaşılan dili sayesinde rejimin ideologları gerektiğinde Türklüğün bir şemsiye kavram olduğunu, gerektiğinde ise vatandaşlığın olmazsa olmaz koşulu olduğunu iddia veya ima edebileceklerdi.
Son olarak, 1924 Anayasası, temel hak ve hürriyetlerin felsefî kökeni ve sınırları konusunda, 1789 Fransız İhtilali’nin İnsan ve Yurttaş Hakları Beyannamesi’nden alınmışa benzeyen metni ile etkileyiciydi ancak, birçok temel hak ve özgürlüğün anayasada sadece isminin olması; temel hak ve hürriyetlerin hangi hallerde ve hangi ölçütlere uyularak sınırlandırılacağı hususunun anayasada düzenlenmemesi, üstelik pek çok temel hak ve hürriyetin ‘kanun dairesinde’ tanınması yani daha baştan sınırlı olması, dahası bu kanunların uyması gereken anayasal ilkeler ve ölçütler getirilmemesi gibi hususlar yüzünden laftan ibaret kaldı.
‘Özgürlükçü’ 1961 Anayasası
Bugün bazı çevrelerce ‘Türk anayasacılık tarihinin kusursuz ürünü’ olarak kutsanan 1961 Anayasası’na gelince; Mustafa Kemal’in ölümünden hemen sonra Avrupa ve dolayısıyla Türkiye, İkinci Dünya Savaşı’nın hinterlandına girmiş, ‘Tek Partili Dönem’, biraz da zorunlu olarak uzamıştı. 1945’te Nuri Demirağ adlı bir işadamının Milli Kalkınma Partisi’ni (MKP) kurmasıyla ‘Çok Partili Dönem’e şeklen de olsa geçildi. Ancak gerçek anlamdaki ilk muhalif parti, CHP’nin bağrından doğan Demokrat Parti (DP) oldu. DP’nin 10 yıllık iktidarının özellikle son yıllarında yoğunlaşan Vatan Cephesi listeleri, üniversitelere, basına ve CHP’ye yönelik baskılar gibi demokrasiye aykırı girişimleri bahane ederek 27 Mayıs 1960’ta bir darbe yapan TSK mensuplarının ilk işi, çoğunluğu İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden olmak üzere hukuk profesörlerini alelacele uçakla Ankara’ya getirtmek ve ‘darbenin meşruluğu ve haklılığı’ üzerine bir bildiri yayınlatmak olmuştu.
Darbecilerin Ankara Garnizon Komutanı Tümgeneral Cemal Madanoğlu bu olayı, yıllar sonra şöyle anlatmıştı: “Ne yapacağız yahu diyorum. 5-10 subayla koca devleti nasıl hâle yola sokacağız. Bütünüyle bu düşünce kafamda (...) İçimde bir ışık çaktı sanki. Tamam dedim. Ben şimdi profesörleri çağırırım ve onlara ihtilal heyecanı ile bir kurucu meclis kurdururum dedim (...) Geldim. Profesörleri Genelkurmay’da bir salona oturtmuşlar. (...) Dedim ki, sayın hocalar, profesörler. Biz bir iş yaptık. Ağzımdan böyle çıktı. Bunlar hemen bağırdılar. Siz vatan kurtaran aslansınız, şöyle yaptınız, böyle ettiniz filan. Dedim, şimdi edebiyatın sırası değil. O sonra. Şimdi beni dinleyin...” (Günal, s.147)
Konuşmadan sonra, Sıddık Sami Onar, Tarık Zafer Tunaya, Muammer Aksoy, İsmet Giritli, Mustafa Amil Artus, Hıfzı Veldet Velidedeoğlu ve Hüseyin Nail Kubalı gibi devrin en tanınmış hukukçuları meşru parlamentoyu ortadan kaldıran askerlerin işini kolaylaştırmak için kolları sıvamışlardı. Öyle ki, Madanoğlu, ihtilalin başarıya ulaşmasının ardından yönetimi siviller ile Askerî Yüksek Şûra’dan oluşacak kurucu meclise bırakma düşüncesini açtığında hukukçu profesörler buna karşı çıkmışlar ve askerlerden oluşacak bir ‘ihtilal komitesi’ kurulmasını önermişlerdi. Milli Birlik Komitesi (MBK) işte bu aklın ürünüydü. Bu hukukçuların verdiği akılla darbeciler 12 Haziran 1960 tarihinde çıkarılan 1 Numaralı Kanun’la daha önce çıkarılan tüm kanunların numaralarını sıfırladılar. ‘İkinci Cumhuriyet’in bu ilk kanunu ile Milli Birlik Komitesi TBMM’nin yerine geçti, Bakanlar Kurulu MBK tarafından seçildi, MBK ölüm cezalarını onaylamak da dahil tüm denetim ve azletme yetkisine sahip oldu.
Hukukçuların payandası
MBK, önce İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi hocalarından oluşan ‘İstanbul Bilim Komisyonu’na bir anayasa taslağı hazırlanmasını emretti. Ancak bu heyetin çalışmalarını bir türlü tamamlayamaması üzerine durumdan vazife çıkaran Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi hocaları kendi aralarında bir komisyon kurdular ve kendi anayasa taslaklarını İstanbul komisyonundan önce bitirerek MBK’ya takdim ettiler. İki taslağı da beğenmeyen MBK, bir kurucu meclis toplanmasına karar verdi. Bu meclisin oluşturduğu anayasaya (dönemin tartışmalarındaki adıyla ‘İkinci Cumhuriyet Anayasası’) Kurucu Meclis’te iki çekimser oya karşılık 261 oyla kabul edildi. Anayasa, 9 Temmuz 1961’deki halkoylamasında yüzde 60,4 oyla kabul edildiğinde, bu düşük kabul oranı darbenin faillerinde ve destekçilerinde büyük hayal kırıklığı yaratmıştı. Nitekim 27 Mayıs’ın eksik yanlarını tamamlamak iddiasıyla, Albay Talat Aydemir ve Binbaşı Fethi Gürcan’ın başını çektiği asker grupları, 22 Şubat 1962’de ve 21 Mayıs 1963’te iki kere darbeye teşebbüs edecekti.
Devlet, ülke, millet bir bütündür!
‘Türkiye’nin ilk ve tek demokratik anayasası’ olarak kutsanan bu anayasanın en önemli yanlarından biri daha giriş kısmında ‘Türk milliyetçiliği’ne vurgu yapmasıydı. Aynı şekilde 2. Madde’de “Türkiye Cumhuriyeti (...) milli (...) devletidir” denerek devletin niteliğinin de altı çizilmişti. 3. Madde’de ise hâlâ çok ciddi sorun olan “Türkiye Devleti’nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün...” olduğu ifade edilmişti. (‘Ülke’ kavramı 1921 ve 1924 anayasalarında yoktu.)
1961 Anayasası’nın önemli yanlarından biri devlet şeklinin cumhuriyet olduğu ve bunun değiştirilmesinin teklif bile edilemeyeceğine dair hükmüydü. Cumhuriyetçilik, yalnız genel oy, seçime dayalı parlamento ve seçilen bir cumhurbaşkanıyla yetinen 1924 Anayasası’ndan farklı olarak, 1961 Anayasası’nda iyice somutlaştırılıp ayrıntılı kurallara ve kurumlara bağlanmıştı. Dinin ve din duygularının kötüye kullanılması 19. Madde’yle yasaklanmış, din eğitimi isteğe bağlı kılınmıştı. Ama daha önemlisi, Türkiye Cumhuriyeti’nin laiklik niteliğini koruma amacını güden ‘devrim yasaları’nın Anayasa’ya aykırılığını ileri sürmek yasaklanmıştı.
1924 Anayasası’nın tartışmalı 88. maddesindeki vatandaşlık tanımı yerine, kan (nesil) bağı (Latince ‘Jure Sanguinis‘) ile toprak bağını (‘Jure Soli‘) esas alan sistemlerinin karması bir sisteme geçilmişti. Buna göre, doğum yeri neresi olursa olsun Türk anne babadan doğanlar ile ana babası Türk olmasa bile Türkiye’de doğanlar Türk vatandaşı sayılmıştı. Yani hâlâ vatandaşlığın temel unsuru ‘Türk’ olmaktı.
1924 Anayasası’nda açıkça belirtilmemiş olan ‘hukuk devleti’ ilkesi ayrıntılı kurallara bağlanırken, temel hak ve özgürlükler hem sayılıp sıralanmıştı. Ancak bu hak ve özgürlüklerin kanunlarla sınırlanacağı da eklenerek, verilenlerin gerektiğinde geri alınması garantiye alınmıştı. Bu bağlamda, yürütmenin eylemlerini denetleme mekanizması olarak Anayasa Mahkemesi’nin kurulması olumluydu ancak burada anlatması uzun olan nedenlerle bu mahkeme bazı dönemlerde yasama-yürütme-yargı üçlüsünün en etkili organı haline gelecekti. 1961 Anayasası’nın bir diğer sorunlu yanı da, Milli Güvenlik Kurumu ve Askerî Yargıtay gibi iki anti-demokratik oluşumu anayasal kurumlar haline getirmesiydi.
Darbecilerin 1982 Anayasası
12 Eylül 1980 sabahı, ‘emir komuta zinciri içinde’ yönetime el koyan TSK’nın da ilk işi Türkiye’nin içinde olduğu durumdan sorumlu tuttukları ‘aşırı özgürlükçü’ 1961 Anayasası’nı değiştirmek oldu. İlga edilen TBMM yerine açılan Danışma Meclisi’nden seçilen 15 kişilik komisyonun başında bu sefer Anayasa Profesörü Orhan Aldıkaçtı vardı. Aslında bu görev için tam 54 kişi aday olmuştu. Yani darbecilere yardım etmek için yine hukukçular yarışıyordu.
Bu komisyon tarafından hazırlanan ve her satırına demokrasi ve özgürlük düşmanlığı sinmiş olan 1982 Anayasası’nın birçok maddesi değiştirildi ama ana gövdesi hala hayatta. Halbuki Türkiye’nin kaynağını sivil toplumdan alan ve sivil toplumla birlikte hazırlanmış yepyeni bir anayasaya ihtiyacı var. Yasama, yürütme, yargı arasındaki ilişkilerin çağdaş ilkelere göre kurulduğu, devlet, toplum ve birey arasındaki ilişkileri, hak, özgürlük ve sorumluluk temelinde, ancak birey ve toplum lehine düzenleyen, ‘çoğunlukçu’ değil ‘çoğulcu’, kısıtlayıcı değil özgürlükçü, kısa, açık, biçim ve içerik açısından tutarlı, ‘delinmeyecek’ kadar sağlam bir çerçeve metne ihtiyacı var. Ancak, böyle ‘sivil’ bir anayasanın hazırlanabilmesi ve uygulanabilmesi için, öncelikle, toplumun gerçekten ‘sivil’ olması gerektiğini unutmayalım.
Özet Kaynakça: Suna Kili&Şeref Gözübüyük, Sened-i İttifak’tan Günümüze Türk Anayasal Metinleri, İş Bankası Yayınları, 2000; Tevfik Bıyıklıoğlu, “Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin HukukiYapısı”, Belleten, XXIV, S.95, s.13–15; Kemal Gözler, Türk Anayasa Hukuku, Ekin Kitabevi, 2000; Bülent Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (1789-1980), Der Yayınları, 1995; Kurucu Meclis ve 1961 Anayasası (Yay. Haz. Suna Kili), Boyut Kitabevi, 1998; Mustafa Erdoğan, Türkiye’de Anayasalar ve Siyaset, Liberte Yayınları, 2003; Şükrü Karatepe, Darbeler, Anayasalar ve Modernleşme, İz Yayıncılık, 1997; Erdoğan Günal, Türkiye’de Demokrasinin Yüzyıllık Serüveni, Karakutu Yayınları, 2009.
.9-5-10
.zmir’de ‘ilk kurşun’u kim attı
Genellikle ‘sıcak’ gündemi takip etmeye çalıştığımı biliyorsunuz. Ama bu haftanın popüler konusu olan CHP meselesine ilerde de değinebileceğimi düşünerek, kronolojiyi takip etmeye karar verdim. Dün, 15 Mayıs 1919’da Yunan askerlerinin İzmir’e çıkışının 91. yıldönümüydü. Ben de yıllardır tartışılan “Milli Mücadele’yi başlatan ilk kurşunu kimin attığı” meselesine bakmak ilginç olabilir diye düşündüm. Amacım, Yunan düşmanlığını körüklemek değil elbette. Sadece, Başbakan Tayyip Erdoğan’ın, büyük bir ekonomik krizle boğuşan Yunanistan’a yaptığı dostluk ziyaretinin tam da bu güne gelmesi, aynen anayasa referandumunun 12 Eylül’de yapılacak olması gibi pek anlamlı göründü. İlerde iki ülke arasındaki güncel sorunların tarihçesine de değinmek istiyorum. Şimdilik Başbakan Erdoğan’ın gezisinin 91 yıllık düşmanlık parantezini bir daha açılmamak üzere kapamasını dilemekle yetineceğim.
Mondros’un hediyesi
30 Ekim 1918 günü Limni Adası’nın Mondros Limanı’na demir atmış Agamemnon Zırhlısı’nda imzalanan Mondros Mütarekesi’nin İtilaf Güçleri’ne, gerekli gördükleri her yere asker çıkarma hakkı veren 7. maddesi uyarınca, 6 Kasım 1918 günü, bir İngiliz savaş gemisinin İzmir Limanı’na geleceği haberi duyulduğunda özellikle şehrin “gâvur” mahallelerinde büyük bir heyecan doğmuştu. İrili ufaklı kiliseler çanlarını, fabrikalar, vapurlar sirenlerini çalıyordu. Saat 15.00 sıralarında orta boy bir İngiliz savaş gemisi limana girdi ve Kramer Palas’la Pasaport arasında demirledi.
Karaya çıkan kumandan Dixon’a birkaç Ortodoks papaz eski bir Yunan geleneği uyarınca bir tepsi içinde tuz ve ekmek sundular. Dixon, Vali Vekili “Sakallı” Nurettin Paşa’ya ziyarette bulunmak üzere Hükümet Konağı’na giderken, başlarında Stefanopulos adlı bir Rum doktor olan bir grup, Rum Metropolitlik merkezi Aya Fotios Kilisesi’ne ve Anadolu Bankası’na Yunan bayrağı çektiler. Bir diğer grup ise Ege’de ve İzmir’de gözleri olduğu bilinen İtalyanlara gözdağı vermek için Garoni adlı bir İtalyan tarafından işletilen Pathe Sineması’na Yunan bayrağı asmaya kalkışmış, Garoni karşı çıkınca da sinemayı tahrip etmişlerdi. Ancak Rumlar sevinçte ölçüyü kaçırınca halkı kontrol altına almak için Adalar Valisi Papazafiropolus İzmir’e gönderilmişti.
İttihatçı yorgunu halk
Bunlar olurken, savaşlardan yorulan halktan ve İttihatçı-İtilafçı çatışması içindeki kanaat önderlerinden ciddi bir tepki gelmemişti. Örneğin Hukuk-u Beşer gazetesinin sahibi ve başyazarı Hasan Tahsin, köşesinde “memleketi kan, sefillik içinde bırakmış ve en sonunda önemli bir serveti yüklenerek adi hırsızlar gibi bilinmeyen bir yere giden” İttihatçıların halk arasında nüfuzlarını koruduklarını ve düşünceleri baskı altında tuttuklarını yazmıştı. İttihatçıları ülkeyi felakete sürükleyen ne idüğü belirsiz bir grup olarak niteleyen Müsavat’ın 17 Ocak 1919 tarihli nüshasında “Elimizi Kuran’a basarak soruyoruz: Allah için söyleyiniz. İttihat ve Terakki denen cellâtlar kitlesinin bu memleket halkına yaptığı zulmü, kâinat sahnesine gelip hangi Haccac yapabilmiştir? Hangi vahşi hayvanat sürüsünün bu kadar insan parçaladığı, kan içtiği görülmüştür? El aman zulmün çetin ve zağlı (cilalı) tırnaklarından el aman!” diye yazıyordu. 22 ocak tarihli Köylü gazetesinde ise “Büyük şehirlerde İttihat ve Terakki’nin ruhunu yaşatmak için el altından yapılan gayretler hiç de maziyi unutmaya değil, eski mevki hırsını tekrar elde etmeye matuftur” deniyordu. “El altından yürütülen gayretler”den kasıt, İTC yerine kurulan muvazaa partisi, Teceddüt Fırkası’nın faaliyetleriydi. Kısacası, İzmirli kanaat önderleri ve halkın büyük kesimi İttihatçılardan öylesine yaka silkmişti ki, İtilaf Kuvvetleri’nin işgalini bir kurtuluş gibi görüyordu.
Paris’te alınan kararlar
İzmir’de hava böyleyken, 12 Ocak 1919 tarihinde başlayan Paris Barış Konferansı’nda İzmir’e, Yunan askerlerinin çıkarılması kararı alındı. Bunda İngilizlerin kontrol etmeleri zor olan İtalyanlar yerine, kontrol edebilecekleri Yunan askerlerini tercih etmesinin rolü vardı. Bu haberin duyulması üzerine İttihatçıların Türk Ocağı aracılığıyla İzmir’de yaptıkları direniş toplantılarının İstanbul’da yarattığı etki, 26-30 nisanda bölgeye bir Nasihat Heyeti göndermekle sınırlı kaldı.
14 mayısta Amiral Calthorpe, İzmir Valisi’ne ve Kumandanı’na Yunan birlikleri karaya çıkmadan 36 saat önce İzmir istihkâmlarının İtilaf Güçleri’ne teslim edilmesini emreden bir nota gönderdi. Benzer nota, İstanbul’daki Damat Ferit Paşa Hükümeti’ne de verilmişti. İzmir Valisi ‘Kambur’ İzzet Bey,Islahat ve Köylü gazetelerinde halkın telaş etmemesi için haberler yayımlatmaya çalışırken, 17. Kolordu Komutanı Ali Nadir Paşa, Foça, Urla istihkâmlarını Fransa’ya, Kösten Adası istihkâmlarını İngiltere’ye ve Yenikale istihkâmlarını da Yunan güçlerine teslim etmişti bile. O sırada iznini geçirmek için İzmir’de bulunan ve daha sonra Milli Mücadele’nin ilk cephesini oluşturacak olan Kazım (Özalp) Bey bile, eli silah tutanların Ödemiş’e çekilmesini önerdikten sonra Fransız tüccarı kimliğiyle trene binip İzmir’den uzaklaşmıştı. Yani hâlâ kimsenin düşmana ‘ilk kurşun’u atmaya niyeti yoktu.
Maşatlık toplantısı
Bunlar olurken, 12 mayısta Selanik yakınlarındaki Eleftheron Limanı’ndan nakliye gemilerine binen Yunanistan’ın en seçkin birliği 1. Piyade Tümeni’nin komutanı Albay Nikolaos Zafirios’un komutasındaki üç piyade alayı ve iki topçu taburundan oluşan bir tümen, İtalyan donanmasından korumak üzere yanlarına verilen üç İngiliz, dört Yunan torpidosu eşliğinde 14 mayıs günü öğle üzeri Midilli Adası’nın Yera Körfezi’ne demirledi.
Filonun kurmay heyeti, Leon Torpidosu’yla İzmir Limanı’na geldiğinde, şehrin önde gelenlerinden Mustafa Necati, Moralızâde Halit ve Ragıp Nurettin Beylerin kurduğu Redd-i İlhak Cemiyeti’nin halkı Yahudi Mezarlığı’ndaki (Maşatlık) toplantıya çağıran bildirisi de şehirde dağıtılıyordu. Ancak o gece meşalelerle Maşatlık’ta toplanan Türkler, umutsuzca ağlaşmış, bir karar alamadan dağılmışlardı. Ertesi gün, Türk ahali gergin biçimde evlerinde otururken, Ali Nadir Paşa askerleri çoktan silahsızlandırmıştı. Rumlar ise bando eşliğinde Kordon Boyu’nda toplanmışlar ve Yunan gemilerini beklemeye başlamışlardı.
Sarı Kışla’da tuz ve ekmek ayini
Saat 7.00 civarında ilk Efzun Alayları, Punto’da Avcılar Kulübü önlerinde karaya çıkarak Pasaport ve Punta karakollarını işgal ettiler. Karakollardaki askerî birliklerin mensuplarının Sarı Kışla’da toplanmasına kilise ve Rum fabrikalarının siren sesleri eşlik etti. Metropolit Hrisostomos ve yanındaki papazlar Ezfun Alayları’nı takdis ettikten sonra geleneksel tuz ve ekmek ayinini yaptılar. Bu sırada Yunan torpidolarından birinin hiçbir direnişin gelmediği Sarı Kışla’ya atış yapması, İşgal Güçleri’nin telaşını gösteriyordu. Ardından askerler ve halk Konak istikametine doğru yola çıktılar.
‘İlk kurşun’ atılıyor
Saat 11.00’e gelmişti. “Zito Venizelos!” (Yaşa Venizelos!) bağırışları arasında yürüyüş devam ediyordu ki, Konak Meydanı’nı Kemeraltı Caddesi’ne bağlayan köşe dönülürken, alayın önünde Yunan bayrağını taşıyan Teğmen Yannis açılan ateşle yere yuvarlandı. Ardından ortalık karıştı ve Yunan askerleri Kemeraltı girişini, otelleri ve kahveleri yaklaşık yarım saat yaylım ateşine tuttular. Ali Nadir Paşa, kışladan sarkıttığı beyaz perdeyle teslim olurken, subaylar ve memurlardan oluşan bir grup dipçik darbeleriyle Patris Vapuru’na bindirildi. O sırada yağmur başladığı için arbede durmuş ve Efzun Alayı limana çekilmişti.
En sonunda ‘ilk kurşun’ atılmıştı ama bu çok pahalıya mal olmuştu. ‘İlk kurşun’un bilânçosu konusunda değişik iddialar ortaya atıldı. Albay Zafirios’un Yunanistan Başbakanı Venizelos’a gönderdiği 25 mayıs tarihli mektuba bakılırsa, Yunanlılar ikisi asker dokuzu sivil 11 ölü, dokuzu asker, 34’ü sivil 43 yaralı vermişti. Türklerden ise beş asker ölmüş, sekizi subay, sekizi er, 41’i sivil toplam 57 kişi yaralanmıştı. Değişik milletlerden de 47 ölü vardı. Ocak ayından beri çalışan Paris Barış Konferansı’nın 15 mayıs olaylarının ayrıntılarını araştırmak için kurduğu komisyonun raporuna göre ise Yunanlılardan iki er ölmüş, altı er yaralanmıştı. Türklerin kaybı ise 300 veya 400 ölü ve yaralı idi.
İlk kurşunu kim attı
İlk kurşunu asıl adı Osman Nevres olan Hasan Tahsin’in attığı iddiası, 1972 yılında İzmir Gazeteciler Cemiyeti, bir ‘İlk Kurşun Hasan Tahsin Anıtı’ dikmek için kampanya açtığında kamuoyuna mal olmuştu. Cemiyetin yürüttüğü gürültülü kampanya sonucu, 1974’te Konak Meydanı’na, elindeki tabancayla Yunan askerlerinin geldiği Punta’ya değil de, tam aksi yönündeki, “Reddi-ilhak!” bağırışlarının yükseldiği eski Maşatlık, günümüzün Bahri Baba Parkı varyantına nişan alan son derece trajikomik bir Hasan Tahsin heykeli dikilmişti. Heykelin açılışını da dönemin Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk yapmıştı. Peki, Cemiyet ‘ilk kurşun’u atanın Hasan Tahsin olduğundan nasıl emin olmuştu? İşte burası biraz karışık.
Vali İzzet Bey İstanbul’a gönderdiği raporda, ‘ilk kurşun’u atanın bir Yunan askeri olduğunu, dolayısıyla katliamın müsebbibinin Müslümanlar olmadığını yazmıştı. İşgal sırasında Yunan Basın Kalemi’nde çalışan Mihail Rodas, 27 Mart-18 Eylül 1925 tarihinde Anadolu gazetesinde tefrika edilen hatıralarında şöyle demişti: “Hasan Tahsin’i heyecanlı halk arasında gördüğüm zaman kendisinden durumu sordum. Duraksamadan bana gerekirse ertesi gün Türk halkının savunması için ön safta bulunacağı yanıtını verdi. Gerçekten de genç Çerkez yazarın cesedi ertesi gün 15 mayısta öğleden sonra kışla önünde cansız olarak bulundu.” Görüldüğü gibi Rodas, Hasan Tahsin’i ‘ilk kurşun’u atarken gördüğünü söylememekte, ancak o gün orada öldüğünü belirtmekteydi.
Öte yandan, İzmir’in işgali sırasında olan olayları Umum Jandarma Komutanlığı’na sunan Mıntıka Müfettişi Yüzbaşı Ziya Bey’in raporunda ilk kurşunu atan kişinin adı belirtilmediği gibi, Hasan Tahsin’in evinde öldüğüne dair iddialar vardı. ‘İlk kurşun’u Hasan Tahsin’in attığı konusunda en iddialı araştırmacılardan olan Bilge Umar bile Genelkurmay’ın çıkardığı hiçbir yayında ‘ilk kurşun’u Hasan Tahsin’in attığına dair bir belge görmediğini belirtmişti.
‘Gâvur’ Mümin’in nafile çabaları
Ancak, İzmirli okurumuz, Fadıl Kocagöz’ün, yürüyüşünden dolayı ‘Lüp Lüp’ lakabıyla tanınan anne tarafından akrabası Lütfi Osmanzade Bey’den dinlediği hikâye ise şöyleydi: “Maşatlık’taki nümayiş dağıldıktan sonra, İttihatçıların Rumların arasına sızdırdığı ajanları ‘Gâvur’ Mümin ve Hasan Tahsin, gazete yazıhanesine gelip içmeye ve tartışmaya başlarlar. Hasan Tahsin’in tüberkülozuyla birlikte artan alkol düşkünlüğü, son dönemde akli melekeleri üzerinde olumsuz etki göstermektedir. Mümin Bey, Hasan Tahsin’e bir türlü söz geçirememektedir. Eğer tasarladığını yaparsa, büyük bir katliama sebebiyet vereceğini, tarihe bu lekeyle mi geçmek istediği sorusunu sorarak yanından ayrılır; çünkü halasının evindeki el bombalarını saklaması gerekmektedir. Eve geldiğinde halasına ‘intihar edecek’ demiştir. Nitekim Hasan Tahsin içmeye devam eder ve sabah, yanında bir el bombası ve iki dolu revolver (muhtemelen Luger) Punta’ya gider. Yıllar önce de uyguladığı klasik suikast yöntemiyle önce bombayı atar sonra mermileri boşaltır.” Sonrası malum... Hasan Tahsin’in suikastçı hezeyanları yüzünden yüzlerce insan ölür.
Nam-ı diğer: Osman Nevres
Bugün Hasan Tahsin olarak bildiğimiz kişinin gerçek adı Osman Nevres’ti. Selanik’te 1888 yılında doğan Osman Nevres, ilkokulu Mustafa Kemal’in de gittiği Şemsi Paşa İptidaisi’nde okumuş, ardından gittiği Feyziye Mektebi’nde İttihat ve Terakki’nin kudretli adamı Cavit Bey’in dikkatini çekmiş ve ailesi ticaret yapmak için İstanbul’a göçtüğü halde, Cavit Bey’in gözetimi altında Selanik’te yaşamaya devam etmişti. 1907’de İstanbul’a gelip bir süre Darülfünun’da eğitim gören Osman Nevres, 1908 veya 1909’da, İttihatçıların desteğiyle Paris’e gitmiş, bir süre Paris’teki Sorbonne Üniversitesi’nde siyasal bilimler okumuştu. Burada Belçikalı Sosyalist Emile Vandervelde’nin konferanslarını izleyen Osman Nevres Trablusgarp Savaşı sırasında, Paris’in ünlü sinemalarından Olimpia’da izlediği bir filmde Türklerin zalim ve barbar olarak gösterilmesine kızıp, oturduğu sandalyeyi sahneye fırlattıktan sonra sahneye fırlayıp (veya tabancasına sarılıp perdeye ateş ederek) “Benim sizlerden ne farkım var? Sorbonne Üniversitesi’nde okuyorum ve sizin dilinizi konuşuyorum. Ben de Türküm. Türkler bu filmde gösterildikleri gibi vahşi ve zalim insanlar değiller, onlar da en az sizin kadar uygarlar” bağırışıyla ün kazanmıştı.
Romanya’ya gönderiliyor
Birinci Dünya Savaşı arifesinde, İTC’nin gizli örgütü Teşkilat-ı Mahsusa tarafından Romanya’yı Üçlü İtilaf’ın yanına çekmek için Romanya’ya gönderilen İngiliz Parlamenterleri Noel Buxton ve kardeşi Leland Buxton’u ‘etkisiz hale getirmek’ üzere Romanya’ya gönderilen Osman Nevres, Romanya’ya giderken ‘Hasan Tahsin’ adına sahte bir pasaport düzenlemiş ve meslek hanesine ‘gazeteci’ yazmıştı. Adını aldığı Hasan Tahsin, Bomba ve Silah adlı gazeteler çıkardığı için ‘Silahçı Tahsin’ olarak anılan ve Teşkilat-ı Mahsusa tarafından gizli bir görevle gönderildiği Bulgaristan’dan izinsiz olarak geri dönünce teşkilat tarafından boğularak öldürülen bir militandı.
2 Ekim 1914’te Buxton Kardeşlere suikast girişiminde bulunan Osman Nevres başarılı olamamış, Noel yara bile almadan kurtulurken, Leland hafif yaralanmıştı. Romanya mahkemeleri tarafından beş yıl kalebentliğe mahkûm edilen Osman Nevres, 1916’da, Osmanlı Orduları Bükreş’e girdiğinde, Kolordu Komutanı Hilmi Paşa tarafından hapishaneden kurtarılacaktı.
İttihatçılardan uzaklaşıyor
Bu dönemde ne olduysa olmuş, Osman Nevres’in İttihatçılardan sıtkı sıyrılmış ve Hürriyet ve İtilaf Fırkası’na katılmıştı. Bunun üzerine hamisi Cavit Bey tarafından bir süre İsviçre’ye gönderilen, 1917’de geri döndüğünde hissiyatının değişmediği görülen Osman Nevres, Talat Paşa tarafından İzmir’e bir nevi sürgüne gönderildi. İzmir’e gelişinden itibaren sürekli Hasan Tahsin adını kullanan kahramanımız, Frenk mahallesinde bir ev kiraladı, Aya Fotini Kilisesi karşısındaki Bakırcıyan Ferhanesi’nin 47-49 numaralı odasında ticarete başladı. Ancak, ticarette başarılı olamadı.
İzmir’de Hukuk-u Beşer adlı bir gazete çıkaran Hasan Tahsin, gazetede yayımladığı kadın hakları ve özgürlüğüyle ilgili bir yazısı nedeniyle şehrin mutaassıp Vali Vekili ‘Sakallı’ Nurettin Paşa’yla ters düştü. Daha sonra kısa süre çıkardığı Sulh ve Selamet gazetesinde, Mütareke sonrası türeyen yeni zenginlerle ilgili eleştiri yazılarıyla, yöneticilerle arası iyice açıldı. İddialara göre, Hasan Tahsin işte böylesi kötü bir ruh halindeyken, Maşatlık toplantısındaki ruhsuz havayı görünce, tek başına eyleme geçmeyi kafasına koymuş, ertesi gün elinde Yunan bayrağını taşıyan subaya ateş açmıştı. Bu maceraperest tavrının bedelini hem kendisi hem de yüzlerce kişi canıyla ödemişti.
Diğer adaylar
Buna karşılık, ‘ilk kurşun’u başkalarının attığına dair iddialar var. Örneğin o günlerin ünlü gazetesiAhenk’in başyazarı Şevki Bey, İzmir’de ilk kurşunu Saatçi Aziz Efendi’nin attığına şahitlik ettiğini yazmıştır. O yıllarda İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Ege Katib-i Mesul’ü olan Celal (Bayar) Bey de, Şevki Bey’in şahadetine güvenerek, ilk kurşunu Aziz Efendi’nin attığını tekrarlar. Bazı kaynaklara göre, Giritli Sabri Bey adlı bir komiserin aldığı bir emri ulaştırmak için Yunanlı binbaşıya doğru seğirttiği anda, durumu yanlış anlayan Yunanlı askerler ilk ateşi açmış, olayları kahvede izleyen Germencikli İbrahim adlı bir delikanlı da Parabellum’u ile cevap vermiştir. İzmir’in işgal edildiği gün hapishanelerin boşaltılmasında görev alan İsmail Kalender adlı bir Radoviç muhacirine göre, ilk kurşunu hapishaneden çıkan Menderes köylerinden Arap Rasim adlı bir genç atmıştır.
İlk Kurşun Dörtyol’da mı atıldı
Ama daha da ilginci, Genelkurmay Başkanlığı Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı’nın (ATASE) 17 Şubat 1992 tarihli raporuna göre ‘ilk kurşun’, İzmir’de değil, Mondros Mütarekesi’nden sonra galip devletlerin ilk işgal ettikleri yerlerden biri olan Hatay’ın Dörtyol İlçesi’nin Karakese Köyü’nden Mehmet Çavuş tarafından Fransız ve Ermenilere karşı atılmıştır. Bunun üzerine Dörtyol’da ‘İlk Kurşun Anıtı’ yapılmış ve her yıl resmî törenler düzenlenmeye başlamıştır. Peki, eğer ilk kurşun ATASE’nin dediği gibi Dörtyol’da atıldıysa, 28 Şubat 1997’de faaliyete geçen Genelkurmay Basın Merkezi’ne neden Hasan Tahsin’in adı verilmiştir?
Karışıklık bununla da bitmiyor. Atatürk Araştırma Merkezi Kurucu Başkanı Prof. Dr. Utkan Kocatürk’e göre ise ‘ilk kurşun’u 29 Mayıs 1919’da Ayvalık’ı işgal eden Yunan birliklerine karşı, 172. Alay Kumandanı Yarbay Ali (Çetinkaya) Bey atmıştı. Cumhuriyet döneminin ünlü İstiklal Mahkemeleri’nde hâkim olarak acımasız kararlara imza atacak olan Ali Çetinkaya’nın adı, Ayvalık’taki ‘TSK Ali Çetinkaya İlk Kurşun Rehabilitasyon Merkezi’ne verildiğine göre, ‘ilk kurşun’ konusunda Genelkurmay’ın kafası epey karışık!
Özet Kaynakça: Necdet Öklem, “Şehit Hasan Tahsin ve İlk Kurşun”, Ege Ekonomisi, 23-24 Ocak 1973, Sayı:1360-1361; Ümit Sinan Topçuoğlu, Milli Mücadelede İlk Kurşun, Milliyetçi Yayınlar 1974; Nurdoğan Taçalan, Ege’de Kurtuluş Savaşı Başlarken, Bilgi Yayınevi, 2007; Bilge Umar, İzmir’de Yunanlıların Son Günleri, Bilgi Yayınevi 1974; Turan Akkoyun, “İzmir’de Atılan İlk Kurşun Meselesine Dair Notlar”, Tarih ve Toplum Dergisi, Eylül 1992, Sayı:105, s.38-40; İşgalden Kurtuluşa İzmir, İzmir Büyükşehir Belediyesi ve Cumhuriyet Gazetesi imecesi, 2007; Engin Berber, Sancılı Yıllar, 1918-1922, Mütareke ve Yunan İşgali Döneminde İzmir Sancağı, Ayraç Yayınevi, 1997.
.16-5-10
.CHP, ‘Yeni CHP’ olabilir mi
Deniz Baykal’ın gayrı ahlaki bir operasyonla CHP liderliğinden ıskat edilmesinden sonra, toplumun değişik kesimleri, farklı amaçlarla olsa da büyük bir heyecanla CHP’nin sosyal demokrat bir parti olup olmadığı, değilse sosyal demokrat bir partiye dönüşme potansiyeli taşıyıp taşımadığı başta olmak üzere pek çok konuda akıl yürütüyor, teoriler geliştiriyor, tahminlerde bulunuyor. Sonda söyleyeceğimi başta söyleyeyim: Böyle bir dönüşümün gerçekleşmesine kişisel olarak çok sevinirim. AKP’nin, sözüm meclisten dışarı, ‘köpeksiz köyde sopasız dolaşmasını’ ancak bu engeller. Ama bunu çok zor görüyorum. Çünkü bana göre kurumlar canlı organizmalar gibidir. Onların da DNA’ları, nöronları, bellekleri, gelenekleri, davranış kalıpları, refleksleri, korkuları özetle ‘kişilikleri’ ve ‘karakterleri’ vardır. Bazen ölüm veya istifa gibi nedenlerle, bazen kurumun amaçlarına hizmet etmedikleri için yöneticiler değişir, farklı görüşte, farklı tarzda insanlar yönetime gelir ama o kurumun yapısında, rotasında kaydadeğer bir değişiklik meydana gelmez. Çünkü bu tür köklü kurumlarda öylesine güçlü bir torna vardır ki, o kişileri partiye uygun hale getirinceye kadar, deyim yerindeyse, keser, biçer, yontar, perdahlar. Nitekim arkasında büyük bir halk desteği olan Bülent Ecevit bile CHP’yi değiştiremeyeceğini anlayınca kendi partisini kurmuştu. Bugün müesses nizamın savunucusu Deniz Baykal bile CHP’nin başına geçtiğinde solcu, devrimci bir akademisyendi. Ama Baykal, CHP’nin kimliğini değiştiremedi, CHP onu değiştirdi. Erdal İnönü ve Altan Öymen gibi iyi niyetli kişilerin başlarına gelenleri hepimiz izledik. Kemal Kılıçdaroğlu’nun dünkü kurultaydaki konuşması da kadim retoriğe teslim olabileceğini düşündürdü.
Bu hafta CHP’nin nasıl bir kurumsal kimliğe sahip olduğunu anlatmaya çalışacağım. Sayfanın boyutları yüzünden yazıyı 1923-1946 arasıyla ve sadece partiyle ilgili olaylarla sınırlamak zorunda kaldım. Bu tarihçe, neden CHP’nin başına ‘iyi niyetli’, ‘halkçı’, ‘alçak gönüllü’, ‘sıcak’, ‘Gandi gibi’ bir lider getirerek, ‘Yeni CHP’ yaratmanın zor olduğunu düşündüğümü anlatabilir diye düşünüyorum.
A-RMH Grubu kuruluyor
CHP’nin nüvesini, 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi’ne katılan milletvekilleri arasından bizzat Mustafa Kemal’in kurduğu Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk (A-RMH) Grubu oluşturmuştu. Bu grubun ezici çoğunluğunu eski düzenden devralınan asker ve sivil bürokratlar oluşturuyordu. Grupta işçi, emekçi ve köylü kitlelerinin temsilcileri yoktu. Kısacası işin içinde sosyal demokrasinin kaynağı olan emekçi sınıflar yoktu. Zaten Kemalist devrimin bu sınıflara ihtiyacı yoktu, modernleşmenin tepeden aşağıya olacağı düşünülüyordu.
Mustafa Kemal, sert eleştirilere rağmen grubun başkanlığını üstlenmiş, grubun 10 Mayıs 1921’de yapılan ilk oturumun sekreterliğini ise ilerde Mustafa Kemal’in amansız düşmanı olacak ve bunun bedelini hayatıyla ödeyecek olan Lazistan Milletvekili Ziya Hurşit yapmıştı. Bu grup, daha sonra Birinci Grup adıyla anıldı. Bazı kaynaklara göre 133, bazılarına göre 202 üyesi olan Birinci Grup, bünyesindeki ordu komutanlarının da etkisiyle kâğıt üzerinde 437 üyesi olan ancak en fazla 365 kişinin katıldığı Meclis’i başından itibaren kontrol etti. Temmuz 1922’de Mustafa Kemal’in grubuna alınmayanlar, Erzurum milletvekilleri Hüseyin Avni (Ulaş) Bey ve eski Meclis-i Mebusan Reisi Celalettin Arif Bey’le, Trabzon Milletvekili Ali Şükrü Bey’in etrafında ‘İkinci Müdafaa-i Hukuk Grubu’ adıyla toplanmaya başladılar. Bazı kaynaklara göre 63, bazı kaynaklara göre 90 kişiden oluşan bu gruba da sonradan, ‘İkinci Grup’ dendi.
Halk mı millet mi
İkinci Grubun kurulması üzerine, Birinci Grup biraz daha kurumsallaşmaya çalıştı ve 16 Temmuz 1922’de iç tüzük tadil edildi. Ama ortada hâlâ bir parti (fırka) yoktu. 6 Aralık 1922’de Mustafa Kemal Ankaralı gazetecilere, barış sağlanınca halkçılığa dayanan ve Halk Fırkası (HF) adını taşıyacak bir siyasal parti kurma kararında olduğunu açıkladığında başta Trabzon ve Erzurum olmak üzere Anadolu’nun çeşitli yerlerinden itirazlar geldi. Çünkü 4-10 Eylül 1919 tarihli Sivas Kongresi’nde “Müdafaa-i Hukuklar her nevi fırka cereyanlarının üstünde olup bakidir ve devam edip gidecektir” kararı alınmıştı. Mustafa Kemal’in bu grupları HF’ye dönüştürme çalışması açıkça bu kararın ihlaliydi.Ama Mustafa Kemal’in kararlı olduğu anlaşılınca itirazlar başka noktalara kaydırıldı. Örneğin kurulacak partinin adındaki ‘halk’ sözcüğü başlangıçta solculuğu ima ettiği için pek beğenilmemiş, ancak Mustafa Kemal ‘halk’ derken milleti, ‘imtiyazsız sınıfsız kaynaşmış bir kitle’ olarak kastettiğini kesin bir dille açıklayınca tartışma bitmişti.
Mustafa Kemal HF konusunu, 7 Şubat 1923’te Balıkesir’de Zağanos Paşa Camii’nin minberinden verdiği hutbeden sonra cemaatin sorularını cevaplarken tekrar açtı. Yeni devletin geleceği için endişeleri olduğunu, bu yüzden bazılarının önerdiği gibi köşesine çekilerek dinlenmeyi doğru bulmadığını, kurmayı düşündüğü ‘Halk Fırkası’nın halka “siyasi terbiye verecek bir mektep olacağını” anlattı.
Dokuz Umde bildirgesi
1 Mart 1923 günü, İkinci Grubun liderlerinden Hüseyin Avni Bey, 272 oydan 148’ini alarak Birinci Reis Vekilliğine seçildiğinde o güne kadar küçümsenmeye çalışılan İkinci Grubun siyasi gücü herkesi şaşırtmıştı. 27 martta İkinci Grubun diğer liderlerinden Ali Şükrü Bey’in ortadan kaybolması birilerinin bu durumdan rahatsız olduğunu düşündürüyordu. Nitekim Ali Şükrü Bey’i arama çalışmaları sürerken, Mustafa Kemal’in Birinci Meclis’in amacını gerçekleştirdiğini belirten konuşmasından sonra Meclis seçimlere gitmek üzere kendini feshetmişti.
2 nisanda ölüsü bulunan Ali Şükrü Bey’i Mustafa Kemal’in Muhafız Birliği komutanı Giresunlu Topal Osman’ın öldürdüğü anlaşılmıştı. Çatışma sonucu yaralı ele geçirilen Topal Osman’ın başı kesik bedeni Ulus Meydanı’nda sallanırken, Geçici Seçim Kanunu’nda bazı düzenlemeler yapıldı. Bir hafta sonra Mustafa Kemal, A-RMH Cemiyeti Başkanı sıfatıyla, Meclis’teki A-RMH Grubunun HF’ye dönüştürüleceğini belirten ‘Dokuz Umde’ bildirgesini açıkladı.
Halk Fırkası resmen kuruluyor
Muhaliflerden arınmış İkinci Meclis 11 Ağustos 1923’te açıldıktan iki gün sonra Meclis Başkanlığı’na yine Mustafa Kemal seçilmişti. Aynı gün Lozan görüşmeleri sırasında Baş Delege İsmet İnönü ile sürekli çekişen Rauf (Orbay) Bey başbakanlıktan istifa etmiş, yerine Fethi (Okyar) başbakan olmuştu. 23 ağustosta Lozan Barış Antlaşması TBMM tarafından onaylanarak yürürlüğe girdikten sonra sıra HF’ye resmiyet kazandırmaya gelmişti. Fırkanın resmen kuruluşu 11 Eylül 1923, Dâhiliye Vekaleti tarafından tescili 23 Ekim 1923’te yapıldığı halde, İzmir’in geri alınışının tarihine denk getirmek için kuruluş tarihi 9 Eylül 1923 olarak kabul edilecekti.
Dikkat edilirse kurulan partinin adında ‘cumhuriyet’ ibaresi yoktu. Halk Fırkası’na ‘Cumhuriyet Halk Fırkası’ denmesi, HF’den dışlanan muhaliflerin Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TpCF) adıyla bir parti kuracakları haberlerinin yayılmasıyla gündeme gelmiş, TpCF’nin kurulmasından bir hafta önce, yani 10 Kasım 1924’te fırkanın adı Cumhuriyet Halk Fırkası yapılmıştı. Haziran 1925’te Şeyh Said İsyanı’nın ardından TpCF kapatıldıktan sonra ‘cumhuriyet’ ibaresi CHP’nin malı olmuştu.
1927’deki Büyük Kongre
Ortada bir muhalefet partisi olmadığı için seçimden söz etmek yeterince garipken, 26 Haziran 1927’de TBMM seçimlere gitmek üzere tatile girmeden önce parti tüzüğünde bir değişiklik yapılarak milletvekili adaylarını belirleme işi, Fırka Divanı’ndan alınarak parti genel başkanına verildi. Böylece, milletvekillerinin eskisi gibi Mustafa Kemal’e bağlılığı garanti edildi. Çatlak ses çıkaranların yeni bir tasfiyeye tabi tutulduğu seçimlerin ardından, 1923 tarihli parti tüzüğünün açık hükmüne rağmen, her sene yapılması gerekirken ve dört yıldır toplanmayan ‘Büyük Kongre’ toplandı. 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında yapılan kongrede, CHP’nin ‘aslında 1919’da Sivas Kongresi’nde kurulduğu’ tezi ortaya atılarak, Parti’nin tarihi ile Milli Mücadele’nin tarihi birleştirilmiş oldu.
Mustafa Kemal, altı gün boyunca günde altışar saatten toplam 36,5 saatte okuduğu Nutuk ile geçmişin kendine göre siyasi muhasebesini yapıp ‘tek adamlığını’ ilan ettikten sonra, 1930’daki 99 günlük Serbest Fırka olayı hariç tutulursa, ülkenin ‘Tek Adam’ ve ‘Tek Parti’ tarafından muhalefetsiz, dolayısıyla denetimsiz şekilde yönetilmesine başlandı.
1931 III. Kurultayı
10 Mayıs 1931’de toplanan III. Kurultay’da (Öztürkçe akımı yüzünden artık ‘kurultay’ deniyordu), Mustafa Kemal CHF’nin ‘Ebedî Genel Başkanı’ ilan edildi. Kemalizm partinin resmî ideolojisi oldu ve Altı Ok (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik ve İnkılâpçılık) ilkesi kabul edildi. Türkiye Cumhuriyeti halkının sınıfsız bir kitle olduğu ilan edildi ve partiye sınıf kavgasına mahal vermeyecek şekilde toplumsal katmanların uyumunu sağlayacak kanunlar çıkarma görevi verildi. Ardından partinin kuruluş misyonuna uygun olarak, Halkevleri, Türk Tarih Tezi, Güneş Dil Teorisi, İskân Kanunu, Soyadı Kanunu gibi uygulamalarla ‘Batılı anlamda modern bir ulus-devlet’ inşasına hız verildi.
9-16 Mayıs 1935’te toplanan CHF IV. Büyük Kurultayı’nda CHF adı CHP (Cumhuriyet Halk Partisi) oldu. Katı bir devletçilik politikası izleneceği ilan edildi. 1936’da CHP Genel Başkan Vekili ve Başvekil İsmet İnönü’nün parti teşkilatına yazdığı bir tamime göre, dâhiliye vekili, parti genel sekreteri olurken, valiler bulundukları vilayetlerde parti başkanlığına atanmışlardı. Bölge müfettişleri hem parti teşkilatının hem de devlet işlerinin denetleyicisi idi. Recep Peker durumu şöyle özetlemişti: “Türkiye Cumhuriyeti bir parti devletidir, parti devletle birlikte çalışır.”
Parti ve devletin tek elde birleşmesini yürürlükteki Memurin Kanunu ile çelişkili gören Hilmi Uran, konuyu İzmit’te karşılaştığı Mustafa Kemal’e anlattığında şu cevabı almıştı: “Ben bu maddede değiştirilecek bir şey görmüyorum. Çünkü burada memurların siyasi cemiyetlere girmemesinden maksat, onların benim partimden başka bir partiye intisap edememesi demektir. Bu bakımdan bu madde hatta faydalıdır ve katiyen değiştirilmemelidir.”
Ama bu tedbirlerle de yetinilmeyecek, 13 Şubat 1937’de yapılan anayasa değişikliği ile CHP’nin Altı İlkesi’nin anayasaya konularak parti-devlet bütünleşmesi iyice sağlama alınacaktı. Ancak klasik totaliter ülkelerdekinin tersine, devlet partileşmemiş, parti devletleşmişti.
Ebedî Şef’ten Milli Şef’e
Mustafa Kemal Atatürk 10 Kasım 1938’de öldüğünde Başbakan Celal Bayar durumu telgrafla üç yere bildirmişti. Bunlardan biri Meclis Başkanı Abdülhalik Renda, ikincisi Hükümet, üçüncüsü ise İsmet İnönü idi. Devleti idare şeklinden dış politikaya, ekonomi politikalarından siyasi üsluba uzanan geniş bir yelpazede Cumhurbaşkanı ve CHP Genel Başkanı Atatürk’le derin bir anlaşmazlığa düştüğü için, Atatürk tarafından 25 Ekim 1937’de başbakanlıktan ayrılarak yerini Celal Bayar’a terk etmek zorunda bırakılan İsmet İnönü’nün kaderi, bu telgraftan sonra değişecekti.
Anayasa’ya göre cumhurbaşkanı vekili olan Abdülhalik Renda, Meclis’i yeni cumhurbaşkanı seçimi için 11 kasım günü toplantıya çağırmıştı. Yeni cumhurbaşkanının kim olacağı konusu doğal olarak herkesi meşgul ediyordu. En güçlü adaylar Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak Paşa, Başbakan Celal Bayar ve ‘İkinci Adam’ İsmet İnönü idi. Aslında, İsmet İnönü’nün listede olması oldukça garipti çünkü Atatürk’le düştüğü derin görüş ayrılıklarından dolayı, başbakanlıktan istifaya zorlandığı 25 Ekim 1937 tarihinden beri adeta inzivaya çekilmiş gibi yaşıyordu. Atatürk’le ilişkileri neredeyse kesilmişti. Öyle ki, ölüm döşeğinde bile kendisini ziyaret etmemişti. Öldüğü gün de Ankara’daydı. Ancak, daha 10 kasım günü, ikametgâhı olan Pembe Köşk, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak Paşa’nın askerleri tarafından güvenlik çemberine alındığında, İnönü’nün kısa süreli ama derin inziva hayatının sona ermesinin yakın olduğunu herkes hissetmişti.
Ordunun desteği
Aslında İnönü’nün geleceğine ilişkin ilk işareti, ölümünden kısa süre önce Atatürk, vasiyetnamesi ile vermişti. Vasiyetnamede İsmet İnönü’nün iki çocuğunun eğitimi için gereken yardımın yapılması isteniyordu. İktidar hırsı olmadığı bilinen Fevzi Paşa’nın bu işareti bir emir telakki ettiği anlaşılıyor. Fevzi Paşa’nın desteği ordunun desteği demekti. Ordunun İnönü’ye teveccühünün ne anlama geldiğini gayet iyi bilen Başbakan Celal Bayar CHP Grubu’nu serbest bıraktı ve gizli oylamada, İnönü neredeyse oybirliği ile cumhurbaşkanı adayı olarak seçildi. Neredeyse diyorum çünkü sadece Yusuf Hikmet Bayur, oyunu Celal Bayar’a vermişti. Böyle güçlü biçimde adaylığının ifade edilmesi, cumhurbaşkanı seçilmesinin de garanti olduğunu gösteriyordu. Nitekim oylamaya katılan 348 üyenin kendisini oybirliğiyle cumhurbaşkanı seçmesiyle Türkiye yeni bir döneme girdi.
‘Değişmez Genel Başkan’
13 Kasım 1938 tarihli Bugün gazetesinin başyazarı Ali Naci Karacan ilk kez İnönü’den ‘Milli Şef’ diye bahsederken, Cumhuriyet gazetesi ‘İkinci Atatürk’ümüz’ diye takdim etmişti. 14 kasımda Cumhuriyetyazarı Nadir Nadi Atatürk’ten ‘Ebedî Şef’ olarak bahsetti. Ancak, İnönü’nün resmen ‘Milli Şef’ olmasına biraz daha zaman vardı.
İlk adım, Celal Bayar’ın çağrısı ile 26 Aralık 1938 tarihinde toplanan CHP Olağanüstü Kurultayı’nda atıldı. Kurultayda Genel Sekreter Şükrü Kaya’nın yerine getirilen Refik Saydam’ın önerisiyle parti tüzüğünün bazı maddeleri değiştirildi. Bunlardan 2. Madde daha önce “Partinin Değişmez Genel Başkanı, onu kuran Kemal Atatürk’tür” şeklinde iken, yeni maddede “Partinin Banisi ve Ebedî Başkanı, Türkiye Cumhuriyeti’nin müessisi olan Kemal Atatürk’tür” deniyordu. 3. Madde ile şu takviye yapıldı: “Partinin Değişmez Genel Başkanı İsmet İnönü’dür.” Partiye her zaman istenen nitelikte başkan bulmak zor olduğu ileri sürülerek, 4. Madde’de Partinin Değişmez Genel Başkanının sadece ölüm, görev yapamayacak kadar ağır hastalık ve istifa hallerinde boşalacağı, bu durumlarda, parti üyesi birinin yeni ‘Değişmez Genel Başkan’ olarak seçileceği belirtiliyordu.
“Şef ısıtır, aydınlatır”
Görüldüğü gibi Parti Tüzüğü’nde yapılan değişiklikte ‘Milli Şef’ ibaresi geçmiyordu. Bu ibare ilk kez Recep Peker’in 1934-1935 yılları arasında İstanbul Üniversitesi’nde verdiği İnkılâp Tarihi derslerinde ortaya çıkmıştı. Recep Peker daha sonra ders notları halinde topladığı bu konuşmalardan birinde ‘Şef’ tarifini şöyle yapmıştı: “Siyasal parti hayatında bilhassa üzerinde durulmaya layık başlıca bir unsur Şef’tir. Şef, bir siyasi partinin bütün ana düşüncelerini, iradesini, yapış kuvvetini ve şerefini temsil eder. Şef, kendi ruhunda beslediği heyecan ve hararetle partisini ve muhitini ısıtır, aydınlatır...”
Altı Ok ve Svastika
‘Ebedî Şef’ veya ‘Milli Şef’ kavramlarının Mussolini İtalyası’ndaki ‘Il Duce’ ve Nazi Almanyası’ndaki ‘Führer’, Franko İspanyası’ndaki ‘Caudillo’ kavramları ile akraba olduğu açık. Nitekim CHP’nin kolu gibi çalışan Halkevleri İtalya, Almanya ve Macaristan’daki faşist gençlik örgütlenmelerinden esinlenerek kurulmuştu. İsmail Hakkı Tonguç’un Gazi Terbiye Enstitüsü resim-iş atölyesinde Cumhuriyet’in 10. yıldönümünde göğüslerde taşınacak ‘Altı Ok’u çizdirişi ile (bazı kaynaklara göre Altı Ok’u İhap Hulusi hazırlamıştır) Almanya’da Svastika’nın (Gamalı Haç) Nazi simgesi olması neredeyse eşzamanlı gerçekleşmişti. Türkiye’deki Tek Parti Rejimi’nin kitleleri harekete geçirmek ya da disiplin altına almak için İtalya’daki Kara Gömlekliler veya Almanya’daki SS’ler ve SA’lar gibi paramiliter örgütlere ihtiyaç duymamasının temel nedeni, Mustafa Kemal’in ‘aydın despotizmi’nin toplumsal tabanının Avrupa’dakilerden çok daha geniş olmasıydı.
Ancak şunu da unutmamak gerekir: İki dünya savaşı arasındaki 30 yılda dünyada ciddi bir demokrasi krizi yaşanmış, 1920’lerde dünya yüzünde 35 anayasal ve seçilmiş hükümet varken bu sayı 1938’de 17’ye düşmüş, 1944’te ise tüm dünyadaki 64 ülkenin ancak 12’si anayasal bir demokrasi ile yönetilir olmuştu. Türkiye’de ise, otoriter rejimlere son derece uygun tarihsel, toplumsal ve siyasal bir ortam olduğu için, bu faşistleşme sürecine çabuk uyum sağlamıştı.
Dönemin Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt o yıllardaki durumu şöyle özetler: “Kemalizm otoriter bir demokrasidir ki kökleri halktadır. Türk milleti bir piramide benzer, taban halk, tepesi yine halktan gelen baştır ki, bizde buna şef denir. Şef otoritesini yine halktan alır. Demokrasi de bundan başka bir şey değildir.”
CHP Doğu’da yok
1939 seçimlerinin ardından toplanan V. Kurultay’a Tunceli, Ağrı, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Hakkâri, Mardin, Urfa, Siirt’ten delege katılamadı, çünkü CHP’nin bu illerde örgütlenmesi yoktu. (Partinin örgütlü olduğu Hatay’dan da katılım olmamıştı.) Kurultay’da Valilerin CHP Başkanı olması uygulamasına son verildi ancak eskisi gibi Parti’ye yardımcı olmaları isteniyordu. Kurultay’ın bir başka ilginç kararı da, görüş beyan etme hakkı olmayan ve grup kararı doğrultusunda oy kullanmak zorunda olan 21 kişilik Müstakil Grup adlı bir heyet oluşturmak suretiyle güya parti içi demokrasinin mekanizmalarının oluşturulmasıydı. Eli kolu bağlı bu grubun işe yaramadığını söylemeye herhalde gerek yok!
Savaşın Almanya’nın yenilgisiyle sonlanmasından sonra Batı’yla yakınlaşma politikalarının bir parçası olarak ‘Çok Partili Dönem’e geçildi. Ama CHP ağırlıklı olarak rejimin muhafazası için ideoloji üretmekle meşgul oldu. Halkın değil devletin partisi oldu. Siyaset üreten değil ideoloji üreten bir parti oldu. Kadro partisi değil ‘Tek Adam’ partisi oldu. ‘Parti için demokrasi’ CHP’ye yabancı bir kavram oldu. Kemal Kılıçdaroğlu aşısı bu durumu değiştirebilecek mi hep birlikte göreceğiz.
Özet Kaynakça: Mete Tunçay, Türkiye’de Tek Parti Yönetiminin Kurulması (1923-1931), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2007; Hakkı Uyar, Tek Parti Dönemi ve Cumhuriyet Halk Partisi, 1999; “Tek Partili Hayat”, Dosya, Toplumsal Tarih Dergisi, S. 106, Ekim 2002, s. 40-70.
.23-5-10
Dersimiz: Demokrat Parti Dönemi
Bilindiği gibi, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından bir dizi iç ve dış nedenle Tek Parti Dönemi’ne son vermek gerekmiş, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, 1 Kasım 1945’te yaptığı Meclis’i açış konuşmasında, politik sistemin başlıca eksikliğinin, hükümeti eleştirecek bir muhalefet partisinin bulanmaması olduğunu söyledikten yaklaşık bir ay sonra, 7 Ocak 1946’da, CHP’nin has kadrolarından Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuad Köprülü önderliğinde Demokrat Parti (DP) kurulmuştu. İnönü, partiyi kurmak için onayını almaya gelen Celal Bayar’a, eğitim seferberliğinden, laiklikten ve mevcut dış politikadan sapılmaması şartıyla icazet vermişti. Ancak, 14 Mayıs 1950 seçimlerinden “Yeter Söz Milletindir” diyerek ezici bir çoğunlukla çıkan DP’nin 10 yıllık iktidarı 27 Mayıs 1960’da bir askerî darbe ile kapandı. Geçen hafta CHP’yi anlatmıştım. 27 Mayıs darbesini ve onu izleyen askerî müdahaleleri ise 24 Şubat 2008 tarihli “Rejim elden gidiyor, darbe yapalım!” başlıklı yazımda ele almıştım. Bu haftayı da, almak isteyen için sayısız dersle dolu, 10 yıllık DP döneminin iç siyasi olaylarına ayırdım.
Kim daha Atatürkçü
Dinî hassasiyetlere saygılı davranma vaadiyle iktidara gelen DP’nin ilk icraatı, ezanın ister Türkçe, ister Arapça okunabileceğine dair kanunu kabul etmek olmuştu. CHP’nin de muhalefet olarak ilk işi, 1947’den beri dinî konularda attığı bir dizi tartışmalı adımı unutarak, DP’yi “laiklikten taviz vermekle” suçlamak oldu. Yine de, BM’nin çağrısına uyan Türkiye 25 Temmuz 1950 akşamı Kore’ye 4.500 kişilik bir birlik göndereceği kararı büyük bir gururla kamuoyuna açıklandığında, CHP ve Millet Partisi, kararı sadece “Meclis’in onayı ile alınmadığı” için eleştirmekle yetinmiş, prensipte karşı çıkmamıştı.
İki parti arasındaki ilişkilerin sertleşmesi, bir süredir Atatürk heykellerine saldırıda bulunan Ticaniler adlı tarikatı bahane ederek 1951’de çıkarılan Atatürk’ü Koruma Kanunu görüşmeleri sırasında oldu. Aylarca süren sert tartışmalar sırasında, CHP ironik biçimde kanuna karşı çıkmış ama DP’nin akıllıca manevrası ile kanun çıkarıldığında, CHP’nin tekelindeki “Atatürkçülük şampiyonluğu” DP’nin eline geçmişti.
Kore’ye askerde ittifak
İki parti arasında kısa süreli bir yumuşama, Türkiye, Kore Savaşı’nın ödülü olarak NATO’ya kabul edildiğinde yaşandı. 20 Şubat 1952 de Lizbon’da yapılan imza töreni sırasında İsmet İnönü şöyle demişti: “Bundan sonra dünya sulhu bakımından vazifelerimiz de artmış bulunuyor. Eşit haklarla, milletimizin kendisine teveccüh edecek vazifeyi en iyi şekilde ifa edeceğine şüphe yoktur.”
Kore Savaşı’nın dünya ve Türkiye ekonomisinde yarattığı geçici iyilik halinin ortadan kalkmasıyla DP iktidarı zorlanmaya başlayınca, ilk olarak ABD’nin kapısını çaldı, ancak Cumhurbaşkanı Celal Bayar, 1954 yılının ocak ayında büyük umutlarla gittiği ABD seyahatinden eli boş dönünce, sıkıntılı dönemlerinde âdet olduğu üzere, hükümet çareyi muhalefete baskı yapmakta buldu. Ne de olsa, DP’nin tüm kadroları, otoriter Tek Parti Dönemi’nin rahle-i tedrisinden geçmişlerdi.
Bu bağlamda, 19 Aralık 1953’te çıkarılan bir kanun ile CHP’nin bütün taşınmaz malları, para ve diğer hakları, alacakları, bu arada Ulus gazetesi de, hazineye devredildi. Parti binalarındaki menkul mallar bile, ancak Maliye Bakanlığı tarafından gerekli olduklarına dair görüş alındıktan sonra kullanılabilecekti. Amaç, CHP’nin Atatürk’ün mirası sayesinde DP’den daha avantajlı bir durumda olmasının önüne geçmek olarak açıklanmıştı. Bu kanundan sonra iki parti arasındaki ilişkiler tamamen bozuldu.
Muhalefete baskı artıyor
9 Mart 1954’te Basın Kanunu’nda yapılan değişikliklerle basın ve radyo yoluyla işlenebilecek 21 yeni cürüm tanımı yapılıyor ve bunlar ağır yaptırımlara bağlanıyordu. Kanunun en kötü yanı ise suçlanan gazeteciye iddiasını ispat hakkı verilmemesiydi. Büyük bir halk desteğinin yanında bu tür baskıcı kanunların verdiği güvenle seçime giden DP, 1954’te 488 milletvekili kazandı. CHP ise 31 milletvekili kazanmıştı. Ancak iki parti arasındaki oy farkı sadece 600 bindi. Yani DP’nin zaferinde seçim sisteminin katkısı büyüktü.
6-7 Eylül 1955 yağması yüzünden, muhalefetçe iyice köşeye sıkıştırılan DP çareyi baskıyı biraz daha arttırmakta buldu. 27 Haziran 1956’da “Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Hakkında Kanun”la açık hava toplantıları yasaklandı, kapalı toplantılar izne bağlandı. Ayrıca tezahürat, gösteri ve protesto yasaklandığı gibi, bu gibi şeylere sebebiyet vermek bile suç sayılıyordu. Suç sayılan toplantıların dağıtılması için hedef gözetmeksizin ateş açılabileceği de kabul edilmişti.
Güç Birliği mümkün olmuyor
1957’de Parti’nin kurucularından Fuad Köprülü’nün istifa etmesinin hemen ardından paniğe kapılan hükümet erken seçim kararı aldı. Seçimlere giderken CHP, Hürriyet Partisi ve Cumhuriyetçi Millet Partisi, “Güç Birliği” kararı aldı ama hükümetin 11 Eylül 1957’de mevcut Seçim Kanunu’na bir ek yaparak, seçimlere ittifak halinde girmeyi imkânsız hale getirmesiyle, bu karar hayata geçemedi.
27 Ekim 1957 seçimlerini DP kazanmıştı ama CHP 31 milletvekilini 178’e çıkarmıştı. Üstelik 12 bin oy daha alabilseydi, çoğunluk sistemi sayesinde bu sayı 299 olacaktı. Sonucun açıklandığı gece Adnan Menderes’in “Allah bir daha bana 27 ekim gecesi gibi bir gece yaşatmasın” diyecekti. Yine de bazı DP milletvekilleri ‘DP iktidarı 200 yıl sürecektir’ gibi laflar ediyorlardı. Buna karşılık muhalefet, hükümetin yüzde 48 oy almasını “millet nazarında azınlığa düşmek” olarak niteleyerek, hükümeti gayrımeşru gibi göstermeye çalışıyordu.
Dokuz Subay olayı
Özgüveni biraz azalmış olan hükümetin ilk icraatı Meclis içtüzüğünü değiştirmek oldu. Buna göre, sözlü sorular yalnız cuma günleri ve en fazla bir saat görüşülebilecekti. Ayrıca bakanlar bu sorulara cevap vermek zorunda değillerdi. Basit bir suçlamayla dokunulmazlığın kaldırılması mümkün hale gelmişti. Meclis’ten çıkarılma cezası üç oturumdan on iki oturuma yükseltilmiş; tüm maaşın kesilmesine kadar gidecek cezalar konulmuştu. Nihayet kürsüde konuşan milletvekillerinin hoşa gitmeyen sözleri “lisan temizliğinden” ayrıldıkları gerekçesiyle ve çoğunluğun kararıyla tutanaklardan çıkarılabilecekti.
Bu ortam, ordu içindeki “zinde kuvvetler”in cesaretini arttırdı. 1954’ten beri DP iktidarına karşı çalışan gruplardan dokuz subayın seçimlerin ardından darbe yapmaya niyetlendiği, bir kurmay subayın ihbarıyla ortaya çıktı ama askerî mahkemede “ihtilal hazırlamak” suçlamasıyla yargılanan dokuz subay altı ay sonra beraat ederken, ihbarda bulunan Samet Kuşçu iki yıl hapis cezasına çarptırılarak olay örtbas edilmişti. DP’nin ordudan gelecek tehlikelerin farkında olmadığı bu tavrından anlaşılıyordu.
4 Ağustos Kararları’nın şoku
1958 yazından itibaren ülke ekonomik bunalıma girmiş, birçok mal bulunmaz olmuş, dükkânların önünde kuyruklar belirmiş, karaborsanın önü alınamaz hale gelmişti. Maaşları eriyen asker ve sivil bürokraside hoşnutsuzluk artmıştı. Birçok mala yapılan zamlar çare olmayınca 4 Ağustos Kararları diye anılan önlemler paketi ile Türk parasının değeri üç mislinden fazla düşürüldü. Krizi fırsat bilen CHP, hükümeti sıkıştırmaya başladı. Lübnan İç Savaşı, Irak’taki askerî darbe veya Kore’deki olaylar bile “ihtilal” kışkırtıcılığı yapmak için kullanılıyordu. CHP yanlısı gazetelerde “bunları da öldürecek bir sergerde çıkmayacak mı” türünden haberler boy gösteriyordu. DP’nin bunlara tepkisi Vatan Cephesi’ni başlatmak oldu.
Menderes’in 12 Ekim 1958’de Manisa İl Kongresi’nde yaptığı ilk açıklamadan sonra radyoda çoğu sahte isimlerden oluşan “Vatan Cephesi’ne katılım” listeleri yayımlanmaya başladı. Listelerin okunması için saat 14.00’te “Yurdun Dört Köşesinden Haberler” adıyla bir program oluşturuldu. Durum öyle dayanılmaz olmuştu ki, “radyo haber bültenlerini dinlemek istemeyenler” bir dernek kurarak radyo yönetimine karşı dava açmaya başlamışlardı.
Söz düellosu sertleşiyor
17 Şubat 1959’da Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuruluş anlaşmasını imzalamak üzere Londra’ya giden Adnan Menderes’i taşıyan uçağın sis yüzünden düşmesi, 16 yolcunun öldüğü bu kazadan Menderes’in sağ kurtulması basında “Allah’ın sevdiği insan” manşetleriyle yer almıştı. Bu “ulvi olay” yüzünden iktidarla muhalefet arasında kısa bir ateşkes yaşandıysa da, kazadan sonra Menderes’in etrafını saran sevgi halesini dağıtmak için muhalefet “İlkbahar Taarruzu” adı verilen bir kampanya başlattı. Gezinin ilk durağı İnönü’nün Büyük Taarruz sonrasında Yunan orduları başkomutanı Trikopis’i esir ettiği Uşak’tı. Kafile daha hareket etmeden olaylar başlamıştı. DP yanlısı gazetelerde “İnönü, Büyük Taarruz’da ve Uşak’ta yoktu” türünden haberler yayımlanıyordu. İnönü Uşak’ta “Hoş Geldin Garp Cephesi Kumandanı” yazılmış pankartlarla ve büyük tezahüratlarla karşılandı. Bu havanın etkisiyle CHP’liler güzergâh üzerindeki DP İl Merkezi’ni yuhalamaya başladılar. Buna sinirlenen DP İlçe Başkanı Eşref Öğün elindeki çay bardağını kalabalığa fırlattı. Bardak Akis Dergisi Yayın Müdürü Hamdi Avcıoğlu’ya isabet edince, CHP’liler DP il binasına saldırdılar, binayı taşladılar ve camlarını kırdılar. Polis olayları engellemek için göz yaşartıcı bomba kullandı. Ertesi gün taraflar arasında çıkan olaylarda kalabalıktan atılan fındık büyüklüğündeki bir taş İnönü’nün başına isabet etti. Bunun üzerine olaylar büyüdü. Sonuçta, polisin yardımıyla olaylar bastırıldıktan sonra CHP ekibi Manisa’ya doğru yola çıktı.
Topkapı’da linç girişimi
Manisa’dan sonra İzmir’e geçen İnönü, yine partililer tarafından coşkuyla karşılandı. Ancak İzmir Valisi Kemal Hadımlı, İçişleri Bakanı’nın talimatıyla ildeki tüm siyasi parti kongrelerini yasaklayınca İnönü İstanbul’a geçti. 4 mayıs günü özel arabasıyla Yeşilköy’den Topkapı’ya geldiğinde bir grup arabasının etrafını sardı. Gruptan bazıları İnönü’nün arabasını taşlayıp kapılarını açmaya çalıştılar. Orada tesadüfen bulunan bir binbaşı yanındaki bir grup askerle birlikte saldırganları dağıttı. İnönü 7 mayısta Ankara’ya döndü. Yine kalabalık bir grup tarafından karşılandı ve polisle çatışmalar oldu. Böylece dokuz gün süren “Büyük Taarruz” hedefine ulaştı ve darbeye giden yolun taşlarını döşedi.
Hükümetin basına karşı tavrı öylesine sertti ki, sadece 1959’da 1.460 gazeteci yargılanmış, 577’si mahkûm olmuştu.
1960 yılının başında İnönü birden bire Menderes’i Nurcuların lideri Saidi Nursi’nin fikirlerini takip etmekle suçlamaya başladı. İki lider şubat ayındaki bütçe görüşmeleri boyunca şiddetli bir söz düellosuna girdiler. CHP, DP’yi “vatanı Amerika’ya satmak ve Türk kızlarını Amerika’ya peşkeş çekmekle” suçlarken, DP, CHP’yi “Haçlı Cephesi’ kurmakla suçluyordu. Muhalefet iktidarı “komplo” kurmakla suçluyor, iktidar “bir melanet yuvası” haline gelen CHP’yi kapatmaktan bahsediyordu. Muhalefet bu saldırıların Meclis’te ele alınmasını istiyordu, DP ise içtüzüğü bahane ederek bu taleplere kulak tıkıyordu.
İnönü’ye Kayseri’de engelleme
7 Şubat 1960’ta İnönü İl Kongresi’ne katılmak için Konya’ya gitti. CHP’liler ile DP’liler birbirine girdi. Polis olayları yatıştırmak için gaz bombası kullanmak zorunda kaldı. Hükümet, İnönü’nün bir süre önce Kayseri’nin Yeşilhisar İlçesi’nde yaşanan olayları yerinde incelemek ve CHP İl Kongresi’ne katılmak üzere Kayseri’ye gitmesini engellemeye kalkıştı. Ancak İnönü, hükümete meydan okudu ve 6 nisanda Kayseri’ye doğru yola çıktı. Askerî kuvvetler İncesu’da barikat kurarak İnönü’nün yolculuğunu engellediler. Bu durum ordu içinde ikilik yarattı. Emirleri uygulamak istemeyen bir binbaşı gösterişli biçimde istifa ederek ortamı iyice ateşledi.
Tam bu sırada İstanbul CHP İl Başkanlığı’nın 21 Mart 1960 Gün 373 Sayılı Genelgesi basına sızdı. Genelgeye göre, CHP’liler, yalan söylemek, iftira etmek gibi yöntemler de dâhil her türlü yola başvurarak hükümeti yıpratacaklardı. Bu tür faaliyetlerin adı da “kulak gazetesi” olarak konulmuştu. Aslında, bu tarihlerde gerek CHP, gerekse DP grubunda seçimler konusu konuşulmaya başlamıştı. Hatta, 25 martta Menderes, DP teşkilatına seçimler için çalışmaya başlamaları talimatını vermiş, 27 martta Başbakan Yardımcısı Medeni Berk tarafından “seçimlerin pek yaklaştığı artık aşikârdır. Mesele sadece tarihin ilanından ibarettir” şeklinde resmî bir açıklama yapılmıştı. Ama CHP’liler dört bir koldan “DP’nin seçimlere gitmeye niyeti olmadığı” propagandasını yapmaya devam ediyorlardı.
Yeniden Takrir-i Sükûn
Ortam öylesine gergindi ki, DP’li bazı milletvekilleri CHP’nin dinsiz olduğunu, İnönü’nün bunca yıldır iktidar olmasına rağmen hiçbir zaman “Türk Milleti” tabirini kullanmadığını iddia ediyorlardı. Bazı milletvekilleri ise hızlarını alamayıp 1925 tarihli Takriri Sükûn Kanunu’nun bir yıl süre ile yeniden yürürlüğe konulmasına dair önergeler vermişti. 18 Nisan 1960 tarihinde hükümet CHP’nin ve bir kısım basının faaliyetlerini soruşturmak için bir tahkikat komisyonu kurulmasına karar verdi. Amaç, yaklaşan seçimler öncesinde CHP’ye ve onu destekleyen basını hizaya getirmekti. Ama CHP, komisyonu, CHP’yi kapatma operasyonunun ilk adımı sayıyordu.
“Sizi ben bile kurtaramam!”
Nitekim İnönü bu karara karşılık Meclis’te yaptığı konuşmada, ihtilâlden gelmiş bir kuşak olduklarını, şimdi ise seçimle gelenlerin devlete el koyduklarını, seçimle gitmeye niyetlerini olmadığını, eğer bir baskı rejimi kurulursa vatandaşların buna mutlaka karşı çıkacağını söyledikten sonra, “Biz böyle bir ihtilâl içinde bulunmayız, bulunamayız. Böyle bir ihtilâl dışımızda, bizimle münasebeti bulunmayanlar tarafından yapılacaktır. (...)Bu demokratik rejim istikametinden ayrılıp baskı rejimi haline götürmek tehlikeli bir şeydir. Bu yolda devam ederseniz ben de sizi kurtaramam. (...) Şartlar tamam olduğu zaman milletler için ihtilâl meşru bir haktır. (...) Eğer ihtilâl vatandaş için başka bir çıkar yol yoktur, kanaati zihinlere ve bütün müesseselere yerleşirse meşru bir hak olarak kullanılacaktır...” diyerek darbecilere yeşil ışığı yakacaktı.
Ancak, bu açık tehdide rağmen, Tahkikat Komisyonu Kanunu kabul edildi. Kamuoyunda başkanı Ahmed Hamdi Sancar’dan dolayı “Sancar Komisyonu” diye de anılacak olan kurul geçmişin ünlü İstiklal Mahkemeleri gibi olağanüstü yetkilerle donatılmış olup, her türlü yayını yasaklama, yasağa uymayan matbaaları kapatma, her türlü evrak ve eşyaya el koyma, her türlü siyasi toplantıyı, gösteriyi yasaklama hakkına sahipti. Bu kararlara uymayanlara bir seneden üç seneye kadar ağır hapis cezası verilebilecekti. Komisyonun kararları kesindi ve itiraz edilemezdi. Dahası, Tahkikat Komisyonu’nun araştırmasına dâhil olan konularla ilgili haberleri, ima ile dahi olsa yayımlamak yasaklanmış, hatta yasağı içeren tebliğin yayımlaması bile yasaklanmıştı.
Üniversite olayları
CHP’nin tepkisi, geleneksel tabanı olan aydın kesimlerini mobilize etmek oldu. 28 Nisan 1960 sabahı, CHP’nin gençlik kolları İstanbul Üniversitesi’nde toplandı. “İhtilâlin fişeği” olarak adlandırılan bu olayları kışkırtanların başında 6-7 Eylül Olayları sırasında da görev başında olan Orhan Birgit vardı
“Kahrolsun diktatörler!”, “Hürriyet isteriz!” sloganlarıyla başlayan olaylar sırasında öğrenciler dağılmayınca polis ateş açtı, seken bir kurşun Ziraat Fakültesi öğrencisi Turan Emeksiz’in ölümüne neden oldu. 30 nisanda lise öğrencisi Nedim Özpulat bir tankın altında kalarak hayatını kaybetti. İstanbul Üniversitesi Rektörü Sıdık Sami Onar’ın başına abartılı bir sargı sararak kalabalığın karşısına çıkmasıyla olaylar iyice çığırından çıktı. Polis kontrolü sağlayamayınca, ordudan yardım istendi. Öğrenciler kendilerine müdahale eden birliklere “Türk Ordusu çok yaşa!” sloganlarıyla karşılık verdiler. Sloganlar bir anda “Ordu ile beraberiz” sloganına dönüştü. Olayların önünü alamayacağını anlayan hükümet sıkıyönetim ilan etti. 29 nisanda Ankara’ da benzer olaylar yaşandı, orada da sıkıyönetim ilan edildi. Böylece, epeydir pişirilen yemeğin sofraya konmasına bir adım daha yaklaşılmış oluyordu.
“Tenkit değil tenkil zamanı”
O gece emirle Ankara’ya davet edilen Anayasa Hukuku Profesörü Ali Fuat Başgil’in dediğine göre, Bayar, “başkalarına örnek olması için”, tahrikçileri “tenkil etmek” (ibret olacak şekilde cezalandırmak, uzaklaştırmak, sürmek) gerektiğini söylemişti. Başgil, yanlış duyduğunu düşünerek “tenkit mi dediniz efendim” diye sorunca da “Tenkit zamanı çoktan geçti. Şimdi tahrikçileri tenkil zamanıdır” demişti.
Sıkıyönetim Komutanlığı’nın basına uyguladığı katı sansür, CHP genelgesinde tarif edilen “kulak gazetesi”ni harekete geçirmişti. Büyük bir dedikodu çarkı işlemeye başladı. Her şey abartılıyordu. Haberler bire bin katılarak anlatılıyor ve yayılıyordu. Yayılan dedikodulardan en meşhuru Ankara’da gençlerin kıyma makinelerinden geçirilerek öldürüldüğüydü. Böylece herkesin gözünde iktidar daha da korkunç hale geliyor ve tepkiler artıyordu.
555 K Günü
Harbiyelilerin ve üniversite öğrencilerinin kulaktan kulağa saydıkları “555 K” şifresiyle, 5. ayın 5. günü, saat 5’te Kızılay’da toplananlar, Menderes’i tartakladılar. Şevket Süreyya Aydemir’in iddiasına göre, o gün Menderes, Bayar’a istifasını sunmuş, ancak Bayar’ın bunu kabul etmediği gibi Menderes’e “Kızılay’a git ve ateş emri ver” demişti.
11 mayısta Meclis tatile girdikten sonra, halkı harekete geçirerek pozisyonunu güçlendirmeyi uman Menderes Ege gezisine çıktı ve 15 mayısta İzmir’de seçim hazırlıklarının başladığını ilan etti. Ancak, itinayla kotarılan darbeyi önlemesi artık çok zordu. Nitekim 18 mayısta Harbiye öğrencileri Harbiye Marşı’nı söyleyerek Sıhhiye’ye kadar halkın alkışları arasında yürürken atlı polisler olaylara müdahale etmemek için ara sokaklara saklanıyorlardı. 21 mayısta Hindistan Başbakanı Nehru’nun ziyareti sırasında Harbiyeliler yollara inzibat gibi dizilerek gösteri yaptılar. 25 mayısta Eskişehir’de, kendisini karşılayan askerî birliğin, elini sıkmak yerine, arkalarını dönmesiyle durumun vahametini anlamış olduğu tahmin edilen Menderes, o geceki yemekte üniversite hocalarından “kara cübbeliler” diye bahseden ünlü konuşmasını yaptı. 26 mayısta Tahkikat Komisyonu’nun ilga edileceğini açıkladı ama faydası yoktu. Sonunda “beklenen ihtilal” gerçekleşti ve 26 mayısı 27 mayısa bağlayan gece saat 03:00’da silahlı kuvvetler yönetime el koydu.
Özet Kaynakça: Şevket Süreyya Aydemir, Menderes’in Dramı, Remzi Kitabevi, 1993; Ali Fuat Başgil, 27 Mayıs İhtilali ve Sebepleri, Görüp Yaşadıklarım, (Çev. Cemal Aydın), Yağmur Yayınları, 1966; Yassıada Kararları ve Tahkikat Komisyonunun Bilinmeyen Gerçekleri, 1996;Osman Doğru, “Belgelerle,’Meclis Tahkikat Encümeni’nin Çevresi’”, Tarih ve Toplum, S. 77, Mayıs 1990, s. 9-17; İsmet İnönü’nün TBMM’deki Konuşmaları 1920-1973, (Derleyen: Ali RızaCihan), C. II (1939-1960), Ankara 1993; Adnan Menderes’in Konuşmaları, Demeçleri, Makaleleri, C. II-VIII, (Haz.: Haluk Kılçık), Demokratlar Kulübü Yayınları, 1991-1992.
.30-5-10
Turnusol kâğıdı olarak Gazze
İHH önderliğindeki “Gazze’ye Özgürlük Filosu”nun amiral gemisi Mavi Marmara’ya İsrail’in yaptığı gayrı hukuki, gayrı insani, gayrı ahlaki harekâtın korkunç bilânçosu hepimizi sarstı. Konvoyun, amacının sadece insani yardım olmadığı, İsrail’in yıllardır Gazze’ye uyguladığı yine gayrı hukuki, gayrı insani, gayrı ahlaki ablukayı sembolik de olsa delerek, İsrail’in havasını söndürmek olduğu anlaşılıyor. Hükümetin de, gerek ideolojik nedenlerle, gerekse Ortadoğu’da üstlenmeye çalıştığı yeni rolle ilişkili olarak, İHH’nın bu hedeflerini zımnen desteklediğine dair pek çok emare var. İsrail, tam da kendisinden beklendiği gibi (haydutça ve aptalca) davranarak, konvoyu düzenleyenlerin ve destekleyenlerin hedeflerine varmalarını sağladı. Eylemin arkasındaki motif ne olursa olsun, Gazze’ye uygulanan ablukanın dünya gündemine girmesi son derece olumlu. İsrail gibi kibirli ve saldırgan bir devletin karizmasının yerle bir edilmesi de mükemmel bir sonuç. Keşke bu iş kimsenin burnu kanamadan olsaydı. Ancak, can kayıpları İHH ekibini üzmemiş görünüyor. Kimse ağlamıyor, yakınmıyor. Aksine, şehitlik mertebesine ulaşanlara gıpta ediliyor. ‘Keşke’ deniyor, ben de ölseydim… Ne diyeyim, gazanız mübarek olsun! Ancak, hükümetin İslamcı hassasiyetleri koçbaşı gibi kullanarak kendine Ortadoğu’da yer açmasını onaylamam mümkün değil.
Yumuşak güç-sert güç
İHH eylemi, açık şiddet kullanmadan dünyanın askeri açıdan en güçlü devletlerinden birinin nasıl aciz duruma düşürülebileceğinin son derece başarılı bir örneğini verirken, aynı saatlerde, büyük ihtimalle PKK’ya bağlı ya da onunla işbirliği içindeki bir grup, İskenderun’da nöbet değiştiren askerleri öldürerek, aklınca Hükümete ve devlete Kürt taleplerini, PKK siyasasını, Kürt gücünü hatırlatmayı hedefledi ama sadece, Kürtlere duyulan sempatiyi ve empatiyi azalttı, PKK siyasasının demodeliğini ve tıkanmışlığını gösterdi, PKK’nın zaten çok sorunlu olan imajını çökertti. Bu konuya önümüzdeki hafta daha geniş yer vereceğim ama şunu söylemeden geçemeyeceğim: Gerek El-Kaide gibi şiddetten başka yol bilmeyen İslamcı örgütlerin, gerekse PKK gibi şiddeti merkeze yerleştirmiş seküler örgütlerin, İHH’nın bu son eyleminden alacağı sayısız ders var. Günün moda deyimiyle söylersek, bu olay, “soft power”ın (yumuşak güç) “hard power”a (sert güç) karşı üstünlüğünü tartışmasız biçimde ortaya çıkardı.
Çifte standartlar
Ancak İsrail’in zorbalığına tepki gösteren sıradan insanların, aydınların, Başbakan’ın ve devlet adamlarının kullandıkları dilin içerdiği anti-semitik tonlama gerçekten endişe verici. Elbette, çağımızda artık kimse açık açık Yahudi düşmanlığı yapmaya cesaret edemiyor. Bu konuda belli normlar oluştu. Bu yüzden de, Yahudilikle ilgili olumsuz duygular başka kılıfların içinde dolaşıma sokuluyor. En uygun kılıf da İsrail’in kaba devlet politikaları. Ama bu olayda göze batan şeyler var. Örneğin, eğer konu Gazze’ye uygulanan İsrail ablukasıysa, Gazze’ye en az İsrail kadar katı abluka uygulayan Mısır’a neden benzer bir tepki verilmediğini sormak hakkımız değil mi?
Gazetelerimiz pek yazmadığı için çok az kişi biliyor ama Arap milliyetçiliğinin amiral gemisi Mısır, Gazze Şeridi ile Mısır arasındaki Refah Sınır Kapısı’nı yıllardır kapalı tutmakla yetinmiyor, ABD’nin de yardımıyla, Gazze’nin dış dünyayla tek bağlantısı olan yeraltı tünellerini kapatmak için, yerin 20 metre altına uzanan çelik bariyerler inşa ediyor. İslam âlimi Yusuf Kardavi, bariyer inşası için “haram” fetvası verirken, El-Ezher Şeyhi Tantavi, Hüsnü Mübarek hükümetinin politikasına “helal” fetvasını yapıştırmıştı. Fetva savaşı sürerken, 2010 yılının ocak ayında yine İslami duyarlılıklarla kotarılmış olan “Yol Açık Konvoyu” Mısır kuvvetleri tarafından engellenmiş, hatta ölümlü olaylar yaşanmıştı. Ama Türkiye’de ne İslamcı kesimler, ne de hükümet, İsrail’e gösterdikleri tepkinin binde birini bile Mısır’a göstermişlerdi.
İmam-cemaat ilişkisi
Aklıma başka sorular da geliyor. İslamcı çevreler, 1987-1989 yılları arasında, Enfal operasyonları sırasında yüz binlerce Müslüman Kürt katledilirken, 1990’lardan 2000’lere kadar Güneydoğu Anadolu’da on binlerce kişi faili meçhullere kurban giderken, 2003’ten beri Irak’ta Sünnilerle Şiiler birbirini boğazlarken, daha birkaç yıl önce Darfur’da yüz binlerce Müslüman Afrikalı, yine Müslüman Araplarca katledilirken neden böyle hassas değillerdi? Diyelim ki, çifte standart yok, sadece geç algılama var, şaşı bakma var, az duyma var, ama başta Başbakan Erdoğan olmak üzere kamuoyu yapıcılarının İsrail’e karşı kullandıkları aşırı sert dilin içerdiği mesajları, sıradan insanların doğru yorumlayarak, olumsuz duygularını Yahudilerden İsrail yönetimine veya Siyonist politikalara yönlendirebileceğini mi düşünüyoruz? Bunun kolay olmadığını biraz dolaylı bir örnekle anlatmaya çalışayım: Hatırlarsanız gazetemiz yazarlarından Hilâl Kaplan, Kadından Sorumlu Devlet Bakanı Aliye Kavaf’ın eşcinselliği “hastalık” olarak nitelemesi üzerine yazdığı yazıda konuya ‘hastalık’ gibi Batılı bir terminoloji ile yaklaşmanın doğru olmadığını çünkü İslam hukukuna göre eşcinselliğin günah ve sapkınlık olduğunu, zinanın da eşcinselliğin bir veçhesi olduğunu belirtmiş ve Müslümanların bunlarla mücadele etmesinin doğru olduğunu söylemişti. Radikal yazarı Yıldırım Türker de hem şeriat hükümlerini savunup hem demokrat olunamaz demişti. Bence ikisi de haklı. Bu paradoksu çözmek de kolay değil.
Kur’an ve Yahudiler
Gerçekten de Kur’an’da Ankebut (28-35), Araf (80-84), Hud (74-83) ve Şuara (160-174) surelerinde “kadınları bırakıp şehvetle erkeklere yaklaşan” Lut Kavmi için hiç de hoş ifadeler kullanılmaz. Ve Hilâl Kaplan’ın işaret ettiği gibi inanmış bir Müslüman’ın bu sureleri görmezden gelmesi mümkün değildir. Hal böyleyken inanmış bir Müslüman’ın Tevbe (29, 30, 73), Bakara (62, 88, 89,100, 113), Maide (51, 64, 82), Nisa (41, 46, 160, 161) surelerinde Yahudiler için söylenen o ağır sözleri göz ardı ederek, Kaplan’ın deyimiyle “Batılı” terimlerle düşünmesi ve Yahudilik-İsrail Devleti-Siyonizm arasındaki hassas ayrımları yapması kolay mı? Olmadığını gösteren en az bir örnek hatırlıyorum: 15 Kasım 2003 tarihinde İstanbul’daki iki sinagoga silahlı saldırı düzenleyerek 23 kişinin ölümüne, 70’ten fazla kişinin yaralanmasına neden olanlardan Nurullah Kuncak’ın ailesi, Milliyet gazetesine “Evde büyük tepki olmadı. Çünkü Yahudilere yapılmıştı. Zaten Kur’an-ı Kerim’de ‘Yahudileri dost edinmeyin’ diyor. [Yahudileri] Pek sevmezdik. Pek değil, hiç sevmezdik” diye cevap vermişti. Özetle son birkaç gündür, ülkenin dört bir yanında tekbir getirerek ellerindeki yeşil bayrakları sallayan insanların, sadece İsrail’in devlet politikalarını protesto ettiğine inanmak zor. Dolayısıyla, Başbakan Erdoğan’ın bir an önce konuşmalarına fren koyması gerek, yoksa bu işin sonu kötü olacak.
Bu bölümü bitirirken son bir not düşmek istiyorum: İsrail’e “insanlık dersi” vermek için 1947 yılında Atlas Okyanusu’nda umutsuzca Yahudi mültecilere bir vatan arayan “Exodus” gemisinin trajik hikâyesini anlatanlar, nedense 1939-1942 yıllarında Türkiye denizlerinde yaşanan Parita, Salvador, Struma facialarından söz etmiyor. Başbakan PKK’ya terörist diyor ama HAMAS’a diyemiyor. İsrail, bizim elçimizi alçak koltukta oturtunca hakarete uğramış oluyoruz, ama biz Barzani’yi bir bayrağı çok görüyoruz. Kısacası, çifte standart çook…
***
Mısır, İsrail, HAMAS kıskacındaki Gazze
Gazze Filistin’in batısında Akdeniz kıyısında bulunan, 40 kilometre uzunluğunda, 6-8 kilometre derinliğindeki 363 kilometrekarelik şerit şeklinde bir bölge. Gazze tarih boyunca, Mısırlıların, İsrailoğullarının, Asurluların, Babillilerin, Perslerin, Makedonyalıların, Romalıların, Bizanslıların, Emevilerin, Fatımilerin, Haçlıların, Abbasilerin, Moğolların, Memlüklerin ve nihayet 1517’de Osmanlıların yönetimine girdi.
Hazreti Muhammed’in büyükbabasının babası, amcasının ticaret yaptığı, Şafiilik mezhebinin kurucusu Şafii’nin dünyaya gözlerini açtığı Gazze, 19. yüzyılın başlarına kadar Mekke’ye giden hacıların buluşma merkezi olduysa da, 1869 yılında Süveyş Kanalı’nın açılmasından sonra önemini kaybetti. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra da Britanya’nın Manda yönetimine geçti ve tüm Filistin gibi İkinci Dünya Savaşı’na kadarki dönemde, Arap ve Yahudi toplumları arasındaki sayısız çatışmaya sahne oldu. Sonunda, bölgeyi yönetemez hale gelen Britanya hükümeti, konuyu Birleşmiş Milletler’e (BM) taşıdı.
Elden ele geçiş
Bu süreci, 6-12 Ocak 2009 tarihlerinde, Taraf’ta yayımlanan “90 Yıldır Kanayan Yara: Filistin” dizisinde ayrıntılarıyla anlattığım için kısa bir özetle bugüne gelmeye çalışayım: 29 Kasım 1947 tarihinde BM Genel Kurulu’nda, 13 ret, 33 kabul (10 üye yoktu) oyuyla aldığı 181 (II) no’lu kararla Filistin, Arap ve İsrail devletleri arasında bölünmüş, azınlıkların korunması garanti altına alınmış, bireysel göçler ve vatandaşlık hakları konusunda tanımlar yapılmış, Kudüs’e uluslararası özel bir statü verilmiş, Filistin’in ekonomik entegrasyonu için uluslarüstü çabalardan söz edilmişti.
BM’nin kararı, gücünü abartan Arap tarafından kabul edilmezken, gerçekçi davranan Yahudi tarafı 14 Mayıs 1948’de İsrail Devleti’ni kurdu. Bu karara tepki gösteren Arap dünyası ile İsrail arasında 1948-1949 yılları arasında yaşanan savaş sırasında Gazze Mısır’ın eline geçti. Mısır, Gazze’yi doğrudan kendine bağlamak yerine bir askerî vali ile yönetmeyi seçti. 1956’da Süveyş Krizi sırasında, İsrail, Gazze’yi geri almayı denediyse de, uluslararası tepkiler sonunda bölgeden çekildi, Gazze yeniden Mısır’a bağlandı. 1967’de Araplarla İsrail arasındaki Altı Gün Savaşları sırasında, yeniden İsrail’in eline geçen Gazze, 1980’de Mısır’la İsrail arasında imzalanan bir anlaşma ile Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) liderliğinde Filistinlilere bırakıldı.
FKÖ’ye karşı HAMAS
Bırakıldı ama seküler bir örgüt olan FKÖ, bir süre sonra, şimdi anlatması zor olan çeşitli nedenlerle Gazze’yi yönetemez hale geldi. Bu durum, yeni bir örgüte uygun zemin hazırladı. Adını ilk kez 1983’te duyuran HAMAS, Gazze’deki mülteci kamplarında faaliyet gösteren, Mısır’ın kadim Müslüman Kardeşler örgütünün bağrından çıkmıştı. (Müslüman Kardeşler bugün de Hüsnü Mübarek hükümetinin en büyük düşmanı, dolayısıyla HAMAS da.) Yıllar sonra, HAMAS’ın kuruluşunda, FKÖ’nün gücünü kırmayı hedefleyen İsrail’in payı olduğu iddia edildi. Bu iddialar doğru bile olsa, HAMAS’ın 14 Aralık 1987’de başlattığı Birinci İntifada’dan (Ayaklanma) sonra, İsrail’in yanlış hesap yaptığı anlaşıldı.
O gün, Gazze bölgesinde bir İsrail kamyoneti, Filistinli işçileri taşıyan bir araca çarparak dört Filistinlinin ölümüne ve dokuzunun da yaralanmasına neden olmuştu. Yaralıların bulunduğu hastanenin etrafında toplanarak eyleme geçen gençler HAMAS üyesiydiler. Sivil itaatsizlik şeklinde başlayan eylemler kısa sürede Filistinlilerin yaşadığı bir diğer bölge olan Batı Şeria’ya yayılmış, protesto eylemleri, grevler yapılmış, İsrail ürünleri boykot edilmiş, yollara barikatlar kurulmuştu. Filistinli gençlerin ve çocukların sapan, taş ve sopalarına İsrail’in cevabı ağır silahlarla verilmişti. 1993’e kadar süren Birinci İntifada’da verilen can kayıpları bini aşmıştı.
Cihat ideolojisi
İslam toprağı olan Filistin’de bir Yahudi devletinin İslami açıdan kabul edilmez olduğunu söyleyen HAMAS, Filistin’in kurtuluşunun cihatla olduğunu düşünüyordu. Dolayısıyla İsrail’le görüşmeye gerek duymuyordu. Uzun bir siyasetsizlik dönemi ardından, 2000 yılı sonbaharında, ‘Beyrut Kasabı’ namlı Ariel Şaron’un El Aksa Camii’ne yaptığı provakatif ziyareti protesto etmekle başlayan İkinci İntifada ilki gibi başarılı olmamıştı ama İsrail’in HAMAS’ın ruhani lideri Şeyh Ahmed Yasin’i 22 Mart 2003 sabahı cami çıkışında İsrail helikopterinin füze saldırısıyla öldürmesi, Şeyhin halefi Diş Hekimi Abdülaziz Rantissi’yi de 17 Nisan 2003’te aynı şekilde ortadan kaldırmasıyla, HAMAS’la İsrail’in arası iyice açıldı. Aynı dönemde AKP Türkiye’de iktidara geldi. Türkiye’deki İslamcı kesimlerin Gazze’yle ilgilenmeye başlaması da bu dönemde oldu. Yoksa Filistin geleneksel olarak ‘sol’un alanına girerdi, çünkü Türkiye’deki devrimci kadroların geniş bir bölümü, 1960’lardan itibaren Bekaa Vadisi’nde, El-Fetih’in rahle-i tedrisinden geçmişlerdi.
El-Fetih - HAMAS savaşı
FKÖ’nün efsanevi sabık lideri Yaser Arafat döneminin yolsuzluk ve kötü yönetim hikâyelerinin ayyuka çıktığı bir ortamda, “Filistin’in tarihî topraklarında bağımsız bir devlet kurmak’ gibi maksimalist (hayalci?) bir hedef güden HAMAS, temiz siyaset vaat ederek, 25 Ocak 2006’da yapılan parlamento seçimlerinde 132 sandalyeli Filistin Meclisi’nde 74 sandalye kazandı. Sadece yolsuzlukla değil, İsrail’e tâbi “uydu devlet” hedeflemekle suçlanan Mahmud Abbas’ın El-Fetih hareketi ise 45 sandalyede kalmıştı. O günden beri HAMAS sadece İsrail’e Kassam füzeleri yollamıyor, El-Fetih militanlarının dizlerine kurşun sıkıyor.
Dökme Kurşun Operasyonu
Geçtiğimiz yıl, İsrail’in Kassamları bahane ederek Gazze’ye yönelttiği ‘Dökme Kurşun Operasyonu’ sırasında 1417 Filistinliyi öldüren İsrail’in, Gazze’de fosfor gazı kullandığına dair bilirkişi raporu, İsrail’i yerinden hoplatmıştı. Raporu hazırlayan Richard Goldstone’un, Yahudi kökenli, İsrail’de eğitim görmüş, ‘İsrail âşığı’ olarak tanınan saygın bir uluslararası ceza yargıcı olması, İsrail toplumunun kendisiyle yüzleşmesinde önemli rol oynayabilir umudu doğmuştu. Ancak bizde hiç konuşulmayan husus, Goldstone’un raporunda HAMAS’ın da savaş suçları işlediğinin belirtilmesiydi. HAMAS’ı ‘terörist’ sayan raporlara hiç değinmiyorum.
Gilat Şalit meselesi
HAMAS’ın 2006 yılı haziranında İsrail’e sızarak, Gilat Şalit adlı bir İsrail askerini kaçırması ve o günden beri, Kızıl Haç görevlileriyle bile görüştürmeden esir tutması da İsrail’in Gazze politikalarını etkileyen önemli bir faktör. İsrail’deki pek çok yönetici ve halkın ezici bir çoğunluğu için, Gilat Şalit serbest bırakılmadan Gazze’ye ablukanın kaldırılması düşünülemez. İHH liderlerine, Gilat Şalit’e ulaştırılmak üzere bir mektup verilmeye çalışıldığı, ancak bu mektubun kabul edilmediği söylendi. Doğrusu ‘insani’ açıdan hiç de hoş olmamış bu tavır.
Başta da söylediğim gibi, Mısır ve İsrail elele vererek HAMAS’ı yok etmek için 1,5 milyon kişinin yaşadığı Gazze’yi bir açıkhava hapishanesine çevirmekten kaçınmadılar. HAMAS da bundan son derece memnun çünkü İsrail ne kadar baskı yaparsa, Gazzeliler HAMAS’a o kadar yaklaşıyorlar. Son olarak İHH’nın getirdiği yardım malzemelerini Gazze’ye ulaştırmayı reddetti. Çünkü maksat üzüm yemek değil, bağcı dövmek.
Bugün bazıları İsrail’in ve ortaklarının akıl dışı politikaları ortadan kalkınca HAMAS’ın da ortadan kalkacağını düşünüyorlar. Bu görüşü ileri süren saygın İsrailli yazar Amos Oz’un New York Times’ta yayımlanan “İsrail’in gücü denizde akıntıya kapıldı” başlıklı yazısına Radikal’den İsmet Berkan ve Taraf’tan Markan Esayan atıfta bulundular. Ancak, nasıl ki ekonomik ve sosyolojik tedbirlerle Kürt milliyetçiliği ortadan kaldırılamazsa, HAMAS ideolojisi öyle kolayca etkisiz hale getirilebilecek bir ideoloji değil. Bunu da başka bir yazıya bırakıp, noktayı koyalım.
hurayse@hotmail.com,
6-6-10
.Bir kez daha ‘Kürt Meselesi’
Binlerce Kürt çocuğunun sudan gerekçelerle Terörle Mücadele Kanunu kapsamında yaşlarından büyük hapis cezalarına çarptırılması, seçilmiş belediye başkanlarının tutuklandığı KCK operasyonları, hükümetin Kürt açılımına destek vermek için Habur’dan girenlerin yargılanmaya başlaması, onlarca gazetecinin Kürt sorununa ilişkin haberleri yüzünden yargılanması veya mahkûm olması, TSK’nin ülke içinde ve sınır dışında askerî operasyonlara hız vermesi, Abdullah Öcalan’ın “31 mayıstan sonra sorumluluk Kandil’de” açıklamasından sonra PKK’nın saldırılarının artması ve son olarak Hakkâri’de yaşananlar, Türkiye’yi hızla etnik çatışmanın eşiğine getiriyor.
‘Sözün bittiği’ daha doğrusu, ‘söz’ün karanlık güçlerce bilinçli olarak bitirildiği bir atmosferde ne faydası olacak bilmiyorum ama Kürt milliyetçiliğinin ve Türk milliyetçiliğinin buna verdiği karşılığın 100 yıllık serencamını bir kez daha özetlemek istiyorum. Yer sorunu yüzünden dışarıda bıraktığım İran, Irak, Suriye ve SSCB coğrafyasındaki Kürtlerin modern tarihini bilmeden bu tarihçeyi tam olarak anlamlandırmak mümkün değil ama bu haliyle bile bugünkü çıkmazın temel nedeni olan PKK’yı bir sonuç değil bir neden olarak gören resmî görüşün ve son olayları ‘Türkiye’yi kıskanan uluslararası güçlerin komplosu’ olarak gören AKP görüşünün ne kadar yanlış olduğunu gösterebilir diye umuyorum.
***
Kürt milliyetçiliği, Türk milliyetçiliği gibi 1880’lerde filizlenmeye başladı. Başlangıçta her iki etnik grubun da kendi ulus-devletini kurma gibi bir hedefi yoktu. (Bunun nedenleri ayrı bir yazı konusu.) Hedef, II. Abdülhamit’in istibdat rejimini yıkmaktı. Bu amaçla her iki kesim de 1889’da İttihat ve Terakki Cemiyeti’nde (İTC) birleştiler. İki taraf birbirine öyle yakındı ki, İTC 1913’ten itibaren Türk milliyetçiliğine evrilirken bile Kürt kökenli aydınların ezici kısmı hareketin içinde kaldılar. Türkçülük akımının güçlü bir damar halinde ortaya çıktığı 1918’de kurulan Kürt Teali Cemiyeti’nde toplanan Kürtler ise, kültürel kimliğin ötesine geçmişlerdi ama ortak bir siyasi tavır geliştirememişlerdi. Örneğin cemiyetin başkanı Seyyid Abdülkadir sıkı bir Osmanlıcı idi ve siyasi hedefi Hilafeti de koruyarak Osmanlı Devleti içinde Kürtlere otonomi (özerklik) verilmesiydi. Ancak bunun için Kürt toplumundan çok ABD, Britanya ve Fransa gibi dış güçlere bel bağlamıştı. Cemiyetin belkemiğini oluşturan Bedirhanlar ve Cemilpaşazadeler gibi Kürt aristokratları ise bağımsız bir Kürdistan için mücadele ediyorlardı.
Siyasi hedefin belirsizliği
Milli Mücadele döneminde Kürtlerin siyasi bölünmüşlüğü devam etti. Bazı Kürtler Doğu Anadolu’da bir Ermeni devletinin kurulmasından endişe ettikleri için Kemalist güçlerle işbirliği yapmayı seçtiler. Böylece 1919’da toplanan Erzurum ve Sivas Kongrelerine ve 1920’de açılan (T)BMM’ye Kürt kökenli pek çok kişi delege ve milletvekili olarak katılmayı kabul etti. Bu katılım, ileriki yıllarda resmî tarihçiler tarafından ‘Kürtler kendi kaderlerini tayin hakkını, Türklerle birlik olma yolunda kullandılar’ propagandasına malzeme yapıldı.
Kongrelere veya Meclis’e katılmayan Cibranlı Miralay Halit Bey, Seyid Abdülkadir, Bedirhaniler ve Cemilpaşazadeler gibi unsurlar ise Kemalist grupla açıkça çatışmaktan kaçınarak, gizlice özerklik veya bağımsızlık hedeflerini gerçekleştirmeye çalıştılar ve bu bağlamda Büyük Devletlerle temas içinde oldular. Ancak bu kesimler, bütüncül bir proje ortaya koyamadılar. Örneğin İtilaf Devletleri’nin Birinci Dünya Savaşı’nın hesabını görmek üzere Ocak 1919’da topladığı Paris Barış Konferansı’nda Kürtleri, Kürtçe bilmediği söylenen Osmanlı Devleti’nin Stockholm Büyükelçisi Şerif Paşa temsil etti. Şerif Paşa’nın Sevr’de Ermeni heyetinin Başkanı Bogos Nubar Paşa’yla imzaladığı muhtıra, Kürt ülkesinin sınırlarını Van Gölü’nün güneyinden geçirdiği ve fazlaca topraksal tavizler içerdiği için Bedirhanlar tarafından; “Ermeni gâvuruyla uzlaştığı” için de Şemdinanlar tarafından reddedildi. Kürtlerin kadim Ermeni korkusundan ustaca yararlanan Mustafa Kemal’in örgütlediği Doğu Anadolu’daki bir dizi Kürt aşiret reisi, Şerif Paşa’ya çektikleri telgraflarla Şerif Paşa’yı temsilcilik görevinden istifa ettirdiler. Böylece Paris’te ve onu izleyen Sevr sürecinde Kürt talepleri ancak sınırlı şekilde masaya geldi. Nitekim Kazım Karabekir anılarında Türk-Kürt ittifakının özel bir çaba sarf edilmeden, sadece Kürdistan’ın Ermenistan olma tehdidiyle karşı karşıya olduğu hatırlatılarak kurulduğunu söyleyecekti.
Koçgiri ‘milli’ isyan mıydı
1920’de Milli Aşireti ve Bahtiyar (Cemil Çeto) Aşireti gibi Kemalist Türk milliyetçilerine açıkça meydan okuyanlar da vardı ama bu isyanların hem siyasi talepleri net değildi, hem de yerel kalmışlardı. Dolayısıyla kolayca bastırıldılar ve kolektif bellekte önemli yer tutmadılar.
Mart-Nisan 1921’de Sivas havalisindeki 135 köyden oluşan Koçgiri Konfederasyonu’nun isyanı ise bunlardan farklıydı ama ortada hâlâ ‘milli bilinç’ yoktu. Örneğin, bölge Kızılbaş-Alevi ağırlıklı bir nüfusa sahip olduğu halde, Dersimli toplum önderleri örgütlenme çalışmalarını “Hilafet Ordusu Müfettişi” sıfatıyla yapmışlar, bu çalışmaların sonunda Ovacık-Kemah bölgesindeki halk ‘Padişahın emri olmadığı için’ Kemalistlere asker vermek istememişti.
Askerî yöntemlerle isyanı bastıramayan Ankara, siyasi manevralarla Dersimlileri ikiye bölmeyi başarmış, Diyap Ağa, Meço Ağa, Ahmet Ramiz, Mustafa Bey, Hasan Hayri gibi Hozat-Ovacık liderlerini Dersim mebusu olarak Meclis’e katılmaya ikna etmişti. Aynı günlerde 72 Kürt mebusu üzerlerinde yerel giysileri ile Meclis’e getirilmişler ve İtilaf Devletleri’ne Ankara hükümeti ile beraber olduklarını bildiren bir telgraf çekmişlerdi. Bu mebuslar arasında en ateşlisi olan Hasan Hayri Bey, Meclis’teki görüşmeler sırasında Türk-Kürt kardeşliğinden ve iki kavmin ayrılmayacağından o kadar heyecanla söz etmişti ki, Mustafa Kemal ertesi gün Hasan Hayri’nin Kürt milli giysileriyle Meclis’e gelmesini istemişti.
Bunun üzerine, Koçgiri isyanının siyasi önderleri Baytar Nuri Dersimi, yöneticilerinin ağırlıklı olarak Sünni olduğu ancak ‘milli’ esaslara göre hareket ettiği Kürt Teali Cemiyeti’nden “Kürtlerin bölünmüşlüğüne son verilmesini” talep etmiş, Cemiyet ise duruma müdahale etmemişti. Nuri Dersimi bunun üzerine İtilaf Devletleri’nden yardım istemiş ama kendi ifadesiyle “ne İngilizler ne de Fransızlar, yekvücut davranmaktan aciz Kürtler uğruna giderek konumu güçlenen Kemalist hareketi karşısına alacak kadar maceracı” oldukları için bölünmüş Kürtleri Ankara’nın tepelemesi hiç de zor olmamıştı.
Lozan’da Kürtler var mıydı
Kasım 1922-Temmuz 1923 arasında Lozan Barış Görüşmeleri sürerken Mustafa Kemal’in, İtilaf Devletleri’nin Kürtleri savunmak için duruma müdahale etmelerini engellemek ve Kürtleri ayrı bir çözüm aramaktan caydırmak için, Kürtlere özerklik anlamında yorumlanabilecek bazı vaatlerde bulunduğu doğruydu ama bu vaadin arkasını takip edecek yekvücut bir Kürt siyasal hareketi yoktu. Nitekim Lozan’da Türk Heyeti’ni temsil eden (Kürt kökenli) İsmet İnönü, 12 Aralık 1922 tarihli oturumda “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, Türklerin olduğu kadar Kürtlerin de hükümetidir. Çünkü Kürtlerin gerçek ve meşru temsilcileri Millet Meclisi’ne girmiştir. Türklerin temsilcileriyle aynı ölçüde ülkenin hükümetine ve yönetimine katılmaktadırlar. Kürt halkı ve meşru temsilcileri, Musul Vilayeti’nde oturan kardeşlerinin anayurttan ayrılmasına razı değillerdir” dediğinde Lord Curzon “umarım öyledir” diye cevap vermişti. Ancak İnönü haklıydı, Lord Curzon yanılıyordu. Musul’un terk edilmesi ihtimaline karşı Meclis’teki Kürt milletvekilleri susarken, en ağır eleştirileri Hüseyin Avni (Ulaş) Bey, Ali Şükrü Bey gibi Türk asıllı milletvekilleri yapmıştı.
Şeyh Said İsyanı’nın dersleri
Elbette, 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasıyla birlikte Ermeni tehlikesini tamamen savuşturmuş olan Kemalist hareketin artık Kürt ittifakına ihtiyacı kalmayınca olanlar olmuştu. Mart 1924’te TBMM neredeyse oybirliği ile Halifeliği kaldırırken, 1921 Anayasası’ndaki ‘mahalli idarelere özerklik tanıyan’ maddeler, 1924 Anayasası’na konmadığında ve vatandaşlık tanımı ‘Türklük’ esasına göre yapıldığında, Sünni-Şafii Kürt milletvekilleri karşı çıkmadılar. Hilafetin kaldırılmasını bahane ederek, Şubat 1925’te Nakşibendî Şeyhi Said’in önderliğinde Sünni Zazalar isyan ettiğinde, henüz ‘Kürt milliyetçiliği’nden söz edilemeyeceği iyice netleşti. Çünkü Kızılbaş Kürtlerin yurdu Batı Dersim’den Karaballı, Ferhatuşağı, Abbasuşağı aşiretleri isyancılara destek vererek Hozat’ı ve Bitlis’i basmak için görüşmeler yapmışlarsa da Dersim’in geneli ayaklanmaya ilgisiz kaldı. Varto’daki Kızılbaş Hormek, Lolan ve Heydaran aşiretleri hükümet kuvvetlerinin yanında savaştı. Ama daha önemlisi, Diyarbakır ve Elazığ gibi Sünni Kürtlerin ağırlıkta olduğu şehir merkezleri de isyancılara destek vermedi. İsyancıların lideri Şeyh Said akrabası Binbaşı Kasım Bey’in işbirliğiyle yakalanınca hem siyasi, hem askerî açıdan örgütlü olan Türk tarafı, isyanı kolayca bastırdı.
Ayrıntı sayılabilir ama sembolik açıdan manidar şu bilgileri de not edelim: Şeyh Said’i yargılayan Şark-İsyan Bölgesi İstiklal Mahkemesi üyelerinden Ali Saip Ursavaş da bir Kerküklü bir Kürt’tü. Kürt Teali Cemiyeti’nin başkanı Seyit Abdülkadir mahkemede Kürt olmadığını söylemişti. Diyarbakırlı Kürt aristokrasisinin en önemli ailelerinden birinin oğlu olan Cemilpaşazade Ekrem ise isyandan haberi olmadığını söyleyerek paçayı kurtarmıştı.
Ağrı ve Dersim tecrübeleri
İşte ancak Şeyh Said İsyanı’nın acı tecrübelerinden sonradır ki, Kürtler, bundan böyle devletin egemen doktrininin din kardeşliği değil Türk milliyetçiliği olacağını anlamaya başladılar. Buna karşı cevabı da benzer bir şekilde ‘Kürt milliyetçiliği’ ile vermeyi ilk kez denediler. Nitekim, 1926-1930 yılları arasında Sünni, Alevi ve seküler kesimler (ve dahi Ermeni milliyetçileri) ortaklaşa davranıp Ağrı Dağı’nda bir Kürt cumhuriyeti kurmaya çalıştılar ama bu sefer de gerek Türkiye ile İran’ın, Kürtleri ezmekteki ortak kararlılığı, gerekse İran’daki Kürt aşiretlerinin Ağrı’daki oluşuma destek vermemesi üzerine bir kere daha yenildiler.
1937-1938’de “Dersimli okşanmakla kazanılmaz. Silahlı kuvvetlerin müdahalesi Dersimliye daha çok tesir yapar ve ıslahın esasını teşkil eder. Dersim evvela koloni gibi nazarıitibara alınmalı. Türk camiası içinde Kürtlük eritilmeli, ondan sonra ve tedricen öz Türk hukukuna mazhar kılınmalıdır” düsturunu izleyen Ankara’nın hem Kürt, hem Kızılbaş, hem Ermeni dostu hem de modernleşme karşıtı olarak egemen ideolojinin mutlak ötekisi olan Dersim’i zapturapt altına almak için en sert tedbirleri almaya kalktığında, buna Sünni-Şafii Kürtlerden sembolik adımlar dışında ciddi bir destek gelmedi. Sembolik destek ise, Şeyh Sait’in kardeşi Şeyh Abdurrahim’in yanında 20-30 kişiyle birlikte Suriye’den Türkiye’ye geçmesiydi. Ancak grup Türk devleti ile af karşılığı bir antlaşma yapan bir Kürt yüzbaşının ihbarı sayesinde yakalandılar ve Bismil yakınlarında öldürüldüler.
Ağustos 1938’e kadar süren ve bombardıman uçaklarının, zehirli gazların kullanıldığı askerî operasyondan sonra, Genelkurmay kaynaklarına göre “Tarama bölgesinden ölü ve diri 7.954 kişi çıkarılmıştı.” Gerçek sayının ne olduğu hâlâ öğrenilemedi. Taramanın ardından İçişleri Bakanı Şükrü Kaya tarafından bizzat seçilen 3.470 kişiden oluşan 347 aile Tekirdağ, Edirne, Kırklareli, Balıkesir, Manisa ve İzmir gibi Batı illerine serpiştirilerek yerleştirildiler. Binlerce Kürt kızı Türk ailelerine evlatlık olarak verildi. Dağlara sığınanların mücadelesi 1946 affına dek sürecek, bölgenin yasak bölge olmasına ise ancak 1948’de son verilecekti.
Sonuç olarak, 1921-1938 arasında, kimi feodal, kimi kültürel, kimi dinî, kimi siyasi taleplerle defalarca Türk devletiyle karşı karşıya gelen Kürt toplumu, Alevi-Sünni, Alevi-Alevi, Sünni-Sünni çatışmaları, aşiretler, bölgeler, aileler arası çatışmalar yüzünden bölünmüş olduğu için ve bunun doğal sonucu olarak da toplumsal, ekonomik ve siyasi örgütlenme açısından yetersiz olduğu için, kendisinden çok daha örgütlü olan Türk milliyetçiliği ve onun düzenli ordusu karşısında başarısızlığa uğramıştı.
Parti çok ama politika tek
En basit talepleri bile baskı, zulüm, yıldırma, silah, bomba, hatta zehirli gaz gibi sert yöntemlerle karşılanan Kürtler, 1946’da ‘Çok Partili’ yaşama geçildiğinde sindirilmiş durumdaydılar. 14 Mayıs 1950’de yapılan tarihî seçimlerde bazı Kürt toplum liderleri Demokrat Parti (DP) listelerinden aday olurken, Kürtlerin büyük bir bölümü oylarını ilk kez CHP’ye değil, DP’ye verdiler. Bunun altında yatan en önemli neden CHP’nin 1945’te uygulamaya çalıştığı ancak başarısız olduğu Toprak Reformu idi. Ancak CHP ile Kürt feodalleri arasındaki ittifak 1957’ye kadar sürdü. Çünkü DP’nin modernleşmeci projeleri Kürtleri kapsamıyordu.
Bu tarihlerden itibaren Türkiye’nin modernleşmesiyle uyumlu olarak çeşitli kesimlerden Kürt çocukları üniversite eğitimi için büyük şehirlere gelmeye başladılar. Bu kesimlerin çıkardığı bazı yayın organları aracılığıyla Kürt tarihi, uygarlığı ve edebiyatı dünyaya, komşu halklara ve Kürtlerin daha çok kentli kitlelerine ulaştırıldı. Kahire ve Erivan’dan yapılan Kürtçe yayınların da katkısıyla ‘etnik kimlik bilinci’ artık bir avuç Kürt milliyetçisinin özel alanı olmaktan çıkmaya başladı.
Ama Kürtlük bilincini en fazla etkileyen olay, 14 Temmuz 1958’de Irak Kralı Faysal’ın General Abdülkerim Kasım tarafından kanlı bir darbeyle tahttan indirilmesinden sonra İran’da kurulan Mahabad Cumhuriyeti’nin önderlerinden olup 1947’den beri sürgünde olan Molla Mustafa Barzani’nin Bağdat’a çağrılması ve Kürtlere Kerkük’ün de içinde olduğu bir otonom bölge sözü verilmesi oldu. Bu durum Menderes Hükümeti’ni tedirgin edince yeni bir sertleşme dönemine girildi.
General Kasım darbesinin birinci yıl kutlamaları sırasında, 14 Temmuz 1959’da Kerkük’te bir grup Türkmen’in Irak ordusunca katledilmesine misillime olarak, MİT’in (o zaman MAH) önerisiyle 1.000 ila 2.500 kişilik bir Kürt grubunun ‘tenkil’ edilmesi fikriyle başlayan ‘beyin fırtınası’ sonucu 49 Kürt aydın idam cezası ile mahkemeye verildi. 49’ların davası sürerken 27 Mayıs 1960 darbesi gerçekleşti.
Cemal Gürsel’in tehdidi
27 Mayısçıların feodalizmden kaynaklandığını düşündükleri Kürt meselesine buldukları çare ise feodalizmi çözecek bir toprak reformu yapmak değil, 1 Haziran 1960’ta bölgelerinde etkili olan toprak ağalarından, aşiret reislerinden, şeyhlerinden ve Kürt milliyetçisi olduğundan şüphelenilen 485 kişinin Sivas-Kabakyazı’da açık arazide kurulan bir kampa kapatılmasıydı. Ayrıca geleneğe uygun olarak, siyasetlerini Kürt kimliğinin inkâr üzerine kurduklarını gösteren raporlar hazırladılar. Hatta darbecilerin cumhurbaşkanı Cemal Gürsel, 16 Kasım 1960 tarihli İsveç gazetesi Dagens Nyheter’de çıkan demecinde şu tehdidi savurmuştu: “Eğer yola yordama gelmezlerse, dağlı Türkler (Kürtler) rahat durmazlarsa, ordu, şehir ve köylerini bombalayıp yıkmakta, tereddüt etmeyecektir. Öyle bir kan gölü olacaktır ki, onlar da ülkeleri de yok olacaktır.”
TİP ve DDKO deneyimi
Dünyada devrimci kalkışmanın moda olduğu yıllarda, solcu Kürt aydınları siyasi taleplerini 1961’de kurulan Türkiye İşçi Partisi (TİP) içinde dile getirmeye başladılar. Muhafazakâr Kürt aydınları ise Irak’taki Barzani hareketine eklemlenerek, Türkiye Kürdistan Demokratik Partisi’nde (T-KDP) örgütlendiler. TİP’teki ‘Doğulular’ kanadının etkisiyle, TİP literatüründeki adıyla “Doğu Meselesi” Türkiye’nin gündemine taşındı, ancak konuyu kamuoyuna mal etmek için, T-KDP’li muhafazakârlarla ve TİP’li solcular elbirliği yaptılar ve 1967’de çeşitli il ve ilçelerde ‘Doğu Mitingleri’ düzenlendiler. Mitinglerde, Doğu’nun ihmal edilmişliği, jandarma ve polis baskısı, fırsat eşitliğinin olmayışı gibi konular işleniyordu. Ancak, bazı Kürt gençleri TİP’i pasif bularak Doğu Devrimci Kültür Ocakları (DDKO) ile Dev-Genç ve Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF) gibi Marksist örgütlerde toplandılar. Bu örgütlerde sol söylemlerle Kürt milliyetçisi söylemler el ele gitti. Bu oluşumlara, Kürt feodallerinin, ağalarının, Cumhuriyet döneminin sürgünlerinin çocukları da katılınca rejimin muhafızlarında alarm zilleri çalmaya başladı.
12 Mart 1971’de askerlerimizin âdet olduğu üzere siyasete müdahalesi gerçekleştiğinde T-KDP illegal olduğu için sadece üyelerinin yargılanması ile cezalandırıldı ama TİP, Kürt meselesini gündeme taşıdığı için kapatıldı. Kapatma kararından sonra TİP liderleri 15 yıla kadar değişen hapis cezalarına çarptırıldılar. Bir kez daha anlaşılmıştı ki, devletin en mutedil biçime de olsa Kürt meselesinin dile getirilmesine tahammülü yoktu!
Radikalleşme süreci
TİP’in ve ardından DDKO’nun kapatılmasıyla siyasi taleplerini dile getirecek platformları kalmayan solcu Kürtler, ister istemez, muhafazakârlar gibi gözlerini Molla Mustafa Barzani’nin özerk bir yönetim kurduğu Kuzey Irak’a çevirdiler. Bu durum devletin gözünden kaçmadı ve Şırnak ve Silopi yöresindeki DDKO’lu gençler Diyarbakır ve Siirt İlleri Sıkı Yönetim Mahkemelerinde, “Irak KDP’sinin (I-KDP) uzantısı T-KDP sanıkları” olarak ağır cezalara çarptırıldılar.
1973’te iktidara gelen CHP’li Bülent Ecevit seçim kampanyasında “Doğu’nun sorunlarını çözme” sözü vermişti ama bir süre sonra bundan vazgeçti. Hem legal siyasi partilerden, hem Türk solundan umudunu kesen Kürtler, 1974’te I-KDP’nin ve Barzani’nin Irak’taki ayrıcalıklı konumunu kaybetmesi üzerine sol ile milliyetçiliğin karışımı radikal bir söyleme kaydılar. Bu radikal gruplardan biri hikâyesini geçen haftalarda anlattığım PKK idi.
Bu kesimler, 11 Eylül 1980 askerî darbesinde ilk tutuklananlar arasındaydı. Bir bölümü çok ağır cezalara çarptırıldı, bir bölümü çatışmalarda, faili meçhullerde öldürüldü. Diyarbakır Cezaevi’nde en ağır işkencelerle geçen yıllardan sonra artık, solculuk, sağcılık gibi siyasi kavramlar değil, ‘Kürtlük’ gibi etnik kavram ağırlık kazanmaya başlamıştı. Bunun ne anlama geldiğini 1984’ten itibaren ülkece anlayacaktık...
Özet Kaynakça: Kemal Kirişçi&Gareth M. Winrow, Kürt Sorunu, Kökeni ve Gelişimi, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997; Naci Kutlay, 21. Yüzyıla Girerken Kürtler, Peri Yayınları, 2002; Tarık Ziya Ekinci, Vatandaşlık Açısından Kürt Sorunu Ve Bir Çözüm Önerisi, Kuyerel Yayınları, 1997; Martin van Bruinessen, Kürdistan Üzerine Yazılar, İletişim, 1995, aynı yazar, Ağa, Şeyh ve Devlet, İletişim, 2003; Aliza Marcus, Kan ve İnanç, PKK ve Kürt Hareketi, İletişim, 2009; Resmi tarih tartışmaları-6: Resmi Tarihte Kürtler, (Editör: İsmail Beşikçi), Özgür Üniversite Yayınları, 2009.
.20-6-10
..
Şehitler’ ve ‘etkisiz hale getirilenler’
“Cellat uyandı yatağında bir gece
Tanrım dedi, bu ne zor bilmece!
Öldükçe çoğalıyor adamlar
Ben tükenmekteyim öldürdükçe...”
(Ataol Behramoğlu, 1975)
PKK ile Türkiye’nin güvenlik güçleri arasında süren kanlı savaşta resmî rakamlara göre 42.044 kişinin öldüğü açıklandı. Bunların 6.653’üne ‘şehit’, 5.687’sine ‘terör kurbanı’, 29.704’üne ise ‘ölü ele geçirilen’ deniyor. Ne üzücü ki, üç gruba da her gün yenileri ekleniyor. Sadece Hakkâri’deki kanlı çatışmalarda 10’u asker, 19’u PKK’lı 29 hayat söndü. En az 29 ailenin ocağına ateş düştü. “Ateş düştüğü yeri yakar” derler ama bu ateş hepimizi yakıyor.
Bugüne dek devletin ve siyasi iktidarların Kürtlere yönelik baskıcı politikalarını, açık ya da örtük şiddetini, dahası terörünü eleştiren onlarca yazı yazdım. Bu sefer, PKK’ya seslenmek istiyorum: Eşitsiz güçler arasında umutsuz bir savaşı sürdürmenin, ne kültürel ve siyasal haklar için devleti masaya oturtmaya; ne Kürt halkının çektiği acıların kefaretini ödetmeye, ne de Abdullah Öcalan’ın durumunu iyileştirmeye yarayacağına inanıyorum. Aksine, bu şiddet sarmalı, iki toplum arasındaki ilişkileri çürütüyor, nefreti körüklüyor, dolayısıyla bu hedeflere ulaşmayı daha zorlaştırıyor. Eğer amacınız, ‘Bağımsız Kürdistan’ı kurmak için iç savaş çıkarmaksa, bunu mertçe açıklayın. Açıklayın ki, nerede duracağımıza karar verelim. Lafı uzatmayayım, dileğim, tüm ülke bir yangın yerine dönmeden, her iki tarafın da koşulsuz olarak silahlarını bırakması ve bir an önce konuşmaya başlaması.
Şimdi gelelim haftanın konusuna: Yakınları ‘şehit’ veya ‘PKK terörünün kurbanı’ olan Türk ailelerinin acılarını nasıl yaşadıklarını çok iyi biliyoruz ama yakınları ‘etkisiz hale getirilen’ Kürt tarafının bu hallerini pek bilmiyoruz diye düşündüm ve sizi “Ay’ın öteki yüzüne” bakmaya davet edeyim dedim.
Türk annesini kıskanmak
Yıl 2007. Soğuk bir sonbahar akşamında, Diyarbakır’ın Bağlar semtindeki yoksul bir evde, yaşlı bir Kürt kadını titrek ve kederli sesiyle anlatıyor: “Onun ölüsüne sahip olmak isterdim. Onu kendi ellerimle yıkayıp gömmek isterdim.” Sözünü ettiği kişi, Aydın, dört çocuğundan en büyüğüydü. 1990 yılında dağa çıktığında 19 yaşında bir üniversite öğrencisiydi. 1992 yılı ilkbaharında, Şırnak civarında güvenlik güçleriyle girdiği çatışmada öldürülmüş, Şırnak’la Cizre arasında bir yere gömülmüştü. İç savaşın zirvede olduğu yıllardı. Aile korkudan cenazeyi aramaya gidememiş, sonra da bölgeden göç ettirilmişti.
Aydın’ın annesi anlatmaya devam ediyor: “Yaklaşık 15 yıl geçti. Oğlumun bir mezar taşı bile yok ki gidip ağlayabileyim. Öldüğü günden beri tam şuramda, boğazımda bir düğüm var. Her gün biraz daha büyüyor. Bazen kapı çalınıyor. Belki odur diye düşünüyorum. Kapıyı açıyorum o değil. Biliyorum o yaşamıyor. Ama 15 yıldır benim için her gün yaşıyor, her gün ölü. Çünkü vücudunu görmüş değiliz hâlâ, küçük de olsa bir umut var belki yaşıyordur diye. Türkler şanslı. En azından cenazelerine sahipler. Bütün paşalar, politikacılar ve büyük adamlar onların cenazelerine gidiyorlar. Cenaze törenlerini televizyonlar gösteriyor. Onlar ölülerini istedikleri şekilde gömüyorlar. Onların ziyaret edebilecekleri bir mezarları var. Ağlarken başlarını dayayacakları bir mezar taşları var. İnsanlar diyorlar ki ‘bu bir savaş’. Devlet diyor ki ‘onlar terörist’. Düşünüyorum ki bu kader. Bunu anlıyorum. Allahın takdirini değiştiremeyiz. Onu kabul etmemiz lazım. Fakat devlet bizim cenazelerimizden ne istiyor, işte bunu anlamıyorum...”
Ölürler mi güçlü, devlet mi?
Ağlamaktan göz pınarları kurumuş olan acılı anne, hayatla ölüm arasında bir yerde asılı kalışını öylesine etkili şekilde anlatmış ki ekleyecek tek söz yok. Annenin sorusuyla devam edelim:“Devlet Kürt cenazelerinden ne istiyor?” Cevap basit: Devlet ölüler üzerinden güç gösterisi yapıyor. Egemenin kim olduğunu en acımasız şekilde tekrar tekrar gösteriyor. “Eğer kullanmayı bilirseniz ölü bir beden çok etkili bir araçtır” diyor Fransız antropolog Louis-Vincent Thomas. Evet, bizim devletimiz, ölünün gücünü biliyor. Bu yüzden Türklerin ‘şehitlerini’ al bayraklara sarıp, geniş katılımlı devlet törenleriyle defnederken, Türk annelerin acısını televizyonlardan en çarpıcı biçimde sergilerken, Kürtlerin ölülerinden söz bile etmiyor. Söz etse bile “etkisiz hale getirilen” diyor veya sardalye balığı gibi yanyana dizilmiş ölü fotoğraflarını servis ediyor el altından. Hele o ölülerin annelerinden hiç söz etmiyor. Hiçbir kamera Kürt annelerine çevrilmiyor. Hiçbir yetkili, Kürt annelerini ziyaret etmiyor. Velev ki güvenlik güçleriyle çatışmaya giren her PKK’lı, ‘hain’, velev ki ‘terörist’, peki onların aileleri de mi ‘hain’, ‘terörist’ diye sormuyor kimse. Hatta devlet görevlileri, Güneydoğu Anadolu’daki Türk şehitlerinin cenazelerine bile gitmiyor. Halbuki çatışmalarda öldürülen askerler arasında Kürt çocukları olduğu gibi, pek çok Kürt annesinin bir evladı dağda ise, bir evladı da askerde. Bazı Kürt anneleri bir gün ‘etkisiz hale getirilen’ yavrusuna ağlıyor, bir gün ‘şehit’ olan kuzusuna...
Mezardan çıkarılanlar
Devlet böyle yaparak PKK’lıları iki kez öldürüyor: Hem fizikî olarak hem de simgesel olarak. Çünkü biliyor ki, hangi kültürde olursa olsun ‘ölüyü yerde bırakmak’ en büyük ayıptır, en büyük ezadır. Devlet bu konuda o kadar kararlı ki, çatışmalarda ölen ve arkadaşları tarafından gömülen PKK’lıların mezarlarını arayıp buluyor ve bombalıyor veya tahrip ediyor. Ölülerin kemiklerini sağa sola savuruyor. Sınırötesi operasyonlarda Kandil veya Mahmur yakınlarındaki mezarlık da bu politikadan nasibini alıyor.
Cenazelerin ancak devletin istediği şekilde, istediği yerde, istediği kişilerce, istediği zamanda gömülmesi gibi başka müdahale yöntemleri de var. Ama daha kötüsü de var. 1998 yılında Antalya’nın Serik ve Manavgat ilçelerinde öldürülen 10 PKK’lı Antalya ve Manavgat şehir mezarlıklarına gömüldüğünde ülke tarihinde belki de bir ilk yaşanmıştı. Manavgat’ta binlerce ‘milliyetçi genç’ ve şehit yakınları, “Ne Mutlu Türküm diyene”, “Kahrolsun PKK” sloganlarıyla meydanda toplanmış, ardından yarım saat süreyle Manavgat-Antalya yolunu trafiğe kapatmışlardı. İstekleri, Manavgat mezarlığındaki PKK’lıların mezardan çıkarılması ve başka bir yere gömülmesi ya da daha iyisi yakılmasıydı. Gerekçeleri ise şuydu: Şehitlerle (‘vatanseverler’) teröristler (‘vatan hainleri’) yanyana yatamazdı!
Olaylar büyüyünce, yetkililer kalabalığın isteğini yerine getirdi ve cesetleri mezarlarından çıkararak Antalya Şehir Mezarlığı’na defnetti. Bunun üzerine aynı olaylar Antalya’da yaşandı. Antalyalı yetkililer de kalabalığın talebine uydu, cesetler bir kere daha yerlerinden çıkarıldı ve bilinmeyen bir yere defnedildi. Ne yetkililerden, ne kanaat önderlerinden bir tepki gördük bu insanlık dışı olaya. Böylece, ‘milliyetçilik’ veya ‘vatanperverlik’ bahanesi olduğunda, ayaklar altına alınamayacak herhangi bir etik değer olmadığına yüzümüz kızararak şahit olduk... Halbuki insanlık tarihi boyunca ‘gömülme hakkı’ en kutsal haklardan biri olmuştu. (Bu konuda yazılmış en güzel eser olan Sofokles’in Antigone adlı tragedyasının özetini yazının sonunda bulabilirsiniz.)
Cenaze değil ‘milli düğün’
Kürtlerin bunlara cevabı ise, cenazelerine sahip olma şansını bulduklarında kitlesel cenaze törenleri düzenlemek oluyor. PKK, cenazelerin düşman (İsrail) üzerindeki etkisini 1980-1982 yılları arasında Suriye ve Lübnan’daki kamplarda kendilerine eğitim veren Filistin Kurtuluş Örgütü’nden (FKÖ) öğrenmişti. FKÖ de, 1936-1939’da Britanyalı mandacılara karşı direnen Filistinlilerden.
İlk gösterişli cenaze töreni, 1990 yılı ocak ayında, PKK’lı Ezidi kızı Binevs Agal (Berivan) için Cizre’de düzenlendi. 13 Mart1990’da Savur’da (Mardin) bir mağarada öldürülen 20 yaşındaki Kamuran Dündar adlı PKK’lının Nusaybin’deki cenazesinde ilk kez dükkânlar kapatılmış, genel grev türü bir eylem yapılmıştı. Cenaze töreni ile 21 Mart’taki Nevruz törenleri birleştirilmiş, o gün Zekiya Alkan adlı tıp fakültesi öğrencisi ‘Kürt halkına yapılan baskıları’ protesto etmek için kendini yakmış, Cizre, Silopi ve İdil’de tansiyon uzun süre düşmemişti. Olaylar sürerken güvenlik güçlerinin halka açtığı ateş sonunda dört kişi ölmüş, dokuz kişi yaralanmış, 138 kişi ise tutuklanmıştı.
Cenazelerin siyasi gücünü gösteren en önemli olay Temmuz 1991’de Diyarbakır’da yapılan Vedat Aydın’ın cenaze töreniydi. Vedat Aydın, Halkın Emek Partisi’nin (HEP) Diyarbakır İl Başkanı’ydı. 5 Temmuz 1991’de evinden polis tarafından alınmış ve iki gün sonra cesedi Diyarbakır-Elazığ yolunda bulunmuştu. Yıllar sonra anlaşılmıştı ki, devletin kadrolu cellâdı Cem Ersever’in ekibi tarafından işkence edilmiş ve başından vurulmuştu. Cenazeye, yüz bine yakın kişi katıldı. Sadece Diyarbakır değil tüm bölge bu olaydan etkilendi. O güne dek siyasi açıdan birbirine düşman olan gruplar elele verdi, halk birbirine kenetlendi.
‘Değer Aileleri’
Türk tarafının kabul etmesi zor ama PKK da ölülerine ‘şehit’ diyor. PKK’nın şehitlik doktrini İslami referansları olmamakla birlikte ona çok benziyor. Bir kere ölüler İslami geleneklere uygun olarak defnediliyor. Cenazeler imam (mela) gözetiminde camide dualar eşliğinde yıkanıyor. Ölü, mezara başı Kâbe yönünde konuyor. Aynen Türkler gibi onlar da ‘eğer vatan, uğruna ölen varsa vatandır’ şiarına uygun olarak ‘şehitlerini’ âdeta kutsuyorlar. ‘Milli dava’ya bir ‘bedel’ ödeyen ‘şehit’ ailelerine ‘Değer Aileleri’ adı veriliyor ve yerel yöneticiler bu aileleri önemli günlerde ziyaret ediyor, bu ailelerin çocuklarına belediyelerde iş veriliyor.
Bugün âdeta bir düğün gibi yaşanan Kürt cenaze törenlerine binlerce kişi katılıyor. Eğer ölü bekârsa eline kına yakılıyor. Ölen kadınsa, ‘Kürdistan’la evlendiği’, erkekse ‘Kürdistan’ın oğlu’ olduğu söyleniyor. Törene katılanlar rengârenk giysilerini giyiyorlar, zılgıtlar eşliğinde halay çekiyorlar. Zılgıtlara, ‘şehitler’ için yakılmış özel şarkılar veya ‘milli’ marşlar ekleniyor. (1984-1989 yılları arasında her ‘şehit’ için bir şarkı bestelenirken, 1990 ile 1992 arasında ölü sayısı binlere çıkınca bu gelenek doğal olarak sona ermiş, sadece meşhur olanlara şarkı bestelenir olmuştu. Örneğin Vedat Aydın için bestelenen Amedé Serhildané adlı şarkı, 1991 seçimlerinde her yerde çalınmıştı.) Bu düğün/cenazelerde anne dışındakiler ağlamamaya çalışıyor, ya da hıçkırıklar gülme sesleri ile örtülmeye çalışılıyor. Çünkü düşmana koz vermemek gerek diye düşünülüyor. Cenaze gömüldükten sonra bu seremoni ‘Taziye Evi’ denen yasevlerinde sürdürülüyor. Sonra da annelerin dilinde, yüreğinde... Şehitlerin Berivan, Zilan, Siyar, Welat, Rojhat, Zozan, Newroz gibi kod adları yeni doğanlara veriliyor. Böylece aynen Türklerde olduğu gibi, kişisel acılar ‘şehitlik’ söylemiyle milliyetçi söyleme katılıyor, şehitle vatan, bedenle toprak, ölüyle yaşayan, geçmişle gelecek yekvücut oluyor.
Siz hiç ‘Cumartesi Annesi’ oldunuz mu?
Bu ülkede sadece çatışmalarda ölenler yok. Bir de ‘kayıplar’ var. Örneğin Hüseyin Morsümbül, 18 Eylül 1980 günü Bingöl’deki evinden jandarma ve bir grup sivil tarafından alındı. Ardından babası da götürüldü karakola. İkisi ağır işkencelerden geçtiler. Baba şanslıydı, salıverildi. Bir gün görevlilerden biri babaya “Oğlun kaçmış” dedi. Baba, “Orası öyle bir yer ki, değil bir insanın, bir kuşun kaçması bile mümkün değil” yanıtını verdi ama kimseleri inandıramadı. Hüseyin 30 yıldır ortada yok.
Ailesi Hayrettin Eren’in 21 Kasım 1980’de İstanbul’da güvenlik güçlerince gözaltına alındığını arkadaşlarından duydu. Telaşla Gayrettepe’deki Emniyet Müdürlüğü’ne gittiler. Ama yetkililerden tek bir laf duydular: “Bizde yok!” Aile, Hayrettin’in arabasının Emniyet’in kapısının önünde durduğunu söyledi. Ertesi gün araba da kayboldu. 30 yıldır arabadan da Hayrettin’den de haber yok.
1989 yılının aralık ayında, Siirt’te köpeklerin ağzında insan bacakları görüldüğüne dair dedikodular çıktı. Siirt Belediyesi’nin ve askerî birliklerin çöplük alanı olarak kullandığı Kasaplar Deresi’ne askerî araçların cesetler attığını görenler oldu. Bölgede gizlice araştırmalar yapan gazeteci Günay Aslan, 1989 yılında Siirt Savcılığı’na başvurdu. Aslan’a göre, gözaltında veya açlık grevlerinde hayatını kaybeden 72 kişinin ölüsü Kasaplar Deresi’ne gömülmüştü. SHP’nin ve basının baskısıyla bölgede yapılan ilk araştırmalarda bazı kemiklere ve giysi parçalarına ulaşıldı. 1991’de dönemin İçişleri Bakanı Abdülkadir Aksu, Kasaplar Deresi’nden 12 cesedin çıkarıldığını itiraf etti. Ancak Savcı ‘devletin prestij meselesi’ olduğunu söyleyerek soruşturmayı genişletmeyi reddetti. O gün bugündür, dere açılmayı bekliyor.
Kenan Bilgin, 12 Eylül 1994’te Ankara’da otobüs durağında gözaltına alındı. Ama bunu polis söylemedi, onu Ankara Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şubesi’nde görenler söyledi. Anlatılanlara göre hücresinde “22 gündür buradayım, beni kaybedecekler” diye haykırıyordu. Aileye her zamanki malum cevap verildi: “Bizde yok!” Hâlâ yok...
61 yaşındaki Nazım Gülmez, 14 Ekim 1994’te Tunceli’nin Hozat İlçesi’ne bağlı Taşıtlı Köyü’nde yapılan aramada jandarmalar tarafından sorguya götürüldü. Yanında üç kişi daha vardı. Daha sonra onlar serbest bırakıldı ama Nazım Gülmez’den bir daha haber alınamadı. Muhtar ve köylülerin şahadeti işe yaramadı. Devletin cevabı belliydi: “Bizde yok!” Devlet sözünün eriydi, Nazım hâlâ yok...
44 yaşındaki Mehmet Özdemir, 29 Aralık 1997’de Diyarbakır hayvan pazarında telsizli kişilerce gözaltına alındı. Karakola giden aileye, “bir şey yok, sorgulandıktan sonra çıkar” dediler. Ailenin içi rahatladı. Ancak ertesi gün sağlığını öğrenmek için tekrar gittiklerinde o meşum cümleyi duydular: “Bizde yok!”
Fehmi Tosun, 1998’de güpegündüz onlarca kişinin arasında, ellerinde telsiz olan kişiler tarafından kafasına silah dayanarak bir arabaya sokuldu. Olayı üçüncü kattaki pencereden gören eşi Hanım Tosun, deli gibi merdivenleri indi ama kapının önüne geldiğinde kocası ortada yoktu. O günden beri de yok...
Kerim Acar, 12 Mayıs 2002 günü köylülerinden, 1989’dan beri dağda olan, 1993’ten beri de hapiste olan oğlu Mehmet Şerif’in 2001 yılı sonlarına doğru Muş cezaevinden tahliye edilerek köylerine döndüğünü ancak köy korucuları ve askerler tarafından öldürüldüğünü öğrendi. Olan olmuştu, bari cenazesini verselerdi. “Ceset onlarda değildi” ki versinlerdi...
En az 500 benzer öykümüz var. Ama yerimiz bitti. 1995 yılında, İstanbul’da ‘yasadışı’ Nevruz kutlamaları sırasında gözaltına alınan ve ölüsü aylar sonra Altınşehir Kimsesizler Mezarlığı’nda bulunan öğretmen Hasan Ocak olayından sonra kayıp yakınları, ‘Cumartesi Anneleri / Cumartesi İnsanları’ adı altında örgütlendiler ve 27 Mayıs 1995 gününden başlayarak her cumartesi, saat 12:00’de, İstanbul’da, Galatasaray Lisesi önünde toplandılar, basın açıklaması yaptılar. Ancak eylemlerinin 170. haftasından başlayarak tam 30 hafta boyunca öylesine büyük engellerle, baskılarla karşılaştılar ki, eylemlerine 200. haftada, 13 Mart 1999’da ara vermek zorun kaldılar. ‘Ergenekon Davası’ ile birlikte yeniden umutlanan kayıp yakınları, Galatasaray Lisesi önündeki buluşmalarına tekrar başladılar. Ne istedikleri belli: Devlet gözaltındaki kayıpları bulsun, sorumluları yargılasın ve artık bu ülkede hiç kimse gözaltında kaybolmasın!
Şeyh Said, Seyit Rıza ve Saidi Nursi’nin mezarları nerede?
28 Haziran 1925’te Şark İstiklal Mahkemesi’nde ‘vatana ihanet’ suçuyla idam cezasına çarptırılan ve cezaları derhal infaz edilen Şeyh Said ve 46 arkadaşının da mezar yerleri belli değil. (Elbette, isyan sırasında öldürülen binlerce kişinin mezar yeri de belli değil.) Ölmeden birkaç saat önce, Şeyh Said, hücresinde hapishane müdürü Osman Bey ile görüşerek savcı Ahmet Süreyya (Örgeevren) Bey’i vasi olarak tayin ettiği vasiyetnamesini yazmış ve üzerindeki parayı “evlatlarıma teslim ediniz” diyerek kendisine vermişti. Vasiyetnamesinde ayrıca kendisine bir mezar yaptırılmasını istiyordu. Şeyh Said kalkıştığı işin neden ‘vatana ihanet olduğunu’ anlayamamıştı, çünkü onun döneminde insanlar ‘vatan’ için değil, toplumları için iyi olanı yapmak gerektiğini düşünürlerdi. Ama ‘şeriatın kestiği parmak acımaz’ diyerek karara boyun eğmişti. Ama anlaşılan devletin ona bir mezarı bile çok göreceğini hiç düşünmemişti Çünkü kendisi gibi devlete başkaldıran seleflerine, Osmanlı Devleti değil mezarı çok görmek, paşalık bile verirdi.
İdamlar 28 Haziran’ı 29’una bağlayan gece, saat 03:00’ten itibaren, şehrin Dağ Kapısı’nın dışında gerçekleştirildi. Duruşmaları da izleyen halk, mahkûmları bizzat asmak için birbirini ezmiş, her idam mahkûmuna bir devlet görevlisi tahsis edilerek, idamlar gerçekleştirilmişti. Şeyh Said asıldığında halktan bir alkış tufanı kopmuştu. Açılan hendeklere yanyana dizilen ölülerin, halen Diyarbakır Orduevi Bahçesi ile Alman Hastanesi’nin arasındaki bölgede yattığı rivayet olunuyor.
Şeyh Said olayından 12 yıl sonra, yine ‘vatana ihanet’le suçlanarak idam edilen Dersim’in toplum lideri Seyit Rıza ile oğlu ve beş yoldaşının cenazesi de yok edilmişti. 15 Kasım 1937’de Elazığ’daki üç mekânda gerçekleştirilen idamlara tanıklık eden İhsan Sabri Çağlayangil’e göre, Seyit Rıza’nın cenazesi, gömüleceği yer türbe olmasın diye yakılmıştı. Seyit Rıza’nın ailesi yıllardır şu soruya cevap arıyor: Seyit Rıza’nın ve yoldaşlarının cenazesi yakıldı mı? Yakılmadıysa nereye gömüldü? Elbette, devletimizin cevabını tahmin edebilirsiniz: “Bu konuda bilgimiz yok...”
23 yıl sonra 23 Mart 1960’ta Urfa’da doğal yollardan vefat eden ve buradaki Halil’ür-Rahman Camii Haziresi’ne defnedilen Saidi Nursi’nin mezarı da 27 Mayıs 1960 darbesinden sonra, devletlûların gadrine uğradı. Milli Birlik Komitesi tarafından, kardeşinin Konya’ya nakil başvurusu bahane edilerek cenaze Urfa’daki mezarından çıkarıldı ve önce Afyon’a, sonra Isparta’ya nakledildi, sonra da yok oldu. Yıllarca, cenazenin darbeciler tarafından denize atıldığı sanıldı. Ancak daha sonra, cenazenin, Saidi Nursi’nin yakın talebeleri tarafından bilinmeyen bir yere nakledildiği söylendi de yürekler ferahladı.
Antigone ve ‘gömülme hakkı’
Gelelim Yunan tragedya yazarı Sofokles’in M.Ö. 411 yılında yazdığı Antigone adlı eserine.Antigone yazarın Kral Oidipus adlı eserinin devamı niteliğindedir. Mitolojiye göre Oidipus, babası olduğunu bilmeden Laios’u öldürmüş ve yine bilmeden annesi İokeste ile evlenmiştir. Bu evlilikten Polyneikes ve Eteokles adında iki erkek, Antigone ve İsmene adında iki kız çocukları olmuştur. Gerçeği çok geç öğrenen Oidipus, bu trajik durum karşısında âdeta yıkılır ve gözlerini kör ederek kendini cezalandırır. Bu halde birkaç yıl daha hükümdarlık yapan Oidipus, oğullarının yetkisini elinden almaya çalışması üzerine kızar ve “iki kardeş birbirinin kanına girsin” diye lanet okur. Oidipus’un ölümünden sonra Eteokles ve Polyneikes, babalarının bedduasının gerçekleşmemesi için ülkeyi dönüşümlü olarak yönetmeye karar verirler. Fakat bir süre sonra krallığın paylaşımı sorun olur. Eteokles, sırası geldiği halde Polyneikes’e tahtı bırakmak istemez ve onu ülkeden kovar. Bunun üzerine Polyneikes Argos Kralı’na sığınır ve altı kumandanla birlikte Thebai önlerine gelerek kardeşine savaş açar. Ancak savaşta iki kardeş birbirini öldürür. Krallık İokeste’nin kardeşi Kreon’a kalır.
Vicdani yasalar mı devletin yasaları mı?
Kreon, yurdunu savunurken ölen Eteokles’e kahramanlara yakışacak bir cenaze töreni yapılmasını ister. Polyneikes’i ise kendi ülkesine saldırdığı için vatan haini ilân eder ve cesedin gömülmesini yasaklar. Manasız bir gurur ve ihtirasa kapılarak verdiği bu emir aslında toplumda yerleşmiş âdetlere aykırıdır. Fakat halk memnuniyetsizliğini dile getirmeye, Kreon’a karşı çıkmaya cesaret edemez. Buna sadece Antigone karşı çıkar. Çünkü o, tanrısal ve vicdani yasaların, insanların koyduğu yasalardan üstün olduğuna, dolayısıyla ‘kahraman da olsa, hain de olsa, her ölünün gömülmeye hakkı olduğuna’ inanır.
Tarihin belki de ilk ‘sivil itaatsizlik’ eylemcisi olan Antigone, canını tehlikeye atarak kardeşini gömer ama Kreon buna çok kızar. Antigone’nin nişanlısı olan oğlu Haimon’un ve halkın tüm itirazlarına rağmen Antigone’yi kayalar içindeki bir mezara diri diri gömmeye karar verir. Bu sırada sahneye çıkan kâhin Teiresias, Kreon’a düşüncesizce davrandığını söyler. Ölülerin hakkının verilmesi gerektiğini, aksi takdirde uğursuzlukların peşini bırakmayacağını belirtir. Kreon, Teiresias’in kehânetinden etkilenir, Antigone’yi zindandan çıkarmaya ve Polyneikes’i bir tören yapıp gömmeye karar verir. Fakat geç kalmıştır. Antigone kendini asmış, Haimon da sevgilisinin yanında hançerle hayatına son vermiştir. Kreon, büyük bir pişmanlık ve üzüntü içindeyken bir kötü haber daha alır; Oğlunun acısına dayanamayan Kraliçe Eurydike de kendini öldürmüştür.
Kıssadan hisse: Egemenler egemenliklerini sürdürmek için tabular yaratırlar. Burada tabu Polyneikes’in gömülmeye layık görülmeyen ölüsüdür. Freud’dan bildiğimiz gibi, tabuya dokunmak en büyük suçtur. Nitekim Antigone kardeşini gömmenin bedelini hayatıyla öder. Ancak kaybeden aynı zamanda kazanandır; kazanan ise kaybedendir. Antigone, tragedya kahramanına uygun bir şekilde davranır ve öleceğini bile bile kendi etik değerini sonuna kadar savunmayı göze alırken, ölümü ile savunduğu değeri yüceltmiştir. Kreon ise, insanların (devletin) kanunlarını tanrısal ve vicdani kanunların üstünde görmesinin bedelini felâket üstüne felâket yaşayarak ödemiştir.
Not: Bu bölüm, Dilek Zerenler’in “Antigone’nin İki Farklı Yorumu” (www.turkiyat.selcuk.edu.tr/pdfdergi/s18/zerenler.pdf) adlı yazısından derlenmiştir.
.27-6-10
.1934 Trakya Olayları
2 Temmuz 1993’te Sivas’ta, Pir Sultan Abdal Şenlikleri sırasında, galeyana gelen/getirilen Sünni halk kitlelerinin, devletin ve kamuoyunun gözleri önünde, Madımak Oteli’ni yakması ve 33 yazar, ozan, düşünür ile iki otel çalışanın ölümüne sebep olmasının acısı hâlâ geçmedi. Bu olayla ilgili sorunlar, sorular, beklentiler pek çok yetkin yazar tarafından ayrıntılı olarak ele alındığından, ben bu haftayı Sivas Katliamı’na değil, bu ve benzeri nice olayın arkasındaki siyasal ve toplumsal psikolojiyi anlamamıza yardımcı olacağını düşünerek, Cumhuriyet tarihinin bir başka yüz kızartıcı olayına ayırdım.
Otoriter dönem
Bundan 76 yıl önce Trakya’da yaşananlara geçmeden önce, o günlerin siyasal atmosferine göz atalım. İki dünya savaşı arasındaki yıllar, insanlık tarihi açısından çok karanlık yıllardır. Yaklaşık 30 yıl süren bu dönemde, dünyada ciddi bir demokrasi krizi yaşanmış, 1920’lerde dünya yüzünde 35 anayasal ve seçilmiş hükümet varken bu sayı 1938’de 17’ye düşmüş, 1944’te ise tüm dünyadaki 64 ülkenin ancak 12’si anayasal bir demokrasi ile yönetilir olmuştu. Arnavutluk, Yugoslavya, Romanya, Bulgaristan ve Yunanistan’da, arka arkaya faşist rejimler kurulmaya başlarken, Türkiye’de de durum hiç parlak değildi. 1923’ten beri kesintisiz süren otoriter tek parti rejimine, Fethi Bey’e kurdurulan Serbest Fırka ile kısa bir ara verilmişse de, demokrasinin iktidarı elinde tutan güçler açından nasıl tehlikeli bir şey olduğu kısa sürede fark edilmiş, parti kendini feshe zorlanmıştı. 1931’de Mustafa Kemal’in en yakın adamlarından Falih Rıfkı (Atay), Türkiye için istediği rejimi şöyle özetlemişti: “İnkılâp fırkasını komünist ve faşist, yani eski bir nizamdan yeni bir nizama geçen memleketlerin fırkalarından örnek alarak kurmak...”
Hakikaten de 1931’de yapılan CHF (CHP) Büyük Kongresi’nden itibaren Genel Sekreter Recep (Peker) Bey’in önderliğinde faşizan örgütlenmelere hız verildi. 1932 yılı temmuz ortalarında orta ve yükseköğretimde görev yapan öğretmenler Ankara Halkevi’nde Türk Tarih Tezi’ni öğrenmek üzere bir kursa çağrıldılar. 26 Eylül 1932’de I. Türk Dil Kurultayı toplandı ve “Türk dilinin ulus dili olması” konusunda radikal adımlar atılmaya başladı.
Mussolini korkusu
1934 başlarında, İtalya’nın faşist lideri Mussolini’nin Afrika ve Asya’ya yönelik planlarının bir parçası olarak Ege Adaları’nı silahlandırmaya başlaması, başta Arnavutluk, Yunanistan ve Bulgaristan olmak üzere Balkan ülkelerinde hareketlenmeye neden olmuş, yönetim kademelerinde ciddi bir Alman sempatizanlığının yaygın olduğu Türkiye de, olası bir savaşa hazırlık yapma ihtiyacı hissetmişti. Bu amaçla, 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması’nın şartlarından biri olan Boğazların silahsızlandırılmasından vazgeçmenin yollarını aramaya başlamıştı. Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü (Aras) Avrupa ülkeleri nezdinde girişimlerde bulunurken, 19 Şubat 1934 tarihli bir kararname ile Edirne, Kırklareli, Tekirdağ ve Çanakkale mıntıkalarını içine alan “Trakya Umumi Müfettişliği” adıyla ikinci bir müfettişlik kurulmuş, başına da 1925’te yaşanan Şeyh Said İsyanı’ndan sonra 1927’de Doğu Anadolu’da kurulan Birinci Umumi Müfettişliği beş yıl süreyle yürüten Dr. İbrahim Tali (Öngören) getirilmişti.
İskân Kanunu çıkarılıyor
14 Haziran 1934’te “tek dille konuşan, bir düşünen, aynı hissi taşıyan bir memleket” yaratmak amacıyla ülkeyi “Türk kültürlü nüfusun yoğunlaşması istenen mıntıkalar”, “Türk kültürüne temsili istenilen nüfusun nakil ve iskânına ayrılan mıntıkalar”, “Yer, sıhhat, iktisat, kültür, siyaset, askerlik ve inzibat sebepleri ile boşaltılması istenilen ve iskân ve ikamete yasak mıntıkalar”a ayıran 2510 Sayılı İskân Kanunu kabul edildi. Kanun’un 9. maddesinde “casuslukları sezilenleri sınır boylarından uzaklaştırmak” konusunda Dahiliye Vekili yetkili kılınmıştı. Esas amacın, en son 1930 yılında Ağrı’da isyan etmiş Kürtleri ülkenin değişik yerlerine dağıtarak eritmek, onların yerlerine de Balkanlardan ve Kafkaslardan gelen Müslüman Türkleri iskân etmek olduğu anlaşılıyordu ama ‘casusluk’ maddesi hükümete, çeşitli nedenlerle istenmeyen unsurları tasfiye etme konusunda önemli bir kolaylık sağlıyordu.
Yahudilere ‘beşinci kol’ muamelesi
21 Haziran 1934’de Soyadı Kanunu çıkarılarak ‘Türkleştirme’ harekâtına hız verilirken, Trakya bölgesiyle Çanakkale Boğazı da tahkim edilmeye başladı. Tahkimat sürerken, tarih boyunca ülkedeki tüm azınlıklara karşı kuşku duymayı adet edinmiş faşizan yöneticiler, Nazilerden esinlenerek Yahudilere karşı düşmanca davranmakta bir beis görmeyecekler, ‘beşinci kol’ olmalarından şüphelendikleri Trakya Yahudilerini bölgeden nasıl atarız diye kafa yormaya başlayacaklardı.
Yerel faşistlerin, mandıracılık ve ticaretteki başarıları yüzünden yıllardır büyük bir kıskançlık duydukları, tefecilik yaptıkları için büyük öfke duydukları, Türkçe konuşmadıkları için sadakatlerini sürekli sorguladıkları Yahudilere karşı harekete geçirilmesi hiç de zor olmadı. Önce, Edirne, Kırklareli, Keşan, Çanakkale gibi merkezler olmak üzere Trakya’nın çeşitli bölgelerinde Yahudi cemaatinin önde gelen üyelerine ölüm tehditleri içeren mektuplar gelmeye, halkı Yahudi tüccarları boykot etmeye davet eden bildiriler boy göstermeye başladı. Yahudi cemaati, yerel yöneticilere duydukları endişeleri aktardılar ve koruma talep ettiler ama umursayan olmadı.
Çanakkale’de “bismillah”
İlk saldırılar 21 Haziran 1934’te, yaklaşık 1.500 Yahudi’nin yaşadığı Çanakkale’de başladı. Militanlar, alışveriş edilmesini önlemek için Yahudilerin dükkânlarının önünde nöbet tutuyor, bazı evlere, şehri terk etmedikleri takdirde öldürüleceklerine dair tehdit mektupları yolluyorlardı. Durumun her geçen gün kötüye gittiğini gören Yahudiler 25 Haziran 1934 tarihinden itibaren Çanakkale ve Gelibolu’yu terk etmeye başladılar. Alelacele gitmek zorunda kaldıkları için mal ve mülklerini değerinin çok altında fiyatlarda elden çıkarmak zorunda kalmışlardı.
“Halk isterse beni de kovar”
Çanakkale’de Yahudiler şehirden sürülürken, İran Şahı Rıza Pehlevi ile birlikte yurt gezisinde olan Mustafa Kemal, 25 Haziran 1934 sabahı Çanakkale’ye gelmişti. Bir görgü tanığı bu ziyareti şöyle anlatmıştı:
“... Halkın ‘yaşa, varol!’ nidaları arasında Atatürk otomobilden indi. Alkışlar devam ediyor, o da halkın ortasında ilerliyordu. Garip bir tesadüf ve talih eseri olarak Atatürk bizim önümüze gelince hafif bir duraklama yaptı. Halka bakıyor ve kalabalığı selamlıyordu.
Tam bu esnada yanımda bulunan ve biraz evvel fısıltı halinde, fakat hararetli konuşan Yahudilerden biri, ileriye doğru yürüdü ve Ata’nın önüne atıldı. Muhafızlar mani olmak istediler.
Atatürk: – Bırakın gelsin! dedi.
Bu Musevi vatandaş, Atatürk’ün önünde ellerini açtı, omuzlarını yukarıya kaldırarak:
– Paşam, bizi kovuyorlar. Biz ne yapacağız? dedi.
Atatürk bu şekilde önüne atılan bu adamın ne demek istediğini ve kim olduğunu derhal anlamıştı. Buna rağmen sordu:
– Sen kimsin?
– Ben Paşam, Çanakkale Musevilerinden Avram Palto.
– Sizi kim kovuyor? Hükümet mi? Kanun mu? Polis mi? Jandarma mı? Bana söyle dedi.
Bu Musevi vatandaş durakladı, şaşaladı. Biraz sonra kendini toparlayarak cevap verdi:
– Hayır paşam halk kovuyor.
Atatürk, bu adamın yüzüne dikkatle baktı, gülümsedi ve:
– Halk isterse beni de kovar dedi ve yürüdü.”
(Yakup Borakas, Türkiye’de Yahudi Toplumlar, Tel Aviv, 1987, s. 46’dan aktaran Rıfat Bali.)
Olaylar yayılıyor
Benzer olaylar, 28 hazirandan itibaren Edirne, Keşan, Uzunköprü, Babaeski, Lüleburgaz ve Kırklareli’nde yaşanmaya başladı. O günlerde Edirne’de yaşayan Hayim Behar’ın şu anısı şehre hâkim olan atmosferi gayet net anlatıyor: “İğneli Fıçı hikâyesi de yayıldı bu zamanlarda. Almanya kökenliydi. Bu dedikodunun korkusundan Edirneli Yahudiler kırmızı yerine beyaz şarapla dua etmeye başladılar. Okuldan çıkarken her gün dövüldüm. Eve doğru yürürken bana ‘Selam al Yahudi!’ diye bağırırlardı, selam verirdim, gene dövülürdüm.” Behar’ın sözünü ettiği ‘İğneli Fıçı’ meselesi, Hıristiyan antisemitizmin en meşhur unsurlarından biriydi. Bu iftiraya göre, Yahudiler Pesah (Hamursuz) Bayramı’nda yedikleri hamursuzu ailelerinden kaçırıp iğneli fıçılara hapsettikleri Hıristiyan çocuklarından elde ettikleri kanı hamursuz mayasına karıştırarak imal ederlerdi. İşte, o meşum günlerde bu hikâyeyi anlatan broşürler halka bedava dağıtılıyordu. Bu broşürleri okuyanların, Yahudi komşularına saldırmakta zorluk çekmeyecekleri açıktı.
Edirne’de yağma
Edirne’de olaylardan kısa süre önce her nedense (!) Yahudi esnaf ve tüccardan vergilerini derhal ödemeleri talep edilmişti. Keşan’daki Yahudi ailelerine şehri terk etmeleri için sadece 24 saat içinde verilmişti. Uzunköprü’deki Yahudiler ise çok şanslıydı (!) çünkü onlara üç gün süre tanınmış, 100 Yahudi hanesinden 95’i mallarını yok pahasına ellerinden çıkararak şehirden göç etmek zorunda kalmıştı.
2 Temmuz 1934 günü bir grup saldırgan “Yahudilere ölüm!” haykırışlarıyla Edirne’deki Yahudi mahallesini bastılar, dükkânları ve evleri yağmaladılar, Yahudileri dövdüler ve İstanbul’a gitmelerini emrettiler. Panik içindeki Yahudilerden varlıklı olanlar buldukları ilk araçla İstanbul’a doğru yola çıkarken, yoksullar ve araç bulamayanlar, yaya olarak Yunanistan ve Bulgaristan sınırına yönelmişlerdi. Geride kalan bir avuç ürkmüş yoksul Yahudi’ye ise, fırınlar ekmek satmıyor, bakkallar yiyecek vermiyor, sakalar su dağıtmıyordu. Görevleri etnik kökeni ne olursa olsun vatandaşı korumak olan idari makamlar, görevlerini yapmak yerine, kalanlara 3 temmuz günü bir tebligat 48 saat içinde şehri terk etmelerini emrettiler.
Kırklareli Hahamı’nın başına gelenler
Ama en acı olaylar Kırklareli’nde yaşandı. Sadece o yıla mahsus olmak üzere, her yıl Edirne’de düzenlenen Kırkpınar güreşleri, Kırklareli’nin Loryalo Parkı’na alınmış, böylece aslında küçük bir kasaba olan Kırklareli’nde büyük bir kalabalığın toplanması sağlanmıştı. Ardından Yahudilere karşı sözlü sataşmalar başlamış, Kırkpınar güreşlerinin son günü kalabalık dağılırken, bazı insanlar bu grupların arasına sızarak, Yahudilerin evlerine, dükkânlarına girmeye, onlara karşı kaba ve saldırgan bir tavır takınmaya, kadınlarına ve çocuklarına sataşmaya başlamışlardı. Bir grup lise öğrencisinin Yahudi mahallesindeki evleri taşlamasıyla tırmanan olaylar taşlamaya silahsız askerlerin ve halkın da katılmasıyla çığırından çıkmış ve 65 ev yağmalanmıştı. Olaylar çarşıya sirayet etmeden bastırılmıştı ancak çapulcular Kırklareli hahamı Moşe Fintz’i evinde yakalayıp çırılçıplak soymuşlar ve usturayla sakalını kesmişler, biriktirdiği paralarını almışlar, sokaklarda birkaç genç kızın yüzüklerini çalmak için parmaklarını kesmişler, bir genç kıza da tecavüze yeltenmişlerdi. Gün ağarırken, Kırklareli’nde yaşayan 400 Yahudi dehşet içinde gara koşmuş, trenlere atlayıp İstanbul’a kaçmıştı. İşin ilginç yanı, Kırklareli tren istasyonunda her zaman en fazla üç vagon olurken, o sabah tam 16 vagonun hazır beklemesiydi.
Yahudilerin diliyle ‘La Vaka’ (olay, vak’a), ‘Barunda’ (gürültü, karışıklık, kıyamet) veya ‘La Furtuna’ (fırtına), Yahudi cemaatinin önde gelenlerinden Gad Franko ve Mişon Ventura’nın 4 Temmuz 1934 günü Atatürk’le yaptığı gizli görüşme sayesinde sona erecekti. Kamuoyu, olayları 5 Temmuz 1934 günü Başvekil İsmet İnönü’nün TBMM’de yaptığı konuşmayla duydu. İnönü, Meclis’in tatile girmesi dolayısıyla yaptığı uzun konuşmasının bir yerinde Trakya’daki olaylardan söz ederek, gerekli önlemlerin alındığından söz ederek, kaçanların geri dönmesini istemişti. Bu konuşma, Trakya’daki yerel idarecileri, saldırgan güruhu engellemek zorunda bırakmıştı.
Gizli tamimde ne soruluyor
Peki, olayları kim kışkırtmış, kim yönlendirmişti? Görünüşe bakılırsa, Başvekil İsmet İnönü de, TBMM Başkanı Kazım Özalp de, CHF’nin ileri gelenleri de olayların çıkışından habersiz görünüyorlardı. Ama 14 Temmuz 1934’te Trakya’daki yerel teşkilatlara “gizli” ibaresi ile bir tamim gönderen CHF Genel Sekreteri Recep Peker’in sorduğu sorular arasında bir tanesi pek manidardı: “...meselenin telkin, hazırlık ve tatbik devirlerinde Fırka kâtibi umumiliğine haber vermek vazifesi ne için yapılmadı?”
Buradaki “mesele” kelimesi acaba neyi anlatıyordu? Olayları mı? Eğer öyleyse, Peker’in “meselenin niye önlenmediğine” değil, “telkin, hazırlık ve tatbik” işlerinin neden kendisine haber verilmediğine kızdığı anlaşılıyordu. Yani olaylarda CHF merkezinin değilse bile, yerel parti teşkilatının rolü bulunuyordu. Zaten, oldukça büyük bir coğrafyada, neredeyse eş zamanlı olarak aynı tip saldırıların gerçekleştirilmesi, olayların örgütlendiği şüphesini güçlendirmekteydi.
Nihal Atsız’ın rolü
Trakya Olayları üzerine en kapsamlı araştırmaların sahibi Rıfat Bali’ye göre olayların gizli aktörü, ırkçı Türkçülüğün efsanevi lideri Nihal Atsız’dır. Edirne Erkek Lisesi’nde 11 Eylül - 28 Aralık 1933 tarihleri edebiyat öğretmenliği yapan Atsız, ırkçı gazete Orhun’un yöneticiliğine Edirne’de başlar. Orhun Edirne’de İstanbul’dan daha çok satılmaktadır ve Edirne’deki yağma olaylarının liderlerinden Körmutlu İbrahim Ağa adlı şahıs Atsız’ın en büyük hayranlarındandır.
Nihal Atsız, 1933 sonlarında Milli Türk Talebe Birliği (MTTB) ile birlikte Çanakkale’ye yaptığı bir geziden edindiği izlenimlerini MTTB’nin yayın organı Birlik’te şöyle anlatır: “Şehirde ne kadar çok Yahudi, ne kadar çok Çingene, ne kadar da Rum bozuntusu var!.. Buradaki Yahudi de her yerde tanıdığımız Yahudi’dir. Sinsi, küstah, zelil, korkak, fakat fırsat düşkünü Yahudi; Yahudi mahallesi her yerde olduğu gibi burada da çığırtkanlığın, gürültünün ve levsin (=pislik, mundarlık) merkezi. Çarşıdaki dükkânların levhalarını okuyoruz. Onda dokuzu bizi sinirlendiren nankör ve kahpe milletin isimlerini taşıyor. Kuvvetli olduğumuz zaman karşımızda köpekçe yaltaklanan, bozgun çağlarımızda küstahlaşıp düşmanlarımızla birleşen tarihin bu hain ve piç milletini artık aramızda yurttaş olarak görmek istemiyoruz...”
Atsız, 1934 yılının mart ayında yine Orhun dergisinde yayımladığı “Komünist, Yahudi ve Dalkavuk” başlıklı yazısında işi daha da azıtır: “Türk milletinin dışarki düşmanları bütün dünyadır. Bunu tarih bize ebedi bir öğüt halinde hikâye eder. İçerki düşmanları ise üç tanedir: Komünist, Yahudi ve dalkavuk. Komünist, vicdanını Yahudi “Marks”a satmış olan vatansız serseri demektir (...) İkinci düşmanı Yahudi’dir. Onun Allahı paradır. O, cebine birkaç para koyabilmek için gölgesinde yaşadığı bayrağı satmaktan çekinmeyen namussuz bir bezirgândır. Hangi memlekette oturuyorsa oranın düşmanıdır....”
Nihal Atsız’a göre “Türk bünyesini mikroptan temizleyecek en güzel tedavi usulü: Katliam!” dır. Atsız’ın Yahudilere kin kusan bunun gibi nice yazısını okuyan yerel faşistlerin, 1934 olaylarında nasıl bir rol oynadıklarını tahmin etmek zor olmasa gerek.
Baban-Sökmensüer atışması
Ancak olaylardan 14 yıl sonra, 11 Aralık 1948’de Tasvir gazetesinin sahibi ve başyazarı Cihad Baban ile Gümüşhane Milletvekili Şükrü Sökmensüer arasında bir polemik başladı. Cihat Baban, olayların arkasındaki kişinin 1934’te Trakya Umumi Müfettişliği Baş Müşaviri olan Şükrü Sökmensüer olduğunu ileri sürerken, Sökmensüer, olayları, Cihad Baban’ın Cihat Hikmet takma adıyla yazdığı Hitler ve Nasyonel Sosyalizm adlı kitabın kışkırttığını söylüyordu. Cihad Baban ise bu suçlamaya cevap verirken, 1943 yılında Van’ın Özalp ilçesinde 3. Ordu Komutanı Mustafa Muğlalı’nın emriyle topluca kurşuna dizilen 33 Kürt köylüsüne atıfla “Hükümet tıpkı, Özalp hadisesi gibi bu işi örtbas etmek için sizi ortaya koyamadı” diyordu. Kısacası, ikili birbirinin ipliğini pazara çıkarırken aslında Tek Parti döneminin kirli çamaşırlarını ortaya döküyordu.
Bugün muhasebeyi yaparken, bütün suçu devlet adamlarına, siyasi kadrolara veya kanaat önderlerine yıkıp, şu veya bu nedenle gayrimüslim düşmanlığı iliklerine kadar işlemiş halk kitlelerinin, 1915 Ermeni Tehciri’nden 1993 Sivas Katliamı’na kadar birçok yüz kızartıcı olaydaki rolünü unutmayalım lütfen. Aslında hiçbirimiz masum değiliz...
Olayların bilançosu
Olayların ardından CHF’nin hazırladığı bir rapora göre Trakya’da yaşayan 13 bin Yahudi’den üç bini İstanbul’a göçmüş, pek çok kişi mal ve mülklerini kaybetmişti. Yahudiler fakirleşirken, Müslüman ahalide, aynen 1914 Rum Kaçırtması’ndan ve 1915 Ermeni Tehciri’nden sonra olduğu gibi ‘Yahudi Yağması Zenginleri’ türemişti. Gerçi, hükümet daha sonra gasp edilen malların bir bölümünün iade edilmesini sağlamıştı ancak, olaylarla ilgili soruşturma açılmamıştı. Bu tarihten sonra Türkiye’deki Yahudiler hiçbir zaman kendilerini güvende hissetmediler. Ve fırsatını buldukça başka ülkelere göç ettiler. 1938-1942 yılları arasında Nazi zulmünden kaçan Yahudileri taşıyan Parita, Salvador ve Struma gemilerine yapılan korkunç muamele, 21 Kur’a İhtiyatları meselesi ve Varlık Vergisi uygulamaları güvensizliği had safhaya çıkardı ve 15 Mayıs 1948’de İsrail Devleti’nin kurulmasından sonra Türkiye’den en büyük Yahudi göçü yaşandı. O tarihten bugüne kadar yaşanan sayısız olayın etkisiyle ‘hoşgörü ülkesi’ Türkiye’deki Yahudi cemaatinin nüfusu 25 bin kişiye kadar düştü.
Özet Kaynakça: Haluk Karabatak, “1934 Trakya Olayları ve Yahudiler”, Tarih ve Toplum, Şubat 1996, S. 146, s. 4-16; Avner Levi, “1934 Trakya Yahudileri Olayı: Alınmayan Ders”, Tarih ve Toplum, Temmuz 1996, S. 151, s.10-17; Zafer Toprak, “Trakya Olaylarında hükümetin ve CHF’nin sorumluluğu”, Toplumsal Tarih, Ekim 1996, S. 34, s. 19-25, Ayhan Aktar, “1934 Trakya Olayları ve Türk Milliyetçiliği”, Tarih ve Toplum, Kasım 1996, S.155, s. 45-56; Rıfat N. Bali, 1934 Trakya Olayları, Kitabevi, 2008. (Karikatürler ve fotoğraflar bu kitaptan alınmıştır.)
.4-7-10
.Türk kanı’ taşımayanlar
Geçtiğimiz hafta Genelkurmay Başkanı İlker Başbuğ, TSK’nın içindeki çeteleri, cuntacıları, TSK’nın istihbarat zaaflarını haberleştirenleri eleştirirken “Türk kanı taşıdıklarına inanmıyorum” dedi ama kimseden tepki görmedi. Ocak 2008’de, Kırşehirli 13 lise öğrencisi kendi kanlarıyla yaptıkları Türk bayrağını çerçeveleterek dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Yaşar Büyükanıt’a hediye etmiş, Büyükanıt bayrağı nemli gözlerle “Biz böyle büyük bir milletiz” diyerek basına takdim ettiğinde de pek ses çıkmamıştı. Haziran 2009’da Gaziantep Üniversitesi Bilişim Kulübü üyesi gençlerin kendi kanlarıyla yaptığı bayrak, Genelkurmay Başkanlığı Karargâhı’nda, İlker Başbuğ adına Kurmay Deniz Albay Dursun Çiçek tarafından huşu içinde teslim alındığında da kimse garipsememişti. Anlaşılan TSK’da ve toplumda güçlü bir ırkçı damar var. Gelin bu hafta Türk milliyetçiliğinin ırkçı damarının tarihçesine bir göz atalım.
Estağfurullah!
Şevket Süreyya Aydemir, Suyu Arayan Adam adlı otobiyografik eserinde, Birinci Dünya Savaşı sırasında, Kafkas Cephesi’nde yaşadığı bir anısını anlatır. Savaş patladığında 17 yaşında bir Muallim Mektebi öğrencisi olan yazar, cephede Anadolu köylülerinden oluşan bir grup askerle konuşurken onlara sorar: “Bizim dinimiz nedir?” Her kafadan bir ses çıkar: Kimi “Hazreti Ali dinindeniz” der, kimi “İmam-ı Azam dininden” Aydemir sorar: “Peygamberimiz kimdir?” Yine karışık sesler çıkar. “Enver Paşa” diyen bile vardır. Aydemir bir adım daha ileri gider: “Hangi millete mensupsunuz?” Yine her kafadan bir ses çıkar. Aydemir işi kolaylaştırmayı dener: “Biz Türk değil miyiz?” Askerler hep bir ağızdan cevap verirler: “Estağfurullah!”
‘Estağfurullah!’tan ‘Ne Mutlu Türküm diyene!’ye giden kısa ve radikal yolun mühendisi Atatürk’ün söyleminde her hareket, atılan her adım, yapılan her teşebbüs, başına bir ‘milli’ sıfatı alır: ‘Milli Mücadele’, ‘Misak-i Milli’, ‘Milli Sır’, ‘Milli Hudud’... Atatürk’ün deyimiyle kin, nefret bile ‘milli’dir. Örneğin 16 Mart 1923’te Adana Türk Ocağı’ndaki konuşmasında şöyle der: “Bu millet milli benliğini idrak ve bunu bütün dünyaya ispat eylemiştir. Milletleri yükselten bu havasa bir amil daha ilave edelim: İntikam hissi. Milletlerin kalbinde intikam hissi olmalı. Bu, bayağı bir intikam değil, milletin hayatına, ikbaline, refahına düşman olanların zararlarını gidermeye yönelen bir milli intikamdır.”
Anasır-ı İslamiye’den Türk ırkına
Atatürk’ün ‘millet’ kavramının üç evresi vardır. Bunlardan ilki, 1919’dan 1922’ye kadar süren ‘Milli Mücadele’ yıllarında Anadolu’nun ve Rumeli’nin Müslüman ahalisini Düvel-i Muazzama’ya karşı seferber etmek için kullanılan ‘dinî’ tanımdır: “[Büyük Millet Meclisi’ni] teşkil eden zevat yalnız Türk değildir, yalnız Çerkes değildir, yalnız Kürt değildir, yalnız Laz değildir. Fakat hepsinden mürekkep anasır-ı İslamiyedir, samimi bir mecmuadır...”
İkinci evrede, ‘dinî’ tanım yerini yavaş yavaş ‘siyasi’ tanıma bırakır. Atatürk ‘siyasi’ bir terim olarak ‘Türk’ü ilk kez 21 Eylül 1922’de Büyük Zafer’e ilişkin beyannamesinde kullanacaktır. ‘Türkiye Halkı” ifadesi ise 8 Nisan 1923’te Halk Fırkası’nın kuruluşunu müjdeleyen Dokuz Umde’de boy gösterir.
Paralel tanımlar
24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasından itibaren ise, ‘dinî’ nitelikli ‘millet’ kavramı artık kullanılmaz, ama sadece ‘siyasi’ millet kavramı da kullanılmaz. Bunun yanı sıra bir de ‘ırksal’ ya da ‘etnik’ millet kavramı ile tanışırız. Örneğin 1924 Anayasası’nın 88. maddesi “Türkiye’de din ve ırk ayırt edilmeksizin vatandaşlık bakımından herkese ‘Türk’ denir” iken, aynı yıl basılanTürkiye Tarihi adlı kitapta, ‘Türk ırkının üstün özelliklerinden’ bahsedilir. Veya Mustafa Kemal, 30 Eylül 1926’da, Çankaya’daki Cumhurbaşkanlığı Köşkü’nde, Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı Kongresi adına gelen heyete “Bu kadar mühim olan spor hayatı, bizim için daha mühimdir. Çünkü ırk meselesidir. Irkın ıslah (iyileştirilme) ve küşayişi (ferahlığı) meselesidir. Istıfası (ayıklanması) meselesidir ve hatta biraz medeniyet meselesidir...” derken, 20 Ekim 1927 tarihli Gençliğe Hitabesi’nde “Ey Türk genci, muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur” veya ortaöğretim kurumlarında okutulmak üzere 30 bin adet basılan 1931 tarihli Türk Tarihinin Ana Hatlarıkitabının giriş bölümünde “...Bütün tarihte böyle bir ırkı, bir millet halinde görmek, bilhassa zamanımızdaki insan heyetlerinin pek çoğuna nasip olmayan büyük bir kuvvet ve büyük bir şereftir” yazarken, 1931 tarihli CHF programında ırka değinmeyen şu ifadeler kullanılır: “Millet, dil, kültür ve mefkûre [ülkü] birliği ile birbirine bağlı vatandaşların teşkil ettiği bir siyasi ve içtimai heyettir.”
Köle olmak hakkı
Bu dönemin yıldızı 1923-1930 arasında İktisat ve Adliye Vekili olan Mahmut Esat Bozkurt’tur. Bozkurt, Ankara Üniversitesi’nde Atatürk’ün direktifleriyle verdiği derslerden derlediği Atatürk İhtilali(Altın Kitaplar, 1967) kitabında “Türkün en kötüsü, Türk olmayanın en iyisinden iyidir”; “Türk devleti işlerini Türk’ten başkasına vermeyelim (...) Yeni Türk Cumhuriyeti’nin devlet işleri başında mutlaka Türkler bulunacaktır. Türk’ten başkasına inanmayacağız” der. Bozkurt’u tarihe geçiren ise, 18 Eylül 1930’da Ödemiş Yaylası’nda irat ettiği “Benim fikrim, kanaatim şudur ki, bu memleketin kendisi Türk’tür. Öz Türk olmayanların Türk vatanında bir hakkı vardır, o da hizmetçi olmak, köle olmaktır” nutku olacaktır. Ancak, bu nutuk, Bozkurt’un bakanlıktan istifasına neden olur.
Beyaz, sarışın Alpin ırkı
Bu ikili tavır bir kafa karışıklığının eseri midir, yoksa bilinçli bir tercih midir sorusunun cevabını vermek kolay değil ama Avrupa’da Nazilerin ve faşistlerin iktidara el koymasıyla birlikte, Türkiye’nin de yolu netleşecek ve söylem tekleşecektir. 1928’de Mustafa Kemal’e Türk ırkının sarı ırka mensup olduğunu ve bu nedenle de ikinci tip insan olduğunu yazan Fransızca bir kitap göstererek “Bu böyle midir Paşam” diye soran Afet İnan’a, Atatürk, “Hayır olmaz, bunun üzerinde meşgul olalım, sen çalış” diyecek, bu çalışmanın meyvesi de ‘Türk Tarih Tezi’ olacaktır. Bu teze göre “Beşeriyetin en yüksek ve ilk medeni kavmi, vatanı Altaylar ve Orta Asya olan Türklerdir. Çin medeniyetinin esasını kuran Türklerdir. Mezopotamya’da İran’da milattan en aşağı 7000 sene evvel beşeriyetin ilk medeniyetini kuran ve beşeriyete ilk tarih devrini açan; Sümer, Akat ve Elam isimleri verilmekte olan Türklerdir. Mısır’da deltanın otokton sakinleri ve Mısır medeniyetinin kurucusu olan Türklerdir.”
1932’de toplanan Birinci Tarih Kongresi’nde ‘üstün Türk ırkı’ Reşit Galip tarafından şöyle tanımlanır: “Uzun boylu, beyaz simalı, düz veya kemerli ince burunlu, muntazam dudaklı, çok kere mavi gözlü ve göz kapakları çekik olarak değil ufkî açılan ‘Alpin ırkı’ (...) A grubu kan gibi uzvi (organik) özelliklere; medeniyet, kahramanlık, sanat yeteneği gibi içtimai (sosyal) özellikleriyle tanınır.”
Kongreye sarışın bir köylü karı-koca ile yavrularını Türk ırkının örnekleri olarak sunan Antropolog Prof. Şevket Aziz (Kansu) Bey, Gazi’ye dönüp kendisini bu ‘mütekâmil’ (gelişmiş) ırkın önderi olarak selamlar ve büyük alkış toplar.
Dixon ve Pittard’tan seçmeler
Yine aynı yıl, Keriman Halis’in Belçika’da Dünya Güzellik Kraliçesi seçilmesi üzerine “Türk ırkının dünyanın en güzel ırkı olduğunu tarihî olarak bildiğim için, Türk kızlarından birinin dünya güzeli intihap olunmuş olmasını (seçilmesini) çok tabii buldum” diyen Atatürk’ün ırk diye bir şey olmadığını gayet iyi bilmesi gerekir çünkü Dr. George Montandon’un Irk ve Irklar adlı kitabında şu bölümlerin altını çizmiştir: “Dixon’un aynı kafatası endeksine sahip halkların genetik akrabalığı temeline dayanarak yapmaya çalıştığı ırk sınıflandırması kadar yapay bir sınıflandırma yoktur... Başlangıçta saf ırk yoktur. Saf ırklar yavaş yavaş artan bir gelişmeden kaynaklanmıştır. Alışılagelmiş inancın tersine ilk tarih ve tarih öncesinde bugünkünden daha saf ırklar görülmemiştir.”
Atatürk, Eugene Pittard’in Irklar ve Tarih, Tarihe Etnolojik Giriş adlı kitabının girişindeki ırk kavramı ile ilgili şu bölümün de altını çizmiştir: “Irk sözcüğü tamamen yanlış olarak kullanılmaktadır. Irk bir fiziki tipi, temel olarak doğal bir grubu temsil etmektedir. Bu kavramın tamamen yapay gruplamalar olan halk, milliyet, dil gelenekler gibi kavramlarla genellikle hiçbir ilgisi yoktur. Bu kavramlar antropolojik kavramlar değillerdir. Sadece ürünü oldukları tarihle ilgilidirler. İşte bunun içindir ki; bir Bröton ırkı yoktur. Fakat Bröton halkı vardır. Bir Fransız ırkı yoktur, bir Fransız halkı vardır. Bir Aryan ırkı yoktur, Aryan dilleri vardır. Bir Latin ırkı yoktur, Latin uygarlığı vardır...”
Öjenik ‘bilimi’ iş başında
Ancak, ortada ‘ırk’ diye bir şey olmadığını bilen Atatürk’ün yol göstericiliğinde, tarih, arkeoloji, filoloji, etnografya, etnoloji, öjenik (=ırk ıslahı bilimi) ve antropoloji gibi ‘bilimsel’ disiplinlerin yardımıyla ‘Türk ırkı’ icadına girişilmesinde mahzur görülmeyecektir. Darülfünun’da (1933’ten sonra İstanbul Üniversitesi olur) kurulan ilk bölüm antropoloji bölümüdür. Yine Atatürk’ün direktifleri doğrultusunda kurulan Türk Antropoloji Tetkikat Merkezi’nin ilk işleri arasında “Karaca Ahmet Mezarlığı’ndan toplanan kafataslarının ölçümü” ile “Türk, Ermeni, Rum ve Musevi gibi farklı ırki kökenlere sahip çocuklar üzerine” karşılaştırmalı araştırmalar yapmak vardır.
64 bin kafatasının ölçümü
Türk Tarih Tezi’nin mucitlerinden Afet İnan, ‘Türklerin brakisefal Alpin ırkının mükemmel temsilcileri olduğunu göstermek üzere’ İsviçreli Antropolog Pittard’ın nezaretinde yaptığı doktora çalışmasının önsözünde şöyle der: “Mustafa Kemal Atatürk büyük devlet işleri arasında tarih etütleriyle bizzat meşgul olurdu. Kurtardığı milletin tarihini ilmî yollardan araştırmak için tarihçilere vazifeler vermişti... 1936 yılında bütün memlekette büyük ölçüde antropometrik bir anket yaptırmak arzumu Atatürk’e anlattım. Uygun gördüler ve beni teşvik ettiler. Bunu hükümetten rica etmemi emir buyurdular.”
Nitekim tam 64 bin kişiyi kapsayan bu dev ‘ırkçı’ çalışma (ki Nazi Almanyası’nda bile böylesi yapılmamıştır), Başbakanlık, Milli Güvenlik Bakanlığı, Sıhhat Bakanlığı ve Eğitim Bakanlığı’nın her türlü desteği ile yürütülmüş, ölçümler sivil ve askerî doktorlar, sıhhiye memurları, beden eğitimi öğretmenlerince yapılmış, askerler gönüllü denek olarak Afet İnan’ın emrine sunulmuştur.
Önce ideoloji sonra hipotez
Bu ve benzeri çalışmalarda kullanılan bazı yöntemler şunlardır: Yaşayan insanların başının ölçümü (sefalometri), kurukafanın ölçülmesi (kraniyometri), insanın bedensel özelliklerinin ölçülmesi (antropometri), kafatasından karakter teşhisi (freneloji), saç tiplerinin, boy ve bacak uzunluğunun, kafa şeklinin ve beyin ağırlığının ölçülmesi, yüz, göz, çene ve burun indekslerinin hesaplanması.
Ama aslında görünüşte bile bilimsel kriterlere uyulmaz. Çalışmalar henüz vücut gelişimini tamamlamamış gençler üzerinde yapılır, ölçümlerde standart aletler kullanılmaz, malzeme seçiminin hangi kriterlere göre yapıldığı açıklanmaz, bazen malzeme sayısı hipotezi doğrulayıncaya kadar arttırılır, bazen tek bir örnekle makaleler yazılır, bazen bir ‘araştırma’ bile yapılmadan sonuca varılır. Bütün bu yönlendirmelere rağmen ‘bilimsel’ bulgular hâlâ ideolojik hipotezle çelişiyorsa, ‘sosyal koşullar’, ‘âdet ve ananeler’, ‘köyde büyümek’, ‘denize yakın yaşamak’, ‘muhtelif sebepler’ gibi özürler sıralanır. Böylece, gerçek bilimin, istenildiği zaman nasıl da ‘sözde’ bilim haline getirilebileceğinin mümtaz örnekleri sunulur.
Kirlenmeyen tek şey
Bu yılların önemli ırkçı siyasetçilerinden biri 1931 ve 1936 arasında CHP Genel Sekreteri olan Recep Peker’dir. Atatürk tarafından Ankara ve İstanbul Üniversitesi’nde ders vermekle görevlendirilen Pekerİnkilap Dersleri Notları (Ulus Basımevi, 1936) adlı kitabında “İnsanlık tarihi yirminci yüzyıla açılırken (…) tek bir şey, Türk kanı bu gürültüler içinde temiz kalmıştı. Batı Türklerini bu çöküntü içinde kanının arılığı korudu ve sakladı. Dünyaya batırlık (babayiğitlik) örneği gösteren Osmanlı ordusunun yüksekliği (…) bu orduları yaratan bay Türk ulusunun kanındaki yücelikten geliyor” derken 24 Temmuz 1937 tarihli Cumhuriyet gazetesinde çıkan bir ilana bakılırsa, Ankara Askeri Baytar Mektebi’ne alınacak öğrencilerde aranan özelliklerden biri “Türk ırkından olmak’tır. 6 Eylül 1938 tarihliCumhuriyet gazetesinde çıkan Türk Kuşu Direktörlüğü’ne alınacak tayyare öğretmenlerine dair bir başka ilanda ise ifade biraz daha rafine hale gelmiş ve ‘Türk soyundan olmak’ haline dönmüştür.
CHP Konferansları
Irkçılık öylesine taraftar bulmuştur ki, Atatürk’ün ölümünden sonra da ırkçılık çalışmaları gözden düşmez. Örneğin 1935-1945 arasında düzenlenen CHP Konferans Serisi’nde sunulan bildirilerden bazılarının başlıkları şöyledir: ‘Anadolu’nun Irk Tarihi Üzerinde Antropolojik Bir Tetkik’, ‘Milli Nüfus Siyasetinde (Eugenique) Meselesinin Mahiyeti’, ‘Öjenik Tatbikatı’, ‘Türk Beyinleri Üzerine İlk Antropolojik Araştırma’, ‘Irk Hıfzıssıhhasında Irsiyetin Rolü ve Nesli Tereddiden (Yozlaşmadan) Korumak Çareleri’, ‘Milletlerin Tereddi (Yozlaşma) ve Istıfası (Ayıklanması)’
Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi Başhekimi Prof. Dr. Mazhar Osman (Uzman), 1939’da verdiği bir konferansta “Birçok cepheden yapıya muhtaç vatanı da soyu bozuklarla doldurmak, darülacezeler, bimarhane ve hapishaneler için nesil yetiştirmek de hiç şayanı temenni değildir. Onun için sağlamları çoğaltmağa teşvik ve mecbur etmeliyiz, çürüklere de sen yetersin, senden nesle lüzum yok demeliyiz” derken, ileride İstanbul Valisi olacak olan Prof. Dr. Fahrettin Kerim Gökay “Evlenirken en kıymetli servet olarak ruh, beden sıhhati aramak suretiyle Türk cemiyetine nesilden nesile en kıymetli miras olarak zinde çocuklar hediye etmek milli bir vazifedir. Almanya gibi bazı memleketler ırk hıfzıssıhhasının emrettiği bu lazimeyi kısırlaştırma adı verilen bir kanunla tatbike çalışıyorlar. Demokrat memleketler irşat ve vesaya ile evlenme istişare odaları tesis etmek suretiyle vatandaşları aydınlatmak yoluyla hedefe varmaya çalışıyorlar. Bizim de bu ciheti göz önünde bulundurmamız lazımdır” diyerek Nazi ırkçılığına özendiğini ağzından kaçırıverir.
Atsız ve Türkkan
22 Haziran 1941’de Hitler ordularının Sovyetler Birliği’ni işgale başlamasının ardından, dönemin ‘Türkçü’ Başbakanı Şükrü Saraçoğlu, Pan Türkist harekete yeni bir ivme kazandırır. 5 Ağustos 1942 tarihli güven oylamasından sonra Saraçoğlu şöyle der: “Biz Türk’üz, Türkçüyüz ve daima Türkçü kalacağız. Bizim için Türkçülük bir kan meselesi olduğu kadar ve laakal o kadar bir vicdan ve kültür meselesidir. Biz azalan ve azaltan Türkçü değil, çoğalan ve çoğaltan Türkçüyüz ve her vakit bu istikamette çalışacağız.”
Bu atmosferde ırkçı Türkçülüğün iki önemli figürü, Nihal Atsız ve Reha Oğuz Türkkan ırkçı hezeyanlarına sınır koymayacak ancak, Almanların yenileceğinin anlaşılması üzerine, hükümet ırkçılıkla arasına mesafe koyma ihtiyacını duyacaktır. Bu bağlamda, 3 Mayıs 1944’te Nihal Atsız ve Sabahattin Ali arasında yaşanan hakaret davasından sonra Reha Oğuz Türkkan, Nihal Atsız, Zeki Velidi Togan, Hüseyin Namık Orkun, Orhan Şaik Gökyay, Fethi Tevetoğlu, Alparslan Türkeş, Hasan Ferit Cansever, Hikmet Tanyu gibi ünlü ırkçılar tutuklanır.
Anayasamızın manası
Mahkemede, hakkındaki suçlamaları duyan Reha Oğuz Türkkan büyük bir şaşkınlıkla şöyle diyecektir: “Bunlar, yıllarca, Atatürk tarafından bizzat tayin ve tavzif edilen Mahmut Esat Bozkurt tarafından devletin üniversitelerinde, İnkılâp Tarihi kürsüsünden söylenmiştir. On binlerce genç ve içlerinde de ben, bu sözleri duyduk. Bu telkinler altında kaldık. Atatürkçülüğün, Kemalizm’in bu olduğuna inandık. İmtihanlarda ancak bu surette cevap vererek sınıf geçebildik. Bu dersler, bilahare devlet tarafından yayınlanmıştır. Aynı sözler, aynı profesör tarafından, Siyasal Bilgiler Okulunda; Teşkilat-ı Esasiye kürsüsünden de söylenmiştir. Anayasamızın manası bize böyle anlatılmıştı...”
Savaştan sonra, Türkiye Batı’ya çark ederken, açık ırkçılığı savunmaya kimsenin cesareti kalmadı ama Genelkurmay Başkanlarının ifadelerinden ve bunlara gösterilen hoşgörüden görüldüğü üzere, Türk milliyetçiliğinden ırkçı damar sökülüp atıl(a)madı. Bu da doğaldı, çünkü ‘Türk milleti’ bu eğitimi daha beşikteyken, en ehil ellerden, en yoğun biçimde almıştı...
Mimar Sinan’ın kafatasına ne oldu
Gelin yazımızı, komik bir hikâye ile bitirelim. Yıl 1935’dir. Namık Kemal, Hürriyet Kasidesi’nde,“Cihangirâne bir devlet çıkardık bir aşiretten” derken, Atatürk, bir aşiretten cihangirâne bir devletin çıkmasının mümkün olmadığını, böyle bir devleti kurmayı başaran ‘Türk Milleti’nin “tarihin büyük ve medenî vasfı unutulmuş bir milleti” olduğunu düşünmektedir. Bunu ispat etmek de ‘bilim adamları’na düşmektedir. Bu bağlamda, Atatürk, Türk Tarih Tezi’nin temelini oluşturan Türk Tarihinin Ana Hatlarıisimli kitabın ayakları yere basmayan bazı bölümlerinin yeniden hazırlanmasını emreder.
Yaşasın ‘Hiper-Brakisefal!’
O günlerde, Sokollu Mehmed Paşa ve Mimar Sinan gibi kişilerin Sırp, Rum ya da Ermeni olduğuna dair dedikodular epey yaygındır. Türk Tarih Kurumu’nun Başkanı Afet İnan, Mimar Sinan hakkında ‘etraflı bir çalışmanın yapılmasını’ ister. ‘Etraflı çalışma’dan kastedilen, ırk konusunda en güvenilir ölçü olduğu kabul edilen kafatasının ölçülmesiydi. Bu amaçla, 1 Ağustos 1935’te, TTK üyeleri Hasan Ferit Çambel, Afet İnan ve Şevket Aziz Kansu, Süleymaniye Külliyesi’ne giderler ve Sinan’ın mezarını kazmaya başlarlar. Bir iki metre sonra iskelete ulaşılır. Antropoloji Profesörü Kansu, Sinan’ın kafatasının 89-90 ölçülerinde yani ‘Hiper-Brakisefal’ olduğunu tesbit eder. Çıkan sonuç memnuniyetle karşılanmıştır. Yani Mimar Sinan Ermeni veya Rum değildir, Türk’tür! Ölçümden sonra, Sinan’ın kafatası Antropoloji Müzesi’nde muhafaza edilmek üzere alıkonur ve mezar kapatılır.
Kazıyı gerçekleştiren heyet, heyecanla, o sırada İstanbul’da, Florya Köşkü’nde kalan Atatürk’e koşarlar. Akşam yemeği, bu heyecanlı kazı üzerine sohbetlerle geçer. Atatürk, bir kâğıt alır ve üzerine şunu yazar: “Türk Tarih Kurumu’na Sinan’ın heykelini yapınız. Gazi Mustafa Kemal.”
Sinan’ın ilk heykeli, ancak 1956’da, Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi’nin bahçesine dikilir. Peki, Sinan’ın kafatası şu anda nerededir? Daha önce de belirtildiği gibi Antropoloji Müzesi’ne kaldırılmıştır. Peki, Antropoloji Müzesi nerededir? Böyle bir müze hiç olmamıştır ki...
Özet Kaynakça: Ahmet Yıldız, “Ne Mutlu Türküm Diyebilene” Türk Ulusal Kimliğinin Etno Seküler Sınırları (1919-1938), İletişim Yayınları, 2001; Nasan Maksudyan, Türklüğü Ölçmek, (Bilimkurgusal Antropoloji ve Türk Milliyetçiliğinin Irkçı Çehresi), Metis Yayınları, 2005; Afet İnan, Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları, TTK Yayınları, 1969.
.11-7-10
.Kıbrıs’ı İngilizlere kim verdi
“Bu hafta, Cumhuriyet tarihi meraklılarından özür dileyerek, bundan tam 36 yıl önce, 20 Temmuz 1974’te Türkiye’nin askerî müdahalesi ile hukuki ve siyasi statüsü radikal bir biçimde değişen Kıbrıs’ın II. Abdülhamit tarafından İngilizlere verilmesinin hikâyesini anlatacağım. Abdülhamit’in bu işi hangi şartlar altında yaptığını anlamak için de, konuyu biraz genişçe ele alacağım. Umarım olayları birbirine karıştırmadan anlatmayı başarırım.”
30 Mayıs 1876 sabahı Mithat Paşa ve Hüseyin Avni Paşa’nın başını çektiği bir darbe ile tahttan indirilen Abdülaziz’in yerine Abdülmecid’in ilk şehzadesi, Batı kültürüyle yetişmiş, nazik, savurgan ve bohem V. Murad geçirilmişti. Resmî hikâyeye göre, Topkapı Sarayı’nda III. Selim’in öldürüldüğü daireye kapatılan Abdülaziz, hayatının tehlikede olduğunu söyleyerek V. Murat’tan yardım isteyince, üç gün sonra Feriye Sarayı’na nakledilmiş, ama 4 Haziran 1876 günü hamama girip annesinden istediği makasla (nasıl başardıysa) her iki kolunun damarlarını keserek intihar etmişti.
Konumuzun dışında ama meraklıları için bir parantez açalım. Bugün artık, bu olayın bir intihar değil cinayet olduğu kanısı güçlü ama o gün intihar teşhisi çoğu yabancı, 19 hekimden oluşan bir heyetçe resmen onaylanmıştı. Aslında cesedin yanına ilk gelen doktor Hüseyin Avni Paşa’nın yakın dostu meşhur Marko Paşa’ydı. Ardından Askeri Doktor Ömer Bey geldi. Hüseyin Avni Paşa, Marko Paşa'nın ölüm raporunu intihar olarak yazdığını söyleyerek, Ömer Bey’in de raporu imzalamasını istedi. Ömer Bey ise cesedi görmeden imzalamayacağını söyledi. İddiaya göre Hüseyin Avni Paşa Ömer Bey’in miralay rütbelerini söküp, ertesi gün Libya’ya sürgüne göndermişti. Böylesi bir ortamda 19 hekimin raporun baskı altında hazırlanmış olduğu ihtimal dahilinde ise de bu doktorlardan Fransız Marroin ve İngiliz Dickinson, intiharı doğrulayan beyanlarını Fransız Ziraat ve Ticaret Bakanlığı’nın yayın organı ile İngiltere’de yayımlanan The Lancet tıp dergisine de tekrarlamışlardı. Abdülaziz, aynı gün alelacele Divanyolu’ndaki Sultan II. Mahmud Türbesi’ne defnedilmişti.
Çerkez Hasan Olayı
Ama olaylar durulmadı. 16 Haziran 1876 gecesi, Çerkez Hasan adlı genç bir subay, Abdülaziz’in intikamını almak için devlet erkânına bir suikast düzenledi. Çerkez Hasan, Abdülaziz’in kadınlarından Edâdil’in yeğeni, Üçüncü Kadınefendi Neş’erek’in kardeşiydi. Dolayısıyla Abdülaziz, Hasan’ın çift taraflı eniştesi oluyordu. Ablası Neş’erek, Abdülaziz’in şüpheli ölümünden sonra hasta olduğu halde kötü muameleye maruz kalmış, Dolmabahçe Sarayı’ndan Feriye Sarayı’na götürülürken üzerindeki çarşaf alınmış, daha kötüsü 11 haziranda ölmüştü.
Aslında, Mekteb-i Harbiye mezunu bir subay olmasına rağmen, Galata ve Beyoğlu’nu haraca bağlamış tipik bir İstanbul kabadayısı olan Çerkez Hasan’ın böyle bir olaya kalkışacağı öngörüldüğünden, 14 haziranda tutuklanarak Bağdat’a gönderilmesine karar verilmişti. Ancak, ertesi gün yola çıkacağına söz verdiği için salıverilen Çerkez Hasan, sözünü tutmak yerine Yemiş İskelesi’ndeki (Sirkeci) bir meyhanede epeyce içtikten sonra üç revolver ve iki kama kuşanarak önce Serasker (bugünün Milli Savunma Bakanı) Hüseyin Avni Paşa’nın Üsküdar’daki konağına gitmiş, Paşanın orada olmadığını öğrenince Şûra-yı Devlet Reisi Mithad Paşa’nın Bayezid Tavşantaşı’daki konağına yönelmişti. Konakta, iddialara göre, Girit ve Karadağ’daki ayaklanma belirtilerini görüşmek üzere toplanan Bakanlar Kurulu’nun içkili yemeği (güya ‘Meclis-i Mahsusa’ denen iç kabine toplantısı) yapılıyordu. Alt katta poker oynayan korumalar, Çerkez Hasan’ı tanıdıkları için, şüphelenmeden üst kata çıkmasına izin vermişlerdi. Bundan sonrası çok kanlı geçti.
Davranmayın, yakarım!
Çerkez Hasan toplantı salonunun kapısını hızla açıp “Davranmayın, davranmayın Serasker! Yakarım!” diye bağırdıktan sonra Hüseyin Avni Paşa’yı tabanca ile vurmuş, kendisine arkadan sarılarak etkisiz hale getirmeye çalışan Bahriye Nazırı Kayserili Ahmed Paşa’yı kama darbeleri ile savuşturduktan sonra, henüz ölmediğini fark ettiği Hüseyin Avni Paşa’yı kamasıyla delik deşik ederek işini tamamlamış, ardından Mithat Paşa ve Rüşti Paşa’nın da dâhil olduğu kabine üyelerinin sığındığı odanın kapısını zorlamaya başlamış, kendisine arkadan yanaşarak bıçak sokan uşaklardan birini gözünden yaraladıktan ve bir subayla bir eri daha vurduktan sonra zaptiyelerce etkisiz hale getirilmişti. Bilanço, bazı kaynaklara göre beş, bazılarına göre yedi ölü, bazı kaynaklara göre iki, bazılarına göre 10 yaralı idi.
Olaydan sonra ünlü Bekir Ağa Bölüğü’nde (bugün İstanbul Üniversitesi Merkez Binası) sorguya çekilen Çerkez Hasan, ifadesinde Hüseyin Avni Paşa’yı Abdülaziz’in tahttan indirilmesinde birinci derece rolü olduğundan, Ahmed Paşa’yı da tahttan indirme sırasında Dolmabahçe Sarayı’nın denizle bağlantısını kestiği için öldürmeye karar verdiğini anlatmıştı. Güya ‘öyle bir şey yapmak istiyordum ki, ibret olsun, bundan sonra kimse padişah hal edemesin. Aynı zamanda devlet büyüklerinin yeter derecede korunmadıklarını da eylemli olarak kanıtladım. Sanırım bundan böyle maiyetlerinde bulunanlara ve korumalarına önemli ölçüde dikkat edeceklerdir’ diyen Çerkez Hasan, 17 Haziran 1876 günü sabaha karşı Bayezid Meydanı’nda, Seraskerat Kapısı’nın yanındaki dut ağacına asılarak idam edildi. Bir söylentiye göre aslında suikast sırasında aldığı yaralardan zaten ölmüştü, asılan ölü vücudu idi.
Mithat Paşa’nın planı mı
Bazı kaynaklar, Çerkez Hasan’ı diktatörce tavırları ile meşhur olan Hüseyin Avni Paşa’yı saf dışı etmek isteyen Meşrutiyet yanlısı Mithat Paşa’nın kışkırttığını iddia ederler. Olay sırasında Çerkez Hasan’ın Mithat Paşa’ya saldırmaması bu iddiayı destekler niteliktedir. Ancak olayı yaşayan Mahmud Celaleddin, Cevdet ve Memduh Paşalar olayı Çerkez Hasan’ın kişisel öfkesiyle açıklarlar.
Olaydan Padişah V. Murad uzun süre haberdar edilmedi, halk günlerce heyecan içinde yaşadı. Olayı duyduktan sonra şiddetli bir ‘ruhi bunalım geçiren’ V. Murad tahtta çıkışının 93. gününde, akli dengesinin yerinde olmadığına dair bir doktor raporu ile tahttan indirildi ve yerine 31 Ağustos 1876 günü Abdülmecid’in diğer şehzadesi II. Abdülhamit çıkarıldı.
93 Harbi’nin yıkımı
Abdülhamit’i tahta çıkaran çevreler, meşruti monarşiye geçilirse, Avrupa devletlerinin 1875 Hersek İsyanı ve 1876 Bulgar İsyanı’ndan beri ağırlaşan baskısının hafifleyeceğini düşünüyorlardı. Abdülhamit de başlarda bu görüşü destekler gibiydi. Nitekim 23 Aralık 1876 günü Kanun-i Esasi ilan edildi, 28 Haziran 1877’de Meclis-i Mebusan açıldı. Aynı yılın nisan ayında halkın 93 Harbi dediği, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı patlak vermiş, dokuz ay süren savaş sonunda hiçbir yerden destek alamayan Osmanlı Devleti, Rus, Sırp, Bulgar, Romen ve Karadağlıların ortak baskısına dayanamayarak yenilmişti. Öyle ki Rus orduları İstanbul’un banliyösü Yeşilköy’e kadar gelmiş, burada karargâh kurmuştu. Rusların soluğunu ensesinde hisseden Bâbıâli, 19 Ocak 1878’de Rusya’dan mütareke istedi. Savaşa 31 Ocak 1878’de imzalanan Edirne Mütarekesi ile son verildi. AncakBoğazların Rusların eline geçmesinden korkan İngilizler, 13 Şubat 1878’de, Abdülhamit’in itirazlarına kulaklarını tıkayıp, bir donanmasını İstanbul’a gönderdi. Bu sefer de, Ruslar Abdülhamit’i, eğer İngilizler bir an önce geri çekilmezse, İstanbul’u yerle bir etmekle tehdit ettiler. İki devlet arasında kalan Abdülhamit’in ricası sonucu İngilizler İzmit Körfezi’ne çekilirken, 3 Mart 1878’de, çok ağır şartlar içeren Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması imza edildi. Ve bütün bu olaylar, İstanbul’u tam bir cadı kazanına çevirdi.
Ali Suavi ve Çırağan Olayı
Önceleri Abdülaziz’in reformları hayata geçirmekte ayak sürüdüğünü düşünen, umutlarını akıl sağlığını yerinde olmayan V. Murad’a bağlayan, onun yerine geçen Abdülhamit’i muhafazakâr bulan Yeni Osmanlılar denen aydın grubu, Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu durumdan ancak, sabık padişah V. Murad’ın tekrar tahta geçirilmesiyle çıkılacağına inanıyorlardı. Bu görüşte olanlardan birkaç kişi, örneğin Maliye Nezareti’nden Kâtip Hüsnü ile Adliye Nezareti’nden Kâtip Mehmed, Rum İstavridi ve Polonyalı Jüli’den oluşan bir ekip, kadın kılığında gizlice saraya girerek V. Murad’la görüşmeye çalışmışlar ancak yakalanmışlardı.
Bu noktada, işin içine gazeteci, yazar, fikir adamı Ali Suavi Bey girdi. Medrese kültürü ile Batı kültürünü bağdaştırmaya çalışan tipik bir Yeni Osmanlı olan Ali Suavi, Abdülaziz döneminde eleştirinin dozunu kaçırınca Mustafa Fazıl Paşa’nın teşvikiyle Avrupa’ya kaçmış, Paris ve Londra’da muhalif dergiler çıkarmış, Londra’da meşhur ‘Türk dostu’ Urquhart ile tanıştıktan sonra Fazıl Paşa’nın çevresinden kopmuş, II. Abdülhamit’in iradesiyle İstanbul’a dönmüştü. Önce Sultan’ın kitapçıbaşılığına ve şehzadelerin hocalığına ardından da Mekteb-i Sultani (Galatasaray Lisesi) Müdürlüğü’ne getirilmiş, ancak okuldaki kozmopolit havayı İslamileştirmeye kalkıştığı için ve deBasiret gazetesinde İngiltere’yi eleştirdiği için, İngiliz Büyükelçisi Henry Layard’ın baskısıyla görevinden uzaklaştırılmıştı.
Çözümü açıklayacağım!
Birdenbire boşluğa itilen mağrur ve ateşli ihtilalcı Ali Suavi için, 93 Harbi yenilgisinin suçlusu gördüğü Abdülhamit’i devirmek farz olmuştu. Planı, o sırada Çırağan Sarayı’nda hapis olan V. Murad’ı bir İngiliz gemisiyle Balkanlar’daki Rodop bölgesine kaçırmak, oradan Rusya’ya karşı bir savaşın başına geçirmekti. Ali Suavi, 19 Mayıs 1878’de Basiret gazetesindeki yazısında “sorunların büyüklüğünden fakat çözümün kolaylığından” söz edip “çözümü açıklayacağım!” şeklinde garip bir imada bulunmuştu. Ertesi gün Rusya’ya açılacak savaşla kaybedilen toprakların geri alınacağı vaadiyle topladığı çoğu Filibe göçmenlerinden oluşan, 250-300 kişilik grubu, Kuzguncuk İskelesi’nden mavnalara doldurdu ve deniz yoluyla Çırağan Sarayı’nı bastı. Nişli Salih’in yönettiği güruh, nöbetçileri, muhafızları ve bahçıvanları etkisiz hale getirerek kontrolü ele almışlardı.
O sırada yemekte olan sabık Padişah V. Murad Ali Suavi ile konuşmaya başlamıştı ki, Beşiktaş ve Yıldız karakollarından gelen zaptiyeler baskıncıları süngülemeye başladılar. Çıkan arbedede, Ali Suavi dâhil 23 kişi hayatını kaybetti, 15 kişi yaralandı. Ali Suavi’yi Beşiktaş Muhafızı Yedi Sekiz Hasan Paşa topuzlu sopası ile öldürmüştü. II. Abdülhamit’in emriyle, ölenler topluca Beşiktaş sırtlarına gömüldüler. V. Murad, Çırağan Sarayı’nın Feriye Dairesi’ne kapatıldı.
Olaylar sırasında halk, Yeşilköy’deki Rus birliklerinin şehri işgal edeceği söylentileri yüzünden korkulu günler geçirmiş, Kapalıçarşı bir süre açılmamıştı. Soruşturma kurulu, kanıtlar üzerinde bir süre çalıştıktan sonra Abdülhamit’in buyruğu ile dosyayı kapattı. Ancak bu olay, vesveseli ve kuşkucu bir kişiliğe sahip olan Abdülhamit’in istibdada yönelmesinde önemli bir gerekçe oluşturdu. İşte Kıbrıs bu ortamda el değiştirdi.
‘Kıbrıs fatihi’ Henry Layard
Bu olayın mimarı, İngiliz Büyükelçisi Henry Layard’dı. II. Abdülhamit’in sofrasına karısı ile birlikte katılacak kadar padişahın güvenini ve dostluğunu kazanmış olan Layard, Çırağan Olayı’ndan beş gün sonra, Britanya’nın Dışişleri Bakanı Lord Salisybury’nin telgraf emri üzerine, Abdülhamit’e, Britanya’nın Osmanlı Devleti ile bir savunma işbirliği antlaşması imzalamak istediğini bildirmişti. Bundan sonrasını Layard’ın merkeze yolladığı 27 Mayıs 1878 tarihli ‘çok gizli ve mahrem’ damgalı rapordan izleyelim.
Konuyu görüşmek üzere Yıldız Sarayı’na giden Layard, II. Abdülhamit’i çok hasta ve büyük bir ruhi depresyon içinde bulmuştu. Sultan, Çırağan Olayı’ndan beri hiç uyumadığını, dolayısıyla şiddetli başağrısından mustarip olduğunu söylemişti. Layard, olayın aslında abartılacak bir şey olmadığını, olay sırasında halkın ve ordunun kendisine sadık kaldığını belirterek Abdülhamit’i teselli etmiş, ayrıca İngiltere Kraliçesi’nin de kendisine şahsi sempatisini ve desteğini ilettiğini belirmişti. Bu sözler Abdülhamit’i rahatlatmıştı. Ardından Layard, İngiltere’nin Osmanlı Devleti ile ilgili planını açıkladı.
Mesele şuydu: İngiltere, Osmanlı Devleti ile yapacağı herhangi bir savunma antlaşmasının gereği olarak bir yandan Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması’nın ağır şartlarını hafifletmeye çalışacak, diğer yandan da Osmanlı Devleti’ne herhangi bir saldırı olması halinde onun yanında yer alacaktı. Ayrıca İngiliz Hükümeti, Yeşilköy’deki Rus ordularını buradan uzaklaştıracaktı. Bunları duyan Abdülhamit çok memnun oldu ancak, öylesine hasta, uykusuz ve dermansızdı ki, Layard’a bundan sonrasını Başvekil Sadık Paşa’ya anlatmasını söyleyerek odasına çekildi.
İngilizlerin küçük (!) şartı
Layard’ın Sadrazam Sadık Paşa ve Hariciye Vekili Safvet Paşa’ya sunduğu taslakta bütün bunların karşılığında küçük bir şartları vardı: Kıbrıs’ın idaresini istiyorlardı. Böylece hem Osmanlı Devleti’nin güneyde güvenliği sağlanacaktı hem de bölgeye İngiliz sermayesinin akması mümkün olacaktı. İki paşa bu şartı duyunca, padişaha sormadan evet diyemeyeceklerini belirterek Layard’dan birkaç saat müsaade istediler. Anlaşılan Padişah olur vermişti ki, görüşmeler devam etti. Sadık Paşa, taslağa, Rusları kışkırtmamak için iki devlet arasında savunma antlaşması imzalanmadan, İngilizlerin Kıbrıs’a birlik çıkarmaması şartını eklemek istedi ancak Layard, Lord Salisbury’nin gönderdiği metne herhangi bir ekleme yapamayacağını belirtti. Sadık Paşa ısrar etmedi, taslak Bakanlar Kurulu’na sunuldu ve onaylandı.
Abdülhamit, 26 Mayıs 1878 günü, akşam saat 8:00’da antlaşma metni kendisine sunulur sunulmaz imzasını bastı. Bu durum Layard’ı bile şaşırtmıştı. Altında Sadık ve Safvet Paşalarla Layard’ın imzası bulunan antlaşma metninde şunlar yazmaktadır: “Şayet Rusya, Batum’u, Kars’ı elinde tutmağa çalışırsa veya Sultan’ın belli antlaşmalarla sahip bulunduğu kabul edilmiş topraklarını almak için bir saldırıda bulunursa, [İngiltere] buraları silahlı güçlerle savunmak için Osmanlı Devleti ile müttefik olmağı taahhüt eder. Öte yandan, Sultan idaresinde bu topraklarda yaşayan Hıristiyan ve diğer vatandaşlarının korunması için (sonradan iki güç arasında üzerinde anlaşılacak) gerekli reformlar yapmağı, İngiltere’nin taahhütlerini yerine getirebilmesi için Kıbrıs adasının İngiltere tarafından kullanılmasını ve idare edilmesini kabul etmektedir.”
Helicon zırhlısı Ortaköy’de
Antlaşmanın imzalandığı gün Abdülhamit, Layard’ı çağırtarak, Ali Suavi (Çırağan) hadisesinin sanıldığından çok daha ciddi olduğunu, ailesinin ve kendisinin hayatının tehlikede olduğunu söylemiş ve işin içinde İngilizlerin olduğunu düşündüğünü ima etmişti. Layard kendisini ikna edince de, İngiliz gemilerinden birinin Ortaköy önlerine getirilip demirlemesini istemişti. Layard bu endişeye katılmasa bile, Helicon adlı geminin Çırağan’ın önüne demirlemesini sağladı. Layard’a göre Abdülhamit o güne dek görülmemiş bir çeşit ‘cinnet hali’ içindeydi. İşte Abdülhamit böyle bir haletiruhiye içinde 4 Haziran 1878 tarihinde Kıbrıs’ı İngiliz idaresine resmen devreden antlaşmayı imzaladı.
Kıbrıs’ı kolaylıkla Osmanlı Devleti’nden koparan Layard, Kraliçe tarafından “Grand Cross of The Bath” nişanı ile ödüllendirildi. Abdülhamit bir süre sonra vehimlerinin yersiz olduğunu fark etti ve antlaşmadan caymaya çalıştı ama iş işten geçmişti.
Neyse ki, İngilizler sözlerini tuttular 13 Temmuz 1878’de imzalanan Berlin Antlaşması’yla, Rusları aşırı güçlendiren Ayastefanos Antlaşması’nın bazı maddelerinin hafifletilmesini sağladılar. Ancak,Osmanlı Devleti, yine de büyük toprak ve büyük nüfus kaybına uğradı. Ayrıca, 800 milyon altın franklık savaş tazminatı ödemeye mahkûm edildi.
İngiliz parmağı var mıydı
Kıbrıs’ın elden çıkması ile Abdülhamit’in Çırağan Olayı’ndan aşırı etkilenmesi arasında doğrudan ilinti olduğu için, olaylarda İngilizlerin parmağı olduğu ileri sürülmüştür. Bunun en büyük nedeni Ali Suavi’nin karısının İngiliz olmasıdır. İddialara göre Ali Suavi’nin öldürülmesinden sonra eşi, evdeki evrakları yakmış ve memleketine gitmiştir. Ancak İngiliz arşivlerinde çalışan tarihçi Hüseyin Çelik’e göre, olayda İngiliz parmağı yoktur, karısı da sıradan biridir. Ayrıca o dönemde İngilizlerin Osmanlı karşıtı olması rasyonel değildir, çünkü Abdülhamit o sırada İngiliz yanlısıdır ve onun yerine yarı deli kardeşinin tahtta olması İngilizler açısından risklidir. Ancak İngilizler, her zaman olduğu gibi bu olaydan da kendi çıkarları için yararlanmışlardır.
Mason kardeşliği mi
Bazı kaynaklara göre olayın arkasında masonlar vardır. Çünkü V. Murad, Osmanlı’nın ilk ve tek mason padişahıdır. Daha gençliğinde, Abdülaziz’den sonraki taht sırasını garanti altına alabilmek için, o sıralar ülkelerde iktidarları belirleme gücüne sahip olduğu düşünülen mason locasının desteğine ihtiyaç hissetmiş ve mason olmuştur. Ali Suavi de masondur. Bu girişimi destekleyen başka önemli masonların da olması, bu iddiaların dayanağı olmuştur.
Nitekim V. Murad, 1878 temmuzunda Mason olan Avukat Kleanti Skalyeri, Aziz Bey ve Ali Şefkati Bey tarafından, bir kez daha Çırağan Sarayı’ndan kaçırılarak tahta geçirilmek istenecektir. Bu başarısız girişim tarihe ‘İkinci Çırağan Olayı’ olarak geçer. İki olay arasında ilişki olduğuna dair herhangi bir emare bulunmamakla birlikte, her iki olayın yakalanabilen failleri Taşkışla’da kurulan Divan-ı Harb’de birlikte yargılanırlar, ölüm, hapis ve sürgün cezalarına çarptırılırlar. Abdülhamid daha sonradan idam cezalarını müebbet hapse çevirir. Ancak Ali Suavi’nin mektubunu Basiret gazetesinde yayımlayan ‘Basiretçi’ Ali Efendi, olaydan sonra Ali Suavi’ye en ağır hakaretleri sıraladığı halde, Kudüs’e sürülür ve Meşrutiyet’in ikinci kez ilan edildiği 23 Temmuz 1908’e kadar orada kalır.
Özet Kaynakça: Necdet Sakaoğlu, “Çerkez Hasan Olayı” ve “Çırağan Olayı” maddeleri, İstanbul Ansiklopedisi, 2. cilt, s. 488 ve 501-503, Tarih Vakfı Yayınları, 1994; Hüseyin Çelik, “Kıbrıs’ın İdaresi İngiltere’ye Nasıl Bırakıldı?”, Tarih ve Toplum, S. 97, Ocak 1992, s. 27-31, “İstanbul’daki İngiliz Büyükelçisi Layard’ın Londra’daki Bakanı’na Gönderdiği İki Mektup”, Tarih ve Toplum, S.98, s.18-21 ve “Çırağan Hadisesi Bir İngiliz Tertibi miydi?”, Tarih ve Toplum, S.103, s.42-48. (Kıbrıs’ın İngilizlere geçişinden Türkiye’nin 20 Temmuz 1974 müdahalesine kadarki dönem için, 27 Temmuz 2008 tarihinde yine bu sayfada yayımlanan “Otello’nun güzel ülkesi Kıbrıs” başlıklı yazıma bakılabilir.)
.18-7-10
.Bir Osmanlı kimliği: Rûmîlik
Bir süredir ‘Türk’, ‘Türklük’ ve ‘Türkiye’ gibi terimlerin tarihçesini anlatıyorum. Bu haftaki yazım bu sözcüklerin ‘milliyetçilik çağı’ öncesine ilişkin. Böylece, geç de olsa “Türkler Mu’dan mı, Ergenekon’dan mı?” (11 Mayıs 2008, Taraf) başlıklı yazımda verdiğim bir sözü, akademisyen tarihçi Salih Özbaran’ın “Osmanlı İmparatorluğu bir Rum imparatorluğu muydu?” diye özetlenebilecek ilginç tezinden bahsetme sözümü de yerine getirmiş olacağım.
Türk adını Allah mı verdi
11. yüzyılın son çeyreğinde yazılmış Divan-ü Lügati’t Türk adlı eserin yazarı Kaşgarlı Mahmud, Türkler hakkındaki bir hadisten söz ederek şöyle der: “Allah’ın devlet güneşini Türk burcundan doğdurduğunu ve onların mülkleri üzerinde göklerin dairelerini döndürmüş bulunduklarını gördüm. Allah onlara Türk adını verdi ve onları yeryüzüne hâkim kıldı. Zamanımızın hakanlarını onlardan çıkardı. Dünya milletlerinin yularını onların eline verdi. Onlarla birlikte çalışanları, onlardan yana olanları aziz kıldı. Türkler yüzünden onları her dileklerine eriştirdi. Bu kimseleri kötülerin, ayak takımının şerrinden korudu. Oklarının isabetinden kurtulmak için aklı olana düşen vazife, bu adamların tuttuğu yolu tutmaktır. Derdini dinletmek ve Türklerin gönlünü almak onların diliyle konuşmaktan başka yol yoktur...”
Orta Asya’dan Rum ülkesine
“Ben Türklerin en açık konuşanlarından, en zekilerinden, mızrağı en keskin olanlarından biriyim” diyerek Türk olmaktan duyduğu gururu tekrarlayan Kaşgarlı Mahmud şöyle devam eder: “Türkler aslında 20 boydur. Bunların her bir boyun birçok oymakları vardır ki sayısını ancak Allah bilir. Ben bunlardan kök ve ana boyları saydım. Oymakları bıraktım. Yalnız herkesin bilmesi için gerekli olanı, Oğuz kollarını (...) yazdım. Bundan başka Rûm yakınından doğuya [Çin’e] doğru –müslim ve gayrımüslim- her boyun olduğu yeri de bildirdim” der ve Türk boylarını saymaya başlar.
Kaşgarlı Mahmud’un bu satırları yazdığı yıllarda, 24 boydan oluşan Oğuzların bir bölümü, Orta Asya steplerini geçerek Kaşgarlı’nın ‘Rûm’ dediği bölgeye doğru akın etmektedirler. Neresidir bu ‘Rûm’ ülkesi derseniz, tahmin edeceğiniz gibi, “Doğu Roma’nın varisi Bizans ülkesinin çekirdeğini oluşturan Anadolu’dur” derim.
Haçlı Seferleri’nin katkısı
Nitekim Türk boylarının gelmelerinden itibaren, Bizans belgelerinde Tourkoi (Türkler) ve Türkie(Türkiye): Papalık belgelerinde ise barbarorum Turci (barbar Türkler) gibi terimler boy gösterir. Kutsal Roma-Germen İmparatoru Frederich Barbarossa komutasındaki Birinci Haçlı Seferi’ne katılan bir papaz Antakya civarındaki savaşlardan sonra 11 Ekim 1098’de günlüğüne şöyle not düşer: “Her yerde Türkler.” Yüz yıl sonra, bu seferi anlatan Guillaume de Tyr, “Türklerin egemenlikleri altındakiTurquia’dan söz eder. 1228-29 yıllarında bir başka Haçlı şövalyesi, Bavyeralı şair Tannhäuser, Haçlı Seferi Şarkısı’nda [Kreuzfahrtlied] şöyle yazar: “Sert esiyor rüzgârlar/ Yüzüme karşı barbarlıktan/ Sert ve can yakıcı esiyorlar/ Türkiye [Türkei] tarafından...”
1260’larda Konstantinopolis’ten ve Anadolu’dan geçen Marko Polo, seyahatnamesinde şöyle der: “Türkmen ilinde üç çeşit insan yaşar. Biri Türkmenlerdir ki bunlar Muhammed’e taparlar, basit insanlardır ve kaba dilleri vardır. Dağlarda ve vadilerde yaşarlar ve hayvancılıkla geçinirler; çok kıymetli atları ve büyük katırları vardır. Öteki şehirlerde ve kalelerde yaşayıp ticaret ve sanatla uğraşan Ermeni ve Rumlardır...”
Gerçekten ‘Etrâk-ı bî-idrak’mı
Burada bir parantez açalım: Osmanlı’nın aslında Türk olmaktan hoşnut olmadığı, Türkleri aşağı gördüğünü ileri sürenler haklı mı? Buna cevap vermek kolay değil.
Örneğin, erken dönem Osmanlı tarihinin en önemli eseri olan Âşıkpaşazade’nin (ö. 1481) Tevarih-i Âli Osman adlı eserinde Türk terimi sık sık kullanılır. Âşıkpaşazade, Türklerin Anadolu’ya nasıl geldiklerini anlatırken “Yafes neslinden göçer Türki kendülere sened edindiler. Ol sebepten Arab’a galip oldular” der. Yeniçeriliğin kökenini anlatırken “Bunları Türk’e verelim. Türkçe öğrensinler. Bunları dahi çeri edelim dedi. (...) Tamam ki Müsülman oldılar, Türk bunları nice yıllar kullandılar. Andan kapuya getirdiler. Akbörk geydürdiler. Adın ezelçeri iken yeniçeri kodılar” der. Dikkat edilirse, bu ifadeler de Türkleri ne yeren ne de öven bir yan vardır. Ancak, Sultan Orhan’ın oğlu Süleyman Paşa’nın Trakya bölgesini nasıl bir adaletle yöneterek halkının gönlünü kazandığını anlatırken, halkın “Nolaydı kadim zamandan bunlar bize beg olalar idi... Ve çok köyler bu Türk kavmını gördiler. Müsülman oldılar” dediğini kaydetmesinde olduğu gibi övücü atıflar da yapar.
Türk beğinin oğlu
1480’de tamamlanan Vâkı’ât-ı Sultan Cem adlı eserde, babası Fatih Sultan Mehmet’in ölümünden sonra ağabeyi (II.) Bayezit’le girdiği taht kavgasından sonra Avrupa’ya sığınmak zorunda kalan Cem Sultan’dan “Türk beğinin oğlu” olarak söz edilir. Buradaki ‘Türk’ sözcüğünün coğrafi bir imleme olduğu anlaşılır ancak Cem’in kendinden ‘Türk’ olarak bahsetmesinden bakılırsa, Cem için, Türk olmak övünülecek bir şeydir.
Yine Cem Sultan’ın isteği üzerine Ebu’l hayr-ı Rûmi’nin derlediği Saltukname’de, bugün iddia edildiğinin tersine bir durum vardır. Çünkü Türk sözcüğü ‘Müslüman’ ve ‘Gazi’ yerine kullanılır. Örnek verelim: “Bir gün Kefe diyarında bir gazi vardı. Tatar idi. Adına Kara Davud dirlerdi. Seyyidden sonra çok gazalar ve erlikler eylemişdür (...) Geldük çün Kara Davud ol hinde yiğit idi. Seyyid’e hizmet iderdi. Bazılar Türk’ten idiler. Anın gazası ve velayeti Tatar’da meşhurdur.”
Din nedir bilmeyen Türkler
Bir başka 15. Yüzyıl yazarı Neşrî de, Türk sözcüğünü çeşitli bağlamlarda (İslamiyet öncesi ve sonrası için) kullanılır. Neşrî, Selçuklu İmparatorluğu için “Saltanat-ı Türk Han” derken, “Bazıları dahi vardır ki hiç din nedir bilmezler (...) Yahudileri taklit eden, taşa, ağaca, öküze, ateşe tapan Türkler vardır” da der, “Türk, İstanbul karşısında Üsküdar’a gelüp, Melik-i Konstantiniyyeden dahi cizye ve haraç aldılar” da der.
Mihaloğlu Ali Bey’in Gazavatnamesi adlı eserin yazarı Suzi Çelebi (ö. 1524) ise “Bir Türk dünyaya bedeldir” sözünü ilk sarf edendir.
Peki, bugün yaygın biçimde kullanılan “Osmanlılar Türkleri ‘etrâk-ı bî-idrak’ (idraksiz, kavrayışsız Türkler) olarak görürlerdi” diye özetlenebilecek kanıyı doğuran nedir? Hakan Erdem’e göre buna dair çok az örnek var. Bunlardan biri Hoca Saadettin Efendi’nin (ö. 1599) Safevi Devleti’nin kuruluşunu anlatırken Türkmenler için kaydettiği “Başına tac aldı çıktı ol pelîd/ İtdi bî-idrak etrâkı mürîd” beyitidir. Hoca Saadettin’in ‘idraksiz Türkler’ dediği kesimin, ‘Türkler’ değil, ‘Kızılbaş Türkler/Türkmenler’ olduğu açıktır. Nitekim Hoca Saadettin Efendi, bir başka Kızılbaş önder Şah Kulu’nun 1511’deki isyanını anlatırken de, Şah Kulu’nun memleketi olan Teke halkının ‘pis Türkler’(etrâk-ı na-pak) olduğunu söyleyecektir.
Şimdi de 16. Yüzyıl şairi Güvahi’nin Pendnâme adlı mesnevisinde geçen şu dizelere göz atalım: “Şehirde rustay-i bî-gam olmaz/ Hakikatdür bu söz Türk adem olmaz/ Dedüğin anlamaz söylerse sözi/ Bir olur Türk’e sözün ardı yüzi/ Acayip taifedir kavm-i Etrâk/ Eyü yatlı (kötü) nedür itmezler idrak/ Ne bilür anların ağızları tad/ Ne söz var dillerinde idecek yad.” Tercümeye pek gerek duyurmayan bu Türkçe dizelerin yazarı Güvahi’nin, şehirli bir Türk olduğunu bilince, eleştirdiklerinin genel olarak ‘Türk’ değil, özel olarak ‘göçebe, köylü Türk’ olduğu anlaşılıyordur herhalde.
Türk saplantısının doğuşu
Parantezi kapatıp devam edelim. Granada’nın düştüğü 1492’ye kadar, Avrupa’nın ‘ötekisi’ Araplardır. Dolayısıyla Avrupa’da, Türkler hakkındaki söylem genel olarak olumludur. 1492’den sonra ‘öteki’ Osmanlı olur ve söylem olumsuza döner. 1529’da Viyana bozgunundan sonra bile Türkler için ‘köpekler, zalim ve kan düşkünü, pis, hayvani, sahtekâr, zorba, iğrenç’ gibi son derece ağır terimler kullanılmaya devam eder. Bu olumsuz dilin nedeni elbette, ‘Türk korkusu’ dur. Nitekim bu dönemde ortaya çıkan Obsessione Turc (Türk saplantısı) olgusunun bugünlere kalan mirası, İtalyancadakiMamma li Turchi, yani “Anneciğim, Türkler!” ünlemi olur. İddialara göre, acı çektirme anlamına gelen a torquendo, işkence anlamına gelen torxuere, aldatma veya zalimlik anlamına gelen truculent veyatrux-trucis gibi terimlerin esin kaynağı da bu dönemin Türkleridir. 17-19. yüzyıllar arasında zirveye çıkan Oryantalist edebiyattaki çoğu cinsellikle ilgili kavramlara hiç değinmiyorum bile.
Yunus Emre’nin ‘Rum ili’
Ama ilginçtir, 13. yüzyılın başında Osmanlı Beyliği’nin kuruluşuna tanıklık ettiği anlaşılan Yunus Emre’nin dilinde Anadolu’nun adı ‘Türk’ değil, ‘Rûm ili’ dir. Zafernâme adlı eserin yazarı Nizameddin Şami, Timur’un 1402’de Yıldırım Bayezid’e karşı kazandığı zaferi ‘Rûmiyan’a ve Sultan-ı Rûm’a karşı kazanılmış bir zafer’ olarak tarif eder. 1402-1413 arasındaki Fetret Devri’nde, Osmanlı’ya başkaldıran Simavne Kadısı Şeyh Bedreddin’in namı ‘Hallac-ı Rûm’ (Rumların Hallac-ı Mansur’u), ‘Pertev-i Rûm’, yani Rum ışığıdır. 1399-1429 yılları arasında yaşadığı sanılan Horasan erenlerinin pirlerinden Hacı Bayram-ı Veli’nin unvanı ise ‘Şeyhü’r Rûm’...
Rum, Arap ve Acem’in farkı
1599 Kahire’sini tasvir ederken Gelibolulu Mustafa Âlî’nin emperyal kibirle yaptığı şu tasvire (sadeleştirilmiş dille) bakın şimdi de: “...Sözün kısası, Rûm iyidir, Arap tilkilenmekte zaten köpektir. Gerçi Acemler nazik tabiatlı olurlar, ama onların çoğu münafıktır, arabozucudur. Kıskançlığı ve düşmanlığı Evram’a [Rûmlara] bırakmaz, ateşle suyu bir bardağa koyar. Rum Acemden yüz defa üstündür, bu sözü yalanlayanlar köpektir. Demek istiyorum ki eskiden Acemlerin uluları akıl ve bilgi ile ün almış iken şimdi onlarda bu hal yoktur. Türk insanındaki ululuk onlarda yoktur.” Yazarın, ‘Rûm’ derken ‘Türk’ü kastettiğini söylemeye gerek yok herhalde.
Ve daha nice terim
Ayrıca Osmanlı belgelerinde şu terimlere bolca rastlanacaktır: Osmanlı ülkesi için “Memleket-i Rûm”, ‘Bûm-i Rûm’, ‘İklim-i Rûm’, ‘Diyar-ı Rûm’, ‘Rûm ili’; şairler için “şuara-yı Rûm”, âlimler için “ulema-yı Rûm’, dervişler için ‘abdalan-ı Rûm’, akıncılar için ‘gaziyan-ı Rûm’, ‘Rûm atlılar’, ‘Rûm yiğitleri’, ‘leşker-i Rûm’; hattatlar için ‘İmâd-ı Rûm’; Türkçe için ‘Lisan-ı Rûm’; Amasya-Sivas-Tokat çevresindeki eyalet için ‘Eyalet-i Rûm’, Mevlâna için Celaleddin-i Rûmî, Anadolu Selçukluları için ‘Rûm Selçukluları’, Mısır kanunnâmelerinde Anadolu’dan gelenler için ‘Rûmlu’ veya Yavuz Sultan Selim’in annesi Gülbahar Hatun için Trabzon’da yaptırdığı Hatuniye Camii’nin kitabesine yazdırdığı gibi ‘Bânû-i Rûm’ ve daha nicesi...
Bir örnek de Kürtçenin efsanevi yazarı Ehmedȇ Xanȇ’nin ünlü eseri Mem u Zin’in önsözünden: “Rum u Ereb u Ecem...” Yani, ‘Türk, Arap ve Fars’. Günümüze kadar gelmiş bir Kürt atasözü de var: “Bextȇ Romȇ tune ye” Anlamı “Rum’un/Türk’ün acıması yoktur!”
Salih Özbaran’ın tezi
Peki, Osmanlı Devleti/ İmparatorluğu, Avrupalıların dediği gibi bir Türk devleti mi, yoksa Türklerin (ve de Kürtlerin) dediği gibi Rûm devleti mi idi? Bu soruya Salih Özbaran’ın verdiği cevabına geçmeden Metin Kunt’un cevabını okuyalım: “Bir kere unutulmamalı ki hem yöneticiler, hem halk arasında Türk olmayan çoktu. Yöneticilerin bir kısmı ve kapıkulu askerlerinin hepsi, dirlik sahiplerinin bazıları Türk-Müslüman olmayanlardan oluşuyordu. Osmanlı sultanlarının gözünde de halk içinde Türkler ve Türk olmayanlar arasında bir fark yoktu. Müslüman olmayanlar ek vergi (cizye) ödüyorlardı devlete, fakat bütün halk, ister Türk olsun ister Rûm, ister Arap olsun ister Sırp, padişahın reayası idi. Buna karşılık gene de Türk devleti diyebiliriz Osmanlı devletine, çünkü ülkenin dili Türkçe idi.”
Türkçe konuşmak yeter mi
Günümüzde, Osmanlı Devleti’nin kurucusu kabul edilen Osman Gazi’nin, Oğuzların Kayı boyundan olmadığı, hatta Oğuz boylarının askeri bürokrasisine bile dâhil olmayan, cesur bir maceracı olduğu, Osman adının ‘çoban’ anlamına gelen ‘otman’ kelimesinden türediği, Osman adının ise, kendisine İslami meşruiyet kazandırmak için yaratıldığı kanısı güçlenmiş olsa da, Osmanlı hanedanının etnik olarak Türk kökenli olduğu genel olarak kabul edilir. Gerçi bir kaçı dışında, hanedanın erkekleri Türk olmayan kadınlarla evlenerek, ‘Türk kanını’ sulandırmışlardı ama hanedan içinde ve devlet dairelerinde Türkçe konuşulurdu. Devletin bütün kayıtları yüzlerce yıl kesintisiz Türkçe tutulmuştu. Medreselerde Arapça okunur ama konuşma dili Türkçe idi.
Buna rağmen, Salih Özbaran, “Bir devletin dilinin Türkçe –üstelik Arapça ve Farsçanın yoğun etkisi altında kalmış bir merkezî dil- olması ne kadar yeterlidir kocaman imparatorluğu Türk yapmaya?” der ve tezini açıklar: “Yoksa Osmanlı Devleti bir Rûm imparatorluğu muydu?”
Bu görüş aslında başka tarihçilerce de dile getirilmiştir. Örneğin İlber Ortaylı’ya göre “Biz Roma İmparatorluğu’nun varisleriyiz. Ve Müslüman da olsak, Romalıyız”dır. Halil İnalcık’a göre Osmanlı sultanları ‘Sultan-ı Rûm’dur, ‘Kayser-i Rûm’dur. Osmanlı Devleti’nin kuruluşu hakkındaki çok önemli makalesi ile tanıdığımız Paul Wittek ise daha ileri gider ve “Danişmendiler ve Selçukiler devrini de Osmanlı İmparatorluğu ve emirlerininkini de”, “muhtelif Türk unsurları, göçebe, kasabalı ve şehirlileri” de, “hakiki Türkleri ve Türkleşmiş unsurları da” kapsayacak şekilde ‘Rûm Türkleri’ terimini önerir.
Cemal Kafadar’ın tezi
Salih Özbaran’ın atıfta bulunduğu bir diğer akademisyen tarihçi Cemal Kafadar’a göre durum biraz daha karmaşıktır: “[Osmanlılar] aynen ortaçağın Küçük Asya’daki diğer halkları gibi, [Doğu] Roma topraklarının sakinleri anlamına gelen Rûmî diye adlandırılmışlardı. Bu, temelde coğrafi bir adlandırmaydı ve esas olarak o halkların yaşadığı yeri belirliyordu; ancak, coğrafyacıların ve gezginlerin gözünden kaçmadığı üzere, merkezi İslam topraklarından bakıldığında, bir sınır bölgesi olan Rûm’un Türk-Müslüman nüfusunun, onları gerek İslam dünyasının gerekse diğer Türklerden farklı kılan kendilerine özgü ve alışılmamış yönlere sahip oldukları anlaşılıyordu. Şöyle ki, Rûmi Türk olmak, aynı zamanda İslam uygarlığının, bir yandan da yeni bir bölgede kendi yaşam biçimini oluşturan diğer yandan rakip bir dinsel-uygarlığa yönelişte siyasal egemenlik kurmak için uğraş veren yeni bir bölgesel görüntüsüne sahip olmak anlamına geliyordu.”
Avrupa dillerinde Rûmîlik
Cemal Kafadar’ın bu tanımının gerek coğrafi ve politik, gerekse sosyokültürel açılardan geniş bir anlam taşıdığına işaret eden Salih Özbaran’a göre, Rûm veya Rûmî sözcüğü, Cemal Kafadar’ın ileri sürdüğü gibi, sadece ‘Arapça, Farsça ve Türkçede’ değil, Avrupa dillerinde de vardır. Örneğin Portekiz dilinde Osmanlılar için ‘Rûme’ ve ‘Rûmes’ (Rûm/Romalı ve Rûmiler/Romalılar) terimleri kullanılır. Endonezya ve Malezya’da 16. yüzyılda Osmanlı sultanlarına ‘Raca Rûm’ denirdi. Doğu Afrika’daki Mogadişu-Mombasa’da yerli halk, Portekizli sömürgecilere karşı ‘Rûm’dan (Osmanlı’dan) medet umarlardı.
Ancak, yine Salih Özbaran’ın dikkatimizi çektiği gibi Portekiz dilinde Turchia, Otomanos, Turquesca, Turquimais ve Turcos gibi terimler de vardır. Peki, bu terimler arasındaki fark nedir? Bunu 1534 yılında Hindistan’ı ziyaret eden Portekizli botanikçi Garcia da Orta da merak etmiş olmalı ki (günümüz Türkçesiyle) şöyle der hatıratında: “Hindistan’da egemen güçler arasındaki savaşlara tanık olurken beyaz bir askere, birçok kez Türk olup olmadıklarını sordum, yanıtı hayır oldu, sadece Rumeolduğunu söyledi; başkalarına Rume olup olmadıklarını sorduğumda da hayır dediler, Türkten başka bir şey olmadıklarını söylediler; birinin diğerinden farkının ne olduğunu sorduğumda ise bana bunu anlayamayacağımı söylediler, çünkü ben ülkelerin adlarını bilmiyordum, dilleri de bana bir şey ifade etmiyordu.”
Sözümüzü bağlayalım: Cemal Kafadar’a, Halil İnalcık’a ve elbette Salih Özbaran’a göre, çok dilli, çok etnili, çok dilli Osmanlı Devleti/ İmparatorluğu, sadece bir ‘Türk’ devleti değildi. Bunun nedeni, Osmanlı’nın Türkleri ‘Etrâk-ı bî-idrak’ görmesi değildi elbette. Daha doğrusu, böyle bir genelleme yapılamazdı. Ama İlber Ortaylı’nın kestirmeden söylediği gibi ‘Müslüman Roma’ da değildi. Belki de Osmanlı’nın ‘iki dünya arasındaki konumunu’ en iyi anlatan terim, ‘Rûm’ terimi idi. Günümüzde bu terime yüklenen olumsuz ve dar anlamları düşününce, Salih Özbaran’ın tezine pek çok kişinin uzak duracağını tahmin ediyorum, ama bence üzerinde düşünmeye değer bir tez, ne dersiniz?
Özet Kaynakça: Salih Özbaran, Bir Osmanlı Kimliği, 14.-17. Yüzyıllarda Rum/Rumi Aidiyet ve İmgeleri, Kitap Yayınevi, 2004; Hakan Erdem, “Osmanlı Kaynaklarından Yansıyan Türk İmaj(lar)ı”,Dünyada Türk İmgesi, Kitap Yayınevi, 2005, s.13-26; Reşat Genç, Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1997.
.25-7-10
.
Tarih tekerrür eder mi?
“Siyasi konulardaki tutumundan dolayı kendisine ‘olumlu pasif’ lakabı takılmış olan Fahri Korutürk’ün Cumhurbaşkanı seçildiği 6 Nisan 1973’ten görevinin sona erdiği 6 Nisan 1980’e kadarki 7 yılda tam 16 hükümet kurulmaya çalışılmış, kurulmuş ya da bozulmuştu. Öyle ki, Korutürk bir röportajında, “Öldüğümde sorgu melekleri dünyada ne yaptın diye sorduklarında ‘herhalde hükümet buhranlarını çözmeye çalışmakla vakit geçirdim’ karşılığını vereceğim” demişti. Bu hafta, 12 Eylül 1980 askeri darbesinin arifesinde yaşananları hatırlatmaya çalışacağım. Çünkü Mehmet Akif Ersoy’un dediği gibi “Tarihi tekerrür diye tarif ediyorlar/Hiç ibret alınsaydı, tekerrür mü ederdi?”
Gençlik ve ordu içindeki sol eğilimli kalkışma hareketleri bahane edilerek TSK tarafından verilen 12 Mart 1971 Muhtırası’nın ardından petrol, haşhaş, genel af, Kıbrıs gibi iç ve dış krizlerden enerji alan siyasi kutuplaşma, 1970’lerin sonlarında topluma da sirayet etmiş, daha doğrusu birazdan anlatacağım gibi ‘sirayet ettirilmişti’. 1977’de siyasi içerikli şiddet olaylarında 231 kişi ölürken, bu sayı, 1978’de 832’ye, Aralık 1978 ile Eylül 1979 arasında 898’e ve bu tarihten 1980 yılının Eylül ayına kadar 2.812’ye çıkmıştı. Son dönemlerde günde ortalama 20 kişi hayatını kaybediyor, bunun birkaç katı insan yaralanıyordu. Öldürülenler arasında ünlü gazeteciler, bilim adamları, sendikacılar, eski başbakanlar vardı. Kısacası ülke bir yangın yerine dönmüştü.
‘3 K’ stratejisi
Toplumsal çatışma için uygun zemin hazırlandıktan sonra, sıra kibriti çakmaya gelmişti. Bu iş için Alparslan Türkeş’in partisi MHP biçilmiş kaftandı. Bir süredir Necmettin Erbakan’ın partisi MSP’ye kaptırdığı Sünni seçmen kitlesini geri almak için ‘3 K’ (Kızılbaş, Kürt, Komünist) stratejisi uyarınca toplumsal gerilimi tırmandıran MHP, 17 Ocak 1978’de Bülent Ecevit’in azınlık hükümeti güven oyu alınca, siyasi söylemini iyice sertleştirmişti. Yeni strateji, Alevi ve Sünnilerin birlikte yaşadığı, Orta ve Doğu Anadolu bölgelerinde milliyetçi çevrelerin önderliğinde yaratılacak ‘iç savaş’ koşullarında ordu ve MHP’nin içinde olduğu bir iktidar bloğu oluşturulmasıydı.
Bombalı tahrik fiyaskosu
Bu stratejinin ilk adımı MHP’nin 15 Nisan 1978’de Ankara’da yapacağı Büyük Yürüyüş’tü. Yürüyüşten bir hafta önce, Pazarcık, Adana, Adıyaman ve Malatya’daki Sünni ve Alevi kesimlerden saygın kişilere Ankara’dan bombalı paketler gönderilmişti. CHP Pazarcık İlçe Eski Başkanı Memiş Özdal şüphelenerek paketi almadı ama PTT’de patlayan paket bir görevlinin ölümüne neden oldu. Adana’daki bir adrese gönderilen bomba ise etkisiz hale getirildi. O sırada tenzil-i rütbe ile Adıyaman Emniyet Müdür Yardımcılığı’na atanmış olan (geleceğin içişleri bakanı) Abdülkadir Aksu’ya gönderilen paket de alıcısına ulaşmadan İçişleri Bakanlığı tarafından ele geçirildi ve İngiliz Scotland Yard uzmanlarının yardımıyla imha edildi. Bunlara rağmen halk galeyana getirilemediği için, 15 Nisan Büyük Yürüyüş’ü fiyasko ile sonuçlandı.
Hamido suikastı
Ancak hesaplar Malatya’da tutacaktı. Cumhuriyet tarihi boyunca hep CHP’li belediye başkanlarıyla idare edilen Malatya’da, 1977 yılının Aralık ayında yapılan seçimlerde sağ eğilimli bağımsız aday ‘Hamido’ lakaplı Hamit Fendoğlu belediye başkanı seçilmişti. O yıllarda Fırat Nehri üzerine kurulan Keban ve Karakaya barajları yüzünden yerlerinden edilen binlerce kişi Malatya’nın varoşlarına yerleşmişti. İslamcı, milliyetçi, solcu örgütlerin eylemleriyle ortamın iyice gerginleştiği günlerde Malatya’nın çeşitli yerlerinde 17 bomba bulunmuştu. Belediye Başkanı Hamit Fendoğlu ise, 7 Nisan 1978’de kendisine gönderilen bombalı paketi 14 Nisan’da aldığı halde işlerinin yoğunluğu yüzünden ancak ayın 17’sinde açmış, patlayan bomba ‘Hamido’yla birlikte iki torunu ve gelininin de ölümüne sebep olmuştu. Nihayet beklenen hareketlilik sağlanmıştı. 18 Nisan sabahı çevre il ve ilçelerden Malatya’ya akın eden 20 bin kişi Malatya sokaklarında ‘Dan dan, intikam!’, ‘Müslüman Türkiye!’, ‘Kahrolsun komünizm!’, ‘Katil Ecevit!’ sloganlarıyla şehri talan etti. 19-20 Nisan günlerinde devam eden çatışmalar sonucunda sekiz kişi öldü, 100 kişi yaralandı.
Sivas olayları
Bunu Sivas olayları izledi. 3 Eylül 1978 günü, Alevilerin oturduğu Alibaba Mahallesi'nde çıkan bir çocuk kavgası sırasında kendilerine ‘ülkücü gençler’ diyen bir grup tarafından iki kadının öldürülmesiyle başlayan olaylar, ertesi sabah farklı camilerde kılınan bayram namazları esnasında ‘Komünistler, Kızılbaşlar kardeşlerimizi öldürdü’, ‘Müslüman yok mu?’, ‘Allah’ını seven bizimle gelsin!’, ‘Kanımız aksa da zafer İslam’ın’ sloganları ile tırmandı. Bilanço dokuz ölü, 350 yaralı idi.
Kahramanmaraş Katliamı
Ama daha korkuncu yoldaydı. ‘Alevi yurdu’ diye bilinen Kahramanmaraş’ta, 3 Nisan 1978’de MHP’li Ülkücüler tarafından öldürülen Alevi Dedesi Sabri Özkan’ın cenaze töreninden beri süren gerginlik Aralık ayında zirveye ulaş(tırıl)mıştı.
‘Görevli’ olduklarını söyleyen birtakım kişiler, Alevilerin ve solcuların oturdukları semtlerde, bir tür nüfus sayımı yaptıklarını söyleyerek konutları dolaşmışlar, yeni numaralar verdikleri kapıları kırmızı boyayla işaretlemişlerdi. Bazı bölgelerde ise PTT görevlisi olduklarını söyleyen kişiler kapılara işaret koymuşlardı. Müftü de resmî araçla şehri dolaşıp kışkırtıcı konuşmalar yapmıştı.
Eşzamanlı film gösterimi
19 Aralık gecesi, ‘Esir Türkler Haftası’ vesilesiyle Ülkücü Gençlik Derneği (ÜGD) tarafından tüm Türkiye’de eşzamanlı gösterilen Sovyetler Birliği aleyhtarı ‘Güneş Ne Zaman Doğacak?’ adlı filmin gösterimi sırasında Kahramanmaraş’taki Çiçek Sineması’na düşük tesirli bir bomba atıldı. Bir grup Ülkücü ‘Müslüman Türkiye!’ sloganlarıyla CHP İl Binası’na saldırdı. 20 Aralık’ta Yenimahalle’de Alevilerin gittiği Akın Kıraathanesi’ne bomba atıldı. 21 Aralık’ta öldürülen iki solcu öğretmenin cenaze töreninden sonra yürüyüşe geçen grup karşılarında ‘Komünistler geliyor! Komünistler Ulu Cami’yi yakıyor!’, ‘Ordu bizimle beraber!’, ‘Neden duruyorsunuz, sizde din iman yok mu? Din elden gidiyor!’ Yürüyün, komünistleri öldürelim!’, ‘Alevilere ölüm!’, ‘Yaşasın Türkeş!’ diye bağıran 10 bin kişilik Ülkücü grubu bulmuştu. Belediye hoparlöründen yapılan anonsla saldırı başlarken MHP Genel Başkanı Alparslan Türkeş Ankara’da İka haber ajansına şöyle diyordu: “Hükümetin düşmesi belki yarın belki yarından da yakındır.”
Sağcılar adam öldürmez!
Sonunda olan oldu. 23-24 Aralık 1978 günleri, baltalı, palalı saldırganlar tarafından, resmî rakamlara göre ölü sayısı 111, gayri resmî kaynaklara göre bunun en az iki katı insan (çoğu Alevi), balta ve bıçaklarla doğranarak, işkence edilerek, yakılarak katledildi. Çok sayıda kadına tecavüz edildi, göğüsleri kesildi. 552 ev ve 289 işyeri tahrip edildi. Olaylardan sonra Ecevit Hükümeti’nin tek yaptığı 13 ilde sıkıyönetim ilan etmek oldu.
Süleyman Demirel, kendisini sıkıştıran gazetecilere “Bana sağcılar adam öldürüyor dedirtemezsiniz” şeklindeki ünlü sözünü bu olaylar üzerine söylemişti. Olaylar boyunca sesi çıkmayan İçişleri Bakanı İrfan Özaydınlı daha sonra hazırladığı raporda katliamları şehre seyyar piyangocu olarak gelen 26 kişinin planladığını söyleyecekti. Yıllar sonra Özaydınlı’nın raporunda geçen bazı isimler 1996’da Susurluk Skandalı’nda tekrar karşımıza çıkacaklardı.
Çorum olayları
Tedavi gördüğü kanser hastalığı yüzünden ölmesi an meselesi olan MHP Genel Başkan Yardımcısı Gün Sazak’ın bilinmeyen kişilerce 27 Mayıs 1980 günü Ankara’da öldürülmesiyle doğan gerilimin hasadı Çorum’da yapıldı. Bu sefer iktidarda Süleyman Demirel’in çoğunluk hükümeti vardı. Haziran ayı boyunca Çorum kent merkezinde ve çevre köylerde gerginlik tırmandırıldı. 4 Temmuz 1980 Cuma günü ‘Komünistler Alaaddin Camii’ne bomba attılar’ söylentisinin yayılması ve bunun TRT’nin 19.00 bülteninde yer almasıyla başlayan saldırıda saldırganlar ‘Kanımız aksa da zafer İslam’ın’, ‘Kana kan, intikam’, ‘Müslüman Türkiye’ sloganları atıyorlardı. Bilânço, çoğu Alevi 50’den fazla ölü 100 civarında yaralıydı. 100’den fazla işyeri de tahrip edilmişti.
Olaylar sırasında bölgeden sorumlu 15. Piyade Tugayı Komutanı olan Şahabettin Esengün, Nokta dergisinin 8 Haziran 1986 tarihli sayısında yayımlanan röportajında şöyle demişti: “Çorum Olayları bir mezhep kavgası değildi. Böyle bir imaj verilmeye çalışılmıştı. Mezhep ayrılığı, aşırı sağ ve aşırı solun çatışması için bir provokasyon olarak kullanılmıştır.”
Çorum’u bırak Fatsa'ya bak
Çorum olayları üzerine zamanın İçişleri Bakanı Mustafa Gülcügil, “Çorum olaylarını devlete karşı solcular çıkardı, devleti destekleyen sağcılar, solculara karşı mücadele etti” şeklinde bir açıklama yaptı. Ancak her şey öylesine açıktı ki, basın ve kamuoyu ayağa kalktı. Tartışma, Gülcügil’in istifasıyla sonuçlandı.
Tam o günlerde, Süleyman Demirel gazetecilere, olayların “komünistlerin tahrikiyle” çıktığını söylemiş ve “Çorum’u bırakın Fatsa’ya bakın” demişti. Kastettiği, Fatsa’da sol eğilimli Belediye Başkanı ‘Terzi Fikri’nin oluşturduğu devrimci komünlerdi. Mesajı alanlar tam gözlerini Fatsa’ya çevirmişlerdi ki, 12 Eylül 1980 darbesi oldu. Türkiye’yi kana bulayan olaylar bıçak gibi kesildi. Sıra, yıllardır itinayla pişirilen bu acı yemeği sağcısıyla solcusuyla tüm Türkiye’ye yedirmeye gelmişti.
Darbenin ayak sesleri
Peki o güne dek bir darbe yapılacağın dair hiç ipucu yok muydu?
21 Aralık 1979’da Kenan Evren’in başkanlığında İstanbul’daki Birinci Ordu Karargâhı’nda toplanan komutanlar siyasilere bir uyarı mektubu yazmaya karar vermişlerdi. Mektubunun 12 Mart 1971 Muhtırası’ndan farkı, mektubun partileri değil, tüm anayasal kuruluşları uyarmasıydı. 27 Aralık 1979 Perşembe günü, haftalık olağan toplantıda Cumhurbaşkanı Korutürk’e verilen ‘Türk Silahlı Kuvvetlerinin Görüşü’ başlıklı mektup, Cumhurbaşkanı’nca, beş gün süreyle kamuoyuna açıklanmadı. Gerekçe, Korutürk’ün “yeni yıl dolayısıyla milletin keyfini kaçırmak” istememesiydi. Korutürk, 2 Ocak 1980 günü, Başbakan Süleyman Demirel ile CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit’i Çankaya Köşkü’ne davet ederek mektubun suretini verdi. Verirken de, ‘bu işin komplikasyonlara sebebiyet verilmeden Meclis’te çözülmesini ve yetkinin Meclis’te olduğunu, dolayısıyla bu mektubun yadırganmamasını’ tavsiye etti.
Cumhurbaşkanı Korutürk, aynı gün mektubun bir suretini, TBMM Cumhuriyet Senatosu, Milli Birlik Grubu (MBG), Kontenjan Senatörleri Grubu başkanlarıyla, TBMM’de grubu bulunan siyasi parti liderlerine gönderdi. Bu tarihten itibaren yoğun bir tartışma başladı. Kimse kendini muhatap saymıyor, iktidar topu muhalefete, muhalefet iktidara atıyordu.
TBMM’de 115 nafile tur
Ekonomideki sürekli kötüye gidişi durdurmak için, Süleyman Demirel’in ekonomik danışmanı Turgut Özal’ın hazırladığı ‘24 Ocak Kararları’nın sarsıntısı sürerken 6 Nisan 1980’de Fahri Korutürk’ün görev süresinin tamamlanması yeni bir gerginlik kaynağı oldu. AP lideri Demirel ile CHP lideri Ecevit’in ortak bir aday üzerinde anlaşamaması üzerine, 5 ay boyunca TBMM’de tam 115 tur oylama yapıldığı halde Cumhurbaşkanı seçilemedi.
İşte bu günlerde, TSK epeydir hazırladığı planı yürürlüğe koymak üzere harekete geçti. Kenan Evren’in daha sonraki yıllarda anlattığına göre, darbe için Korutürk’ten destek istemiş ancak şu cevabı almıştı: “Haklısınız ülkemizin büyük sıkıntıları var. Ancak askeri rejimle bunların halledilmesi mümkün olmayabilir. Dış kamuoyunun tepkileri Türkiye’yi güç durumda bırakabilir. Yalnızlığa sürüklenebilirsiniz. Ama sizler ihtilal yapmaya kararlıysanız ben bu işte yokum. İsterseniz şimdi istifa etmeye hazırım.”
Bayrak Harekâtı
Bir MİT yetkilisi, bu gelişmeleri Süleyman Demirel’e anlatmış, ortada resmi bir rapor olmadığı için söyledikleri ciddiye alınmamıştı. 16 Haziran 1980’de CHP, hükümeti düşürmek için gensoru verdi. 17 Haziran 1980’de Genişletilmiş Sıkıyönetim ve Milli Güvenlik Kurulu toplantısında, Kuvvet Komutanları, Genelkurmay 2. Başkanı ve Kenan Evren, Bayrak Harekâtı’nın başlatılması kararını aldılar. Plana göre 11 Temmuz 1980’de iktidara el konacaktı. Ancak CHP önergesinin reddedilmesi, harekâtın ertelenmesine neden oldu. Çünkü Kenan Evren, Yüksek Komuta Kademesi’nin, Ecevit’in gensoru başarısızlığını perdelemeye çalıştığı izleniminin verilmesini istemiyordu. Ama daha önemlisi, 4 Ağustos 1980 tarihli Yüksek Askeri Şura (YAŞ) toplantısının yapılmasını beklemeye karar vermişlerdi. Çünkü darbeden sonra kendileri tarafından yapılacak terfi ve tayin işlerinin TSK’da yaratacağı sıkıntılarla uğraşmak istemiyorlardı.
Beklenen gün gelmişti. 12 Eylül 1980 Cuma günü sabaha karşı 4’te TRT’de İstiklal Marşı, hemen ardından Harbiye Marşı çalındı. Marşın bitimiyle, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin, emir ve komuta zinciri içinde, ülke yönetimine el koyduğunu açıklayan Milli Güvenlik Konseyi'nin 1 Numaralı Bildirisi okundu. Ardından Hasan Mutlucan’ın davudi sesiyle okuduğu Rumeli türküleri eşliğinde, Türkiye, on yıllarca sürecek Karanlık Çağı’na girdi.
Darbeciler neyin olgunlaşmasını beklediler?
Yıllar sonra olayların perde arkası aralandığında ilginç ayrıntılar çıktı. Örneğin Bülent Ecevit 1989 yılında Milliyet gazetesine verdiği bir röportajda, “1978’de sağcı militan güçlerin saldırısı altıdaki bazı Orta Anadolu illerinin sıkıyönetim kapsamına alınmasını istedim. Ama Sayın Evren, kuvvetimiz yetmez diye razı olmadı… O dönemdeki Sıkıyönetim Yasası’na göre bile, sıkıyönetim komutanlarının çok geniş yetkileri vardı. O kadar ki, bir sıkıyönetim bölgesinde bir vali veya emniyet müdürü, bir polisin yerini bile, sıkıyönetim komutanlığının onayı olmadıkça değiştirilemezdi. Kısacası sıkıyönetim bölgelerinde, iç güvenlikle ilgili yetkiler, hem de çok geniş biçimde sıkıyönetim komutanlıklarına tanınmıştı.” demişti. Ardından da “Silahlı Kuvvetlerin ‘gücü yetmez’ denirken darbeden sonra 67 ilde birden nasıl gücünün yettiği” sorusunu ortaya atmıştı.
Yetmiyor denen yetkiler
Benzer ifadeler 2005 yılında Süleyman Demirel tarafından da dile getirildi. Demirel’e göre Kenan Evren, 4 Aralık 1979 tarihli Sıkıyönetim Koordinasyon Kurulu toplantısında, “Biz bu sıkıyönetimi başarıya ulaştıramadık. Olmadı. Yapamadık, bunaldık” demiş ve askerin yetki istediğini söylemişti. Demirel’in cevabı “Ne isterseniz vereceğim, kanun isteyin kanun vereyim. Yalnız şunları istemeyin: Takrir-i Sükûn, Tehcir, İstiklal Mahkemeleri ve Dersim Kanunu istemeyin” olmuştu. Demirel’e göre ‘askerlerin yetmiyor dedikleri yetkiler daha sonra kâfi gelmiş, 12 Eylül o yetkilerle yapılmıştı.’
Süleyman Demirel’in yıllar sonra, Kenan Evren’e, ‘11 Eylül günü akan kanın 13 Eylül’de ‘bıçak gibi’ nasıl kesildiğini’ sorduğunu ancak cevap alamadığını söylemişti.
Aslında ortada şaşılacak bir şey yoktu. Kenan Evren ve ekibinin amacı, şiddet olaylarını kontrol altına almak değil, bu olayları bahane ederek iktidara el koymaktı. Ancak bunun için halkın darbenin haklılığına inandırılması gerekiyordu.
Bekleyelim, neler olacak?
Nitekim, o yıllarda Adana Sıkıyönetim Başkanlığı yapan Korgeneral Nevzat Bölügiray, 2 Nisan 1980 günü Adana’ya gelen Kenan Evren ve bazı komutanların söylediklerinden, ‘müdahale’ye hazırlandıkları izlenimi edindiğini, adet yerini bulsun diye komutanların görüşlerinin alındığını anlatacaktı. Yıllar sonra Kenan Evren’den öğrendiğimize göre, Harp Akademileri Komutanı Orgeneral Bedrettin Demirel bir gün kendisine “Komutanım, müdahaleden başka çare yok... Uzatmayalım... Mecburuz... Şart” demiş, Evren’in buna cevabı “Daha yapacak çok iş var... Bekleyelim... Neler olacak, görelim.” Olmuştu. Bedreddin Demirel de bu görüşmeye atıfla “arkadaşlarımızın çoğu tam olgunlaşsın, millet tarafından tamamen tasvip edilsin dediler” diyecekti. Strateji o kadar başarılı olmuştu ki, sadece sıradan vatandaşlar değil, logosunda ‘Türkiye Türklerindir’ yazan büyük gazetenin genel yayın yönetmeni bile darbe olduğu gün, hayatı kurtuldu diye sevinçten ağlamıştı…
Bugün, toplumu kamplara bölme işi, ‘Kızılbaş’ ve ‘Komünist’ kavramlarıyla değil, esas olarak ‘Kürt’ kavramı üzerinden yapılıyor. O gazetenin logosunda ‘Türkiye Türklerindir’ yazmaya devam ediyor. Oy tabanı açısından kapana kısılmış olan MHP yine gerilim politikasına döndü. PKK da terör eylemleriyle bu sürece büyük katkıda bulunuyor. Belki birileri, yine bir şeylerin ‘olgunlaşmasını’ bekliyor. Neyse ki bu sefer Ergenekon’un kuyruğu yakalanmış durumda. Tamamını yakalayıncaya kadar mücadeleye devam etmek gerektiği açık.
Özet Kaynakça: H. Nedim Şahhüseyinoğlu, Yakın Tarihimizde Kitlesel Katliamlar, İtalik Yayınları, 1999; Ülkücü Komando Kampları/AP Hükümetinin 1970’te Hazırlattığı MHP Raporu, Kaynak Yayınları, 1997; Kenan Evren, Kenan Evren’in Anıları, 6 cilt, Milliyet Yayınları, 1991; Mehmet Ali Birand, Emret Komutanım, Milliyet Yayınları, 1986.
Not: Bu yazının Malatya, Sivas, Kahramanmaraş ve Çorum olaylarının anlatıldığı bölümü, 13 Nisan 2008 tarihli “Tanrı Dağı Kadar Türk, Hıra Dağı Kadar Müslüman!” başlıklı yazımın içindeki bir bölümün biraz geliştirilmiş şeklidir.
.1-8-10
.Siyasete kısa bir ‘atletizm arası’
“Bu hafta, Kürt çevrelerinin giderek daha sık dile getirdikleri bir konuyu; ‘kendi kaderini tayin hakkı’ ve ‘özerklik’ konusunu ele alan bir makale yazmak üzere bilgisayarımın başına oturmuştum. Ama tüm ülkeyi esir alan cehennem sıcakları yetmezmiş gibi, çatışma haberlerinin ve YAŞ krizinin körüklediği siyasi cehennemimizi düşününce, bu konuyu ileriye bırakıp, 27 Temmuz-1 Ağustos 2010 tarihleri arasında İspanya’nın Barselona şehrinde düzenlenen 20. Avrupa Atletizm Şampiyonası’nda finale kalarak, ilk beşe girerek ya da madalya alarak hepimizi sevindiren Burcu Ayhan, Meryem Erdoğan, Elvan Abeylegesse, Alemitu Bekele ve Nevin Yanıt’ın şerefine, atletizm tarihimizden birkaç yaprak çevirmeye karar verdim.”
Atletizm deyince akla ilk olarak koşma sporları gelir ama yürüyüş, atma ve atlama yarışları da atletizmin kapsamındadır. Tahmin edileceği gibi, atletizm dünyanın en eski sporlarından biri. MÖ. 4.000 yıllarında Mısır’da atletizm yarışmaları yapıldığına dair kayıtlar var ama atletizmi geniş kitlelere sevdiren MÖ. 776 yılında ilk olimpiyatı düzenleyen Eski Yunanlılar oldu. Bu topraklarda atletizmin öncüleri ise 1870’li yıllardan itibaren Robert Kolej’li Amerikalı öğretmenler ve onların Rum öğrencileriydi.
Ara Olimpiyat’ta Osmanlılar
1906 yılında, hikâyesini yanda anlattığım modern olimpiyatların 10. yıldönümü nedeniyle Atina’da düzenlenen ‘Ara Olimpiyat’a 30 kişilik bir atlet grubu katılmıştı. Heyette, İstanbul’dan sekiz Rum, İzmir’den bir Ermeni ve 10 Levanten (İngiliz), Selanik’ten 10 Rum ve bir Yahudi vardı. Yarışmalarda, Tatavla Heraklis Jimnastik Kulübünden (daha sonra Kurtuluş Kulübü) Yorgo Alibrantis, 10 metrelik ipe tırmanma yarışında 11.4 saniyelik derecesi ile dünya rekoru kırmış ancak Yorgo’nun II. Abdülhamit’in korkusundan kaydını Osmanlı olarak yaptırmamasını değerlendiren Yunanlılar Alibrantis’in başarısını kendi ülkelerinin hanesine yazmışlardı. (Bu dal, ertesi yıldan itibaren olimpiyat yarışları listesinden çıkarıldığı için, rekor hala Alibrantis’e aittir.)
1908’de II. Meşrutiyet’in ilanından sonra ise atletizm daha modern usullerde yapılmaya başladı; Fenerbahçe, Beşiktaş ve Anadolu kulüplerinin kurucularından Burhan (Felek) Bey’in çabalarıyla tüm ülkede yaygınlaştı.
Er Meydanı’nda kadın atletler
Atletizm yaygınlaşmıştı ama 1912’de Stockholm’de yapılan olimpiyat müsabakalarına Osmanlı Devleti adına katılan iki Ermeni genci, Vahram Papazyan ve Mıgır Mıgıryan masraflarını kendi ceplerinden karşılamışlardı. (Bu katılımın hikâyesini biraz sonra anlatacağım) Yine de ilginç olaylar yaşanmıyor değildi. Örneğin 1913’te, Anadoluhisarı’ndaki ‘Er Meydanı’ denilen çayırda düzenlenen yarışmalara katılan Naile, Fahriye ve Faide hanımlar “ilk Türk hanım atletleri” olarak tarihe geçeceklerdi.
1914-1918 yılları arasındaki Birinci Dünya Savaşı, her şeye olduğu gibi spora da sekte vurunca (örneğin 1916 Berlin Olimpiyatları iptal edilmişti, 1920 Anvers Olimpiyatları’na ise Osmanlı Devleti ‘savaş çıkaran ülkelerden biri olduğu için’ davet edilmemişti) elbette Osmanlı ülkesinde atletizm unutulmaya yüz tuttu. Ancak 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması’ndan sonra, ‘Büyük Devletler’, yeni Türkiye Cumhuriyeti’ni 1924 Paris Olimpiyatları’na çağırarak yeni bir sayfa açınca, devlet atletizme yatırım yapmaya başladı. Öyle ki Paris’teki olimpiyatlara katılacak atletlerimizi çalıştırmak üzere Almanya’dan Alexy Abrahams adlı bir uzman getirilmiş ayrıca savaş sonrasının sınırlı bütçesinden 17 bin lira ayrılmıştı. Bu tarihten sonra atletizm popülerleşti ve özellikle İstanbul bölgesi çok başarılı atletler çıktı.
Balkan Oyunları’ndaki başarılar
Bu ilginin ilk meyvesi, 1930 yılında Atina’da düzenlenen Balkan Oyunları’nda Semih adlı atletimizin (1934’te Türkdoğan soyadını aldı) 100 metre yarışında aldığı ikincilik madalyası oldu. Aynı oyunlarda 4x100 bayrak takımımız da üçüncü olmuştu. Bunu 1931 ve 1932 Balkan Oyunları’nda koşu ve gülle atma alanlarındaki başarılar izledi. Ama en başarılı sonuç 1948 Londra Olimpiyatları’nda Ruhi Sarıalp’in üç adım atlamada 15.025 metre ile bronz madalyayı almasıydı. Bunu aynı atletin 1951 ve 1952’de Ordulararası Dünya Şampiyonaları’nda kazandığı birincilikler izledi. 1950’li yıllarda Türkiyeli atletler olimpiyatlar hariç, çeşitli uluslar arası yarışmalarda, koşma, sırıkla atlama, gülle ve cirit atma dallarında madalyalar kazandılar. 1968’de Meksiko Olimpiyatları’nda maraton dalında asker atletlerden İsmail Akçay bronz madalyayı kıl payı kaçırarak 4. olduğunda ise ülkece yasa bürünmüştük. O tarihlerden beri pek çok atletimiz uluslar arası yarışmalarda başarılar kazandılar ama hiçbirinde, Elvan, Alemitu ve Nevin’in başarılarında olduğu kadar sevinmedik. Umarız, gelecekte de benzer mutlulukları yaşarız…
Citius, Altius, Fortius
‘Daha hızlı, daha yüksek, daha güçlü’ anlamına gelen bu Latince sözler, 1924 yılından beri olimpiyatların parolası. Atletizmden söz ederken olimpiyatlardan söz etmemek olmaz. Çünkü hem antik dönemde hem de yakın tarihlere kadar olimpiyatların belkemiğini atletizm oluştururdu. Yunanca ‘Olimpiyat’ kelimesi, Türkçeye Fransızcadan geçmiş. Bu kelime ise sanıldığı gibi oyunların şerefine yapıldığı Yunan mitolojisinin baş tanrısı Zeus’un oturduğu Olimpos Dağı’ndan değil, muhtemelen Olimpia Şehir Devleti’nden geliyor. Olimpia’daki ilk atletizm müsabakalarının kaç yılında yapıldığı konusunda pek çok rivayet var. MÖ. 1. yüzyıl tarihçisi Diodorus’un belirttiğine göre 117. Olimpiyat’ın üçüncü yılında (o zaman da dört yılda bir yapılıyordu) bir güneş tutulması meydana gelmiş. Bu tutulma, eğer MÖ. 310 yılındaki güneş tutulması ise, ilk olimpiyatın MÖ. 776'da başladığı hesaplanıyor. Bazı araştırmacılar ise, M.Ö. 9. yüzyıl yazarı Homeros’un Illiada adlı eserlerindeki atlet tasvirlerinden hareket ederek, olimpiyatları çok daha önceye götürüyorlar.
Çıplak Atletler
M.Ö. 586 yılından itibaren Olimpia’dan başka Pythia, Nemea, Isthmia, Elis ve Pisa şehir devletlerinde de yapılan olimpiyatların ilk altı yüzyılında yarışmalara sadece ‘Yunanca konuşan özgür ve genç insanlar’ katılabilirmiş, ancak Yunan yarımadasının Romalıların eline geçmesinden sonra yarışmalara Yunan olmayanların katılmasına da izin verilmiş.
İlk 13 olimpiyat boyunca, oyunlar yalnızca kısa mesafeli koşulardan oluşuyordu. Daha sonra, uzun mesafe koşuları (MÖ. 490 yılından itibaren maraton), boks, atlı arabayla yarış, güreş ve zırhlı yürüyüş yarışmaları da yapılır olmuştu. Antik olimpiyatlarda hepsi de erkek olan atletler çıplak olarak yarışırlar ve bu yarışları kadınlar, köleler, yabancılar ve yüz kızartıcı suç işleyenler izleyemezmiş. Ama olimpiyatlar dolayısıyla ülkenin dört bir yanından bu merkezlere gelen tarihçiler, şairler, felsefeciler, heykeltıraşlar birbiri ile tanışır, verimli tartışmalar yaparlarmış. Bazı araştırmacılar olimpiyatlar sırasında savaşların durdurulduğunu, bazıları ise durdurulmadığını, ama olimpiyatlara katılacak sporculara geçiş izni verildiğini söylüyorlar.
Anadolu’daki ilk olimpiyat, MS 44 yılında Antiokheia (Antakya) şehrinde yapılmış. 393’te ise, son Doğu-Batı Roma imparatoru I. Theodosious, Papalığın simgesi olduğu gerekçesiyle olimpiyatları yasaklamış.
Modern Olimpiyatlar
Olimpiyatların, 1.500 yıl sonra modern anlamda yeniden ortaya çıkışını, Society of Dilletanti (Sanatseverler Topluluğu) adına 1766’da Yunanistan’ın Olimpia şehrine bir keşif gezisine giden İngiliz din adamı ve eski eser meraklısı, oryantalist Richard Chandler’a ve Alman arkeologlara borçluyuz.
Daha sonra, İtalyan kökenli, aristokrat bir Fransız ailenin oğlu olan tarihçi, pedagog ve başarılı sporcu Baron Pierre de Coubertin (ö. 1937), Fransa’nın 1871’de Prusya’ya yenilmesini ‘Fransız gençliğinin fiziksel olarak iyi yetişmemesi’ ne bağlayınca, 1892’de Fransa’nın Sorbonne şehrinde, bir ‘Uluslararası Atletizm Kongresi’ düzenlemiş ve oyunların yeniden başlatılmasını teklif etmişti. Bu kongredeki konuşmasını “savaşların ortadan kalkacağını söyleyenlere ütopist diyoruz (...) ben bunda bir ütopya görmüyorum. Telgraf, telefon, bilimsel araştırmalar, uluslar arası sergiler, kongreler, diplomatik ilişkilerden ve antlaşmalardan daha fazla barışa yardımcı oluyor. Ümit ediyorum ki atletizm bundan daha fazlasını yapacaktır” diye bitiren Baron de Coubertin’in ısrarlı çabaları sonucu, ilk modern olimpiyat 1896’da Atina’da başladığında katılan sporcu sayısı 250’yi bile bulmamıştı ama bu sayı o tarihe kadarki en büyük uluslar arası katılımı gösteriyordu. O günden beri savaşa rastladığı için yapılmayan 1916 Berlin, 1940 Helsinki ve 1944 Londra olimpiyatları hariç, her dört yılda bir olimpiyatlar düzenleniyor.
Osmanlılar ve olimpiyatlar
Osmanlı Devleti’nin modern olimpiyatlara katılımı konusundaki bazı iddialar ne yazık ki kesin değil. Bunlardan biri, 20 yaşındaki Deliormanlı Koç Mehmet Pehlivan’ın kendi olanakları ile 1896 Atina Olimpiyatı’na gitmesi, ancak Atina’daki heyet tarafından geri çevrilmesi hikâyesi. O sırada Girit dolayısıyla Yunanistan ile savaşta olan bir ülkenin vatandaşı olan Mehmet Pehlivan’ın dönemin baskıcı padişahı II. Abdülhamit’ten korkmasa bile Atina’da iyi kabul göreceğini düşünmüş olması pek inandırıcı olmadığı için, bu iddiayı kuşkuyla karşılamakta yarar var.
Aynı şekilde Cem Atabeyoğlu gibi önemli spor yazarlarının ‘İttihatçıların gayri resmi spor nazırı’ diyebileceğimiz Selim Sırrı (Tarcan) Bey’e atıfla, Baron de Coubertin’in 1907 yazında İstanbul'a geldiği ve Selim Sırrı Bey’e IOC üyeliği teklif ettiği, Galatasaray Lisesi öğretmenlerinden Mösyö Juery tarafından Coubertin'i gezdirmekle görevlendirilen Tatavla Heraklis Kulübü sporcularından Aleko Mulos’un, Coubertin tarafından, Londra’da yarışmaya gönderdiği iddiaları da belgelenmiş değil.
Efsane olmadığı belgelerden anlaşılan ise, Uluslararası Olimpiyat Komitesi’nin (IOC) 9-14 Haziran 1905 de Brüksel'de yapılan 7. Toplantısına davet edilen ‘üye olmayan ülkeler’ arasında Osmanlı Devleti’nin de bulunduğu. Ancak toplantıya katılan Paris Büyükelçiliği’ne bağlı Brüksel Maslahatgüzarı Mihran Kavafiyan Efendi’nin (resmi raporlarda adı Mihran Efendi Canaffian olarak geçiyor) Babıâli’ye gönderdiği rapor ortada yok.
Stockholm’de iki Ermeni sporcu
1912 Stockholm Olimpiyatları’nda Osmanlı Devleti’ni temsil eden iki Ermeni genci Vahram Papazyan ve Mıgırdıç Mıgıryan’ın hikâyelerine gelince; Bebek'te oturan bir gazete bayiinin oğlu olan Robert Kolej öğrencisi Vahram, her sabah alacakaranlıkta Bebek'ten koşarak Babıâli'ye gelir, oradan aldığı gazeteleri yine koşarak Bebek'e getirip babasının dükkânına bıraktıktan sonra oradan okul çantasını kaptığı gibi Bebek sırtlarındaki okuluna koşardı. Okul arkadaşı Mıgırdıç Mıgıryan ise, varlıklı bir ailenin spora meraklı oğluydu.
Selim Sırrı’nın İkdam ve Sabah gazetelerine verdiği ilânı okuyan iki genç heyecanla Selim Sırrı’nın kurduğu iddia olunan ‘Milli Olimpiyad Komitesi’ne başvurmuşlardı ancak, Selim Sırrı Bey’den aldıkları cevap pek ilginçti. Olimpiyata katılacak sporcuların Stockholm’e kendi paralarıyla gidip gelmeleri gerekiyordu. Ailesi zengin olduğu için Mıgırdıç sorun yaşamamıştı ama Vahram yol parasını denkleştirmek için üyesi olduğu Ardavast Kulübü’nün yardımını istemek zorunda kalmıştı. Kulüp, Arnavutköy'deki Rum Tiyatrosu'nda Fedakâr Gemici adlı bir piyes sahnelemiş, piyeste Vahram da oynamış, izlemeye ise saray mensubu beyler ve hanımlar da gelmişti. Piyesin gelirleri ile Vahram’ın Stockholm’e gitmesi mümkün olmuştu.
Bayrak ve forma krizi
Bütün engelleri aşıp Stockholm’e varan iki atlet, organizasyon alanında Osmanlı Devleti’nin bayrağının olmadığını görünce, hemen organizasyon komitesine ve Osmanlı Devleti’nin Stockholm Büyükelçisi Ahmet Bey’e koşmuşlardı. Bayrak işi halledildikten sonra forma meselesi çıkmış, büyükelçinin eşi Vahram'a kolej arkadaşlarından Kerim(Kanok) Efendi'nin hediye ettiği düz kırmızı atlet fanilasının üzerine kendi eliyle birer beyaz ay-yıldız işlemişti.
Bundan sonrası biraz karışık. Bazı kaynaklara göre Vahram Papazyan 1.500 metre yarışına katılmış, ancak varışa 25 metre kala heyecandan bayılmıştı. Dolayısıyla birinci olabileceği bir yarışta dereceye bile girememişti. Mıgırdıç ise, disk atma, sağ ve sol elle gülle atma, uzun atlama, yüz metre, pentatlon ve dekatlon yarışlarına katılmış, ama en iyi derecesini dördüncü olarak pentatlonda yapmıştı. Ünlü Kızılderili dekatloncu Jim Thorpe ile yarışan Mıgırdıç, bileğinden sakatlanınca dekatlon yarışmasından çekilmek zorunda kalmıştı.
Yarışma rekoru
Ancak, Lozan’daki IOC arşivlerine dayalı amatör bir çalışmaya inanmak gerekirse, Vahram 6 Temmuz 1912’de katıldığı 800 metre seçmelerinde sonuncu olmuş, 8 Temmuz’daki 1.500 metre seçmelerinde ise yarışmayı terk etmişti. Mıgırdıç ise, 7 Temmuz 1912’de sırasıyla uzun atlama, mızrak, disk, 200 metre, 1.500 metre yarışmalarından oluşan pentatlon branşında 5.59 metre uzun atlamış, mızrağı 36.87 metreye fırlatmış ve 200 metrede 26.4’ koşmuş fakat son iki yarışmaya katılmamıştı. O yıllarda bir atletin ferden katılacağı atletizm branşlarının sayısı kısıtlanmadığından Mıgırdıç bunlarla yetinmeyerek, 10 Temmuz'da yapılan gülle atma yarışmasında 10.63 metre ile 22 atlet arasında 19. olarak yerini almış, ertesi gün yapılan sağ ve sol elle gülle atma yarışmasında da sağ elle 10.85 metre ve sol elle de 8.93 metre atarak, yedinci olmuştu. Ertesi gün yapılan disk atma yarışmasında 40 atlet arasında 32.98 metre atarak ancak 34. olabilmişti. 13-15 Temmuz günleri yapılan dekatlon yarışmalarına yazılan Mıgırdıç, ilk gün programdaki üç yarışmaya katılmış ve sırasıyla 100 metreyi 13.3'de koşmuş, 5.43 metre uzun atlamış, gülleyi de 11.05 metreye ulaştırmıştı. Bu belgelere bakılırsa, dereceleri uluslar arası ölçülerde kötü olsa da Mıgıryan’ın girdiği yarış sayısı bakımından bir olimpiyat rekoru kırdığı açık!
Spora ‘milliyetçilik kurdu’ girince
Buraya kadar her şey güzel ancak Selim Sırrı Bey, Stockholm’den İstanbul’a döndüğünde gazetecilere “Gözlerim doldu. Olimpiyatlarda bütün milletler temsil edilirken Türkler yoktu” mealinde sözler sarf edince, Ermeni cemaatinin haklı olarak tepesi atmıştı. Örneğin Osmanlı ülkesinde yayımlanan ilk spor dergisi olan Marmnamarz’ın (=Atletizm) baş editörü Savaraş Kirişyan, “Türkçe yayımlanan bir makaleyi anlayamayacağımızı sanarak yazı yazanlar var. İki Ermeni Stockholm’e gittiler. Bu iki kişi Ermeni oldukları için değil, Osmanlı oldukları için orada bulundular. Aynı zamanda forma üzerinde Osmanlı hilali vardı. Kendileri Osmanlı’yı sporda tanıtmaya çalıştılar. Onları seyredenler Ermeni oldukları için değil, Osmanlı oldukları için alkışladılar. Neden iki Osmanlı’nın adını anmıyorsun?’ diye başladığı makalesini o günlerde orduya gayrimüslimlerin de alınmaya başlamasına atıfla “Osmanlı sanıldığı gibi sadece Türklerin değil. Balkanlar’da elinde silahla Ermeniler de vatanı, Osmanlı’yı koruyor” diye bitirmişti. Bildiğimiz o ki, bu satırların yazarı Kirişyan, İttihatçılar tarafından 24 Nisan 1915’de Çankırı ve Ayaş’a sürülen ilk Ermeni grubun üyesi olarak Ayaş’ta öldürülürken, Stockholm’de Osmanlı Devleti’ni başarıyla temsil eden Vahram Papazyan Çanakkale Cephesi’nde Osmanlı Ordusu’nun telgrafçısı olarak kopan kabloları birbirine bağlıyordu…
Özet Kaynakça: Cem Atabeyoğlu, Olimpiyat Oyunlarının 100. Yılında Türkiye, TMOK Belgesel Yayınları, 1997; Kurthan Fişek, 100 Soruda Türkiye Spor Tarihi, Gerçek Yayınevi, 1985; Tonny Perrottet, The Naked Olympics: The True Story of the Ancient Games, Random House Trade Paperbacks, 2004; Cüneyt Koryürek, Olimpiyatlar, Akbank Yayınları, 1976¸ Hayk Demoyan, Armenian Sport and Gymnastics in the Ottoman Empire, AGMI, 2009.
.8-8-10
.Kendi kaderini tayin hakkı’ kandırmacası
Geçtiğimiz ay, Diyarbakır’da toplanan BDP’li 99 belediye başkanı ve İl Genel Meclis üyesi, Türkiye’nin 1993 yılında ulusal mevzuatına dahil ettiği Avrupa Birliği’nin Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’na dayanarak, bundan böyle belediyelerin eğitim, güvenlik, dış ilişkiler konuları dışında merkezi otoriteden bağımsız olması için mücadele kararı aldı. Aynı tarihlerde PKK’nın lider kadrosundan Cemil Bayık, yakın bir zamanda ‘demokratik özerkliği’ ilan edeceklerini söyledi. Bunu geçtiğimiz günlerde Diyarbakır’da toplanan Demokratik Toplum Kongresi’nde alınan benzer kararlar izledi. Böylece son 30 yılda, federalizmle esnetilmiş üniter devletten demokratik konfederasyona, bağımsız ulusdevletten ekolojik topluma uzanan geniş bir yelpazede gezinen PKK çevrelerinin yeni projesiyle tanışmış olduk. Bu hafta, bu kesimlerin aslında ne istediğini değil de, uluslar arası sisteminin Kürtler ve benzeri gruplara neler sunabileceğine dair küçük bir ufuk turuna çıkalım diyorum. Yer sorunu yüzünden bugün ancak genel konulara gireceğim, uygulamanın nasıl olduğu konusunu ilerde ele almayı umuyorum.
Günümüzün ulus-devlet sistemi, Avrupa’yı asırlarca esir alan din ve mezhep savaşlarına son veren 1648 Vestfalya Andlaşması’yla başlayan çok uzun bir sürecin ürünü. 1688 İngiliz Devrimi’nde değinilen ve John Locke’ın Second Treatise of Government (1690) adlı eserinde dile getirilen ‘doğuştan haklar’ ve ‘siyasal temsil yetkisi’ gibi kavramların üzerinde yükselen ‘self determinasyon hakkı’ ya da Türkçeye geçtiği şekliyle ‘kendi kaderini tayin hakkı’ (bundan böyle kısaca KKT hakkı diyeceğim) 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’nde şöyle ifadesini bulmuştu: “Bir ulus, kendini bir başka ulusa bağlayan siyasal bağları koparma, doğa yasalarının ve Tanrı’nın, o ulusa dünya devletleri arasında bahşettiği bağımsız ve eşit yeri alma gereği duyabilir. Biz şu gerçekleri aşik�r olarak kabul ediyoruz ki; bütün insanlar eşit olarak yaratılmışlardır ve Yaratıcı tarafından terk edilmez haklarla bezenmişlerdir. Bunların başında ise, yaşam, özgürlük ve mutluluğu takip etme hakkı gelmektedir. İşte bu hakları garantiye almak için insanlar arasından meşru güçlerini idare edilenlerin rızasından alan hükümetler oluşturulmuştur. İşte ne zaman herhangi bir yönetim bu amaçları tahribe yönelirse, insanların hakkı ya o yönetimi değiştirmek ya da bu ilkeleri benimseyecek yeni bir idareye yol açmak için onu ortadan kaldırmaktır.”
KKT hakkı, 1789 Fransız Devrimi’nden sonra ilk kez, Fransa tarafından yaşama geçirildi. Ancak Fransız Ordusu’nca ele geçirilen Avignon, Savoy, Nice şehirlerinin Fransa’ya katılmasının meşrulaştırılması için yapılan halk oylaması (plebisit) sonuçlarının görmezden gelinmesi işin ironisiydi.
1815 Viyana Kongresi
Büyük devletler, 1815 Viyana Kongresi’nden sonra, KKT hakkından çok ‘toprak bütünlüğüne saygı’ (uti possidetis juris) ilkesine önem verdiler. Bu konudaki iki istisna, 1830 Londra Konferansı’nda Belçika ve Yunanistan’ın bağımsızlığının tanınması oldu. Tüm Avrupa’yı sarsan 1848 Devrimleri sırasında Alman, İtalyan, Macar ve Polonyalılar arasında milliyetçilik akımları ve 1860’larda İtalyan Birliği, 1871’de Alman Birliği kuruldu. Uluslar arası düzenin oluşmasında önemli bir dönemeci oluşturan 1878 Berlin Kongresi’nde bir adım daha atıldı ve 1856’dan beri masada olan Romanya’nın bağımsızlığı resmen tanındı. Bu tarihten itibaren, KKT hakkı, kendini etnik ya da dilsel açıdan diğerlerinden farklı gören ‘milli’ toplulukların en önemli meşruiyet kaynağı olmaya başladı.
1919 Paris Barış Konferansı
1914’te Halkların Kendi Kaderini Tayin Hakkı başlıklı ünlü makalesini yayımlayan Sovyet Rusya’nın lideri Lenin bu konuda önemli bir açılım getirdi. Bolşevikler 1917 Ekim Devrimi’ni takip eden günlerde Finlandiya’nın bağımsızlık kararını hemen tanıdılar. Ancak bu konudaki en ünlü belgeyi ABD Başkanı Wilson üretti. Savaş sonrasında kurulacak dünya düzeninin ‘milliyet esasına göre’ olacağını düşünen Wilson’un başlangıçta Yahudi çevrelerinin taleplerinden esinlenerek şekillendirdiği 14 İlke’sinde doğrudan KKT hakkında söz edilmiyordu ama 6 İlke bu konuyla ilgiliydi. Ancak savaş sonrasında büyük devletler Avrupa’nın haritasını çizmek için masaya oturduklarında, tahmin edileceği gibi ‘idealist’ değil, ‘realist’ davrandılar. Nitekim 1918 Ekim’inde Britanya Dışişleri Bakanlığı’nca yapılan bir açıklamada şöyle deniyordu: “Amerikalı zencilerin, Güney İrlandalıların veya Katalanların, kendi devletlerinin temsilcileri olarak devletlerarası toplantılara katılma istekleri doğrultusunda atılacak en küçük bir adım bile tavsiye edilebilir değildir. Eğer bu hak Makedonlara veya Alman Bohemyalılarına verilecek olursa, en ufak millete bile vermemiz gerekmektedir.” Aynı şekilde 1919’da Wilson da “Bozguna uğramış imparatorlukların toprakları içinde yaşayan halk dışındaki halklara kendi kaderini tayin hakkı tanıma üzerinde anlaşmak, barış konferansının ayrıcalıkları içinde değil” diyerek, liberal duruşundan çark etti.
Eski hamam, eski tas
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Avusturya, Çekoslavakya, Macaristan ve Polonya ulusdevletleri kurulurken, bunların dışında kalan halklara, ‘ulusal azınlık hakları’ adı altında bir çeşit teselli ikramiyesi verildi. Ancak yeni kurulan ulus-devletler kendi içlerindeki azınlıkların KKT hakkını tanımadılar, bu yüzden bazen barışçıl, bazen şiddete dayalı müdahaleler yapıldı, milyonlarca insan zorunlu göçe tabi tutuldu, ölüme terkedildi ya da öldürüldü. Kısacası yeni Avrupa düzeninde, cujus regio ejus religio (egemenin dini egemendir) ilkesinin yerine, cujus regio ejus natio (egemenin ulusu egemendir) ilkesinin geçmesinden başka bir yenilik yoktu.
Ancak ilerde görüleceği gibi, sadece Batılı liderler değil, Sovyet Rusya’nın komünist liderleri pragmatizmden anlıyorlardı. Daha 1913’te Marksizm ve Milli Mesele adlı kitapçığında KKT hakkının, bir ulusa, ana devletten tam ayrılma ya da özerklik hakkı verdiğini savunan Stalin kadim düşmanı Britanya’yı zayıflatacağı için İrlandalıların KKT hakkını savunurken, Rusya’nın etnik ve siyasal hinterlandı saydığı Sırpların, Hırvatların, Slovakların, Çeklerin KKT hakkına karşı çıkıyordu. (1918 Sovyet Anayasası’na konan KKT hakkının, 1990’a kadar hayata geçmediğini de biliyoruz.)
1945 Birleşmiş Milletler düzeni
Ama daha kötüsü yoldaydı. 1930’lara gelindiğinde KKT hakkını azınlıklar lehine değil, kendi lehlerine yorumlama şampiyonu olan Almanya, Avusturya, İtalya ve Macaristan’ın irredentist (yayılmacı milliyetçi) talepleri 30 milyon hayata ve büyük yıkımlara neden olan İkinci Dünya Savaşı ile sonuçlandı.
Daha savaş sürerken, Britanya Başbakanı Churchill ve ABD Başkanı Roosevelt’in 14 Ağustos 1941’de yayımladığı Atlantik Bildirisi’nin 2. ve 3. maddelerinde dolaylı şekilde de olsa KKT hakkından söz ediliyordu. Ama elbette, Britanya Devlet Başkanı Churchill, 9 Eylül 1941’de Avam Kamarası’ndaki konuşmasında KKT hakkının, başta İngiliz sömürgeleri olmak üzere, sömürge halklarını kapsamadığını, sadece Nazi işgalinde kalmış Avrupa devletleri için söz konusu olduğunu belirtmeyi ihmal etmeyecekti.
Savaş sonrasında yeni düzen kurulurken, esas olarak mevcut ulus-devletlerin yeniden ayağa kaldırılması konusuna odaklanıldı. Bu yüzden de KKT hakkı temkinli biçimde ele alındı. Öyle ki, 1945’te kurulan Birleşmiş Milletler (BM) Şartı’nın 1. ve 55. maddelerinde “vesayet rejimi altındaki halkların KKT ilkesine saygıya dayanan dostane ilişkileri geliştirmek” ifadeleri SSCB’nin ısrarıyla kullanılmıştı ama daha çok kullanılan ifade ‘öz yönetim’ (self-government) idi. Şart’ın özünü eskisi gibi ‘toprak bütünlüğüne saygı ve iç işlerine karışmama ilkesi’ oluşturuyordu.
Sömürgecilik sonrası
14 Aralık 1960’ta BM Genel Kurulu’nun 1514(XV) Sayılı Sömürge ülkelerine ve halklarına bağımsızlık verilmesine ilişkin kararında bu temkinli (ya da ikiyüzlü) tavır çok belirgindi. Çünkü kararda hem “Bütün halkların kendi kaderlerini tayin hakları vardır, bu hak sayesinde siyasi statülerini özgürce belirler ve özgürce kendi ekonomik, toplumsal ve kültürel gelişmelerini sağlar” deniyordu hem de “Bir ülkenin ulusal birliğini ve toprak bütünlüğünü kısmen ya da tamamen bozmaya yönelik her girişim, BM Antlaşması’nın amaç ve ilkeleriyle bağdaşmaz” deniyordu. Yine kararda, bir ‘devlet’ yetkililerinin bir ‘halk’ın tam bağımsızlık hakkıyla bağlantılı olarak KKT hakkını tayinini önlemek için güç kullanmaması gerektiği belirtilirken, o halkın bağımsızlığa hakkı olduğunu uluslar arası topluluğa ‘göstermesi’ (ispat etmesi) gerektiği belirtiliyordu. Kısacası KKT hakkının kullanılmaması için her türlü önlem alınmıştı.
Yine BM Genel Kurulu tarafından 16.12.1966’da kabul edilip üye devletlerin imzasına ve onayına sunulduktan sonra, 1976 yılında yürürlüğe giren (Türkiye’nin 2003’te, KKT hakkına ilişkin bir çekinceyle imzaladığı) İki İnsan Hakları Sözleşmesi’nde (‘İkiz Sözleşmeler’ diye anılıyor) KKT hakkının, sömürge olsun olmasın tüm halklar için geçerli olduğu ve ‘ayrımcı ve temsili olmayan bir hükümete karşı olası bir ayrılma hakkının varlığı ima edilirken yine hâkim paradigmaya uygun olarak, KKT hakkının nasıl uygulanacağına devletlerin karar vereceği belirtiliyordu. Kısacası kuzunun kaderi kurda teslim ediliyordu.
Doğu Bloku’nu zayıflatmak
Ancak, sömürgeciliğin tasfiyesinden sonra da sular durulmadı. Özellikle, daha önceki belgelerde sömürge ülkelerindeki halkların KKT hakkının bir kerelik bir hak olarak tanınması ve yeni kurulan devletteki diğer halkların bundan mahrum edilmesi halkların tepkisine yol açtı. Ancak, BM Genel Kurulu’nun 24 Ekim 1970 tarihli 2625 [XXV] Sayılı Devletlerarasında Dostça İlişkiler Bildirisi’nde KKT hakkının halklar açısından bir hak, devletler açısından bir yükümlülük olarak tanımlanması bu mücadelenin bir sonucu olmaktan ziyade, o tarihlerde sömürgeleri kalmadığı için görece rahat olan Batılı devletlerin Doğu Bloku’nu zayıflatma niyetinin bir sonucuydu. KKT hakkını, sadece sömürge halklarını değil, dünya yüzündeki tüm halkları kapsayan bir hak olarak tanımlayan 1975 tarihli Helsinki Nihai Senedi’nin bu zihniyetle ilişkisi olmakla birlikte, dönemin uluslar arası ahlakını da yansıttığını inkâr edemeyiz.
AB’nin belirsiz tavrı
Ancak, 1989’dan itibaren Çekoslovakya, Yugoslavya ve Sovyetler Birliği etnik temelli küçük devletlere ayrılmaya başladığında, benzer çözülmelerin kendilerinde de olmasından korkan Batılı ulus-devletler yeni tedbirler aldılar. Örneğin Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nın (AGİT) ürettiği bütün belgelerde, ulusal azınlık konularında açık tanımlamalar yapmak yerine siyasi taahhütler olan genel ilkelere gönderme yapmakla yetinildi. AB deyince ilk akla gelen 1990 tarihli meşhur Kopenhag İnsani Boyut Belgesi bile ilke olarak KKT hakkını tanırken, devletlerin toprak bütünlüğüne değinen uluslararası antlaşmalara atıfta bulunmayı ihmal etmedi.
Aynı şekilde, 1989 Viyana Belgesi, 1990 Yeni Bir Avrupa için Paris Şartı ve 1991 Moskova Belgesi’nde konu, grup haklarından ziyade kişi hakları çerçevesinde ele alındı ve toprak bütünlüğüne halel getirmemek şartına bağlandı. Bu konudaki küresel ölçütü oluşturan 1992 tarihli BM Ulusal veya Etnik, Dini ve Dilsel Azınlıklara Mensup Bireylerin Hakları Bildirgesi’nde ise defalarca ‘uygun önlemler’, ‘özendirici koşullar’, ‘uygun/olanaklı/gerekli olduğu takdirde’, ‘ulusal yasama yetkisiyle bağdaşmayan bir mantıkla değil’ gibi belirsiz ifadelere yer verilerek konu ulus-devletlerin inisiyatifine bırakıldı.
Ama en açık ifade herhalde 25 Haziran 1993 tarihli “Dünya İnsan Hakları Viyana Bildirisi”ndeydi:“...Eşit haklar ve KKT ilkelerine uygun hareket eden ve o toprakta yaşayan tüm halkı herhangi bir fark gözetmeksizin temsil eden bir yönetime sahip bulunan egemen ve bağımsız devletlerin ülkesel bütünlüğünü ya da siyasal birliğini tam olarak veya kısmen ortadan kaldırabilecek veya tehlikeye sokabilecek herhangi bir eyleme izin veya teşvik sağlamak biçiminde yorumlanamaz.“
Hak mı, ilke mi, norm mu?
Kısacası, kendi kaderini tayin hakkına güvenerek yola çıkan bir grup karşısında, şu veya bu biçimde 1648 Vestfalya veya 1815 Viyana sistemini devam ettirmekten yana bir uluslar arası toplum bulacak. Başka sorunlar da var elbette. Bunları başlıklar halinde sayarsak;
KKT hakkından söz ederken doğal bir haktan mı, bir ilkeden mi, bir örf ve adetten mi, yoksa devletlerin uymasının şart olduğu uluslar arası katı bir normdan mı (ius cogens) söz edildiği açık değil. Daha doğrusu, hangi pencereden baktığınıza bağlı olarak hak da diyebilirsiniz, ilke de, norm da. Bu konudaki son sözü eninde sonunda güçlü olan ulus-devletler söylüyor.
Bir başka kavram kargaşası da hakkın öznesinin kim olduğu konusunda sürüyor. Tarih boyunca, KKT hakkından söz eden metinlerdeki ‘halklar’, ‘uluslar’, ‘milletler’, ‘azınlıklar’ gibi değişik kavramlarla neyin kastedildiği ve bu gruplardan hangilerinin KKT hakkını kullanabileceği konusunda da bir uzlaşma yok. Buna bağlı olarak, bu tanımlamaların kim tarafından yapılacağı (o ‘azınlığın/halkın/ulusun/milletin’ kendisi tarafından mı yoksa içinde yaşadığı devlet ve/veya uluslararası topluluk tarafından mı, yani ‘öteki’ tarafından mı yapılacağı) da belli değil. Tek bir devletin içinde yaşayan bir grupla birden fazla devlete dağılmış grupların KKT hakkını kullanması arasındaki zorluk farkına değinmeye bile gerek yok herhalde.
Ayrılma hakkı
KKT hakkının pratiğe nasıl geçirileceği örneğin mevcut devletin içinde özerk yönetimler kurma şeklinde mi, federasyon veya konfederasyon gibi yapılanmalara giderek mi, egemen ve bağımsız bir devlet kurarak mı, yoksa egemen ve bağımsız bir devletle birleşerek mi olacağı da belli değil. Bu bağlamda, sömürgecilik (1960’lar) sonrası dönemde KKT hakkının ayrılma hakkını içermediğini ileri sürenler var. Bu fikri salt bilimsel kaygılarla savunanların çıkış noktasını, KKT hakkının esas olarak etnik veya dinsel çatışmalara çözüm getirmek için tanınan ‘pozitif bir hak’ olduğu; ayrılma hakkının ise, çatışma yaratabilecek ‘negatif’ bir hak olduğu oluşturuyor. Buna katılmak mümkün, çünkü dünya yüzünden kavga etmeden ayrılmayı sadece Çeklerle Slovaklar başarmış görünüyor. Karşı tezi savunanlar ise, ayrılma hakkı olmadan KKT hakkından söz etmenin, seçimsiz demokrasi tarifi yapmak gibi saçma bir fikir olduğunu söylüyorlar. Onlara katılmamak da mümkün değil. Ancak genel olarak, ayrılma hakkı taraftarları bile, bu hakkın ancak insanların hayatlarının veya kültürel özerkliklerinin tehlikeye düştüğü veya halkın sürekli olarak yoksulluk içinde yaşadığı durumlarda haklı olacağını kabul etme eğilimindeler. İspanya’daki Baskların ve Katalanların ayrılma hakkının ‘haklı’ görülmemesi bu eğilimle ilgili.
Bir başka sorun, yukarıda sayılan durumlardan herhangi birine nasıl karar verileceğinde çıkıyor. Örneğin plebisit (halk oylaması) mi yapılmalı, plebisite kimler katılmalı, plebisit nasıl örgütlenmeli, plebisitte neler sorulmalı, plebisite katılanların egemen devletin baskı ve tehditlerinden korkmadan özgür iradelerini dile getirmeleri nasıl sağlanmalı, plebisit bir kere mi yapılmalı yoksa arada tekrarlanmalı mı, salt çoğunluk mu yoksa nitelikli çoğunluk mu gerekir, KKT hakkının hangi formda hayata geçirileceğine karar verildikten sonra diğer etnik grupların KKT hakkı olmalı gibi birçok soru cevap bekliyor.
Daha çok demokratikleşme
Görüldüğü gibi ortada sorun çok. İlk fırsatta, KKT hakkının kullanımının nasıl engellendiğini Doğu Timor, Dağlık Karabağ, Kıbrıs, Kosova, Filistin gibi örnekler üzerinden açıklamaya gayret edeceğim. Bu yazıyı bitirirken, ulus-devletlerin parçalanmasından korkanların en büyük garantisinin demokratikleşme olduğunu hatırlatmak istiyorum. Dünya pratiği gösteriyor ki, demokratikleşme, gerek ulus-devletlerin içindeki tansiyonu düşürdüğü için, gerekse uluslararası sistemin ayrılıkçı taleplere desteğini engellediği için ulus-devletlerin bütünlüğünün en büyük garantisi. Ancak şunu da söylemek gerekir: Demokratikleşmeye rağmen bölünen ülkeler oldu. Örneğin SSCB, Çekoslavakya ve Yugoslavya’nın bölünmesi Gorbaçov’un mimarı olduğu Glasnost ve Prestroyka politikalarının ardından geldi. Bugünlerde, demokrasi konusunda bir ‘altın standart’ oluşturduğunu iddia eden AB kriterlerine sonuna kadar uyduğu halde, İspanya Baskların ve Katalanların bağımsızlık taleplerini dindiremiyor. Bunun ayna yansıması olarak, İtalya’nın zengin kuzey bölgesi, fakir güneyi sırtından atmaya çalışıyor.
İmdat çığlığını duymamak
Dikkat edilirse, bu örneklerde ayrılık daha çok zengin halkların istediği bir şey. 1993’te Slovaklar veya günümüzde Kürtlerin bir bölümü gibi görece yoksul halkların ayrılmayı istemesi ne anlama geliyor derseniz, benim kanımca ayrılma talebi mağdur olan veya kendini mağdur hisseden bir grubun kabul görme veya sesini duyurma çabaları engellendiğinde attığı bir çeşit ‘imdat çığlığı’. Bu çığlığı duyanların korkması anlaşılır ama bütün çabalara rağmen ayrılık önlenemezse, bunun her şeyin sonu olmadığını anlamak açısından, ‘Kadife boşanma’ diye tabir edilen Çekoslavakya deneyimini inceleyin, ona vaktiniz yoksa Bahadır Kaleağası’nın 19 Haziran 2010 tarihli Radikal gazetesinde yayımlanan “Avrupa’nın Belçika laboratuarı” başlıklı mükemmel yazısını bulup okuyun lütfen.
ÖZET KAYNAKÇA: Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, Cilt II, Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara, 1992; Andreas Osiander, The State System of Europe 1640-1990, Oxford University Press, 1994; Mustafa Şahin, Avrupa Birliği’nin Self-Determinasyon Politikası, Nobel Yayın Dağıtım, Ankara, 2000; Kemal Kirişçi- Gareth M. Winrow, Kürt Sorunu, Kökeni ve Gelişimi, Tarih Vakfı Yurt Yayınları,1997; Jennifer Jackson Preece, Ulusal Azınlıklar ve Avrupa Ulus-Devlet Sistemi, Donkişot Yayınları, 2002; M. Akif Kütükçü, “Uluslararası Hukukta Self-Determinasyon Hakkı ve Türk Cumhuriyetleri”,www.sosyalbil.selcuk.edu.tr/sos_mak/makaleler/M.../259-276.pdf
hurayse@hotmail.com
.15-8-10
.İstanbul depremini beklerken
“17 Ağustos 1999 Gölcük depreminin 11. Yıldönümünde bölgeden yapılan canlı yayınları izledik, depremzedelere dair yürek burkucu öyküleri okuduk, üzüldük. Sonra halimize şükrettik ve klasik tartışmalarımıza geri döndük. 2011 Ağustosuna kadar da bu konuyla ilgilenmeyiz herhalde. Hâlbuki, bilim adamları önümüzdeki on yıl içinde, İstanbul’da büyük bir deprem olacağı konusunda yetkilileri ve halkı uyarıyor. Aslında topraklarımızın yüzde 92’si, nüfusun yüzde 95’i, sanayinin yüzde 98’i deprem kuşağında. Yani konu referandum, Kürt Açılımı, ‘soy-sop-boy’ tartışmaları, Türk-Amerikan ilişkilerinin geleceği gibi konulardan da önemli. Konu üzerine birkaç gün daha düşünmemizi sağlar umuduyla, bu haftayı deprem tarihimize ayırdım.
Kıyamet-i Suğra
İstanbul’da tarih boyunca pek çok deprem yaşanmış ama kayıtlara geçen ilk depremin tarihi 402. Bizans döneminde irili ufaklı 50’den fazla deprem olduğu sanılıyor. Bunlardan 407, 437, 447, 450, 542 yılında olanlar çok şiddetliydi. 19 Ekim 557’deki depremde Ayasofya’nın kubbesi hasar gördü. Şehir surları yıkıldı. 740 yılındaki depremde Aya İrini Kilisesi ve birçok büyük bina hasar gördü. İtalya’dan bile hissedilen 989 depreminde Ayasofya’nın batı kubbesi çökmüştü. 1064 yılı depreminde şehrin batısı büyük oranda yıkıldı.1343 depreminde sarsıntılar 12 gün sürerken, 1346 depreminde sarsıntılar aralıksız bir yıl sürdü.
Osmanlı dönemindeki ilk büyük deprem 16 Ocak 1489 tarihinde meydana gelmiş ve fetihten sonra inşa edilen camilerin minarelerini yıkmıştı. İkinci büyük deprem ise ‘Kıyamet-i Suğra’ (Küçük kıyamet) adı verilen 1509 depremidir. Bu deprem gerçekten küçük bir kıyamet gibidir; çünkü sarsıntılar 45 gün sürmüş, 109 cami, 1070 ev, şehir surları, Topkapı Sarayı’nın bazı bölümleri, At Meydanı’nın (bugün Sultanahmet Meydanı) bir bölümü, su yolları yıkılmıştı. Ölü sayısı bazı kaynaklara göre beş bin, bazı kaynaklara göre ise 15 bin civarındaydı. Dönemin padişahı II. Bayezid, Topkapı Sarayı’nı terk edip 10 gün bahçede kurulan çadırda yaşamış, sarsıntılar durmayınca Edirne’ye taşınmıştı. Ama depremin etkisiyle Tunca Nehri taşıp da Edirne’yi seller alınca, depremden kaçılamayacağını anlamıştı.
30 Nisan 1557’deki depremde Fatih Camii büyük hasar görmüştü. 28 Haziran 1648, 6 Şubat 1659, 11 Temmuz 1690, 24 Mayıs 1719 ve 3 Eylül 1754 tarihli depremler de önemliydi ama Kurban Bayramı’nın ikinci gününe rastlayan 22 Mayıs 1766 tarihli deprem 1509’dan sonraki en büyük deprem olarak tarihe geçti. Bu depremde de III. Mustafa şehri terk etmişti. 300 kişiyi bulan can kaybı depremin şiddetine göre çok düşüktü, ancak artçı sarsıntıların sekiz ay (bazı kaynaklara göre 2,5 yıl) sürmesi hem şehrin fiziki yapısı, hem de halkın psikolojik durumu üzerinde büyük tahribata yol açmıştı.
1894 İstanbul Depremi
İstanbul’daki son deprem 10 Temmuz 1894’te öğleyin 12:27’de (alaturka saat ile 4:45’te) yaşandı. O günlerde depremlerin şiddetini ölçen tekniklere sahip olunmadığı için, depremin şiddetiyle ile ilgili bilgiler tahminlere dayanıyordu. Dönemin Padişahı II. Abdülhamit’in daveti üzerine İstanbul’a gelen Atina Rasathanesi Müdürü D. Eginitis ve İstanbul Rasathanesi Müdürü Aristide Coumbary, bizzat kendilerinin yaptıkları araştırmalara, valilerden gelen telgraflara ve o dönemde sahip olunan bilimsel bilgilere dayanarak depremin şiddetine ve süresine ilişkin bir rapor hazırlamışlardı. Rapora göre merkez üssü Yeşilköy açıklarında olan deprem üç bölüm halinde gerçekleşmiş ve toplam 17 saniye sürmüştü. İlk sarsıntı 4,5 saniye sürmüş ve eşyalar bile yerinden oynamamıştı. 8,9 saniye süren ikinci sarsıntı büyük tahribat yapmış, üçüncü sarsıntı ise sadece beş saniye sürmüştü. Görgü tanıklarının anlattığına göre, deprem öncesinde Marmara kıyılarında deniz elli metre çekilmiş, depremden sonra bir tsunami (açık deniz dalgası) olayı yaşanmıştı.
Moral bozmayalım
Rapora göre Yanya, Girit, Bükreş ve Anadolu’nun uzak bölgelerinde hissedilen deprem sonunda İstanbul’da hasar görmemiş ev kalmamıştı. Sansürcülüğü ile meşhur Abdülhamit’in ‘halkın moralinin bozulmaması’ için deprem hakkındaki haberlere sansür koyması yüzünden kaç kişinin öldüğü ya da yaralandığına dair kesin bilgiler elde edilememiştir ama bazı kaynaklara göre 500’e yakın kişinin öldüğü, bir o kadar kişinin de yaralandığı sanılmaktadır.
Depremin ardından Abdülhamit’in 1.500 lira vererek başlattığı yardım kampanyasında toplanan paralar 28 Aralık 1894 gününe gelindiğinde 82.874 altına ulaşmış, bu para depremde ölenlerin ailelerine biner kuruş, arkalarında kalan dul ve yetim çocuk başına beş yüzer kuruş olarak dağıtılmıştı.
Vesveseli Padişah
Bu depremin, vehimleriyle tanınan Abdülhamit’i çok korkuttuğuna şüphe yok. Bu korkudan yararlananlar da olmamış değil. Örneğin Abdülhamit’in başkâtibi Tahsin Paşa’nın anlattığına göre, Şeyhülislam Cemaleddin Efendi’nin oğlu Ahmet Muhtar Bey, depremden bir süre sonra Yıldız Sarayı’na gelmiş ve Dolmabahçe Sarayı’nın kubbesinin depremden hasar gördüğünü, bu yüzden yaklaşan bayramı orada kutlamanın doğru olmadığını söylemişti. Vesveseli Padişah kendisini böylesine kollayan Ahmet Muhtar Bey’i yüklü bir bahşişle ödüllendirmişti. Oysa Dolmabahçe Sarayı’nda böyle bir hasar yoktu. Abdülhamit depremden hemen sonra İtalya’dan beheri 3200 franga iki adet sismograf aleti getirtti, bunlardan biri Kandilli Rasathanesi’ne, diğeri ise padişahın konut olarak kullandığı Yıldız Sarayı’na yerleştirildi.
Trabzon’da bando mızıka
Padişahın evhamı halk tarafından çok iyi bilindiği için depremden sonra imparatorluğun çeşitli yerlerindeki camilerde, tekkelerde, Allahın, Padişahı koruması için dualar okunmuş, adaklar adanmıştı. Ama bu fasıldan yapılan bir iş az daha Trabzon Valisi’nin başını yiyordu. Trabzon’da valiye muhalif eşraftan bazı kişiler tarafından İstanbul’a çekilen jurnal telgraflarında “İstanbul’da Sultan II. Abdülhamit’in Yıldız Sarayı sallandı diye Trabzon’da Vali İbrahim Kadri Bey sevincinden bando mızıka çaldı” diye yazıyordu. Oysa Vali Bey, her hafta cumartesi günü bando çaldırırdı. Abdülhamit, kendisinden beklendiği üzere bu jurnale gülüp geçmedi ve ciddi bir soruşturma açtırdı. Ancak Vali Kadri Bey’in 1903’e kadar görevde kalmasına ve her cumartesi bando mızıka çaldırmaya devam etmesine bakılırsa, Abdülhamit’i, kötü bir niyeti olmadığına inandırmayı başarmış olmalı!
***
Şair ve Varto Depremi
Afyon garındaki küçük kızı anımsa, hani,
Trene binerken pabuçlarını çıkarmıştı;
Varto depremini düşün, yardım olarak Batı’dan
Gönderilmiş bir kutu süttozunu ve sütyeni.
Adam süttozuyla evinin duvarlarını badana etmişti,
Karısıysa saklamıştı ne olduğunu bilmediği sütyeni,
Kulaklık olarak kullanmayı düşünüyordu onu kışın;
Tanrım gerçekten çocukluk günlerinizde mi?
Eşiklere oturmuş bir dolu insan
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni...
İkinci Yeni akımının mensuplarından Cemal Süreya’nın şiirine konu olan deprem, Cumhuriyet tarihi boyunca Varto’da yaşanan üçüncü büyük depremdi. 31 Mayıs 1946’da 6 büyüklüğünde meydana gelen bir önceki depremde, 839 kişi ölmüş, 350 kişi yaralanmış, üç binden fazla yapı yıkılmış ya da hasar görmüştü. 27 Ağustos 1950’de meydana gelen 5,8 büyüklüğündeki deprem iki can kaybı ve yıkımlarla atlatılmış, bunların yaraları sarılmadan, 19 Ağustos 1966 Cuma günü saat 14:20 civarında 6,9 büyüklüğünde ve 10 şiddetinde, 23 saniye süren bir başka depremle sarsılmıştı bölge. Daha sonra uzmanların açıkladığına göre bu deprem, yerin 26 kilometre altında 20 kilotonluk dört bin atom bombasının şiddetine denkti. Depremin en büyük etkisi Muş’un Varto İlçesi’nde görüldü ama Bingöl’ün Karlıova, Erzurum’un Hınıs, Çatak ve Tekman ilçeleri de çok etkilenmişti. Hasarın boyutları günler sonra netleşti: Resmî rakamlara göre sadece Varto’da 2.394 kişi ölmüş, 1.483 kişi yaralanmış, 10 bine yakın ev yıkılmıştı. Varto ilçe merkezi ve 92 köy tümüyle yok olurken, 16 bin kişi evsiz kalmıştı. Hınıs’ta da büyük kayıplar vardı ama neyse ki Varto kadar değildi. Can kaybının bu kadar çok olmasının nedenini “evlerin kalın toprak damlı olması, damlarda yağmur sularını engellemek için kullanılan loğ taşlarının bulunması ve depremin gece olmasına” bağlamıştı yetkililer.
Kazma küreğin önemi
Depremin ertesi günü, ordu birlikleri enkaz kaldırma işine girişmiş, ülkenin dört bir yanında askerliğini yapan marangozlar, dülgerler deprem bölgesine sevk edilmişti. Ama sorun çok büyüktü. 23 Ağustos 1966 tarihli Milliyet gazetesinden, muhabir Özdemir Kalpakçıoğlu’nun haberinden izleyelim tabloyu: “Ve cesetler kokmaya başladı Varto’da. Bugüne kadar bilmezdim kazmanın, küreğin, baltanın bu kadar lüzumlu olduğunu. Boşuna değilmiş köylülerin kazma kürek diye feryat edişleri... Ölüleri de çıkarabilmek için toprağı da tırnaklarıyla kazdıkları... Dalga dalga yükseliyor bu koku Varto’nun üzerinde. Ve vatandaşlar ölülerini koklaya koklaya tesbit etmeye çalışıyorlar. Perişanlık, bezginlik, huzursuzluk, göç ve panik havası devam ediyor.”
Alevi-Sünni çatışması
Kalpakçıoğlu’yu okumaya devam edelim: “Elim varmıyor ama yazacağım, yüzüm kızara kızara, utana utana yazacağım. Hani hükümetin ısrarla ‘yoktur böyle şey’ dediği Alevilik-Sünnilik ihtilafı var ya, bunu gözlerimle gördüm Varto’da önceki gün. Yumruklaştılar, ekmek kavgası yaptılar. Yok, Alevilere veriliyor da, Sünnilere verilmiyor diye. Böylesine bir felaket gününde, dinsizin bile insafa gelip acize yardım edeceği bir günde... Bizim bir başka yönümüz bu ama hakikat. Yılların ıstırabı bu. Yıllarca ihmal edildik. Bu memleket, taşıyla, insanıyla, ihmal edilmiş toprağıyla bugün kurban arıyor. Taşı kafalara iniyor ve toprağın insanları bir lokma ekmeğin üzerinde Alevilik-Sünnilik diye bağırıyor. Şimdi Varto’da yüzüm kızarıyor, yerin dibine giresim geliyor...”
Yetkililerin duyarsızlığı
Gerçekten de, depremin üstünden 10 gün geçtiği halde hâlâ ekmek alamamış, boğazından sıcak yemek geçmemiş binlerce insan vardı. Hastanelerde bile açlık kol geziyordu. Daha artçı sarsıntılar sürerken yetkililer “hayat normale döndü” demeçleriyle tansiyonu daha da yükselttiler. Hele TRT’nin insani trajedilere dikkat çekmek yerine, “Varto muhabirimizin bildirdiğine göre Et ve Balık Kurumu Ankara’da canlı hayvan alımına başlamıştır. Hayırlı olsun” şeklinde bir haber geçmesi halkı iyice zıvanadan çıkarmıştı.
Daha sonra yetkililer duyarsızlıkta ölçüyü iyice kaçırdılar. (O sırada iktidarda 1965 seçimlerinde yüzde 52,9 oy almış Adalet Partisi vardı, başbakan da Süleyman Demirel’di.) Bazı hükümet yetkilileri “Cenabı Allah’a senet mi imzaladım ben, 19 ağustosta Varto’yu yık diye. Bir felaket olmuş. Ben ne yapayım? Ben mi yıktım Varto’yu? Yaptıklarımızı beğenmiyorsanız yeni bir hükümet bulursunuz...”, “Ahır gibi evler yıkıldı, şimdi bize villa diye yutturuyorlar”, “Efendi sen buraya derdini mi söylemeye geldin, yoksa insanın asabını tahrip etmeye mi?” gibi tahrik edici ve aşağılayıcı lafları birbiri ardına sıralayarak infiale neden oldu. Hatta şikâyetlerini Kürtçe veya Zazaca iletenlere “hayvanların çıkardığı gibi sesler çıkarıyorsunuz” demişti bir görevli. Bir Vartolunun büyük bir ironiyle belirttiği gibi “Varto’nun en büyük şanssızlığı, seçimlere yakın bir zamanda yıkılmaması” idi!
Çadır bile almayan köylüler
Depremden bir ay sonra durum şöyleydi: “Şimdiye kadar yiyecek olarak üç kutu konserve, iki kutu Amerikan yağı ve biraz makarna verildi. Buna iki çuval un ile günde ortalama beş ekmeği katarsanız on nüfuslu bir ailenin haftalardır ne yiyebildiğini anlayabilirsiniz. Depremden sonra giyecek olarak verilenler de şunlar: Bir çocuk pantolonu ve kazağı, iki erkek gömleği ve bir de ceket. Buna yırtık bir battaniyeyi de eklerseniz liste tamam olur. (...) Bu kaza merkezinde, köylü ailelere nispetle daha iyi durumda olan bir ailenin durumudur. Bir de yolu izi olmayan dağ başındaki ailelerin durumunu düşünün. (...) Depremden bir ay sonra köylülerin eline çadır bile geçmemiştir” (Çetin Kocadağ’ın haberi, 5 Ekim 1966, Milliyet.)
ODTÜ’lüler ev inşa ediyor
Elbette olumlu çabalar da vardı. Örneğin deprem sonrasında CHP Muş Milletvekili Nermin Nefçi ile CKMP (Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi, daha sonra MHP’ye dönüştü) Kemal Aytaç yardımların yerine ulaşması için cansiperane çalışmışlardı. Kıbrıs sorunu nedeniyle gönderilen ünlü ‘Johnson Mektubu’nun açtığı yaraları sarmaya çalışan ABD, kutup çadırları gönderdi, Komünist Blok’a Amerikan propagandası yapmak üzere kurulmuş olan Amerika’nın Sesi (The Voice of America) radyosu ABD’de bağış kampanyası açtı. Bu yazıyı yazarken internet arşivinden yararlandığım Milliyet gazetesinin okurları Varto depremzedelerine yardım için 1,5 milyon lira topladılar. (Aynı okur kesimi Hava Kuvvetleri için 17 milyon, Donanma için 23 milyon, 1970 Gediz Depremi için 3,5 milyon, Çanakkale Abidesi’nin yapımı için 1,5 milyon, dokuz ile yapılacak Atatürk heykelleri için 500 bin lira toplamıştı.) Depremde öksüz ve yetim kalan 23 öğrenci, Özel Şişli Koleji’nde öğrenime başladılar. 1967’de sol gelenekten gelen ODTÜ mensubu öğretim görevlilerinden ve öğrencilerinden oluşan bir grup Muş’un Bulanık İlçesi’ne bağlı Korkut Köyü’ne 10 ev yaptırdı. Ama Varto için yapılanların hepsi bu kadardı.
Verilmesi kolay, tutulması zor sözler
Tahmin edileceği gibi basının da halkın da ilgisi kısa sürede söndü. Halka ücretsiz tren yolculuğu vaadi yerine getirilmedi, yetiştirme yurtlarına yerleştirilen çocuklar okullara gönderilmedi, deprem bölgesine gönderilen yardımlar (ve Cemal Süreya’nın şiirindeki süttozları ve sutyenler), zamanında yerine ulaşmadı, ulaştırılanlar ise ihtiyaç sahiplerine verilmedi, el altından orada burada satıldı.
Yeni Varto’nun başka yerde kurulması gerektiğini öneren jeolog işten atıldı ve raporu hasıraltı edildi. (Söz konusu jeolog, İmar ve İskân Bakanlığı’nın önünde, simit satarak durumu protesto etmişti.) Zaten halk da “Hüda’dan gelene karşı çıkılmaz” diyerek eski yerlerinden ayrılmak istememişti. O günlerde kimse farkında değildi ama derin bir sefaletle örülmüş bu göçebelik tam 45 yıl sürecekti.
İlk konutlar 33 yıl sonra
Yıllarca uyduruk barakalarda, çadırlarda hatta açık havada yaşayan depremzedeler için eski yerleşim yerinde konut inşasına yıllar sonra başlandı. İhalelerdeki yolsuzluk hikâyelerinin sonu gelmedi. 23 Temmuz 1978 tarihli Milliyet gazetesindeki bir habere bakılırsa, o yıl Varto’ya ev inşa etmek için iyi halli mahkûmlardan 100 kişilik bir ekip oluşturulmuştu. Konuya böyle bir anlayışla yaklaşıldığı için ilk konutlar hak sahiplerine ancak 33 yıl sonra (çoğu öldüğü için de mirasçılarına) teslim edilebildi. Üstelik bu yeni evlerin Varto yaşam kültürüne hiç uygun olmadığı anlaşıldı. Çünkü Vartolular, yoksul oldukları için, ahırların üstündeki asma katlarda yaşıyorlar ve hayvanlarının sıcağı ile ısınıyorlardı. Hâlbuki devletin yaptığı evlerde ya ahır yoktu ya da evlerin dışına yapılmıştı. Elbette, Varto gibi, kışların aşırı soğuk geçtiği bir yerde halk ‘hükümet kümesi’ adını taktığı bu evleri kullanamadı. Ama daha kötüsü, beş yıl öncesine kadar yaklaşık 60 depremzede aile hâlâ barakalarda yaşıyor ve sabırla evlerinin teslim edilmesini bekliyordu. Bilmiyorum, bu şansız aileler daha sonra evlerine kavuşabildiler mi?
Kısacası 1966 Varto Depremi ya da siyasal literatürdeki adıyla “Varto Vak’ası” bu ülkede beceriksiz veya kötü niyetli yöneticilerin, 23 saniye süren bir doğal afeti nasıl 45 yıllık siyasal ve toplumsal afete dönüştürebileceklerinin alâmetifarikası olarak tarihte yerini aldı. Devletin bu tavrı, daha sonraki yıllarda ‘Doğu’nun ihmal edilmişliği, horlanmışlığı, kaderine terk edilmişliği’ düşüncesinin pekişmesinde ve ‘Doğu Meselesi’ olarak formüle edilmesinde büyük rol oynadı.
Cumhuriyet tarihinin diğer büyük depremleri:
5 Mayıs 1930 Hakkâri Depremi: 2.500 ölü.
27 Aralık 1939 Erzincan Depremi: 33 bin ölü.
20 Aralık 1942 Niksar-Erbaa Depremi: 3 bin ölü.
26 Aralık 1943 Tosya-Ladik Depremi: 3 bin ölü.
1 Şubat 1944 Bolu-Gerede Depremi: 4 bin öldü.
28 Mart 1970 Gediz Depremi: 1.100 ölü.
6 Eylül 1975 Diyarbakır-Lice Depremi: 2. 400 ölü.
24 Kasım 1976 Van-Çaldıran Depremi: 3.800 ölü.
30 Ekim 1983 Erzurum-Horasan Depremi: 1.150 ölü.
17 Ağustos 1999 Gölcük Depremi: 17 bin ölü.
Özet Kaynakça: Nevra Necipoğlu-Kevork Pamukcuyan, “Depremler” Maddesi, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C. 3, s. 33-35, Kültür Bakanlığı-Tarih Vakfı Ortak Yayını, 1994; Afife Batur, “Bir Depremin Yüzyıl Dönümü”, İstanbul, S. 10, 1994, s. 25-32; Yavuz Selim Karakışla, “İstanbul’da Deprem, Trabzon’da Bando Mızıka”, Toplumsal Tarih, S. 100, Nisan 2002, s.24-25; Mehmet Ö. Alkan “Bir siyasal ve toplumsal felaket olarak deprem”, Toplumsal Tarih, S. 119, Kasım 2003, s.98-99.
hurayse@hotmail.com
.22-8-10
.Küçük Amerika Büyük Amerika’ya karşı
Türkiye dünyada Amerikan düşmanlığının en yüksek olduğu ülkelerin başında geliyor. 1960’lardan itibaren Kıbrıs sorunu ile ilintili olarak ortaya çıkan bu soğukluk 2003 Irak Savaşı sırasında zirveye ulaşmış, Obama’nın seçilmesinden sonra inişe geçmişti. Türkiye’nin İsrail ve İran politikaları yüzünden yaşanan gerginlikleri aşmak için birkaç Türk heyetinin ABD’ye gitmesi, son olarak da ABD Genelkurmay Başkanı Mullen’in, ABD askerlerinin Irak’tan çekilmesi sırasında köprü olma konusunu görüşmek için Türkiye’ye gelmesini bahane ederek, bu haftayı 1939-1980 arası Türk-Amerikan ilişkilerine ayırdım.
(Not: 1923-1938 arasını, 5 Nisan 2009 tarihinde yine bu sayfalarda “Bir zamanlar Kemalistler Amerika’yı sevmişlerdi” başlıklı yazımda anlatmıştım, ilgilenenler o yazıma bakabilir.)
***
İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar iki ülke arasındaki ilişkiler sadece ekonomikti. Savaş sırasında biraz daha durgunlaşan ilişkiler, ABD’nin başını çektiği Batı Bloku ile SSCB’nin başını çektiği Doğu Bloku arasındaki ‘Soğuk Savaş’ın bir zorunluluğu olarak hızlıca ısınmaya başladı. Öyle ki 5 Nisan 1946’da, iki yıl önce görevi başında vefat eden Türkiye’nin ABD Büyükelçisi Münir Ertegün’ün naaşını getiren Missouri Zırhlısı’nın İstanbul’a gelişi hem yöneticiler hem de halk tarafından coşkuyla karşılanmıştı. Öyle ki, camilere “Welcome” mahyaları asılmış, Karaköy’deki genelevler elden geçirilmiş, bölgedeki eğlence yerlerine Amerikan askerlerine hoş davranmaları için tembihatta bulunulmuştu.
Missouri’nin gelişi
Bu ziyaretin arka planında, İkinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından, Sovyetler Birliği’nin (SSCB) Doğu ve Orta Avrupa ile Balkanlar’da giriştiği “komünistleştirme ve uydulaştırma faaliyetleri” vardı. Bunlar yetmezmiş gibi SSCB’nin Yunanistan’daki iç savaşta komünistlere destek olması, Türkiye’den açık açık toprak ve üs talebinde bulunması, İran’dan askerlerini çekmemekte direnmesi, Doğu Akdeniz ve Ortadoğu’ya yayılma niyetini belli etmesi, bölgelerdeki çıkarları dolayısıyla İngilizleri alarma geçirmişti. Savaştan güç kaybederek çıkan Britanya, SSCB gibi bir düşmanla tek başına başa çıkamayacağının farkındaydı. Bu yüzden bölgedeki yükümlülüklerini ABD’nin üzerine almasının, tüm Batı Bloku’nun çıkarları için gerekli olduğuna ABD’yi ikna etmişti. Missouri’nin ziyareti de bu kapsamdaydı.
SSCB’yi çevreleme harekâtı
Bu ikna faaliyetinin sonucu olarak, ABD Başkanı Henry Truman, 12 Mart 1947’de daha sonraları kendi adıyla anılacak olan Truman Doktrini’ni açıkladı. Buna göre, ABD, SSCB’nin etki alanına girmemesi için, Yunanistan ve Türkiye’nin borçlarını silecek, dahası yüklüce bir askerî yardım yapacaktı. Buna daha sonra, Avrupa ülkeleri için geliştirilen ve 4 Temmuz 1948’de yürürlüğe giren Marshall Planı kapsamındaki ekonomik yardımlar da eklendi. Böylece Türkiye birden ABD’nin, SSCB’nin başını çektiği ‘Komünist Blok’a yönelik çevreleme harekâtının asli unsuru oldu. ABD ayrıca İkinci Dünya Savaşı sırasında hızla büyüyen sanayiine pazarlar ve yeni yatırım alanları bulmanın mutluluğunu yaşıyordu.
Bayar’ın hayali
Bunlar olurken, tam 27 yıl süren otoriter Tek Parti dönemi sona erdi, CHP’nin bağrından doğan Demokrat Parti (DP), 14 Mayıs 1950 seçimlerinden zaferle çıktı. DP’nin ilk işi, CHP’nin muhafazakâr ekonomi politikalarını terk etmek oldu. 1950’de Kore’ye asker gönderildi, 1952’de NATO’ya girildi. 1954’te Celal Bayar ABD’yi, 1959’da Eisenhower Türkiye’yi ziyaret etti. 1950-1960 arasında iki ülke arasında tam 31 anlaşma imzalandı. Bunların bir kısmı askerî anlaşmalarsa da çoğu ekonomik işbirliğine ilişkindi. Bu anlaşmalar sayesinde özellikle tarımda önemli atılımlar yapıldı ama esas değişiklik popüler Amerikan kültürünün ve tüketim ideolojisinin Türkiye sınırlarından sızması oldu. Başlangıçta bundan halk da siyasiler de memnundu. Öyle ki, DP’nin kurucusu ve dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar, 21 Ekim 1957 tarihinde Taksim’de yaptığı konuşmada şöyle demişti: “Öyle ümit ediyoruz ki otuz sene sonra bu mübarek memleket, 50 milyon nüfusu ile küçük bir Amerika olacaktır.”
Amerikan kültürünün istilası
Vehbi Koç’un, Amerikan şirketlerinin temsilciliklerini almasıyla Frigidaire markalı buzdolaplarının salonların başköşesine kurulması, Mustang, Cadillac veya Chevrolet markalı otomobillerin kapılara dizilmesi bu yıllarda oldu. Bunları Hollywood filmleri, sinema ve magazin dergileri, çizgi romanlar, Amerika’nın Sesi Radyosu (VOA) yayınları, Türkiye’de görevli Amerikan askerlerinin ihtiyaçları için açılan ve Amerikan mallarının vergisiz-gümrüksüz satıldığı PX mağazalarından piyasaya sızan Amerikan sigaraları, sakızlar, hulahop denen çemberler, naylon iç çamaşırları; sandviçler, jean pantolonlar, rock ‘n’ roll, twist gibi danslar, Audrey Hepburn stili kısa saç, atkuyruğu veya Amerikan tıraşı gibi modalar izledi. Yani, Bayar’ın 35 yılda gerçekleştirmeyi umduğu ‘Küçük Amerika olma’ hayali, sadece 10 yıl içinde hayata geçivermişti.
U-2 Krizi
ABD ile ilişkiler güllük gülistanlık iken, bir uçak skandalı ortalığı karıştırdı. ABD’nin İngiltere, Almanya, Japonya ve Türkiye’deki üslerinde bulundurduğu U-2 casus uçaklarından biri 1 Mayıs 1960 günü Adana’daki İncirlik’ten (1955’te açılmıştı) havalanıp Pakistan’ın Peşaver eyaleti üzerinden SSCB hava sahasına girdikten sonra alçalmak zorunda kalmış, Sovyet radarlarına yakalanmış ve düşürülmüştü. Sağ kurtulan pilottan ele geçirilen uçuş planı, uçuşun Sovyet toprakları üzerinden geçip Norveç’e kadar uzandığını gösteriyordu. Bu durum ABD ile SSCB arasında büyük bir gerginliğe sebep oldu. SSCB uçağa hava sahasını kullandırdığı için Türkiye’yi suçladı. Hâlbuki Türkiye bu uçakların ‘bilimsel’ amaçlarla uçtuğunu sanıyordu.
NATO’ya ve CENTO’ya bağlıyız
Bu olaydan 27 gün sonra gerçekleşen 27 Mayıs 1960 darbesinde ABD’nin rolü olduğu iddiaları bugüne dek kanıtlanamadı ancak yeni rejimin Dışişleri Bakanı Selim Sarper, 1 Haziran 1960’ta bir demeç vererek NATO’ya ve CENTO’ya (eski Bağdat Paktı) bağlı kalınacağını açıklaması akıllarda soru işareti olarak kaldı. 23 Ekim 1962’de Küba Krizi sırasında SSCB, Türkiye’deki Jüpiter füzelerinin sökülmesini istedi, ABD bu isteğe olumlu yanıt verdi. İnönü, YTP’nin çekilmesi sonucu hükümetinin düştüğünü 23 Kasım 1963’te Başkan Kennedy’nin cenaze töreninde öğrenmişti. Görünüşte ilişkiler iyiydi ancak 1963’te Kıbrıs’ta yaşanan toplumlararası çatışmalar sırasında Türkiye ABD’den beklediği desteği göremedi. Tam bu sırada, SSCB’nin krom fiyatını düşürmesi sonucu ABD’nin kromu Türkiye yerine SSCB’den alması üzerine Türk-Amerikan ilişkileri iyice sıkıntıya girdi. 1964’te Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalesini engelleyen ünlü Johnson Mektubu verildi, ardından ABD yardımlarında kesintiye gidildi. Ancak, perde arkasında işler tıkırında gidiyor olmalıydı, çünkü 1960-1965 arasında Türkiye ile ABD arasında 21 anlaşma daha imzalanmıştı.
Gürsel’e çip mi yerleştirildi?
Tam bu sırada yeni bir uçak krizi yaşandı. ABD Başkanı Eisenhower 1960’taki kriz sırasında, U-2 uçuşlarının durdurulduğunu açıkladığı halde uçuşlar gizlice devam etmiş ve Aralık 1965’te yine İncirlik’ten kalkan bir casus uçağı, bu kez Karadeniz üzerinde düşürülmüştü. SSCB, daha önce olduğu gibi Türkiye’yi yine ağır bir dille eleştirdi. Bunun üzerine Demirel Hükümeti, ABD’den tüm gözlem uçuşlarını durdurmasını istedi ve Türkiye’den yapılan uçuşlar tamamen kesildi.
Elbette ABD’nin Türkiye’nin peşini bırakmaya niyeti yoktu. Öyle ki, 31 Ocak 1966’da tedavi için ABD’ye gitmesi gereken Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel, yolculuğunu, Başkan Johnson’un gönderdiği özel uçakla yaptı, ABD’de en iyi hastanelerde tedavi gördü. Ancak bu yakın ilgi, halk ve aydınlar arasında “ABD Gürsel’in beynine çip yerleştirdi” dedikodularının çıkmasına neden oldu. (Tedavisi başarılı olmayan Gürsel, Türkiye’ye geri dönecek ve uzun süren bir komadan sonra 16 Eylül 1966’da hayata gözlerini yumacaktı.)
Yankee Go Home!
Bu olayın da etkisiyle, Amerikan aleyhtarlığı giderek arttı. 22 Mayıs 1966’da Amerikan Haberler Merkezi’ne kimliği bilinmeyen kişilerce patlayıcı madde atıldı, ancak zarar gören kimse olmadı. Kamuoyunun baskısı üzerine hükümet, 10 Mayıs 1967 tarihinden itibaren Türkiye’ye girecek ve çıkacak Amerikan personeli ve malzemelerinin Türk gümrük ve Emniyet makamları tarafından kontrol edilmesi kararını aldı. 24 Haziran 1967’de İstanbul’da dört bin üniversite öğrencisi 6. Filo’nun gelişini protesto etti. Bu ilk ‘Yankee Go Home’ (Amerikalı evine defol) yürüyüşüydü. Bunu 4 Ekim 1967’de İzmirli öğrencilerin 6. Filo’yu protesto etmesi izledi.
İlişkiler o kadar kötüleşmişti ki, 23 Kasım 1967’de Johnson’un Kıbrıs için atadığı özel temsilci Cyrus Vance, halkın alanı işgal etmesi üzerine Ankara Esenboğa Havalimanı yerine askerî alana inebildi. Aynı gün başkentteki Amerikan Haberler Merkezi (AP) taşlandı ve camları kırıldı. ABD tepkilerden yılmadı ve “Kıbrıs’a herhangi bir müdahalede NATO’ya ait silah ve teçhizat kullanamazsınız” hatırlatmasını yaptı.
Vedat Demircioğlu’nun ölümü
1968’de Lübnan Krizi sırasında Türkiye İncirlik Üssü’nün kullanılmasına karşı çıktı. İstanbul’da 17 Temmuz 1968’de, Dolmabahçe’ye demirleyen Altıncı Filo’yu protesto için çok şiddetli bir gösteri yapıldı. Taş ve sopaların kullanıldığı gösteride 35 kişi yaralanırken, polis tarafından İTÜ Gümüşsuyu Yurdu’nun penceresinden atılan Vedat Demircioğlu birkaç gün sonra hayatını kaybetti. Dolmabahçe’de ise Amerikan askerlerini kovalayan göstericiler askerleri adeta denize döktüler. İlginçtir, bugünlerde en sert Amerikan düşmanı olan İslamcı kesimden öğrenciler, bu olayda polise yandaşlık etmişti. Çünkü o günlerde esas düşmanları, ‘dinsiz-imansız’ komünistlerdi. 6 Ocak 1969’da ODTÜ’den bir grup öğrenci ABD Büyükelçisi Komer’in arabasını yaktı. 10 Şubat 1969’da 6. Filo’nun tekrar İstanbul’a gelmesi üzerine gençlerle polis arasında günlerce çatışmalar yaşandı.
ABD yönetimi bu sertliğe karşılık vermekte gecikmedi. ABD’ye giren uyuşturucunun yüzde 80’inin Türkiye kaynaklı olduğunu iddia ederek, üretimin durdurulmaması halinde Türkiye’ye yapılan yardımın askıya alınabileceğini duyurdu. ABD’den gelen baskılar sonucu, 1970 Ekim’inde Türkiye haşhaş ekim alanlarını sınırlandırmayı kabul etti, ancak bu ABD’yi tatmin etmedi. İmdada, 12 Mart 1971 askerî müdahalesi yetişti. Müdahaleden sonra iktidara gelen ve iktidarını güçlendirmek için ABD’nin desteğini alması gerektiğini düşünen Nihat Erim hükümeti, Haziran 1971’de haşhaş ekimini ve afyon üretimini tamamen durdurdu.
Haşhaş yasağı
Türkiye’nin haşhaş ekimini durdurması karşılığında, haşhaş ziraatı yapan yaklaşık 100 bin Türk köylüsünün mağduriyetini önlemek için ABD’nin söz verdiği tazminatı gecikmiş olarak ve ancak üçte birini yollaması üzerine, 1 Temmuz 1974’te Ecevit hükümeti haşhaş üretimini tekrar serbest bıraktı. Bu karara ABD yönetiminin tepkisi oldukça ağır oldu. 2 temmuzda ABD Temsilciler Meclisi ve Senatosu’nda Türkiye’ye verilen borçların durdurulması ve askerî-ekonomik yardımların askıya alınmasını öngören ortak bir karar alındı, bu kararı Türkiye’ye toptan bir ambargo uygulanmasını isteyen diğer kararlar izledi. Türk hükümetinin, afyon kaçakçılığının önüne geçmek için gerekli önlemleri aldığını söyleyerek, kararından geri dönmeyeceğini açıklaması üzerine gerginlik daha da tırmandı. Ancak 20 Temmuz 1974’te faşist Samson darbesi üzerine Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalede bulunması, tüm gündemi değiştirdi. Artık Türkiye’ye ambargo uygulanmasını isteyen Kongre üyeleri, bu isteklerine dayanak olarak afyon üretimini değil Kıbrıs’a yapılan müdahaleyi gösteriyorlardı.
Türkiye de altta kalmadı ve 15 Temmuz 1975’te, 1969 tarihli Ortak Savunma ve İşbirliği Antlaşması’nı tek taraflı olarak feshetti. Böylece Türkiye’de NATO görevi nedeniyle İncirlik Üssü dışındaki Amerikan üslerinin faaliyetleri durduruldu. 1978’de Bülent Ecevit’in ABD’ye yaptığı ziyaret sonrasında ambargo kaldırılmıştı ama Türkiye, ABD’nin yardımıyla hızla askerî bir diktaya doğru yola çıkmıştı. 12 Eylül darbecileri (ABD’li bir uzmanın deyimiyle ‘Bizim çocuklar’) ABD ile sıkı fıkı oldular ama 1980 sonrası yaşanan bir dizi olayın da etkisiyle Türkiye’deki olumsuz Amerikan imajı ve Amerikan aleyhtarlığı günümüze kadar sürdü. Kısacası, iki ülke arasındaki ilişkilerin düzelmesi pek kolay görülmüyor.
Johnson Mektubu’nda ne yazıyordu
2 Haziran 1964’te toplanan Milli Güvenlik Kurulu’nda Kıbrıs’a müdahale kararı çıkmıştı. Ancak ABD, İnönü’den 24 saatlik bir erteleme istemişti. İnönü Kıbrıs’a çıkartma yapmakta ısrarlı olduğunu söyleyince cevap gecikmedi. Tarihe Johnson Mektubu diye geçen ünlü mektup geldi ve Türkiye Kıbrıs’a müdahaleden vazgeçti. Mektup kamuoyundan özenle saklandığı için halk olup biteni elbette anlayamadı.
Mektubun ortaya çıkması 10 Ocak 1966’da Meclis’te AP Genel Başkanı ve Başbakan Süleyman Demirel mektubun içeriğinin açıklanmasını talep edince mümkün olmuştu. Mektubun metni 11 Ocak 1966’da Hürriyet gazetesinde, Cüneyt Arcayürek’in sütunlarında açıklandı. Johnson mektupta ABD ile Türkiye’nin çok önemli müttefikler olduğu, bu yüzden birbirine danışmadan böyle bir karar almaması gerektiğini söylüyor, Türkiye’nin müdahalesinin ikisi de NATO üyesi olan Türkiye ile Yunanistan arasında bir savaşa yol açabileceğini, muhtemelen SSCB’nin de soruna dâhil olabileceğini, eğer böyle bir şey olursa NATO’nun Türkiye’yi savunma yükümlülüğüne girmeyebileceğini belirtiliyordu.
Başbakan İnönü’nün 13 Haziran 1964 tarihli cevabi mektubunda özetle, Türkiye’nin 25 Aralık 1963, 15 Şubat 1964, 13 Mart 1964 ve 5 Haziran 1964 tarihlerinde olmak üzere tam dört kez Kıbrıs’a müdahaleyi düşündüğü, bunların hepsini ABD ile paylaştığı, Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalesinin uluslararası hukuka uygun olduğunu, buna rağmen ABD’nin SSCB’nin müdahalesi halinde NATO’nun Türkiye’yi korumayacağının belirtilmesinin Türkiye’yi derin hayalkırıklığına uğrattığı belirtiliyordu.
Bunlar olurken İsmet İnönü’nün “Müttefiklerimiz bu tutumlarda devam ederse dünya yıkılır. Yeni şartlarda bir dünya kurulur, Türkiye de bu dünyada yerini alır” deyip demediği hâlâ bilinmiyor. Söylediyse de bunu muhtemelen resmî bir ortamda değil, bir dost meclisinde söylemiştir. Nitekim daha mektup krizi sürerken, İnönü’nün yeni bir dünyada yerini almaktansa eski dünyada kalmaya daha hevesli olduğunu gösteren bir olay yaşandı. İnönü 21 Haziran 1964’te Johnson’un daveti üzerine kalabalık bir heyetle Washington’a gitti. Johnson benzer bir daveti Yunanistan Başbakanı Andreas Papandreu’ya (bugünkü Başbakan Yorgo Papandreu’nun babası) da yapmıştı, elbette o da davete icabet etmişti. Ancak, İnönü-Johnson, İnönü-Papandreau görüşmelerinden bir sonuç çıkmadı. Ardından Johnson ABD Dışişleri Bakanı Acheson’ı Kıbrıs konusuna çözüm bulmak üzere özel temsilci olarak atayacak, ancak Acheson Planı da işe yaramayacaktı.
Amerikalı pilotların Türkiye’ye zorunlu inişi
Amerikalıların bir pek bilinmeyen Türkiye’yi ‘havadan’ ziyareti vardır. 12 Haziran 1942’de, Amerikan Ordu Hava Kuvvetleri’ne ait 13 adet B-24 (biri arızalanıp dönecekti) uçağı, Hitler ordularının yakıt ihtiyacının yüzde 40’ına yakınının karşılandığı Romanya’nın Ploesti bölgesindeki Astra Romana tesislerine 4.000 poundluk bombaları bıraktıktan sonra daha önceden planlandığı gibi Irak’a yönelmişti. 7 Aralık 1941 Pearl Harbor baskınına cevap olarak Komutan Doolittle’ın B-25’lerle Tokyo’yu bombalanmasından iki ay sonraya rastlayan bu harekât, ABD Hava Kuvvetleri’nin Avrupa-Kuzey Afrika sahnesindeki ilk icraatıydı bu sefer.
Ploesti’den Ankara’ya
Aynı gün, Ploesti’den dönen dört B-24 bombardıman uçağı, yakıt azlığı ve acil durum gerekçesiyle izin almaksızın Türkiye’ye iniş yaptılar. Uçakların üçü Ankara’ya, biri de Adapazarı’na inmişti. Her ne kadar inişler teknik sebeplerle olduysa da, uluslararası ve ulusal hukuk gereği uçaklar ‘enterne’ edildiler. Yaralı pilotlar ilk tedavileri yapıldıktan sonra sorguya alındılar. Ama bütün bunlar öyle nazikçe yapılmıştı ki Amerikalı havacıların anılarında ilk değindikleri olay, daha uçakların motorları soğumadan kendilerine ikram edilen sıcak çaylar olacaktı.
Türkiye’de görevli Amerikan diplomatik delegasyonu da durumdan haberdar edildikten sonra, bu mürettebatın büyük bölümü Ankara’da, kendileri gibi gözaltında tutulan diğer ülkelere mensup benzer durumdaki personel ile birlikte, camları demir parmaklıklı küçük bir otele yerleştirildiler.
Ağustos 1943’ten itibaren yedi B-24 uçağı daha Türkiye’ye zorunlu iniş yaptı. Manavgat açıklarında denize düşen uçakta iki pilot öldü. Yedi yaralı havacı Ankara’daki Amiral Bristol Hastanesi’nde tedavi edildikten sonra ‘deniz kazazedesi’ statüsünde serbest bırakıldı. (1995’te denizden çıkarılan uçağın burun kısmı, halen İstanbul-Hasköy’deki Rahmi Koç Müzesi’nde sergileniyor.)
Yemekler Karpiç’te
Enterne edilen pilotlar, sabah kahvaltılarını otelde yapıyorlar, 10:00 ile 24:00 arasında otel dışına çıkıyorlar, yasalar gereği üniformalarını giymelerine izin olmadığı için, Ankara’daki Amerikan diplomatlarının temin ettiği sivil giysilerle ‘çarşı izinlerini’ gezip tozarak değerlendiriyorlardı. Öğlen ve akşam yemeklerini kaldıkları otele yürüyüş mesafesinde bulunan ve dönemin ünlü mekânı Karpiç’te yiyorlar, geceleri de otele ‘teslim’ oluyorlardı.
Sözkonusu havacıların bir bölümü, Ankara’daki Amerikan delegasyonunun organize ettiği, risk taşımayan tertiplerle firar edip, Suriye ya da Irak üzerinden görevlerine geri döndüler. Bir bölümü ABD’ye dönüp 1945’te sona eren savaşı oradan izlediler. Bir bölümü ise ABD tarafından Türkiye’ye hibe edilen altı adet B-24’ün kullanımını Türk havacılarına öğretmek için bir süre daha Türkiye’de kaldılar.
Özet Kaynakça: “Türk Amerikan İlişkileri”, Dosya (Hazırlayan: Gül Barkay), Toplumsal Tarih, S. 120, Aralık 2003, s. 68-97; Çağrı Erhan, Türk-Amerikan İlişkilerinin Tarihsel Kökenleri, İmge Kitabevi, 2001; Akdes Nimet Kurat, Türk-ABD Münasebetlerine Kısa Bir Bakış (1800-1959), Doğan Limited Şirketi Matbaası,1959
.5-9-10
.Averof Zırhlısı’nın Osmanlı’ya ettiği
Geçenlerde gazetelerin iç sayfalarında küçücük bir haber vardı: “Jet sosyete ve çok sayıda manken ile armatörün katıldığı düğün partisinin 1984 yılından beri müze olarak kullanılan “Averof” Zırhlısı’nda düzenlenmesine izin verilmesi Yunan Parlamentosu’nda tartışma konusu oldu. Yunan Deniz Kuvvetleri ise soruşturma açtı. Ana muhalefetteki Yeni Demokrasi Partisi verdiği soru önergesiyle Savunma Bakanı’nın hesap vermesini istedi.”
Heyecanla referandum sonuçlarını beklediğimiz bugün, Averof’un hikâyesi ilginç olabilir diye düşündüm. Çünkü habere konu olan Averof Zırhlısı sadece Yunanistan tarihi açısından değil Osmanlı tarihi açısından da çok önemli.Söz denizden açılmışken yazının ikinci bölümünü de Osmanlı-Türk denizcilik tarihinde önemli bir yere sahip olan Gülcemal Vapuru’na ayırdım.
Kabakçı Mustafa İsyanı
Averof’un her iki devletin hayatındaki önemini anlamak için hikâyeyi biraz geriden almak gerek. Bilindiği gibi Osmanlı Devleti’nde Batılı anlamdaki ilk modernleşme hareketleri III. Selim zamanında başlamıştı. 1804’te geleneksel bir kurum olan Tersane Amirliği kaldırılmış yerine Umur-u Bahriye Nezareti kurulmuştu. Ancak 1807 yılında, bu modernleşme hareketlerine tepki gösterenlerin destek verdiği Kabakçı Mustafa adlı bir yeniçerinin başlattığı isyan sonunda III. Selim tahttan indirilince, bu atılımlara ara verilmiş, 1827’de Osmanlı-Mısır Donanması’nın Navarin’de Fransız-İngiliz-Rus Donanması’na yenilmesinden sonra da deniz gücü diye bir şey kalmamıştı. Deniz gücünün yokluğunda ise Tunus, Cezayir ve Mısır gibi ülkelerin Osmanlı’dan kopması çok kolay olmuştu. 1839’da Tanzimat’ın ilanından sonra durum değişmeye başladı. Abdülmecit döneminde Bahriye Meclisi, Abdülaziz döneminde de 30 zırhlı ve 74 ahşap gemi olmak üzere 106 parçalık bir donanma oluşturulmuştu. Bu gemilerin yapılması için harcanan büyük paralar, ileriki yıllarda, Osmanlı borçlarının büyük bölümünü oluşturacaktı.
Tersanelerde çürüyen donanma
1876’da II. Abdülhamit tahta geçtikten ve I. Meşrutiyet ilan edildikten sonra, yine başa dönüldü ve donanma ihmal edilmeye başladı. Çünkü aşırı temkinli ve kontrolcü bir padişah olan Abdülhamit, hem gemi alımını çok pahalı buluyor, hem de donanmayı kontrol edemeyeceğini düşünüyordu. Bu yüzden daha ucuz ve kontrolü daha kolay olan demiryollarına ağırlık veriyordu. Bu dönemde, Osmanlı Donanması’nın geriye kalan birkaç gemisi de Haliç ve Çanakkale’de çürümeye terk edilmişti.
1908’de İttihatçılarla Taşnakların işbirliğiyle II. Meşrutiyet’i ilan etmek zorunda kalan II. Abdülhamit’in 1909’daki 31 Mart Olayı’nın ardından tahttan indirilmesinden sonra, İttihatçıların ilk işi donanmayı güçlendirmek oldu. İttihatçıların yayın organı Tanin’de yer alan bir dilek üzerine, halktan bağış toplanarak iki kruvazör alınması ve bunlara ‘hürriyet kahramanları’ Enver ve Niyazi’nin adlarının verilmesi uygun görülmüştü.
Elde kalan İtalyan gemisi
Bunlar olurken, İtalyan Donanması, İtalya’nın Livorno şehrindeki Fratelli Orlando Kardeşler tezgâhlarına üç adet gemi sipariş etmiş, bunlardan Pizza ve Sar Giorgio İtalyan Donanması’na katıldıktan sonra, İtalyan hükümeti üçüncü gemiyi almaktan vazgeçmiş, bu gemiyi alması için Osmanlı Devleti’ne teklif götürmüştü. Ancak, hâlâ ‘donanma mı demiryolu mu’ tartışmasını bitiremeyen Osmanlı Devleti, bu teklifi reddetmişti.
Orlando Kardeşler bunun üzerine, Yunanistan’a yönelmişlerdi. Yunan Donanma Bakanı Damianos, gemiye büyük ilgi göstermiş ancak 24 milyon drahmiye denk düşen bedelini hazinenin karşılayabilmesi konusunda tereddüt etmişti. İşte o günlerde, George Averof adlı Mısır doğumlu Rum asıllı bir Osmanlı vatandaşı geminin satın alınmasında kullanılmak üzere sekiz milyon drahmi bağışladı. Bu cömert yardımdan mahcup olan Yunan hükümeti de, geri kalan parayı borç harç toplayıp, 1909 yılında gemiyi satın aldı. Bağışçısının adı verilen gemi 1910’da denize indirildi ve ilk seyahatini V. George’un taç giyme törenlerine katılmak üzere İngiltere’ye yaptı.
Bu durum Osmanlı Devleti’nde büyük bir endişe ve kıskançlık yarattı. Çünkü Balkanlarda savaş tamtamlarının çaldığı bir dönemde, Osmanlı’dan ayrılmış küçücük bir devlet olan Yunanistan, koskoca Osmanlı Devleti’nin almaya cesaret edemediği bir gemiyi satın alarak, deniz gücünde büyük bir avantaj sahibi olmuştu. Duyulan rahatsızlık öyle büyüktü ki, alelacele Almanya’dan iki gemi alındı. Ancak, Barbaros Hayrettin ve Turgut Reis adları verilen bu gemiler 18 yaşındaydılar, yani Osmanlı’yı Yunanistan’ın önüne geçirmeleri mümkün değildi.
‘Şeytan Vapur’
Nitekim bu durum kısa sürede ortaya çıktı. Osmanlı Devleti, 1908’den beri siyasi istikrarsızlık yaşıyordu, başında Trablusgarp belası vardı, Almanlar eliyle ordunun yeniden organizasyonu henüz oturmamıştı, ama Averof Zırhlısı 1912 sonbaharında patlak veren Balkan Harbi’nde Osmanlı Devleti’nin yenilgisinde başrolü oynadı. Özellikle 16 Aralık 1912 tarihli İmroz, 18 Ocak 1918 tarihli Mondros Deniz Muharebelerinde, Osmanlı Donanması’nın iflahını kesti. Çünkü Osmanlı gemilerinin en yenisi saatte 16 mil sürat yapabilirken, Averof 22 mile ulaşıyordu. Osmanlı gemileri üç dakikada bir mermi atabilirken, Averof merkezî sistemli modern toplarıyla dakikada üç mermi atıyordu. Buna rağmen İmroz Muharebesi sırasında Averof isabet alarak yan yatmış, ancak Osmanlı Donanması’nın komutanları durumu fark etmeyerek, savaş alanından ayrılmışlardı. Dolayısıyla, Averof’u denize gömme fırsatı kaçırılmıştı. Daha sonra toparlanan gemi Mondros Muharebesi’nde Osmanlı Donanması’na karşı ezici bir üstünlük sağlamış, Osmanlı gemileri Çanakkale içlerine kaçmak zorunda kalmıştı. Bu muharebelerden sonra Averof’un kaptanı Kunturiotis Yunanlılar tarafından “Şanslı Yorgo” diye anılırken, Türkler gemiye “Şeytan Vapur” adını takmışlardı.
1913-1914 Rum boykotu ve Averof
Balkan Savaşları’nın Averof konusu, Türk milliyetçileri açısından öyle büyük bir yaraydı ki, Müslüman burjuvazi yaratmak için, gayrımüslimlerin mallarına el koymayı hedefleyen İttihatçılar, 1913-1914 arasında Ege’de yaşayan Rum ahaliyi Anadolu’dan kaçırtmak için halkı kışkırtırken, Averof’u bahane etmişlerdi. O günlerde binlerce nüshası halka dağıtılan bir broşürden, imlasına dokunmadan ama kısaltarak aktaracağım şu satırlar, İttihatçıların zihniyet dünyasını gayet güzel anlatıyor:
“Ey Müslümanlar!
Hanımlar... Efendiler!
Sizlerle biraz hasbıhal etmek istiyorum. Allah bir daha tekrarını göstermesin. Son Balkan muharebelerini hepimiz biliyoruz... yalnız can, yalnız insan değil, büyük memleketler, koca koca ülkeler de kaybettik. İskeçe, Kavala, Drama, Siroz, Selanik, Yanya, Manastır, Kosova, İşkodra... Bütün bu güzel vilayetleri kaybeden ve kendi memleketlerimizin üzerine düşman bayrakları diken kimin elidir biliyor musunuz?
Kemal-i teessürle söyliyeyim: Bizim elimiz... Evet, kendi ellerimiz! Çünki, Çanakkale Boğazı’ndan dışarı çıkamadık. Çünki, Selanik’e, Adalara imdad edemedik. Çünki, Yunan’a karşı koyamadık. Çünki, karşımızda düşmanın Averof zırhlısı vardı.
Bütün ülkesi, yalnız Rumeli’deki vilayetlerimizin hatta yarısı kadar bile olmayan Yunan hükümetinin Averof zırhlısı! (...) Evet, o küçücük, o miskin ve züğürt Yunan hükümeti kendisine kalsa, kabil değil böyle zırhlılar alamaz. Çünkü almak için para bulamaz. Fakat zırhlıyı alan hükümet değil millet! (...) İşte Averof zırhlısını alan da Averof adında bir Rum. (...) Evet, bir Rum vatandaş! Yunan hükümetine koca bir harp kazandırdı ve bütün Yunanistan’ı bir buçuk misli büyüttü!...”
Gayrımüslimlerin kaderi
Bu ve benzeri bildirilerdeki kışkırtıcı dilin etkisiyle ‘gâvur’ İzmir’in camilerinde hocalar gayrımüslimlerden mal alınmasını boykot için vaaz verdiler. Geceleri Rum dükkânları boyalarla işaretlendi, tüm yabancı kurumlardaki Rum çalışanlar işlerinden kovulmaya başladı.
Tasfiye edilen Rumların yerini alma hayali kuran Yahudiler bir yanlışlığa kurban gitmemek için dükkânlarının üstüne “Avram, Yahudi, terzi”, “İzak, Yahudi, ayakkabıcı” gibi adlarını yazıyorlardı. Boykot bir süre sonra Rumları sistematik olarak ülkeden kaçırtmaya dönmüş, ancak gerek büyük devletlerin, gerekse Yunanistan’ın, gerekse Osmanlı Devleti’ndeki Rum cemaatinin tepkisi üzerine İttihatçı hükümet, Talat Paşa başkanlığında bir delegasyonu, çeşitli elçiliklerden birer memur eşliğinde, inceleme yapmak amacıyla Ege bölgesine yollamak zorunda kalmıştı. Bu kaçırtma
İşlemi, 1915’teki Ermeni Tehciri ile en kanlı zirvesine ulaşacaktı.
Bugün artık çok iyi biliyoruz ki, Osmanlı Devleti’nin parçalanmasının başlangıcı Balkan Harbi’dir. Bu savaşlar sırasında Osmanlı Devleti’nin topraklarında bağımsız Arnavutluk kurulmuş, Romanya topraklarını yüzde 5, Bulgaristan yüzde 30, Yunanistan yüzde 68, Karadağ yüzde 62, Sırbistan yüzde 82 oranında arttırmış, Osmanlı Devleti de, Birinci Dünya Savaşı’yla kesinleşecek makûs talihine doğru ilerlemişti. Dolayısıyla, Yunan milli tarihinin en büyük kahramanlarından biri olurken, o günlerde hızla siyasileşen Türk milli kimliği açısından da başarısızlıklarının suçunu yükledikleri ‘günah keçisi’ olmuştu.
İstanbul’un işgalinde Averof
Birinci Dünya Savaşı’nı yenilgiyle bitiren Osmanlı Devleti ile İtilaf Güçleri arasında imzalanan Mondros Mütarekesi’nden sonra, İstanbul’a gelen işgal donanmasında yer aldı ve zaman zaman Karadeniz’e açılarak Mustafa Kemal’in kuvvetlerine meydan okudu. 9 Eylül 1922’de İzmir’in Kemalist güçlerin eline geçmesi sırasında, Anadolu’dan kaçmak zorunda kalan Yunan askerleri ve Rum asıllıları Ege adalarına taşımakta kullanılan gemi, 1928 yılında vakfiyesinde belirtildiği gibi okul gemisine dönüştürüldüyse de, İkinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesi üzerine, tekrar Yunan Donanması’nın amiral gemisi oldu. 1941’de Almanların Yunanistan’ı işgali sırasında, Almanlara teslim olmayı reddeden gemi, Girit’e kaçtı. 1944 yılında Yunanistan’ın Nazi işgalinden kurtulmasından sonraki ilk bayrak töreni Averof’ta yapıldı. 1951’de ıskartaya çıkarılan gemi 1984 yılından itibaren onarılarak müze olarak kullanılmaya başladı. O günden beri de Yunanistan’ın milli sembollerinden biri. İşte yazımızın başında sözünü ettiğimiz öfkeyi yaratan da, bu şanlı tarihin aynen Atatürk’ün gemisi Savarona gibi, piyasaya düşmesi...
“İstanbul deyince aklıma Gülcemal gelir...”
“Krifçe’de at arabalarına bindik, doğru Veria’ya. Veria’da bir iki gece çadırlarda kaldık. Üç yaşında bir kardeşim vardı, Bayram. Hastalandı oracıkta öldü. Onu oralarda gömdük de yola çıktık. Gene at arabalarıyla Selanik’e gittik. Gemiye bindik. Sadece Krifçeliler değil, başka köylerin halkı da bindi gemiye. Kat kat bir gemiydi, biz en üstte geldik. Gemide çan çaldılar bir ara. Meğer ölü varmış. Ölü olunca çan çalarlarmış. Ölüyü ben de gördüm. Çarşafa sarıp, yallah denize attılar. Babama Rumca ‘yazık’ dedim. Babam da, ‘gemide ölen varsa çan çalıp haber verirler. Haber vermezlerse fırtına çıkar gemi batarmış, ölüyü hemen vermek lâzımmış’ dedi. Bilmem şaka bilmem doğruydu babamın söyledikleri.” (İskender Özsoy’un röportajından,http://site.mynet.com/yesilburc51/guncel_ani/id4.htm)
1924’te mübadele ile her şeyini Selanik’te bırakıp İzmir üzerinden Isparta’ya, oradan da Niğde’ye giden Fatma (Erdal) Hanım’ın sözünü ettiği geminin adı Gülcemal’di.
İki kardeşten biri
Gülcemal, dört direkli, iki bacalı siyah bir vapurdu. 1874’te İngiltere’nin büyük denizcilik kumpanyalarından White Star tarafından Atlantik’te İngiltere ile Birleşik Amerika arasında yolcu taşımak amacıyla Kuzey İrlanda’nın Belfast şehrindeki Harlaand&Wolf adlı tersanede inşa ettirdiği iki eş gemiden biriydi. İlk adı Germanic’ti, kardeşlerininki ise Olympic ve Britannic (II). 1896 yılında yenilenen kazanları ve makineleri ile Atlantik’i altı gün, 21 saat, 38 dakikada geçerek ‘Mavi Kurdela’ sahibi olan Germanic, 1899 yılında, New York Limanı’nda kömür almak için beklerken üzerinde biriken karların ağırlığına dayanamayarak dibe oturmuştu. Yüzdürülmesi zor olmasa da tamiri zor olmuştu. 1902 yılında adı Ottowa olarak değiştirildi ama İngiltere ile Amerika Kıtası arasında göçmen taşımaya devam etti. Bu yıllarda gemiyle yolculuk yapmış olan II. Meşrutiyet döneminin Aydın Mebusu, Malta sürgünlerinden Ubeydullah Efendi anılarında gemide çiçek yetiştirilen bir bahçe olduğundan söz eder. Fakir yolcuların üst üste yolculuk yaptığı alt ambarlarda inek bile beslenirmiş. İnekler her sabah sağılır ve sütleri birinci mevkideki yolculara sunulurmuş.
Sultan Reşat adını koyuyor
Gemi, 1910 yılında 15 bin altın karşılığında Osmanlı Devleti’nin Seyr-ü Sefain İdaresi’ne satıldıktan sonra gemiye devrin padişahı Sultan Reşat annesinin adını vermiş ve Gul Djemal (Gülcemal) yani ‘gül yüzlü’, ‘gül çehreli’ demişti...
İlk önce posta seferleri için kullanılan gemi düzenli seferler yapmak üzere Karadeniz sahillerine verildiğinde halk çok sevinmişti. Gülcemal’in İstanbul’dan başlayan yolculuğu Zonguldak, İnebolu, Sinop, Samsun, Ünye, Ordu, Giresun limanlarına uğrayarak Trabzon’a kadar sürer, sonra aynı limanlara uğrayarak İstanbul’da biterdi. Ünye’de halk arasında ‘çabucak git-gel’ anlamına gelen “Sakın, Gülcemal vapuru gibi her yere uğrama” şeklinde bir deyiş bile türemişti. Rize’de ise, kayıkla yedi kez etrafının dolaşılması halinde hastaların iyileşeceğine inanılırdı.
Gemi, 1914’te Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasından bir süre sonra asker taşımada kullanılmaya başladı, hatta bir ara hastane gemisi olarak da hizmet verdi. 27 Şubat 1915 günü, Ege’den Marmara’ya sızmış olan İngilizlerin E-11 denizaltısı, İstanbul’dan Çanakkale’ye asker taşımakta olan Gülcemal’i İmralı önlerinde torpillemeyi başardı. Pruvasından yaralanan Gülcemal, Kalender ve Sahilbent gemileri tarafından yedeğe alınarak İstanbul’a çekildi ve tersaneye sokuldu. Yeniden hizmete girebilmesi için yaklaşık iki yıllık bir onarım görmesi gerekti.
Emekliliğe doğru
Gülcemal’in ünlü yolcuları arasında Trabzon’dan İstanbul’a gelen Ermeni Patriği Zaven Efendi (1915), Hamidiye kahramanı Rauf Bey’in de aralarında bulunduğu Mondros Mütarekesi’ni imzalamaya giden heyet (1918), İstanbul’dan Trabzon’a geçen Kazım Karabekir (1919), Çerkez Ethem’in çeteleri tarafından bozguna uğradıktan sonra İzmit’ten İstanbul’a dönen Kuva-yı İnzibatiye askerleri (1920), Milli Mücadele zaferi sonrası Trakya’yı teslim almak üzere İstanbul’a gelen Refet (Bele) Paşa (1922) da var.
Mütareke yıllarında Yunanistan ve Mısır’daki esir kamplarında tutulmakta olan Alman askerlerini Wilhelmhaven ve Hamburg limanlarına taşıyan gemi 1921-1922 yıllarında New York’a dört sefer yaparak ABD’ye giden ilk transatlantik unvanını almıştı. İstanbul’dan New York’a bağış toplamak üzere giden Çocuk Esirgeme Kurumu’nun kurucusu Dr. Fuat Umay’ı (1923) ve aynı yıl Lozan’dan dönen İsmet İnönü’yü taşıyan geminin güvertesini, 1924’te gözü yaşlı Türk ve Yunan mübadiller doldurdu.
II. Abdülhamid sürgündeyken hanedan reisliği yapmış olan Mehmet Orhan Efendi, 3 Mart 1924’te Halifeliğin kaldırılmasından sonra saltanat ailesinin sınırdışı edilişi sırasında Gülcemal’e neden binmediklerini şöyle anlatmıştı: “Ailenin çoğu istasyondaydı. Daha evvel tren yerine vapurla gitmeyi düşünmüştük. Ama ‘Hanedanı, Gülcemal vapuruna koyup Çanakkale’yi geçtikten sonra vapuru batıracaklar’ diye bir şayia çıkmıştı. Şehzadelerin çoğu, bu yüzden fikrini değiştirip trenle gitmeye karar verdi.”Bir rivayete göre 1926’da Mustafa Kemal’e İzmir’de suikast yapmayı planlarken yakalanan Laz İsmail İzmir’e Gülcemal’le gitmişti. Cumhuriyet’in ilanından sonra Marmara gezilerinde Gülcemal’i kullanan Mustafa Kemal 1934’te, İran Şahı Rıza Pehlevi’yi Gülcemal’le gezdirmişti.
1937’de hizmet dışı kalan Gülcemal İkinci Dünya Savaşı’nın karanlık yıllarını Haliç’te bağlı olarak geçirdi. 1949 yılında limanda ardiye olarak kullanılıyordu. Ertesi yıl, yüzer otel haline getirileceğine dair söylentiler çıktıysa da sökülmek üzere İtalya-Messina’ya doğru yola çıktı. 76 yaşındaki Gülcemal’den geriye Orhan Veli’nin “Hanginiz bilir benim kadar karpuzdan fener yapmasını/ Sedefli hançerle üstüne Gülcemal resmi çizmesini” dizeleriyle Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun “İstanbul deyince aklıma Gülcemal gelir/ Anadolu’da toprak damlı bir evde/ Gülcemal üstüne türküler söylenir/ Süt akar cümle musluklarından/ Direklerinde güller tomurcuklanır/ Anadolu’da toprak damlı bir evde çocukluğum/ Gülcemal’le gider İstanbul’a/ Gülcemal’le gelir” dizeleri kaldı.
Özet Kaynakça: Zafer Toprak, “Osmanlı donanması, Averof zırhlısı ve ulusal kimlik”, Toplumsal Tarih, S. 113, Mayıs 2003, s. 10-19; a.g.y. “Cihan Harbi’nin provası Balkan Harbi”, Toplumsal Tarih, S. 104, Ağustos 2002, s. 44-51; Eser Tutel, Seyr-ü Sefain ve Öncesi, İletişim, 1997; Oktay Sönmez, Anılarda Gemiler, Ufkun Ötesinde Kayboldular, Türkiye İş Bankası Yayınları, 2003. (Fotoğraflar Toplumsal Tarih’ten alınmıştır.)
.Yıllar sonra Ahtamar’da
MÖ 5. yüzyılda Halikarnas'ta (Bodrum) yaşamış ‘Tarihin Babası’ Herodot, Historia adlı ünlü eserinin 5. kitabının 52. babında şöyle der: “Kilikya ile Ermenistan arasında sınır, içinde gemilerin yüzebildiği bir ırmaktır ki adı Fırat’tır. (...) Bu bölgeyi gemilerin yüzebildiği dört ırmak sular. Birincisi Dicle’dir, ikincisi ve üçüncü aynı yerden çıkmadıkları ve bir tek ırmak olmadıkları halde aynı adı taşırlar. Birincisi Ermenistan’dan, ikincisi Matien’lerin ülkesinden gelir. Dördüncüsünün adı Gyndes’dir.”
Beceriksizlik mi?
Bugün eğer yazı baskıya girerken yeni bir aksilik çıkmadıysa, Herodot’un tarif ettiği bu coğrafyada hüküm süren Vaspuragan Hanedanı’nın ünlü kralı I. Gagik’in, Van Gölü’nün güneyindeki Ahtamar Adası’nda, 915-921 yılları arasında mimar Manuel’e yaptırdığı kilisede uzun bir aradan sonra ayin sesleri yükseliyor olması lazım. ‘Aksilik’ dediğim, 2005-2007 yıllarında Türk ve Ermeni uzmanların işbirliğiyle restore edilen ve 29 Mart 2007’de yine gerilimli şekilde açılışı yapılan anıt-kilisenin olmazsa olmazı olan 100 kiloluk haçın, Van Valisi Münir Karaloğlu’nun deyimiyle “teknik ve zor bir iş olması nedeniyle” kubbedeki yerine yerleştirilmemesi yüzünden ayinin Ermeni cemaati tarafından protesto edilmesi ihtimaliydi. İnşaat şirketlerinin 270 metrelik gökdelenler dikebildiği bir ülkede, topu topu 100 kiloluk bir demir haçı topu topu 10-15 metrelik (?) yüksekliğe dikmeyi başaramamak valiyi nasıl olur da mahcup etmez diye düşünüyordum ki, bölgenin sağduyulu iş adamları meseleye el koydular da, haç kubbeye değilse bile, Ermeni cemaatinin onayladığı bir yere konuldu ve kriz aşıldı.
Mimari hazinenin talanı
Ayine ev sahipliği yapacak olan kilisenin duvarlarındaki din dışı avcılık, bağcılık ve hayvan tasvirlerine bakılırsa, Gagik burayı daha çok dünyevi ihtiyaçları için kullanmış. Nitekim dönemin bir vakanüvisti, hem Ahtamar hem de yakınlarında Vosdan adacığında, Gagik’in inşa ettirdiği şehirleri öve öve bitiremiyor. Yazara göre adalarda güzel konaklar, meyve ve çiçek bahçeleri, şırıl şırıl akan dereler, binlerce kayığı alacak dalgakıranlar varmış.
Surp Haç Kilisesi bu güzelliklerden geriye kalan nadir örnekten biri. Daha önce de yazmıştım, dönemin İstanbul Patriği Mağakya Ormanyan’ın hazırlattığı bir rapora göre 1913-1914 arasında Osmanlı ülkesinde Ermeni cemaatine ait 2.538 kilise, 451 manastır ve 2000 okul vardı. Bu yapıların bir bölümünün fotoğraflarını, Birzamanlar Yayıncılık 100 Yıl Önce Türkiye’de Ermeniler(Yay. Haz. Osman Köker, 2005) adlı albümde yayımlamasaydı, bu yapılardan haberdar bile olamayacaktık çünkü İttihat ve Terakki’nin korkunç planı uyarınca 1915’ten itibaren zorla boşaltılan Ermeni köy ve şehirlerine yerleştirilen Müslüman ahalinin ilk işi, okulları ahıra, kilise ve manastırları camiye çevirmek olmuştu.
Gidenlerin gömdüğünü düşündükleri altın ve değerli eşyayı bulmak için yapılan acımasız kazıların eşlik ettiği imha harekâtı, Cumhuriyet döneminde tüm hızıyla devam etti. Nitekim 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması’nın 42. maddesinde “Türk hükümeti kiliselerin, sinagogların, mezarlıkların ve diğer dini yapıların tam koruma altına alınmasını garanti eder” dendiği halde, 1974 yılında yayınlanan UNESCO Raporu’na göre, geriye sadece 913 kilise ve manastır kalmıştı. Gayri resmi araştırmalara göre, 1974’ten sonra bunların 464’ü tamamen yıkıldı, 252’si yıkılmaya terk edildi, 197’si ise ciddi restorasyona ihtiyaç duyuyor. Halen UNESCO’nun ‘Dünya Mirası’ listesinde olan Ani bunların en önemlisi.
Hassasiyetlere binaen ‘Anı’
Bundan iki yıl önce, Garanti Bankası’nın Anadolu Sohbetleri programı kapsamında, bir grup gazeteci ile Kars’ı ziyaret ettiğimde, içinde pek çok kilise, manastır, kale, saray ve köprü kalıntılarını içeren dev bir açık hava müzesi olan Ani’den çok etkilenmiştim. Bir zamanlar gazetemizin yazarı olan sevgili Sevan Nişanyan’ın rehberliğinde Ani’yi gezerken, tanıtım tabelalarında 59. Hükümet’in Kültür Bakanı Atilla Koç’un “Türklerin hassasiyetlerini göz önüne alarak” koyduğu hatıra anlamına gelen ‘Anı’ adıyla müşerref olmuştuk. Elbette, tabelalarda Ermeni kelimesine de rastlamak mümkün değildi.
Boş hoşgörü retoriği
Tabelalar değişti mi bilmiyorum ama devlet büyüklerimizin tutumu pek değişmemiş görünüyor. Çünkü Başbakan Erdoğan, atalarımızın 1915’te soykırıma uğrattığı Ermeni halkının evlatlarının hassasiyetlerinin farkında olduğuna dair tek kelime sarf etmediği gibi, alt tarafı yılda bir gün kilisede ayine izin verdiğimiz için “Türklerin derin hoşgörüsünden” dem vuruyor. Daha önce de Dışişleri Bakanımız, Azerbaycanlı soydaşlarımızın ve Türk milliyetçilerinin hassasiyetlerine yenik düşüp büyük gürültülerle başlatılmış ‘Ermeni Açılımı’nın rafa kaldırıldığını teyit eden “Ermenistan sınır kapısı açılmayacaktır!” açıklamasını yapmıştı. Evet, yılda bir kez de olsa ayine izin vermek çok güzel bir davranış ama moda deyimle söyleyelim: “Yetmez!” Şimdilik burada kesip, bir tarih yolculuğuna çıkalım.
Sımpat’ın görkemli şehri
Kalkolotik Çağ’dan (MÖ 5500-3200) beri yerleşim yeri olduğu anlaşılan Ani, Pakraduni Hanedanı’ndan gelen Ermeni Kralı III. Aşod’un, 961 yılında 45 bin kişilik ordusunun huzurunda taç giydiği şehir. Ama asıl çehresini 977 yılında yine Ani’de tahta geçen II. Sımpat zamanında kazanmış. Sımpat’ın Kars’ın doğusunda, Arpaçay (Arpassus) Irmağı’nın batı yakasında, derin koyaklarla çevrili bir plato üzerinde kurduğu yeni şehrin o tarihlerde 100 bin kişiye ev sahipliği yaptığı rivayet olunuyor.
Dönemin Ermeni tarihçilerinden Asoğig, “[Sımpat] Ani’nin hendeklerini doldurdu ve üstüne Akhutyan Irmağı’ndan Dzağgotsatzor (Çiçekler Vadisi) denen vadiye kadar uzanan daire şeklinde bir sur inşa etti. Bu suru kireçle harçladığı taşlardan bina etti ve yanlarına burçlar ve yüksek kuleler dikti. Eskisini kat kat aşan bu sur, şehrin yayıldığı alanı bütünüyle kapsıyordu. Sedir ağacından kapıları, demirden bir parçayla ve sağlamca gömülmüş büyük çivilerle teçhiz edilmişti. Yine Ani şehrinde daha önce Argina’daki patrikhanenin kilisesini inşa etmiş olan mimar Dırtad yönetiminde muhteşem bir kilisenin temellerini attı” diyor. Dırtad, bir depremde hasar gören Aya Sofya Kilisesi’ni tamir etmesi için Konstantinopolis’e çağrılan büyük bir usta aynı zamanda. Bu tarihten itibaren, Ani’de Kral Aşod’un inşa ettirdiği surlarla çevrili eski şehir ile Sımpat’ın inşa ettirdiği çifte surlarla çevrili yeni şehir iki ayrı bölüm halinde var olmaya devam etmiş.
Selçukluların şansı
Buraya kadar her şey iyi ama 12. yüzyıl tarihçisi Urfalı Mateos’a bakılırsa, Bizans İmparatoru IX. Konstantinos Monomakhos tarafından bir saray ve Kapadokya’da bereketli topraklar verilerek kandırılan Ermeni Kralı II. Gagik’in şehrin anahtarını 1045’te Patriği Bedros aracılığıyla Konstantinopolis’e teslim etmesinden sonra Ani’nin kaderi tümüyle tersine dönüyor. “İmparator, Gagik’in Ani’yi görmesine bir daha asla izin vermedi. Gagik’e gelince bir sürgün gibi hain Grek milletinin arasında yaşadı” diye bağlıyor hikâyeyi Mateos.
O yıllarda Selçuklu-Türk akıncıları ile Bizanslıların arasında sıkışıp kalan Ani, Ermeni Takvimi’nin 513.yılında, Meryem Ana’nın göğe kaldırılması yortusunun, yani Surp Asdvadzadzin’in ertesi günü, 16 Ağustos 1064’te, şehri savunan Bizans garnizonunun panik içinde kaçması üzerine Selçuklu ordularının eline geçer. Bu umulmadık zafer karşısında şaşkına dönen Selçuklu Hükümdarı Alparslan’ın şöyle haykırdığı rivayet olunur: “Bu ele geçirilmez şehri bizim ellerimize bırakan onların tanrısı!”
1094’te İskit Tatarlarının, 1236’da Moğolların eline geçen, 1319’daki depremde büyük hasar gören şehir, Osmanlı döneminde tümüyle yıkılmaya terk edildi. Yine de 1965’lere gelindiğinde, ortada pek çok değerli kalıntı görülebiliyordu. 2005 yılına kadar ‘askeri yasak bölge olan’ bölgenin son durumunu ne yazık ki bilmiyorum ama Ahtamar’daki ayinin, bölgenin diğer zenginliklerini hatırlama vesilesi olmasını diliyorum.
Osmanlı’nın iktisatçı Ermeni paşaları
Bu topraklardaki Ermeni varlığını mimariden, edebiyattan, tiyatrodan, gazetecilikten veya müzikten örneklerle somutlaştırmak mümkün ama ben daha iyi bildiğim bir alandan, iktisat dünyasından üç örnek vereceğim.
Bilindiği gibi, Osmanlı padişahları II. Abdülhamid’e gelene kadar şahsi mülk edinmiyorlar ancak geliri saltanat makamının harcamalarına tahsis edilen arazilerin yanı sıra, hanedan mensuplarının ikametlerine tahsis edilen binaları hayatta oldukları sürece kullanabiliyorlardı. Tanzimat’ın ilanıyla sultanlara bu haklarının dışında yıllık 12 bin 500 lira maaş bağlandı. Bu o günün parası ile 12 milyon franka denk geliyordu. (Aynı dönemde Rus Çarı yılda 34 milyon, Avusturya-Macaristan İmparatoru ve Alman İmparatoru 19,5 milyon, İtalya Kralı 16 milyon, İngiltere Kralı 13,5 milyon frank ödenek alıyordu.) Daha şehzadeliği sırasında borsada oynayarak gelirini katlamayı başaran Abdülhamid başa geçtiğinde ilk olarak güvenebileceği bir Hazine-i Hassa Nazırı aramış ve şehzadeliği sırasında Osmanlı Bankası’ndan tanıdığı Agop (veya Hagop) Kazazyan’ı (1833–1891) seçmişti. O sırada Kazazyan, Galata Voyvoda Kaymakamlığı’ndan geldiği Osmanlı Bankası’nda Muhaberat-ı Türkiye Kalemi Müdürlüğü yapıyordu.
1879’da ‘Paşa’ unvanı ile Dolmabahçe Sarayı’nda bir daireye yerleştirilen Agop Kazazyan, kendisine güvenenleri mahcup etmedi ve iki defa da Maliye Nazırı oldu. Üstelik bu dönemlerde Hazine-i Hassa Nazırlığını da bırakmadı. Türkçe, Ermenice, Fransızca, İtalyanca ve Slavca konuşabilen Agop Paşa’nın hızlı yükselişinin ‘hoşgörülü’ Müslüman-Türk kesimde ne gibi hisler uyandırdığı Şair Eşref’in şu dörtlüğünden anlaşılıyor: “Sadrazam yap/ Denînin üstüne varsın gelen de bir denî olsun/ Sadaret mührü memnu’ ise vermek müsülmana/ Yahudi’den usandık, bir zaman da Ermeni olsun”.
Agop Paşa’nın suçu
Denî bilindiği gibi ‘alçak’ demek. Peki, Agop Paşa Müslümanlara ne gibi bir kötülük yapmıştır da, Şair Eşref’in hakaretine uğramıştır? Gelin siz karar verin: Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde sık sık memur maaşları ödenemezdi. 1888’de de benzer bir kriz yaşanmıştı. Memurların maaşlarını ödeyebilmek için Avrupa ülkelerine başvurulmuş, Galata sarraflarına bile borçlanılmıştı ama durum hala düzelmemişti. Şeker Bayramı’na birkaç hafta kala, gazetelerde, Maliye Nazırı Mahmud Celaleddin Paşa’nın merhum Ali Paşa’nın yalısını 30 bin liraya satın alma pazarlığı içinde bulunduğuna dair haberler çıkmıştı. Bir yıl önce Girit ihtilafını halletti diye Abdülhamid tarafından mükâfat olarak Maliye Nazırı yapılan Paşa haberi tekzip etti, fakat birkaç hafta sonra Levant Herald gazetesinde, Celaleddin Paşa’nın bayramdan önce Galata sarraflarından ‘memur maaşlarını ödemek için’ kısa vade ile otuz bin lira borç aldığı, vade geldiği halde borç ödenmediği için sarrafları temsilen Unciyan, Şişmanoğlu, Eseyan, Yeni Dünya adlı kişilerin Babıâli’ye başvurarak paralarını istedikleri yolunda bir haber çıktı.
Celaleddin Paşa’nın sarraflardan ‘memur maaşlarını ödemek için’ aldığı borç ile almaya çalıştığı iddia edilen yalının fiyatının 30 bin lira olması çok şüphe çekiciydi. Sonuçta, padişahın konuyu araştırmak için kurdurğu komisyon Celaleddin Paşa’yı azletti, yerine Agop Paşa tayin edildi. Birkaç ay sonra gazeteler Eylül maaşlarının verileceğini bildiriyor, işleri düzelten Agop Paşa’nın çalışmalarını övüyorlardı.
Kır atın ettiği
Agop Paşa, devletin kredi ilişkilerinde o zamana kadar tek kaynak olan Osmanlı Bankası’na alternatif olarak Kredi Liyone Bankası’nı (Banque Crédit Lyonnais) devreye sokan kişiydi. Ancak bu nedenle de Osmanlı Bankası’nın hışmına uğrayıp Maliye Nazırlığı’ndan uzaklaştırılacaktı.
Agop Paşa’nın ölümü ise Abdülhamid’in 1891’de kendisine hediye ettiği kır at yüzünden oldu. Yeniköy’de yaşlı annesiyle yaşayan Agop Paşa atıyla gezerken, çalıların arasından fırlayan bir kediden ürken at gemi azıya almış, Paşa’yı Kalender Kasrı’nın duvarına çarparak yere yuvarlamıştı. Ölümünden sonra Abdülhamit şöyle demişti: “Büyük bir servet yapabildiysem bu Agop Paşa’nın dirayeti sayesinde olmuştur. Mülkümü gayet iyi idare etmiş, yılda 500 bin altın gelir getirecek hale koymuştur. Özel kişilere ve vakıflara ait olmayan araziyi Sultan malı ilan etmek fevkalade bir fikirdi...”
İlk Osmanlı Liberalleri
Bu coğrafyada modern anlamda iktisat ile ilgilenmiş ilk Osmanlılar, Ermeni asıllı aydınlardır. Örneğin Nigoghayos Zorayan’ın (1821-1859) 1849 yılında İstanbul’da, Mühendisyan Matbaası’nda basılan Kaghakagan Dindesutyan Vra Deghegutyunner [Ekonomi politik hakkında malumatlar] kitabı, bu alanda bir ilk olarak kabul edilir. Zorayan, devrin Sadrazamı Mustafa Reşit Paşa’nın şahsi sarrafı ve Gümrük Emini Mıgırdıç Cezayirliyan’ın muhasebeciliğini yapıyordu. Bu ilişkileri sayesinde Cezarlıyan’ın Hasköy’de kurduğu okulun başına geçirilmiş, kitaplarını eğitim dünyasına tanıtma fırsatı bulmuştu.
Bu konudaki bir başka öncü eser, Bab-ı Âli Tercüme Odası Reisi Sahak Abro[yan]’ın (Osmanlı kaynaklarında Sehak Ebru olarak geçer) 1852’de İstanbul’da yayımlanan, yarı tercüme yarı telif eseri İlm-i Tedbir-i Menzil adlı kitabıydı. (Bu bölümdeki bilgileri veren Garo Aprahamyan’a teşekkür ederim. )
Mikael Portukal Paşa
Ama ilk Osmanlı liberalleri denince akla, Mikael Portukal Paşa (1842-1897) ile Sakızlı Ohannes Paşa (1836-1912) gelir. 1860’lardan itibaren Mülkiye Mektebi’nde maliye dersleri veren Mikael Portukal Paşa, 1888’de Celaleddin Paşa’nın başını yiyen mali skandal sırasında Nazırlıkta Nezaret Müsteşarı idi. Celadettin Paşa’nın yerini Agop Paşa alırken, Portukal Paşa da görevinden olmuştu. Ancak paşa işsiz kalmadı. II. Abdülhamid şahsi servetinin idaresini Paşa’ya teslim etti. Maden ve petrol işletme imtiyazlarını Abdülhamid’in şahsi mal varlığı haline getiren Mikail Portukal Paşa’ydı.
Sakızlı Ohannes Paşa
Mikail Portakal Paşa1897’de öldüğünde, Abdülhamid’in Hazine-i Hassa Nazırlığı görevini Sakızlı Ohannes Paşa devraldı. Ohannes Paşa, 1860’lardan beri Maliye Mektebi’nde kısaca ‘İlm-i Servet’ diye anılan iktisat derslerini veren çok yönlü bir fikir adamıydı. O yıllarda Mekteb-i Mülkiye’de öğrenci olan Ahmet İhsan bu iki paşanın önemini şöyle anlatır: “Dünyada hayatın ancak iktisat üzerine kurulmuş olduğunu, milletlerle memleketler kuvvetinin her şeyden ziyade mâlî teşkilat ve sa’yden (emek) çıkacağını Mülkiye mezunlarına hep bu hocalar telkin etmişti. Sarıklı hocalardan ve evlerimizdeki atalarımızdan dinlediğimiz batıl itikatları, yani fena surette tefsir edilmiş olan ‘kısmet’, ‘kanaat’ ve ‘fânî dünya’ akidelerinin boşluğunu, garpte i’tilâ etmiş (Batı’da ortaya çıkmış) olan ilmî ve fennî görüşler sayesinde tetkik ve hallolunması lazım gelen meseleleri; kurûn-ı vustâ (Ortaçağ) kafasıyla düşünmekteki tehlikeleri bu iki hocadan öğrenmiştim. Hülasa bütün Mekteb-i Mülkiye’de okuyanlar başka türlü yetişiyordu. Babalarımızın görüş ve kanaatlerinin zıddına mefkûreler alıyorduk.”
Çok yönlü bilim adamı
Liberal düşünceleri ile Jön Türk hareketini derinden etkilemiş olan Sakızlı Ohannes Paşa’nın 1881 tarihli Mebad-i İlmi Serveti Milel adlı ders kitabı, Osmanlı Devleti’nde yayımlanan ilk klasik iktisat kitabı sayılır. Kitabın adı, İskoç iktisatçı Adam Smith’in Milletlerin Zenginliği adlı kitabının hemen hemen aynıdır. Ohannes Paşa’nın imparatorluğun kalkınması için serbest rekabeti gerekli gördüğü, himayecilik, devletçilik ve tekel usulüne, narha (devletin fiyatları belirlemesi) karşı olduğu görülür.
Devletin ulaşım hizmetlerini, özellikle demiryolu ve demiryolu alanındaki yapım ve işletme faaliyetlerini bütünüyle özel şirketlere bırakılması gerektiğini belirten Ohannes Paşa, serbest ticaretin temeli olan mülkiyet hakkı üzerinde durmuş, bireysel çıkarlarla, toplumun genel çıkarları arasındaki uyumun serbest ticaret ve rekabet sayesinde adeta kendiliğinden sağlanacağını vurgulamıştır. Paşa’nın, o dönemde Avrupa’da tartışılmakta olan sosyalizmi eleştirdiği ve insan doğasına aykırı bulduğu görülür. Ohannes Paşa’yla başlayan liberalizm düşüncesinin izleyicileri Münif Paşa, Cavit Bey, Prens Sabahattin, Ahmet Ağaoğlu gibi isimler olacaktır. (Doğan Avcıoğlu’ya göre Cumhuriyet döneminin başbakanlarından ve 1930’da kurulan Serbest Fırka’nın genel başkanı Fethi Okyar da bu ekoldendir.)
İlk estetik kitabı
Bu arada, Sakızlı Ohannes Paşa’nın Mekteb-i Fünun-ı Nefise-i Şahane’de estetik üzerine verdiği ders notlarını bir araya getirerek yayınladığı Fünun-u Nefise Tarih-i Medhali (Güzel Sanatlar Tarihine Giriş) adlı eserin Osmanlı’da ‘estetik düşünce’ tarihinin ilk kitabı sayıldığını, idare usulü derslerine ilişkin ulaşılabilen ilk kaynağın da yine 1884 yılında Mektebi Mülkiye dördüncü sınıf öğrencileri için hazırladığı ders notları olduğunu belirtelim. Ekim 1908’e kadar Hazine-i Hassa Nazırlığı’nı yürüten Ohannes Paşa, bu tarihte kendi rızası ile emekliliğe ayrılmış, bütün zamanını filoloji ve sözlük çalışmalarına hasretmiştir.
Özet Kaynakça: Herodot Tarihi (Çev. Müntekim Ökmen), Remzi Kitabevi, 1973;Rene Grousset,Başlangıcından 1071’e Ermenilerin Tarihi, Aras Yayıncılık, 2005; Arzu Tozduman Terzi, “Osmanlı Maliyesinde Söz Sahibi Üç Ermeni Nazır: Agop, Mikail ve Ohannes Paşalar”, 23-24 Nisan 2002Uluslararası Türk-Ermeni İlişkileri Sempozyumu’na sunulan bildiri; Ahmet İhsan, Matbuat Hatıralarım, C. 1, Ahmet İhsan Matbaası, İstanbul 1930; Tevfik Çavdar, Türkiye’de Liberalizm (1860-1990), İmge Yayınları, 1992. Fotoğraflar Günay Göksu Özdoğan, Füsun Üstel, Karin Karakaşlı, Ferhat Kentel, Türkiye’de Ermeniler (İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009) adlı kitaptan alınmıştır.
.19-9-10
Tophane kabadayısı, Beyoğlu beyefendisi’
Boğazkesen Caddesi’nde faaliyet gösteren sanat galerilerine yapılan sopalı, muştalı saldırıyla gündeme gelen Tophane, Bizans döneminde ormanlık boş bir araziydi ve güzelliğinden dolayı ‘Argiropolis’ (Gümüş Şehir) diye anılırdı. Fatih Sultan Mehmed’in fetihten hemen sonra kurduğu Tophane-i Amire binasına rağmen bölge 16. yüzyıla kadar içinde tek tük yapıların olduğu bağlık, bahçelik bir alan olarak kaldı. Tophane-i Amire tarih boyunca yangınlarda birkaç kez harap oldu, son halini ise Abdülaziz döneminde (1861-1876) aldı. Bölgenin önemli binaları da Abdülaziz döneminde inşa edildi. Bunlar arasında Boğazkesen Yokuşu’nun başında, Tophane müşirlerinin makamı olarak inşa edilen neoklasik bina, Tophane Müşiri Halil Paşa’nın yaptırdığı Tophane Kasrı ve diğer kasırları saymak mümkün. Tophane İskelesi, 1894’te Galata Rıhtımı yapılıncaya kadar elçiler ve diğer erkân tarafından Topkapı Sarayı’na gidiş için kullanıldı. 1852’de tamamlanan Nusretiye Camii’ni ise hükümdarlar yıllarca Cuma Selamlığı için kullandılar. Ancak bölge bir konut alanı değil daha çok bir üretim alanı oldu. Bölgenin cılız mimari dokusunu geri dönüşsüz biçimde değiştiren 1956-1957 yılında Menderes’in başlattığı yıkım faaliyetleri oldu. Bu yıkımlar sonrasında bölgenin Müslim-gayrımüslim esas ahalisi başka bölgelere göçerken, onların boşalttığı binalara “İstanbul’un taşı toprağı altındır” diye yollara düşen Siirtli Araplar, Bitlisli Kürtler, Erzurumlu Türkler vb. yerleştiler. Çoğu yoksul olan bu kesimler, esas olarak rıhtımda hamallık yaptılar, bölgedeki ticarethanelerde çalıştılar.
Tophane’nin fiyakacı kabadayıları
Bu sosyal dokudan çıkan kültüre dair bazı ipuçlarını son saldırılar vesilesiyle öğrendik. Örneğin Tophane’de “delikanlılık”, “ileri gelenler” gibi kavramlar revaçtaydı, Fatih Terim, Mehmet Ağar gibi şahsiyetler bölgede pek seviliyordu.
Bilindiği gibi Osmanlı döneminde, kabadayılık, ünlü 150’liklerden gazeteci Refii Cevat Ulunay’ın tabiriyle “bir çeşit şehir şövalyeliğiydi”. Çoğu tulumbacı, kahveci, ciğerci olan kabadayılar, zayıfı, güçsüzü koruyan, mahallenin namusundan sorumlu olan kişilerdi. Kabadayıların ağırbaşlı, ölçülü kişiler olması beklenirdi. Siyah cepkenleri, beyaz ama yaz kış yaka bağır açık gömlekleri, boyunlarında muskaları, ellerinde tespihleri, başlarında püsküllü fesleri ile gezen kabadayıların içkiyi, içki muhabbetini, âlemleri sevmeleri doğaldı, ama bunların hiçbirinde kendilerini kaybedecek hale gelmezlerdi. Kumar oynarlar ama hile yapmazlardı. Çapkındılar ama mahallenin kızına yan bakmazlardı. Koltuk altında saldırma, bellerinde kama taşırlar ama mecbur kalmadıkça kavga etmezler, cana kıymazlardı.
Hulki Aktunç, kabadayılığın böyle efsaneleştirilmesine karşı çıkar ve onları “şehir eşkıyaları”, “şehir Celalileri” olarak niteler. Osmanlı’nın son dönemlerinde kabadayıların “küçük beyler, palavracılar, fiyakacılar, mahalle kabadayıları, meyhane kabadayıları, dil kabadayıları, yumruk kabadayıları, bıçakçılar, hacamatçılar, kalleşler, kıyakçılar, yedibelalar, çamurlar, dayak hastaları” gibi adlarla anılmasından anlaşıldığına göre Aktunç haklıydı.
Nitekim Ahmet Rasim’e göre Tophane bölgesinde egemen olan “fiyakacılar” kadınlara sataşır, mahalle kahvelerinde kavga çıkarır, kendilerine pay vermeyen dükkân sahiplerini, çay veya içki ikram etmeyen kahvecileri, meyhanecileri sopalar, sonra da bu rezaletleri sağda solda anlatarak övünürlerdi. Yakın tarihlere kadar, polisin gözünün içine baka baka Boğazkesen’e paralel Karabaş Caddesi’nin ortasında çilingir sofrası kuracak kadar pervasız olan Tophane kabadayılarının bir kısmı mahalle ağabeyliğine (“mahallenin ileri geleni”) evrilirken, bir kısmı bitirimhane ağalığına, oradan da mafya babalığına veya tetikçiliğine geçtiler. Son olaylar vesilesiyle hangilerinin rolünün daha etkin olduğunu görme fırsatımız olacak.
Hem Doğulu hem Batılı: Levantenler
Tophane’yi de içine alan Galata-Beyoğlu bölgesinin ise bana göre çok renkli, çok zengin, bazılarına göre “karışık”, “yoz” bir hikâyesi var. Osmanlı döneminde Pera diye anılan bölgenin esas sakinleri Levantenler ve yabancı elçilik efradıydı. “Doğulu”, “Şarklı”, “Ortadoğulu”, “Yakındoğulu”, “Doğu Akdeniz ülkelerinden olanlar” anlamına gelen Fransızca Levanten(Lövanten okunur) terimi, ilk kez 1570’lerde boy gösterdi ancak yaygın biçimde kullanılması daha sonra oldu.
Fransızcadaki kalkmak, kaldırmak, (güneş) doğmak anlamına gelen lever fiilinden gelen Levanten terimini Avrupalılar Şark’ta yaşayan Avrupalıları küçümsemek için kullanmışlardı. Avrupalılara göre Levantenler ne Avrupalı, ne Şarklı idiler. Yüksek sanat veya felsefeden anlamazlardı, gelenekten yoksundular, incelikten, zarafetten ve moral değerlerden habersizlerdi. Hangi milletten olduklarını bile bilmezler ancak her şeyi bildiklerini sanırlardı. Hiçbir şeyi kendilerine dert etmezler, dünyayla da bir dertleri olmazdı. Aydınlanma Çağı’nın sınıflandırma ve kesinlik merakını anımsayınca bu belirsizliğin Avrupalılar için neden rahatsız edici olduğu anlaşılıyor. İşin aslına bakılırsa Levantenler de bu terimi aşağılayıcı, hakaretamiz bir ifade olarak görürlerdi. Sonuç olarak terim tarih boyunca olumsuz çağrışımlar taşıdı.
Terim, Tanzimat (1839) sonrasında, esas olarak İstanbul’da ve Ege ve Akdeniz kıyısındaki büyük liman kentlerinde (Selanik, İzmir, Antalya, İskenderun, Beyrut, İskenderiye vb.) yoğunlaşan ve ticaretle uğraşan, (Şark Katolikliği hariç) Katolik inancından Batı Akdeniz (İtalya, Fransa, İspanya, Portekiz, Malta gibi) ülkelerinden gelenleri anlatmak için kullanıldı. Ancak Osmanlı Devleti’ndeki Levantenler arasında Britanya, Almanya, Hollanda gibi Protestan ülkelerden gelenler de vardı. 19. yüzyıldan itibaren yerli Rum, Ermeni ve Yahudi kökenlilerle evlenenler, hatta doğrudan bu kesimler de Levantenlere dâhil edilir oldular. 1880 tarihliRedhouse Lügati’ndeki “Memalik-i Osmaniyye’de doğmuş Frenk” tanımı ise, 20. yüzyılın ortalarına kadar genel bir kabul gördü.
Bizans’a uzanan kökler
İstanbul’daki Levantenlerin tarihini Bizans İmparatorluğu’nun 11. yüzyılına kadar götürmek mümkün. Bu tarihlerden itibaren bugünkü Sirkeci ile Eminönü arasındaki kıyı şeridinde kendilerine ayrılan özel mahallelere yerleşen ilk Levantenler (Pisalılar, Amalfililer, Cenevizliler, Venedikliler, Ankonalılar, Floransalılar ve daha nicesi 1453’te Osmanlılarca fethinden sonra daMagnifica Communità di Pera (Büyük Pera Cemaati) adı altında varlıklarını devam ettirdiler.
Fetihten sonra bunlara başta Sakız olmak üzere çeşitli Ege Adaları’ndan gelen Cenevizliler, Venedikliler, Portekizli Maranoslar (yani 1492’de İspanya’dan kovulduktan sonra Portekiz’e göçen ve Katolik gibi davranan Yahudiler), Fenerli Beyler denen Grek asıllı soylu ailelerine katılan İtalyan, Fransız gelinler, saraya görevli olarak gelen Avrupalı tercümanlar, diplomatlar, doktorlar gibi gruplar eklendi. 1478 tahririne göre İstanbul’da 332 Latin kökenli aile (her haneyi beş kişi kabul edersek 1.650 kişi) yaşıyordu.
Bu sayı yıllar içinde sürekli arttı. Gözden düşmüş soylu ailelerin çocukları, üçüncü sınıf lordlar, baronlar, baronesler, siyasi mülteciler, kiliselerin dışladığı din görevlileri, asker kaçakları, müflis tüccarlar, ülkeden ülkeye gezen maceracıların ve 17. yüzyıldan itibaren Beyoğlu bölgesinde yoğunlaşan elçilik mensuplarının katılımıyla, II. Mahmut döneminde (1808-1839) sayıları 14 bine ulaştı, 1853-1856 Kırım Savaşı’ndan sonra Fransız ve İngiliz asker aileleriyle biraz daha arttı.
Kendine has ‘millet’
Levantenler aynı anda birden fazla dili konuşurlardı. Ağırlıklı olarak ticaret, sanayi ve gemi acenteliği alanlarında faaliyet gösteren Levantenlerin çoğunun anadili İtalyanca, ‘lingua franca’sı, yani ortak dili, içinde bolca Türkçe ve Rumca sözcükler olan, ancak eski gramer kitaplarında ve antolojilerde rastlanan Fransızca sözcükler ve deyimlerle dolu Frankochiotikadenen özel bir dildi. Sıkı aile, din bağları ve ticari ilişkileriyle kendine mahsus bir ‘millet’oluşturan Levantenlerin, Avrupa devletlerinin konsolosluk yargısına bağlı olmalarına rağmen, bu ülkelerde ne askerî hizmet, ne de vergi zorunlulukları vardı. Buna karşılık imparatorluğun kozmopolit yapısından faydalanarak, hem ekonomik, hem kültürel açıdan çok zengin, debdebeli bir yaşam sürüyorlardı.
‘Tatlı Su Frenkleri’
Osmanlı ülkesinde tarihleri boyunca ayrıcalıklı oldukları için, bazen özenilen, bazen kıskanılan, bazen eleştirilen Levantenlere, İstanbullu Müslümanlar Tanzimat’tan beri gündemde olan Doğu-Batı çatışmasının etkisiyle “Tatlı Su Frengi” adını takmışlardı. (Muhtemelen “tuzlu su/deniz suyu” “gerçek”, olanı, “tatlı su” ise “taklit” olanı sembolize ediyordu.) “Tatlı Su Frenkleri”, sosyal açıdan kendi içlerine kapalı bir hayat sürerler, kendi balolarına, kendi karnavallarına, kendi yortularına katılırlar, kendi kafelerine, pastanelerine, kendi edebiyat kulüplerine, yardım derneklerine, tiyatrolarına, kendi otellerine, mağazalarına, kendi doktorlarına, berberlerine giderlerdi. Bu entegrasyondan kaçma hali, kendi dilini, kültürünü, alışkanlıklarını, kapalı, küçük bir dünyaya dönüştürme hali, Levanten olmanın adeta temel özelliğiydi.
Kültürlerin karşılaşması
İstanbul’a 1875 veya 1876’da gelen İtalyan seyyah Edmondo de Amicis ise bu yaşam tarzına katılmadan “gözetleyici” konumunda kalmayı tercih eden Müslümanların durumunu şöyle anlatmıştı: “Burada [Pera] Galata’dakinden çok farklı bir kalabalık var. Aşağı yukarı, soba borusu gibi erkek şapkalarıyla, tüylerle, çiçeklerle süslenmiş kadın şapkalarından başka bir şey görülmüyor. Rum, İtalyan, Fransız kibarları, zengin tüccarlar, sefaret memurları, yabancı gemilerin zabitleri, sefir arabaları ve her milletten ne olduğu bilinmeyen karışık suratlı insanlar görülüyor. Türk erkekleri berber dükkânlarındaki balmumundan yapılmış bebekleri seyretmek için duruyorlar.
Türk kadınları da ağızlarından sular akarak terzi camekânlarının önünde takılıp kalıyorlar. Avrupalı sokağın ortasında yüksek sesle konuşuyor, gülüyor, şakalaşıyor, Müslüman kendisini gurbette görüyor ve başını İstanbul’daki kadar dik tutmuyor. Arkadaşım beni birden İstanbul’u göstermek için geri çevirdi. Olduğum yerden uzaklarda, mavimsi bir perdenin arkasında Saray tepesi, Ayasofya ve Sultanahmet Camii’nin minareleri görülüyordu, şimdi içinde bulunduğumuz âlemden başka bir âlem...”
Batı taklitçiliğinin merkezi
Bütün bu içe kapalılığa, kopukluğa rağmen, İstanbul halkı baloyu Levanten ailelerin evlerinde görmüş, Ahmet Rasim’in Fuhş-u Atik adlı eserinde keyifli bir mahcubiyetle anlattığı sokak karnavallarını, Paskalya kutlamalarını, yılın Avrupa modasını Levanten ailelerden öğrenmişti. Levantenlerin doldurduğu pastaneler, lokantalar, sinemalar, tiyatrolar, dükkânlar İstanbul’un kamusal mekânları olarak, kentin Müslüman halkının da yeni bir yaşam tarzıyla tanışmasına, farklı tecrübeler edinmesine öncülük etmişti.
Kozmopolit imparatorlukta bile zor tahammül edilen bu aykırı gruba, ulus-devletin tahammül etmesi elbette imkânsızdı. Levantenler, Cumhuriyet döneminde yabancı kültür istilasının en somut örnekleri olarak ele alındı. Levantenlerin yurdu Pera, Cumhuriyet’in modernleşmeci kadroları için bile barlarıyla, meyhaneleriyle, umumhaneleriyle, “mikrop yuvası”, “Garp taklitçiliğinin vücuda gelmiş hali” idi.
1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması’yla kapitülasyonlar kaldırılınca ticari ayrıcalıklarını kaybettikleri için zamanla yoksullaşan Levantenler, 1925’ten itibaren Fransız ve İtalyan okullarının kapanması, 1935’ten itibaren pek çok meslekte çalışmalarının yasaklanması, cemaatin küçülmesi yüzünden evlenecek uygun Levanten aday bulmalarının zorlaşması üzerine, yavaş yavaş anavatanlarına doğru yola çıktılar. 1935 Nüfus Sayımı’na göre, İstanbul’da 19.609 Katolik vardı. Bu küçük grup da 1942 Varlık Vergisi faciası, 6-7 Eylül 1955 yağması, 1964 Kararnamesi ve diğer gayrımüslim ve yabancı düşmanı politika ve eylemlerden sonra Türkiye’den ayrılmak zorunda kaldı.
Bugün, “hem Batılı hem Doğulu”, “hem içerde hem dışarıda”, “hem yerleşik hem yurtsuz”, “hem bizden hem yabancı” ara kategori, modernite öncesi melez/çoğul bir kimlik olarak bu topraklardaki yaşama büyük bir derinlik ve zenginlik katan Levantenlerden geriye çok az şey kaldı.
Fuhş-ı atikten fuhş-ı cedide
Tsmanlı Devleti’nin ilk umumhaneleri (genelevleri) 19. yüzyılda Galata ve Beyoğlu’da açılmıştı. Kuledibi, Abanoz, Ziba, Yüksekkaldırım, Kemeraltı, Boğazkesen çevresinde toplanan umumhanelerde daha çok gayrımüslim fahişeler çalışırdı. (Müslüman fahişeler Üsküdar ve Kadıköy bölgesinde toplanmıştı.) Yabancı gemiciler, karaya çıkar çıkmaz soluğu Galata’nın ünlü balozlarında alırlar, Tanzimat yıllarında sırf bu gemicilerin “iyş-ü işret” ihtiyaçları için açılan otellerde gecelerlerdi. Balıkpazarı meyhanelerinin müdavimleri kayıkçı, mavnacı, araba sürücüsü, hamal, tellak gibi ayaktakımı, bıçkınlıkları ile meşhur bahriye neferleri ve Rum oğlanları idi. Bahriyeliler meyhanelerde oturmazlar, ayaküstü birkaç kadeh yuvarladıktan sonra soluğu Galata umumhanelerinde alırlardı. Sidikli Despina’nın Evi, Sakallı Eleni’nin Evi, Çingene Despina’nın Evi gibi ünlü evlerde çalışan “âlüftelerin” arsızca yollardan çevirdikleri erkekler evlerde kurulan rakı sofralarında müzik eşliğinde yoldan çıkarılır, ceplerindeki son kuruşu da orada bıraktıktan sonra evlerinin yolunu tutarlardı. Frengi, belsoğukluğu, uyuz gibi hastalıklar bu hayatın mütemmim cüzüydü elbette.
Abdülhamit’in tedbirleri
Devletin kayıtlarına göre sadece Galata-Pera bölgesinde 2.000’i aşkın kadının adli ve tıbbi denetimden uzak çalıştığı 1859’da Sadrazam Âli Paşa fuhuş yapanların, fiilin derecesine göre 48 saatten üç aya kadar hapis veya üç aydan altı aya kadar sürgün ile cezalandırılacaklarını belirten bir emirname yayımlamıştı. Ancak bu cezalar işe yaramadı. Çünkü işin içinde yüksek makamlar vardı. Örneğin II. Abdülhamit’e gönderilen bir jurnale bakılırsa, Nazım Paşa’nın koruduğu Komiser Hüsnü ve polis memuru Şaban Efendiler, sorumlu oldukları bölgelerdeki umumhanelerden ayda altışar lira rüşvet alıyorlar, ayrıca gözlerine kestirdikleri namuslu kadınlarla tehdit yoluyla beraber oluyorlar, sonra da umumhanelere düşmelerine neden oluyorlardı. Halife unvanlı Abdülhamit’in aldığı en büyük tedbir, askerî okulların yatılı öğrencilerinin ve Darüşşafaka öğrencilerinin Galata sokaklarında dolaşmasını şiddetle yasaklamak oldu. Görülenler okul idaresine jurnallendiler, zabıtaca tevkif edildiler, duruma göre okuldan uzaklaştırma ya da hapis cezasına bile çarptırıldılar, o kadar. 1900’lerin başında bölgede 100 kadar umumhane faaliyet gösteriyordu. Bunlardan biri de Tophane’de Seyyid Nizam Mahallesi’nde Mustafa adlı bir Müslüman’ın eviydi.
Birinci Dünya Savaşı ve onu izleyen işgal yıllarında Ahmed Rasim’in “Fuhş-ı atik” (eski fuhuş) dediği hayatın yerini “Fuhş-ı cedid” (yeni fuhuş) alacaktı. Rasim’in deyimiyle “tam hususi”, “yarı hususi”, “kapatma-mantenot”, “sermaye”, “sokak” ve “mezarlık” fuhuşu savaşla birlikte yoksullaşan, erkekleri ölen, aileleri dağılan Müslüman kesimlere de sirayet etmiş, “İslam içtima-i terbiyesi yaralanmış”, hatta “görenek” olmuştu.
1920 yılında bölgedeki umumhanelerin “birinci sınıf” olanları Abanoz Sokak’a (bugün Halas Sokak) taşındı. 1964’te Galata dışındaki umumhaneler resmen kapatıldı ama Abanoz Sokak’taki evler 1974’e kadar gizlice çalıştı. Günümüzdeki durumun nasıl olduğunu ise “bilenler bilmeyenlere anlatsın” diyerek noktayı koyalım.
Özet Kaynakça: Avrupalı mı Levanten mi? (Yayına Hazırlayanlar: Arus Yumul, Fahri Dikkaya), Bağlam Yayıncılık, 2006; Edmondo de Amicis, İstanbul (Çeviren: Beynun Akyavaş) Kültür Bakanlığı, 1981; Bertrand Bareilles, İstanbul’un Frenk ve Levanten Mahalleleri, (Çeviren: Ali Berktay), Güncel Yayıncılık, 2003, Ahmed Rasim, Eski Fuhuş Hayatı Fuhş-i Atik, Avrupa Yakası Yayınları, 2007, Refii Cevat Ulunay, Eski İstanbul Kabadayıları, Bolayır Yayınevi, 1958.
.26-9-10
.Sansürle kararan ‘beyazperde’
Geçen yıl Doğan Medya’ya kesilen vergi cezası, YouTube başta olmak üzere sosyal iletişim sitelerine, sol ve Kürtçü içerikli sitelere, pornografik içerikli sitelere sudan gerekçelere dayanan yerel mahkeme kararlarıyla erişimin engellenmesi, geçtiğimiz aylarda Diyanet İşleri Başkanlığı’na dinî açıdan sakıncalı ve yanlış içerikleri mahkeme kanalıyla sansürleme yetkisinin verilmesi,Habertürk yazarı Bekir Coşkun’un işine son verilmesi, son olarak hükümeti internete ve basına yönelik tavrından dolayı haklı olarak eleştiren CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nun bile az daha, “Kılıçdaroğlu PKK’lıdır” diye zırvalayan bir grup yüzünden Facebook’u kapattırması gibi olayları bahane ederek bu haftayı sansür tarihimize ayırmak istedim. Ancak, basına yönelik sansürü “İktidar basının uysalını sever” başlıklı bir yazımda (Taraf, 17 Şubat 2008) anlattığım için konuyu, 9-14 Ekim 2010 tarihlerinde gerçekleştirilecek olan 47. Antalya Altın Portakal Film Festivali’nin şerefine, “1923-1980 arasında sinemada sansür” bağlamında ele almaya karar verdim, elbette sayfanın sınırları yüzünden küçük bir seçki yapabildim.
İktisat, sinema ve polis
Tek tip ve tepeden inme bir modernleşmeyi devlet politikası olarak gören yeni Türkiye Cumhuriyeti’nde sinemaya sansür meselesi daha 1923 yılında, İzmir İktisat Kongresi sırasında ele alınmıştı. 1923-1932 yılları arasında filmler gösterime girmeden önce mahalli polis tarafından izlenir ve filmin uygun görülmeyen yerleri kesildikten sonra gösterimine izin verilirdi. Nihayet 9 Haziran 1932 tarihinde bir yönetmelikle film gösterimini denetlemek üzere merkezî bir sansür heyeti oluşturuldu. 26 Aralık 1933 tarihli bir başka yönetmelikle de senaryo sansürü başlatıldı.
Yönetmelikle İstanbul’da ve Ankara’da iki komisyon oluşturulmuştu. Komisyonlarda İçişleri Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı’ndan birer temsilci vardı. Ayrıca kontrollere İl Polis Müdürü ve Emniyet Müfettişi veya vekili de katılıyordu. İtirazlar Ankara’daki komisyonda karara bağlanıyordu. Burada verilen karara itiraz mümkün değildi. Muhsin Ertuğrul’un yönetmenliğini yaptığı Aynaroz Kadısı (1938) ve Bir Kavuk Devrildi (1939) filmlerini ‘açık saçık’ ve ‘milli değerlere aykırı’ bulan yöneticiler işi biraz daha sıkı tutmak gerektiğine karar verdiler ve 19 Temmuz 1939 tarihinde yeni bir yönetmelik çıkardılar. Buna göre komisyona İçişleri Bakanlığı temsilcisi başkanlık ediyor, Genelkurmay’ın yanına Emniyet Genel Müdürlüğü, Basın Yayın ve Turizm Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı temsilcisi ekleniyordu. Böylece sansür, hem güvenlik, hem tanıtım, hem de eğitim meselesi olarak ele alınıyordu. Yönetmelik, 1963 ve 1977’de yapılan takviyelerle 38 yıl kesintisiz olarak uygulandı.
Arayana bahane çok
Bu yönetmeliğin maddelerini tek tek saymak yerine, Burhan Arpad’ın şu satırlarına göz atalım: “Bir sokağın bozuk kaldırımları bir şehrin kenar semtleri, köylülerin yamalı kıyafetleri, yalınayak çocukların bulunduğu bir sahne, o hükmün uygulanacağı ve uyulacağı yasak gerekçeleridir. Eğer sansür kurulunun canı çekerse, yine bir filmin pek çok sahnesi ‘umumi terbiyeye aykırı’, ahlak ve ‘milli duygulara aykırı’, ‘memleket inzibat ve emniyetine zararlı’, ’cürüm işlemeye teşvik eder’ görülüp yasaklanabilir.” Arpad’ın dediklerini daha iyi anlamak için gelin Cumhuriyet döneminde, sinemadaki sansür tarihinden bazı yaprakları birlikte çevirelim.
1944’te Cumhuriyet’in ilk sinema adamlarından Faruk Kenç’in çektiği Günahsızlar filmi “bir köy delikanlısı, bir kahpenin kızına nasıl âşık olur?” “Ayıptır!” gerekçesiyle sansürlenir. 1949’da Lütfi Akad’ın Halide Edip Adıvar’ın aynı adlı eserinden çektiği Vurun Kahpeye adlı klasik eseri, ‘ahlaksız’ olduğu için yasaklanır. 1952’de Şakir Sırmalı’nın Murat Sertoğlu’nun eserinden sinemaya uyarladığı Efelerin Efesi adlı film önce sansüre uğrar sonra sonuna bir açıklama yapılması şartıyla affedilir. Eklenen açıklama sansürün nedeni konusunda bir fikir verir: “Sırf aşk uğruna dağa çıktığı için Osman Efe’nin namı pek anılmaz. Çünkü Efe hak uğruna dağa çıkmış ve mücadele etmiştir. İstiklal savaşımıza bütün gücüyle yardım eden bütün adsız efelerimizi hörmetle anarız.”
Aynı yıl, Metin Erksan’ın Âşık Veysel’in hayatını anlatan toplumsal gerçekçi filminin Karanlık Dünya olan adı Âşık Veysel’in Hayatı olarak değiştirilir. Ayrıca filmdeki bazı sahnelere de çekidüzen verilmesi istenir. Çünkü filmde ekinlerin cılız ve boylarının kısa olması ziraat işlemlerinin ilkel olduğunu düşündürecektir. Turna dansı yapan dört kızdan ikisinin ayaklarının çıplak, ikisinin ise çarıklı olması da seyircilerde yanlış düşünceler uyandırabilecektir!
Aman Mussolini görülmesin
Kerime Nadir’in Hıçkırık adlı romanından uyarlanan ve bazı sahneleri İtalya’da çekilen Atıf Yılmaz’ın Hıçkırık (1953) filminde, doktoruyla evlenen, daha sonra çocukluk yıllarından beri sevdiği erkeğin kollarında ölen bir kadının acılı öyküsü anlatılır. Filmin sansüre takılmasının nedeni arka planda Mussolini heykelinin görülmesi ve istasyon terminalinin Mussolini döneminin eseri olmasıdır. Çünkü 1930’lardan İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar faşizmle flört eden devlet adamlarımız o yıllarda, Batı’ya kendilerini affettirme telaşı içindedirler.
Ö. Lütfi Akad’ın, erkekleri birbirine düşüren kötü kadın Aliye ve kızı Nevin’in hikâyesini anlatan 1955 tarihli Kardeş Kurşunu adlı filmi, erkek ve kadın kahramanın oturduğu tepeden Boğaz’ın çıkışının ve kahramanların yüzdüğü plajın görülmesi yüzünden sansürlenir. Sansür Heyeti’ne göre Boğaz’ın çıkışını ve plajı gören düşmanlarımız “Demek ki buraya karadan çıkartma için en münasip sahil burası derler” ve bu da milli çıkarlarımıza aykırıdır!
Ödüllü senarist Türk polisi
Aslında bu yıllarda sansürcüler bazı yazarlara ve senaristlere adeta düşman kesilmişlerdir. Nâzım Hikmet, Yaşar Kemal, Vedat Türkali, Orhan Kemal ve Kemal Tahir gibi isimler, filmin sansürlenmesi için yeterlidir. Bu yüzden pek çok filmde senarist olarak sahte isimlere yer verilir. Öyle ki, Yaşar Kemal’in anlattığına göre, Yılmaz Güney’in ilk rol aldığı Bu Vatanın Çocukları(1959) filminde senarist olarak Yaşar Kemal’in değil bir polisin adı yazılmış, bu polis o yıl verilen senaryo ödülünün sahibi olmuş, Yaşar Kemal’e de kendine verilmesi gereken ödülün ‘senarist’ polise verilmesini izlemek kalmıştır!
27 Mayıs darbesi gibi pek çok kişinin ‘özgürlükçü’ bulduğu bir müdahaleden sonra bile sansür zihniyetinde değişiklik olmaz. Örneğin 1960’ta Hicri Akbaşlı’nın Ağlarsa Anam Ağlar filmi halkı askerlikten soğuttuğu için sansürlenir. Neden mi? Filmin kahramanı Mahmut 20 günlük kısa dönem askere gider, sevgilisinden ayrılır ve arkasından başına büyük facialar gelir. O halde halk Mahmut’un başına gelenlerle askerlik arasında ilişki kurup askerlikten soğuyabilir!
Meşru müdafaa mı, o da ne?
Aynı yıl, Memduh Ün’ün Mahallenin Sevgilisi adlı filmi de, gecekondu mahallesine giren buldozer “halkta tevahuş (ürküntü) duygusu yaratacağı” ve “devlet malı dozer özel bir kişi tarafından özel amaçla kullanılamayacağı” için sansüre uğrar.
Turgut Özatay’ın Can Mustafa filminde, Asuman (Muhterem Nur) adlı kahramanın, kendisine saldıran ‘sırtlan’ lakaplı kötü adamı meşru müdafaa nedeniyle öldürmesine rağmen mahkemede ağır ceza alması, sansür heyetini rahatsız eder. Çünkü meşru müdafaa halinde bile ağır ceza veren bir yargı halkın eleştirisine maruz kalabilir. Bu kötü durumu önlemek için filmin sonuna şu ifade eklenir: “Hayata küsmüş olan Asuman’ın suçu bile bile işlediği ve bunun sonucuna bile bile kendini layık gördüğü...”
Orhan Elmas’ın 1961 tarihli Bir Bahar Akşamı filmi; Oya’nın babasının Suat için “İkiniz ayrı dünyaların insanlarısınız” demesi sınıf ayrımcılığına karine görülür ve altın makas çalışır.
1962’de Metin Erksan’ın Fakir Baykurt’un romanından uyarladığı Yılanların Öcü filmi önce tamamen yasaklanır, sonra halkın tepkisi üzerine serbest bırakılır. Ertesi yıl Metin Erksan’ın bu kez de Susuz Yaz filmi sansüre uğrar. Nedeni, büyük kardeşin küçük kardeşin karısıyla evlenmesidir ve bu durum ahlaka aykırıdır! Başını deve kuşu gibi kuma gömen devletimiz filmin yurtdışına gönderilmesini de engeller elbette. Neyse ki Danıştay kararıyla bu yasaklar kalkar da film Berlin Film Festivali’nde ‘Altın Ayı’ ödülünü alır. Bu, bir Türk filminin aldığı ilk ‘Altın Ayı’dır.
Süha Doğan’ın 1962 tarihli Şoförün Karısı filmi, Leyla ile Handan film kahramanıyla birlikte yaşamaya karar verdikleri zaman, “kazancımızı ortaya koyar, beraber harcarız” sözünün komünizm propagandası sayılmasından dolayı yasaklanır.
Komutan eşlerinden bilirkişi
Halit Refiğ’in 1963 tarihli Şafak Bekçileri filminin sansür ediliş gerekçesini yönetmenin ağzından dinleyelim: “Göksel Arsoy üzerinde üniforma varken Leyla Sayar’ı öpüyormuş, jet uçağı düştüğü için pilot olmak isteyen gençlerin hevesi kırılabilirmiş, bazı subaylar bir subaya yakışmayacak şekilde argo konuşuyorlarmış, vs. vs...” Allahtan, Halit Refiğ, filmi dönemin Hava Kuvvetleri Komutanı İrfan Tansel ve diğer komutanların eşlerine özel gösterimde izletir ve bu kadro filmi çok beğenir de, sansür kalkar...
1964’te senaryosunu Vedat Türkali’nin yazdığı, Ertem Göreç’in yönettiği Karanlıkta Uyananlarfilmi emek-sermaye çelişkisinin işlendiği ilk grev filmi olarak tarihe geçer. Elbette filmin bu özelliği sansürcülerin gözünden kaçmayacaktır.
Oku, adam ol baban gibi...
1965’te Ö. Lütfi Akad’ın Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygın olan kaçakçılık sorununu işleyen Hudutların Kanunu filmi, jandarmaların peşine düştüğü kaçakçı Hıdır’ın bir mayın tarlasında patlama sonucu yere kapaklanması, bunu gören altı yaşındaki oğlunun dikenli tel örgüleri aşıp can çekişen babasının üzerine kapanmasıyla biter. Sansürcüler bu sahneyi ‘eksik’ bulurlar ve can çekişen Hıdır’ın oğluna “Babanın sonunu gördün, sen bu yola düşme okuluna dön” ifadesinin eklenmesini isterler. Yönetmen isteneni yapar ve filme üçüncü seferde izin çıkar. Ancak bu turda bile ‘ret oyu’ veren Kurmay Albay Ahmet Arıkan’a göre “filmde jandarmalar çok pasif göründüğünden, Nizamnamenin 7. Fıkrasına göre filme izin verilmesi mümkün değildir!”
1966’da İlhan Ergin’in İstanbul Dehşet İçinde adlı filmi, “sol tekerleği patladı” ifadesi “sağ tekerleği patladı” şekline çevrilmek kaydıyla gösterim izni alır. Ne de olsa ‘sol’ kadim tabularımızdan biridir.
Aynı yıl Duygu Sağıroğlu’nun köylerinden koparak büyük şehre gelen yoksul Anadolu insanının öyküsünü anlattığı Bitmeyen Yol filmi ise “Filmin sonuna kadar, şehre iş bulmak için gelen sefil kılıklı köylülerin bazen bir trajedi havası içerisinde, bazen de insani şartların dışına çıkarak sosyal bünyemizin yıkılması için tahrik edici mücadelesini naklettiği, şehrin en kötü ve en sefil yerlerini, işçilerin en sefil hayat şartları içinde yaşadıklarını belirttiği, tüm işverenleri kötü huylu, işçiyi hakir gören kişiler olarak yansıttığı, filmin kahramanlarının misafir olarak gittikleri erkeksiz evin namusuna el uzatarak milli örf ve âdetimize ihanet ettiği, filmde kullanılan türkülerde manevi duygularımızı tezyif ederek izleyiciyi ters düşüncelere götürdüğü, hikâyenin bünyemizi zorlayıcı ve yıkıcı bir istidatla karşımıza çıktığı görüldüğünden...” yasaklanacaktır.
Bu isim Kürtçe mi, ne?
Yılmaz Güney’in Seyyit Han (1968) adlı filmi Nebahat Çehre’nin canlandırdığı Keje adlı kadın kahramanının adından dolayı sansürcülerin gazabına uğrar. “Türkçede böyle ad yok herhalde Kürtçe olacak” diyen heyet, düğün sahnelerinde gelin alayının önünde götürülen kenarları püsküllü bayrağa da takılır ve “Köylünün elinde sancak olmaz, ancak alaylarda sancak bulunur” der. Dahası filmin çekildiği köyü ve köylü figürlerini de beğenmez. Hâlbuki sözkonusu köy dönemin Gümrük ve Tekel Bakanı İbrahim Tekin’in doğup büyüdüğü yer olup en ufak bir düzenleme geçirmeden filme konu olmuştur.
Türk sinemasının başyapıtlarından biri sayılan Yılmaz Güney’in Umut (1970) filmi, karısı, yaşlı anası ve beş çocuğunu, yorgun iki atın çektiği eski püskü faytonu ile geçindirme çabasındaki yoksul faytoncu Cabbar’ın öyküsünü, yer yer belgesel tadında anlatır. Cabbar’ın tek umudu aldığı piyango biletleridir ama aksilikler birbirini kovalar ve Cabbar’ın atlarından birisi bir arabanın çarpması sonucu ölür. Filmin ikinci yarısı, Cabbar’ın, nefesi güçlü bir hocanın telkiniyle define avcılığına çıkışını anlatır.
İmtiyazsız sınıfsız...
Filmin sansürlenmesinin nedeni ise bu kadar kısa anlatılamaz elbette. 10 maddelik listede özetle şunlar yazılıdır: Cabbar’ın (Yılmaz Güney) arabasının bakımsız, pis, yırtık olması ve zayıf bir at ile kalabalık bir aileyi geçindirmesinin mümkün olmaması, Cabbar’ın atı öldürmesinden sonra bir işlem yapılmaması ve tazminat ödenmemesi yüzünden izleyicilerin “zengin bir otomobil sahibinin fakir bir arabacının atını öldürmesinde takibat yapılmayacağı kanaatine” varması ihtimali, atını kaybeden Cabbar’ın daha önce yanlarında çalıştığı üç zenginin evine gitmesi, evlerin dekorunu, zenginliğini görmesiyle zengin-fakir ayrımının yapılmış olması, hocaya sabah namazının güneş doğarken kıldırılması suretiyle ibadetle alay edilmesi, nehirde abdest alındıktan sonra 101 taş atıp bunlarla hayali bir define etrafında dönülmesinin uydurma ve batıl inançları gerçek gibi yansıtması ve daha neler neler...
İsveç’e rezil mi olalım?
1974’te Tunç Okan’ın İsveç’e giden bir grup Türk işçisinin Stockholm’deki maceralarını anlatanOtobüs filminin Türkiye’ye girişi pek çok nedenle yasaklanır. Bir grup Türk işçisinin mola yerinde göle işemeleri ve ellerini yıkamadan yemek yemeleri Türk örf ve âdetlerine aykırı bulunur. Sofrada bayat ekmek ve soğan bulunması Türklerin kötü beslendiği izlenimi verdiği, filmin kahramanı otobüsün sağa girilmez levhasına rağmen sağa girmesinin Türklerin trafik kurallarından anlamadığını ima ettiği için kabul edilemez bulunur. Türk ve İsveçlilerin yemek yemelerinin karşılaştırılması da yakışık almaz. Ayrıca bir telefon kulübesindeki sevişme sahnesi elbette ki ahlaka mugayirdir! İşin ilginç yanı filme Aziz Nesin ve Yaşar Kemal gibi entelektüeller de karşıdır.
1975’te Bekir Yıldız’ın öyküsü üzerine Süreyya Duru tarafından çekilen Kara Çarşaflı Gelin filmi üç kez reddedilir; sonunda Danıştay kararıyla gösterime girer. Film 1977’de 14. Antalya Film Festivali’nde ‘En Başarılı Film’, ‘En Başarılı Senaryo’ ve ‘En Başarılı Kadın Oyuncu’ dallarında ödül alarak sansür heyetine nazire yapar. Bu arada sansürcülere “kara beyinli adamlar” diyen Süreyya Duru’ya sekiz ay hapis cezası verilir.
Benzer bir durum Yılmaz Güney’in senaryosunu yazdığı ve Zeki Ökten’in yönettiği Düşman(1979) filminin de başına gelir. İşsizlik ve yoksulluk yüzünden araları bozulan İsmail ve karısı Naciye’nin öykülerini anlatan film 1980 Berlin Film Şenliği’nde “İnsani değerleri ve toplum yaşamını en iyi dile getiren film” olarak ‘Jüri Özel Ödülü’ ve ‘Katolik Kilisesi Büyük Ödülü’nü kazanır, ancak bizim sansürcülerin gözünde “kamu düzenini ve ulusal güvenliği zedeleyici” bir filmdir.
1979 yılı sansür açısından öyle bereketlidir ki, Ömer Kavur’un Yusuf ile Kenan, Yavuz Özkan’ınDemiryolu, Yavuz Poğda’nın Yolcular filminin yasaklanması üzerine Antalya Film Festivali ilk kez iptal edilir. 12 Eylül 1980 döneminde sansür iyice kurumsallaşır. Bu dönemin en meşhur sansür vakası ise Kemal Tahir’in aynı adlı eserinden Halif Refiğ tarafından TRT için dizi olarak çekilenYorgun Savaşçı’nın başına gelenlerdir.
Yorgun düşen sansürün son marifeti
Aleyhte kampanyayı 3 Ağustos 1979 tarihli yazısıyla Cumhuriyet başyazarı İlhan Selçuk başlatır. Selçuk’a göre Kemal Tahir Türk tarihini tahrip etmekte, Milli Mücadele gerçeklerini çarpıtmaktadır. Bir devlet kurumu olan TRT ise bunlara alet olmamalıdır! Gerisini Halit Refiğ’den dinleyelim: “Basından öğrendiğimize göre bu TV dizisinde Kurtuluş Savaşı ile ilgili gerçekler yansıtılmıyordu. Türklerin ırksal yapılarına yönelik bazı görüşler ileri sürülüyor ve örneğin sarışınların ve mavi gözlülerin Türk olamayacakları belirtiliyordu. Ege Bölgesi’nde yaşayan halk Kurtuluş Savaşı’na katılmak istemiyormuş gibi gösteriliyordu, bu bölgede yaşayan İttihat ve Terakkici subayların zoruyla ve baskısıyla Kurtuluş Savaşı’na katıldıkları teması işleniyordu. Sanki Atatürk o dönemde yok sayılmıştı. Ermeni sorunu Türkiye’nin neredeyse aleyhine kullanılabilecek şekilde işlenmişti. Ordu mensupları uygunsuz adlarla anılıyor ve çok fazla küfür kullanılıyordu. Tarihsel gerçeklerle uyuşmadığı halde Çerkez Ethem bir ulusal kahraman olarak yansıtılıyordu. Toplumun çeşitli kesimlerinin arasına nifak sokacak görüntü ve konuşmalara yer verilmiş olmakla birlikte Halifeliğin Türkiye için tek geçerli yönetim biçimi olduğu savunularak, adeta Kurtuluş Savaşı’na gerek olmadığı düşüncesi benimsetilmeye çalışıyordu...”
Anlaşılan Yorgun Savaşçı tüm resmî tezleri tersyüz etmektedir. Elbette sonu da hak ettiği gibi olur. TRT Genel Müdürü Macit Akman basına filmin tüm kopyalarının yakıldığını müjdeler. Ancak 1993 yılında özel bir kanalın yeni bir Yorgun Savaşçı çekmesinden sonra sevinilerek öğrenilir ki, TRT’deki bazı görevliler, ilerde mali açıdan hesabını veremeyiz diye, filmin bir video kaydını saklamışlardır. O filmi görmek mümkün olmadığı için, film etrafında koparılan fırtınaların haklı olup olmadığını söylemek hâlâ kolay değildir.
Özet Kaynakça: Agâh Özgüç, Türk Sineması Sansür Dosyası, Koza Yayınları, 1976; Türk Sinemasında Sansür (Kolektif eser), Kitle Yayıncılık, 2000; Serdar Öztürk, Erken Cumhuriyet Döneminde Sinema, Seyir, Siyaset, Elips Yayınları, 2005; Giovanni Scognamillo, Türk Sinema Tarihi: 1896-1997, Kabalcı Yayınevi, 1998.
.10-10-10
.Bir zamanlar ASALA ve PKK
“Hükümetin ‘Kürt Açılımı’ ne yazık ki ilerlemiyor. Anadilde eğitim hakkı, yerel yönetimlerin özerkleştirilmesi gibi talepler görmezden gelinirken, ‘terör örgütüyle ilişki kurmakla’ suçlanan bini aşkın seçilmiş Kürt yöneticisi ancak on ay sonra mahkemeye çıkarılıyor. Bir yandan PKK’nın sınır dışına çıkarılması için gizli görüşmeler yaparken bir yandan sınır ötesi operasyonlar için Meclis’ten yetki alınıyor. Bu ve benzeri tavırlar, seçilmiş yöneticilerimizin hâlâ Kürt Meselesi’nin özünü kavrayamadıklarını düşündürüyor. Aslında buna şaşmamak lazım çünkü bu topraklarda sadece sıradan insanlar değil, ülkenin elitleri de ‘resmî tarihin tornasından’ geçtiler. Bu hafta, resmi tarihin beyinlerimize çaktığı bir başka önyargının arka planına bakmaya çalışacağım.
Santa Barbara olayı
27 Ocak 1973 günü, Türkiye’den ABD’ye göç etmiş Gürgen Yanıkyan isimli yaşlı bir Ermeni halı tüccarı, Santa Barbara şehrindeki Baltimore Oteli’nde yemeğe davet ettiği Türkiye’nin Los Angeles Başkonsolosu Mehmet Baydar ve yardımcısı Bahadır Demir’i tabanca ile vurduğunda olay hem ABD’de hem Türkiye’de büyük yankı yapmıştı.
İddialara göre Yanıkyan cinayetten sonra otelin müdür ve garsonlarına “Ailemden 26 kişiyi Türkler ve Ruslar öldürdü onların intikamını aldım” demiş, suikasttan önce California Couriergazetesine gönderdiği 118 sayfalık mektubunda “sizler bu mektubu okuduğunuzda ben yeni bir savaş biçimi icat etmiş ve uygulamış olacağım. Önden gidiyorum, Ermeniler peşimden gelsin. Ermenileri uzun uykularından uyandırmanın ve Türklerle onların anlayacağı dille konuşmanın vakti geldi. Türk hükümeti ile hiçbir millet ilişki kurmamalı ve onların temsilcileri yok edilmeli, artık dönmek yok” diye yazmıştı.
Radikallere ilham verdi
Cinayet bireysel bir intikam olayıydı ama olayın ABD ve Avrupa gazetelerinde uzun uzun ele alınması Lübnan’daki radikal Ermenilere ilham verdi. Bunun için uygun zemin vardı. O yıllarda, dünyanın dört bir yanında sömürgeciliğin çözülmesiyle birlikte ulusal bağımsızlık savaşları boy vermişti. 1967’de İsrail’le Arap ülkeleri arasında yaşanan Altı Gün Savaşları dolayısıyla giderek gerginleşen siyasi ortamda, İsrail’in askerî müdahalelerde bulunduğu Lübnan’da yaşayan Ermeni gençleri, doğal olarak Filistinlilerle yakınlaştılar. Bilindiği gibi o tarihte FKÖ’ye bağlı El Fetih adlı silahlı birlikler, uçak kaçırmaktan, rehin almaya kadar pek çok ses getiren eyleme imza atıyorlar, bu eylemler Türkiye’de ve Avrupa’da sempati ile izleniyordu. Bu ve benzeri bağımsızlık hareketlerinin klasik yöntemlerle Türkiye’nin inatçı suskunluğunu bir türlü kıramayan Ermeni milliyetçileri için esinlendirici olduğunu tahmin etmek zor değil.
1970’li yılların tipik solcu jargonuyla “uluslararası emperyalizmin desteklediği Türk emperyalizmi”ne savaş ilan eden bu grupların ilk eylemi 22 Ekim 1975’te Viyana Büyükelçisi Daniş Tunalıgil’in öldürülmesiydi. Bunu iki gün sonra Paris Büyükelçisi İsmail Erez ve şoförü Talip Yener’in öldürülmesi izledi. Ancak başlangıçta bu cinayetleri üstlenen herhangi bir örgüt olmadığı için, Kıbrıslı faşist Grivas’ın EOAK-B adlı örgütünden, uluslararası eylemci Çakal Ramirez Carlos’tan veya Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu’ndan (THKO) şüphelenildi.
Haziran 1977’de Vatikan Büyükelçisi Taha Carım’ın MKE (Kırıkkale) yapımı 9 mm’lik bir silahla öldürülmesi veya 2 Haziran 1978’de Madrid Büyükelçisi Zeki Kuneralp’in eşi, bacanağı ve makam şoförünün öldürülmesinden sonra Madrid Polisi’nin Türkiye’den olaylarla ilgili olduğundan şüphelendiği dört Türk vatandaşının kayıtlarını istemesi kafaları iyice karıştırmıştı ki, Ağustos 1979’da THY’nin Frankfurt Bürosu’nun bombalanmasını ASALA (Armenian SecretArmy for the Liberation of Armenia = Ermenistan’ın Özgürlüğü için Gizli Ermeni Ordusu) üstlendi. ASALA’nın adı ikinci kez Ekim 1979’da Lahey Büyükelçisi Özdemir Benler’in oğlu Ahmet Benler’in öldürülmesi olayında duyuldu.
Şemsiye örgüt: ASALA
Gerçi 1980’den itibaren, ‘3 Ekim’, ‘9 Haziran’, ‘Kara 24 Nisan’, ‘Avrupa 21. Komando Grubu’, ‘Antranik Paşa Komandoları’, ‘Yeni Ermeni Direnişi’(NAR), ‘İsviçre 15’, ‘Ermeni Soykırımına Karşı Adalet Komandoları’(JCAG), Ermeni Özgürlük Hareketi gibi değişik pek çok grup da cinayetlere imzasını koydu ama Türkiye’de eylemler genel olarak ASALA’ya atfedildi.
Yıllardır ASALA’yı kimin kurdurduğu sorulur. Bu sorunun altında, Ermeni iddialarının tarihsel kökenini inkâra yönelik kadim politika ile Ermenilerin kendi başlarına böyle etkili bir örgüt kuramayacakları şeklindeki küçümseyici önyargı yatar. 1915’ten beri davalarının peşini bırakmayan Ermeniler neden böyle bir örgüt kuramazlar sorusuna cevap yoktur, çünkü Ermenileri bu konuda yetersiz görenler, aynı zamanda Ermenilerin tarih boyunca sürekli çetecilik, komitacılık, gizli örgütçülük yaparak Osmanlı Devleti’ni sırtından hançerlediğine, hatta batmasına neden olduğuna inananlardır. Öte yandan, bu kesimlere göre Ermeniler 1920 sonrasında kurdukları Nemesis adlı örgüt aracılığıyla, 1915 soykırımından sorumlu Talat Paşa, Bahattin Şakir ve Cemal Azmi gibi İttihatçı liderleri öldürmüşlerdir. İşin ironik yanı, Osmanlı Devleti’nin acımasız kararı sonucu hayatını kaybeden yüz binlerce Ermeni için en ufak bir pişmanlık veya üzüntü duymayanlar, Ermeni intikamcıların öldürdüğü bu birkaç kişiyi yıllarca Ermenilerin kana susamışlığının kanıtı olarak sunmakta beis görmemişlerdir.
Soğuk Savaş politikaları
ASALA’nın aynen PKK gibi, Türk devletinin 90 yıllık katı yok sayma/inkâr politikalarıyla ilişkisi olduğu açık. Ancak her iki örgüt de dünyadaki politik iklimden kopuk değerlendirilmemeli. Nitekim Sayın Hasan Köni’nin dikkatimi çektiği bir kaynakta, Ermeni araştırmacı Gaidz F. Minassian, Guerre et Terrorisme Arméniens (‘Savaş ve Ermeni Terörü’, politique d'aujourd'hui, 2002) adlı kitabında ASALA’nın kuruluşunu Soğuk Savaş politikalarıyla ilişkilendiriyor.
Minassian’a göre 1956 yılında Süveyş Kanalı Krizi ve bunu izleyen İsrail-Mısır Savaşı’ndan sonra Ortadoğu’ya yerleşmeye başlayan SSCB, ABD’nin yanında yer alan Türkiye’yi sıkıştırmak için, 1957 yılında İran’da ve Irak’taki Taşnak liderleriyle ilişkiye geçmişti. 1962’de yaşanan Küba Füze Krizi, 1964 Kıbrıs Olayları, 1965’te Türkiye’nin NATO’nun çok taraflı gücüne katılmaktan kaçınması ile bölgede siyasi tansiyonun yükseldiği dönemde, Ermeni tarafının manevra alanı bulduğu sanılıyor.
Türk tarafı da benzer şekilde Ermeni milliyetçiliğine karşı kitleleri harekete geçirmek için Kıbrıs meselesi bağlamında Rum düşmanlığı ile bağlantı kurma ihtiyacı duymuştu. O günlerde gazetelerde Lübnan’da ilk kez gerçekleştirilen ‘Soykırımın 50. Yıldönümü Anma Töreni’nin Kıbrıs Dış İşleri Bakanı Kipriyanu’nun işi olduğuna dair yazılar çıkıyordu. Aslında bu anlaşılır bir durumdu çünkü halk daha vakıf olduğu güncel bir sorunun katalizörlüğü olmadan, izlenen sistematik unutturma politikaları yüzünden Ermenilerin Türklerden ne istediğini hatırlamayabilir, dolayısıyla Ermenilere neden karşı çıkmak gerektiğini anlamayabilirdi.
Son barış girişimi
Ancak Kıbrıs yüzünden Türkiye’yi cezalandırmak isteyen ABD’nin ‘1915 Tehciri’ni 1968’de Kongre’nin gündemine taşıması üzerine SSCB Ermenistan’la Türkiye’nin arasının düzelmesi (ve böylece Türk-Sovyet ilişkilerini güçlendirmek) için, Taşnaklara destek vermekten vazgeçti. Bu politikanın bir parçası olarak, Ortaçağlarda Ermeni Krallığı’nın başkenti olan Kars yakınlarındaki Ani ile Ermenistan Sovyet Cumhuriyeti sınırları içindeki Akaba Dağları’ndaki iki Azeri köyünü değiş tokuş etmeyi Ankara’ya önerdi. Ancak Ankara buna olumsuz cevap verdi. ASALA işte iplerin koptuğu bu dönemde ortaya çıktı.
Seçilen hedefleri düşününce, Ermeni eylemcilerin sadece Türkiye’ye değil, o dönemin siyasi iklimine uygun olarak emperyalizmin kalesi saydıkları ABD, Avrupa ve NATO’ya gözdağı vermeyi hedefledikleri anlaşılıyordu. Nitekim Nisan 1980’de Frankfurt Başkonsolosluğu’na asılan bombalı pankartta ‘Kahrolsun faşizm’ gibi gayet bildik bir solcu jargonu kullanılmıştı ve ortada Ermeni falan yoktu. Aynı yıl Ağustos ayında Atina’da İdarî Ataşe olarak görev yapan Galip Özmen ve ailesine yönelik saldırıda Yunanistan’ın sol örgütlerinden ENEP’in parmağı olduğuna dair bulgular vardı.
Ama ‘emperyalist mihraklar’, ya işlerine gelmediği ya da 1915’in sorumluluğunu hissettiklerinden, ya da Türkiye’ye şu veya bu nedenle sempati duymadıklarından Ermeni eylemcilere karşı çok yumuşak davrandılar. Pek çok olay doğru dürüst soruşturulmadı, zanlılar doğru dürüst yargılanmadı, ya da küçük cezalarla kurtuldular. Bu tutumları da Türkiye’deki kadim ‘Sevr Paranoyası’nı bir kat daha güçlendirdi.
Aslına bakarsanız, Kenan Evren’in Cumhurbaşkanı olduğu Türkiye’nin tek yaptığı, başta Fransa olmak üzere Batılı ülkelere defalarca nota vermek olmuştu. Büyükelçilere kurşungeçirmez araba alınması için bütçeye ilk ödenek ancak 1982’de konmuş, büyükelçilik binalarının güvenli hale getirilmesi için gereken dört milyar lira ise hiçbir zaman bulunamamıştı.
Türkiyeli Ermenilerin çıkmazı
Bu sıkıntılı dönemde Türkiyeli Ermenilerin Patriği Şinork Kalustyan, etkili çevreleri ziyaret ederek Türkiye Ermenilerinin terör eylemlerini desteklemediğini anlatmaya çalışıyor, Ermeni kökenli sanatçılar, bilim adamları Türkiye’ye bağlılıklarını ifade etmekte yarışıyorlardı. Baskı öyle yoğun olmalıydı ki, Ağustos 1982’de gazetelerde, 2.000 kadar Ermeni, Rum ve Musevi vatandaşın Nüfus Müdürlüklerine başvurarak Türk isimleri aldıklarına dair haberler çıktı.
7 Ağustos 1982’de, Artin Penik adlı bir Ermeni vatandaş dokuz kişinin öldüğü, 72 kişinin yaralandığı Esenboğa saldırısını protesto etmek için Taksim Meydanı’nda üzerine gaz dökerek kendini yaktı. Esenboğa’nın faillerinden Levon Ekmekçiyan, polisin ifadesine göre kendi isteğiyle basın karşısına çıktı ve “Ermenilerin asıl düşmanının ASALA olduğunu ve ailesinin tehdit altında olduğunu” söyledi. Sonradan öğrenecektik ki, Ekmekçiyan, Kenan Evren’in damadı ve Köşk’ün güvenlik danışmanı olan istihbaratçı Erkan Gürvit tarafından sorgulanmış, hayatı karşılığı bazı isimleri ve adresleri vermeye ikna edilmişti.
Dönüm noktası: Orly Katliamı
ASALA için sonun başlangıcı, 15 Temmuz 1983’te Fransa’nın Orly Havaalanı’ndaki THY bürosuna yapılan saldırı oldu. Saldırıda ölen ve yaralananlar arasında Fransız vatandaşlarının olması, o güne dek bu tür eylemlere göz yuman Fransa’nın tavır değiştirmesine bahane yarattı. İsrail’in Lübnan’ı işgali nedeniyle ASALA’ya destek veren FKÖ’nün zemin kaybetmesinden cesaret alan Fransa ASALA’ya resmen, ‘eylemlerini dışarıda yapma’ uyarısında bulundu. Bazı kaynaklara göre, Fransız polisine ASALA üyelerinin fotoğraflı isim listesini Arafat’ın has adamlarından Ebu İyad vermişti. Polis Paris’te örgütün silah deposunu ortaya çıkaracak, ardından tutuklamalar başlayacaktı. Susurluk kazasının ünlü ismi Abdullah Çatlı başkanlığındaki dört kişilik çetenin Fransa’daki bazı Ermeni hedeflerine yönelik, çoğu fiyasko ile sonuçlanan anlamsız eylemleri ancak Fransa’nın ortalığı temizlemesinden sonra mümkün oldu.
Agop Agopyan öldürüldü mü?
Eylül 1983’te Londra’da Arapça olarak yayımlanan el-Mecelle dergisi, Batılı diplomatları kaynak göstererek TSK’ya bağlı bir komando birliğinin, Lübnan’ın Bekaa Vadisi’ndeki bir ASALA kampına baskın yaptığını ileri sürdü. Habere göre baskında çok sayıda Ermeni militan ve yönetici öldürülmüştü. 28 Nisan 1988’de ASALA’nın efsanevi lideri Agop Agopyan’ın (ki gerçek adının bu olmadığı söyleniyordu) iddialara göre örgüt içi hesaplaşmalar sonucu Atina’da bir trende öldürülmesi (ki bazılarına göre öldürülmedi ve halen Ermenistan’da yaşıyor) ve dünyadaki politik iklimin değişmesiyle ASALA etkinliğini kaybetti. Ancak, örgüt amacına ulaşmış ve ‘1915’te Ermenilere soykırım’ yapıldığı fikri dünya kamuoyunun gündemine girmişti.
Türk toplumundaki etkileri
10 yılda 34’ü Türk diplomatı, görevlisi ve aile üyeleri olmak üzere toplam 70 kişinin öldüğü, 524 kişinin yaralandığı ASALA saldırıları Türk halkını elbette çok sarstı. Resmî tarih tezleriyle uzun yıllar kış uykusuna yatırılmış halkın büyük bir kesimi o yıllarda saldırıların arkasında yatan tarihsel tezleri anlayamayacak kadar bellek boşalması içinde olduğu için ilk tepki büyük bir şaşkınlıktı.
İleriki yıllarda pek çok diplomatımızın da itiraf ettiği gibi, Dışişleri mensuplarının bile 1915 Tehciri’nin kanlı bilançosundan habersiz olan bir toplumda resmî tarihçiler, geriye dönük bir tarih okuması ile ‘İttihatçılar bu tehlikeli grubu ortadan kaldırmakta çok haklıymış’ düşüncesini toplumun bilinçaltına yerleştirmekte hiç zorlanmadılar. Sonuç olarak halkıyla, aydınıyla Türkler, ASALA terörünün dayandırıldığı tarihî olayları konuşmaya veya anlamaya çalışmak yerine resmî çevrelerin kadim politikası olan ‘Ermeni ihaneti’, ‘iç düşman-dış düşman’ retoriğine saplandılar.
Bunun bir parçası olarak, Türkiye bürokrasisinin ‘en mantıklı’, ‘en soğukkanlı’, ‘en tecrübeli’ kadrolarına sahip olduğu bilinen/ileri sürülen Dışişleri Bakanlığı, ASALA terörüne 34 evladını kurban verdiği için, Ermeni soykırımı iddialarına karşı en tepkisel tavırları gösteren bakanlık haline geldi. Çünkü bakanlık için konu adeta kişisel bir ‘kan davası’ olmuştu. Belki de Türkiye’nin bir türlü Ermeni Meselesi’ni çözecek yumuşak politikaları yürürlüğe koyamamasının ardında Dışişleri’nin bu katı tutumunun katkısı vardı.
ASALA ile PKK ilişkisi
Her uluslararası sorunda Ermeni parmağı aramak, Türkiye’den farklı düşünen her ülkenin Ermeni diasporası veya lobileri tarafından yönlendirildiğini düşünmek şeklinde tezahür eden paranoyak tutum, İstanbul’dan ilk Ermeni kafilesinin Ayaş’a doğru yola çıkarıldığı 24 Nisan (1915) gününün dünyanın çeşitli ülkelerinde, bir biri ardına “Ermeni Soykırımı’nı Anma Günü” ilan edildiği 1980’lerden itibaren iyice belirginleşmişti.
Türkiye PKK ile de o günlerde tanışmıştı. Resmî çevreler ASALA’yı PKK ile ilişkilendirmeyi akıl ederek, kamuoyunun gözünde Kürt milliyetçiliğinin meşruiyetini bir kez daha sorgulatmayı başaracaklardı. Her fırsatta ASALA’nın ‘Marksist’ olduğunu vurgulayıp, sol hareketi de gözden düşürmeye çalıştıkları gibi...
Öcalan’ın açıklamaları
1890’lardan beri bütün stratejilerini Ermenileri Anadolu’dan atmak üzerine kurmuş Kürtlerin içinden ‘Ermeni dostu’ bir grubun çıkması PKK’nın Marksist kökeniyle ilgili olmalıydı; ancak ASALA ile PKK’nın yolları sadece beş yıl (1980-1985) süreyle kesişebilmişti. O sırada henüz emekleme çağında olan PKK’nın 21-28 Nisan 1980’de Ermeni cemaat liderlerinin sürgüne gönderilmeye başladığı gün olan 24 Nisan’ı ‘Kızıl Hafta’ ilan etmesi, Abdullah Öcalan’ın Ermeni Yazarlar Birliği tarafından onur üyeliğine seçilmesi gibi sembolik olaylar, bu ilişkiye karine yapıldı. Özellikle istihbarat çevreleri, her fırsatta, PKK ile ASALA arasında Yunanistan ve Suriye’nin öncülüğünde, Türkiye’nin Kıbrıs politikasını sabote etmek için kurulduğuna inanılan bu ilişkinin, 1979-1980’de Lübnan’da kurulduğunu, nihai amacın da “Ermeni-Kürt Federe Devleti” kurmak olduğu ileri sürmeyi ihmal etmediler. Bu iddianın sonucu, Kıbrıs meselesinde karşılaşılan zorlukları, ‘Kürt-Ermeni komplosu’na bağlayarak, Kıbrıs konusunda uzlaşmaz bir tavır takınılması oldu.
Hâlbuki, 1988’de Abdullah Öcalan, gazeteci Mehmet Ali Birand’a “ASALA ile birkaç görüşme oldu. Sivillere yönelik eylemlerinin zararlı olduğunu gördük, dolayısıyla da 1982’lerde olmaz dedik, bıraktık. Öyle fazla bir beraberlik yok. Bir-iki acele toplantı dışında bir ilişki yoktur. İlişki geliştirebileceğimiz bir örgütlenme değildir, aslında ASALA olayı da çok abartıldı Türkiye’de” demiş, 4 Mayıs 1991’ de bir diğer gazeteci Rafet Ballı’ ya “Ermeni sınırları veya Ermeni ülkesi neresidir? Kürdistan neresidir derseniz, bu tarihî bir sorundur. Tarihî bir soruna da, çok politik bir cevap vermek biraz oportünizme düşmek olur. Benim de öyle bir niyetim yok. Fakat Ermeni halkını severiz. Ermeni halkı gelirse, ziyaret ederlerse, hatta kalmak isterlerse, onlara elimizden gelen misafirperverliği de sonuna kadar gösteririz” diyerek ‘Doğu Anadolu’nun aslında Kürt vatanı olduğunu’ ileri süren kadim Kürt politikasıyla bağını koparmadığını ima etmişti.Ancak bütün bu beyanlar Türk tarafını ikna etmedi, yıllar içinde bu teori, doğruluğu şüpheli ayrıntılarla süslenip sürekli gündemde tutuldu. Bu politikanın zirvesini oluşturan bir olay da yakın tarihlerde yaşandı.
Halaçoğlu’nun incileri
TTK’nın sabık başkanı Yusuf Halaçoğlu, 18 Ağustos 2007’de Kayseri’deki Dadaloğlu Şenlikleri sırasında “Araştırmalarımızda Kürt diye bildiğimiz insanların aslında yapısal olarak Türkmen asıllı olduğunu, Kürt-Alevi olarak bilinen vatandaşların ise Ermeni kökenli olduğunu gördük. Ülkeyi bölmeye çalışan TİKKO ve PKK terör örgütlerinin içinde yer alan insanların birçoğu Ermeni dönmesi Kürtlerden oluşuyor. TİKKO ve PKK hareketi bizim bildiğimiz gibi Kürt hareketi değildir” diyerek hem bu topraklardaki bin yıllık Kürt varlığını, hem de 85 yıllık Kürt Meselesi’ni bir çeşit illüzyona çevirmeyi denemişti.
TİKKO alerjisi
Halaçoğlu’nun sözünü ettiği TİKKO (Türkiye İşçi Köylü Kurtuluş Ordusu), 1972’de İbrahim Kaypakkaya tarafından kurulmuştu. TİKKO’nun tehcir sırasında büyük ölçüde merkezî devlete karşı çıkarak Ermenileri koruma altına alan Dersim bölgesinde faaliyet göstermesi, lider kadrosunda Garbis Altınoğlu ve Armanek Bakırcıyan (Orhan Bakır) başta olmak üzere pek çok Ermeni asıllının olması, ayrıca yerel kadroları arasında pek çok Ermeni asıllı militanların bulunması, üstüne üstlük TİKKO’nun 1915 Tehciri’ni soykırım olarak tanıması devletin TİKKO’ya son derece sert davranmasına neden olmuş, İbrahim Kaypakkaya 3,5 ay süren ağır işkencelerden sonra 18 Mayıs 1973’te gözaltında öldürülmüştü.
AGOS gazetesinin başyazarı Hrant Dink’in de gençliğinde örgütle ilişkisinin olması, ölümünden sonra sık sık gündeme getirilmiş, Dink’in, devletin derin güçleri tarafından öldürülmesi bazı çevrelerde, adeta meşum bir işbirliğinin cezalandırılması olarak yüreklere su serpmişti(!)
Geçtiğimiz ağustos ayında Devlet Bakanı Cemil Çiçek’in “Ermeni terörü ile PKK terörü arasında yakın işbirliği var, bunlar kan kardeşidir. O devreden çekildi, işi bu tarafa verdiler. Zaten, özür dilerim, bir kısım teröristlerin sünnetsiz oluşu, size çok şeyi ifade ediyor demektir” açıklaması bu geleneğin ürünüydü.
Sonuç olarak, Halaçoğlu’nun veya Çiçek’in tarif ettiği ‘dış düşmanla ilişkili iç düşman’, hem Kürt, hem Ermeni, hem Alevi, hem solcu, hem de ‘dönme’ gibi resmî tarihin zihinlerimize çaktığı beş düşman unsurunun iç içe geçtiği son derece karmaşık bir yapı olarak bu kesimlerin taleplerinin meşruiyeti üzerinde soru işaretleri yaratmayı amaçlıyordu ve kanımca göre epey de başarılı oldu. Edward Said’e göre herhangi bir siyasi eylemin terörizm olarak adlandırılması ona siyaset, tarih, gelenek ve yorumun buluştuğu bir anlatı statüsü tanınmaması demektir. Filistin, Kürt ve Ermeni meselelerinin başına gelen tam da bu.
.17-10-10
.Türbanın 60 yıllık serüveni
Bugün laikçilerin adlandırmasıyla “türbanlı”, kendilerinin adlandırmasıyla “başörtülü” kadınlar, İslami inanışları gereği, günah işlememek için örtündüklerini söylüyorlar. Üniversiteye alınmamalarını ya da kamusal alanda görevlendirilmemelerini, sadece din ve vicdan özgürlüğü meselesi değil aynı zamanda insan hakları sorunu olarak görüyorlar. Laikçi kesimine göre ise bu kadınlar, siyasal İslam’ın Kemalist düzeni yıkmak için cepheye sürdüğü militanlar. Dolayısıyla konu özgürlükle veya insan haklarıyla ilgili değil, siyasetle ilgili.
Hangisi olursa olsun sonuçta türban bir “kadın sorunu”. Çünkü kadını örtenler de, açanlar veya açmaya çalışanlar da, kendi projelerini kadın bedeni üzerinden gerçekleştirme peşindeler. 3 Şubat 2008 tarihinde yine bu sayfada yayımlanan “Gelenek, inanç, siyaset ve tesettür” başlıklı yazımda örtünmenin tarihçesine değinmiştim. Bu hafta, o yazıda bıraktığım yerden (1938’den) devam etmek istiyorum. Kadının kendi bedeni ve kendi hayatı konusunda bizzat kendisinin söz sahibi olacağı bir dünya özlemiyle, iyi okumalar diliyorum...
CHP’de panik
Cumhuriyet’le birlikte dinî kurumlara yönelik olarak çıkarılan kısıtlayıcı yasalara ve girişilen uygulamalara rağmen varlıklarını gizleyerek sürdüren dinî cemaatler, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Batı ile yakınlaşmanın da getirdiği özgürlük ortamında taleplerini daha güçlü bir sesle dile getirmeye başlamışlardı. Kemalist ideolojinin resmî partisi CHP de, giderek daralan seçmen tabanını genişletmek için mevcut katı pozisyonunu gözden geçirme ihtiyacı duymuştu. Bu bağlamda 1947 temmuzunda “Özel Din Öğrenimi Ana Hatları” adlı program kabul edildi. Kasım ayında toplanan kurultayda, ibadet yerlerinin bakım ve onarımı, din görevlilerinin maaşlarının iyileştirilmesi gibi konular tartışılmakla kalmadı, laiklik yorumu şöyle esnetildi: “Din anlayışı vicdan meselesi olduğu için her türlü hücum ve müdahaleye karşı korunmalıdır. Hiçbir yurttaş, kanunun yasaklamadığı ibadet ve ayinler yüzünden rahatsız edilmemelidir.”
O yıl Hacca gideceklere hükümet tarafından ilk defa döviz tahsis edildi. 1948’de ilkokul 4 ve 5. sınıf öğrencilerine din eğitimi verilmeye başlandı. Dersler seçmeli olduğu halde bazı illerde Aleviler hatta gayrımüslimler bile derslere katılmaya mecbur edildi. (Öyle ki iki yıl sonra öğrencilerin yüzde 98’i din dersine devam ediyordu.) Aynı yıl, Ankara, İstanbul, İzmir, Seyhan (Adana), Diyarbakır ve Erzurum’da, 1930’larda öğrenci yokluğu yüzünden kapanan Kur’an kurslarına izin verildi.
163. Madde ve arkası
1949’da tedbir olarak, Türk Ceza Kanunu’na “laikliğe aykırı olarak, devletin içtimai veya iktisadi veya siyasi veya hukuki temel nizamlarını, kısmen de olsa dinî esas ve inançlara uydurmak amacıyla cemiyet kurmayı” yasaklayan 163. Madde eklendi. Ardından bakış açısına göre “taviz” ya da “tedbir” olarak değerlendirilen ilahiyat fakülteleri açıldı. CHP, seçimleri yenileme kararını aldığı 1 Mart 1950 günü, tekke ve zaviyeleri kapatan 5566 Sayılı Kanun’da değişiklik yaparak “sanat değeri olan ve Türk büyüklerine ait türbelerin ziyaretine” izin verdi. Bu karar, özünde doğru olsa da, esas itibariyle muhafazakâr çevrelere dağıtılan mavi boncuklardan sonuncusuydu.
Ancak bütün bunlar yeterli olmadı ve 14 Mayıs 1950’de yapılan seçimleri, “Yeter Söz Milletindir!” diyen DP kazandı. DP hükümeti, seçmenlerine verdiği sözleri tutmak için kolları sıvadı ve 16 Haziran 1950’de dinî konuları içeren bir dizi kanunu onayladı. Böylece ezanın Arapça okunması, radyoda haftada üç kez Kur’an okunması, okullarda dinî eğitim verilmesi, imam-hatip okulları ve Yüksek İslam Enstitüsü’nün kurulması mümkün oldu. 10 yıllık DP döneminde Alevilere yönelik tek bir adım atılmazken, 15 bin yeni cami açılacaktı.
Diyanet İşleri binası cami mi?
Kadınların kamusal alanda başlarının örtülmesiyle ilgili ilk “olay” 1955 yılının mart ayında yaşandı. Diyanet İşleri Başkanlığı bir genelge yayımlayarak bünyesinde çalışan kadınların başlarını örtmesini istemişti. Haberin duyulması üzerine Cumhuriyet gazetesi “Diyanet İşleri Binası cami değildir” başlıklı bir açık mektupla tepkisini koydu, ardından “İnkılâplarımızı Nasıl Koruyabiliriz?” konulu bir makale yarışması düzenledi. İlginçtir, Cumhuriyet’e DP’nin yandaşıZafer gazetesi de destek vermişti. Pakistan’daki Dünya Müslüman Kadınlar Kongresi’ne katılan üç Türk kadınının, bir mezar ziyaretinde başlarını örtmeleri üzerine gazetenin 16 Nisan 1952 tarihli sayısındaki Cemal Şahingiray imzalı yazıda şöyle deniyordu: “...Karaçi’den gelen bir resmi görünce hayretten dona kaldık. Daima garba doğru medeniyet hamleleri yaptığımızı İslam dünyasına göstereceğimizi ve onları da Garb medeniyetine doğru çekebileceğimizi zan ederken, Şark’a doğru uçan delegelerimizin geriye doğru havalanmış olduklarını maalesef anlamış oluyoruz (...) hanımlarımızın merhum Liyakat Ali Han’ın kabrini ziyaretleri esnasında çekilmiş olan resim bizi üzdü, hatta inkılâplarımıza vurulan bir hançer yarası olarak sızlattı (...) kabrin önünde başlarını başörtüleriyle saygı duruşu yapmaktadırlar (...) Bu üç hanım Pakistan’da başlarını örttüler. İnkılap Türkiye’sine dönebilmek için yüzlerini örtsünler.”
Mücadele aracı manto modelleri
Çarşafın bir türlü tarihe gömülememesi üzerine Mart 1956’da Türk Kadınlar Birliği ile Mustafa Kemal Derneği, “Çarşafa hayır, mantoya evet” kampanyası başlattı. Kampanya uyarınca Olgunlaşma Enstitüsü’nün hazırladığı manto modelleri törenlerle çarşaflı hanımlara dağıtılıyordu. Basında “çarşaf dizileri”, “çarşaflılara ceza kesilsin yazıları” yayımlanıyordu. Ortam iyice kızıştığında, CHP’li üç kadın milletvekili “bizi yabancı milletler nazarında küçük düşürüyor” diyerek, çarşafın yasaklanması için Meclis’e kanun teklifi vereceklerdi.
27 Mayıs 1960 Darbesi sonrasında konu gündemden düşmedi. Milli Birlik Komitesi Başkanı ve (daha sonra Cumhurbaşkanı) Cemal Gürsel, Cumhuriyet gazetesi muhabirine “Çarşaf Türk kadını için bir yüz karasıdır. Türk kadınının güzel yüzünü saklaması için bir alın karası bulunduğunu sanmıyorum. Dünya önüne temiz yüzü ile çıkmak onun hakkıdır (...) Çarşafın namus ile de alakası yoktur” derken, Komite’nin bir başka üyesi, geleceğin CKMP ve MHP Genel Başkanı Alpaslan Türkeş, kendisiyle röportaj yapan gazetecilere “Son zamanlarda Anadolu’yu hiç dolaştınız mı? Çarşafın nasıl kapkara bir yangın halinde bütün yurdu sardığını gördünüz mü?” diye yakınıyordu.
Darbeciler “halka verilecek dinî terbiye” konularını görüşmek üzere Din Şûrası toplarken, İstanbul Müftüsü “Çarşaf kelimesi Türkçe bile değildir, kelimenin esası Acemceden gelmedir. Hz. Muhammed çarşafı şart koşmamıştır. Bu Abdülhamit devrinden kalmıştır” diyerek Komite ile eşgüdümü sağlıyordu.
“Şulebaş” icat olunuyor
Bu tür tedbirlerle “sorun” bir süre ötelendiyse de “akacak kan damarda” durmadı. 1960’ların ikinci yarısından itibaren başını “Şulebaş” diye anılacak özel bir türbanla kapatan Şule Yüksel Şenler adlı bir kadın yazar ortalığı kasıp kavurdu.
DP’li modern bir ailenin kızı olan Yüksel Şenler, annesinin hastalığı yüzünden ortaokulu terk ederek önce eve kapanmış, bir gönül kırıklığının ardından da bir Ermeni terzinin yanında çıraklığa verilmişti. Modayla olduğu kadar siyasetle de ilgilenen Şenler, 1950’lerde Kıbrıs Mitinglerine katılmış, 1960’larda AP’nin Bakırköy Gençlik Kolları’nda aktif siyasete girmiş, bir yandan da edebiyat dergilerine yazılar yazmıştı. Bu dönemde Yüksel olan adının önüne kadın olduğu anlaşılsın diye “Şule” adını koymuştu. Nur cemaatinin üyesi ağabeyinin güçlü telkinleriyle 1965’te örtünmüş ve kendini Risale-i Nur derslerine vermişti.
O güne dek örtünen kişilerin küçümsenerek “Ayşeler, Fatmalar” diye anılmasına tepki duyan Şule Yüksel Şenler, örtünen kadınları “aşağılık duygusundan kurtarmak” için başını çok özel bir şekilde örtmeye karar verdi. Önce biyeli, atkılı, tokalı özel başörtüler taktı. Sonunda kendi ifadesine göre Audrey Hepburn’un Roma Tatili filmindeki bir kıyafetinden esinlenerek oluşturduğu bir modelde karar kıldı. ‘Şulebaş’ adıyla ünlenecek bu model günümüzdeki türbanların atasıydı.
Yanında akıl hocası Mehmet Şevki Eygi ile Anadolu turuna çıkan Şule Yüksel Şenler, ilk tesettür konferansını 1967’de Samsun’da verdi. Şenler, aynı yıl Türk Kadınlar Birliği’nin hakkında açtığı “çarşafa özendirmek” davasını kazasız belasız atlattı ama dört yıl sonra bir yazısında Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay’a hakaret ettiği gerekçesiyle dokuz ay hapis yatmaktan kurtulamadı. Ankara’da imam-hatip liselerine ve İlahiyat Fakültesi’ne “kız yetiştirme kursları” açılmasını sağlayıp, bunlara müdür olan Şenler’in etkisi giderek arttı. İlk eşinden boşanan Şenler, ikinci kez evlendi ve eşi dolayısıyla Nakşibendi Mahmut Ustaosmanoğlu’nun İsmailağa (Çarşamba) Cemaati’ne girerek siyah çarşafa büründü. 11 yıl sonra ikinci eşinden de şiddet nedeniyle boşandıktan sonra bu cemaatten ayrıldı ve uzun süre inzivaya çekildi. O günleri anlatan röportajlarında Şule Yüksel Şenler, “Şulebaş” modelini bulduğu için pişman olduğunu söylüyor. Nedeni de, Peygamberin “giyinik çıplaklık” diye tabir ettiği tarzdaki, gösterişli örtünme biçimlerine istemeden ilham vermiş olması. Şenler’in Başbakan Tayyip Erdoğan ile Emine Gülbaran’ı (Erdoğan) tanıştıran kişi olduğunu da not edelim.
Bu uzun parantezden sonra kaldığımız yere dönersek, 1965’ten itibaren Şule Yüksel Şenler’in açtığı yoldan pek çok genç kız yürüdü. Nisan 1968’de İlahiyat Fakültesi öğrencisi Hatice Babacan (Ekonomi Bakanı Ali Babacan’ın halası) başörtüsüyle derse girdiği için okuldan uzaklaştırıldı. Ertesi yıl bu olayı protesto etmek için 35 ilahiyat öğrencisi başörtüsüyle okula gitti. 1970’li yıllarda Anadolu’nun dört bir yanından kız öğrencilerin örtünme hikâyeleri gelmeye başladı. 1972 yılında Ankara Barosu’na kayıtlı Emine Aykenar örtünmeye karar verdikten bir süre sonra ‘laikliğe aykırı tutumdan’ dolayı Baro’dan atıldı. Dönemin Baro Başkanı Yekta Güngör Özden, baronun yayınladığı broşürde konuyla ilgili olarak şöyle yazmıştı: “Biz bunu barodan söküp atmasak, örtülüler dolduracak her tarafı.”
Üniversitelerde türban kavgası
1975-1976 öğrenim yılından itibaren imam-hatip okullarına başörtüsüyle gidilmesine izin verilmesi, çok sayıda örtülü kızın üniversiteye gitmesine olanak sağladı. Nitekim bu tarihten itibaren ‘başörtüsü sorunu’ üniversitelere taşındı. 1979’da üniversite seçme sınavına girecek erkek öğrencilerin sakallı, kız öğrencilerin de başörtülü resimleri ile kayıt yaptıramayacakları duyuruldu.
Aynı yıl Bolu ve İstanbul’daki bazı eğitim enstitülerine başörtüsüyle girmek isteyen genç kızlar, sınavlara alınmamaktan, disiplin cezalarına, fiziki saldırılardan gözaltına alınmaya kadar pek çok engellemeyle karşılaştılar.
Çifte meşruiyet
12 Eylül 1980 darbecilerinin Milli Eğitim Bakanı emekli Tuğgeneral Hasan Sağlam, Talim ve Terbiye Dairesi ile Diyanet İşleri Başkanlığı’ndan, (DİB) imam-hatip okullarında okuyan kızların başlarının açık mı, kapalı mı olacağı konusunda görüş istedi. DİB raporunda hem Nur Suresi’nin 31. Ayeti ile Ahzab Suresi’nin 59. Ayeti’ne, hem de İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’ne atıfta bulunarak örtünmenin vazgeçilmez temel haklardan olduğunu belirtmiş, ardından “Müslüman Türk vatandaşı, ‘Ya Allah emri ya Atatürk ilkeleri’ şeklinde son derece vahim bir tercihle karşı karşıya bırakılmamalıdır” demişti. Bu yorum konunun “din ve vicdan özgürlüğü” alanından “insan hakları” alanına taşınmasının ilk örneğiydi. Bu tahkimatlı rapora rağmen Milli Eğitim Bakanlığı “öğrencilerin hiç bir şekilde başlarını örtemeyeceklerini” bir genelge ile duyuracaktı.
Konunun giderek akut hale gelmesi üzerine 1981-1982’de çıkarılan bir dizi yönetmelikle kız öğrencilerin ve öğretmenlerin başörtüsü ile derslere giremeyeceği, memurların işyerlerinde başörtüsü örtemeyeceği açıkça belirtilmekle kalmadı, okullarda denetimler sıklaştırıldı. Bu dönemde başlarını açmak veya peruk takmak istemeyen pek çok öğrenci okullarını terk etmek zorunda kaldı. Ancak yine bu yıllarda muhafazakâr kesimlerin ekonomik açıdan güçlenmeleri, bu kızların yurtdışında eğitim olanaklarına kavuşmasını sağladı. Bu deneyimler, bu kızları biraz daha donanımlı yaptı.
Türban tanımı kime ait?
Darbeden sonra yapılan 6 Kasım 1983 seçimlerinde umulmadık bir başarı gösteren Anavatan Partisi (ANAP) tek başına hükümeti kurduktan sonra Başbakan Turgut Özal’la YÖK Başkanı Prof. Dr. İhsan Doğramacı türban yasağını kaldırmak için el ele verdiler. Bu çabaların sonunda 10 Mayıs 1984’te şöyle bir karar çıktı: “Yükseköğrenim kurumlarında öğrenim gören kız öğrencilerin başlarının açık olması esası yer almış olmasına rağmen, bazı yükseköğrenim kurumlarında sayıları az da olsa bazı kız öğrencilerin müessese içinde başörtüsü kullandıkları konusu üzerinde durularak bu durumun etkin surette önlenmesi gerektiği; ancak modern bir şekilde ‘türban’ kullanılabileceği görüşü çoğunlukla benimsendi.”
Görüldüğü gibi, “türban” ile “başörtüsü” ayrımını ilk yapan, bugün iddia edildiği gibi “laikçiler” değil, dönemin YÖK’ü idi. Kararda türbanın “modern” olarak tanımlanmasıyla başörtüsü zımnen “geleneksel” oluyordu. Onaylanan biçim elbette “modern” olandı. Tek sorun, neyin başörtüsü neyin türban olduğunun tanımlanmamasıydı ki bu belirsizlik günümüze kadar sürdü. İşin bir diğer ilginç yanı, türbana geçit vermemek için cansiperane çalışan 12 Eylülcülerin, ABD’nin Sovyetler Birliği’ni çevreleme politikaları uyarınca, “Türk-İslam Sentezi” denen ideolojinin kökleşmesine adeta çanak tutan politikalarıydı.
Danıştay’ın bağlayıcı kararı
Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencisi Nesrin Konuk’un derslere başörtülü katılması üzerine verilen okuldan bir ay uzaklaştırma cezasına karşı açtığı davanın sonunda Danıştay 8. Dairesi’nin 1984’te verdiği karar “laikçi” tutuma hukuki dayanak oldu. Kararda özetle şöyle demekteydi:
“...Yeterli eğitim görmemiş kızlarımız, hiçbir özel düşünceleri olmaksızın içinde yaşadıkları toplumsal çevrenin, gelenek ve göreneklerin etkisi altında başlarını örtmektedirler. Ancak, bu konuda kendi toplumsal çevrelerinin baskısına ve göreneklerine boyun eğmeyecek ölçüde eğitim gören kızlarımızın ve kadınlarımızın sırf Laik Cumhuriyet İlkelerine karşı çıkarak dine dayalı bir devlet düzenini benimsediklerini belirtmek amacı ile başlarını örttükleri bilinmektedir.
Bu kişiler için başörtüsü masum bir alışkanlık olmaktan çıkarak, kadın özgürlüğüne ve Cumhuriyetimizin temel ilkelerine karşı bir dünya görüşünün simgesi haline gelmektedir. Davacı yüksek öğretim düzeyinde eğitim gördüğüne göre bu ilkelerin Cumhuriyetimizin kuruluşunda ve korunmasındaki önemini bilmesi gerekmektedir. (...) Bu nedenle yükseköğrenim görmek üzere okula geldiği sırada dahi başörtüsünü çıkartmamakta direnecek ölçüde laik devlet ilkelerine karşı bir tutum içinde bulunan davacının okuldan uzaklaştırılmasında yasalara aykırılık olmadığından davanın reddine karar verildi.”
O tarihten beri şu veya bu nedenle, evlerinden çıkıp kamusal alana katılmak isteyen “modern muhafazakârla”, şu veya bu nedenle bu kesimleri evlerine geri göndermek isteyen “muhafazakâr modernler” arasındaki savaş kıran kırana sürüyor.
Dinî simge mi, siyasi bir simge mi?
Sosyolog değilim, bu yüzden bu tabloyu değerlendirirken hata yapabilirim ancak gördüğüm kadarıyla 1950’lerden 1970’lere kadarki dönemde, türban veya başörtüsü, muhafazakâr kadınların modern hayata katılırken dinî kimliklerini korumalarının bir yoluydu. Nitekim bu yıllarda başörtüsü hakkı ayet ve hadislerle savunuluyordu. Ancak gerek dünyadaki değişiklikler gerekse Kemalist kadroların katı tutumları yüzünden 1980’lerin ortalarından itibaren türban hem İslami duyarlılıkları olan kesimlerin gözünde, hem de “laikçilerin” gözünde “siyasi” bir simgeye dönüştü. Bunda da garip bir şey yoktu. Dünyada politik İslam’ın yükselişinden (örneğin İran İslam Devrimi’nden) de etkilenen muhafazakâr erkekler için, “türbana özgürlük” mücadelesi, aslında geleneksel kadınların modernleşmesine kapı açtığı için içten içe olumsuzlanırken, Kemalist rejimde bir gedik açmak için neredeyse tek olanak haline gelmişti. Kemalist erkekler için ise türbanlı kadınlar, İslamcı erkeklerden daha kolay lokmaydı. Öte yandan türbanı kavramsal olarak geleneksel başörtüsünden ayırmak suretiyle genel olarak örtünmeye karşı verdikleri mücadelede hedef daralttılar ve sert politikaları için meşruiyet sağladılar.
Günümüzde ise türbanlı kadınlar sadece Kemalizm, kapitalizm veya modernizm üzerine konuşmuyorlar, kendileri hakkında da konuşuyorlar, hatta belki de en fazla kendileri için konuşuyorlar. Bu sese kulak vermek gerek. Öte yandan sorunun çözümünü mahkemeler, okullar, hastaneler hatta ordu dahil bütün alanlarda, her yaş ve cinsiyet için kıyafet özgürlüğünde görüyorum. Elbette kendi giyim tarzını Mustazaf Der gibi cesurca savunacak kesimlerin varlığı halinde...
Özet Kaynakça: Kadının Tarihi Dönüşümü, (Editör Yıldız Ramazanoğlu), Pınar Yayınları, 2000; Cihan Aktaş, Tanzimat’tan 12 Mart’a Kılık-Kıyafet ve İktidar, Kapı Yayınları, 2006; Fatma Karabıyık Barbarosoğlu, Moda ve Zihniyet, İz Yayıncılık, 2002; Ayşenur İlyasoğlu, Örtülü Kimlik, Metis Yayınları, 2000; Nilüfer Göle, Modern Mahrem, Metis Yayınları, 2001; Murat Aksoy,Başörtüsü-Türban, Batılılaşma-Modernleşme, Laiklik ve Örtünme, Kitap Yayınevi, 2005
.
Nerede o asrî Cumhuriyet baloları!
Cumhuriyet’in 87. yıldönümünü, aynen geçen yıl olduğu gibi, demokrasi, laiklik, hukuk, anayasa, ordu-devlet-toplum ilişkileri, eğitim konusundaki derin tartışmaların; Kürt Meselesi, Ergenekon Davası, Kıbrıs, Ermenistan ve AB ile tıkanan ilişkilerin ve daha nice sorunun gölgesinde ‘kutladık’. Bu yıl bunlara bir de Cumhurbaşkanı Abdullah Gül ve tesettürlü eşinin ev sahipliği yaptığı ‘29 Ekim Resepsiyonu’ krizi eklendi. Bu olay vesilesiyle ilgilenenlere bir zamanlar Kemalistlerin ne tür davetleri tercih ettiğini anlatmak isterim.
***
Falih Rıfkı Atay, Çankaya adlı eserinin ‘Değişen Hayat’ başlıklı bölümüne şöyle girer: “Tarih der ki: Japonlar bağımsızlanmak ve kuvvetlenmek için medeniyetlerini değiştirmek zaruretini duydular. (...) Bu ilk devirde Japonlar adeta kendilerinden soğumuşlar, şiddetli bir garp taklitçiliğine kapılmışlardı. Kadınlı erkekli suvareler, maskeli balo, smokinle lokantaya gitmek gibi şeyler hemen kibar adetleri arasına girdi. Radikal bir ahlak devrimi yapmak, kadını kölelik ve dişilikten kurtarmak fikirleri aldı yürüdü. Frenge benzemek için saçlarını kıvırtanlara, mavi gözlü olmadıklarına esef edenlere sık sık rastlanmakta idi. Bir büyük Japon muharriri, ‘Japon ırkı beyaz ırktan aşağıdır, bu aşağılıktan kurtulabilmek için Avrupalı kanı ile aşılanmalıyız’ diyordu. Japonlar garplı tefekkürün sathi bir taklitçiliğine kapıldılar. İlk tepki 1889’da duyulmuştur. Ondan sonra Japonluğun yaradılış dönemi gelir...”
Bu paragrafı ilginç kılan, Kemalist Türk modernleşmesinin mimarlarından biri olan Falih Rıfkı’nın eleştirdiği Japon modernleşmesi ile Türk modernleşmesi arasındaki büyük benzerliğin farkında değil gibi davranmasıdır. Örneğin şu ‘balo’ meselesini ele alalım.
1860’lı yıllarda İzmir ve İstanbul’da Levantenlerin balolar düzenlediği biliniyor. Özellikle 1865 yılında Pera’da (Galata-Beyoğlu bölgesi) büyük bir karnavalı takiben bir dizi balo ve neşeli toplantı yapılır. Ne var ki, Pera’yı tarumar eden 1870 yangınından sonra uzun süre balodan falan söz edilmez.
II. Meşrutiyet yıllarında (1908-1918 arası) kadınlı erkekli eğlenceler yeniden moda olur. Özellikle Batılı ülkelerin elçilik binalarında düzenlenen balolara Osmanlı bürokrasisi ve aydınları da katılır. 1917 Bolşevik Devrimi’nden kaçan Beyaz Rusların gelmesiyle ve 1918 Mondros Mütarekesi’nden sonra İstanbul’un işgal edilmesiyle birlikte balolar daha da önem kazanır, ama bu durum sadece İstanbul’a has kalır.
İthal Batıcılık
Cumhuriyet döneminde balo geleneğini canlandıran, gençliğinde görevli olarak bulunduğu Sofya’da, sağlık nedenleriyle gittiği Karlsbad’da ve 1920’lerin başında Ankara’daki Fransız Büyükelçiliği’ndeki balolara katılma fırsatı bulan Mustafa Kemal olur. Mustafa Kemal’in modernleşme projesinde baloların çok önemli bir yeri olacaktır. Batı tarzı kadın-erkek ilişkileri, eğlence tarzı, giyim-kuşam, adabı muaşeret kuralları ve daha bir dizi yenilik bu balolar aracılığıyla topluma aktarılır.
Mustafa Kemal’in isteği ile sadece Müslüman erkek ve kadınların katıldığı ilk balo, 9 Eylül 1925’te İzmir’de düzenlenir. Bu küçük toplantı daha düne kadar harem-selamlık şeklinde yaşayan, kadının kamusal alandan dışlandığı, iki cinsin özgürce arkadaşlık etmelerinin ve yabancı bir ortamda birarada bulunmalarının yasaklandığı bir İslam ülkesinde ‘devrim’ niteliğindedir.
İnkılâbın ilk kurbanları!
Şevket Süreyya Aydemir’e göre Ankara’daki ilk balo 29 Ekim 1925 tarihinde Şengül Hamamı’nın yanındaki Türk Ocağı binasında düzenlenir. Ocak eski bir Ermeni okuludur. (Falih Rıfkı Atay’a göre eski bir Rum okuludur.) Balo gecesi, harap binanın duvar diplerine dizilmiş sandalyelerde sus-pus oturan, sessiz, kadınsız küçük topluluk adeta bir ‘mevlit’ görüntüsü arz etmektedir. Kadınsız balonun fiyasko ile sonuçlanması üzerine bu sefer Gazi Orman Çiftliği’ndeki istasyon binasında bir balo düzenlenir. Gazi konuklarını trenle götürür binaya. Yolda vagonları dolaşarak konuklarını selamlar. Ama topu topu üç kadın vardır. Yakup Kadri (Karaosmanoğlu), Falih Rıfkı ve Ruşen Eşref (Ünaydın) Beylerin eşleri... Gazi onların kompartımanına gelince Yakup Kadri’nin eşi Leman Hanım atılır: “Paşam bu inkılâbın kurbanları yalnız biz miyiz? Hani yaver beylerin, mebus beylerin, vekil beylerin hanımları?”
Kadın eksiği, Fresko Barı’ndan getirilen kadınlarla tamamlanmak istenince bu sefer, üç hanım salonu terk etmeye kalkarlar. Sıra dansa gelir. Gazi önce Falih Rıfkı’nın eşi Şefika Hanım’ı dansa kaldırır. Onu Yakup Kadri ve Saliha Eşref çifti takip ederler. Ancak yerler öylesine acemice cilalanmış ve sabunlanmıştır ki, Gazi ile Şefika Hanım birden kendilerini yerde bulurlar. Onların üstüne de Yakup Kadri ve Saliha Hanım düşer. İddiaya göre Mustafa Kemal, Yakup Kadri’nin kendisini mahcubiyetten kurtarmak için mahsustan yere yıkıldığını düşünerek memnun olur.
Falih Rıfkı duruma açıklık getirir: “Hâlâ gözümün önündedir. Salonun bir tarafında kadınlar, bir tarafında da erkekler toplu olarak oturmuşlardı. Ayakta yalnız birkaç uyanık hanım vardı. Kadınlar büfeye gidip bir şey yemek için bile kımıldamıyorlardı. Hiç kimse kimseye ailece takdim edilmiyordu. Kadınlar erkeklerinin göz hapsinde idiler. Mustafa Kemal bize ‘Çocuklar, ayaktaki hanımlara itibar ediniz. İkram ediniz. Oturanları kıskandıralım. Yavaş yavaş hepsi kalkar,’ diyordu. Yavaş yavaş hepsi, fakat o akşam değil, bir iki yıl içinde yerlerinden kalktılar ve topluluğa karıştılar.”
“Çok Yaşa Gazi Paşa” Barı
1928 sonrası balolarının Ankara’daki en meşhur mekânı Mustafa Kemal’in özel isteği ve önerileriyle kurulan Ankara Palas’tır. Otelin bahçesinde ünlü caz orkestraları çalar, aynı anda bin kişiyi ağırlayabilecek salonlarında dans edilir, ‘Çok Yaşa Gazi Paşa Barı’nda içkiler yudumlanır.
Balo işi öylesine tutmuştur ki CHP, Türk Ocağı, Himaye-i Etfal (Çocuk Esirgeme Kurumu), Hilal-i Ahmer (Kızılay), Kadınlar Birliği, Şehir Belediyesi, Turistler Derneği, Hayvanları Koruma Derneği, Farmasonlar, Tabipler Odası, Türk Hava Kurumu ve gazeteler de balolar düzenlerler. Yine Falih Rıfkı’nın anlatımıyla “Kadın hürriyeti ile Ankara bozkırının katı ve sert yüzü güler. Ağır ağır yerleşen ecnebi elçilikler, şehir hayatının gelişmesine yardım ederler. Davetlerde kadın sayısı gittikçe artar. Hanımlar bu türlü toplantıların yeni şartlarına kolaylıkla alışırlar...”
Baloya katılmak kolay mı?
Dönemin gazete haberlerinde balo haberleri ya baş sayfada, ya da iç sayfalarda ilanlar halinde verilerek, halkın sosyal hayata damgasını vuran baloya katılımı sağlanmaya çalışılır. Bazen balolara gitmek için gazetelerin dağıttığı kuponları biriktirmek gerekir. 31 Aralık 1929 tarihliHakimiyeti Milliye’de yayımlanan bir ilanda Üç Maske Barı’nda düzenlenecek balodaki etkinlikler şöyle sıralanmaktadır: “Kuyruksuz eşek, çiçek harbi, konfeti yağmuru, kartopu harbi...”
Balolar aynı zamanda bir şıklık ve gösteriş yarışının da olduğu yerler haline gelir. Kıyafetler ya Avrupa’dan ısmarlanır ya Paris’ten getirilen modeller uyarınca İstanbul’daki terzilere diktirilir. Böylece balolar geniş kitlelere günün moda deyimiyle, neyin ‘in’, neyin ‘out’ olduğu konusunda fikir verirler.
Ancak ilk dönemlerde, pek çok kişi balo adabına ayak uydurmakta güçlük çekecektir. Balo mekânının kapısında ayaklarındaki yumuşak mestleri bellerine sokup frakın kuyruğuyla gizleyen ama ilk turu attıktan sonra ayaklarını sıkan rugan ayakkabılarını çıkarıp tekrar mestlerini giyen kaymakamlar, ilk danslarında kaskatı olan başörtülü ama dekolte kıyafetli kadınlar, nedense her baloda mutlaka hastalanarak baloya katılamayan mülki idareciler, eğlenceli balo öykülerinin kahramanı olurlar.
Öte yandan Osmanlı sarayının teşrifat düzenini bilen son dönem vekiller Cumhuriyet balolarını “kasaba panayırı düzeyinde” görürler. Onlara göre, Cumhuriyet insanı “nerede, nasıl davranacağını bilmez, vals ve tangodan sonra zeybek oynar...”
İmperyal Sineması’nda dans
Balolarla birlikte günlük hayata dans girer. Gazetelerde vals, tango, fokstrot, çarliston, rumba, samba, one-step, black bottom gibi dansların nasıl yapılacağı fotoğraflarla veya çizimlerle anlatılır, dans kursları açılarak dans etme modası tüm Türkiye’ye yayılır. Öyle ki, dans yarışmalarında bayılanlar, hatta hastaneye kaldırılanlar olur.
1926’da Şehzadebaşı’daki İmperyal Sineması kız ve erkek mekteplilerin dans yeri olurken, Laleli’de meydanlar açık dans alanları haline gelecektir. Aynı yıl Türkiye’ye gelen Macar üniversite öğrencilerinin, Türk kız öğrencilerle dans etmesi muhafazakâr kesimlerce “örf ve âdetlerimize ve ahlaka mugayir olduğu” için şiddetle protesto edilir. Ancak yöneticiler kararlıdır. Olay bir yıl uyumaya bırakıldıktan sonra 1927’de dönemin İstanbul valisi “dans salonlarında erkeklerin kadınlarla dans etmeleri kesinlikle yasaklanamaz” şeklindeki kararını açıklayarak dansı ‘Kemalist medenileştirme’ projesinin mütemmim cüzü haline getirir.
Aksa-yı garptan Asya’ya
Tahmin edileceği gibi esas olarak elitlerin katıldığı bu davetler “sınıfsız ve imtiyazsız bir kitleyiz” masalını tersine çeviren bir rol oynar. Örneğin Yakup Kadri’nin mimari kodları kullanarak Kemalist rejimin eleştirisini yaptığı Ankara romanında, Selma Hanım’ın evindeki “çılgın balodan” çıkan Neşet Sabit, fakir mahallelerinden birinde yürümekteyken ellerinde fenerlerle yürüyen bir kalabalık görür ve onların yatsı namazından sonra okunacak mevlide gittiklerini öğrenerek, kendisi de kafileye dâhil olur. Yakup Kadri, Neşet Sabit’in içinde bulunduğu ikilemi şu sözlerle özetler: “Genç adam yarım saat evvel ‘aksa-yı garpta idi. Şimdi, tam Asya’nın, bir deortaçağ Asya’sın göbeğindedir. Bu kadar ivicaçlı (kıvrımlı) bir cemiyet içinde doğru yolu nasıl bulmalı? Bu mevlûda gidenler mi haklıdır, o salonda dans edenler mi?” Cevabı yine kendisi verir: “Onun milli idealine göre vücut bulması lazım gelen yeni Türk cemiyetinin üslûbu, ne bu kerpiç duvarlar arasında bir örümcek gibi yaşayanlardan, ne de iğreti bir dekor içinde kurulmuş kuklalar gibi zıplayanlardan örnek alabilirdi. Türk inkılâbının vakarlı ve ahenkli ruhu, kendine layık ifadeyi çok daha canlı, çok daha şahsiyetli bir mimaride aramaktadır.”
87 yıldır aynı sorular etrafında dönüp durmamız ne acıklı...
Türkiye-Mısır savaşına çeyrek kala: ‘Fes Olayı’
Cumhuriyetin 9. Yıldönümü Balosu’nda yaşanan bir ‘serpuş’ krizi ise az daha Türkiye ile Mısır arasında savaşa neden oluyordu. 25 Kasım 1925’te çıkarılan Şapka İktisası (giyilmesi) Kanunu ile fesin yerini şapka alalı tam yedi yıl olmuştu ki, Mısır’ın Ankara Büyükelçisi Abdülmelik Hamza Bey’in Ankara sokaklarında fesiyle dolaştığı görüldü. Hamza Bey bununla da kalmamış, 29 Ekim 1932 günü yapılan resmigeçide, aynı gün Ankara Palas’ta Atatürk’ün verdiği akşam yemeğine ve ardından CHP’nin ev sahipliğini yaptığı Cumhuriyet Balosu’na da başında fesle katılmıştı.
Türk halkını şapkaya alıştırmak için İstiklal Mahkemeleri’ni bile devreye sokmaktan geri durmayan bir liderin bu meydan okumaya katlanması düşünülemezdi elbette. Olayı Mustafa Kemal ‘çözdü’. Ancak nasıl çözdüğü biraz karışıktı, çünkü ortada dört değişik hikâye vardı.
Dört ayrı anlatım
O akşamki davette hazır bulunan İngiliz Büyükelçisi Sir George Clerk’in Londra’ya yazdığı rapora göre olay şöyle gerçekleşmişti: “Atatürk, Mısır Elçisi’nin yanından geçerken: ‘Kralınıza söyleyiniz, ben Mustafa Kemal, size bu akşam fesinizi çıkarmanız talimatını verdim’ diyerek, bir garson çağırmış ve elçinin fesini garsona vermiştir.”
Gecede hazır bulunan Fransa Büyükelçisi Kont de Chambrun ise olayı şöyle anlatır: “İki yüz kişilik davetliler arasında Mısır Elçisi’nin fesi gösterişle sırıtıyordu. Cumhurbaşkanı, arada bir, sezdirmeden fese alaycı bir göz atıyordu. Zavallı meslektaşım bunun farkına varmadı. Ama Gazi, sürükleyici müziğin temposuna ayak uydurarak masadan kalkınca Mısırlının yanından geçti ve geçerken bir kedi mırıltısını andıran usulca bir sesle kendisine bir şeyler söyledi, onun omzunu okşadı. Kendisini kucaklıyor sanmıştık ki bir de ne görelim, bir garson fesi gümüş bir tepside hızlı adımlarla götürüyordu. Tepsinin ardından bakakaldık!”
Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü (Aras) Bey’e göre ise olay şöyle olmuştu: “Reisicumhur Hazretleri yemekten sonra Mısır sefirinin yanından geçerken teveccühkâr ifadatta bulunmuşlar ve fesini çıkararak rahat edebilmesine müsaade buyurmuşlardır. Sefir bir an için tereddüt ettikten sonra fesini bizzat çıkarmış, bunun üzerine Reisicumhur Hazretleri kendisini yüzünden öpmüşlerdir.”
Durumu Hamza Bey’den öğrenen Mısır Dışişleri Bakanı Yahya Paşa’nın anlatımına göre ise olay şöyle gelişmişti: “Gazi yemekten sonra Mısır Elçisi’ne kesin bir dille fesini çıkarmasını söylemiştir. Üniformalı olan Elçi bu isteği yerine getirememiş, bunun üzerine Cumhurbaşkanı fesi çıkarması için bir uşağa emir vermiştir. O zaman artık fes giymemesi için Kral Fuad’a yazması yolunda Cumhurbaşkanı’nın açık ısrarı karsısında Hamza Bey fesini kendi çıkarmayı uygun görmüştür. Bu beklenmedik müdahaleyle sarsılan Elçi salonu terk etmek zorunda kalmıştır.”
İngiliz kışkırtması
Hangi anlatım doğrudur bilinmez ama tarihe ‘Fes Olayı’ olarak geçen bu gerginliğin sonunda Mısır’la Türkiye neredeyse savaşın eşiğine gelecekti. Olayın ertesi günü Tevfik Rüştü Bey, elçiyi ziyaret ederek gönlünü almış, konunun gazetelere yansımaması üzerine de olay kapandı sanmıştı. Ancak 11 Kasım 1932 günü Daily Herald adlı İngiliz gazetesi bombayı patlatacaktı: “Bir fes diplomatik fırtına koparacak!”
Aynı gün öğleden sonra Evening Standard adlı bir başka İngiliz gazetesi “Bir fes yüzünden Türkiye ile Mısır arasında kavga çıkıyor... İnsan şaşırıyor (...) Ama Mustafa Kemal fes görünce, kırmızı paçavra görmüş bir boğa gibi oluyor...” diye yazıp, İngiliz Reuter ajansı da haberi Kahire’ye telleyince Mısır’daki muhalif basın olayı ‘milli dava’ya dönüştürecekti.
Mustafa Kemal gönül alıyor
Ankara’nın olayı önce inkâr etmesi, sonra da küçümsemeye kalkması Mısır’ı iyice kızdırdı. Mısır Türkiye’ye çok sert bir nota verdi. Türkiye notayı duymazlıktan geldi.
Gerginliğin giderek artması üzerine Kahire’deki İngiliz Yüksek Komiseri Sir Percy Loraine duruma el koydu. 29 Aralık 1932 tarihinde, İngiliz Yüksek Komiseri’nin telkinleriyle yumuşatılmış ikinci Mısır notasının verilmesiyle olay görünüşte kapandı. Nitekim 2 Ocak 1933’te İngiltere’nin Ankara Maslahatgüzarı Londra’ya şunları yazmıştı: “Kızılay’ın Yeni Yıl Balosu’nda Gazi, Mısır Elçisi’yle dostça konuştu. Artık fes olayı kapanmış demektir. Milliyet gazetesinde de Mahmut Bey (Soydan) sözde olayın halledildiğini belirten bir başyazı yayımladı.”
27 Mart 1933’te İngiliz Maslahatgüzarı Ankara’dan şunu rapor etti: “Cumhurbaşkanı Gazi dün gece Mısır Elçiliği’nde düzenlenen Kralın yaş günü davetine katıldı ve fes olayını nazikçe onarmış oldu.” Ancak, Fes Olayı’nın ardından Kahire Büyükelçiliği’ne atanan Ali Şevki Bey’in, 29 Ekim 1933 günü, Cumhuriyet’in 10. yıldönümü şerefine düzenlediği ‘Milli Gün’ davetine hiçbir Mısırlı bakanın katılmamasından anlaşılacaktı ki Mısırlılar olayı unutmamışlardı...
Özet Kaynakça: Falih Rıfkı Atay, Çankaya, Doğan Kardeş Basımevi, 1968, Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam 1922–1938, Cilt 3, Remzi Kitabevi, 1999; Yakup Kadri. Karaosmanoğlu,Ankara, İletişim Yayınları,1999; Doğan Duman, “Cumhuriyet Baloları”, Toplumsal Tarih, C. 7, S. 37, Ocak 1997, s. 44-48; Bilal N. Şimşir, “Fes Olayı, Türkiye-Mısır İlişkilerinden Bir Sayfa (1932-1933)”, Belleten, Ocak-Nisan 1984, 189-190, s. 1-54.
.31-10-10
Kayzer Wilhelm’in Doğu Seyahati
“Başbakan Tayip Erdoğan’ın Kosova seyahati ve bu seyahate bazı çevrelerde yüklenen anlam, bana Alman Kayzer’i II. Wilhelm’in 112 yıl önce İstanbul’a ve Kudüs’e yaptığı tantanalı ‘Doğu Seyahati’ni hatırlattı. Hem Almanların Ortadoğu ve İslam politikaları açısından, hem de Osmanlı-Alman ilişkileri açısından bir dönüm noktası oluşturan bu seyahatin ardından yaşananlar bugün ‘Yeni Osmanlı’ hayali kuranlara dersler içeren niteliktedir. Gelin bu hafta, ‘Cumhuriyet kuran partide’ yaşanan siyasi skandalları bir an için unutup (nasılsa daha çok konuşuruz bu konuyu), Almanların Birinci Dünya Savaşı sırasındaki Ortadoğu politikalarına göz atalım.”
Almanya 1871 yılında ulusal birliğini kurduğunda dünya, başta İngiltere olmak üzere Avrupa’nın diğer büyük devletleri tarafından nüfuz bölgelerine ayrılmış durumdaydı. Almanya kısa sürede sanayisini geliştirdi; fakat ne ürettiklerini satacak bir pazarı ne de yeteri ham madde kaynakları vardı. Dolayısıyla, Osmanlı İmparatorluğu geniş toprakları ve güçsüz yönetimi ile diğer yayılmacı devletler gibi Almanya’nın da iştahını kabartmaktaydı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında kadim dostu İngiltere’ye eskisi gibi güvenemeyeceğini gören Osmanlı Devleti hızla Almanlara yakınlaşmaya başladı.
Bankalar ve ordu elele
II. Abdülhamit’in tahta geçmesiyle birlikte Alman-Türk ilişkilerinin gelişimi ivme kazandı. Almanların o dönemdeki ünlü ‘Drang nach Osten’ (Doğu’ya İtilim) politikasının uygulayıcıları finans devi Deusthe Bank (sonraları Deutsche Palästinabank ve Dresdner Bank) ve silah devi Krupp’tu. Bunlara İstanbul’a gelen Alman askeri heyetinin faaliyetleri eşlik ediyordu.
Almanya’nın pozisyonu 1908’de Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun Bosna-Hersek’i ilhak etmesiyle kötüleştiyse de, 1909’da İngilizlerin yaptığı politik gaflar sayesinde yeniden cazibe kazandı ve 31 Mart (1909) Olayı’ndan sonra II. Abdülhamid’in yerine geçen V. Mehmed Reşat döneminde, Osmanlı Ordusu’nun yeniden organizasyonu Baron von der Goltz başkanlığındaki misyona verildi.
1912-1913 Balkan Savaşları sırasında hızla Çatalca hattının ardına püskürtülen Osmanlı Ordusu’nun içler acısı halinin Almanlara fatura edilmesine rağmen Sadrazam Mahmud Şevket Paşa durumu, daha fazla Alman yardımı ile telafi etmeyi seçti ve Osmanlı Ordusu Liman von Sanders’in 40 kişilik misyonuna teslim edildi.
Almanların Birinci Dünya Savaşı arifesinde arka planda yürüttüğü proje ise, İngilizlerin egemenliği veya etkisi altında yaşayan Müslümanları Britanya İmparatorluğu’na karşı ayaklandırmaktı. Bazıları bu konudaki fikirlerin Kayzer’in 1889’da İstanbul’a gerçekleştirdiği ilk seyahatte, bazıları ise 1898’deki ünlü ‘Doğu Seyahati’ sırasında ortaya çıktığını söyler.
Kayzer İstanbul’da
İlber Ortaylı’nın kaleminden öğrendiğimize göre, 18 Ekim 1898’de İmparatorluğun HohenzollernYatı’yla İstanbul’a gelen Kayzer II. Wilhelm ve İmparatoriçe Victoria maiyetleriyle birlikte top atışları ve “yaşa, varol!” sesleri arasında Dolmabahçe’de karaya çıkmışlardı. İkinci gün İstanbul müzeleri gezilmiş, Gümüşsuyu’ndaki Alman Büyükelçiliği’nde kabul resmi düzenlenmişti. İmparatoriçe aynı gün, çok merak ettiği Harem’i ziyaret etmiş, üçüncü gün atla İstanbul surları gezilmiş, Abdülhamit’le uzun görüşmeyi akşam bir tiyatro temsili izlemişti. Dördüncü gün Hereke Halı Fabrikası ziyaretini, Saray’daki kabul yemeği izledi. Altıncı gün İmparatoriçe Victoria’nın doğum günü kutlandı. İmparator bu arada Deutsche Bank Müdürü Dr Siemens’e Anadolu Demiryolu’nun Bağdat’a kadar uzatılma iznini aldığını müjdelemişti.
Kayzer’in ‘Haçlı Seferi’
22 ekimde İstanbul’dan ayrılan Hohenzollern Yatı 25 ekimde Hayfa’da demirledikten sonra yaşananlar Kayzer’in İslâm’ı da kullanarak bir çeşit Pax Germana (‘Alman Barışı’) hayalini kurduğuna dair ipuçları verir. Elbette buradaki ‘barış’ kelimesi, Almanya’nın militarist, otoriter ve yayılmacı politikalarının kılıfı olarak okunmalıdır.
Kayzer ve kendisine eşlik eden yüksek rütbeli 127 Osmanlı memur ve askeri, Suriye’nin neredeyse tüm önemli sivil ve ruhani reisleri tarafından görülmedik bir tantana ile karşılanmıştı. Yol boyu resmi görevliler dışında, Katolik ve Protestan Alman kolonisi kendisine eşlik ediyordu. Kayzer ve kalabalık maiyeti 29 ekimde at üstünde Kudüs’e ulaştı.
Eski bir İslam geleneğine göre, ancak Kudüs’ü ele geçiren bir hükümdar at sırtında girebilirdi. Bu sorunu aşmak için Yafa Kapısı’nın yanındaki surda bir gedik açılmış, Kayser ile kafilesi buradan içeri girmişti. Kayzer adeta ‘Haçlı Seferi’ görünümündeki bu ‘Hac Seferi’ sırasında, Filistin-Alman kolonisinin (Alman Yahudileri dahil) misyon reisleriyle ayrı ayrı görüştü, her birine vaat ve ihsanlarda bulundu. Sadece Protestanların değil, Katolik Almanların da imparatoru olduğunu göstermek için, Katoliklerin ruhani reisi Kardinal Piavi’ye en yüksek nişanlardan biri olan Roiher Adlerorden verildi. Ağlama Duvarı, Rum Ortodoks Kilisesi ve hatta Mescidü’l-Aksa bile ziyaret edildi. 31 Ekim’de Kamame Kilisesi (Holy Sepulchre) yanındaki Alman Kilisesi âyinle açıldı. Sonra Hayfa’ya hareket edildi. 12 Kasım’da Beyrut’a, buradan trenle 13 Kasım’da Şam’a geçildi. Emeviyye Camii’nde Selâhaddin Eyyubî’nin mezarını ziyaret edip onun hatırasına bir plaket çakıldı.
Kayzer Müslüman mı oldu?
İmparator, Şam’da yöneticilerin, ‘hoş geldiniz’ söylevlerine cevap olarak meşhur nutkunu verdi: “Burada bütün zamanların en kahraman askeri Sultan Selâhaddin’in (Eyyübi) mezarı önündeyim. Majesteleri Sultan Abdülhamid’e misafirperverliğinden dolayı teşekkür borçluyum. Gerek Majeste Sultan, gerekse Halifesi olduğu dünyanın her tarafındaki 300 milyon Müslüman bilsinler ki, Alman imparatoru onların en iyi dostudur!” Bu söylev o kadar büyük yankı yapmıştı ki, İstanbul’da Kayzer’in Müslüman olduğu dedikoduları yayılmıştı.
1910’ların sonlarında Britanya Dışişleri Bakanlığı sekreteri Sir Arthur Nicholson merkeze şöyle yazıyordu: “Kanımca Pan-İslamcı bir hareket gelecekte karşılaşacağımız en büyük tehlikedir. Almanya, Müslümanların büyüyen askeri gücünden rahatsız olmaz çünkü bizim gibi Müslüman tebaası yoktur, ayrıca Osmanlı Devleti ile iyi ilişkilere sahiptir.”
Cihad-ı Ekber’in ilanı
İngilizlerin korktuğu dört yıl sonra başlarına geldi. 11 Kasım 1914’de İtilaf Devletleri’ne savaş ilan etmesinden hemen sonra, İstanbul’daki Alman misyonu Harbiye Nazırı Enver Paşa ile Dahiliye Nazırı Cemal Paşa’ya bir cihad çağrısının faydalı olacağını hatırlattı. Pozitivist İttihatçılar dinin propaganda aracı olarak kullanılmasını çok akıllıca buldular ve Sultan V. Reşat’a baskı yaptılar. Sonunda, Şeyhülislam Ürgüplü Hayri Efendi, 14 Kasım 1914’te beş fetvadan oluşan bir ‘Fetva-yı Şeriye’ çıkardı.
II. Mahmud tarafından Hayri Efendi’nin atalarından Hacı Nuri Bey’e hediye edilmiş bir kalemle imzalanan fetva 14 kasım sabahı Süleymaniye’deki Meşihat binasından Fatih Camii’ne büyük bir merasimle götürüldü ve camiin avlusunda bekleyen binlerce kişiye Fetva Emini Ali Haydar Efendi tarafından okundu. Bu törene, savaşın başında Almanlara esir düşmüş Kuzey Afrikalı Müslüman esirlerden oluşan ve meşakkatli bir yolculukla Romanya üzerinden İstanbul’a getirilen 14 kişilik bir ‘esirler heyeti’ de katılmıştı. Enver Paşa’nın Müslüman esirleri propaganda aracı olarak kullanma fikrinin ürünü olan bu heyetin üyeleri, talimatlar uyarınca basına İtilaf Devletleri’nin kendilerini nasıl yem olarak ön cephelere sürdüklerini, buna karşılık esir düştükleri Almanların kendilerine nasıl hürmet gösterdiğini anlatmışlardı.
Mallarıyla ve vücutlarıyla
15 Kasım 1914 tarihli İkdam gazetesinde yayınlanan fetvaların ilkinde İslam padişahının cihad ilân ettiği, bütün Müslümanların “mallarıyla ve vücutlarıyla” bu cihada katılmalarının farz olduğu söyleniyordu. İkinci fetvada İngiltere, Fransa ve Rusya’daki Müslümanlar bu üç devlete karşı birleşmeye çağırılıyordu. Üçüncü fetvada, cihad emrine uymayanların Allah’ın gazabına ve musibete uğrayacakları hatırlatılıyordu. Dördüncü fetvada İngiliz, Fransız ve Rus ordularındaki Müslüman askerlerin İslam (Osmanlı) Ordusu’na karşı zorlansalar bile savaşmalarının ve bir başka Müslüman’ı öldürmelerinin haram olduğunu anlatıyordu. Beşinci fetvada ise İngiltere, Fransa, Rusya, Sırbistan ve Karadağ Müslümanlarının İslam (Osmanlı) Hükümeti’ne yardım eden Almanya ve Avusturya’ya karşı savaşmalarının Hilafet’in aleyhine olacağı söyleniyor, bu işe kalkışan bir Müslüman’ın büyük günah işlemiş sayılacağı, her türlü fenalığa müstahak olacağı ihtar ediliyordu.
Bir hafta sonra dünyanın bütün Müslümanları anlayabilsin diye Osmanlıca, Arapça, Farsça, Urduca ve Tatarca olmak üzere dört dilde 500 bin adet nüsha bastırılan fetvanın altında üç eski şeyhülislamın, 11 kazaskerin ve devrin önde gelen 14 din aliminin imzası vardı.
‘Alman malı’ cihadın sonu
İleriki yıllarda içinde geçmediği halde özel ve kutsal bir anlam kazandırmak için ‘Cihad-ı Ekber’ olarak anılacak bu fetva ve ekindeki beyannameden milyonlarca adet bastırılarak Müslümanların yaşadıkları bölgelerde dağıtıldı. İtilaf Devletleri ise çağrıya karşı Kuzey ve Batı Afrika’da birçok tarikat şeyhini, ulemayı, aşiret reislerini, müftüleri, hatta Fas Sultanı, Tunus Beyi’nin mektup yazmasını sağladılar. Bu mektupların yayımlandığı Revue du Monde Musulman adlı Fransız dergisinin ilk 160 sayfası milyonlarca çoğaltılarak Fransız sömürgesi olan Moritanya, Senegal, Mali ve Gine’de halka dağıtıldı.
Şark İçin İstihbarat Servisi
14 Kasım 1915’te ‘Alman Malı Cihad’ın ilanından sonra, Almanlar Müslümanları örgütleme işini profesyonelce ele aldılar ve Aralık ayında Almanlar Şark İçin İstihbarat Servisi’ni (Nachrichtenstelle für den Orient, NfO) kurmuşlardı.
Alman Genel Kurmayı tarafından desteklenen servisin ilk başkanı arkeolog Max Freiherr von Oppenheim’dı. Servisin önemli elemanları gazeteci Max Roloff, Şarkiyatçı ve kütüphaneci Bernhard Moritz, arkeolog ve antropolog Leo Frobenius, arkeolog Friedrich Sarre, Avusturyalı rahip Alois Musil ve daha nice ‘uzman’, Necef (İran) ve Kerbela (Irak) gibi Şii merkezlerine, Cidde (Suudi Arabistan), Etiyopya, Sudan, Fas gibi Sünni merkezlere gönderilmiş ve buralardaki Müslüman liderlerin desteklerini sağlamaya çalışmışlardı. Büroya İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin istihbarat servisi Teşkilat-ı Mahsusa’nın elemanları da yardımcı oluyordu. Bunlar arasında en ünlüleri Tunuslu Salih es Şerif et Tunisi ve Ali Baş Hamba, Mısırlı Abdülaziz Caviş ve Dürzî Şekip Aslan gibi, Kuzey Afrika ve Ortadoğu’daki İslami duyarlılıkları yönlendirme yeteneği olan şahsiyetlerdi.
Müslüman esir kampları
Misyonun amaçlarından en önemlisi savaş halinde İtilaf Devletleri’nin ordularındaki Müslüman askerleri Hıristiyan komutanlarına karşı ayaklanmaya teşvik etmekti. Bu askerlerin sayısı hiçbir zaman bilinemedi ama o günlerde sayının 210 bin ile 1 milyon arasında değiştiği tahmin ediliyordu. Bu amaçla NfO, Almanya’da Müslüman esirler kampları projesini hayata geçirdi. İlk iki kamp Almanya’da kurulmuştu. Bunları Rusya saflarında savaşırken Avusturya-Macaristan ordularına esir düşen Tatar Müslümanları için Bohemya’da ve Macaristan’daki Estergon’da kurulan kamplar izledi. Ayrıca Dalmaçya’da bir nakil kampı kuruldu.
Almanya’daki kampları Sadrazam Talat Paşa, Maliye Bakanı Cavit Bey, Abbas Halim Paşa, Şekip Arslan, Hüseyinzade Ali, Yusuf Akçura gibi önemli şahsiyetler ziyaret etmişler, Teşkilat-ı Mahsusa’nın adamları ‘döndürme’ faaliyetleri yürütmüşlerdi. Başbakan Erdoğan’ın Kosova’daki törenlerde bir şiirini okuduğu ‘İstiklal Marşı şairi’ Mehmet Akif (Ersoy) Bey de Berlin’deki kampta görev yapmıştı. Almanya’yı İslam dünyasında sevdirme kampanyası çerçevesinde Almanya’daki Halbmondlager (Hilal) Kampı’nda bir cami inşa edildiğini, başlangıçta 45 bin Mark’lık yapım masraflarını karşılamayı vadeden Kayzer’in sözünü tutmadığını belirterek bu bölümü bitirelim.
‘Arapların arkadan hançerlemesi’
Sonuç ne oldu derseniz, bütün bunları “Offenbach operetleri stilinde bir oyun” olarak niteleyen ve meslektaşlarını ‘Cihad ateşine tutulmakla’ suçlayan Hollandalı Şarkiyatçı C. Snouck Hurgronje’un deyimiyle ‘Alman malı Cihad’, maalesef Britanya’nın Müslüman tebaasını ayaklandırmaya ve Osmanlı Devleti’ni kurtarmaya yetmedi.
Britanya ve Rus ordularında Müslümanlar Osmanlı Ordusu’na karşı savaştılar. Buraya sığmayacak kadar karmaşık bir dizi olaydan sonra, Mekke Şerifi Hüseyin, 27 Haziran 1916’da karşı-fetvayla kendisini Halife ilan etti ve ‘Araplar’ Osmanlı Devleti’ne karşı isyan bayrağını açtı.
Kayzer’in İstanbul’a üçüncü ziyareti, Eylül 1917’de Almanya’nın müttefiklerine moral vermek için yapılan Balkan Seyahati sırasında gerçekleşti. İtilaf donanmasının deniz yolları tutması yüzünden bu sefer trenle gerçekleşen bu seyahat sırasında ev sahibi ‘Alman malı cihad’ı ilan eden Sultan V. Reşat’tı. Savaş herkesin gayet iyi bildiği gibi,
Almanya’nın ve müttefiklerinin yenilgisiyle bitti. Savaşın sonunda yedi kıtaya yayılmış Osmanlı İmparatorluğu’ndan geriye Anadolu adlı mütevazı toprak parçası kaldı.
Ne Osmanlı Devleti’ni, ne Arapları, ne de Osmanlılarla Araplar arasındaki ilişkileri doğru kavrayabilen Almanya’nın “weltpolitik” i (Dünya Politikası) Britanya’nınki gibi gelişkin olmadığı için Orta Doğu’ya Britanya, Fransa ve Rusya’nın ardından da olsa büyük bir güç olarak gelen Almanya, Birinci Dünya Savaşı’ndan her şeyini kaybetmiş olarak çıktı.
Almanya’nın İslam coğrafyasında kaybettiği pozisyonların bir kısmını kazanması için İkinci Dünya Savaşı sırasında Arapların Britanya sömürgeciliğinden iyice yorulması gerekecekti. Ancak Almanya’nın ‘Hacı’ Kayzer II. Wilhelm’in rüyalarını süsleyen rolü üstlenmesi hiçbir zaman mümkün olmadı.
Ek:
Kayzer’in Casusu: Max Freiherr von Oppenheim
Ortadoğu’da karşımıza en çok çıkan Alman, Max von Oppenheim’dır. 1860’da Köln’de Yahudi banker ailesinin oğlu olarak dünyaya gözlerini açan Oppenheim erken yaşlarda Hıristiyanlığı seçti, önce devlet memuru oldu, kariyerine arkeolog ve şarkiyatçı olarak devam etti. Mükemmel Arapçası ile 13 yıl boyunca Libya, Suriye, Irak, İran, Muskat, Aden, Zanzibar ve Doğu Afrika’da dolaşan Oppenheim 1883-4 yıllarında İzmir ve İstanbul’a geldi, 1895’daki ikinci ziyaretinde ününü duyan II. Abdülhamid tarafından huzura kabul olundu.
Tell Halaf’ı keşfeden adam
1896-1910 yılları arasında Kahire konsolosluğu yapan Oppenheim, 1899’da Habur Nehri’nin kıyısındaki Tell Halaf kalıntılarını keşfetti, 1910-3 arasında yaptığı kazılar sonunda Kalkolitik döneme tarihlenen ve Kuzey Suriye ve Mezopotamya’da yayılmış olan Halaf Kültürü’nü dünyaya tanıttı.
Daha 1908’de henüz Mekke Şerifliğine atanmadığı için İstanbul’da ikamet Hüseyin’le tanışan Oppenheim arkeolojiye meraklı Hüseyin’den çok etkilenmişti. Bu yıllarda belgelerde adı ‘Kayzer’in Casusu’ olarak geçen Oppenheim’la bir kazı alanında karşılaşan ünlü İngiliz istihbaratçısı ‘Arabistanlı’ T. E. Lawrence ise hakkında bir sürü şey duyduğu Oppenheim’dan “korkunç ama ilginç biri” diye bahsedecekti.
Birinci Dünya Savaşı’nda Almanların başarısız olmasından sonra bir süre sessiz kalan Oppenheim 1927’de Tell Halaf kazı bölgesine döndü, 1930’da Berlin’de bu buluntuların bir kısmını sergileyen bir müze açtı ancak müzenin büyük bir kısmı İkinci Dünya Savaşı sırasında bombardımanda yıkıldı. Bombardımandan sonra Dresden’e sığınan Oppenheim, şehrin müttefiklerce bombalanması sırasında tüm servetini kaybettikten kısa süre sonra, 1946’da öldü.
Abu Cihad’ın faaliyetleri
Alman tarihçi Ulrich Trumpener, Oppenheim’in Yahudi asıllı olması yüzünden Almanya’nın Orta Doğu politikasında sanıldığı kadar önemli bir aktör olmadığını söylerken, İngiliz araştırmacı Donald McKale’ye göre Kayzer II. Wilhelm’e Almanların potansiyel düşmanlarına karşı Pan-İslamcı cepheyi oluşturma fikrini aşılayan Oppenheim’dı. İslami duyarlılığı İkinci Dünya Savaşı sırasında da gıdıklamaya devam eden Oppenheim’ın bu sefer faaliyet alanı Irak’tan Hindistan’a kadar uzanan Britanya İmparatorluğu olmuş, bu yıllarda adı ‘Abu Cihad’a çıkmıştı.
Özet Kaynakça: İlber Ortaylı, Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu, İletişim Yayınları, 2002; Fritz Fischer, Germany’s Aims in the First World War, W. W. Norton Company Inc., New York, 1967; Ulrich Trumpener, Germany and the Ottoman Empire, 1914-1918, Princeton University Press, 1968; C. Snouck Hurgronge Cihat ve Tehcir (Yay. Haz. Mete Tunçay), İstanbul: Afa Yayınları, 1991; Kadir Kon, “Jihad Made in Germany”, Kültür, Bahar 2008, Birinci Dünya Savaşı Özel Sayısı, s. 122-131.
7-11-10
.Kemalizm’ in doğum hikâyesi
29 Ekim törenleri ve 10 Kasım anmaları vesilesiyle ‘Kemalizm’ teriminin ne zaman doğduğu konusu sıkça tartışıldı. Bu konuda iki görüş var. Bazıları terimin Mustafa Kemal’in sağlığında, hatta bizzat kendisi tarafından icat edildiğini söyler, bazıları ise bunun 1938 sonrasında, hatta yakın tarihlerde icat edildiğini ileri sürer. Birinciler böylece Kemalizm’in ne kadar ‘sahih’ ve ‘muhkem’ bir ideoloji olduğunu gösterdiklerini düşünürler. İkinciler ise, Tek Parti Dönemi’nin çeşitli hatalarının ‘Kemalizm’ adı altında Mustafa Kemal’e maledilmesinin ağırlığından kurtulmaya çalışırlar. Peki, gerçek nedir?
Iyonia ve Kemalistan
‘Kemalizm’ teriminin öncülü olan ‘Kemalist’ terimini ilk kullananlar Türkiye’deki yeni rejimi tanımlamaya çalışan yabancı siyaset adamları ve gazetecilerdi. Örneğin 1919’da Lord Curzon yeğeni Yarbay Rawlinson’a yazdığı mektupta “Kemalistlerin nasıl barış şartları elde etmeyi umduklarını” araştırmasını istiyor, Kasım 1920’de Sir Horace Rumbold “Kemalistler Ermenistan’ı işgal ettiler” diye yazıyor, 1921 yılında The Times gazetesinde Anadolu’nun işgal altında olmayan kesiminden ‘Kemalistan’ (Yunan işgalindeki bölgeden ‘Ionia’) diye söz ediyordu. 1929’da imzalanan Türk-İtalyan Antlaşması’ndan söz eden İtalyanca bir makalenin adı “La Turchia Kemalista e il patto İtalo-Turco” idi. Kemalist tanımlamasından hareketle, bir ideoloji olarak Kemalizm terimini ilk kullananlar da yabancılardı. Örneğin 1930 tarihli İtalyanca bir başka makalenin başlığı “Fascismo e Kemalismo” idi.
İdeoloji ihtiyacı
Türkiye Cumhuriyeti’ndeki Kemalizm tartışmaları ise 1930 yılında başladı. Dilbilimci Ahmet Cevat (Emre), 1928-1933 yılları arasında çıkardığı Muhit dergisinin Temmuz 1930 tarihli sayısında “Kemalizm doktrin olarak, bütün siyasi prensipleri malum bir demokrasi mektebidir” demiş, Mustafa Kemal’in gençlik arkadaşı Ali Fethi Okyar’a kurdurduğu ve 99 gün sonra kapattırdığı Serbest Fırka etrafında kopan siyasi tartışmalar sırasında, bugünkü Milliyet gazetesinin kurucusu Ali Naci (Karacan) 2 Aralık 1930 tarihli İnkılapgazetesinde “Rusya’da nasıl Komünizm İtalya’da nasıl Faşizm varsa bizde de Kemalizm olmalıdır” diyerek Kemalizm’i bir ideoloji olarak tanımlamıştı.
Dönemin Adalet Bakanı Mahmut Esat (Bozkurt) Bey ilk kez Kasım 1932’de İzmir’de yayımlanan Anadolu gazetesinde ‘Kemalizm’ terimini kullanırken, 1933’ten sonra İstanbul Üniversitesi’nde verdiği ‘Devrim Tarihi’ derslerinde de sık sık Kemalizm’den söz edecekti.
Kadrocuların gönülsüzlüğü
Ancak Ocak 1932-Ocak 1935 tarihleri arasında, aylık olarak yayımlanan Kadro dergisinin çoğu sosyalist eğilimli düzenli yazarları (Şevket Süreyya Aydemir, Vedat Nedim Tör, Burhan Asaf Belge, İsmail Hüsrev Tökin, Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Mehmet Şevki Yaman) bir doktrininden söz etmekle birlikte bunu Kemalizm olarak adlandırmakta çok gönülsüz davrandılar. Sadece Falih Rıfkı (Atay) misafir olarak yazdığı birkaç yazıda Kemalizm terimini kullandı. Diğer yazarlar daha çok ‘Türk İnkılâbı’ demeyi tercih ettiler.
Adı bile geçmeyen önder
1932’de Kadro ideolojisini ortaya koyan İnkilap ve Kadro adlı eserinin sadece bir yerinde, Gazi unvanının nereden geldiğini açıklayan bir dipnotta Mustafa Kemal’in adını zikreden Şevket Süreyya, eserde adının geçmediği Mustafa Kemal’e söylendiğinde onun şöyle dediğini kaydeder: “Elbette olmayacak, onlar beni değil eserimi izah ediyorlar.” Ancak, iki yıl sonra, Kadro’nun bizzat Mustafa Kemal’in emriyle kapatıldığını anımsayınca Gazi’nin göründüğü kadar hoşgörülü olmadığından kuşkulanabiliriz.
Aynı yıl açılan Halkevleri’nin yayın organı olarak 1933’te çıkarılmaya başlanan Ülkü Dergisi, Recep Peker’in öncülüğündeki kadrosuyla Kemalizm’in teorisyenliğine girişti. 1934 yılında İçişleri Bakanlığı tarafından, Türk kültürü ve Türkiye Cumhuriyeti’ni dış ülkelere tanıtma amacıyla çıkarılan üç dilli (Almanca, Fransızca, İngilizce) La Turquie Kemaliste dergisi bu çalışmaların ürünüydü.
Doktrine gidersek donarız!
Şevket Süreyya’ya göre, Kadrocular’dan Yakup Kadri Karaosmanoğlu, 1935 yılında Atatürk’le yaptığı bir görüşme sırasında “Paşam partinin bir doktrini yok” demiş, Atatürk de “Elbette yok çocuğum, eğer doktrine gidersek hareketi dondururuz” diye cevap vermişti. Yıllar sonra (13 Kasım 1970) Milliyet gazetesinde yayımlanan bir röportajında Yakup Kadri, bu konuşmadaki ‘doktrin’ sözcüğünü ‘ideoloji’ olarak hatırlayacaktı. Bu anekdot, günümüze kadar Atatürk’ün ideolojilere karşı olduğuna kanıt olarak kullanıldı.
Bu iddianın doğru olmadığını, CHP’nin, Atatürk’ün başkanlığında 9-16 Mayıs 1935 günlerinde toplanan Dördüncü Büyük Kurultayı’nda kabul edilen programın giriş kısmına bizzat Atatürk tarafından yazılmış şu ifadelerden anlarız:
“Cumhuriyet Halk Partisi’nin programına temel olan ana fikirler, Türk devriminin başlangıcından bugüne kadar yapılmış olan işlerle, yalın olarak ortaya konmuştur. Bundan başka, bu fikirlerin başlıcaları, 1927 yılında parti kurultayınca kabul olunan tüzüğün genel esaslarında ve Genel Başkanlığın, aynı kurultayca onanmış olan bildiriğinde ve 1931 kamutay seçimi dolayısıyla çıkarılan bildirikte saptanmıştır. Yalnız birkaç yıl için değil, geleceği de kapsayan tasarılarımızın ana hatları burada toplu olarak yazılmıştır. Partinin güttüğü bu esaslar Kamalizm prensipleridir.”
“Kamalizm bir dindir!”
1936 yılında Edirne Milletvekili Şeref Aykut tarafından yayımlanan, üst başlığı ‘Kamalizm’, alt başlığı ‘CHP Partisi Programının İzahı’ olan kitabın önsözüne göre “Türk devrimini son asırların değişikliklerini hazırlayan fikirlerle ve daha sonraları yürüyen göğdelen Rasyonel, Sosyolojik, Marksist, Faşist rejim ideolojileri ile izaha çalışmak da fazla iş olur. Kamalizm bunların üstünde yalnız yaşamak dinini aşılayan ve bütün prensiplerini ekonomik temeller üzerine kuran bir dindir. Ötekilerinde uluslara ve insanlığa zorla ve ağır basarak sarkan ve seken yerler pek çoktur. Kamalizm, inana damga vurarak kalkınmış değildir. İnanı gönülleri kazanarak yaratmış ve yükselttiği için yükselmiştir. Amaçladığı gaye de ulusun kalkınma davasıdır. Bunu yürüten de hiç şaşmıyan ve şaşırtmıyan say duyduk selim akıldır.” Atatürk’ün bu kitap yayımlanırken sağ olduğunu ve bu tanıma bir itirazının kayda geçmediğini hatırlatalım.
Özadı: Kamal
Neden bu belgelerde ‘Kemalizm’ değil de ‘Kamalizm’ terimi kullanılmış derseniz; Dilde özleştirme akımının zirveye çıktığı 1935 yılının başlarında iki dilbilimci Yusuf Ziya (Özer) ve Naim Hazım (Onat) Atatürk’ü, Kemal adının Arapçadan Türkçeye geçtiği, sözcüğün orijinal halinin Kamal olduğuna ikna etmişlerdi. Nitekim Atatürk 3 Şubat 1935’te Dil Bayramı vesilesiyle gönderdiği telgrafta imzasını ‘Mustafa Kamal’ olarak atmıştı. 4 Şubat 1935 tarihli Anadolu Ajansı bülteninde ise durum şöyle açıklanıyordu: “İstihbaratımıza nazaran, Atatürk’ün taşıdığı Kamal adı Arapça bir kelime olmadığı gibi Arapça Kemal kelimesinin delalet ettiği manada da değildir. Atatürk’ün muhafaza edilen özadı, Türkçe ‘ordu ve kale’ manası olan Kamal’dir.”
El yazısıyla not
Parantezi kapatıp devam edelim. 1937 yılında Türkleştirme akımına uyum sağlamak için ‘Tekin Alp’ adını alan Moiz Kohen, Paris’te Kemalizm’i bütünsel bir doktrin olarak tanımlamayı amaçlayan Le Kemalisme adlı eserini yayımladı.
Aynı yıl, özleştirme çalışmaları kapsamında, CHP’nin 1935 programını elden geçiren Atatürk, 1937’de bizzat el yazısıyla program taslağının üzerine şöyle bir not düştü: “Bunlardan başka 1935 Kurultayınca saptalanan fikirler de bu programa ulanmıştır. C.H. Partisinin güttüğü bütün bu esaslar, Kamâlizm prensipleridir.”
8 Kasım 1937’de yeni atanmış Başbakan olarak, TBMM kürsüsünde bir konuşma yapan Celal Bayar, defalarca ‘Kemalizm’ ve ‘Kemalist rejim’ ifadelerini kullanarak, mesajı aldığını gösterdi.
Kemalizm’in son demleri
29 Ekim 1938’de CHP’nin yayımladığı On Beşinci Yıl Kitabı’nda, “Bu program bugünkü ve yarınki cumhuriyet nesilleri için inan esaslarını anlatan ve Kemalizm’in ortaya koyduğu ve Partinin bayrağında kırmızı zemin üzerinde altı beyaz okla temsil ettiği altı ehemmiyetli vasfı ihtiva eder”denir ancak 10 Kasım 1938’de Atatürk’ün vefatından sonra Cumhurbaşkanlığı’na seçilen İsmet İnönü tarafından 11 kasımda hükümeti kurmakla görevlendirilen Celal Bayar, TBMM’deki konuşmasında Atatürk adını sadece altı kez anacak, bir kerecik de ‘Kemalist rejim’ diyecektir.
Atatürk’ün kaleminden çıkan 1937 tarihli taslak CHP’nin 1 Haziran 1939 tarihindeki Beşinci Büyük Kurultayı’nda kabul edildiği için “Kemalizm prensipleri” Atatürk’ün ölümünden sonra da varlığını korumuş gibi görünürse de, bu tarihten sonra bir istisna dışında, siyasi liderlerin veya önemli aydınların ağzından bir daha Kemalizm lafı duyulmamıştır. Sadece Falih Rıfkı bir yıl kadar süreyle Ulus gazetesinde yazdığı yazılarda Kemalizm terimini kullanır. Bu yıllarda La Turquie Kemalist gazetesinin yayımının durdurulduğunu da ekleyelim.
Neo Kemalist darbeciler
Haziran 1943’teki CHP Altıncı Büyük Kurultayı’nda partililer “Kemalizm prensipleri” ifadesini gereksiz bulurlar ve programdan çıkarırlar. 27 Mayıs 1960 darbecileri “Atatürk Devrimleri” diyerek terime yeni bir şekil verirler. İsmet İnönü 1962’de “Atatürk Islahatları” terimini kullanır. 12 Eylül 1980 darbecilerinin akıl hocalarından Hukuk Profesörü İsmet Giritli’nin, Atatürk’ün 100. doğum yılı vesilesiyle, Genelkurmay Başkanlığı tarafından 1981 yılında yayımlanan ve tüm eğitim kurumlarında okutulması tavsiye edilen kitapta yer alan şu ifade 1980 sonrasına egemen olan zihniyeti anlamamıza yardım eder sanırım: “Atatürk’ün 100. Doğum Yıldönümünde Atatürkçülük-Kemalizm’in bir ideoloji olarak oluşturulması ve ideolojik arayış içinde bulunan toplumumuzun ve gençlerimizin ulusal bir ideoloji etrafında birleştirilerek, Türkiye’ye ve Kemalizm’e düşman çevrelerin ideolojik tuzaklarına düşmekten kurtarılması büyük önem taşımaktadır.”
Faşizm kötü bir şey midir
Atatürk’ün çocukluk arkadaşı ve yaveri Hasan Rıza Soyak’a göre CHP Genel Sekreteri Recep Peker, 28 Haziran 1935’te İtalya ve Almanya’ya yaptığı seyahat sonrasında faşizm ideolojisini esas alan bir tüzük hazırlamış, sabaha kadar tüzüğü inceleyen Atatürk, sabahleyin hışımla odasından çıkarak “Kim bu zorbalar, bu kuvveti kimden alıyorlar, kendilerini milletin iradesinin üstünde zannediyorlar, İsmet bunu okumamış herhalde” demiştir. Soyak’ın “Efendim imzası var okumamış olması mümkün değil” sözleri üzerine, “Okumamış, okumamış, geri verin iyice okusun” diye cevap verecektir. Soyak ayrıca Peker’in “Her partinin bir ideolojisi var, bizimki Kemalizm olsun” dediğini Atatürk’ün de Peker’in tüzük taslağındaki faşizm terimini kastederek “Sen bana hakaret mi ediyorsun” diye azarladığını ileri sürer.
Atatürk’ün faşizme hiç sıcak bakmadığının kanıtı olarak gösterilen bu hikâyeyi tamamlayan unsur ise, Recep Peker’in 15 Haziran 1936’da CHP Genel Sekreterliği’nden bizzat Atatürk tarafından uzaklaştırılmasıdır. Hâlbuki bu tasarruf uzun süredir gündemde olan liberalizm-devletçilik çekişmesiyle ilgilidir. Nitekim 1936’dan itibaren, aynen İtalya ve Almanya’da olduğu gibi, parti teşkilatlarıyla devlet teşkilatları birleştirilecek, dâhiliye vekili, CHP genel sekreteri olurken, valiler bulundukları vilayetlerde CHP başkanlığına atanacaklar, Umumi müfettişler ise hem parti teşkilatının hem de devlet işlerinin denetleyicisi olacaklardır.
Cihana neşe getirdi!
Aslında Kemalist kadroların faşizme sempati duymalarının tarihi epey eskidir. Örneğin daha 1923’te Dersim Milletvekili Feridun Fikri (Düşünsel) Bey, Yenigün gazetesinde yayımlanan bir röportajında “Bütün Avrupa faşizmin cihana getirdiği emniyet ve neşe ile ona doğru atılırken, faşizmin bu suretle sanki pek tehlikeli bir şeymiş gibi görülmesi beni derin düşüncelere sevketti. Faşizm korkulacak bir şey addolunamaz. Bilakis bizim gibi inkılâp yapmış ve onu yaşatmaya azmetmiş milletler için faşizmden çıkarılacak düsturlar vardır” diye yazar.
Halkevleri’nin selefi Türk Ocakları’nın Büyük Reisi, iki kere Maarif Vekili Hamdullah Suphi (Tanrıöver), 1930’da Türk Yurdu dergisinde “Faşizm bir vatan ideali etrafında iktisadi refahı, siyasi ve içtimai ahengi tesis etmeyi düşünür. (...) Biz faşist milliyetperverliğin dünkü galeyanında hem mazimizi hem istikbalimizi görürüz” der.
Kronometre gibi İtalya
Hakimiyet-i Milliye (Ulus) Başyazarı Falih Rıfkı (Atay), 1931 yılında yazdığı “Faşist Roma, Kemalist Turan” başlıklı makalesinde “Türk yığınlarının terbiyesi için Moskova’nın yığın terbiyesi metotları, devletçi Türk iktisatçılığı için faşizmin korporasyon metotları benimsenmelidir” diye akıl verir.
Yakup Kadri (Karaosmanoğlu) Kadro’nun 11. sayısındaki “Ankara-Moskova-Roma” adlı makalesinde “Mussolini sayesinde, daha doğrusu Faşizm sayesinde bütün İtalya kronometre gibi işleyen bir memleket halini almıştır” der.
22 Mayıs 1932 tarihli Cumhuriyet gazetesinde Yunus Nadi, “faşist İtalya ile devrimci Türkiye arasındaki dostluğun” doğal olduğunu belirtirken, makalenin Fascio (Mussolini faşizmini simgeleyen baltalı değnek demeti) ile Ay Yıldız’ı çevreleyen defne dalından bir taç bulunan büyük, renkli bir kenar süsü ile kuşatılması dikkat çeker.
Hitler’in selamları var
Bu sevgi karşılıksız değildir elbette. Bunu Mahmut Soydan’ın çıkardığı Milliyet gazetesinin 16 Temmuz 1933 tarihli sayısında yer alan şu beyanattan anlayabiliriz: “Alman Başvekili [Hitler] diyor ki: Türkiye’de doğan ve parlayan yıldız bize takip edilecek yolu gösterdi. Gazi öyle bir şahsiyettir ki ebediyen asrımızın en büyük adamlarının en ön safhında bulunacaktır. Bu mevki, tarihin ona verdiği bir haktır.”
Soydan’a göre Hitler kendisine, “Türkiye’nin hayrete şayan inkişafından takdirle bahsetmiş” ve “Faaliyet gayeleri aynı olan Büyük Türk milleti ile Alman milleti arasında sempati çok kuvvetlidir” demiştir.
Bu karşılıklı sempatinin eseri olduğu anlaşılan 1936 sonrası faşizan uygulamalardan ancak İkinci Dünya Savaşı’nda Almanya’nın yenileceği anlaşılınca vazgeçilecek, ancak rejime sinen faşist ruhu söküp atmak yakın tarihlere kadar mümkün olmayacaktır.
Özet Kaynakça: Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı İle İlgili İngiliz Belgeleri, (Çeviren: Cemal Köprülü), TTK Basımevi, 1991; Giacomo Carretto, “1930’larda Kemalizm-Faşizm-Komünizm Üzerine Polemikler I ve II”, Tarih ve Toplum, Sayı:17, s. 56-60; S. 18, s. 62-72;Hakkı Uyar; “1930’lar Türkiye’sinde Kemalizm Algılamaları”http://kisi.deu.edu.tr/hakki.uyar/21.pdf; Şeref Aykut, Kamâlizm, Muallim Ahmet Halit Kitabevi, İstanbul 1936 (2. basım, Kaynak Yayınları, İstanbul 2008): Hasan Rıza Soyak,Atatürk’ten Hatıralar, Yapı Kredi Yayınları, 2005
.14-11-10
.Öteki’nin gözüyle Osmanlı ülkesi
“Eskiden gaddar ve savaşçı olan Türkler, Asya halklarına özgü tatlı ve sakin bir yapılanma gösteriyorlar artık. Brahmanları, hayvanları öldürmekten alıkoyan barış düşüncesi, Boğaziçi’nde yaşayanları da etkilemiş gibi. İstanbul’da dolaşan kedilerin ve köpeklerin bakımından söz edildiğini duymuşsunuzdur. Ancak Türklerin özgürlük tanıdıkları hayvanlar sadece kediler ve köpekler değil. Çok sayıda kumru ve güvercin de var. Özgürce damlarda yaşıyorlar. Başka yerlerde kuş yuvalarının doğal düşmanı olan çocuklar burada yuvalara saygı gösteriyorlar. Türkler, ağaçlara da saygı gösteriyorlar. Bir ağacın kesilmesi çevrenin mırıldanmasına yol açıyor. Ağaç kesmek kadar kaçınılan başka şey yok.”
Bu satırlar 1784 yılının haziran ayında İstanbul’da bulunan Leh soylusu, dilbilimci, tarihçi, mucit Jan Potocki’ye ait. Bugünü düşününce, şaka mı yapıyor diyor insan ama benzer sözleri Le Corbusiernamlı ünlü Fransız mimar Charles-Édouard Jeanneret de sarf etmiş. 1911’de Edirne, Bursa ve İstanbul’u kapsayan gezisinden sonra şöyle demiş Le Corbusier: “Bir Türk atasözü şöyle der: ‘Ev kuran, önüne ağaç dikmeli.’ Bizse söküp duruyoruz ağaçları. İstanbul bir meyve bahçesidir, bizim kentlerimiz ise taş ocakları!..”
Osmanlı ülkesini (ve onun ardılı Türkiye’yi) ziyaret eden yüzlerce seyyah arasında Pierre Loti, Claude Farrère, Lady Montagu gibi ‘Türk dostları’ da vardır, Gérard de Nerval ya da Théophile Gautier gibi yansız gözlemciler de vardır ama Gustave Flaubert veya Mark Twain gibi gezdikleri yerleri iğneleyici ve küçümseyici bir dille tasvir edenler de az değildir hani...
Uzun Kurban Bayramı’nı seyahat ederek ya da evlerinde dinlenerek geçiren okurlarımızın keyiflerini sevimsiz siyasi konularla kaçırmak istemediğimden, bu haftayı, bu topraklardan geçen yüzlerce seyyahtan birkaçına ayırdım. Değişik dönemlerde gelmiş değişik milliyetlerden şahsiyetler arasından rastgele oluşturduğum liste umarım sizleri hayal kırıklığına uğratmaz. Geriye kalanları keşfetmek size kalıyor...
Bir İspanyol: Ruy Gonzáles de Clavijo
Soylu bir ailenin oğlu olarak Madrid’de doğan Clavijo, Kastilya Kralı III. Henrique’in Timur’a gönderdiği elçilik heyetiyle o sıralar Ceneviz kolonisi olan Galata’ya ayak bastığında takvimler 24 Ekim 1403’ü göstermektedir. Hemen gözlemlere başlayan Clavijo’ya bakılırsa o günlerde kentin üç sahibi vardır. Suriçi’nde Bizans, Galata’da Cenevizliler, Üsküdar’da ise Türkler... Seyyah Türklerin her gün Galata ve Konstantinopolis pazarlarına gelerek alışveriş yaptığından, Bizanslıların ve Latinlerin de haftada bir gün Üsküdar pazarına gittiğinden söz eder. 28 ekimde Bizans İmparatoru’nu ziyaret eden heyet iki gün kentte gezinti yaptıktan sonra, 14 kasımda Galata’dan yola çıkar. Yolda Tarabya’dan su alırlar, Kavaklar’daki metruk Bizans kulesinden geçerler ve Anadolu yakasındaki bir tepede Türk askerlerine rastlarlar. Karadeniz’e açılan gemi Kerpe yakınlarında fırtınadan batınca heyet Galata’ya geri döner ve kışı orada geçirir. 1404 yılında yeniden yola çıkarlar ve nihayet Trabzon’a varırlar. Oradan Erzurum, Baku, Hoy, Tebriz, Tahran ve Nişabur üzerinden Timur’un başkenti olan Semerkand’a ulaşırlar. 8 Eylül-20 Kasım 1404 arasında orada kaldıktan sonra aynı yoldan geri dönerler. 23 Ekim-3 Kasım 1405 arası yine Galata’da geçer. Bu seyahate ilişkin anılar ancak 1582’de Sevilla’da basılır ve birden ünlü olur.
Bir Fransız: Bertrandon de la Broquière
Seyyahımız 1400’lerin başlarında Fransa’nın Toulouse kentinde doğan Gaskonyalı küçük bir asilzadedir. Bilinen yaşamı Burgonya Dükü III. Philippe’in hizmetinde geçmiştir. Adı ilk defa 1421’de geçer ve 1423’ten itibaren dükün casusu olarak çeşitli görevlerde kullanılır. Bu görevlerden en önemlisi ise yeni bir haçlı seferi olanaklarının olup olmadığını anlamak üzere 1432-1433 yılları arasında Ortadoğu’ya yaptığı yolculuktur. Bu yolculuğun dönüşünde bir ticaret kervanına katılarak Osmanlı ülkesine doğru yola çıkar. Afyon, Kütahya ve Bursa üzerinden 1432’de İzmit’e ve oradan da Üsküdar’a varır. Bu tarihte Osmanlıların elinde olan Üsküdar’dan karşı yakaya geçenlerden para alındığını onun anılarından öğreniriz.
Bertrandon Üsküdar’dan o sıralar bir Ceneviz kolonisi olan Pera’ya geçer. Burada Cenevizliler, Rumlar ve Yahudilerin nasıl Türk korkusu içinde olduklarını gözlemler. Ertesi gün Konstantinopolis’e geçer ve orada “Roma kadar büyük ancak Suriçi’nde boş yerlerin dolu olanlardan fazla olduğu, sanki köy gibi bir kent bulduğunu” kaydeder. Ayasofya’da Batı’da mystere denen bir dinsel ayini izler ki onun bu tanıklığı bu tür ayinlerin Bizans’ta da yapıldığına dair tek tanıklıktır. Broquière daha sonra Hippodrom’u, Ayasofya’yı ve önündeki Justinianus Sütunu’nu ve heykelini, Pantokrator (Zeyrek) Kilisesi’ni, Havariyyun ve Blahernai kiliselerini gezer. Bu sonuncusu onun tanıklığından bir yıl sonra yanarak yok olacaktır.
Seyyahımız 23 Ocak 1433’te o sıralar Bizans’ın elinde olan Rhegium (Küçükçekmece), Athyra (Büyükçekmece) ve Selembria’dan (Silivri) geçerek Osmanlıların elindeki Çorlu’ya ulaşır. Buradan Edirne’ye gider ve II. Murad’ın huzuruna çıkar. Batı Trakya’da yaptığı kısa bir gezintiyi takiben ülkesine döner. Şehrin 1453’te Osmanlılar tarafından fethinden sonra Haçlı seferleri tekrar gündeme geldiğinde Burgonya Dükü kendisinden seyahatnamesini kaleme almasını ister. Günlük ancak 1840 yılında basılabilir. Eserin Paris’teki Bibliothèque Nationale’deki nüshasında yer alan bir minyatürde 1453’te Türk kadırgalarının karadan Haliç’e indirilişi ile Haliç’in kuzey ucunda fıçılar üzerinde kurulan bir köprü de gösterilmektedir.
Bir Ermeni: Simeon
Kırım’ın Kefe şehrinden göçmüş Polonya’ya göçmüş bir Ermeni ailesinin çocuğu olan Simeon Kudüs’e gitmek üzere Polonya’nın Lvov şehrinden ayrılıp, Tuna Nehri üzerinden gemi yolculuğu ile 10 Eylül 1608’de İstanbul’a geldiğinde henüz 24 yaşındadır. İlk kez 1936 yılında Ermenice, 1964 yılında Türkçe basılabilen seyahatnamesinde şehirdeki Ermeni mahallelerinden, Ayasofya’dan, Atmeydanı ve Topkapı Sarayı’ndan kısaca söz ettikten sonra Sulu Manastır’da Patrikhane olarak hizmet veren Surp Kevork Kilisesi’ni, Arkadios Sütunu’nu, Çemberlitaş’ı, Yedikule’yi, Balat-Edirnekapı arasında Kefeli Katolikler ve Ermeniler tarafından ortaklaşa kullanılan Saint Nikolaos Kilisesi’ni anlatır. Simeon’dan öğreniriz ki, o yıllarda Galata’da, 10 Katolik, 10 Ortodoks ve bir Ermeni kilisesi (Surp Lusaroviç) vardır. Simeon, 1609’da İstanbul’dan ayrılır ve Marmara ve Ege bölgesine bir gezi yapar. Ardından yine İstanbul, oradan da ver elini Venedik ve Roma... 1613’te tekrar İzmir’e gelir. Sonra Anadolu içlerine doğru yola koyulur. Bursa, Bolu, Merzifon, Tokat, Malatya üzerinden Muş’a kadar gider. 1614’te tekrar İstanbul’a döner. Seyyahımızı yerinde tutmak imkânsız gibidir. Çünkü Polonya’ya temelli döneceği 1618 yılına kadar Mısır ve Filistin bölgesini de ziyaret eder. Sonra ne yaptığını ise Allah bilir...
Bir Felemenk: Cornelius de Bruyn
1652 yılında Hollanda’nın Den Haag şehrinde doğan Bruyn resim eğitimini tamamladıktan sonra Viyana’ya ve Roma’ya gider. İtalya şehirlerine yaptığı kısa gezilerden sonra 16 Haziran 1678 yılında bir Doğu turuna çıkar. Ege adalarına uğradıktan sonra 17 temmuzda İzmir’e gelecektir. Buradaki Hollanda kolonisinin misafiri olarak Efes’e gezi yaptıktan sonra Manisa ve Susurluk yoluyla Marmara kıyılarına, oradan da gemiyle İstanbul’a geçen Bruyn İstanbul’da 1,5 yıl kaldıktan sonra 1 Temmuz 1680’de deniz yoluyla İzmir’e döner. Kısa bir süre sonra yine bir Doğu seyahatini takiben Venedik’e gittiği bilinmektedir.
Doğu ülkelerine yaptığı bu seyahatlere dair izlenimlerini resme döken Bruyn, ağırlıklı olarak İzmir ve İstanbul’a ait 200 gravürden oluşan ilk kitabını ilk kez 1698’de basmıştır. Ancak bazı külyutmazlar, bu gravürlerin bir kısmının Bruyn’dan on yıl önce İstanbul’u ziyaret eden Grelot’un gravürlerinin kopyası olduğunu ileri sürerler.
Bruyn’un şehirlere ilişkin gözlemleri de ne yazık ki önemli ayrıntılar içermez. İçine girmemiş olduğu anlaşılan Ayasofya ve diğer önemli camilere kısaca değinilir. Kulaksız’daki Avrat Pazarı’nda yer alan Arkadios Sütunu’nun etrafındaki evler yüzünden görülmez olduğunu, Divanyolu’ndaki Köprülü Mehmed Paşa Türbesi’nin mezarın üstüne yağmur yağması için 1673 ya da 1674’te üstünün açıldığını ondan öğreniriz.
Bir Alman: Carsten Niebuhr
Orta halli bir köylü ailesinin oğlu olan Niebuhr ancak 20 yaşında Hamburg’a gittiğinde öğrenim görme fırsatı bulur, haritacılık ve matematikte uzmanlaşır. 1758’de ilahiyatçı ve arkeolog Michaelis’in etkisiyle Tevrat’ta geçen coğrafi bilgileri doğrulamak için Danimarka Kralı V. Frederich’in desteğiyle bir Arabistan seyahatine çıkar. Niebuhr’un içinde olduğu heyet deniz yoluyla 30 Temmuz 1761’de İstanbul’a varır. Birkaç ay İstanbul gezildikten sonra heyet tekrar yola koyulur. Kasımda Kahire’ye varılır. Ardından ver elini Cidde ve Sana’a. Ekip arkadaşlarını bu yolculukta öteki dünyaya uğurlayan Niebuhr, Bombay’a kadar uzanır. 14 ay burada kaldıktan sonra Pers ülkesini, Basra- Bağdat- Musul- Diyarbakır çevresini gezer, Kıbrıs’a uğrar, Torosları aşıp Bursa yoluyla İstanbul’a gelir. Yıl 1767, aylardan şubattır.
İstanbul’da dokuz ay geçirdikten sonra Danimarka’ya dönen Niebuhr’un İstanbul’a ait bilgilere en önemli katkısı şehrin modern anlamdaki ilk planını çizmesidir. İstanbul’un önemli binalarını bu plana birer numara ile işleyen Niebuhr’a bakılırsa, yer kazanmak için denizi ilk dolduranlar Osmanlılardır. Sadece Haliç değil, Marmara kıyıları da toprakla doldurulmuş ve üzerlerine evler inşa edilmiştir.
Bir Rus: Aleksandr Sergeyeviç Puşkin
28 Ocak 1837’de, henüz 38 yaşındayken bir düelloda hayatını kaybeden Rus edebiyatının kurucusu Puşkin’in sanatındaki Doğu temalarının Besarabya’da bulunduğu 1820 yılında İstanbul’dan buraya göçen Kalipso Polihroni adlı bir Rum kızıyla tanışmasıyla ilintili olduğu sanılır. Puşkin’in bu genç kızdan pek çok Türkçe şarkı ve şiir öğrendiği bilinmektedir. Bu ilişkinin izlerini “Ey gül kız, ben senin esirinim” adlı şiiriyle, “Greçanke” (Rum Kızına) adlı şiirinde görebiliriz.
Bu tarihlerden itibaren İslamiyet’e ilgi duymaya başladığı da bilinen Puşkin 1829 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında cepheye gitme izni ister. 1839’da yayımlanan Erzurum’a Seyahat Puşkin’in bu ilk ‘Doğu’ seyahatindeki gözlemlerini yansıtır.
Eserin son satırları Puşkin’in yola çıkarken kafasında var olan Doğu imgesinin epey zarar gördüğünü düşündürür: “Asya ihtişamı. Bu söz herhalde fakir şövalyelerin çıplak duvarları ve kalelerinin meşe koltuklarını bırakıp Haçlı Seferleri’ne çıktıkları, ilk kez güzel divanları, alaca halıları ve sapları renklisüslemeleri hançerleri gördükleri zaman doğmuştur.” Nitekim, Türklerin vebalı hastalara insancıl yaklaşımı karşısında “Avrupalı korkularımdan büyük bir utanç duydum” diyen Puşkin, 21 Temmuz 1829 günü, ellerini hiçbir vebalıya sürmeden Erzurum’dan ayrılacaktır...
Bir İngiliz: Julia Pardoe
14 yaşında yazdığı şiir kitabıyla edebiyat dünyasına adımını atan Julia Pardoe’nun babası Britanya İmparatorluğu ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki ilişkilerin Rus tehlikesine karşı derinleştiği bir dönemde muhtemelen önemli bir görevle İstanbul’a gönderilmiş bir askerdir. Pardoe’nun Osmanlı ülkesine dair başlıkları çok çeşitlidir. Siyasetten, kültüre, bitkilerden, ekonomiye her konuda kalem oynatmış biridir Pardoe. Kitaplarında o yıllarda İngilizlerin çok ilgi duyduğu Osmanlı saray âdetlerinin, düğünlerinin, bayram şenliklerinin, çarşı pazarların, Osmanlı aile yaşamının ve Osmanlı kadınının çok ayrıntılı tasvirini yapar. İstanbul’un bitkilerini, kuşlarını, balıklarını tek tek sayar, bu açıdan bulunmaz bir bilgi hazinesidir. Bu yanıyla kendisinden 118 yıl önce İstanbul’a gelen Lady Montagu ile birlikte, Osmanlı toplumu hakkında en bilgili kadın yazar sayılır.
Satırlarından sıcakkanlı, zeki, yaratıcı, neşeli biri olduğu anlaşılan Pardoe kendini titiz bir vakanüvis olarak tanımlar. Gerçekten de Türkçe bilmemesinin eksikliğini hissettirmez, gözlemlerini ayrıntılı ve gerçeğe sadık bir dille anlatır. Kadınlardan yana tutumuyla feminist izlenimi verir. Ancak, daha çok saraylarda, konaklarda, yalılarda gezindiği için halk kesimlerine dair gözlemleri yetersizdir. Ayrıca yorumları bütün oryantalistlerde görülen klişelerle doludur. Mesela, “heybetli Türk, ciddi Ermeni, düzenbaz Yahudi, açıkgöz Yunanlı, zarif Çerkes, avare Arap, şehvetli İranlı, saygılı Frenk” der.
Bir İtalyan: Edmondo De Amicis
İtalya’nın Omeglia şehrinden bir askerdir Edmondo De Amicis. Modena’da askerî eğitim gördükten sonra o sıralarda Birleşmiş İtalya’nın başkenti olan Floransa’da yayımlanan L’İtalia militare adlı askerî gazetenin muhabiri sonra da başyazarı olmuştur. Bu sıfatla 1870’deki Roma kuşatmasını izledikten sonra Avrupa’nın birçok şehrine seyahatler yapar. 1875 ya da 1876 yılında İstanbul’a geldiği tahmin edilir. İki yıl sonra bu seyahati anlattığı kitabı Constantinopoli yayımlanır ve eser büyük ilgi görür. Kitapta İstanbul seyahati sırasında de Amicis’e eşlik eden Biseo adlı İtalyan ressamın çizdiği 183 desen de vardır. Anılarında De Amicis İstanbul’un denizden görünüşüyle yakından görünüşü arasındaki zıtlığa dikkat çeker. Beyoğlu’nun kozmopolit yapısı, kentin Suriçi bölgesindeki durgun yaşamla karşılaştırılarak anlatılır.
Dönemin seyyahları tarafından değinilmesi âdet olan yerlerin dışında o sıralarda yeni yeni gelişen Pangaltı, Aya Dimitri ve Tatavla semtleri ile Kasımpaşa ve Piyalepaşa bölgelerini gezerek Okmeydanı’na geçen yazar bir Yahudi mahallesi olan Hasköy’e, nüfusu karışık olan Halıcıoğlu’na da ziyaretlerde bulunur. Ayrıca bir Hıristiyan mahallesi olan Sütlüce’den bahseder. De Amicis, Kapalıçarşı’yı ziyaretini anlatırken, İstanbul’un giderek Batılılaşmasının yaratacağı sahneleri hayal etmekten kendini alamaz. Ve kehanetini açıklar: “Tepeler düzelecek, atölyelerin katı uzun çizgileriyle kapanacak ve bunların arasında binlerce fabrika bacası tütecek. Yollar ve kavşaklar büyük dikdörtgenler halinde uzayıp gidecek ve telgraf telleri gürültülü kentin damlarında sonsuz bir örümcek ağı gibi yayılacak...” Ve maalesef haklı çıkar...
Bir Amerikalı: Ernest Hemingway
1922’de Kanada’da yayımlanan Toronto Star adına ‘Türk-Yunan Savaşı’nı izlemek üzere Anadolu’ya gelen Ernest Hemingway önce İzmir Yangını’na tanık olur. Ardından İstanbul’a geçer. O zamanki İstanbul’un içinde bulunduğu sosyoekonomik durumla savaş koşullarını, kentin iyi ve kötü yanlarını anlattıktan sonra Mudanya Mütarekesi görüşmelerini izlemek için Mudanya’ya gider. Gazetesine geçtiği haberde “Marmara kıyısındaki sıcak, toz toprak içinde, eciş bücüş yollu ikinci sınıf kıyı kasabası Mudanya’da, Batı ile Doğu karşı karşıya geldiler. İsmet Paşa’yla görüşecek Müttefik generallerini taşıyan İngiliz sancak gemisi Iron Duke’ın kül rengi öldürücü kulelerine rağmen, Batılılar buraya barış dilenmeye geliyor. Yoksa barış istemeye, ya da şartlarını dikte ettirmeye değil... Bu görüşmeler, Avrupa’nın Asya üzerindeki egemenliğinin sonunu gösteriyor. Çünkü Mustafa Kemal, herkesin bildiği gibi, Yunanlıları silip süpürmüştü” diye yazar.
Daha sonraki günlerde Yunanlıların, Trakya’nın tahliyesi hareketini takip etmek için Edirne’ye geçecektir. Orada gördüğü manzarayı şöyle anlatır: “Doğu Trakya’nın Hıristiyan halkı, bitmek bilmeyen, karmaşık bir yürüyüş düzeni içinde Makedonya’ya doğru yolları arşınlıyor. Edirne üzerinden Meriç Nehri’ni aşan ana kol, 20 mil uzunluğunda. Öküzlerin çektiği kağnı arabalarından, çamura bulanmış binek hayvanlarından, yorgun insanlardan, kadınlardan ve çocuklardan meydana gelen, 20 mil uzunluğunda bir kuyruk, yatakları başlarında, yağmur altında, körlemesine yürüyorlar (...) Yunanlıların giriştiği büyük askerî serüvenin sonu bu...” Ardından ver elini İstanbul ve yine tatsız tasvirler...
Özet kaynakça: Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Tarih Kurumu, Kültür Bakanlığı ortak yayını, 1994; ilgili maddeler; Fikret Türkmen, “Doğulu konuların Rus edebiyatında işlenmesi meselesi”, Turkish Studies/ Türkoloji Araştırmaları, Volume 2/2 Spring 2007; “İstanbul Seyyahları”,İstanbul İçin Şehr-engiz, YKB Yayınları, 1994, s. 189-234.
.21-11-10
.Bu serpuşun ismi şapkadır!
Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyılı ile Cumhuriyet’in ilk yarısında modernleşme projelerinde en büyük çatışmalar, fes ve şapka konusunda yaşandı. Adını Fas’ın Fez şehrinden, kırmızı rengini kızılcık boyasından alan, tepesinde bir püskül bulunan bu küçük aksesuar, Osmanlı döneminde modernliğin, Cumhuriyet döneminde ise geriliğin simgesi oldu. Türkiye için gayet normal olan, ancak adını duyan yabancıların yüzünde bir gülümseme yaratan ‘Şapka Devrimi’nin 85. yılını idrak ettiğimiz bu hafta bu ilginç savaşın Cumhuriyet dönemindeki hikâyesine göz atmaya ne dersiniz?
***
Nutuk’ta “Fesin kaldırılması zorunluydu. Çünkü fes, kafalarımızın üstünde, bilgisizliğin, bağnazlığın, uygarlık ve her türlü ilerleme karşısında duyulan nefretin bir simgesi gibi oturuyordu” diyen Mustafa Kemal’in fes karşıtlığının genç yaşlarında yaşadığı iki olayla ilgili olduğu söylenir. Bunlardan ilki 1908’de Mustafa Kemal’i Trablus’a götüren vapur Sicilya’ya uğradığında yaşanmıştı. Mola sırasında üstü açık bir fayton kiralayıp şehri dolaşmaya çıkan Mustafa Kemal, mahalle çocuklarının bu ‘fesli yabancı’yı limon kabuğu yağmuruna tutması üzerine epey sıkıntılı anlar yaşamıştı. Daha sonraki yıllarda “Sicilyalı çocukların terbiyesizliğine değil, neden böyle yabani bir başlığa esir olduğuma kızmıştım” diyecekti.
İkinci olay ise 12-18 Eylül 1910’da Fransa’daki Picardie Askerî Manevraları sırasında yaşanmıştı. Değişik ülkelerden gelen subayların tartışmaları sırasında Kolağası Mustafa Kemal Avrupalı uzmanların savunduğunun aksi bir tezi savunmuş, dinleyiciler bu sözlere dudak bükmüşlerdi. Oysa Mustafa Kemal’in haklılığı ertesi gün manevralar sırasında anlaşılmıştı. O zaman bir yabancı albay bu dudak bükmenin nedenini söyle açıklayacaktı: “Sizin görüşünüzün doğru olduğu dün akşamdan belliydi. Fakat ne diye bu tuhaf başlığı giyersiniz? Başınızda bu oldukça kafanıza kimse itibar etmez.”
Mütareke Dönemi’nde (1918-1922) Müslümanlar, İstanbul’daki işgalci İngiliz, Fransız, İtalyan birliklere nefretlerini feslerine ve sarıklarına sarılarak; gayrımüslim azınlıklar sempatilerini şapka giyerek gösterdiler. Festen hoşnut olmayan Müslümanlar ise Kuva-yı Milliyecilerin başlığı olan kalpağı giyiyorlardı.
Fes mi, kalpak mı?
23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi’nin ilk tartıştığı konulardan biri “fes mi, kalpak mı?” meselesi olacaktı. O sırada henüz “şapka mı” sorusu sorulmamıştı ama Mustafa Kemal, 4 Şubat 1923’te İzmir’de gazetecilerle yaptığı toplantıda Hüseyin Cahit’e (Yalçın) şapka konusunda ne düşündüğü sordu. Hüseyin Cahit, şapkaya taraftar olduğu ancak şimdilik böyle bir şeyin imkânsız olduğunu söyledi. Halbuki aynı Hüseyin Cahit, 31 Mart (1909) Olayı sırasında İstanbul’dan kaçarken kamufle olmak için başına şapka geçirmiş, vapur Romanya’ya vardığında ilk iş olarak, şapkayı atıp fesini giymişti.
Ankara’nın başkent ilan edilmesiyle birlikte devlet memurlarının giyim kuşamlarında devletin denetimi başladı. Şapka ve kıyafet yeniliği ile ilgili ilk görüşler 1924 şubatında Hüseyin Cahit Yalçın’ın yazdığı bir makalede dile getirildi. Mayıs 1925’te Donanma’da Alman tipi keplerin giyilmesiyle başlayan modernleşme hamlesi Cumhurbaşkanlığı Muhafız Birliği’ne oradan da Kara Kuvvetleri’ne geçti. Daha sonra Müdafaa-yı Milliye Vekâleti, çıkardığı bir emirle aynı tip başlıkların diğer kıtalarda da giyilmesini emretti. 5 Ağustos 1925 tarihinde yayımlanan bir genelge ile bütün devlet memurlarının şapkayı nasıl kullanacakları belli kurallara bağlandı.
Mareşal üniformasının gücü
Şapka giymenin ordudan başlatılması rastgele bir şey değildi. Mustafa Kemal, II. Mahmut’un yolunu izleyerek halkın üniformaya ve üniformalıya saygısını modernleşmeci projeleri için kullanıyordu. Bu yöntemin doğruluğu 1925 yazında İstanbul sokaklarında panama şapkalı gençlerin görülmeye başlamasıyla anlaşıldı. Mustafa Kemal ilk denemesini Gazi Çiftliği’nde, beyaz bir panama şapka giyerek, traktör üstünde resim çektirerek yapmıştı.
Meclis, 1925 yılında tatile erken girmişti. 23 Ağustos 1925’te Çankırı, İnebolu ve Kastamonu’yu kapsayan bir gezi için yanında Fuat (Bulca), Nuri (Conker), iki yaveri ve bir kâtiple sessiz sedasız ayrılan Mustafa Kemal, dönemin CHP Genel Sekreteri Saffet Arıkan’a Kastamonu’yu seçmesinin nedenini şöyle açıklamıştı: “Bütün vilayetler beni tanırlar. Ya üniforma ile veya fesli, kalpaklı veya sivil elbise ile görmüşlerdir. Yalnız Kastamonu’ya gidemedim. İlk önce nasıl görülürlerse öyle alışırlar, yadırgamazlar. Üstelik bu vilayet halkının hemen hepsi asker ocağından geçmişler, itaatlidirler, munistirler. Adları gericiye çıkmışsa da anlayışlıdırlar. Bunun için şapkayı orada giyeceğim.”
Şapka medeniyettir!
Geziyi izleyenlerin anılarına göre Mustafa Kemal, gri renkte sade bir elbise giymişti. Elinde panama şapkası vardı ama yol boyunca başı açıktı. Kastamonu’ya yaklaşırken eline şapkayı almıştı. 24 ağustosta Kastamonu’daki incelemelerine, üzerinde Mareşal üniformasıyla kışlayı ziyaret ederek başlayan Mustafa Kemal, teftiş sırasında birkaç erin başlığını çıkarttırarak incelemiş, “Fikrimiz, kıyafetimiz tepeden tırnağa kadar medeni olacaktır” diyerek gezinin hedefini açıklamıştı.
Mareşal üniformasının da etkisiyle, durumun hassasiyetini hemencecik kavrayan Vali Kıbrıslı Fatin Bey ile Kastamonu Milletvekilleri Mehmet ve Ali Rıza Beyler başta olmak üzere, bazı memurlar alelacele terzilere haber saldılar ve ertesi gün beyaz renkte kumaştan şapkaya benzeyen başlıklarla Gazi’nin huzuruna çıktılar.
Redingot, smokin, frak gibi
Mustafa Kemal, 28 ağustos gecesi İnebolu Türk Ocağı’nda “Bizim kıyafetimiz medeni ve beynelmilel midir. Milli midir” sorusu ile başladığı ünlü ‘Şapka Nutku’na, halkın “hayır!” sedaları arasında şöyle devam etmişti: “Size iştirak ediyorum. Tabirimi mazur görünüz. Altı kaval üstü şişhane diye ifade olunabilecek bir kıyafet ne millidir ve ne de beynelmileldir. (...) Turan kıyafetini araştırıp ihya eylemeğe mahal yoktur. Medeni ve beynelmilel kıyafet bizim için çok cevherli ve milletimiz için layık bir kıyafettir. Onun için iktisa edeceğiz (giyeceğiz). Ayakta iskarpin veya fotin, bacakta pantolon, yelek, gömlek, kravat, yakalık, ceket ve bittabi bunların mütemmimi olmak üzere başta siper-i şemsli serpuş, bunu açık söylemek isterim. Bu serpuşun ismine “şapka” denir. Redingot gibi, bonjur gibi, smokin gibi, frak gibi...”
Mustafa Kemal, 30 ağustosta yine Kastamonu’da “Efendiler ve ey millet iyi biliniz ki Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler memleketi olamaz. En doğru yol gerçek medeniyet yoludur” cümleleriyle zihinlerimize kazınmış nutkunu attıktan sonra Ankara’ya dönerken Kalecik’te kendisini Cumhuriyet gazetesinin Başyazarı Yunus Nadi karşıladı. Mustafa Kemal Yunus Nadi’nin başındaki geniş kenarlı fötr şapkayı görünce “Ne güzel şapka! Nereden buldun” demiş, Yunus Nadi de “Hemen hiç giymiş değilim paşam, sizin o nefis panamanızla değiştirmek lütfunda bulunursanız!” diye cevap vermişti.
Rıfat Efendi’nin fesi nerede?
Heyet 1 eylülde Ankara’ya vardığında Mustafa Kemal’in elinde işte bu şapka vardı. Ama Ankaralıların hepsi ‘Şapka Devrimi’ne ayak uyduramamıştı. Örneğin vaktiyle şapka giydiği içinVakit gazetesi muhabirini hapsettirmeye kalkışan İstiklal Mahkemesi Başkanı ‘Kel’ Ali Bey’in (Çetinkaya) başında şapka değil, kalpak vardı. Aynı şekilde Fevzi (Çakmak) Paşa’nın başında da Milli Mücadele’de giydiği başlık vardı. Mustafa Kemal’in tavrını en çok merak ettiği şahsiyet olan Diyanet İşleri Reisi Rıfat (Börekçi) Efendi ise Falih Rıfkı Atay’ın deyimiyle “mütevazı, temkinli ve vakarlı hali ile sarıklı fesini koltuğunun altına almıştı.” Bu munis tavır Gazi’yi çok sevindirmişti. Hocayı otomobiline aldı. Mustafa Kemal’in başında panama şapkası vardı. Rıfat Hoca’nın başı ise açıktı. Şehre böyle girildi.
2 Eylül 1925’te Bakanlar Kurulu toplandı ve “Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması”, “İlmiye Kisvesi ve Bilumum Devlet Memurlarının Kıyafetleri Hakkında Kararname”ler çıkarıldı. Sonunda nihai adım atıldı ve 15 Kasım 1925’te Konya Milletvekili Refik (Koraltan) Bey ve arkadaşlarının verdiği önerge ile başlayan ateşli tartışmalar 25 kasımda “Şapka İktisası (Giyilmesi) Kanunu” ile sonuçlandı.
Kadın şapkası takanlar
Bu tarihten itibaren halkın şapka ile imtihanı başladı. Durumun nezaketini anlayanlar telaşla başlarına koyacak uygun bir başlık arayışına girdiler. Ancak ülkede henüz yeterli sayıda şapka yoktu. Kimi başına kâğıt şapka, kimi kadın şapkası takmak zorunda kalırken, namaz kılarken düşmeyen kopçalı kasketler yapmak gerekti. Bazıları şapkaları görünmesin diye şemsiye ile gezdi.
İstanbul’da Şapka Kanunu çıkar çıkmaz Haliç Köprüsü’nün iki başı ile anayol kavşaklarına yerleştirilen polisler, fesleri ve feslileri toplamaya başladılar. Hamallar feslerini toplayarak Boğaz’a attılar. Ankara’da Kızılay da fes toplama kampanyasına girişerek topladığı fesleri yoksullara terlik yaptırdı. Fes giymekte ısrar edenler cezalandırıldı ya da hapse atıldı. Hatta pazara gelen köylülerin fesleri kafalarından çekilip alındı.
Memurlara şapka avansı
Bu zorlayıcı tedbirlerin de etkisiyle tüketim o kadar çok artmıştı ki, dünyaca ünlü fötr şapka imalatçısı İtalyan Borsalina Kardeşlere ait bir gemi dolusu şapka Karaköy Limanı’nda ânında satılmıştı. Eylülün ilk haftalarında çeşitli Avrupalı şapka imalatçıları da İstanbul’a “Şapka seferleri” düzenleyip, fötr, panama, kasket gibi şapka türlerini İstanbul’a getirdiler. Sonunda, fiyatlar çığırından çıktı ve şapkaya ‘narh’ konması gerekti. Hükümet, Bozok (Yozgat) Mebusu Ahmet Hamdi’nin önerisiyle, şapka almakta zorluk çeken memurlara “şapka avansı” adıyla bir yıl vadeli olmak ve ilerde maaşlarından kesilmek üzere borç vermeyi kabul etti. Ardından yerli üretim teşvik edildi. Bugünkü Vakko’nun nüvesini oluşturan Şen Şapka Firması bu teşviklerin sonucu ortaya çıktı.
Ancak herkes böyle ‘uyumlu’ değildi. Başta Erzurum, Rize, Sivas, Maraş, Giresun, Kırşehir, Kayseri, Tokat, Amasya, Samsun, Trabzon ve Gümüşhane olmak üzere pek çok yerde, “din elden gidiyor”, “gavur memur istemeyiz”, “şapka istemeyiz” sloganlarıyla gösteriler başladı.Çoğu küçük olaylardı ama 25 Kasım 1925 günü Erzurum’da İskilipli Atıf Hoca adlı din adamının başını çektiği olaylar ancak silah zoruyla bastırıldı. Rize’de İmam Şaban ve Muhtar Yakup Ağa’nın öncülüğündeki bir grubun “Din elden gidiyor” diyerek başlattıkları protesto gösterileri 10 gün sürdü ve köylere kadar sıçradı. Olayları bastırmak üzere görevlendirilen Balkan Savaşları’nın ünlü Hamidiye Zırhlısı, Rize’de isyancıların yığınak yaptığı noktaları iki gün boyunca bombaladı. Bu olayın mirası “Atma Hamidiye atma / Lahana tarlalarını bompoh edeysun / Vergi de vereceğuz, serpuş da giyeceğuz...” diyen halk türküsü oldu.
Şapka mı, kelle mi?
Devletin bu tepkilere cevabı sert oldu. 23 Kasım 1925 sabahı Ankara’dan yola çıkan İstiklal Mahkemesi heyeti 1926 şubatına kadar Kayseri, Erzurum, Rize, Giresun ve Ankara’da binlerce kişiyi yargıladı, resmî rakamlara göre 20, gayrı resmî rakamlara göre 78 kişi idam edildi, yüzlerce kişiye 15 yıla kadar uzanan hapis ve kürek cezaları, sürgün cezaları verildi. Tahmin edileceği gibi bu tarihten itibaren şapka giymeye itiraz eden olmadı çünkü sonunda kelleyi kaybetme ihtimali vardı.
Ancak cezalar “gerici ayaklanma çıkarmak”, “Türkiye Devleti’nin şeklini tebdil ve tağyir etmek”, “dini kullanarak halkı isyana teşvik etmek”, “vatana ihanet etmek” gibi gerekçelere bağlandığı için, bugün resmî tarihçiler, “o dönemde kimse şapka giymediği için idam edilmedi” iddiasında bulunabiliyorlar.
Şapka Kanunu’nu da içine alan kanunlar, “Devrim Kanunları” adı altında 1961 Anayasası’nın 153. maddesiyle; “İnkılâp Kanunları’ adı altında 1982 Anayasası’nın 174. maddesiyle koruma altına alındı ve tek tek sayılarak Anayasa hükmü haline getirildi. Yani “Şapka Kanunu” hâlâ yürürlükte. Benden hatırlatması...
İskilipli Atıf Hoca ve Mehmet Akif
Şapka Kanunu’na yönelik en büyük tepki Erzurum’da yaşandı. Gayrı resmî kaynaklara göre 30 kişinin idamı ile biten olayları İslam Teali Cemiyeti yöneticilerinden İskilipliAtıf Hoca adlı din adamının kışkırttığı iddia edilmişti. Halbuki Hoca o sırada İstanbul’da idi. İttihatçılarla arası iyi olmayan Atıf Hoca, Milli Mücadele’nin başında yazarı olduğu Alemdar gazetesinde Mustafa Kemal hakkındaki yazılar ve Kuva-yı Milliye hareketine katılmaları önlemek için İstanbul’da çıkarılan Dürrizade Fetvası’nda adının yer alması yüzünden Ankara tarafından mimlenmişti. Ama hocanın başını, Şapka Kanunu’ndan 1,5 yıl önce yazdığı “Frenk Mukallitliği ve Şapka” adlı 32 sayfalık risale ve Süleyman Nazif’le şapka konusunda yürüttüğü polemik yaktı. Risalede Hz. Muhammed’in “Bir kavme benzemeye çalışan onlardandır” hadisine dayanılarak eğer bir kişi severek, isteyerek şapka giyiliyorsa bunun “küfrün kendisi” olduğu fikrine varılıyordu. Atıf Hoca’ya göre, şapka Tanrı tanımayan, dinsizlerin sembolü olduğu için yalnızca Müslüman olmayan Yahudiler ve Mecusiler giymeliydiler. Atıf Hoca’ya göre zina ve hırsızlık suçlarını bile şapkaya oranla daha hafif bir günahtı.
Şapka Kanunu çıktıktan sonra bu risale çeşitli yerlerde çoğaltılıp dağıtıldığı için 7 Aralık 1925’te yakalanıp yargılanıp beraat eden Atıf Hoca, salıverilmedi ve Ankara’ya getirildi.
Hocam, giyiver gitsin
İskilipli Atıf Hoca, mahkeme heyetini oluşturan Kılıç Ali, Kel Ali ve Necip Ali’den dolayı “Üç Aliler Divanı” diye ünlenen Ankara İstiklal Mahkemesi’nde yargılandı. Suçlama “Şapka Kanunu’na muhalefet”ti. Her ne kadar risalede yer alan düşünceler Kemalist devrimlere açıkça ters düşüyorsa da, risale kanundan önce yayımlandığı için, “yasaların geriye işlemeyeceği” şeklindeki temel hukuk ilkesinin çiğnendiği ortadaydı. Duruşmalar İstiklal Mahkemeleri’nin ününe layık sertlikte geçti. Rivayete göre son duruşmada hâkimler ellerindeki şapkayı Atıf Hoca’ya göstererek “Hocam, bunu giymekte bir beis yoktur deyiver” demişler, ancak Hoca “hayır” cevabını vererek idam hükmünü imzalamıştı. Atıf Hoca 4 Şubat 1926’da idam edildikten sonra “Şapka Devrimi”ne karşı olanların sembolü haline gelecekti.
Mürteci Akif’ten Gâvur Akif’e
‘İstiklal Marşı Şairi’ Mehmet Akif Ersoy’un, 1926’da Mısır’a göçmesinin de Şapka Devrimi ile ilgisi olduğu iddia edilir ancak Akif, 1922’den beri kışlarını Mısır’a geçirmektedir. Üstelik Milli Mücadele’nin başında İslamcı unsurları davaya kazanmak için Meclis’e davet edildiği, bu tür bir desteğe ihtiyaç kalmayınca gözden düştüğü anlaşılan Mehmet Akif, Ankara’da “Arap Akif”, “mürteci Akif” diye alaya alınırken, Mısır’da entari giymeyip ceket, pantolon ve frenkgömleği giydiği için “Hıristiyan Âkif”, “Gâvur Âkif” diye anılacaktır.
Ve diğerleri
1925-1939 arasında Balıkesir, Kastamonu, Bursa, Konya, Samsun gibi illerde yaşayan bazı muhafazakâr gruplar ise o yıllarda önce Fransız denetiminde olan Hatay’a (o sıralar adı Sancak’tı): Hatay’ın 1939’da ‘anavatana dâhil edilmesi’ üzerine Suriye’ye göçtüler ve bir daha geri dönemediler.
Özet Kaynakça: Kamuran Özdemir, “Cumhuriyet Döneminde Şapka Devrimine Tepkiler” Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Anadolu Üniversitesi, 2007, Cevdet Kırpık, “Fes-Şapka Çatışması”, Toplumsal Tarih, S. 162, Haziran 2007, s. 14-21; Mahmut Goloğlu, Devrimler ve Tepkiler 1924–1930, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2007; Ergun Aybars, İstiklal Mahkemeleri, Milliyet Yayınları, 1998; Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Maarif Matbaası, Ankara 1945.
***
Okurdan: Kemalizm konusunda akademik çalışmaları olduğunu belirten okurumuz Aytaç Yıldız’ın “Kemalizm’in doğum hikâyesi” başlıklı yazımla ilgili haklı eleştirilerini (özetle) sizlerle paylaşmak istiyorum: “1- Kemalizm teriminin Türkiye’de kullanımı 1930’dan öncedir. Yakup Kadri’nin ve Falih Rıfkı’nın, konu üzerine 1928’de başlattıkları tartışma sözkonusudur. Bu konuda bir makale hazırladığımdan daha fazla bilgi vermek istemememi lütfen anlayışla karşılayın. 2- Kadrocuların Kemalizm kavramını 1932-35 arası kullanmaktan imtina ettikleri büyük oranda doğru değildir. Şevket Süreyya, Yakup Kadri ve Burhan Belge gibi Kadrocular, 1930’ların ilk yarısında bir ideolojik terim olarak Kemalizm’i sıkça kullanmışlardır. Ancak bunuKadro dergisinden çok günlük gazete ya da dergilerde gerçekleştirmişlerdir. 3- Atatürk’ün ölümünden sonra önemli aydınların ağzından bir daha Kemalizm lafının çıkmadığı da doğru değildir. Özellikle Hümanizma hareketi çerçevesinde yazılan makalelerde 1946’ya kadar da çokça Kemalizm terimi kullanıldı.”
Aytaç Yıldız’a eleştiri ve katkılarından dolayı teşekkür ederim.
28-11-10
.Amerikan belgelerinde Türk basını
WikiLeaks’in ifşa ettiği gizli belgelerle ilgili düşüncelerim, gazetemiz yazarlarından Nilüfer Kuyaş’ın 3 Aralık 2010 tarihli “Anarşistlerin bayramı” başlıklı yazısındakilerle neredeyse aynı. Tarihte benzeri olaylar olup olmadığı konusuna gelirsem; evet, var. Örneğin Osmanlı Devleti’ni Britanya ve Fransa arasında nüfuz bölgelerine ayıran 1916 tarihli Sykes-Picot Antlaşması, 1917’de Rusya’da iktidarı ele geçiren Sovyet hükümeti, Çarlık idaresi tarafından yapılmış tüm gizli anlaşmaları kamuya açıklamasaydı belki de hiçbir zaman bilinmeyecekti. Bu ifşaat o yıllarda pek etkili olmamıştı ama günümüzde “büyük devletlerin Türkiye’yi bölme” komplolarına karine olarak sık sık gündeme getiriliyor.
1979 Tahran krizi
4 Kasım 1979’dan itibaren 444 gün boyunca İranlı gençlerce işgal edilen Tahran’daki ABD Elçiliği’nin kâğıt kıyma makinesinde bulunan belge parçaları, 250 kişilik bir genç kız grubu tarafından birleştirilmiş ve 1985’te 61 cilt halinde yayımlanmıştı. Ancak ABD, hâlâ bu belgelerin büyük bir bölümünün ABD’yi “Büyük Şeytan” olarak göstermek isteyen İslam devrimcileri tarafından imal edildiğini ileri sürüyor.
Türkiye’deki en ünlü olay ise 1964 haziranında Kıbrıs’a çıkartma yapmakta ısrar eden İnönü Hükümeti’ne yazılan kaba Johnson Mektubu’nun kamuoyundan saklanan içeriğinin, 11 Ocak 1966 tarihli Hürriyet gazetesinde Cüneyt Arcayürek tarafından yayımlanmasıydı. Bu ifşaat o günden beri etkisini koruyor.
Dickson Mektubu
Bugün pek hatırlanmayan bir başka olay ise eski darbeci Tabii Senatör Haydar Tunçkanat’ın 6 Temmuz 1966’da TBMM’de, o günlerde Türkiye’den ayrılmış olan CIA’in Kara Ataşesi Albay Dickson’ın bir Türk ajanıyla yaptığı yazışmayı ifşa etmesiydi. Albay Dickson’a göre Türkiye’nin politik hayatında ordu her zaman istikrarı tayin eden birinci unsurdu. Ancak, 27 Mayıs 1960 darbesinden sonra bazı subayların ordudan atılması ABD’nin nüfuzunu ciddi biçimde engellemişti. 1966’da yine bazı ABD karşıtları hakkında bir tasfiye kararı alınmıştı. Ekindeki liste birçok ünlü solcunun adını içeren “Dickson Mektubu” o günlerde özellikle sol çevrelerde büyük yankı uyandırmıştı.
Nazi yanlısı gazeteciler
Ama ancak 60 yıl sonra ortaya çıkan ve pek yankı uyandırmayan belgeler de var. Örneğin araştırmacı Rıfat N. Bali’nin “II. Dünya Savaşı Yıllarında Nazilerin Türk basınını etkileme çalışmaları”, (Toplumsal Tarih, S. 152, Ağustos 2006, s. 26-30) adlı makalesinde ele alınan,Ankara’daki Askerî Ataşelik tarafından düzenlenmiş ve ABD Genelkurmay Başkanlığı Savaş Bölümü Askerî İstihbarat Bölümü’ne sunulmuş 4 Aralık 1944 tarihli istihbarat raporu gibi.
Kaynağı “sabık bir Alman ajanı” olan, “Türk basınını etkilemek isteyen Almanların gayretleri” başlıklı raporda Cumhuriyet’in sabık başyazarı Yunus Nadi hakkında şunlar yazılı: “Her ne kadar emekli olarak yaşadığı varsayılsa da, artık başyazı yazmasa da halen gazeteyi kontrol eder ve yönetir. Bir zamanlar mebustu ancak taraflı (ve Alman yanlısı) yazıları ve faaliyetleri nedeniyle emekli olmaya mecbur edildi.”
O yıllarda Almanya sempatisi yüzünden adı ‘Yunus Nazi’ye çıkan Yunus Nadi’nin oğlu ve gazetenin başyazarı Nadir Nadi ise şöyle tanıtılıyor: “Onun da Nazi yanlısı olduğu sanılmakta. Nadir şu anda babasının fikirlerini kaleme alan bir elden fazla bir şey değildir.”
Raporda Doğan Nadi hakkında “Bir Amerikalı kadınla (gençlik soyadı Hudson) evli, (Yunus Nadi’nin) diğer bir oğlu. Kuvvetli bir karakter değil, fazla bir ehemmiyeti yok” deniyor.
Almanlardan alınan rüşvetler
1925’te İstiklal Mahkemesi’nce kapatılan ancak 1940’ta tekrar yayımlanan Tasvir-i Efkârgazetesinin Başyazarı Ziyad Ebüzziya hakkında ise şöyle not düşülmüş: “Gazetesinde yayınlanan başmakaleleri okuyan birisi, gazetenin Mihver [Almanya ve müttefikleri] yanlısı olduğundan şüphe duymaz. [Alman Basın Ataşesi Hugo] Seiler, Tasvir-i Efkâr’a cömertçe para ödedi. Başyazının kim tarafından yazıldığını tespit etmek, yazarın üslubuna aşina olunması istisnası dışında genellikle zordur zira birçoğunda imza olarak sadece gazetenin adı var.”
Tasvir-i Efkar yazarı Peyami Safa ise, “Fena halde içki içen bir dejenere. Ayık olduğu zaman iyi yazar. Almanlar onu sadece maaşa bağlamışlardı. Seiler kendisine ayda 1.500 lira öderdi” sözleriyle raporda yerini almış.
Rapora göre Son Posta “İstanbul’un önemli bir akşam gazetesi. Arada sırada bir başmakale dışında, Mihver yanlısı görüşleri yok. Bundan, Selim Ragıp Emeç (başmuharrir) mesuldü. Hiçbir zaman çok yukarıya tırmanmaya hevesli olmayıp, Seiler’in emri üzerine Alman yanlısı ılımlı bir başyazı yazmakla yetinirdi. Buna karşılık, mutad üçer aylık dönem zarfında her gün (teslime dilmeyen) 2000 nüsha gazetenin bedeli kadar para alırdı. (Almanlar hiçbir zaman aynı anda üç aydan daha fazla bir dönem için abonelik satın almadılar.)”
Kumar borçları nasıl ödendi?
Raporda, kökü 1918’e dayanan Akşam gazetesinin kurucusu ve başyazarı Necmettin Sadak hakkında söylenenler ise yenilir yutulur cinsten değil: “Mebus ve TBMM Hariciye İşleri Komisyonu azasıdır. Sadak, kendisinden çok daha genç ikinci zevcesinin İstanbul Jokey Kulübü’nde kumar oynarken ciddi miktarda para kaybetmesinden dolayı, geçtiğimiz birkaç ay zarfında ciddi mali sıkıntı içindeydi. Yaklaşık sekiz ay önce, Türkiye’nin Almanya ile münasebetlerini kesmesinden birkaç ay önce, 1.228 bin liralık borcu birikmişti. Kısa bir süre sonra Sadak ailesinin Almanlardan satın aldığı gıcır gıcır bir arabayla İstanbul’da dolaştığı görüldü. Aynı zamanda başyazılarda yeni bir Mihver yanlısı tavır kendini belli etti. Ancak her zaman kazandığından çok daha süratli para harcayan ve mali destekte bulunduğu iki evli kızı olan Sadak’ın kısa süre sonra başı yine beladaydı. Akşam’ın ortağı olan Kazım Şinasi (Dersan) ona borç para verdi ve karşılığında gazetedeki hissesini ipotek ettirdi.”
Rapor şöyle bitiyor: “Türk basınına iane dağıtan, Seiler dâhil bütün Almanlar şimdi ya Türkiye’de enterne edilmiş vaziyetteler veya ülkeyi terk ettiler. Rüşvet dağıtmak için halen kaynaklar mevcut ve bunlar Japon Sefareti’nin siyasi ajanı Viscount Aoki tarafından denetlenmekte. Ancak Aoki’nin bu paranın ne kadarını harcamakta olduğu bilinmemekte.”
***
Amerikan diplomatları Babıâli’de
Rıfat N. Bali’nin “Amerikan Milli Arşivleri Belgelerine Göre Altmışlı Yıllarda Türk Basını”, (Tarih ve Toplum, S. 240, Aralık 2003) adlı makalesine konu olan Amerikan belgelerinde ise Türkiye-ABD ilişkilerinin Kıbrıs başta olmak üzere pek çok nedenle aşırı derecede ısındığı 1960’ların sonlarındaABD’li diplomatların Türkiye’de yayımlanan önemli gazetelere dair değerlendirmeleri var.
Ilıcak’ın Tercüman’ı
Örneğin ABD İstanbul Başkonsolosluğu’nca 12 Nisan 1967 tarihinde yazılmış bir raporun konusu “33 yaşındaki çalışkan işadamı Kemal Ilıcak’ın” Tercüman Gazetesi. Raporda Ilıcak’ın Ziraat Bankası’ndan aldığı iki milyon lira ile aile dostu Henri Maçoro’nun aynı miktardaki sermaye desteği ile İngiltere’den aldığı beş web ofset makinesi ve Tercüman’ın nerelerde basılacağı, mevcut tirajı (206.317) ve hedeflediği tiraj (539.401 ile Hürriyet’i geçmek) hakkındaki değerlendirmelerden sonra şöyle deniyor:
“Ilıcak Başbakan Demirel’i yaklaşık ayda bir kere Ankara’da ziyaret etmekte, gazetesi Demirel hükümetine kuvvetli destek vermeye devam etmekte. Böylece gazetenin tirajındaki bir artış basının hükümete verdiği desteği arttıracaktır. Mamafih Tercüman okurlarının her halükârda AP’yi [Adalet Partisi] destekledikleri de çok muhtemel. Tercüman’ı diğer hükümet yanlısı İstanbul gazetelerinden ayıran özellik AP’nin popülaritesinin dayandığı Menderes mistiğini galiba kapmış olmasıdır. AP’nin yarı resmî yayın organı Son Havadis’in aksine Tercüman AP çizgisini müdafaa etme amacıyla polemiklere girmekten sürekli kaçınmakta; en büyük rakibi Hürriyet’in aksine köşe yazarları kullanmakta; Haber’in aksine muhafazakâr bakışı geniş bir şekilde ortaya koyan durumlardan kaçınmakta; Yeni İstanbul, [Babıâli’de] Sabah ve Bugün’ün aksine dinî konulara önem vermekte ancak dengeli bir tutum izlemekte.”
Garantili formül
Raporda Tercüman’ın yayın siyasetinin başarılı olmasını sağlayan formül şöyle tarif ediliyor:”Millî ve uluslararası haberleri İstanbul’un en ciddi günlük gazeteleri olarak kabul edilen Cumhuriyet, Yeni Gazete ve Milliyet kadar ciddi bir şekilde değerlendirme; kanunların müsaade ettiği ölçüde Menderes’ten ara sıra saygılı bir şekilde söz etme; dinî konulara saygılı ancak fazla göze batmayacak bir şekilde yer verme ve başyazılarda ara sıra dinî konuları tartışma; Atatürk’ün dil inkılâbı ile dinî inkılâplarına oldukça zeki ve ölçülü bir şekilde muhalif olma; CHP ve özellikle partinin lideri İsmet İnönü’yü şiddetli eleştirme; AP’yi destekleme; özel sektörü destekleme ve Komünizme muhalefet yapma.
Tercüman’ın Birleşik Amerika’ya karşı dostane bir tavrı var. Sık sık Amerika yanlısı haberlere yer vermekte ancak çoğu zaman Amerika aleyhtarı bir karikatür dizisini de devam ettirmekte. Genel olarak Tercüman’ın formülü, Türk terimlerine göre, ılımlı muhafazakâr olarak tanımlanabilir. Daha fazla okur elde etmedeki başarısı da geniş sayıdaki okur-yazar Türklerin hâlihazırdaki durumları hakkında büyük ölçüde fikir vermektedir.”
Mukaddesatçı Yeni İstanbul
ABD İstanbul Başkonsolosluğu’nun Yeni İstanbul Gazetesi hakkındaki 27 Ağustos 1968 tarihli “görüşme notu” ise epey uzun. Bunun nedeni, başlığının kenarında “Muhafazakâr, mukaddesatçı ve milliyetçi gazete” yazan Yeni İstanbul’un 8 Temmuz 1968 tarihinde ABD’nin Ankara Büyükelçisi Parker T. Hart’ın CIA’e gönderdiği bazı “gizli belgeleri” yayımlaması olmalı. Aslında belgeler o günlerde çok popüler olan gençlik lideri, eski TMTF Dış Münasebetler Müdürü Deniz Gökkılıç’a ABD’nin Kültür ve Eğitim Mübadelesi programı çerçevesinde yapılan bir davetle ilgiliydi ama Yeni İstanbul bu haber sayesinde birkaç gün de olsa, ABD’li istihbaratçıların “aşırı solcu” diye niteledikleri Akşam gazetesi kadar çok satmıştı. Konsolosluk yetkililerini gazeteyi ziyaret etmeye yönelten sıcak gelişme ise, Çekoslovakya’nın SSCB tarafından işgal edilmesine atıfla, Türkiye’nin ilişkilerinde bazı düzenlemeler gerektirse de, NATO üyesi kalması gerektiğini vurgulayan başyazıydı.
Cumhuriyet’ten transfer
Görüşme notuna bakılırsa, Akşam bu belgeleri yayımlarken Cumhuriyet’in Dış Haberler Müdürü olan Kayhan Sağlamer’le Cumhuriyet’in Sorumlu Yazı İşleri Müdürü Erol Dallı’ya altışar bin lira maaşla Yeni İstanbul’un ortak Genel Yayın Müdürlüğü teklif edilmişti. Sağlamer, konsolosluk yetkilileriyle konuşurken Yeni İstanbul’un yayımladığı gizli belgelerle alay etmiş ve kendisinin döneminde bu tür ‘saçmalıkların’ olmayacağına söz vermişti. Dallı ise Yeni İstanbul’un Cumhuriyetkadar aşırı solda olmayacağını fakat daha çok ılımlı solcu Milliyet’le rekabet edeceğini söylemişti.
Rapor şöyle devam ediyor: “Dallı’nın dediğine göre Yeni İstanbul uzun vadede başarılı olmayı hedefliyor. Bu yüzden gazeteyi hanımların okuması için kocaların gazeteyi eve getirmelerini sağlayacak tefrika romanlar yayınlamaya devam edecek. Böylece çocuklar Yeni İstanbul’u evlerde de görebilecekler. Tefrikalar aynı zamanda Anadolu’daki köylüler gibi boş vakitleri çok ve eğlence imkânları az olanlar için de cezbedicidir. Dallı’ya göre Hürriyet basit ve düzgün yazı üslûbu, cinayet ve seks haberlerinin bolluğu nedeniyle Anadolu’da çok başarılı olmuştu. Anadolu’da en çabuk büyüyen gazete ise fanatik dinî görüşleri nedeniyle bir tehlike teşkil eden Bugün’dü. Yeni İstanbul’un [ise] ılımlı bir etkisi olacağını ummaktadır.”
Kemal Uzan’ın sihirli formülü
Yeni İstanbul ile ilgili 10 Eylül 1968 tarihli ve “Aşırı Sağdan Ortanın Soluna” başlıklı raporda ise tanıdık bir isimle ve tanıdık yöntemlerle karşılaşıyoruz: “...Solcu Cumhuriyet gazetesinden Yeni İstanbul’a transfer olan mini etekli bir genç bayana göre Yeni İstanbul’un sahibi, hâlâ tirajı arttırmanın sihirli formülünü arayan aynı adam: Kemal Uzan. Bu bayanın raporu düzenleyen Konsolosluk yetkilisine söylediğine göre, Uzan eski çalışanları tarafından masonları ‘teşhir eden’ tefrikaların gazete için iyi olacağına kolaylıkla ikna edilen ‘çılgın’ bir adam. Bu bir işe yaramayınca gazeteyi daha önce muhafazakâr Tercüman gazetesinde çalışan (ve şimdi Tercüman’a dönen) CHP üyesi Oktay Verel’in yönetimine teslim etti. Verel, Konsolosluk yetkilisine Yeni İstanbul’da daha ılımlı bir siyaset güdeceğini söyledi ve bir süre böyle bir siyaset güttü. Gerçi mason aleyhtarı tefrikalar devam etti ancak bunlar zamanla azaldı ve sonra terk edildi, fakat sansasyonel yazılar devam etti. Bunlar arasında zaman zaman azınlık, hükümet veya Amerika aleyhtarı lezzetli yazılar da vardı. Uzun bir Ermeni aleyhtarı tefrika [“Ermeni Meselesi ve Perde Arkası”, 8 Temmuz-16 Ağustos 1968] daha yeni sona erdi...”
Metin Toker’in AKİS’i
ABD Ankara Büyükelçiliği’nden merkeze gönderilen 5 Ocak 1968 tarihli “AKİS’in ölümü” başlıklı raporda ise o günlerde yayınını durduracağını açıklayan haftalık siyaset dergisi AKİS’le ilgili değerlendirmeler var. Raporda derginin neden kapandığına dair şunlar söyleniyor: “AKİS’e ilginin azalmasının birçok nedeni vardır. Daha önce olduğu gibi İsmet İnönü [artık] haber değeri olan bir şahsiyet değil. AKİS çoğu zaman [İsmet] Paşa’nın ne düşündüğünü öğrenmek için satın alınıyordu. Genellikle Paşa’nın AKİS’i yayınlayan damadı Metin Toker’e bilgi sızdırdığı veya dergiyi balon haber uçurmak için kullandığı kabul edilirdi. Günlük basında siyasi yorumların çoğalmasıyla birlikte haftalık siyasi dergiler gittikçe daha az popüler olmakta. Toker, etkili Milliyet gazetesinde sütun sahibi olmasından ve Demirel hükümetinin AKİS’in acı tenkitlerine maruz kalan Menderes hükümeti kadar kolay bir hedef olmamasından etkilenerek yayına son vermiş olabilir. (...) Bazı gözlemcilerAKİS’in kapanma sebebini Toker’in daha kârlı bir geçim şekli araması, Kim (ortanın solu CHP) veAnt’ın (TİP yanlısı) AKİS’in okur kitlesine derin bir şekilde nüfuz etmelerine bağlamaktalar...”
AKİS’in Amerikan karşıtı çizgisine karşılık Büyükelçilik raporunda şu satırları görmek şaşırtıcı olabilir: “Akis özlenecektir. Kim, Ant, Yön ve Yarın dergileri gibi sadece bir haftalık siyaset dergisinden ötesinde bir şeydi. Bir müesseseydi. Dedikodu sütunu daima ağız sulandırıcı ve genellikle doğru idi. Tiyatro ve müzik tenkitleri yüksek vasıflı yazılardı. Türk liderleriyle ilgili biyografik bilgiler de faydalı idi. Time modeline göre hazırlanmış dikkati çeken bir formatı ve gazetecilik üslûbu vardı...”
Aşırı Solcu Akşam
ABD İstanbul Başkonsolosluğu’nun 20 Şubat 1968 tarihli “Aşırı Solcu Akşam: Amerikalıların Dostu” başlıklı raporu ise145 bin tirajlı Akşam gazetesinin sahibi Malik Yolaç ve Makale ve Fıkralardan Sorumlu Müdür Doğan Koloğlu ile yapılan görüşmeleri özetliyor. İlhami Soysal, Akşam’ın 8 Şubat 1968 tarihli sayısındaki “İkili Antlaşmayı açıklıyoruz” başlıklı yazısında NATO ülkelerinde bulunan ABD komutanlarına olağanüstü hallerde gerekli bölgeleri işgal etmeye yetki veren “USCINCEUR OPLAN” başlığını taşıyan “gizli” ve “çok gizli” damgalı belgeleri yayınlamıştı. Bu yayınla birlikte sol kesimler ABD ve NATO aleyhtarı kampanyalarına hız vermişlerdi.
Rapordan anlaşıldığına göre PEVA’nın 1967’de yaptığı bir araştırmada öğrencilerin yüzde 30,8’inin, hükümet görevlilerinin yüzde 25,8’inin Akşam okuduğunun belirtilmesi üzerine Konsolosluk Amerika karşıtı haberleri düzeltmek için Akşam kadrolarını yakın markaja almış.
Şeytan’ın Gör Dediği
Rapor Akşam’ın İkili Antlaşmalar, NATO, Kıbrıs ve Vietnam konusundaki Amerikan karşıtı tavrı konusundaki şikâyetlerden ve bunların düzeltilmesi için yapılan girişimlerden sonra şöyle devam ediyor: (...) Yolaç, tamamı imzalı makalelerden oluşan ikinci sayfaya dokunamadığını belirttiğinde ikinci sayfada yer alan (hemen hemen tamamiyle Amerikan aleyhtarı bir içerik taşıyan taşlama köşesi) ‘Şeytanın Gör Dediği’ni kimin yazdığını sorduk. Yolaç köşenin tüm gazete çalışanlarının ürünü olduğunu ve bu nedenle yoldan saptığında düzeltilebileceğini söyledi. Öte yandan, Çetin Altan veya İlhami Soysal imzalı makalelere dokunulamayacağını belirtti. Yolaç, Altan’ın köşesinin yanındaki “Düşünceye saygı” sütununda çeşitli gönüllü yazarların imzalı makalelerinin yer aldığını söyledi ve eğer biz de Amerikan siyaseti hakkında bir yazı yazmak istiyorsak “virgülüne dokunmadan” o sayfada yayınlanacağını ekledi...”
Rapordan anlaşıldığına göre bu cömert teklifin ardında o günlerde Doğan Koloğlu’nun Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay’a hakaretten yargılanması ve hükümetten gelmesi muhtemel baskılar olmalı. Nitekim Yolaç ile Koloğlu, ABD’li yetkililere daha sık biraraya gelinmesi teklifinde bulunmuş Akşam’ın haberlerinde görülebilecek hataların düzeltilmesi için kendileriyle irtibata geçmelerini istemiş.
Bu teklifler merkez tarafından beğenilmiş olmalı ki, Konsolosluğun Enformasyon Memuru W. Demitz, ABD’nin NATO nezdindeki Büyükelçisi Harlan Cleveland’ın NATO hakkında yazacağı bir makaleyi yayımlayıp yayımlamayacaklarını sormak üzere 20 Şubat 1968’de Malik Yolaç’ı tekrar ziyaret etmiş. Yolaç bunu makalede Türkiye’nin NATO içinde oynadığı rol ve üyeliğinin NATO’ya getirdiği avantajlara değinilmesi şartıyla kabul etmiş. Konsolosluk raporu, “Akşam okurlarının ilk defa bazı NATO yanlısı olguları ve argümanları okumaları kesinlikle zarar getirmeyecek, aksine kimi faydalar sağlayabilecektir” diye bitiyor.
Raporda YÖN dergisi ile ilgili değerlendirmeler de var ancak yerimiz bitti. Bu belgelere bakılırsa,ABD’nin o günkü kadroları bugünkülerden (hele de Eric Edelman’dan) çok daha nitelikli raporlar kaleme almışlar...
***
Not: Yazıya kaynaklık eden yazıları www.rifatbali.com adresinde bulabilirsiniz.
***
Düzeltme ve Özür: Geçen hafta Kemalizm konusundaki yazımı eleştiren okurun adı Aykut Yılmaz değil, Aytaç Yıldız’dı. Halen Londra Üniversitesi’nde çalışmalar yapan Dr. Yıldız’dan özür dilerim.
.5-12-10
.Direnme hakkında ‘ölçü’ nedir
Bu hafta, nedense Umut Vakfı haricinde kimsenin tepkisini çekmeyen, akıllara seza “Ateşli Silahlar Kanunu Tasarısı” hakkında yazmak istiyordum. Ama üniversite öğrencilerinin siyasileri protesto eylemleri ve polisin bu eylemlere yönelik vahşi tutumu bu konuyu arka plana itiverdi. Aslında ateşli silahları edinme yaşını 21’den 18’e indiren, silah edinme hakkının (!) çerçevesini genişleten bu kanunla polis şiddeti aynı zihniyetin ürünü. Ama elbette herkes olan biteni benim gibi değerlendirmedi. Çünkü onlara göre işin içinde ‘orantısız bir suç aleti’ olarak ‘yumurta’ vardı! Üstelik böyle düşünenler arasında, gençlerimizi gerçek silahlarla donatmak için akıl almaz bir kanun teklifini Meclis’ten geçirmek için uğraşanlar veya buna ses çıkarmayanlar vardı.
Suçlu ayağa kalk!
Örneğin Manisa ve İzmir’de görev yaptığı sırada yaşanan işkenceli olaylarla belleklerimize kazınmış olan İstanbul Emniyet Müdürü Hüseyin Çapkın “Polis kanun dışı davrananlara müdahale eder. Bu onun vazifesidir” buyurdu. YÖK Başkanı Yusuf Ziya Özcan “Evet, polis biraz fazla şiddet kullandı” dedi ama “Tabii bunun nedenleri var. Normal bir protesto olayı olsaydı, öğrenciler sadece protesto edip kimseye zarar vermeselerdi, polise saldırmasalardı, belki şiddet bu kadar fazla olmayacaktı” demeyi ihmal etmedi. Radikal gazetesi polisin tavrını “Öğrenciye aslan, holigana kuzu” manşetiyle eleştirirken, aynı gazetenin yazarı Akif Beki, gazetesini ve benim gibi düşünenleri “Polise acımasız, militana şefkatli, otoriteye şedit, anarşizme hoşgörülü” olmakla suçladı. Yeni Şafak’ın akademisyen-siyasetçi yazarı Mümtazer Türköne, geçmiş tecrübelerine dayanarak teşhisi koydu: “Bu durum siyasî bir sorun değil. Amaç siyasete etkide bulunmak, talepleri dile getirmek hiç değil. Bu bir patoloji...” Yine de Türköne’yi “polisin kendini kaybettiğini”, “orantısız güç kullandığını” ve bunun “temel hak ve hukuk ihlali olduğunu” itiraf ettiği için bağışlayabiliriz çünkü daha beteri vardı: Süheyl Batum'a, Egemen Bağış'a, Cemil Çiçek’e, Burhan Kuzu’ya veya Başbakan’a göre “asıl şiddete uğrayan polislerdi”, “öğrencilerin yaptığı faşizmdi”, “her şey 1968 kuşağının başının altından çıkmıştı, o kuşağın Allah belasını versindi”. Başbakan “Men dakka dukka” (‘Eden bulur’) diyerek aba altından sopa göstermeyi de ihmal etmedi elbette...
Antik felsefeciler
Aslında bu tepkiler çok doğal, çünkü yönetenlerin haksızlıkları ve adaletsizlikleri karşısında yönetilenlerin direnme hakkının olup olmadığı tarih boyunca tartışılmış ve sonuçta korunması gerekenin birey, halk, tebaa, vatandaş değil, devlet olduğu fikri egemen olmuştur. Yani karşımızda çağlar boyunca berkitilmiş, meşrulaştırılmış ve içselleştirilmiş bir ‘kutsal devlet’ fikri vardır. Bir şey kutsal olunca da ona dokunanın canı yanar!
Örneğin Eski Yunan’da ‘Polis’ (şehir-devleti) düzenini bozmak, tanrılara karşı gelmekle eş anlamlıdır. Bu bağlamda Sokrates’in (MÖ 469-399) ölüme mahkûm edilmesine neden olan başkaldırısı (hikâyesini aşağıda okuyabilirsiniz) çok ayrıksı bir olaydır. Sokrates’in öğrencisi Platon (Eflatun) Sokrates’in tavrından çok etkilendiği halde halkın yöneticilere direnme hakkına karşı çıkmıştır. Platon’un öğrencisi Aristo da demokrasiye ve direnme hakkına karşıdır.
Felsefe mi hukuk mu?
Savaşçı bir toplum olarak felsefi konularla pek uğraşmayan Roma İmparatorluğu’nun ilk 200 yılı ‘patriciler’ (aristokratlar) ve ‘plebler’ (aşağı sınıflar) arasındaki mücadelelerle geçmiş, yüz binlerce kişi bu savaşlarda hayatını kaybedince birbiriyle kavga eden sınıflar ‘Roma hukuku’ adı altında sert biçimde barıştırılarak ortaya Pax Romana (Roma Barışı) denen emperyalist sistem çıkmıştır. Gerçek yasanın, gücünü, insandan değil doğadan (tanrılardan) aldığını ve bundan dolayı da değiştirilemeyeceğini savunan Romalı ünlü hatip Çiçero’ya (MÖ 106-43) göre bu sonsuz ve değişmez yasaya itaat etmeyen insan, tanrılar katında en ağır cezaya çarptırılmayı hak eder. Roma’nın yetiştirdiği en parlak düşünür olan Seneca’ya (MÖ 4-MS 65) göre ise devlet, kötülükleri durdurmak için hukuk ve kuvvetle donatılmış bir kurumdur. Düşünür, yapılabilecek tek şeyin bu kurumlar içinde kalıp (ki bunlara kölelik de dâhildir), doğruluğun bulunmasına çalışmak olduğunu savunur.
Korkmak sevmekten iyidir!
Dikkat edilirse adil olmayan yöneticilere karşı yönetilenlerin direnme hakkına ilişkin tartışmalarda kral, sultan, imparator, cumhurbaşkanı gibi yersel-dünyevi yöneticiler, tanrı, Allah, yaratıcı, ilah gibi göksel-ilahi yöneticilerin bir uzantısı, bir parçası, bir yansıması olarak ele alınmış, böylece yersel-dünyevi iktidara karşı çıkmak göksel-ilahi iktidara meydan okumakla özdeşleştirilmiştir. Doğrusu böyle tehlikeli bir işe tevessül edecek babayiğitlerin az olması anlaşılır bir şeydir...
Meşruiyetin kaynağını ilahi güçlerde bulan gelenekten ayrılığı temsil eden Floransalı düşünür NiccolòMachiavelli (1469-1527) yönetilenlere “korkuyor olmak, seviyor olmaktan çok daha güvenlidir” diye tavsiyede bulunurken, yöneticilere “kendisini izleyenlere karşı sadakat duyguları beslemeyen biri, onlardan sadakat beklememelidir” diyerek direnme hakkına (tehlikesine?) örtük bir gönderme yapar.
İnsan insanın kurdudur
İngiliz düşünür Thomas Hobbes’un (1588-1679) metaforik açıklamasına göre ise ‘birbirinin kurdu olan insanlar’ (homo homini lupus) bir sözleşmeyle hak ve özgürlüklerini Leviathan denen varlığa devrederek, karşılığında güvenli bir yaşam elde etmişlerdir. Leviathan, Tevrat’ta geçen bir canavarın adıdır ve Hobbes’a göre her şeye egemen olan devletin simgesidir. Hobbes “zulüm, adaletin diğer biçimidir” der.
Liberal düşüncenin babası sayılan John Locke’a göre (1632-1704) bile kendisine toplum tarafından verilen yetkiyle (Toplumsal Sözleşme ile) donatılmış siyasi iktidar, sadece kanunları yapmakla kalmayıp, aynı zamanda toplumun tüm üyelerinin bu kurallara uyması için doğrudan zorlama gücünü elinde tutmakta, güvenlik açısından da üyeleri dış tehlikelere karşı korumaktadır. Locke yine de farklıdır, yönetimin keyfî bir güce (tiranlığa) dönüşmesi halinde direnme hakkını teslim etmekten kaçınmaz.
Birey yok toplum var
Doğal yasaya uygun inşa edilen sivil toplumun adil pozitif yasalar üreteceğini ileri süren Jean Jack Rousseau’ya (1712-1778) göre de “güç hak yaratmaz, ancak meşru olan güce itaat mecburiyeti vardır.” Rousseau’ya göre hükümlerine itaat edilen güç, bireylerin kendi iradelerinin yansıması olduğundan, itaat edilen aslında toplumun iradesidir. Dolayısıyla bireyin doğal özgürlük kaybı aslında daha yüksek bir özgürlük türüyle telafi edilmektedir. Böyle olunca da bireyin kamusal otorite karşısındaki haklarından söz etmenin yeri olmaz.
Rousseau’dan yarım asır sonra, Alman felsefecisi Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) “devlet Tanrı’nın yeryüzündeki yürüyüşüdür, devlet gerçekliktir, devlet zorunluluktur, devlet kutsaldır ve kendini korumak için her türlü önlemi olmaya izinlidir!” diyerek adeta başa döner.
Dinlerin kullara emri
Dinlere gelince; Konfüçyüs’e (MÖ 551-479) göre aile büyüklerine ve tanrının yeryüzündeki temsilcisi ve Çin halkının babası olan imparatora itaat esastır.
Hindu dinlerinde kişinin ait olduğu kastın kurallarına ve tabularına uymamasının cezası ‘ikinci hayatında’ daha alt kastın üyesi olarak doğmasıdır. Dolayısıyla bir Hindu için sessizce kaderine katlanmaktan başka yol yoktur. Döneminin (MÖ 500-400) sert, siyasi, dinî ve toplumsal anlayışına karşı ahlaki bir protesto ve isyan olarak ortaya çıkan Budizm’de bile direnme hakkı dış dünyaya yönelik değil ancak kişinin iç dünyasına yöneliktir.
İsa’nın şu sözleri ise Hıristiyanlığın nasıl bir baş eğme dini önerdiğini gösterir:
“Göz yerine göz, diş yerine diş dendiğini işittiniz. Fakat ben size derim: Kötüye karşı koyma ve senin sağ yanağına kim vurursa, ona ötekini de çevir. Ve eğer biri seninle mahkemeye gidip senin gömleğini almak isterse, ona abanı da bırak. Kim sizi bir mil gitmeye zorlarsa siz onunla iki mil gidin. (...) Düşmanlarınızı sevin ve size eza edenler için dua edin ki siz cennetteki babanızın [Tanrı’nın] oğulları olun. Zira o, güneşini kötülerin ve iyilerin üzerine doğurur ve doğru olanlarla olmayanların üzerine yağmur yağdırır.” (Matta, 5:38-45)
Bu düsturlarla uyumlu olarak, Hıristiyan düşünürleri Augustinus (MS 354-430), Aquinalı Thomas (1225-1274), Occhamlı William (1280-1349), Katolik Kilisesi’ne başkaldıran Reformist Luther (1483-1546) ve Protestanlığın kurucusu Calvin (1509-1564) de başkaldırı hakkına pek sıcak bakmazlar.
Musevilik direnme hakkı konusunda istisnadır. Eski Ahit (Tevrat) İbranilerin, kanunlara uygun hareket etmeyen ya da kötü kanunlarla halkını yöneten zalim yöneticilere karşı günümüzün terimleriyle ‘sivil itaatsizlik’ sayılabilecek örneklerle doludur.
Ancak, devleti ve onun bekasını koruyan ve kollayan tüm görüşlere ve devletlerin acımasız yöntemlerine rağmen, Batı dünyasında yönetilenler ‘direnme hakkı’nı 1215 Magna Carta Libertatum, 1628 Haklar Dilekçesi, 1679 Habeas Corpus Act, 1689 Amerikan Haklar Bildirgesi (Bill of Rights), 1776 Virginia Haklar Bildirgesi, 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi’ne şu veya bu biçimde yazdırmayı başaracaklardır.
Din eşittir itaat
İslam’a gelince; Arapçada ‘itaat’ ve ‘din’ sözcükleri aynı anlama gelir: “Kendini gönüllü olarak bir güce tabi kılmak, gönüllü olarak boyun eğmek, birinin emrine amade olmak, onun hâkimiyet ve otoritesi altında boyun eğmeği kabul etmek.” Dolayısıyla İslam düşüncesi, tanım icabı yönetilenlere direnmeyi öğütlemez. Aksine, İslami ekollerin hemen hepsi hukuksal ve siyasal sistemlerini, Allah’a, genel olarak peygamberlere, özel olarak son peygamber Muhammed’e ve ‘ulü’l emr’e itaat etmeyi emreden ayetler üzerine kurarlar.
Sözlük anlamı “emir sahipleri” olan ‘ulü’l-emr’e kimlerin dâhil olacağı Kur’ân’da açıklanmaz. Ancak hadislerde halife, imam, emir, reis, sultan vb. kelimelerle nitelenen kişilere itaat edilmesi emredildiği için bu konuda tartışmalar bitmez. Tarihsel pratik ise şöyledir: İslam’da devlet ve din ayrılığı olmadığı için hukuksal çerçeve şeriatın emirleriyle çizilir. Hazreti Muhammed hem tanrısal hem de politik gücünün temsilcisidir. Peygamberin şahsında somutlaşan dinî ve politik liderlik, Dört Halife Dönemi’nde, Emeviler ve Abbasiler döneminde de sürmüş, hanlar ve sultanlar politik egemenliklerinin meşruiyetini, halifenin onayıyla sağlamışlardır.
Gazali’den ince ayar
Halkına zulmeden yöneticilere itaat mi edilmeli yoksa direnmeli mi tartışmasına gelince; İsa’nın, zulmedenlere aynı biçimde karşılık verilmemesi gerektiğine ilişkin öğütlerinde olduğu gibi, zulüm ve haksızlığa sabırla yaklaşanların ebedi saadeti hak ettiği yolundaki pasifist seslenişine benzer ifadelere Kur’an’da da rastlanır.
Ebu Bekir’in halife seçildikten sonra yaptığı konuşmada “Allah’a ve peygamberine itaat ettiğimsürece bana itaat edin. Allah’ın ve peygamberinin kanunlarını ihmal ettiğim takdirde itaatinize hakkım yok” diyerek kendisine gösterilecek itaatin sınırlarını çizmesi, Hazreti Ali döneminde (7. yüzyıl) Haricilerin, Fatimiler döneminde (9. yüzyıl) Karmatilerin direnme hakkını isyana kadar götürmeleri üzerine duruma Gazali (1058-1111) el koymuş ve diktatör bile olsalar yönetenlere itaat etmenin savaş ve anarşiye yol açacak bir direnişten daha iyi olduğu fikrini tüm İslam dünyasında egemen kılmıştır.
Adalet dairesi
Bu tarihten itibaren Türk-İslam düşünürlerinin “Devlet ebed müddet” kavramının emniyet supabı “adalet dairesi” kavramı olmuştur. Örneğin Osmanlı’nın devlet düzenini anlatan en ünlü siyasetname olan Kınalızade Ali Efendi’nin Ahlak-ı Alâi adlı eserinde, “adalet dairesi” şöyle formüle edilir: 1- Dünyanın kurtuluşunun kaynağı adalettir; 2- Cihan bir bağdır divanı devlettir; 3- Devleti şeriat düzenler; 4- Mülk olmazsa şeriatın etkisi olmaz; 5- Askersiz mülk zapt edilemez; 6- Mal olmazsa asker toplanamaz; 7- Mal tebaa tarafından biriktirilir; 8- Adaletle hükmettiğinde tebaası cihan padişahına yürekten itaat eder.
Ancak, yöneticiler her zaman adaletle davranmadıkları için olsa gerek, Selçuklu döneminde Baba İshak-Baba İlyas, Osmanlı döneminde Şeyh Bedrettin, Şah Kulu, Köroğlu, Baba Zünnun, Bozoklu Celal, Kalenderoğlu, Dağlardelisi, Şahverdi, Dadaloğlu, Hekimoğlu, Kozanoğlu gibi bir dizi isyan meydana gelmiştir. Ayrıca köylülerin ve esnafın, kanunları arkadan dolanmak, takiye yapmak, devletin ulaşamadığı yerlere göçmek, askerlikten kaçmak, başka zümrelere ait kıyafetleri giymek gibi pasif yöntemlerle yöneticilere direndikleri de bilinir. “Osmanlı’nın yanında gözünü, kâtip yanında sözünü sakın”, “Alicengiz oyunu”, “köprüyü geçene kadar ayıya dayı diyeceksin”, “gelene ağam, gidene paşam diyeceksin”, “baş sallamakla kavuk eskimez” gibi deyimler ve atasözleri bu pasif direniş geleneğinin sözlüğünde kayıtlıdır.
Sokrates’le başlayan ‘sivil itaatsizlik’ tarihinin önemli figürleri olan Henry David Thoreau, Mahatma Gandhi ve Martin Luther King hakkındaki düşüncelerimi 11 Ocak 2009 tarihli “Bir rüyam var, gün gelecek...” adlı yazımda belirttiğim ve de bu coğrafyada yaşanan bazı direniş öykülerini ileriki haftalarda ele almayı düşündüğüm için, burada nokta koyuyorum. Bu yazının yönetenlere daha insaflı olma yönünde, o yazının ise direnenlere yapıcı eylem biçimleri arama yönünde ilham vermesi dileğiyle herkese iyi pazarlar diliyorum.
***
Sivil itaatsizliğin babası: Sokrates
Barışçıl direnme biçimlerinin başında gelen ‘sivil itaatsizlik’ eylemlerinin mucidi Sokrates tarihin en ilginç kişiliklerinden biridir. Yazılı eser bırakmadığı ve hiç seyahat etmediği için, kişiliği ve öğretileriyle ilgili bilgileri öğrencileri Platon ve Xenophon’un eserlerinden öğreniriz. Bazıları, Sokrates’in Platon’un ikinci kimliği olduğunu ileri sürerler. Yaşadığını düşünenler ise, hayatını MÖ 469-470’de başlatırlar. Babası heykeltıraş, annesi ebedir. Bir yanda baba mesleğini icra ederken, diğer yandan geometri, müzik ve astronomi gibi dönemin temel bilimleri üzerine dersler almıştır.
Sokrates, kaynaklarda yaz-kış üstünde bir harmani ile ve çıplak ayakla dolaşan, dökülmüş saçları, yuvarlak yüzü, iri burnu ve kaba görünümü ile filozoftan çok hamala benzeyen biri olarak tarif edilir. Şaraptan, aşırı yemekten, zevk verici alışkanlıklardan uzak yaşar. Gösterişten uzak sade tavırlı, sözüne ve borcuna sadık, dürüst, yeise kapılmayan, dirençli ve güçlü biridir.
Erdemli Hayat
Hayatının uzunca bir döneminde askerlik yapan, ilerleyen yaşında halk mahkemesinde jüri üyeliği ve yargıçlık görevlerinde bulunan Sokrates’i asıl ünlü yapan gençlere yönelik dersleridir. Bu dersler, çarşıda, sokaklarda, parklarda şiir, felsefe, bilim, sosyal konularda yapılan serbest konuşmalar şeklinde geçer. Ahlaklı ve bilgili gençler yetiştirmeyi amaçlayan Sokrates, karşılıklı konuşma (diyalog) şeklinde yürüttüğü bu derslerini ücretsiz verir ancak konularını büyük bir ciddiyetle ele alır. Derslerinin temel meselesi “Doğru bir yaşayış nasıl olmalıdır” soruna cevap aramaktır. Ancak, Sokrates, kendisini ‘bir şey öğreten’ biri olarak değil, ‘insanlarda zaten var olan bilgiyi doğurtan kişi’ olarak tanımlar.
Sokrates, 399 yılında, 70 yaşını aştığı sıralarda birçok taraftar bulmasını kıskanan ve kendi çıkarları doğrultusunda kurdukları düzenin eleştirilmesine katlanamayan elitler tarafından, “dinsiz”, “gençlerin ahlakını bozuyor”, “Atina’nın iman ettiği ilahlara inanmıyor”, “devletin tanrılarını yok sayarak, yeni tanrılar yaratıyor”, “Atina’nın tanrılarından farklı tanrıları yüceltiyor” diye ölüm cezası talebiyle mahkemeye verilmiştir. 200 bin nüfuslu Atina’da yaşayan 30 yaş ve üzeri altı bin yurttaş tarafından kurayla seçilen Beşyüzler Meclisi’ndeki yargılaması sırasında yaptığı savunma tarihe geçmiştir. Çünkü Sokrates, soru-cevap şeklinde geçen yargılama sürecini öylesine ustalıkla yönetmiştir ki, bir süre sonra yargılayanla yargılanan yer değiştirmiş, ‘yargıç’ Sokrates, Atina halkını, soylularını, devlet düzenini yerden yere vurmuştur.
Baldıran zehri
Sokrates’in diyalektik sorgulaması üzerine ne diyeceğini bilemeyen mahkeme heyeti fikirlerinden vazgeçtiğini söylemesi halinde affedilebileceğini söylediği halde Sokrates bunu kabul etmemiş, öğrencileri kendisini hapisten kaçırmayı teklif ettiklerinde reddetmiştir. Mahkeme uzun suren tartışmaların ardından Sokrates’i suçlu bulduğunu açıklar. Cezası baldıran zehri ile öldürülmektir. (Burada bir parantez açalım. Aslında Sokrates’e uygun görülen idam şekli, mahkeme heyetinin insaflı olduğunu düşündürür, çünkü baldıran zehri, Eski Yunan’da, acı çekmeden ölme ayrıcalığı tanınan idam mahkûmlarında kullanılırdı. Maydanozgillerden bir bitki olan baldıranın zehri sinir sistemi üzerinde etkisini gösterirdi. Zehrin alınmasından bir süre sonra kalp fonksiyonları yavaşlar, üşüme hissi gelir, dokunma hissi giderek kaybolur, sonunda hücrelerin ve sinir sisteminin tahribiyle ölüm gelirdi.)
Asklepios’a bir horoz
Sokrates’in cezasının nasıl infaz edildiği, Platon’un Fedon isimli eserinde ayrıntılarıyla anlatılır. Buna göre, Sokrates, cezanın infazını yakın dostlarıyla beklemiş, kendisine zehri getiren görevliye ”Pekâlâ dostum, sen bu şeyleri bilirsin, ne yapmam gerekiyor” diye sormuş, görevlinin “sadece iç!” demesi üzerine, geleneğe uygun olarak kabın içindeki zehirden tanrıların payı olan bir damlayı yere döktükten sonra kalanını bir kerede içmiştir. Ardından da dersine devam etmiştir. Vücudunun soğumaya başlaması üzerine, öğrencilerinden Kriton’a, hasta olan bir başka öğrencisi ve dostu Apollon’un iyileşmesi için sağlık tanrısı Asklepios’a bir horoz adadığını, bu adağı yerine getirmeyi unutmamasını söylemiş ve son nefesini vermiştir.
.12-12-10
.Kürtlere özerklik sözü verildi mi
Bir süredir Güneydoğu ve Doğu Anadolu bölgesindeki BDP’li belediyelerin yöneticileri, Türkiye’nin 1993 yılında ulusal mevzuatına dâhil ettiği ancak hâlâ uygulamadığı Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’na (AYYÖŞ) atıfta bulunarak “demokratik özerklik” konusundaki taleplerini dile getiriyorlar. Sizler bu yazıyı okurken, 18-19 Aralık 2010 tarihinde Demokratik Toplum Kongresi’nin (DTK) Diyarbakır’da düzenlediği ve benim de konuşmacı olarak katıldığım Demokratik Özerklik Çalıştayı devam ediyor olacak. 19-24 Ekim 2008 tarihlerinde Taraf’ta yayımlanan “Osmanlı’dan Bugüne Kürtler ve Devlet” başlıklı yazı dizisinin 3. bölümünde, “Atatürk Kürtlere özerklik sözü verdi mi” sorusuna cevap vermeye çalışmıştım ama gelen okur mektuplarından anladığım kadarıyla, konuya ilişkin merak devam ediyor. Taraf’ın internet sayfasında bulmak kolay olmadığı için sözkonusu yazıyı (ufak tefek değişikliklerle) tekrar yayımlıyorum.
***
Amasya Protokolleri
Yıllardır bazı Kürt çevreleri, Mustafa Kemal’in, Kürtleri Milli Mücadele’ye kazanmak için özerklik vaadinde bulunduğunu ancak daha sonra bundan caydığını iddia ederler. Bildiğimiz kadarıyla, özerklik vaadine değinen belgelerden ilki (çünkü henüz gün ışığına çıkmamış pek çok belge bulunduğunu tahmin edebiliriz) 4-11 Eylül 1919 tarihli Sivas Kongresi’nden hemen sonra hazırlanan Amasya Protokolleri (Buluşması, Mülakatı) diye bilinen siyasi metindir. İstanbul adına Bahriye Nazırı Salih Paşa ve Padişah’ın başyaverleri Naci (Eldeniz) Paşa ile Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adına Mustafa Kemal, Rauf (Orbay) ve Bekir Sami (Kunduh) paşalar ülke sorununu, bu arada Kürt sorununu konuşmak için 18-22 Ekim 1919 günlerinde Amasya’da buluşmuşlardı. Nutuk’tan öğrendiğimize göre burada, üçü kayıt ve imza altına alınmış, ikisi gizli sayıldığı için kayıt altına alınmamış beş protokol hazırladılar. Gizli protokollerde ne olduğunu hâlâ bilmiyoruz ama bunlardan Kürt sorununa değinen 22 Ekim 1919 tarihli İkinci Protokol’deki bazı ifadeler, 1960’lı yıllara kadar kamuoyundan özenle saklandı.
Irk Hukuku
Gözlerden saklanan cümleler, aşağıda koyu renkle (sadeleştirerek) gösterdiğimiz cümlelerdi: “Beyannamenin [Sivas Kongresi Sonuç Bildirisi] birinci maddesinde Osmanlı Devleti’nin düşünülen ve kabul edilen sınırının Türk ve Kürtlerin oturduğu araziyi kapsadığı ve Kürtlerin Osmanlı toplumundan ayrılmasının imkânsızlığı izah edildikten sonra bu sınırın en asgari bir talep olarak kabul edilmesinin temini lüzumu müştereken kabul edildi. Bununla birlikte Kürtlerin gelişme serbestliğini sağlayacak şekilde ırk hukuku ve sosyal haklar bakımından daha iyi duruma getirilmelerine izin verilmesine ve yabancılar tarafından Kürtlerin bağımsızlığını gerçekleştirme amacını güder gibi görünerek yapılmakta olunan karıştırıcılığın önüne geçmek için bu hususun şimdiden Kürtlerce bilinmesi hususuuygun görüldü...”
Protokoldeki bu ifadelerin en önemli yanı, Kürtlerin “ırk hukuku” tanımıyla, onların farklı bir etnisiteden geldiklerinin Mustafa Kemal ve muhatapları tarafından kabul edilmesiydi. Bu sözlerin Milli Mücadele’ye Kürtleri katmak için verildiği açıktı. Bu sansürü 40 yıl sonra gün ışığına çıkaran tarihçi Faik Reşit Unat Başbakanlık Arşivi’ndeki belgenin aslını 1961 yılındaTarih Vesikaları Dergisi’nde yayımladığında Kürtlerin bu tür tartışmalara girecek cesaretleri yoktu, çünkü siyasi açıdan çok zayıftılar. Son yıllarda Kürt aydınları ısrarla şu soruyu soruyor: İkinci Protokolün bu bölümleri neden gözlerden kaçırılmak istendi? Cevabı tahmin etmek zor olmasa gerek.
Hâkimiyet milletindir!
Daha Milli Mücadele’nin sıcak savaşları sürerken Ankara’da, TBMM’de 20 Ocak 1921’de kabul edilen 23 maddelik kısa Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun “İdare” başlığı altında toplanan 12 maddesi, vilayet ve kazaların özerkliğinin nasıl hayata geçirileceğine ayrılmıştı. Bu maddeler ileriki yıllarda (ve bugün), etnik temele dayalı bir özerklikten söz edilmediği halde bazı Kürt çevreleri tarafından “Anayasa ile Kürtlere özerklik verildiği” şeklinde yorumlandı. Mustafa Kemal’in çeşitli tarihlerde özerklikle ilgili açık veya üstü kapalı ifadeleri düşünüldüğünde, bu kanının bir temeli vardı, ancak 1921 Anayasası’nın ömrünün kısa sürmesi, bu maddelerin hem Kürtleri Milli Mücadele’ye kazanmak hem de o günlerde silah ve para yardımıyla Milli Mücadele’yi destekleyen Sovyet Rusya’yı ikna etmek için konduğunu gösteriyordu.
Fransız ve İngiliz arşivleri
Fransız arşivlerinde çalışan Hasan Yıldız’a göre Dersim bölgesinde patlak veren Koçgiri Ayaklanması’nı takip eden günlerde, Van, Mardin, Bitlis, Diyarbakır yöresindeki Kürtler 25 Kasım 1921’de ortak bir bildiri ile TBMM’den özerklik talebinde bulunmuşlardı. Mustafa Kemal, Halil Bey başkanlığındaki Kürt heyeti ile görüşmek üzere, o sıralarda Türkiye’de bulunan Libyalı dinî lider Şeyh Senusi başkanlığında bir heyeti görevlendirmiş, ancak Kürt heyetinin temsili niteliği olmadığı anlaşılınca, görüşme sonuçlanmamıştı.
İngiliz Arşivleri’nde çalışan Robert Olson’a göre ise 24 Mart 1922 tarihinde, İstanbul’daki Britanya Komiseri Sir Horace Rumbold tarafından Britanya Dışişleri Bakanı Lord Curzon’a gönderilen bir raporun ekine göre, TBMM’nin 10 Şubat 1922 tarihli celsesinde Kürtlere özerklik verecek 18 maddelik bir kanun hakkında ciddi tartışmalar yapılmış, Kürt üyelerden 64’ü “hayır” oyu vereceğini söyleyince, Meclis’te büyük kargaşa çıkmıştı. Sonunda konu başka oturuma ertelenmişti. Rumbold raporunu, bir daha bu konunun ele alındığını duymadığını belirterek bitiriyordu. Raporun ekinde ayrıca, 18 maddenin açılımını içeren bir yazı vardı. Bu yazıya göre ise, kanun teklifinin maddeleri gerçekten çok radikal unsurlar içeriyordu.
Bu iddiayı ortaya atan Robert Olson tartışmayı sadece İngiliz arşivlerinde bulduğu rapor ve eki üzerinden yapıyor, buna karşılık Meclis zabıtlarına bakıp bakmadığına dair bilgi vermiyordu. Robert Olson’dan alıntı yapan bazı Türk araştırmacılar ise, bu durumun farkına vardıkları için olsa gerek, “Türk arşivlerinde hâlâ açıklanmayan pek çok belge var” notu düşmüşlerdi. Gerçekten de henüz gün ışığına çıkmamış pek çok belge olduğu doğruydu ancak, Olson’un verdiği tarih Meclis’in tatil olduğu bir cuma gününe denk geliyordu ve İngiliz belgelerinde adı geçen milletvekillerinin katıldığı herhangi bir oturumda Kürtlere özerklik konusunun görüşüldüğüne dair bilgi yoktu. Mete Tunçay’a göre muhtemelen Türk tarafı, Kürtler konusunda Türkiye’ye baskı yapan İngilizleri yatıştırmak için uydurma bir “özerklik” haberi sızdırmışlardı.
El Cezire Komutanlığı’na talimat
“Kürtlere özerklik! konusunda TBMM zabıtlarına geçmiş tek belge, Büyük Millet Meclisi Heyeti’nin El Cezire (Irak) Cephesi Kumandanlığı’na 27 Haziran 1921 tarihinde yazdığı talimattır. Oldukça uzun bu talimatın Kürtlere özerklikle ilgili bölümlerinde “milletlerin kendi kaderlerini tayin etme hakkı uyarınca”, Kürdistan bölgesinde, doğrudan halkın oluşturacağı yerel yönetimlerin kurulması konusunda El Cezire Komutanlığı yetkili kılınıyordu.
El Cezire’nin idaresi hakkında üç maddeye de yer verilen talimatı Mustafa Kemal imzalamıştı. Bu talimatın neden verildiğini soran milletvekillerine önce “hükümet işidir” denerek cevap verilmek istenmemiş ancak ısrarlar üzerine Nihad Paşa’nın 35 sayfalık gerekçesi okunmuştu. Burada özetlememe imkân olmayan bu mektupta anlatılanlar “özerklik” kararının gerekçesini açıklamaktan uzaktı. Asıl gerekçe bölgedeki huzursuzluğu fırsat bilen Fransız ve İngilizlerin Kürt meselesine müdahil olmasını engellemek için Kürtlere kademeli olarak özerklik tanınacağı izlenimini vermekti.
İzmit Basın Konferansı
Kürtlere “özerklik” verilmesi ile ilgili şüphesiz en açık belge Mustafa Kemal’in İsmet Paşa ve ekibi Lozan’da ter dökerken, 14 Ocak 1923’te başlayan ve 20 şubata kadar 35 gün süren Batı Anadolu gezisi kapsamında, 16 ocak akşamı başlayıp 17 ocak sabahına kadar, İzmit Kasrı’na davet ettiği dönemin ünlü gazetecileriyle yaptığı sohbet toplantısının metinleridir.
Belgenin aslı yıllarca kasalarda saklanmış, araştırmacılara açılmamıştı. Dolayısıyla, Kürtlerle ilgili olarak, aşağıdaki cümleleri okumak için tam 64 yıl bekledik:
“Ahmed Emin [Yalman] Bey - Kürt meselesine temas buyurmuştunuz. Kürtlük meselesi nedir? Bir dâhili mesele olarak temas buyurursanız çok iyi olur. Mustafa Kemal - Kürt meselesi bizim yani Türklerin çıkarına olarak da kesinlikle sözkonusu olamaz. Çünkü bildiğiniz gibi bizim milli sınırımız içinde var olan Kürt unsurlar o şekilde yerleşmişlerdir ki pek az yerlerde yoğundur. Fakat yoğunluklarını kaybede kaybede ve Türk unsurunun içine gire gire öyle bir sınır doğmuştur ki, Kürtlük adına bir sınır çizmek istersek Türklüğü ve Türkiye’yi mahvetmek gerekir. Sözgelimi, Erzurum’a kadar giden Erzincan’a, Sivas’a kadar giden Harput’a kadar giden bir sınır aramak gerekir. Ve hatta Konya çöllerindeki Kürt aşiretlerini de gözden uzak tutmamak gerekir. Dolayısıyla başlı başına bir Kürtlük düşünmektense, bizim Teşkilat-ı Esasiye Kanunu gereğince zaten bir tür yerel özerklikle oluşacaktır. O halde hangi livanın halkı Kürt ise, onlar kendi kendilerini özerk olarak idare edeceklerdir. Bundan başka Türkiye’nin halkı sözkonusu olurken onları da beraber ifade etmek gerekir. İfade olunmadıkları zaman bundan kendilerine ait sorun yaratmaları daima mümkündür. Şimdi Türkiye Büyük Millet Meclisi, hem Kürtlerin hem de Türklerin yetki sahibi vekillerinden oluşmuştur ve bu iki unsur, bütün çıkarlarını ve kaderlerini birleştirmişlerdir. Yani onlar bilirler ki, bu ortak bir şeydir. Ayrı bir sınır çizmeye kalkışmak doğru olmaz.”
Tahmin edileceği gibi sansürün nedeni, koyu renklerle gösterdiğimiz cümlelerdi. Bu konuşma, Lozan’da, Musul’un İngilizlerden kopartılamayacağının anlaşıldığı günlerde yapılmıştı. Anlaşılan Kemalistler, özerklik imasıyla Meclis’teki Kürt milletvekillerinin kıyameti koparmasının önüne geçmeyi hedefliyordu.
Ancak, sansürü yapanların hatırlamadıkları şey, şûralar yoluyla yerel yönetimlere özerklik veren maddelerin, 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasından sonra Kürtlerin desteğine ihtiyaç kalmadığını düşünen Kemalist liderlerin 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’ndan çıkarmış olduğuydu. Ama bizim sansürcüler, her ihtimale karşı bu satırları gizli tutmayı tercih etmişlerdi.
Diyarbakır’da Türk-Kürt Kongresi
İngiliz arşivlerinde çalışan bir başka tarihçi İhsan Şerif Kaymaz’a göre ise, 1 Ağustos 1924 tarihinde Diyarbakır’da Türk-Kürt Kongresi adıyla gizli ve gayrı resmî bir toplantı yapılmıştı. Toplantıya katılan Kürt delegelerinin talepleri arasında 1) Kürtlere sıkıntılarını hafifletecek miktarda borç verilmesi, 2) Genel af ilan edilmesi, 3) Kürdistan’dan beş yıl süreyle vergi ve asker alınmaması, 4) Şer’i mahkemelerin yeniden kurulması, 5) El konulan silahların geri verilmesi, 6) Türk tarafının uygun bulmadığı kişilerin Kürdistan’dan çıkarılması vardı. Karşılığında Kürtler Ankara’daki hükümete bağlı kalacaklar, Musul sorununda Türkiye’ye destek olacaklardı. Türk tarafı bu taleplere ilke olarak evet demekle birlikte bu toplantının somut bir meyvesi ortaya çıkmadı. İngiliz belgelerine göre benzer bir toplantı 4 Kasım 1924’te Cizre’de yapıldı ama ondan da bir sonuç çıkmadı. Bu kopuşun ilk kötü meyvesi, 13 Şubat 1925’te patlak veren Şeyh Said İsyanı olacak, bu isyanın arkası da gelecekti. Başa dönersek, BDP’li belediyelerin işi zor görünüyor, çünkü tarihsel deneyime bakılırsa Türk tarafının bu konuda taviz vermesi çok güç görünüyor. Ancak yine de denemekte fayda var...
64 yıl kasalarda saklanan belge
16/17 Ocak 1923 tarihli İzmit Basın Konferansı’nda konuşulanlara neredeyse tüm Cumhuriyet tarihi boyunca uygulanan sansürün ilginç bir hikâyesi var. Aslında tam metin, Mustafa Kemal’in iznini aldığını söyleyen Siirt Milletvekili Mahmut Soydan tarafından, Milliyet gazetesinde, 26 Kasım 1929’dan 7 Şubat 1930’a kadar süren 75 bölümlük “Gazi ve İnkılâp” dizisinde yayımlanmıştı. Eski devlet bakanlarından Kocaeli Milletvekili İsmail Arar da bunlardan yararlanarak 1969’da, Atatürk’ün İzmit Basın Toplantısı (Burçak Yayınevi) adlı bir kitap yayımlamıştı. Arar, kitabının önsözünde “[Bu önemli belge] öyle unutuldu ki Türk Devrim Tarihi Enstitüsü tarafından yayımlanan Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri ve Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri adlı kitaba bile alınmadı” diyordu. O zaman bilmiyorduk ama meğerse Arar da Kürtlerle ilgili bölümü kitabına almamıştı.
İzmit Basın Konferansı’nın metinlerini bir kez de 1982’de Türk Tarih Kurumu (TTK) bastı. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 1923 Eskişehir-İzmit Konuşmaları adıyla yayımlanan kitabı, Afet İnan’ın kızı Arı İnan yayıma hazırlamıştı. İnan, “Anıtkabir Arşivi”nden aldığını söylediği asıllar üzerinden hazırladığı kitabın önsözünde, bu kitabın İsmail Arar’ınki gibi olmadığını, yani “noksansız, tam olduğunu” özenle vurgulamıştı. Ama daha sonra anlayacağımız üzere bu bilgi de doğru değildi. Arı İnan’ın sansürünü, İkibine Doğru dergisinin 9-15 Ağustos 1987 tarihli sayısında “Gizlenen Belge” başlığıyla ifşa etmişti. Dergi, bu haber yüzünden toplatılmış ancak, 6 Kasım 1988’de DGM’de beraat edince, Anıtkabir Arşivi’ni kaynak gösterip Konferans metinlerini yayımlamıştı. Derginin muhabirleri bu sansürün nedenini Arı İnan’a sorduklarında “henüz bu meseleler halledilmemişken zamanı değil” cevabını almışlardı. Aynı soruyu, o sırada TTK Başkanı olan Yücel Tanay’a (Tanay kitap basılırken görevde değildi) sorduklarında aldıkları cevap da benzer nitelikteydi: “Türkiye’ye karşı olanlara bu dokümanları vermek istemedim çünkü ayrılıkçılığa neden olurdu!”
Kürtler de sansür yapar
Noksansız metin, 1993 yılında Doğu Perinçek’in Kaynak Yayınları tarafından Mustafa Kemal Atatürk, Eskişehir-İzmit Konuşmaları, 1923 adlı kitapta yayımlanabildi. Yukarıdaki paragrafı o zaman okuyabildik. Ancak o zaman gördük ki, sadece Türk tarafı değil bazı Kürt çevreleri de kendilerine göre bir sansür uygulayarak Mustafa Kemal’in konuya girişte aktardığım “Kürt meselesi bizim yani Türklerin çıkarına olarak da kesinlikle sözkonusu olamaz. Çünkü bildiğiniz gibi bizim milli sınırımız içinde var olan Kürt unsurlar o şekilde yerleşmişlerdir ki pek az yerlerde yoğundur. Fakat yoğunluklarını kaybede kaybede ve Türk unsurunun içine gire gire öyle bir sınır doğmuştur ki, Kürtlük adına bir sınır çizmek istersek Türklüğü ve Türkiye’yi mahvetmek gerekir...” cümlelerini yazılarında kullanmamışlardı.
Ek Kaynakça: Faik Reşit Unat, “Amasya Protokolleri”, Tarih Vesikaları, Cilt:1, S. 18 (Mart 1961),s. 359-365; Hasan Yıldız, Sevr-Lozan-Musul Üçgeninde Kürdistan, Koral Yayınları, 1992; Robert Olson, Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said İsyanı, Öz-Ge Yayınları, 1992.
***
Önemli duyuru:
27 Mayıs 1995-13 Mart 1999 tarihleri arasında 200 hafta cumartesi günleri Galatasaray’da oturma eylemi yapan Cumartesi Anneleri, Ergenekon Davası’nda yargılanan bazı isimlerin gözaltında kaybedilenler kişilerle yakından ilişkili olması nedeniyle, 31 Ocak 2009 Cumartesi günü yeniden Galatasaray’da oturmaya başladılar. 25 Aralık 2010 Cumartesi günü saat 12:00’de ise 300. oturmalarını gerçekleştirecekler. Talepleri, gözaltında kaybedilen evlatlarının, eşlerinin, kardeşlerinin, anne ve babalarının akıbetlerinin açıklanması, sorumlularının yargılanması. Onlara destek olalım.
Not: Hakan Kıldokum adlı okurumuz, giriş bölümünde sözünü ettiğim dizi yazısında El Cezire talimatnamesinin tarihini yanlış okuduğum için olayın arka planını yanlış yorumladığıma dair bir uyarıda bulunmuştu. Hakan Bey haklıydı. Talimatın tarihini 22 Temmuz 1922 olarak anlamış ve yorumlarımı buna göre yapmıştım. Hâlbuki bu tarih talimatın değil bu konunun ikinci kez görüşüldüğü TBMM celsesinin tarihiydi. aH HakaHakan Kıldokum’un tezimi eleştiren ve olayın arka planını açıklayan yazılarının linkini vererek bu gecikmiş açıklamadan dolayı kendimi bir nebze de olsa affettirmeyi umuyorum: http://blog.milliyet.com.tr/Arsiv.aspx?UyeNo=55778&rn=6K&SayfaNo=3
19-12-10
.Kürt nüfusu, tahminler ve gerçekler
Öteden beri araştırmak ihtiyacı duyduğum bir konu vardır. “Türkiye nüfusunun ne kadarı Kürt’tür?” Bunu merak ederim çünkü yıllardır birbirinden çok farklı onlarca rakam duymuşumdur. Örneğin Hollandalı bilim adamı Martin van Bruinessen’e göre 1975’te Kürt nüfusu ‘en muhafazakâr tahminlere göre’ yüzde 19, yani 7,5 milyondu. Bu oranı 1990 nüfus sayımına (56,4 milyon) uygularsak ortaya 10,7 milyonluk bir Kürt nüfusu çıkar. ‘Kürt Tarih Tezi’nin müelliflerinden Mehrdad Izady’ye göre ise 1990 yılında Kürt nüfusu yüzde 23,9 yani 13,5 milyondu. Time dergisi 18 Mart 1991 tarihli sayısında Türkiye’de sekiz milyon Kürt olduğunu yazmış, ancak nedense iki hafta sonra, 1 Nisan 1991 tarihli sayısında bunu 14,5 milyona çıkarmıştı. Aynı yıl mart ayında Paris Kürt Enstitüsü Başkanı Kendal Nezan,”Türkiye’de 25 milyon Kürt var” derken sürgündeki önemli Kürt lideri Kemal Burkay, 19 Aralık 1991’de yaptığı basın açıklamasında, Türkiye’de 15 milyon Kürt olduğunu ileri sürmüştü. 1994’te Turgut Özal’a göre Türkiye’de 12 milyon Kürt vardı. Kürt asıllı milletvekilleri Muzaffer Demir ve Mahmut Alınak ise 24 Aralık 1994 günü, ATV’deki Siyaset Meydanı programında Kürt nüfusunu sırasıyla 15 ve 20 milyon olarak vermişlerdi. Son olarak Diyarbakır’daki Demokratik Özerklik Çalıştayı’nda tartışılmak üzere dağıtılan metinde Türkiye’de Kürt nüfusuna değinilmezken Ortadoğu’daki Kürtlerin nüfusu 40 milyon olarak belirtiliyordu.
Peki, bu kişiler bu sonuçlara nasıl, nereden varmıştı? Bunlardan birinin kaynağını biliyoruz. Izady, kendisine bu tahminini neye dayandırdığını soran ‘Türk dostu’ Amerikalı bilim adamı Justin McCarthy’ye “İstatistiklere değil, Cumhurbaşkanlığı sözcüsü Kaya Toperi’nin Körfez Savaşı sırasında telaffuz ettiği bazı rakamlara, geçen yüzyılda atla dolaşıp tahminlerde bulunan seyyahlara ve siyasi beyanlara” dayandırıldığını söylemişti. Diğerlerinin de bilimsel araştırmalara dayandığını sanmıyorum. Ancak ‘bilimsel araştırma’nın bu alanda pek işe yarayacağını da sanmıyorum. Çünkü öncelikle etnik grupların ‘tanımlanması’, dolayısıyla ‘sayılması’ çok kolay değil.
Etnik teriminin tarihçesi
‘Etnik’ terimi Yunanca belirli türden beşeri bir birlik demek olan ‘etnhos’tan gelir. İngilizcede 14. yüzyılın ortalarından itibaren ırksal karakteristikleri anlatmak için kullanılmaya başlayan terim ilk kez 1953’te Amerikan sosyologu David Reisman tarafından bilimsel bir makalede kullanıldı. Aradan geçen onca yıla rağmen, terimin üzerinde uzlaşılmış bir tek tanımı yok, ancak genel olarak “bir grup insanın gerçek ya da hayali müşterek bir atadan geldikleri inancıyla duygusal bağlarla birleşerek çoğunluktan ayrıldıklarını benimsemeleri hali olarak” tarif ediliyor. Günümüzde uluslararası belgelerde terim, ırk, kültür, dil ve din gibi unsurları kapsayacak şekilde geniş anlamıyla kullanılmakta.
Terimin bu belirsizliği ve geniş kapsamı düşünülünce bir etnik grubu diğerlerinden ayıran kriterler nelerdir, örneğin soy bağı, ortak tarih, dil veya kültür yeterli bir kriter olabilir mi sorularına cevap vermek kolay değil. Örneğin İngiliz antropolog Peter A. Andrews’a göre 1960’larda Türkiye’de ‘tanımlanabilir’ 49 etnik grup vardı. Sayıyı bu kadar kabartan, bizim ‘Türkmenler’ diyerek geçtiğimiz grupları Andrews’un ‘Tahtacılar’, ‘Elmacılar’ vb. diye alt gruplarına ayırması. Bu alt gruplara ‘etnik’ gruplar diyen Andrews’a göre Kürtler 1960’larda yüzde 8,36 ile Türklerden sonraki en büyük etnik grubu oluşturuyorlardı.
1965 Nüfus Sayımı
İkinci olarak, bu tür konularda bilimsel araştırma yapmak için geniş bütçelere ve daha önemlisi özgürlük ortamına ihtiyaç var. Yani işin içine devletin girmesi gerekiyor, nitekim devlet girmiş de. Ancak Türkiye’de etnisiteye dair sorular 1990 yılı dâhil her nüfus sayımında sorulduğu halde etnisiteye dair sonuçlar son kez 1965’te yayımlandı. Daha sonraki nüfus sayımlarının sonuçları ‘güvenlik’ gerekçesiyle kamuya açıklanmadı. Açıklansaydı bile aklıma ‘Acaba doğru bilgiler mi açıklandı?’ sorusu gelirdi. Çünkü artık hepimizin gayet iyi bildiği gibi Cumhuriyet’in ilk çeyreğinde Kürtler devlet için tam bir ‘baş ağrısı’ idi. Damadı gazeteci Metin Toker’e bakılırsa, İsmet İnönükendisine “Daha Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte düşünmeye başladık bu Kürtleri ne yapacağız diye?” demişti. Yine de Türkiye’deki Kürt nüfusu hakkında bilgi sahibi olmak isteyenlerin elinde 1965 Nüfus Sayımı verilerinden daha güvenilir veri seti yok. Buna göre, 1965’te Türkiye nüfusunun yüzde yedisinin anadili Kürtçe, yüzde altısının ikinci dili Kürtçe idi. Yani kaba bir hesaplamayla, Türkiye nüfusunun yüzde 13’ünü Kürt kabul etmek mümkündü.
Bu veriler üzerinde çalışan Başken Üniversitesi’nden Servet Mutlu, bazı düzeltmelerden sonra, 1965’teki Kürt nüfusunun oranını kabaca yüzde 9,97 olarak hesapladı. 1965’te toplam nüfus31.391.421 kişi olduğuna göre Mutlu’ya göre Kürt nüfusu 3.130.390 kişiydi. Mutlu benzer bir mantıkla 1990 Nüfus Sayımı’nın verilerine göre, 56.473.035 kişilik Türkiye nüfusunun yüzde 12,9’nun yani 7.046.000 kişinin Kürt olduğunu ileri sürdü.
Veriler aynı sonuçlar farklı
Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etüdleri Enstitüsü Başkanı Aykut Toros ile İsmet Koç ve Erman Özsoy ise, 1935 ile 1965 arasındaki resmi nüfus verileri üzerinde yaptıkları çalışmada ‘anadili Zazaca da dâhil olmak üzere Kürtçe olanların’ oranını yüzde 6,2, bunlara ‘ikinci dili Kürtçe’ olanların ilave edilmesiyle toplam Kürt nüfusunu yüzde 10,7 olarak hesapladılar. Ancak Bristol Üniversitesi’nden İbrahim Sirkeci, aynı verilerini işleyerek, 5.972 hanede 31.868 kişi üzerinden yaptığı bir değerlendirmede Kürt nüfusunu yüzde 15,2-16,3 arasında tahmin etti.
Örnekleri çoğaltmak mümkün. Sonuçta Kürtlerin nüfusunu yüzde 6,2’den yüzde 23,9’a kadar hesaplayan değişik kaynaklar var. Girişte adlarını andığım kişilerden farklı olarak bu kişiler saygın bilim adamları. Peki, nasıl oluyor da ortaya bu kadar farklı rakamlar çıkıyor? Zaman içindeki dalgalanmaları entegrasyon gibi olumlu terimlerle açıklayanlar, asimilasyon gibi olumsuz terimlerle açıklayanlar haklı olabilir. Ama farkların büyük bir bölümü kullanılan kriterlerden geliyor galiba. Örneğin Servet Mutlu’nun Kürtlüğü tesbit etmek için kullandığı kriter “anadili Zazaca da dahil olmak üzere Kürtçe olmak” idi. Halbuki bugün Hikmet Çetin, Abdullah Öcalan veya Emine Ayna gibi çok popüler örneklerden bildiğimiz gibi anadili Kürtçe olmayan pek çok Kürt var. Bülent Ecevit’in baba tarafından dedesi, Mustafa Şükrü Efendi, Kastamonu’ya sürgün edilmiş bir Kürt ailesinin oğluydu ancak tek kelime Kürtçe bilmiyordu. Öte yandan Zazaca sadece Kürtlerin değil bazı Türk kökenlilerin de kullandığı bir dil. Zazaları Kürtlerden farklı bir boy, Zazacayı Kürtçeden ayrı bir dil olarak görenler de cabası. Bunun dışında etnik kökeni karışık olanlar var. Örneğin Turgut Özal kendini “yarı yarıya Kürt” olarak tanımlamıştı. Hikmet Çetin “hem Türk, hem Kürt” olarak... Kürt olduğunu şu veya bu nedenle açıklamak istemeyenleri de unutmayalım. Bu konuda ilk cesareti gösteren bakan ve milletvekili Şerafettin Elçi ‘Türkiye'de Kürtler var ve ben de bir Kürdüm’ demesinin bedelini 28 ay hapisle ödemişti. ‘Kürdüm’ demenin sıradan insanlara faturası ise çok daha ağır oldu, hala da oluyor.
Dünyada kaç Kürt var?
Bir de ‘dış Kürtler’ var. Bilindiği gibi Kürtler Türkiye’den başka Irak’ta, İran’da, Suriye’de ve Ermenistan’da yerleşik durumdalar. Ayrıca siyasi nedenlerle Avrupa’nın değişik ülkelerine yerleşen Kürt diasporası var. M. van Bruinessen gibi ciddi araştırmacıların iddiasına göre dünya üzerindeki toplam Kürt nüfusun yüzde 45’i Türkiye’de, yüzde 20’si Irak’ta, yüzde 20’si İran’da, yüzde 5’i Suriye’de, yüzde 5’i Ermenistan’da ve yüzde 5’i diğer ülkelerde yaşıyor. Buradan hareket edersek Ortadoğu ve Avrupa’daki toplam Kürt nüfusunun 10 milyon ila 40 milyon arasında olduğunu hesaplayabiliriz. Geçtiğimiz hafta Diyarbakır’da düzenlenen Demokratik Özerklik Çalıştayı’nda tartışmaya açılan taslakta geçen “40 milyon Kürt” ifadesinin dayanağı böylece ortaya çıkıyor. Anlaşılan söz konusu taslağı hazırlayanlar bu konudaki tahminlerin en yüksek olanını seçmişler. Türk milliyetçileri ise bu rakamı 10 milyona, dolayısıyla Türkiye’deki Kürt nüfusunu da 3-4 milyon mertebesinde tutmaya çalışıyorlar.
Sayılarla oynamaya gerek yok
Sonuç olarak Kürt nüfusunu tesbit etmek için daha net tanımlara, daha hassas tekniklere, çapraz sorgulamalara ihtiyaç var. Elbette her şeyden önemlisi bu sorulara açık yüreklilikle cevap vermeyi mümkün kılacak siyasi ortama, özgürlüğe, demokrasiye ihtiyaç var. Ancak, tür çabalar olsa olsa bilimsel merakı gidermeye yarar. Çünkü bir etnik grubun azınlık haklarından yararlanmak için belli bir nüfus büyüklüğüne sahip olması gerekmiyor. Aksine, günümüzün insan hakları anlayışı en küçük grubun bile haklarını korumayı esas alıyor. Örneğin bu konudaki en kapsamlı, en temel hukuki metin olan 1966 tarihli BM Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi’nin 27. maddesi şöyle der: “Etnik, dinsel ya da dilsel azınlıkların bulundukları ülkelerde bu azınlıklara mensup olan kişiler, gruplarının diğer üyeleriyle birlikte kendi kültürlerini yaşamak, kendi dinlerini açıkça ilan etmek ve uygulamak, ya dakendi dillerini kullanmak hakkından yoksun bırakılamazlar.” 1966’dan beri azınlık haklarını daha da pekiştiren onlarca belge yayımlandı. Kısacası sayılarla oynamaya ya da sayıları bir silah olarak kullanmaya gerek yok.
Demokratik Özerklik Çalıştayı
Bitirirken 18-19 Aralık 2010 tarihinde Diyarbakır’da düzenlenen Demokratik Özerklik Çalıştayı ile ilgili birkaç söz etmek istiyorum. Çalıştayın birinci gününde milliyetçiliğin sorunlu yanları üzerine kısa bir konuşma yaptım. İkinci gün öğleden sonra Diyarbakır’dan ayrılmam gerektiği için demokratik özerklik taslağı üzerine yapılan tartışmalara katılamadım, dolayısıyla taslak hakkındaki görüşlerimi belirtemedim. Çalıştayda bize sunulan taslakla BDP’in internette yayımlanan özerklik taslağı arasında bazı farklar olduğunu T24 yazarı Doğan Akın’ın yazısından öğrendim. Aradaki farklar, bu farkların nedeni çok önemli ancak bu aşamada genel tavrımı söylemekle yetiniyorum: Halkların kendi kaderini tayin hakkına saygı duyan biri olarak Kürtlerin kendi kaderleri hakkında Türk toplumuna en aykırı gelecek konuları bile konuşmasını, kararlar almasını, bunları uygulamasını doğal görüyorum. Evet, sunulan metin ulus-devlet mantığı içinde büyümüş olanlar için radikal önerilerle doluydu. Ama çağımızda halkların değil özerklik talep etmeleri, federasyon, konfederasyon, hatta bağımsız devlet kurma talebinde bulunmaya bile hakları var. Bu talepleri hayata geçirmek mümkün olur mu orası ayrı. Nitekim bazılarımız metni çok ütopik buldu. Bana göre ütopyası olmayan bir siyasi hareket başarıya ulaşamaz. Bazıları “Kürtler haddini” aştı dediler. Bence hadlerini aşanlar “millet-i hâkime kibri” ile konuya yaklaşanlar. Bu demek değil ki, metinde hiç sorun görmedim. Örneğin adeta Kemalist bir Kürt Tarih Tezi dinliyormuşum etkisi yaratan hamasi cümleleri sevmedim. Özerklikle ilgili meşruiyet kaynaklarını (1921 Anayasası ve var olduğu şüpheli 10 Şubat 1922 özerklik kararı) çok zayıf buldum. Metnin Kürt toplumunun bütünü adına konuşan, Kürt toplumunu tepeden biçimlendirmeyi hedefleyen Ziya Gökalpçi Jakoben tavrından endişe duydum. Komüncü-Sosyalist-milliyetçi melezi kavramsallaştırmalarını çelişkili buldum. Ancak başta da dediğim gibi, bu konuda benim ne düşündüğümün hiç önemi yok. Konu esas olarak Kürt toplumunu ilgilendiriyor. Onların söz konusu taslağı enine boyuna tartışacaklarını ve kendileri için en iyisini bulacaklarına inanıyorum.
Kaynakça: Ethnic Groups in The Republic of Turkey (Yayına Haz. Peter A. Andrews, L. Reichert, Wiesbaden, 1989; İ. Sirkeci, “Exploring the Kurdish Population in the Turkish Context”, Genus, 2000, 56.1-2:149-175; S. Mutlu, “Ethnic Kurds in Turkey: A Demographic Study”, International Journal ofMiddle East Studies, 1996, Vol.28, s.517-541; M. Izady, A Concise Handbook: The Kurds, Taylor and Francis, Washington DC-Londra, 1992; Martin van Bruinessen, “Shifting National and Ethnic Identities”,Journal of Muslim Minority Affairs, 1998, 18(1): 39-52. A.E. Özsoy, I. Koç ve A. Toros,”Turkiye’nin Etnik Yapısının Anadil Sorularına Göre Analizi”, Turkish Journal of Population Studies, 1992, Vol.14, s.87-115;Ulusal, Ulusalüstü ve Uluslararası Hukukta Azınlık Hakları: Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği, Avrupa Konseyi, Lozan Antlaşması, (Yay. Hazırlayan: İbrahim Kaboğlu), İstanbul Barosu Yayınları, 2002.
hurayse@hotmail.com
***
Not: Geçtiğimiz hafta teknik bir hata sonucu İzmit Basın Konferansı ile ilgili çerçeve Amasya Protokolü ile ilgili bir cümleyle başlamış. Ayrıca El Cezire Komutanlığı’na gönderilen talimatnamenin tarihi 27 Ocak 1921 değil, 27 Haziran 1921 idi. Düzeltir özür dilerim.
XXXXXXXXXXXXXX
İçki bütün cürümlerin anası’ mıdır
2006’da Ramazan ile yılbaşı üst üste düştüğünde, dinin yasakları ile dünyevi bir kutlamanın âdetleri arasındaki çatışmanın nasıl çözüleceği epey sorun olmuştu. O tarihten beri içki aleyhinde açık politikalardan söz etmek mümkün değil ancak 2010 yılında AKP hükümeti tarafından içkiye konulan yüksek vergiler, bazı AKP’li belediyelerin işlettiği yerlerde içki servisi yapılmaması, bazı yöneticilerin içkinin zararları üzerine nutukları ve resmî toplantılarda içkiye yer verilmemesi, Başbakan Erdoğan’ın “Sulusu da kurusu da zarar. Alkol yerine meyve yiyin, üzüm yiyin” şeklindeki ilginç tavsiyesi; alkollü içkilerdeki ÖTV’ye yapılan yüzde 30’luk rekor zammı açıklarken Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in “Bizim için gelir değil, vatandaşın sağlığı önemli” demesi; son olarak da Aydın ve Ankara’da içkili lokantalara yapılan baskınlar “endişeli modernler” diye adlandırılan kesimlerde, haklı olarak Türkiye’nin giderek muhafazakâr bir çizgiye kaydığı şeklinde bir düşüncenin ortaya çıkmasına neden oluyor.
Gerçi, 12 Eylül 2010’daki Anayasa referandumunun propaganda dönemi Ramazan’a rastladığında partililere “İçki içmeyin, camiye gidin” tavsiyesinde bulunan CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nu da (‘doktoru izin vermediği için’) henüz içki içerken görmek mümkün olmadı.
Hâl böyle olunca, pek çok kişinin eğlence yorgunu olduğu yılın bu ilk günü ‘Müslüman mahallesinde salyangoz satmaya’ karar verdim ve bu konudaki yasakçı tutuma direnme kabilinden Cumhuriyet döneminde içkiye (özellikle de ‘milli içkimiz’ rakıya) yönelik tavırlara göz atmak ilginç olabilir diye düşündüm. Konunun Osmanlı dönemindeki serencamını merak edenler bu sayfalarda yayımlanan 30 Aralık 2007 tarihli “Kâfir işi fakat ne çare...” başlıklı yazıma bakabilir.
***
Birinci Dünya Savaşı’nda ve onu izleyen sıkıntılı yıllarda, “düşmanların, topla tüfekle yenemeyeceğini anladığı Türk milletini, içki ve uyuşturucu maddelerle çökertmeyi hedeflediğini” düşünen bir grup Osmanlı-Türk aydını 5 Mart 1920 günü, Cuma namazından sonra İstanbul Matbuat Cemiyeti’nde biraraya gelerek Hilal-i Ahdar (‘hilal’ ay, ‘ahdar’ yeşil demekti) adlı bir grup kurmuşlardı. Hilal-i Ahdar mensuplarının ilk eylemi, Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi’nin 13 Eylül 1920 günlü toplantısında grubun kurucularından Trabzon Milletvekili Ali Şükrü Bey’in hazırladığı Men-i Müskirat Kanunu (İçkiyi Yasaklama Kanunu) teklifini vermek oldu.
Sadece içki değil haşhaş da
1923 yılında Mustafa Kemal Paşa’nın Muhafız Alayı Kumandanı Topal Osman tarafından öldürülecek olan Ali Şükrü Bey, kanunu gerekçelendirirken içkinin dinimizce haram olmasıyla başlamış, içkinin yarattığı belaları saymış, ABD’deki içki yasağını överek bitirmişti. Gelir kaybı gerekçesiyle yasaklamaya karşı çıkanları da “Bir milyon lira kaybetmek mi yoksa Rum ve Ermenilerin cebine içki satışından 120 milyon lira girmesi mi tercih edilir?” diyerek ikna etmişti. Hızını alamayıp afyonu da yasaklamaya kalkan Ali Şükrü Bey’i, Burdur Milletvekili İsmail Suphi Bey, Anadolu’da binlerce insanın ekmeğini haşhaştan çıkardığını hatırlatarak engelleyebilmişti. Altı gün, yedi celse süren ateşli tartışmalardan sonra 14 Eylül 1920’de yapılan oylamada 71 oy lehte, 71 oy aleyhte çıkınca, celseyi yöneten Vehbi Bey’in oyu iki oy sayılarak sorun çözülmüştü.
80 değnek mi, hapis cezası mı?
Sekiz maddelik kanunla her türlü içkinin üretimi, satışı ve kullanılması yasaklanıyor, kanuna aykırı hareket edenlerden ‘müskiratın beher okkası için’ 50 lira para cezası alınması öngörülüyordu. Açıkça içki içenler veya gizlice içki içip sarhoşluğu görülenlere de şeriatın öngördüğü ‘had ceza’ olan 80 değnek veya 50 liradan 250 liraya kadar para cezası veya üç aydan bir yıla kadar hapis cezası verilecekti. Bu yasaya uymayan devlet memurlarına temyiz ve itiraz olmamak kaydıyla memuriyetten çıkarılma cezası veriliyordu. Mevcut içkilerin imhası için iki ay süre tanınmıştı.
İyi bir içici olduğu bilinen Mustafa Kemal, oylama sırasında Meclis’te hazır bulunmamıştı. Hatta Ali Fuat (Cebesoy) Paşa’nın anılarına bakılırsa ülkenin içinde bulunduğu kritik ortamda içki yasağı gibi meselelerle uğraştığı için Ali Şükrü Bey’e çok kızmış, “Memleketin zararına işlerle uğraşıyorsunuz” diye bağırmıştı.
Yasağın kışkırtıcılığı
İçki satışından elde edilen gelirlere en çok ihtiyaç duyulan bir dönemde içkiye yasak konulmasından sonra olanları Hüseyin Rahmi Gürpınar Meyhanede Kadınlar risalesinde şöyle anlatır: “Hükümet bu yasağı koymakla içki içmeyi engellemek şöyle dursun, herkesi içmek için kışkırttı. İsteği arttırdı. Bu yasaktan sonra içkiye rağbet yüz kat arttı. En pis, zararlı rakılar üç, dört yüze satıldı. Bütün meyhanelerde küp dibi tortularına kadar bayat sermayeler sürüldü. Hiç kullanmayanlara bile iştah geldi. Her yerde yeniden imbikler ısmarlandı. Açık olmayan bir yasaklama... Hükümet, kapalı gişe, açık gişe, dam altında, damsız yerde içenlerle, kendini bilecek, bilmeyecek kadar sarhoş olanlar, bir okka fazla-eksik gibi ayarsız, ölçüsüz, tartılı-tartısız uygulanması olanaksız muammalarla oynarken sokaklar sarhoş naralarıyla inliyor. Zabıta her gün birbirini vuran, öldüren en korkunç olayları kaydediyordu...”
Polis Müdürü Dilaver
Peki, devletin zirvesi yasağa uymuş muydu? Bunu da Mustafa Kemal’le ters düştüğü için 1926’da yurtdışına kaçmak zorunda kalacak olan Sinop Milletvekili Dr. Rıza Nur’dan dinleyelim: “İmbikler toplandı, amma bazı nüfuzlu memurlar hükümetin muhafazası altında bulunan bu imbiklerden bir kısmını alıp evlerine yerleştirdiler. Bunların biri Ankara Polis Müdürü Dilaver, diğeri Bursa Valisi Fatin’dir. Mükemmel rakı çıkarıp iyi ticaret yaptılar. Dilaver Rumelilidir. Galiba Arnavut. Fatin Giritli. Bunların ikisi de Mustafa Kemal’in gözdeleridir. Zaten böyle olmasalar meyhanecilik yapamazlar. Mustafa Kemal’in rakılarını da bunlar yaptılar. Mustafa Kemal bir gün rakısız kalmadı...”
Üzüm bayramları
Sonunda ne oldu derseniz, hayatın gerçekleriyle uyuşmayan her kanun gibi Men-i Müskirat Kanunu da bir süre sonra (1926’da) tarihe karıştı ve bu tarihten sonra başta Mustafa Kemal ve arkadaşları olmak üzere içkiseverler ülke ekonomisinin ve teknolojisinin izin verdiği oranda, çakırkeyif olmaya devam ettiler. Ama Ali Şükrü Bey ve arkadaşlarının kurduğu Hilal-i Ahdar’ın nefesini her zaman enselerinde hissettiler. Grubun adı önce “Yeşil Hilal”, sonra da “Yeşilay”a çevrilmiş, başına Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi Başhekimi olan Mazhar Osman Bey geçmişti. Yeşilay, 19 Eylül 1934 tarihinde toplanan Bakanlar Kurulu tarafından “Umumi Menfaatlere Hadim Cemiyet” olarak tanımlandıktan sonra, yurdun dört bir yanında şubeler açmaya başladı. Her yıl mart ayının ilk haftası “Yeşilay Haftası” ilan edildi. Cemiyet ağırlıklı olarak bu haftada, ayrıca “Yeşil Gün” ve “Üzüm Bayramı” adı verilen piknik günlerinde, “Yeşil Sahne” adını verdiği tiyatrosunda ve “Yeşil Yurt” adlı gazetesinde kendi tabiriyle “içki düşmanı ülküsünü yayıyordu.” Yayıyordu ama sözünü Çankaya’ya pek geçiremiyordu...
Leblebi ve Dimitrokopulo
Mustafa Kemal’in ölümünün kendisini tabulaştıranlar tarafından inkâr edilse de, alkolle bağlantılı bir hastalık olan sirozdan olduğunu biliyoruz. Peki, Mustafa Kemal ne tarz bir içiciydi? Kendisine 12 yıl gece gündüz, 24 saat hizmet etmiş uşağı, sofracısı Cemal Grande bu konuda şöyle der: “Devrin en ünlü rakısı Dimitrokopulo’dan Atatürk her gece yarım kilo içerdi. Mezesi de sadece tuzlu leblebiydi. Ara sıra da fava denen zeytinyağlı, limonlu bakla ezmesi istediği olurdu.” Ve devam eder: “Evet, bu kadar içki kullanan ve ondan ayrılmaz görünen adam üç ay hiç rakı içmeden durabiliyor.”
Grande’nin sözünü ettiği dönemlerden biri 15-20 Ekim 1927 tarihli CHP Kurultayı’nda okuyacağıBüyük Nutku yazdığı günlerdi. İzmit Milletvekili Süreyya Yiğit’e göre de Mustafa Kemal 1919 yazındaki Erzurum Kongresi sırasında da içkiye ağzını sürmemişti.
Sarayburnu coşkusu
Mustafa Kemal’in rakıya muhabbetini gösteren bir olay 9 Ağustos 1928 gecesi Sarayburnu Parkı’nda yaşanmıştı. Ünlü Arap şarkıcı Cemaliyye’yi dinledikten sonra Mustafa Kemal, elindeki kadehi halka doğru kaldırıp “Arkadaşlar, hanımlar, beyler! Şu gördüğünüz içki rakıdır. Bunu vaktiyle padişahlar saraylarda dört duvar ve kafes arasında gizli gizli içerlerdi. Bizse, hepimiz şurada toplu olarak alenen içiyoruz. İşte aziz milletimin önünde ve onun şerefine içiyorum” demiş, bunun üzerine gazinoda kim varsa ayağa fırlamış ve “Yaşa Paşam! Sağol Paşam! Allah seni başımızdan eksik etmesin!” diyerek kadehlerini ona doğru kaldırmışlardı. Grande’ye göre bu sahne karşısında çok duygulanan Mustafa Kemal coşup epeydir kafasında olan Latin harfli alfabeye geçiş müjdesini halka o gece vermişti.
Grande’nin anılarında içinde içki geçen pek çok hikâye var ancak Grande şunu belirtmeyi de ihmal etmiyor: “Her gece içtiği halde Atatürk’ün bir kere bile içki yüzünden kendinden geçtiğini, taşkınlıklar yaptığını görmedik, duymadım. Aksini iddia edenler varsa, bunların yaptıkları düpedüz dedikodudan başka bir şey değildir...”
Çankaya ‘akademisi’
Mustafa Kemal’e en yakın kişilerden biri olan Ankara İstiklal Mahkemesi Başkanı Kılıç Ali ise Mustafa Kemal’in sofrasının sıradan bir içki sofrası olmadığını, bazılarının sandığı gibi burada devlet işlerinin görülmediğini ancak politika, ekonomi, tarih, coğrafya, dil gibi çeşitli konularda beyin fırtınası yapılan bir çeşit ‘akademi’ olduğunu söylüyor. Ancak, İsmet İnönü bu fikirde olmamalı ki, 1937 sonbaharında, Mustafa Kemal’le yaşadığı iç ve dış politikaya dair bir dizi anlaşmazlığın gerilimi içinde “devletin kararları içki sofrasında mı alınacak?” deme cüretini göstermiş, bunun bedelini de başbakanlıktan uzaklaştırılmakla ödemişti. Yine bazı kaynaklarda bu ‘akademide’ alınan kararlara “Çankaya kararları” dendiğini, bunların uygulanmaya konulması için sabaha kadar beklemenin âdet olduğunun yazdığını da belirtelim.
Mavi ispirto kurbanları
Mustafa Kemal’in 10 Kasım 1938’de vefatından sonra Cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü bu tür sofralar kurmadı ama ne o ne de partisi milletin içkisiyle uğraştı. Hatta ekmeğin karneye bağlandığı İkinci Dünya Savaşı yıllarında halkın zayıflayan alım gücünü düşünerek 1942’de hafif alkollü içkilerin fiyatları ucuzlatılmış, içkide en büyük kalemi oluşturan rakı fiyatları ise sabit tutulmuştu. Savaşla birlikte ekonomik durum bozuldukça, yoksullaşan tiryakilerin bir kısmı daha ucuz olan bira ve şaraba geçerken, fanatik rakıcılar, mavi (boyalı) ispirto içmeye başlamışlardı.
İkinci Dünya Savaşı’nın arkasından Çok Partili Dönem’in ilk genel seçimi 21 Temmuz 1946 tarihinde yapıldı ve Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) tartışmalı zaferiyle sonuçlandı. 7 Ağustos 1946’da göreve başlayan Recep Peker Hükümeti’nin en önemli görevi, İkinci Dünya Savaşı’nın neden olduğu yaraları sarmaktı. Bunlardan biri de mavi ispirto meselesiydi.
Yeşilaycılar cephede
Tekel Bakanı Tahsin Coşkan’ın 1946 yılının aralık ayının son günlerinde TBMM’de yaptığı konuşmada, sağlık gerekçesiyle rakı fiyatının düşürüleceğinin işaretlerini vermesi üzerine hükümetle o sırada Ord. Prof. Dr. Fahrettin Kerim Gökay’ın başkanlığını yaptığı Yeşilay Cemiyeti arasında meydana gelen cepheleşme bir süre sonra başta şarap ve bira üreticileriyle gazeteciler olmak üzere toplumun geniş kesimlerini içine alacaktı.
Şarap üreticileri hükümetin üzümcülüğü ve şarapçılığı teşvik etmesine güvenerek bir sürü yatırım yaptıklarını, şimdi ise aynı hükümetin “renkli ispirto ve tuvalet ispirtosu içen bir iki ayyaş yüzünden” politikalarını değiştirerek kendilerini mahvedeceğini iddia ederlerken, gazeteciler içkiye tamamen karşı olanlar ve içkiye karşı olmayıp hükümetin politikalarına karşı olanlar şeklinde iki ana kola ayrılmıştı.
Ayyaşlığa övgü mü?
Örneğin Son Saat gazetesinden Bedii Faik, “Ayyaşlara açık mektup” başlıklı yazısında hükümetin “ayyaşları himaye siyasetini” alaya alıyordu. Yeşilaycı Fahrettin Kerim Gökay gibi içkiyi her türlü kötülüğün kaynağı olarak gören Cumhuriyet gazetesi yazarlarından Burhan Felek, “Yani efendim, bu zıkkımı içen biraz fazla para verirse ne olur? Kendine, cemiyete, millete ne hizmeti var ki ona bir kolaylık yapalım” diye sorarken, aynı gazeteden Nadir Nadi, biraz daha yumuşak bir tarzla da olsa rakının ucuzlatılmasının, şarap tüketimi ile birlikte artan üzüm tarımını olumsuz etkileyeceğini, dolayısıyla rakıdan kazanılacak paranın başka alanlarda kaybedileceğini söyleyerek hükümeti uyarıyordu.
İyi bir rakı içicisi olan Akşam yazarı Refik Halid Karay ise, taassup ve ifrat derecesine vardırmamak kaydıyla içki aleyhine propagandayı destekliyor, alkol kullanmanın zararları üzerine yazılar, broşürler, konferanslar, resimler, vecizeler yoluyla “halkı alkolden tiksindirme işine devam etmeliyiz” diyordu.
Cumhuriyet gazetesindeki “Rakıyı ucuzlatmayalım” başlıklı yazısında “Korkarım ki, yarın içimizde eroin, morfin ve kokain gibi zehirlerin de kolayca ve ucuza temini için teklifler, düşünceler bulunsun” diyerek tartışmaya katılan Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi Başhekimi Prof. Dr. Mazhar Osman’a göre de rakı tüketiminin artması demek, cinayetlerin, hastalıkların ve her türlü kötülüğün artması demekti.
Rakı mı yoksa şarap mı?
Hükümet bu tür tepkilerin etkisiyle rakı fiyatının ucuzlatılması kararını 15 Ocak 1947 tarihine ertelediğini açıkladı ama tartışma durmadı. Gazetelerin röportaj yaptığı meyhaneciler rakının insanıkabadayı yaptığını, şarap ve bira içenlerin tersine rakıcılar arasında hesabı ödemeden gidenlere dair hikâyeleriyle yasakçılardan yana tavır alırken, duvarları Yeşilay’ın içki düşmanı afişleri kaplamıştı. Bu afişlerden birinde bir ayyaşın kıpkırmızı elinde, ucundan kan damlayan bir bıçak görünürken altında “İçki bütün cürümlerin anasıdır” yazısı okunuyordu.
Sonuçta, Recep Peker Hükümeti, bütün bu eleştirilere, Yeşilay Cemiyeti ve Başkanı Fahrettin Kerim Gökay’ın büyük çabalarına rağmen 15 Ocak 1947’de rakı fiyatlarını ucuzlattı. Fiyatların ucuzlatılmasıyla 1946’da yaklaşık 5,2 milyon litreye düşen rakı tüketimi 1947 yılında yaklaşık 8,7 milyon litreye ulaşarak rekor kırdı. Savaşın yaralarının sarılmaya başlamasına paralel olarak da mavi ispirto müptelâlığı yavaş yavaş yok olmaya başladı.
Rakının bozulması
Bu tarihten sonra devlet tarafından ve belli standartlarda üretilme çabasına rağmen rakıda kalite düzeyi bir türlü korunamadı. Kimi zaman anason yokluğu ve kalitesizliği, kimi zaman sumasındaki (işlenmiş üzümdeki) glikoz oranının düşüklüğü, tiryakisini bezdiren bir ürün haline getirdi rakıyı.
Ama rakıyla ilgili esas şikâyetler anasondan kaynaklanıyordu. Öyle ki 1954’te Tekel, bu sorundan kurtulabilmek için anasonsuz rakı üretimini bile denedi ama başaramadı. Anasonun Türkiye’de üretilen, hatta bazen ihraç edilen bir ürün olmasına rağmen devletin tarım ve işletme politikalarındaki tutarsızlık yüzünden kötü ya da bozuk rakı sorunu yıllarca gündemden düşmedi.
Türkiye’nin, 70’li yılların ikinci yarısında hemen her üründe yaşadığı krizden rakı da nasibini aldı, ama temel gıda maddelerinin yokluğu ön planda olduğu için bozuk rakı sorunu hep ikinci, üçüncü planda kaldı. 1980’li yıllarda rakı piyasadan hiç eksik olmuyordu, ama bir yandan insanın genzini yakan ispirto kokusu, öte yandan anasonsuzluk yüzünden renginin beyazlaşmaması ve berbat tadı tiryakileri çileden çıkarmaya yetiyordu. Çare, rakı şişelerinin altındaki üretim yerini ve tarihini belirleyen kodlarda aranıyor, örneğin 8’le ya da 18’le sonuçlanan rakamları taşıyan şişelerdeki rakıların iyi olduğuna inanılıyordu.
Bakalım kim kazanacak?
1980’lerde üzüm alımındaki tutarsızlıklar yüzünden sumaya pancar, mısır ve patates şekeri karıştırma zorunda kalınması, özellikle de anason ikmalindeki beceriksizlikler akşamcıların ağız tadını iyice kaçırdı. Dış ticaretteki rahatlamanın anason ikmalindeki sorunları en aza indirmesi sonucunda 1990’larda rakıdaki bozulma tümüyle ortadan kaldırıldı. 2000’lerde ise, özelleştirme sonucu rakı devlet boyunduruğundan kurtuldu ve bozukluk bir yana, yüksek nitelikli rakıların rekabeti tiryakilerin yüzünü güldürmeye başladı. Ancak bu sefer de, yazının girişinde belirttiğim gibi muhafazakâr kesimlerin ve iktidarın içkiyle dolaylı savaşı başladı. Bakalım, bu kez savaşı hangi taraf kazanacak?
.2-1-11
.
.Güneş Dil Teorisi’nin icadı
‘Tek dil’, ‘iki dil’, ‘çok dil’ tartışmalarının sürdüğü bu günlerde, Türkçenin hangi garip yollardan sonra ‘devletin dili’ haline geldiğinin tarihçesine bakmak iyi olur diye düşündüm. Aslında bu konuda iki kere yazmıştım. 8 Haziran 2008 tarihli “Haydi hep birlikte Kürtçeye özgürlük” yazımda Osmanlı’dan bugünlere uzanan dil savaşlarını, 31 Mart 2009 tarihli “Tez zamanda yer isimleri değiştirile” başlıklı yazımda ise Cumhuriyet tarihi boyunca yer isimlerinin nasıl Türkçeleştirildiğini anlatmıştım. Bu hafta hikâyenin bir başka unsurunu, dil kurultaylarını ele almaya çalışacağım.
Dilde özleşme başlıyor
1 Kasım 1928’de TBMM’de kabul edilen bir kanunla Arap alfabesinin yerine Latin harfli alfabeye geçildikten sonra iş dil planlamasına gelmişti. Çünkü yeni alfabe ile birlikte Arapça, Farsça sözcüklerin ve gramerlerinin dayanağı ortadan kalkmıştı. 17 Şubat 1929’da toplanan Dil Heyeti derhal yeni alfabeye uyumlu yeni Türkçe sözcükler bulma işine girişti. Toplantıda yaptığı konuşmada Arapça ve Farsça sözcüklere yer vermeyen bunun yerine yeni Türkçe sözcükler kullanmaya çalışan İsmet İnönü konuşmasının sonunda “dilimizi engin bir düze genişletecek ve medeni bütün anlatışlara tam denk gelecek bir söz kitabı oluşturulmasının gerekliliğini” vurgulamıştı.
Dil Heyeti yetmez
Ancak böyle zorlu bir iş için Dil Heyeti türü bir kurum yetersiz bulunmuş olmalı ki Mustafa Kemal, 11 Temmuz 1932’de Çankaya’da Afet İnan, Akçuraoğlu Yusuf, Samih Rıfat, Sadri Maksudi (Aral), Hamid Zübeyr (Koşay), Hüseyin Namık (Orkun) ve Ruşen Eşref’in (Ünaydın) davet edildiği bir toplantıda “dil işleriyle ilgili bir cemiyet”in kurulmasını tartışmaya açtı. Toplantı sonunda Türk Dili Tetkik Cemiyeti (TDTC) adıyla bir derneğin kurulmasına oybirliği ile karar verilmiş, hatta teşkilat şeması ve nizamnamesi de genel hatlarıyla Mustafa Kemal tarafından belirlenmişti.
Adından da anlaşıldığı gibi kurum bir cemiyet olarak örgütlenmişti. Hâlbuki dönemin aydınlarının isteği, bir dil akademisinin kurulmasıydı. Ancak, ‘akademi’ demek sırf dil uzmanlarından oluşan bir bilim kurulu demekti ve bu itibarla dil çalışmaları özel bir uzmanlık alanı addedilerek geniş halk kitlelerinin katılımına olanak vermeyecekti. Hâlbuki Mustafa Kemal’in kafasındaki proje, dil tartışmaları yoluyla Türkiye’de yaşayan çeşitli grupları uluslaşma projesine dâhil etmekti. Bu da daha esnek bir yapılanmayı zorunlu kılıyordu.
I. Türk Dil Kurultayı
4 Eylül 1932’de Türk Dili Tetkik Cemiyeti başkanlığı tarafından gazete ve radyolarda yayınlanan bir beyanname ile eylül ayının son günlerinde bir dil kurultayı toplanacağı kamuoyuna duyuruldu. İstanbul’da Dolmabahçe Sarayı’nda toplanacak kurultaya kadın-erkek tüm yurttaşlar üye sıfatıyla davet edilmişti. Paris’te yaşayan Yahya Kemal (Beyatlı) Paris’ten, Sofya’da yaşayan Agop Marta(r)yan özel olarak davet edilmişti. (1934’te Atatürk tarafından Dilaçar soyadını verilen Marta(r)yan, TDK’da yıllarca (1936-1978) görev yaptı.) Ayrıca Türkiye Cumhuriyeti yurttaşı olmayan yabancı dilbilimciler de kurultaya üye olarak katılabileceklerdi.
26 Eylül 1932 günü Dolmabahçe Sarayı’nda toplanan 1. Türk Dil Kurultayı’na damgasını vuran Arapça ve Farsça sözcüklerin Türkçeden tasfiyesine karşı çıkan bir tebliğ sunan Hüseyin Cahit (Yalçın) oldu. Aslında Hüseyin Cahit dilde değişmeye, sadeleşmeye değil dile devlet müdahalesine karşıydı. Sözkonusu tebliğin kurultaya sunulması önce bir tereddüt yaratmış, sonra izin verilmişti. Ancak konuşma büyük yankı uyandırınca Mustafa Kemal duruma el koydu ve bu tür ihtimallere karşı kurultay binasındaki bir odada yatan TDKC Başkanı Samih Rıfat Bey’i hasta yatağından kaldırarak kürsüye çıkartı. Hüseyin Cahit’in tezlerini çürütmek için kürsüye çıkanların arasında Hasan Ali Yücel, Ali Canip, Fazıl Ahmed ve Köprülüzade M. Fuad gibi ünlü isimler de vardı.
Türk dillerinin akrabaları
Kurultayda dilbilimcilere Türkçenin Sümer, Eti gibi en eski Türk dilleriyle gerek Hint-Avrupa, Sami denen dillerle mukayesesinin yapılması görevi verilmişti. Bu bağlamda bazı delegeler bazı kelimelerin Türkçe kökenli olduğunu ispatlamaya giriştiler. Örneğin Latincedeki “Dieu” (Diyö-Tanrı) kelimesi, Yunancadaki “Teos” (Tanrı) kelimesi ile Arapça ve İbranicede “Melek” ve “Cennet” kelimelerinin ve Arapçadaki “Allah” kelimelerinin Türkçe kökenli olduğu şöyle açıklanıyordu: “Eski Türkler fevkalbeşer bir kuvvete sahip olan maneviyete (tiv) ve (dev) derlerdi; bunun için Türkçede Tanrının diğer bir adı da (Tiyu) dur. Latinler bu kelimeleri Diyö şekline sokarak aynı manada kullandılar. Yunanlılar da aynı kelimeleri (Teo) ve (Teos) olarak Allah’a ad verdiler. Keza Türkler kahraman ve kahhar (yok edici) gençlere (devoğlu) derlerdi. Bu devoğulları çok defa Arap kavmini çiğnemiş onlar için korku ve dehşet sembolü olmuştur. Latinler bunlara da diyavol yani diyabl demiştir. Yunanlılar da diyavolos olarak telaffuz etmişlerdir.”
Eşseslilik bilimi doğuyor
Toplantıdaki diğer delegeler bu mantığı daha da ileri götürdüler ve Türkçe ile diğer diller arasındaki yakınlığı savunmak için fonetik benzerliklerden yararlandılar. Agop Marta(r)yan Türkçe, Sümerce ve Hind-Avrupa dilleri arasında bağlantılar olduğunu savundu. Dilbilimci Ahmet Cevat (Emre) morfoloji; fonetik, kelime dağarcığı ve sözdizimi alanında Türkçe ile Sümerce arasındaki benzerlikleri ayrıntılı biçimde ele aldı. Öyle ki kurultaydan sonra ‘eşseslilik’ çalışmaları bir bilim dalı haline gelmişti.
Derleme, devlet vazifesidir
Her yıl 26 eylülde ‘Dil Bayramı’ kutlanmasını kararlaştıran kurultayda alınan bir diğer karar Türk lehçelerinden kelimeler derlenmesi idi. Bu konu Bakanlar Kurulu kararı ile bir ‘devlet vazifesi’ olarak kabul edildi. İllerde valilerin, ilçelerde kaymakamların başkanlığı altında Söz Derleme Heyetleri kuruldu. Belediye başkanları, askerî birliklerin komutanları, eğitim ve sağlık personeli ve bütün okulların müdür ve öğretmenleri bu heyetlerin doğal üyesi sayıldı. Ayrıca CHF’nin taşra birimleri ve Halkevleri de çalışmalara aktif olarak katılacaktı.
Sonuçta 16 aylık bir çalışma sonunda TDTC’nin merkezine 129.792 fiş ulaştı. En çalışkan iller 17.436 fişle İstanbul, 12.171 fişle Ankara’ydı. Beş bin ila 10 bin arasında fiş veren iki vilayet vardı: Konya (7.789), Seyhan (Adana) (5774). Kolektif bir çalışmanın ürünü olan bu sözler Cemiyet tarafından Türkiye’de Halk Ağzından Söz Derleme Dergisi adıyla 1939-1957 arasında yayımlandı.
Tarama çalışmaları
Tarama çalışmaları ise derleme fişlerinden başlanmış, ardından yerli ve yabancı Türkologların ve klasik Türkçe eserlerin gözden geçirilmesi suretiyle yaklaşık 153.500 tarama fişi elde edilmişti. Bu çalışmanın sonuçları 1934’te Osmanlıcadan Türkçeye Söz Karşılıkları: Tarama Dergisi adıyla yayınlandı.
Mustafa Kemal’in başkanlığında toplanan TDTC’nin olağanüstü toplantısında alınan karar gereğince Şemseddin Sami’nin Kamus-ı Türki’sinden derlenen 1382 Arapça-Farsça sözcük, gazeteler ve radyo aracılığıyla halka duyuruldu ve bunlara Türkçe sözcükler bulunması istendi. 3,5 ay süren anket çalışmasından sonra halktan gelen sözcükler bir sıraya dizilmiş, hatalı yazımlar ve tekrarlar ayıklandıktan sonra 1.100 tanesi değerlendirmeye alınmıştı.
II. Türk Dil Kurultayı
18 Ağustos 1934’te toplanan II. Türk Dil Kurultayı’nda TDTC’nin adı, Türk Dili Araştırma Kurumu (TDAK) olarak değiştirildi. Kurultaya Sovyet İlimler Akademisi’nden Prof. Samoiloviç “Cuci Ulusu Edebî Dili” ve yine aynı akademiden Prof. Meşçaninof “Dilin Neşvünema Tarihi” adlarıyla birer tebliğ sunmuşlardı. Azerbaycan delegesi Ahmet Caferoğlu “Rus Dilinde İlk Türk Dili Yadigârları” başlıklı tezini sunarken konu dışına çıkınca Gazi, salonu terk etmiş, TBMM ve Kurultay Başkanı Kâzım (Özalp) Paşa da konuşmacının sözünü keserek kürsüden indirmişti. Kurultayda bundan böyle sunulacak tebliğlerin ‘Öztürkçe’ olması konusunda karar alındı. İlk Öztürkçe sözcükleri de Atatürk bizzat türetmeye çalıştı. Bugün Türkçeye yerleşmiş olan er, subay, kurmay, genel, özel, evrensel, kutsal, ısı, ergenlik, kıvanç gibi sözcükler onun buluşuydu.
Anlayana aşkolsun
Mustafa Kemal Öztürkçe işini öyle önemsemişti ki, kimi konuşmalarında ve yazışmalarında bu sözcükleri kullanmaya başlamıştı. Örneğin 3 Ekim 1934’te İsveç Veliahtı Güstav Adolf onuruna verilen yemekte yaptığı şu konuşma tamamıyla Türkçe köklerden yeni bir dil yaratılabileceğini kanıtlama çabası gibiydi. “Bu gece yüce konuklarımıza, Türkiye’ye uğur getirdiklerini söylerken, duyduğum tükel özgü bir kavançtır. Burada kaldığınız uzca, sizi sarmaktan hiç durmayacak ılık sevgi içinde bu yurtta, yurdunuz için beslenmiş duyguların bir yankısını bulacaksınız. İsveç-Türk uluslarının kazanmış oldukları utkuların silinmez damgalarını tarih taşımaktadır. Süerdemliği, önü, bu iki ulus, ünlü sanlı sözlerinin derinliğinde sonsuz tutmaktadır. Ancak daha başka bir alanda da onlar erdemlerini, o denli yaltırıklı yöntemle göstermişlerdir. Bu yolda kazandıkları utkular, gerçekten daha az özence değer değildir. Avrupa’nın iki bitim ucunda yerlerini berkiten uluslarımız, ataç özlüklerinin tüm ıssıları olarak baysak, önürme, uygunluk kıldacıları olmuş bulunuyorlar; onlar bugün en güzel utkuyu kazanmaya anıklanıyorlar; baysal utkusu....”
Bu bağlamda Atatürk, Kemal adını, “aslında Türkçede büyük kale anlamına gelen” Kamal ile değiştirdi ve ölünceye kadar nüfus cüzdanında bu adı taşıdı. CHP’nin 1935’deki kurultayında Kemalizm yerine Kamalizm prensiplerinden söz edildi. Aynı yıllarda Sanayi Kredi Bankası’nın adı ‘Sümerbank’ oldu. 14 Haziran 1935’te madencilik işleri için kurulan devlet bankasına Hitit Krallığı’nı ifade eden ‘Etibank’ adı verildi.
III. Türk Dil Kurultayı
Ama daha büyük buluş yoldaydı. II. Dil Kurultayı’ndan sonra Viyanalı dilbilimci Dr. Phil Hermann F. Kvergic tarafından Atatürk’e gönderilen La Psychologie de queques element des Langues Turgues(Türk Dillerindeki Bazı Ögelerin Psikolojisi) adlı eser, Türk dilinin diğer dillerle ilişkisi konusunda yeni bir teoriye zemin hazırlayacaktı. Kvergic’in ‘Güneş Dil Teorisi’ adını verdiği teoride bugün sanıldığı gibi bütün dillerin Türkçeden türediğini iddia etmiyordu fakat antropoloji ve Freud’un psikanaliz yöntemlerinden yararlanarak Türk dilinin diğer bazı dillerle akraba olabileceğini ileri sürüyordu. Kvergic’in bu kitapçığı 1935 yılında Atatürk (1934’te Soyadı Kanunu çıktıktan sonra Atatürk soyadı almıştı) tarafından Etimoloji, Morfoloji ve Fonetik Bakımından Türk Dili adlı çalışmada kaynak olarak kullanılmış ancak ondan çok daha iddialı ve kapsamlı sonuçlara ulaşılmıştı. Böylece “Türk dilinin yalnız Hint-Avrupa, Hamitik-Semitik, Sümer ve saire değil Bütün dünyanın sesli kültürel dillerine önayak olduğu kanaatini verecek yeni belgeler edinilmişti”. Bu konu, 1935 yılından itibaren gazetelerde işlenmeye başladı ve nihayet III. Dil Kurultayı’nın ana konusu olarak belirlendi.
Güneş Dil Teorisi
Aslında Güneş Dil Teorisi’nin temelleri 1932’de kabul edilen “Türk Tarih Tezi” ile atılmıştı. Bilindiği gibi bu teze göre tüm medeniyetlerin yaratıldığı yer Orta Asya’ydı ve Türkler bu bağlamda dünya yüzündeki tüm medeniyetlerin kurucusuydular. Ancak bölgede yaşanan kuraklık yüzünden Türk toplulukları batıya doğru göçe etmek zorunda kalmışlardı. Bu göç yolları üzerinde önemli bir köprü görevi gören Anadolu da Türklerin yeni yurdu olmuştu. Türklerle birlikte medeniyet Anadolu’ya gelmişti. Buradan da Batı’ya geçmişti. Medeniyeti dilden ayrı düşünmek imkânsızdı. Dolayısıyla bu üstün medeniyetin dili olan Türkçe de bütün dillerin yaratıcısıydı. Yani ‘anadil’di. III. Türk Dil Kurultayı Türk Tarih Tezi ile Güneş Dil Teorisi’nin ilişkisinin resmileştirildiği yer oldu.
24 Ağustos 1936’da Dolmabahçe Sarayı’nda toplanan III. Türk Dil Kurultayı’nda dikkati çeken yabancı konukların çokluğuydu. Avusturya’dan Dr. Kvergic, Almanya’dan Prof. Giese, Fransa’dan Jean Deny ve Hilaire de Barenton, İngiltere’den Sir Denisson Ross, İtalya’dan Prof. Alessio Bombaci ve Prof. Bartalini, Japonya’dan Prof. M. Okubo, Macaristan’dan Prof. Gyula Nemeth, Polonya’dan Prof. Zayonçkovski, Yunanistan’dan George Anagnastropulos, Rusya’dan Alexandre Nikolayeviç, Prof. Nikolayoviç Samoiloviç, Prof. İvan İvanoviç Meşçaninof ve Hacı Zadiduloviç, Gabidullin Kurultay’ın resmi konukları arasındaydı.
Türk ırkının temeli Türkçedir!
Türk Tarih Tezi’nin ideologlarından Afet İnan kurultaydaki konuşmasında “Bugünkü ilim dünyasında dili, ırk için esas kabul etmiyen âlimler de yok değildir. Bu esas belki bazı camialar için doğru olabilir. Ama Türk için asla!” demişti. TDK’nin Genel Sekreteri İ. Necmi Dilmen, Güneş Dil Teorisi’ni şöyle takdim etmişti: “Her etimolojik sözlükte bulunan ve kökenleri bilinmeyen sözcük kalabalığı” Türk dilbilimcilerinin dikkatini çekmişti. Türk dilbilimcileri eski Türkçe kelimeleri başka dillerin sözcükleriyle karşılaştırırken eski Türkçe ‘siliy’ (güneş) kelimesiyle Fransızca ‘soleil’ (güneş) kelimesi arasındaki benzer bir dizi yakınlığa rastladıklarında çok şaşırmışlardı. Türk dilbilimcileri bu çıkmazı açmaya çalışırken “dünyadaki en eski ırk olan ilk Türklerin” Güneş’e taptığını ileri sürdüler. Çünkü ilk insanın çevresindekileri anlamaya ve anlamlandırmaya sevk eden etken başka hiçbir şeyle kıyas kabul etmeyen, ışık, sıcaklık ve hayat kaynağı olan Güneş’ti. Sesini düzen altına alan bu insan, ilk defa Güneş’e karşı duyduğu sevgi, hayret, korku ve ilgisini ifade etmeye çalışmıştı.
A’dan ağ’a uzanan yol
Öte yandan fizyolojik araştırmaların da gösterdiği gibi insanın doğal olarak çıkarabileceği ilk ses ‘a’ sesi olmalıydı. Bu ‘a’ sesinin sürekli tekrarlanması, sonunda yarım ünsüz ‘ğ’ ile birleşip (a, aa, aaa, ağ...’) şeklini almış olmalıydı. Böylece ilk insanın telaffuz ettiği anlamlı ilk sözcük Güneş’in somut varlığını ifade için kullandığı ‘ağ’ kelimesi olmalıydı. İşte bu noktada ‘ağ’ sözcüğünün eski Türk lehçelerinde ‘yaratmak’, ‘renk değiştirmek’, ‘ışık’, ‘gök’, ‘zekâ’; ‘ateş’ anlamlarıyla kullanılması ilk ilkel dilin Türkler tarafından yaratıldığının kanıtı sayıldı. Teorinin Güneş Dil Teorisi adını alması bu yüzdendi.
Tüm dillerin kökeni Türkçe
Dil bilimcilere göre ‘a’ sesi zamanla yedi başka ünlüye, ‘ğ’ ünsüzü ise yirmi başka ünsüze kaynaklık etmişti. Böylece Latin esaslı yeni Türk alfabesindeki tüm sesler dizilmiş oluyordu. Bu 29 harfin bileşiminden yetmiş iki adet iki harfli birinci derece kökler ile 88 adet ikinci derece kökler üretilmişti. Pek çok dildeki birçok kelimenin kökeni işte bu Türkçe kökenli birincil ve ikincil kök sözcüklerden oluşmuştu. Güneş Dil Teorisi bu aşamadan sonra Türk Tarih Tezi’ne yaslanarak şu yargıya varıyordu: “Brakisefal Türk ırkının yaratımı olan kültür nasıl modern dünya uygarlığına kaynaklık etmişse Avrupa’dan Afrika’ya hatta Amerika’ya kadar tüm kültür dilleri de kök dil olarak Türkçeden türemişti!”
Güneş Dil Teorisi çok rahatlatıcı olmuştu çünkü artık Türkçeye yabancı zannedilen pek çok sözcüğün aslında Türkçe olduğu kanıtlanmıştı. Böylece halk dilinde genel kabul görmüş sözcüklerin sırf yabancı köklere ait olduğu gerekçesiyle dilden tasfiye edilmeleri gerekmiyordu. Bilim ve teknoloji alanlarındaki terimlere Türkçe karşılık bulmak zahmeti ortadan kalkmıştı. Bu durumda Türkçede tasfiye edilecek unsurlar halkın konuşma diline yabancı sözcüklerle sınırlı kalacaktı. Bu tarihten sonra Türkçeye yeni sözcükler kazandırma çalışmalarından vazgeçildi bunun yerine mevcut sözcüklerin Türkçe kökenli olduğunun kanıtlanmasına girişildi. Atatürk ise kendini matematik ve geometri alanında terimler bulmaya adadı. Bu çalışmaların sonucu açıortay, beşgen, bölüm, çap, çarpı, çember, çıkarma, dikdörtgen, dikey, kare, limit, ondalık, piramit, payda, üçgen, teğet gibi terimleri buldu.
Dilde ve musikide inkılâp olmaz!
Peki, sonunda ne oldu? Falih Rıfkı Atay Çankaya’da bunca çabadan sonra varılan sonucu şöyle anlatıyordu: “Bir akşam Atatürk sofra bittikten sonra benim yanı başındaki iskemleye oturmamı emretti. ‘Dili bir çıkmaza saplamışızdır,’ dedi. Sonra: ‘Bırakırlar mı dili bu çıkmazda? Hayır, ama ben de işi başkalarına bırakmam. Çıkmazdan bir kurtaracağız,’ dedi.” Nihayet Ahmet Cevat Emre Atatürk’ün “İki şeyde inkılâp olmaz: Dilde ve musikide!” dediğini kaydedecekti...
Özet Kaynakça: Hüseyin Sadoğlu, Türkiye’de Ulusçuluk ve Dil Politikaları, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2003; Türk Dil Kurultayları’na ait tüm belgeler için bkz.http://www.tdkkitaplik.org.tr/kurultaylar.asp
.9-1-11
.20 heykel ve üç anıtın makûs talihi
Başbakan Tayyip Erdoğan’ın gelişmiş demokrasilerde rastlanmayan bir tavırla, “ucube” diyerek imhası için talimat verdiği Kars’taki İnsanlık Abidesi’nin akıbetini merakla beklerken Osmanlı’nın sonundan bugüne dek uzanan anıt ve heykel serüvenimize tekrar göz atalım dedim. 18 Ekim 2009 tarihli “Bir millet ki heykel yapmaz...” başlıklı yazımda anlattığım gibi Osmanlı döneminde heykel, İslamiyet’in heykeli ‘put’ sayarak yasaklaması yüzünden sevilmemişti. Laik Cumhuriyet’in heykellerinin büyük çoğunluğu ise başta Atatürk olmak üzere siyasi şahsiyetlere ve devlet adamlarına aitti. Bu heykellerin çoğu ise kişiye yukarıdan bakan, otoriter bir tavrı yansıtan yapıtlar olarak halka uzak kalmıştı.
Resmî anıt estetiğinden çağdaş sivil estetiğe dönüşüm ilk kez 1973’te Cumhuriyet’in 50. yılını kutlama etkinlikleri kapsamında İstanbul’a 20 adet heykelin dikilmesiyle başlamıştı. Bu heykeller devletin siparişi olmasına ve işin içinde devlet bürokrasisinin bulunmasına rağmen propaganda amaçlı ele alınmamış ve anıt heykel olarak sınırlandırılmamıştı. Sonuçta ortaya ilginç heykeller çıkmıştı. Bu önemli gelişmeye rağmen bakın daha sonra bu 20 heykelin başına neler geldi?
***
Çıplak İstanbul olur mu?
Bunlardan hikâyesi en iyi bilinen Gürdal Duyar’ın denizden yeni çıkmış, saçlarını geriye doğru savurarak oturmuş çıplak bir kadını tasvir eden Güzel İstanbul adlı eseri. Karaköy’de Yüksek Kaldırım Caddesi’nin bittiği noktadaki küçük alana yerleştirilen heykel, bir süre sonra ‘müstehcen’ olduğu gerekçesiyle hükümet ortağı Milli Selamet Partisi’nin (MSP) Genel Başkanı ve Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan’ın tepkisini çekti. Çünkü heykel yakındaki genelevlerle ilişkilendirilmişti. Erbakan heykele karşı antipatisinde yalnız değildi. Belediye Başkanı Ahmet İsvan da heykeli beğenmediğini söylemişti. Ancak onun gerekçesi ‘çıplaklık’ değil, ‘zevksizlik’ idi. Vali Namık Kemal Şentürk’e göre ise heykelin yeri uygun değildi. Bu kadar mühim şahsiyetin memnuniyetsizliğinden sonra heykelin kurtuluşu yoktu. Sonuçta 18 Mart 1973’te yerinden kaldırıldı. Ancak iş bununla bitmedi. Basında çıkan yazıları ihbar kabul eden savcılık, heykeli diken komite üyeleri hakkında soruşturma açtı. Sonunda, sanatçıların, aydınların tepkisi etkisini gösterdi ve heykel, bugünkü yerine, Yıldız Parkı’nın ücra bir köşesine atılarak, şehrin namusu azıcık da olsa kurtarıldı.
Halk ve yöneticiler el ele
Diğerlerinin kaderi ise, ‘bilinmeyen’ güçler tarafından çizildi. Muzaffer Ertoran’ın, 1960’lı yılların ‘Alamancı işçiler’inin acılı göç hikâyelerini temsil eden Tophane’deki İşçi adlı heykelinin önce elleri kırıldı, sonra yüzü ziftlendi. Nusret Suman’ın Saraçhane’de Belediye Sarayı’nın yanına yerleştirilenMimar Sinan adlı beton heykeli 1980’de kayboldu. Namık Denizhan’ın Divan Oteli’nin karşısındaki yeşil alana diktiği İkimiz adlı heykel 12 Eylül’den sonra, sahibi tarafından tahrip olduğu gerekçesiyle kaldırıldı. Mehmet Uyanık’ın Beşiktaş’a dikilen Birlik isimli beton heykeli 1986’da dönemin ANAP’lı Belediye Başkanı Mümtaz Kola’nın “Gereksiz, hiçbir anlamı yok, yıkın” emri sonucu kompresör tabancasıyla yıktırıldı. Bihrat Mavitan’ın Hilton Oteli’nin Harbiye’deki giriş kapısı önündeki alana yerleştirilen Yükseliş adlı alüminyum soyut çalışması 1984’te belediyenin tercihli yol yapımı sırasında kayboldu. Ferit Özşen’in Yağmur isimli metal heykeli Arnavutköy’de Akıntı Burnu’na yerleştirildi. Heykel, yol çalışmaları sırasında –sanatçının isteği üzerine- belediye tarafından söküldü.Füsun Onur’un Fındıklı Parkı’ndaki soyut alüminyum kompozisyonu da 1985’te, Bedrettin Dalandöneminde parkın düzenlenmesi sırasında kaldırıldı.
Bronz yapma göz alır!
Kamil Sonad’ın Gülhane Parkı’na yerleştirilen Çıplak adlı heykeli, 1984’te parkın yeniden düzenlenmesi sırasında yerinden söküldü. Seyhun Topuz’un 4. Levent girişindeki adsız heykeli 1984’te yol geçtiği gerekçesiyle yıkıldı. Tamer Başoğlu’nun tiyatro sanatçısı Bedia Muvahhitanısına Ahırkapı’da bir zamanlar park olan alana yerleştirdiği soyut heykel, çevredeki gazinolardan birinin bahçesinin içinde kaldı ve 1986’da ortadan kayboldu. Yavuz Görey’in Maçka Taşlık Parkı’na yerleştirilen soyut heykeli, muhtemelen bronz malzemenin kurbanı oldu ve 1984 yılı ortasında yok oldu. Metin Haseki’nin Gümüşsuyu Parkı’ndaki Negatif Form adlı küresi yerine konduktan birkaç gün sonra yine bronz malzemesine göz dikenler tarafından çalındı. Kuzgun Acar’ın Gülhane Parkı’ndakiTavus adlı metal heykeli, 1984’te Park ve Bahçeler Müdürlüğü’nce kaldırıldı.
İnatçı heykeller de var
Şaşıracaksınız belki ama bu yıkıcılığa inatla direnenler de var. Zerrin Bölükbaşı’nın Harbiye Orduevi’nin bahçesi içinde kalan Figür adlı heykeli, Haluk Tezoran’ın Maçka’da yol kenarındakiSoyut heykeli, Hüseyin Anka Özkan’ın İnönü Stadyumu karşısındaki Dolmabahçe Parkı’na yerleştirdiği ‘ilk ve son soyut heykeli’, Zühtü Müridoğlu’nun Fındıklı Parkı’ndaki Dayanışma adlı betonarme heykeli, Ali Teoman Germaner’in Bebek Parkı’ndaki bakır-ahşap karışımı Soyut Heykel’i de ile Hakkı Karayiğitoğlu’nun Bahar adlı heykeli Emirgân Korusu’ndaki Sarı Köşk’ün önünde yaşamaya devam ediyor. Ama ne pahasına, gidip görmenizi tavsiye ederim.
Iğdır’daki ‘soykırım anıtı’
Doğrusu inatçı heykeller umutlu olmama yetiyor. Ama bir de umutsuzluğumu arttıran anıtlar var. Bunlardan biri resmî adıyla Iğdır Şehitler Anıtı, milliyetçi çevrelerdeki adıyla ‘Iğdır Soykırım Anıtı’. Son tartışmalarda pek çok yazar Mehmet Aksoy’un anıtı ile bu heykeli karıştırdı ve Başbakan’ın tavrını “Ermeni Meselesi’ne ilişkin duyarlılık” olarak nitelerken, Aksoy’un İnsanlık Abidesi’ne “faşist” damgasını vurdu.
24 Nisan 1965’te soykırımın 50. yılı anısına dikilen Erivan’daki Medz Yeğern anıtına, ‘mimari bir cevap’ verme fikri ancak 1995’te, dönemin Iğdır Valisi Şemsettin Uzun’un düzenlediği “Tarihi Gerçekler ve Ermeniler” adlı uluslararası sempozyumda ortaya çıkmıştı. Iğdır’ın doğu girişinde, İran, Nahçivan ve Ermenistan’a giden yolların kavşağında, Ermeniler için kutsal olan Ağrı Dağı’nın eteğindeki Oba Köyü’nde dikilen anıtın temeli 1 Ağustos 1997’de atılmıştı.
Kılıçlarla gözdağı
Iğdır Anıtı, eski Türk geleneğinde hükümdarların anısına dikilen, içinde mezar odası bulunan ‘kurgan’ denen suni tepeden esinlenen bir yükselti üzerinde yükseliyor. Tepenin içindeki daire planlı salonda, anıtı tasarlayanların diliyle söylersek, “Ermenilerin katlettiği kişilerin sembolik mezarı”, salondan dışarıya uzanan koridorun sağ tarafındaki odada “Ermenilerin yaptıkları katliamlara ait fotoğraflar”, sol tarafında ise “soykırım araştırmaları için” bir kütüphane bulunuyor.
Iğdır Anıtı’nda, suni tepenin ortasında yine anıtı tasarlayanların diliyle “masum Müslüman halkı soykırımdan kurtarmış Türk ordusunun şerefine, onun şehit ve gazilerinin aziz hatırasına” dikilen 36 metrelik beşli kılıç grubu yükseliyor. Bu kılıçlar, “Ararat dedikleri Ağrı Dağı’nı ele geçirme hayali kuran Ermenilere gözdağı vermeyi” amaçlıyor.
13 yıldır kalitesiz malzeme, kötü tasarım ve kötü işçilik, kötü muamele gibi değişik nedenlerle basının gündemine defalarca giren bu sevimsiz anıtın Başbakan Tayyip Erdoğan’ın göz zevkini bozmaması ilginç. Aynı şekilde, cuma günü Kars Anıtı ile ilgili bir açıklama yapan Ermenistan yetkililerinin de, Iğdır Anıtı’na ilişkin sitemde bulunmamaları anlaşılır gibi değil.
Başbakan’ın otoriter müdahalesinin ikinci bir Bamyan Krizi’yle (bkz. Afganistan’da Taliban tarafından yıkılan dev Buda heykeli) sonuçlanması çok kötü olur. Umalım aklıselim galip gelsin.
Ayastefanos Rus Abidesi
Kars’taki İnsanlık Abidesi eğer devlet eliyle yıkılırsa, bu topraklardaki ilk devlet yıkımı olmayacak. Osmanlı Dönemi’nde inşa edilen ilk anıt, halkın “93 Harbi” dediği 1876-1877 Osmanlı-Rus Savaşı’nı kazanan Rusya’nın Osmanlı Devleti’nin izniyle Florya Şenlikköy’de (eski Kalkıratya Köyü) yaptırdığıAyastefanos Rus Abidesi de devlet büyüklerimiz tarafından hem de törenle yıkılmıştı.
Bu anıtın yapılış nedeni savaş sırasında yaşamını yitiren beş bin civarında Rus askerinin çok dağınık biçimde bulunan kemiklerinin sembolik olarak biraraya getirilmesiydi. Babıâli’ye bu öneri getirildiğinde savaşın sonunda çok ağır şartlarda bir antlaşma imzalamış olan hükümet itiraz etmeyi aklına bile getirmemiş, aksine antlaşmanın yapıldığı ve Rus ordularının konakladığı Yeşilköy (o zamanki adıyla Ayastefanos) bölgesindeki Barutçubaşı ailesine ait bir araziyi kamulaştırarak anıt için Ruslara tahsis etmişti.
Milli amaçlarla yıkım
Başlangıçta Rusya’nın isteği, zaferlerini anlatan bir anıt yapmaktı. Ancak II. Abdülhamit’in itirazı üzerine başka bir anıt üzerinde uzlaşıldı. Anıtın tasarımını Rusya’nın İstanbul’daki askerî ataşesiPeçkov yapmış ve üç yıldır İstanbul’da yaşayan Rus Mimar Bozarov inşaatı yürütmüştü. Günümüze ulaşan nadir fotoğraflarından anlaşıldığına göre son derece görkemli bir yapı olan anıtın duvarlarında savaşta ölen Rus askerlerin isimleri yazılıydı, içerde ise ölülerin kemiklerinin saklandığı bölümler vardı.
Ancak anıtın ömrü uzun olmadı. Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’na girmesini takiben halkın milli hislerini galeyana getirerek savaşa hazırlamayı amaçlayan İttihatçıların organize ettiği halk tarafından 14 Kasım 1914’te içine yerleştirilen tahrip kalıpları ile yıkıldı. Yıkımı filme çektiği ileri sürülen asker Fuat (Uzkınay) Bey ‘ilk Türk sinemacısı’; çektiği 150 metrelik belgesel film ‘ilk Türk filmi’ olarak kabul edilirse de, bugüne dek bu filmi gören olmadığı için bu iddialara hep kuşkuyla bakıldı.
İttihatçıların Anıtkabir’i: Abide-i Hürriyet
31 Mart (1909) Olayı’ndan sonra çatışmalarda hayatını kaybeden üçü subay 74 askerin cenazeleri törenlerle gömüldükten sonra şehitlerin anısına bir anıt yapılmasına karar verilmişti. Anıt için açılan yarışmaya katılanlar arasında Vedat (Tek), Kemaleddin Bey, Alexandre Vallury, Konstantin Kiryadiki Efendi gibi dönemin ünlü mimarları vardı. Yarışmayı Mimar Muzaffer Bey’in projesi kazandı.
Şişli’de Hürriyet-i Ebediye Tepesi’nde iki yılda inşa edilen anıt, Meşrutiyet’in ikinci kez ilan edildiği 23 Temmuz 1908’in üçüncü yıldönümü olan 23 Temmuz 1911 tarihinde halkın katılımıyla açıldı.
İttihatçılar buluşuyor
Altıgen kaidenin üzerinde yükselen anıtın kaidesinin üzerinde “Hürriyet Şehitleri” olarak anılan 70 askerin adları, padişahın tuğrası ve 1908 ile ilgili ifadeler yazılı. Kaidenin üzerinde örme taştan bir top namlusu, namlunun ucunda bronzdan Osmanlı sancağı, can simidi, çapa ve süngülü tüfekler yer alıyor. Taç kapısının üzerinde “Makber-i Şüheda-i Hürriyet” yazılı bir kitabe var. Birinci Ulusal Mimari tarzında olmasına rağmen Batı’da kripta (crypta) denen yeraltı mezar odasıyla ‘modern’ bir anıt olanAbide-i Hürriyet’in asıl modern olan yanı, şehitlik kavramının “din uğruna” değil “vatan uğruna ölüm” anlamına gelmeye başladığı yeni bir dönemin sembolik ifadesi olması.
Açılışından itibaren vatanı tehlikede gören aydınların ve subayların, kamuoyuna siyasi mesajlarını ulaştırmak için toplandıkları yer olan anıta 11 Temmuz 1913’te siyasi bir suikasta kurban gidenSadrazam Mahmut Şevket Paşa ve iki korumasının gömülmesi anıtın İttihatçıların “Anıtkabir”i olarak görüldüğüne işaret ediyordu.
Hitler’in jesti
15 Mart 1921’de Berlin’de, ailesini 1915 Ermeni Tehciri’nde kaybeden Solomon Tehliryan tarafından öldürülen Talat Paşa’nın bir kilise mezarlığına defnedilen cenazesi, 25 Şubat 1943’te Türk-Alman ilişkilerini güçlendirmek isteyen Adolf Hitler tarafından üzerinde Nazilerin sembolü gamalı haç bulunan bir trenle Türkiye’ye gönderildi. Talat Paşa’nın cenazesi, Ermeni Meselesi’ne devletin nasıl baktığının sembolik bir ifadesiydi, çünkü cenaze askerî törenle, Abide-i Hürriyet Anıtı’nın 50 metre yakınına defnedildi.
1908’de Meşrutiyet’in ikinci kez ilanı sırasında ihtilalcı subayları cezalandırmak için Manastır’a gönderilen Müşir Şemsi Paşa’yı üç kurşunla öldüren Silahşor Mülazım Atıf Kamçıl (ki Cumhuriyet döneminde Çanakkale Milletvekili idi) 1947’de anıtın arkasına defnedildi.
24 Haziran 1951’de, II. Abdülhamit döneminde, Taif’te boğularak öldürülen Mithat Paşa’nın kemikleri Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın katıldığı bir törenle Abide-i Hürriyet’in karşısına defnedildi. (Mithat Paşa İttihatçı değildi ama İttihatçıların düşman olduğu Abdülhamit’in düşmanıydı.)
1908’de Ohri Milli Taburu adlı çetenin başında bulunan Binbaşı Eyüp Sabri Akgöl (Birinci Meclis’e Eskişehir Milletvekili olarak katılmıştı) 1953’te vefat ettiğinde Atıf Kamçıl’ın yanına defnedildi.
İttihat ve Terakki’nin Kâtib-i Umumisi, Cumhuriyet Dönemi’nin Burdur ve Sivas Milletvekili Mithat Şükrü Bleda da 1956’da Abide-i Hürriyet’e defnedildi.
Enver’e devlet töreni
4 Ağustos 1922’de Orta Asya'da Pamir Dağları eteklerinde, Balcuvan’ın Çeğen mevkiinde Kızıl Ordu birlikleri ile çarpışarak ölen 1914 Sarıkamış Faciası’nın mimarı Enver Paşa’nın kemikleri 4 Ağustos 1996’da İstanbul’a getirildi ve yine devlet töreniyle Abide-i Hürriyet’in yakınında bir mezara defnedildi.
Aralık 2009’da İttihatçıların ünlü İzmir Valisi Rahmi (Aslan) Bey’in kemikleri, Feriköy Mezarlığı’ndan sessiz sedasız Mithat Şükrü Bleda’nın yanına nakledildi. İlginçtir, Rahmi Bey’in İttihatçı yoldaşı Celal Bayar döneminde bile cesaret edilemeyen 62 yıllık vasiyeti yerine getirmek, İttihatçı geleneği güya reddeden AKP’nin belediye başkanı Kadir Topbaş’a nasip olmuştu! Bakalım, Erzurum'da gömülü bulunan Cemal Paşa’nın mezarını getirmek hangi gizli İttihatçıya kime nasip olacak?
Abide-i rezalet
Ancak ilginçtir, İttihatçı gelenek açısından kutsal olduğu ima edilen anıt, uzun yıllar kelimenin tam anlamıyla ‘mezbelelik’ idi. Anıtın çevresindeki kolonlar yıkılıp kırılmış, anıtın oymaları parçalanmış, mermerlerin üzerine yazılar kazılmış, anıtın sembolik vitray kubbesi yağmalanmıştı. Anıtın etrafı çöplerle doluydu. Aynı durum Mahmut Şevket Paşa Türbesi için de geçerliydi. Bu durum o kutsallık halesinin aslında göstermelik olduğunu düşündürüyor. Görüldüğü üzere bu topraklarda ne modernlerin, ne muhafazakârların anıtlarla ve heykellerle arası iyi.
Özet Kaynakça: M. Aslıer, “İstanbul’da 20 Heykel”, Kültür ve Sanat, Sayı:3, 1974; A. T. Germaner, “Cumhuriyetimizin 75. Yılında Ülkemizde Heykel Olgusuna Genel Bir Bakış”,Cumhuriyet’in Renkleri, Biçimleri, Tarih Vakfı Yayınları, 1999; Cafer A. Giyasi, “Iğdır Soykırım Anıt ve Müzesi”, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 2000; Hossein Sadri, “Soykırımın Mimari Boyutları”, Radikal İki, 21 Nisan 2009; Afife Batur, “Ayastefanos Rus Anıtı”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 1994, 1. Cilt, s. 467-468; İstanbul’da Ölüm, (Yay. Haz. Edhem Eldem), Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi, 2005, s. 276-278.
.16-1-11
Bir zamanlar Trabzon Ermenileri
19 Ocak 2007’de derin bir cinayete kurban verdiğimiz Hrant Dink’in katilin Trabzonlu çıkması üzerine, Türk Ocakları Trabzon Başkanı Mithat Kerim Aslan “Demek ki burayı seçtiler” demişti.Sonra bir televizyon programında komplo teorileri ile meşhur Aytunç Altındal “Trabzon pilot bölge olarak seçildi” dedi. Ardından bir ara MHP Genel Başkanlığı’na soyunan Ümit Özdağ “Bölgenin milli dokusunun zayıf insan zeminini istismar ederek, milli dokuyu parçalamaya çalışılıyor” diyerek kafamızı iyice karıştırmıştı. Kim seçti, niçin seçti, hedef neydi, merak etmiştik doğal olarak. Ergenekon soruşturmaları sayesinde bu soruların cevabını artık aşağı yukarı biliyoruz. Ancak aradan geçen dört yılda Hrant Dink cinayetinin azmettiricilerini mahkemeye çıkarmayı başaramadık, neredeyse suçüstü yapılan Ogün Samast’ı bile mahkûm ettiremedik.
19 Ocak haftasında, Trabzon’un yakın dönem tarihine bakmak anlamlı olabilir diye düşündüm. Bölgenin Rum ahalisinin akıbetini 14 Mart 2010 tarihli “Pontus’un gayrı resmî tarihi” başlıklı yazımda anlatmıştım. Bu hafta sıra, bölgenin Ermeni ahalisinin akıbetinde.
Berlin Antlaşması’nın etkileri
Tanzimat’tan sonraki döneme damgasını vuran II. Abdülhamid, Doğu topraklarında her geçen gün biraz daha derinleşen Kürt krizini kararlı bir İslam birliği politikasıyla çözmeye çalıştı ve bunu kısmen de olsa başardı ama Hamidiye Alaylarının oluşumuyla birçok Sünni Kürt aşireti yeni siyasi, hukuki ve ekonomik imtiyazlar kazanırken Ermeniler, Yezidiler ve Dersim’in dışında yaşayan Alevilerin devletle ilişkileri biraz daha bozuldu. Sonuçta Abdülhamid politikalarının doğal sonucu olarak Doğu vilayetlerinde yaşayan etnik gruplar arasında artık dostluk ve dayanışmadan değil, düşmanlık ve çatışmadan söz edilmeye başlandı. Başlangıçta, merkezi devletin desteği ile imparatorluğun uzak bölgelerinde boy göstermeye başlayan misyonerlik faaliyetlerinin etkisi ile bölgede sosyal, dinsel ve cinsiyetler arasındaki hiyerarşilerde önemli değişimler yaşanmaya başladı. Çok dinli ve çok etnisiteli bir toplumun ekonomik alanda en verimli unsuru olarak taşra şehirlerinde küçük ve büyük burjuvaziyi oluşturan Hıristiyanlar, idari reformlarla yetinmeyip siyasi ortaklık talep etmeye başlayınca, bu talep Trabzon gibi kozmopolit bir şehirde büyük sorun yaratmadı ancak, imparatorluğun geneli açısından bakıldığında, “millet-i hâkime”yi temsil ettiğini düşünen siyasi elitler açısından kolay sindirilecek bir durum değildi.
İplerin iyice gerilmesine neden olan olay, 1878 Berlin Antlaşması’nın 61. Maddesi ile verilen sözlerin yerine getirilmemesi oldu. Bazı genç Ermeniler, cemaat önderlerine baskı yaparak, hükümete karşı tavrın sertleştirilmesini istemeye başladılar. İlk Ermeni siyasi örgütü 1880’lerde Mıgırdiç Portakalyan tarafından kuruldu. 1885’te kurulan ikinci parti olan Armenagan’ın (Armenakan) örgütleyicileri de Portakalian’ın yoldaşlarıydı. Rusya’daki ‘Narodnik’ hareketinden etkilenen çeşitli gruplar 1887’de Cenevre’de, daha sonra da Tiflis’te devrimci dernekler kurdular, ardından da partileşmeye başladılar. Bunların en önemlileri 1887’de Cenevre’de kurulan ve Marksist ilkeleri benimsemiş olan Devrimci Hınçak (Çan) Partisi (1909’dan sonra Sosyal Demokrat Hınçak adını aldı) ve 1890’da Tiflis’te kurulan Taşnaksutyun (Ermeni Devrimci Federasyonu-EDF) idi.
Trabzon’da Ermeni örgütlenmesi
O yıllarda yaklaşık bir milyon kişinin yaşadığı ve bunun 150 bin kadarının Rum, 40 kadarının Ermeni olduğu Trabzon Vilayeti’nde ilk siyasi grubun 1880’lerde bir grup öğrenci tarafından kurulduğu sanılır ama bilinen ilk örgüt 1889’da kurulan Krtasirats Gaghtni Enkerutiun (Gizli Eğitim Derneği) idi. Van’da 1885 yılında kurulan Armenagan adlı siyasi partinin Trabzon şubesi ise, partinin kurulduğu yıl açıldı. Hınçak Partisi’nin kurucularından Ruben Khan-Azat’ın (Nshan Karapetian) 1890’da Trabzon’daki Amerikan Kız Okulu’na öğretmen olarak gelmesiyle siyasi çalışmalar hız kazandı, Bafra, Merzifon, Amasya, Tokat, Yozgat, Ağın, Arapkir ve Trabzon’da Hınçak’ın şubeleri örgütlendi.
Ancak, Khan-Azat ve arkadaşı Hakob (Hagop) Meghavorian’ın İstanbul Kumkapı’da yapılan 5 Temmuz 1890 tarihli gösteri sırasında polis tarafından tutuklanmamak üzereyken ülke dışına kaçmalarıyla, Trabzon’daki faaliyetleri örgütlemek Taşnaksutyun’un Rusya kanadına bağlı Simon Zavarian ve Hovsep Arghutian’a kaldı. Böylece Hınçak ve Taşnak hareketleri, ülkenin diğer yerlerinin aksine, Trabzon’da ittifak haline girdiler, ancak Rusya kadroları hareketi daha da radikalleştirdi.
İTC-Taşnak İttifakı
Doğu vilayetlerinde milliyetçi ve sosyalist propaganda yapmaya ve az da olsa, bazı gerilla faaliyetleri sürdürmeye başlayan Ermeni partilerinin hedefleri ile ilk nüvesi 1889’da Askerî Tıbbiye’de kurulan İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin (İTC) hedefi aslında aynıydı. İki taraf da II. Abdülhamid’in baskıcı rejimine son verip yerine daha özgürlükçü bir rejim kurmayı istiyorlardı. O tarihlerde İttihatçıların Doğu Anadolu’da Erzurum ve Trabzon dışındaki küçük hücreleri dışında ciddi bir örgütlenmesi yoktu. Ermeni örgütleri ise Balkanlarda varlık gösteremiyorlardı. Bu nedenle Doğu illerinde toprak bütünlüğünü korumaya söz verdiği sürece özellikle Taşnaklar İTC tarafından ittifak edilebilir bir parti olarak kabul edilmişlerdi.
İlişkiler 1894 yılında, (bugün Batman iline bağlı) Sason’da başlayan ve kısa sürede tüm bölgeye yayılan pogromlardan sonra sıkılaştı. (Bu katliamlarda ölenlerin sayısını Britanya ve Fransız konsolosluk raporları 100 bin ila 200 bin arasında gösterir, Ermeni Patrikhanesi’nin rakamı 300 bine çıkarır, resmî tarihçi Kamuran Gürün ise 8.700 Ermeni ile 1.800 Müslüman’ın öldüğünü ileri sürer.)
Vali Kadri Bey’e övgüler
Abdülhamit yönetimi, ülke çapında Ermeni milliyetçilerine göz açtırmıyordu ama Trabzon Valisi Kadri Bey’in hoşgörülü ve uzlaşmacı tavrı sayesinde Trabzon’da baskılar en alt düzeyde kalmıştı. Trabzon Vilayeti’ndeki tüm yöneticiler için ilginç bilgi notları tuttuğu görülen Longworth’a göre, 1892 yılının mayıs ayının başında Ali Bey’in yerine atanan Kadri Bey, “azimli, kararlı, çalışkan, güler yüzlü, cömert, kolay ulaşılabilir, ancak neyin doğru olup olmadığına karar vermede zorlanan çoğu zaman ise yanlış karar veren” bir görevliydi ve “altı yıllık görevi boyunca Ermeni hadisesini önleyememesi ya da isteksiz davranması” kişisel tarihinde kara bir leke gibi durmaktaydı. Longworth’a göre selefi Ali Bey ise muhtemelen İstanbullu bir Rum olan Geogiades ile evli olduğu için, özel yaşamı ile halkın gözüne batmış, Padişaha, dans ettiği, kumar oynadığı, içki içtiği yolunda jurnaller yollanmış, ancak bunlardan bir şey çıkmamıştı.
“Bütün vilâyetler Trabzon gibi yönetilse, Türklerin kötü yönetiminden çok az şey işitiriz” diyenLongworth, Hınçak Partisi’ne “özgürlüğe giden yolun sadece kundakçılık, soygun ve cinayetlerden geçtiğini düşündüğü için” sempati duymuyordu, çünkü bu tutumun, Müslümanların Hıristiyanlara yönelik bir katliama yönelmelerine neden olabileceğinden korkuyordu. Ancak Longworth’un korktuğu olmadı ve Ocak 1895’te Trabzon’da mahkemeye sevk edilen 17 Ermeni siyasi eylemciden sadece beşi 5 yıldan 15 yıla kadar değişen hapis cezalarına çarptırıldı.
Bahri Paşa suikastı
30 Eylül 1895’de İstanbul’da, Bâb-ı Âli’de toplanarak reform taleplerini dile getiren Ermenilerin gösterisinin aniden 10 günlük bir terör dönemine dönüşmesi ve can kayıplarının meydana gelmesiyle huzursuzluk zirveye çıktı. O günlerde eski Van Valisi Bahri Paşa İstanbul’a giderken birkaç günlüğüne Trabzon’da konaklamıştı. Van’daki uygulamaları yüzünden Ermeniler tarafından pek sevilmeyen Bahri Paşa ile ona eşlik eden Trabzon Kumandanı Hamdi Paşa, İran Konsolosu Mirza Razî Han ve Trabzon Posta Telgraf Baş Müdürü Hacı Ömer Efendi’ye, 3 Ekim 1895’te iki Ermeni genci tarafından başarısız bir suikast girişiminde bulunuldu. Saldırganların biri hariç diğerlerinin Vali Kadri Bey’in himmetiyle tutuklanmaktan kurtulmaları, üstüne üstlük kaçak Haçik’in ertesi gün Vilâyet Kâtibi Rahmi Efendi’nin katline karışması üzerine ortalık iyice gerginleşti.
Birkaç gün sonra, İstanbul olaylarında bir yakınının öldüğünü duyan bir Ermeni’nin, kaldığı hanın balkonundan, olayları yatıştırmak için şehirde dolaşan Kadri Bey ve çevresindekilerin üzerine ateş açmasıyla fitil ateşlendi. Olayı duyan Müslüman ahali, şehirdeki Hıristiyan evlerini talan ederken, Avusturya, İran, Fransa, İtalya, Rusya, Yunanistan, Belçika ve İspanya konsolosları olayların yatıştırılması için yerel yöneticilerle konuştular ama güvenlik güçleri olayları bastırmakta başarısız oldu.
Rus savaş gemisi Teretz geliyor
7 Ekim 1895 günü kimliği belli olmayan biri tarafından bir Müslüman öldürülünce olaylar iyice çığırından çıktı. Öfkeli Müslüman-Türk ahalinin saldırılarından kaçmak için Ermeniler konsolosluklara ve okullara sığındılar. Olayların zirveye çıktığı gün sadece Fransız Konsolosluğu’na sığınanların sayısı iki-üç bin idi. Vali Kadri Bey’in girişimleri ile ertesi gün ortalık sakinleşti ve dükkânlar açıldı. Ancak kısa süre sonra olaylar tekrar başladı. 10 ekimde hükümet sıkıyönetim ilan etti ve 14 ekimde Trabzon limanına Rus savaş gemisi Teretz’in gelmesiyle taraflar çatışmayı bırakmak zorunda kaldılar. Ancak benzeri olaylar Samsun, Ordu ve Gümüşhane bölgelerinde de boy göstermeye başlamıştı.
Britanya Konsolosu Longworth bu konuyla ilgili raporunda, Ermenileri kastederek “silahsız ve bihaber durumdaki bu insanlar hemen hemen hiç karşı koymadan acıklı bir teslimiyet içinde can ve mallarını vermiştir. Ancak yine de kahramanca hareketleri de tümden yok değildi” diyordu. “Trabzon’da pek çok sessiz ve savunmasız insanın bu şekilde yok edilmesini Asya Türkiyesi’ndeki seri olayların ilki” olarak niteleyen Longworth’a göre, olaylarda 298’i Trabzon merkezde olmak üzere, civar kasaba ve köylerde (Gümüşhane dâhil) toplam 507 Ermeni ölmüş, 5197 kişi göç etmiş, 1.510 ev ve dükkân yağmalanmış, 320 ev ve dükkân yanmıştı. Türk tarafının kaybı ise 16 kişi olup, Trabzon’da Müslümanlara ait 162 dükkân, Gümüşhane’de ise 70 dükkân yağmalanmıştı. Olaylarda üç de Rum ölmüştü.
Sarayın casuslarının Müslüman halk arasında, “İngiltere’nin teşvikiyle Ermenilerin isyan edecekleri ve ani bir saldırıyla Müslümanları öldüreceklerine dair dedikodular yayması yüzünden” olayların böyle kanlı hâl aldığını düşünen konsolosa göre askerlerin karışmaması durumunda can kaybı bu kadar yüksek olmayabilirdi, çünkü “Türklerin büyük çoğunluğu komşularına karşı [kötü] tavır almakta tereddüt etmişti.”
Trabzon’dan ilk göçler
Longworth’a göre olaylar yüzünden hiçbir Müslüman’ın tutuklanmaması da yönetimin yanlılığını düşündürüyordu ancak, yönetim Ermenilere karşı da yumuşak davranmıştı, çünkü tutuklanan 400 Ermeni’den 35-40 kişi haricindekiler, hemen serbest bırakılmıştı. 1896’nın aralık ayında, Abdülhamid, olaylara karışanlara af ilan etti ve ölüm cezasına çarptırılanlar ile kışkırtıcılar dışındakiler serbest bırakıldı. Ama artık kendilerini güvende hissetmeyen Ermenilerin bir kısmı Rusya’ya göç etti. Longworth’un tahminine göre 1896’nın sonunda Trabzon Sancağı’ndan göç edenlerin sayısı 7.600 kişiye ulaşmış, 1.200 Ermeni hanesi 450’ye inmişti. Ancak, Trabzon’daki Ermeni cemaati, bu büyük darbeyi, ABD, İngiltere, Fransa ve İsviçre başta olmak üzere Batılı ülkelerin maddi yardımları, İstanbul’daki Ermeni Ortodoks Patrikhanesi ve Viyana’daki Katolik Mıkhitaristlerin maddi-manevi desteği ile kısa sürede atlatacaklardı. Nitekim Ermeni Ortodoks Patrikhanesi kayıtlarına göre 1902’de, Trabzon Sancağı’nda 24 bin Ermeni yaşıyor, 41 kilise ve üç bin öğrencinin okuduğu 47 okul ile Ermeni tiyatrosu faaliyetine devam ediyordu.
İTC-Taşnak ittifakı ve 1908
İTC de ülkenin diğer bölgelerinde benzer başkaldırıları örgütlemişti. Sonunda İTC-Taşnak ittifakı başarıya ulaştı ve II. Abdülhamit Meşrutiyet’i ikinci kez ilan etmek zorunda kaldı. Ama ilişkilerin bozulmaya başlaması da bu tarihte oldu. Çünkü İTC, baskıcı Abdülhamit’i tahttan indirmekten vazgeçmiş, iktidarı perde arkasından idare etmeye karar vermişti. Bu durum Taşnakları kuşkulandırdı. 1909’da İstanbul’da İTC’nin örgütlediği 31 Mart Olayı yaşandı. Aynı günlerde Adana’da yaşanan olaylarda 20 bin Ermeni’nin Müslüman halk tarafından öldürülmesiyle Ermenilerin İttihatçılara güveni iyice azaldı. 1912 seçimlerinde Ermenilere verilen sözler tutulmadı. İpler 1914 yazında koptu.
24 Nisan 1915 günü İstanbul’daki Ermeni cemaatinin önde gelen 250’ye yakın temsilcisi sürgüne gönderildiğinde, Trabzon’un önde gelen Ermenileri de tutuklanmaya başlanmıştı. 20 haziranda hükümet Trabzon’daki tüm Ermenilerin tehciri için emir verdi. 27 haziranda İstanbul’daki elçiliğe bir telgraf çeken Alman Konsolosu Heinrich Bergfeld, Trabzon Vilayeti’nde yaklaşık 30 bin kişinin tehcire konu olduğunu, bunların büyük bir kısmının açlık ve tifüs yüzünden ölmesinin mukadder olduğunu belirtiyordu. (2008’de Murat Bardakçı’nın yayımladığıTalat Paşa Belgeleri’ne göre Trabzon’da yaşayan 37.500 Ermeni’nin tamamı 1 Temmuz 1915’ten itibaren yaklaşık bir ay içinde tehcir edilmişti.)
Trabzon’da Rus işgali
18 Şubat 1916’da, General V. Liakhov’un komutasındaki iki Rus tümeni, Rize, Sürmene ve Of’tan sonra Trabzon’a girdiğinde geride kalan Ermeniler derin bir nefes aldılar. Ardından Van, Muş, Erzurum ve Erzincan da Rus işgaline uğradı. Ermeni partizanları hızla Hemşin bölgesinde faaliyete geçtiler. Din değiştirenleri tekrar Hıristiyan yapmaya çalışmakla yetinmediler, Trabzon yöresinde Türk köylerini basıp, öldürmelere ve yağma olaylarına kalkıştılar. Ama 1917 Bolşevik Devrimi durumu aniden tersine çevirdi ve “Kahraman Bey” lakaplı bir subayın etrafında örgütlenen Harakalı Mustafa Ağa, kardeşi Eyüp Ağa, Sadıroğlu Süleyman Ağa gibi eşraftan kişiler Ermeni ve Rum çetecilere karşı koymaya başladılar.
Bolşevik Devrimi nedeniyle kargaşa içine giren Rus Ordusu’nun zaaflarından ustaca yararlanan Osmanlı birlikleri 24 Şubat 1918’de Trabzon’u geri aldıktan sonra, Mart 1918’de Kars, Ardahan ve Batum, Rusya ile imzalanan Brest-Litovsk Anlaşması ile Osmanlı İmparatorluğu’na geri verildi.
Mehmed Emin Bey’in şahadeti
Durumu Ermenilerin lehine değiştiren, Osmanlı İmparatorluğu’nun savaştan yenik çıkması ve 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’ni imzalaması oldu. Mütareke’den sonra sadece Müttefikler değil, İttihatçı düşmanı olan Saray ve çevresi de savaş ve Ermeni Tehciri suçlularının yargılanmasını istiyordu. Özellikle basın bu konuda ısrarlı bir yayın kampanyası başlatmıştı.
Meclis’te bu konuda en çok söz alan kişi ise, Trabzon Mebusu Hafız Mehmet Emin Bey’di. Sadrazam Ahmet İzzet Paşa Hükümeti’nin programı üzerine yaptığı bir konuşmada “dört seneden beri yapılan mezalimin gerçek suçlularının hâlâ memleket içinde gezmelerinden” rahatsızlığını ifade eden Mehmet Emin Bey şöyle demişti: “Bunu bendeniz gördüm. Ordu kazasında bir kaymakam vardı. Ermenileri kayığa doldurarak Samsun’a göndermek bahanesi ile denize döktürdü. Evet, bizim memurlarımızın birçok Ermeni çoluk ve çocuklarını kestiklerini ben de söylüyorum. Ve malları da yağma edildi. Fakat bu sayı iddia edildiği gibi bir milyon değil, 500-600 bin civarındadır. Ayrıca bu insanların ‘Ermeni olduklarından dolayı kesildikleri’ yolundaki beyanlar da doğru değildir.”
Ermenilerin Karadeniz’deki Rum çetecilere yardım ettiğini, dolayısıyla tehcir için ortada bazı nedenlerin olduğunu ileri süren Mehmet Emin Bey, kısmi köy boşaltmaları ile sorun hallolabilecekken bu işle alakasız insanların toptan bölge dışına sürülmesinin yanlışlığına değinmiş ancak, “bu canice işleri yapanların ancak beşte biri Türk’tür” demişti.
Trabzon yargılamaları
1918 Mondros Mütarekesi’nden sonra İtilaf Devletlerinin ve İTC muhaliflerinin bastırmasıyla tehcir suçlularının yargılamaları kapsamında, Trabzon’daki davalar 8 Mart 1919’da başladı. Trabzon’da yaşananlar konusunda en önemli bilgileri Trabzon Garnizon Kumandanı Avni Paşa verdi. “Sopalı Mutasarrıf” lakaplı Trabzon Valisi Cemal Azmi Bey’in Ermeni erkeklerini toplayarak kayıklarla Kumkale ve Değirmendere civarına sevk edilmeleri için emir verdiği ve bu kişilerden bir bölümünün kurşunla, bir bölümünün denize atılmak suretiyle öldürüldüğüne dair ifadeler üzerine, Berlin’e kaçmış olan Cemal Azmi Bey ve İTC Trabzon Sekreteri, “Yenibahçeli” namıyla tanınan Nail Bey, vilayetteki Ermenileri kitlesel olarak tehcir etmek ve ölümlerine neden olmaktan gıyaplarında ölüm cezasına çarptırıldılar. Gümrük Memuru Mehmet Ali, Ermeni mallarına el koymaktan 10 yıl, Emniyet Müdürü Nuri Bey ile Gümrük Müdürü Mustafa Efendi aynı suçtan birer yıl hapis cezasına mahkûm oldular.
Cemal Azmi ve Teşkilat-ı Mahsusa’nın lideri Dr. Bahaeddin Şakir, 17 Nisan 1922’de, Nemesis örgütüne bağlı, Aram Yerganian adlı Ermeni militan tarafından Berlin’de öldürüldüler. Ahmet İzzet Paşa tarafından yurtdışına kaçırıldığı iddia edilen “Yenibahçeli” Nail, Mustafa Kemal’e İzmir’de suikast yapmaya teşebbüsten suçlu bulundu ve 27 Ağustos 1926 gecesi idam edildi.
Yukarıda ana hatlarıyla verdiğimiz milliyetçilikler savaşından Türk tarafı galip çıktı ancak sonuçta kaybeden sadece Ermeniler olmadı, Türkiye’nin pek çok büyük kenti gibi, Trabzon da binlerce yıllık hemşerileri ile birlikte ekonomik, kültürel ve toplumsal tüm ışıltısını kaybetti ve bir zamanların görkemli liman şehrinden geriye soluk bir suret kaldı. İşte bölgeyi son yıllarda provakatif olayların merkezi olarak seçenler bu tarihçeden alıyorlardı enerjilerini…
Kaynakça: Louise Nalbandian, The Armenian Revolutionary Movement: The Developement of Armenian Political Parties Through the Nineteenth Century, University of California Press, Berkeley and Los Angeles, 1963; Ahmet Halaçoğlu, “İngiliz Konsolosu Longworth’a göre Trabzon Vilayeti (1892-1898),” Belleten, LXVII, 250 (2003), s. 881-909; Taner Akçam-Vahakn Dadrian, Tehcir ve Taktil, Divan-ı Harb-ı Örfi Zabıtları, İttihat ve Terakki’nin Yargılanması, 1919-1922, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2008, Trabzon’u Anlamak, (Yay. Haz.: Güven Bakırezer-Yücel Demirer), İletişim Yayınları, 2009.
.23-1-11
.Devrim tarihinde bir gezinti
Tracy Chapman bir şarkısında “Bir devrimden söz ettiğinin farkında mısın” diye sorar ve devam eder: “Yoksullar başkaldıracak/ ve paylarını alacak/ yoksullar ayaklanacak/ ve onların olan şeyi alacak...” Son günlerde Tunus’ta, Mısır’da, Yemen’de yaşanan olaylara “devrim” demek için belki henüz erken ama “devrim” tarihinde küçük bir gezinti yapmamıza engel yok.
İnsanlık tarihinde önemli bir dönüm noktası oluşturan ilk büyük siyasal devrim 1789 Fransız Devrimi ise de sonraki 75 yıl içinde Fransa’nın cumhuriyet, imparatorluk ve monarşi arasında gidip gelmesi tarihin tekerleğini döndürmenin pek kolay olmadığını düşündürür. Ancak, devrimin generali, 1799’dan 1804’e kadar Fransa Konsülü, 1804’ten itibaren Fransa Kralı ve İtalya İmparatoru Napolyon Bonapart’ın 1815’de İngiliz ve Prusya orduları tarafından Waterloo’da yenilmesiyle başlayan Restorasyon Dönemi paradoksal olarak orta ve alt sınıfların giderek devrimci bir tavır takınmasına neden olmuş, İtalya’da Carbonari, Fransa’da Hak ve Özgürlükler Hareketi, Almanya’da Bursenschaften gibi gizli örgütler, Britanya’da Chartist Hareket döneme damgasını vurmuştu. Bunun sonucu 1830’da Avrupa’nın değişik yerlerinde birbiri ardına patlak veren ulusalcı devrimler oldu.
1848 ise Avrupa’nın boydan boya devrimci ruhla ayaklandığı yıldı. Fransa’da yaşanan finansal kriz her şeyi daha kötüleştirmiş, şehirlerde işsizlik ve yoksulluk artmış, kırsal bölgelerden şehirlere doğru büyük bir göç başlamıştı. İçki ve eğitimsizlikle artan suç oranları, okuma yazma sorunları bir yandan, tehlikeli yazarların halkı ayaklanmaya teşvik eden yayınları diğer yandan (örneğin Karl Marx, Komünist Manifesto’nun Almanca baskısını 21 Şubat 1848’de Londra’da yayınlamıştı) yüksek sınıfları derin bir “yoksullar korkusu” sarmıştı.
Benzer bir durum Prusya’da yaşanıyordu. Tekstil sektöründeki büyük kriz orta sınıfları bile tehdit eder hale gelmişti. Şehirlerin sağlıksız mahallerine sıkışıp kalan yoksulları hastalık, özellikle de kolera tehdit ediyordu. İrlanda’da halk 1845 Patates Kıtlığından kırılmış, 1846’daki hasat da kötü olunca birçoğu ana karaya doğru yola çıkmıştı.
Hâlbuki 1830 Devrimi sırasında geçen olayların anlatıldığı Sefiller romanının yazarı Victor Hugo, devrimci kalkışmanın merkezi Fransa’da, 24 Şubat 1848 gününü şöyle anlatmıştı: “Bastille Meydanı’nda işçilerin çoğunlukta olduğu ateşli bir kalabalık vardı. Çoğu, kışlalardan alınan ya da askerlerin verdiği tüfeklerle silahlanmıştı. ‘Victor Hugo! Victor Hugo bu!’ Bazıları beni selamlıyor. Sesimi duyurmak için sütunun üzerine çıkıyorum. Hemen Louis Philip’in tahttan çekildiğini söyleyerek söze başlıyorum. Orleans Düşesi’nin tahta vekâlet edeceğini duyurduğumda bu şiddetli tepkilere yol açıyor. Hiçbir şey hazır değil, hiçbir şey. Bu tam bir altüst oluş, yıkım, sefalet, belki iç savaş, ama her koşulda bilinmezlik. Bir ses, tek bir ses yükseldi: ‘Yaşasın Cumhuriyet!’ Ona yankı yapan tek bir ses bile yok. Zavallı büyük halk, bilinçsiz ve kör! Ne istemediğini biliyor, ama ne istediğini bilmiyor!”
1871 Paris Komünü
Evet, Victor Hugo haklıydı ve Marx’ın öngörüsünün tersine işçi sınıfı örgütlü değildi. Sonuçta bu devrimlerin hepsi kanla bastırıldı. “Yenildik, aşağılandık... Dağıtıldık, hapsedildik, silahsızlandırıldık ve susturulduk. Avrupa demokrasinin kaderi ellerimizden kayıp gitti...” demişti anarşist Proudhon yenilgiden sonra. Evet, Avrupa’da bir şeyler parmak uçlarından kayıp gitmişti ama 1871’de Paris Prusya orduları tarafından sarıldığında Parisliler yine ayaklanacaklardı. Tarihte ilk kez “işçi sınıfı” iktidarı ele geçiriyordu. Daha sonra Marx’ın devletle ilgili teorisini revize etmesine neden olacak kadar kanlı bastırılan Paris Komünü, Avrupa’da yaklaşan devrimlerin habercisiydi.
Genç Türk Devrimi?
Modern zamanların büyük devrimine gelmeden önce, 1905’te Rusya’da, 1906’da İran’da, 1908’de Osmanlı Devleti’nde yaşananlara ‘devrim’ denebilir mi sorusuna 20 Temmuz 2008’de “1908 Devrimi’nin ilham kaynakları” başlıklı cevap verdiğim için hızla uzaklarda gidiyorum. 1911’de Qing Hanedanı’nın devrilerek yerine Çin Cumhuriyeti’nin kurulması kelimenin tam anlamıyla bir “devrim” sayılır çünkü Çin’de 4000 yıllık monarşi yıkılmış ve yerine demokratik idealleri olan bir cumhuriyet kurulmuştu. Bu devrimi pek azımızın duyması, muhtemelen Avrupa-merkezci bakış açısının bir sonucu olmalı. 1910-1928 arasında sosyalist, milliyetçi ve anarşist hareketlerin müthiş bir çatışması olan Meksika Devrimi de aynı nedenle bize yabancıydı.
Malum Devrim
Hakkında neredeyse “herşeyi” bildiğimizi sandığımız tek devrim herhalde Bolşevik Devrimi, ya da apolitikleştirilmiş adıyla Ekim Devrimi. Başarısız 1905 Devrimi’nden sonra Birinci Dünya Savaşı, çok sert geçen 1916-1917 kışı devrimci harekete yaramış, Şubat 1917’de Çar II. Nikola tahttan çekilmeye razı edilmiş, mart başında Petersburg’da kadın işçiler greve başlamışlardı. Bundan sonra olaylar hızla gelişti. Bolşevikler Miladi takvime göre 7 Kasım 1917’de (Jülyen Takvimi’ne göre 24 Ekim 1917’de) iktidarı ele geçirdiler ve 8 kasımda Lenin Petersburg’a geldi. Önce Almanya ile savaşı bitiren Brest Litovsk Barışı imzalandı, ardından topraklar kamulaştırılarak köylülere dağıtıldı, bankalar devletleştirildi, sınıfsal ayrıcalıklar kaldırıldı. Evet, bu bir devrimdi. Hem de büyük bir devrim. Ama bundan sonraki 70 yıl içinde devrimin evlatlarını yemesine, proletarya diktatörlüğünün nomenklatura diktatörlüğüne evrilmesine, milyonlarca kişinin hayatının Sibirya’da, Gulag Takımadaları’nda sönmesine tanıklık edecektik.
Spartakist Devrim
Almanya’da 29 Ekim-3 Kasım 1918’de Kiel şehrinde 40 bin denizcinin limanı işgal etmesiyle başlayan ayaklanma sonucu Kayser II. Wilhelm’in devrilmesi ve yerine zayıf Weimar Cumhuriyeti’nin kurulması da “devrim” diye adlandırılmıştı. Devrimin önderi herhangi bir politik parti değildi ama Almanya’nın Birinci Dünya Savaşı’ndaki konumuna şiddetle karşı çıkan ve sosyalist bir devrim öngören Spartakistler diye bilinen grup önemli rol oynamış, Sovyet tipi örgütlenmeler taşrada iktidarı ele geçirmişti. Ancak Solcuların iktidarı ılımlılarla paylaşmayı reddetmeleri üzerine olaylar tırmandı, Ocak 1919’da Berlin’de Spartakistlerin ayaklanma teşebbüsü başarısızlıkla sonuçlandı. Örgütün liderleri Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg tutuklanarak Berlin’deki Eden Oteli’ne getirildiler, dövüldüler, sövüldüler. 15/16 Ocak 1919 gecesi, Rosa Luxemburg ve Karl Liebknecht polis teşkilatını ele geçiren sağcı Freikorps örgütü tarafından öldürülürler. Rosa Luxemburg ölüme gitmeden önceki gün defterine şunları yazmıştı: “Vardım, Varım, Var olacağım!”
Bin Çiçek Açsın!
1916-1923 arasında gerilla savaşı ve iç savaş sonunda İrlanda Bağımsız Devleti’nin kurulmasının milliyetçi İrlandalılarca “devrim” olarak nitelenmesini saymazsak, yeniden dört başı mamur bir devrim görmek için 1949’da Mao Zedung liderliğindeki köylü ayaklanmalarına kadar 30 yıl geçecekti. Sonuçta Chiang Kai-Shek’in milliyetçi rejimi yıkılmış, yerine Çin Halk Cumhuriyeti kurulmuştu. Kolektivizm hamlesini ve ideolojik canlanmayı içeren “Bin Çiçek Açsın” kampanyasını, ekonomik alandaki “İleriye Büyük Sıçrayış” programı, bunu da 20 ila 30 milyon kişinin açlıktan öldüğü “Üç Acı Yıl” izledi. Ama en radikal devrimci aşama henüz yoldaydı. Resmî olarak 1966’da başlayıp 1969’da biten, ama gayrı resmî olarak on yıl daha süren ve milyonlarca insanın ölmesine neden olan Büyük Kültür Devrimi’nden söz ediyoruz. Mao’nun ölümünün ardından 1976’da Komünist Parti, Mao’nun dul karısı Jiang Qing ve üç yakın arkadaşını halk düşmanı ilan etti de on yıl süren kâbus dönemi bitti. Ardından da Çin, hâlâ tüm hızıyla süren “liberal devrim” dönemine girdi.
Moncada Kışlası baskını
26 Temmuz 1953’te bir grup gerilla ABD’nin hemen yanı başındaki Küba Adası’nın Moncada kışlalarına saldırıya geçmişti. Ancak gerillaların pek çoğu saldırıda öldü, geriye kalanlardan Fidel Castro ve kardeşi Raul Castro, Pinos Adası’nda 15 yıl hapse mahkûm edildi. 1955’te diktatör Batista, biraz siyasi baskı biraz da Castro kardeşleri gençliklerinden beri tanımasından dolayı, af ilan etti. Meksika’ya giden Castro kardeşler burada Arjantinli doktor Ernesto “Che” Guevara ile tanıştılar. İspanya İç Savaşı’ndan yeni dönmüş Alberto Bayo’dan eğitim alan Castro ve arkadaşlarını Küba’ya götüren Granma adlı küçük tekne 26 Temmuz Hareketi adlı devrimci örgütle buluşmak üzere denize açıldığında henüz kimse olacakları bilmiyordu. Tekne yanlış yere yanaştı, devrimcilerin çoğu dağlarda yok oldu ama geriye kalanlar 1958 ortalarına kadar, 40 bine varan Batista güçlerini yıpratmayı başardılar. Öldürücü darbe 8 Ağustos 1958’de “Operasyon Verano” ile vuruldu ve Küba’da rejim kökünden değişti. Bugüne dek de devrim nostaljisinin nesnesi olmayı başardı.
Paris’te olmak vardı
1968 mayısında Nanterre Üniversitesi’nin işgali ile başlayıp Sorbonne Üniversitesi’nin bahçesinde devam eden ve 10 milyon işçinin genel grevle destek verdiği olaylarda üniversitelerin duvarlarında şunlar yazıyordu: “Devrim uğruna kurban olmak zorunlu olduğu anda yok olur!”, “Ne tanrıları isterim ne de efendileri!”, “Kahrolsun açlıktan ölmeyeceğimizi garanti edip sıkıntıdan öldüren dünya!”, “Asla çalışma!”, “Merhametsiz ol!” Her biri bilgeceydi ama anlamlısı şuydu herhalde: “Gündelik hayata dair açık imalarda bulunmadan, aşkın yıkıcı taraflarını, kısıtlamaların reddinin olumlu taraflarını anlamadan, devrim ve sınıf mücadelesi hakkında ahkâm kesenlerin ağızlarını cesetlerle doldur!”
Bazıları tarafından “meta-devrim” olarak adlandırılan 1968 olaylarında, kitlelerin hoşnutsuzluğu itici güç rolünü oynamamıştı. Aksine bu devrim kitlelerin memnuniyetine, yani burjuva değerlerine bir tepki idi. Dahası ilk kez devrimin öncülüğü işçi sınıfından entelektüellere geçmişti.
Prag Baharı ve “1960 İhtilali’
Çekoslovakya’da ise 5 Ocak 1968’de iktidara gelen Alexander Dubçek’in başlattığı liberalleşme politikaları, 20 ağustosta Sovyetler Birliği komutasındaki Varşova Paktı üyelerinin (Romanya hariç) tanklarıyla bastırıldığında geriye Batı medyasının taktığı ad kalacaktı: Prag Baharı.
Batı’da bunlar olurken İsmet İnönü “Biz ihtilal ve inkılâp rejiminden geldik”, “Biz ihtilal metotlarını izleriz”, “Biz ihtilalden yetişmiş insanlarız”, “eğer ihtilal vatandaş için ‘başka çıkar yol yoktur’ kanaati zihinlere yerleşirse, meşru bir hak olarak kullanılacaktır. Bundan kaçınmak mümkün değildir” gibi laflar ediyordu. Eh sonunda olan oldu: Nurtopu gibi 1960 İhtilali’miz doğdu! Yaşananın ihtilâl değil darbe olduğunu anlamamız için 50 yıl geçmesi gerekecekti.
Karanfil Devrimi
Avrupa’nın devrimci ruhunun yeniden harekete geçmesi için 15 yıl beklemek gerekti. Portekiz’de 1932-68 arasında tam 36 yıl iktidarda kalan Salazar’ın ölümüne rağmen devam eden diktatörlük idaresini sonlandıran devrimin iki gizli işareti vardı. Birincisi 24 Nisan 1974 günü Eurovision Şarkı Yarışması’na Portekiz adına katılan Paulo de Carvalho’nun E depoi do adeus (Ve Vedadan Sonra) şarkısının çalınması, ikincisi ise 25 Nisan 1974 günü saat 12:15’te ulusal radyo kanalında Zeca Afonso’nun Grândola, Vila Morena (Grândola, Mağribi Şehir) adlı devrimci şarkının çalmasıydı. Bu işaretlerle bir grup askerin kurduğu gizli örgütün öncülük ettiği milyonlarca Portekizli sokakları, meydanları doldurdu. Altı saat sonra rejim alaşağı olmuştu bile. 25 Nisan 1974’te Portekiz’de sol eğilimli halk kitleleri ellerindeki karanfilleri kendilerine çevrilmiş tankların ve tüfeklerin ağzına takarak ve sadece dört can vererek Salazar düzenine son verilmesinde ordunun tavrının büyük payı vardı. Gerçi Portekiz Kasım 1975’e kadar sürecek bir kargaşa dönemine girdi ama buradan sömürgelerine bağımsızlık hakkı tanımış ve sakinleşmiş bir Portekiz çıktı. Geriye de bu yürekli halkın nasıl olup da tam 42 yıl boyunca diktatörlük rejimine razı olabildiği sorusu kaldı.
İran’da “tersine devrim”
2.500 yıllık monarşi yönetimine son veren 1979 İran İslam Devrimi ise birçok kişinin kafasında ne devrimin ileriye doğru bir adım olduğu fikri ile ne de devrimlerin toplumsal anlamda ilerici bir açılım sağladığı fikri ile bağdaşıyordu. Ama bir “karşı devrim” değildi, çünkü ortada karşı çıkılacak bir “devrim” yoktu. 1979 şubatında kendisini “Allah’ın Halifesi” ilan eden Ayetullah Humeyni liderliğindeki güçler iktidarı ele aldığında dünya şaşkınlık içindeydi. Bu girişimin başarısız olacağını düşünenler yanıldı ve kısa süren bir kaos döneminden sonra İran İslam Devrimi ülke içinde kurumsallaşmakla kalmadı dünyanın dört bir yanına da ihraç edilmeye başladı.
Dünyayı değilse bile ABD’yi ters köşeye yatıran ise “arka bahçesindeki” Nikaragua Devrimi oldu. Sandinista Milli Kurtuluş Cephesi tarafından Somoza diktatörlüğünün sonunu getiren ve 1979’dan 1990’a kadar 12 yıl süren “devrim” seçim yoluyla barışçı biçimde sona erince, ABD derin bir nefes aldı.
Işıklı Baltık Yolu
Portekiz’dekine benzer barışçıl bir devrimle tekrar karşılaşmak için de epey beklemek gerekti. 1988’de Estonya, Latvia ve Litvanya’daki komünist rejimleri kansız biçimde deviren bir dizi karşı-devrim, sosyalist rejimi protesto için geceleri Estonya’nın başkenti Tallinn’in meydanlarında şarkılar söyleyen kitlelerden dolayı Batı medyası tarafından “Şarkı Devrimleri” adıyla anılmıştı. 23 Ağustos 1939’da, Sovyetler Birliği ile Almanya arasında imzalanan ve Doğu Avrupa’yı iktidar alanlarına bölen gizli Molotov-Ribbentrop Paktı’ndan tam 50 yıl sonra, Latvialılar, Estonyalılar ve Litvanyalıların oluşturduğu 600 km’lik insan zinciri Estonya’nın başkenti Tallinn’den Latvia’nın başkenti Riga’ya, oradan da Litvanya’nın başkenti Vilnius’a kadar uzandı. Baltık Yolu adı verilen zincirde bir milyondan fazla insanın el ele tutuştuğu söylendi. Kuzeyde bu ışıklı devrim olurken, Romanya’daki kanlı, Çekoslovakya’daki kansız “devrim” ile Berlin Duvarı’nın yıkılışını tüm dünya televizyonlardan izledi.
Renk Devrimleri
Ardından eski Sovyetler Birliği coğrafyasında pıtrak gibi ortaya çıkan ve Batı medyasının “Renk Devrimleri”, Batı karşıtı kesimlerin “Soros Devrimi” dediği bir dizi başkaldırıyla tanıştık. 2003’te Gürcistan’daki Gül Devrimi’ni Ukrayna’da Turuncu Devrim izledi. Azerbaycanlılar da aşağı kalmayıp bir renk devrimi yapmaya çalıştılar ama başarısız oldular. 2005’te Lübnan’da zuhur eden Sedir (bir çam türü) Devrimi ile Kırgızistan’daki Lale Devrimi (renk devrimi kategorisine sokmak için Sarı Devrim diyenler de var) ile “Renk Devrimleri” furyası yerini, 1974’ün Karanfil Devrimi ile başlayan ama nedense ardını getiremeyen “botanik” devrimlerine bırakmış oldu! Tunus’taki “Yasemin Devrimi”, Mısır’daki henüz adı konmamış (Papirüs Devrimi?) devrim provası bakalım nasıl sonuçlanacak...
***
Haiti’nin Siyah Jakobenleri
Hem Fransız İhtilali’ni etkileyen, hem de ondan etkilenen bir devrim ise o sıralar adı Santa Domingo olan bir Fransız sömürgesinde 1804’te “ilk özgür siyah cumhuriyeti”nin ilan edilmesiyle sonuçlanan Haiti Devrimi’dir. Ne o yıllarda ne de daha sonra, Batı entelektüelleri arasında nedense pek yankı uyandırmayan bu devrimin ilk işareti 22 Ağustos 1791’de Kayman Ormanı’nda yapılan bir Vodoo ayininde verilmişti. Ülke “kölelerle köle sahipleri”, “ataları beyaz olan melezlerle köleler ve beyazlar”, “özgür siyahlarla köle siyahlar ve melezler”, “büyük beyaz toprak sahipleri ile küçük beyaz toprak sahipleri”, o da yetmezmiş gibi adanın Doğu, Güney ve Kuzey diye anılan idari bölgeleri arasında ve de Fransa’ya, İspanya’ya ve İngiltere’ye bağlı olanlar arasındaydı. Bütün bu çelişkileri çözen hareket ise Toussaint L’Ouverture liderliğinde başlayan köle ayaklanması oldu. Fransız Ulusal Meclisi’nin üyelerinden yüzde 15’inin sömürgelerde toprağı olduğu düşünülünce, ayaklanma sonrasında yaşananlara şapka çıkarmak gerekir. Çünkü köle isyanını bastırmakta başarısız olan Fransa, devrimin ruhuna uygun olarak Fransa’daki özgür “renklilere” vatandaşlık haklarını vermekle yetinmedi, 1794’te tüm Fransa sömürgelerinde köleliği kaldırdı.
Ancak kısa sürede Haiti’de “devrim yasaları” işlemeye başlayacak, hukuken özgür olan köleler acılarının sembolü olan plantasyonlarda çalışmaya karşı çıkınca, siyah devrimin lideri L’Ouverture zor kullanmaya karar verecekti. Sonuçta eski beyaz rejimin siyah bir kopyası oluşturuldu. Trinidad doğumlu Marksist tarihçi C.L.R. James, L’Ouverture’e boşuna “Siyah Jakoben” dememişti!
L’Ouverture’un acı sonu
Ancak 1799’da iktidarı ele geçiren Napoléon Bonapart daha fazlasına izin vermedi ve 1802 başında eniştesi General Leclerc’in komutasında 20.000 askeri adaya gönderdi. Sonuçta halkı tarafından terkedilmiş “yalnız devrimci” L’Ouverture tutuklanarak Fransız Alplerindeki Fort de Joux Hapishanesi’ne kondu ve burada öldü.
Haiti Devrimi’nin asıl etkisi, Batı düşüncesinde “düşünülemez/ imkânsız olay” (unthinkable event) kategorisinde bir eylem olarak, en ufak umut bile bulunmayan durumlardan devrim üretmenin mümkün olduğuna dair güçlü bir örnek teşkil etmesi oldu. Gerçekten de Haitililer, siyahlara en az beyazlar kadar güçlü olduklarını öğreten ilk halktı. Nitekim bu küstahlıklarının bedelini de ağır ödediler. Fransa 1825’te ada ile ticari ve diplomatik ilişki kurmak için 150 milyon altın frank tazminat talep etti. 1838’de bu borç 60 milyon altın franka düşürüldü. Ama 1947’ye kadar tam 122 yıl, faizleriyle birlikte 90 milyon dolar (bugünün 21 milyar doları) ödenmesine karşılık Haiti hiçbir zaman Batı tarafından affedilmedi. Geçtiğimiz aylarda dev bir depremle ve onu izleyen onlarca felaketle boğuşan Haiti’ye Batı’nın neden yardım elini uzatmadığının ipuçları bu tarihçede yatıyor.
.30-1-11
.Müslüman Kardeşler kimdir
Mısır’daki devrimci kalkışma dolayısıyla gündemimize giren Müslüman Kardeşler (İhvan’ül-Müslimin)sadece Ortadoğu’nun değil dünyanın en eski, en güçlü, en etkin, en yaygın İslamcı örgütü.
Müslüman Kardeşler, 1928’de Mısır’ın İsmailiye şehrinde Hasan el-Benna adlı bir öğretmen tarafından kuruldu. İsmailiye, İngilizlerin büyük ortak olduğu Süveyş Kanalı Şirketi’nin merkezinin bulunduğu şehirdi. El-Benna’nın ifadesiyle “sömürgeciler lüks konutlarda otururken, işçiler izbe evlerde yaşıyor, yabancıların oturduğu sokaklarda tabelalar yabancı dilde yazılıyordu. Şirketin yabancı çalışanları Mısırlıları aşağılıyor, şehri neredeyse onlar yönetiyordu.”
Gördükleri, el-Benna’yı, Müslüman halkın adeta kanını emen, onu aşağılayan, kültürünü, dinini, ahlakını dejenere eden sömürgecileri ülkeden uzaklaştırmak için yollar aramaya sevk etmişti. El-Benna ve altı arkadaşının 1928 yılının mart ayında kurduğu örgüt, bir süre İsmailiye’de “Sarhoşluk Veren Maddeleri Men Etme Cemiyeti” gibi cemiyetlerle gençler arasında faaliyet gösterdikten sonra Ekim 1932’de Kahire’ye taşındı ve Kahire Üniversitesi’nin saygın öğretim üyelerinden Şeyh Tantavi Cevheri aracılığıyla üniversite öğrencileri arasında örgütlenmeye başladı.
Müslüman Kardeşler’in kamuoyunun dikkatini çeken eylemleri Mısır Kralı’na, idarecilerine, önemli şahsiyetlerine, İslam ülkelerinin, emirlerine, hükümet yetkililerine, aydınlarına uyarı mektupları göndermesiydi. Mektuplarda “kanunların İslam’a uygun yapılması, kamu görevlilerinin yaşantılarının kontrol altında tutulması, alkollü içki satan yerlerin kapatılması, ibadetini aksatanların cezalandırılması, bazı askerî ve idarî memuriyetlere el-Ezher mezunlarının atanması, karma okulların kapatılması, kız ve erkek öğrenciler için ayrı eğitim kurumları açılması, faizin yasaklanması, yabancıların elinde bulunan işletmelerin kamulaştırılması, düşük ve yüksek seviyeli memurların maaşları arasındaki farkın azaltılması” gibi talepler vardı.
Filistin meselesinin avukatı
1936-1939 arasında Filistin’deki Yahudi göçü ile bağlantılı olarak Kudüs Müftüsü Hacı Emin Hüseyni önderliğinde Britanya yönetimine karşı yürütülen genel grev, Müslüman Kardeşler hareketine yeni bir güç verdi. İslamcılıkla milliyetçiliği ustaca birleştiren örgüt, 1938 yılından itibaren Dava Fonu adı altında halktan para toplamaya başladı, kırsal bölgelerde, “izci birlikleri” adı altında yarı askerî birlikler oluşturmaya başladı.
1940’lı yıllarda, Mısır’daki İngiliz varlığına ve onların işbirlikçilerine karşı açtıkları amansız savaşla toplumun dikkatini çeken örgüt, Mısır ordusundaki milliyetçi subayları da etkiledi. Hatta, 1952’de bir darbe ile iktidara el koyacak olan Cemal Abdül Nasır’ın başını çektiği Hür Subaylar hareketine fiilen katıldı.
Yerüstünde ve altında
1941’de İngilizler Kral Faruk’a (1936’da tahta çıkmıştı) baskı yaparak parlamentoyu feshettirdiler. Seçimleri seküler, Batı yanlısı elitlerin partisi Vafd kazanırken, Müslüman Kardeşler de seçimlere katılmışlar ancak parlamentoya üye sokamamışlardı. Ama böylece popülerliklerini arttırmışlardı. Bu tarihten itibaren örgüt orta ve alt sınıflara yönelik sosyal ve ekonomik faaliyetlerle, İslam esaslarına dayanan bir toplum düzeni kurmak için terör dâhil her türlü yöntemi uygulayan illegal yapıyı paralel yürüttü.
1944’te hükümetle Müslüman Kardeşler arasındaki ipler koptu. Rejim hareketin merkezine ve mallarına el koydu. Birkaç hafta sonra Mısır eski başbakanlarından Ahmed Mahir’in öldürülmesinin ardından Hasan el-Benna ve arkadaşları tutuklandılar ancak delil yetersizliğinden serbest bırakıldılar.
Hasan el-Benna’nın ölümü
1948 yılı sona ererken İngiliz yanlısı Başbakan Muhammed Fethi en-Nukraşi, Müslüman Kardeşler’i yasadışı ilan ederek kapatılmasını emretti. Bu kararın bedelini 20 gün sonra canıyla ödedi. Suikastın sorumluluğunu Müslüman Kardeşler üstlendi. Rejim, intikamını almakta gecikmedi ve Hasan el-Benna, 12 Şubat 1949’da Kahire’de devletin ajanları tarafından öldürüldü.
Nukraşi’nin yerine geçen Nahas Paşa Hükümeti, 12 Ocak 1950’de örgüte konan yasağı kaldırdı, bir yıl sonra da örgütün genel merkezini ve bazı mallarını örgüte iade etti. Ancak o sırada Müslüman Kardeşler, Kral Faruk’a darbe yapmaya hazırlanan Hür Subaylar’la işbirliği içindeydiler. Öyle ki Kral Faruk hatıralarında; “İktidarımı devirenler Müslüman Kardeşler’di, devrim subayları onların elinde bir maşadan ibaretti” diyecekti.
Hür Subaylar’ın sosyalist eğilimleri yüzünden bu ittifakı halka anlatmakta zorlanan Müslüman Kardeşler’in taraftarlarını ikna etmekte kullandığı argüman şuydu: “Kuran ve hadislere dayanarak, kapitalizmden de, sosyalizmden de üstün, modernleştirilmiş bir ‘Hazreti Ömer sosyalizmi’ kurulabilir!” Hür Subaylar da Müslüman Kardeşler’i, iktidara el koyduktan sonra bir İslam devleti kuracakları sözünü vererek ikna etmişlerdi.
Hür Subaylar iktidarda
23 Temmuz 1952’de Hür Subaylar bir darbe ile Kral Faruk’u devirdiler, darbenin görünüşteki lideri General Necip bir süre sonra yerini darbenin gerçek lideri Nasır’a bıraktı. Yeni rejimde danışmanlık, radyo müdürlüğü, anayasa komisyonu üyeliği gibi çeşitli görevler üstlenen Müslüman Kardeşler Nasır’dan verdiği sözleri tutmasını istediler. Ama Nasır’ın İslam devleti kurmak gibi bir niyeti yoktu. Dahası, kendine has bir sosyalizme yönelmişti.
Taraflar arasında ipleri koparan olay, 19 Ekim 1954 tarihli Mısır-İngiltere anlaşması oldu. Müslüman Kardeşler’e göre anlaşma İngiliz menfaatlerini korumakta, hatta Mısır’ın işgaline zemin hazırlamaktaydı. Dolayısıyla imzalanmaması gerekiyordu. Örgüt bu amaçla ülke çapında hükümet aleyhine gösteriler örgütledi. 26 Ekim 1954’te İskenderiye’de halka hitap eden Nasır’a başarısız bir suikast girişimi yapıldı. Rejim bundan Müslüman Kardeşler’i sorumlu tuttu. Kısa sürede örgütün 10 bine yakın üyesi tutuklandı, önde gelenleri ağır işkencelere uğradı, o sırada örgütün lideri olan Abdülkadir Udeh idam edildi.
Seyyid Kutub kimdir?
Bu furyada hapse atılanlar arasında ileriki yıllarda sadece Müslüman Kardeşler için değil tüm dünyadaki radikal İslamcı hareketler için adeta ahir zaman peygamberi olacak olan Seyyid Kutub adlı sosyolog da vardı.
El Ezher Üniversitesi’nde eğitim ve pedagoji eğitimi almış Seyyid Kutub, üniversite yıllarında Batılı gibi giyinen, klasik Batı müziği dinleyen, Hollywood filmleri izleyen, Darwin, Einstein, Lord Byron ve Mary Shelley’e özel ilgi duyan, Fransız edebiyatını (özellikle Victor Hugo’yu) çok seven biri iken, 1930’lu yıllarda Filistin’deki Yahudi varlığına verdiği destek yüzünden İngiliz düşmanı olacak, 1940’lı yıllarda Pakistan’ın kurulmasında büyük rolü olan Cemaat-i İslamîye örgütünün kurucusu Ebulula Mevdudi’den etkilenerek, sosyalizm, kapitalizm ve komünizm gibi ideolojilerle hesaplaşacak, Kuran’ı sadece dinî değil, sosyal ve ideolojik bir metin olarak yeniden keşfedecekti.
İlkel ve ahlaksız Amerika
Ama Seyyid Kutup esas dönüşümü 1948-1950 arasında Mısır Maarif Vekaleti tarafından sosyoloji eğitimi almak üzere burslu olarak gönderildiği ABD’de yaşadı. Amerikan toplumunun pek çok şeyini ‘ilkel’, ‘tiksindirici’, ‘çürümüş’, ‘akla ve zihne aykırı’ bulan Seyyid Kutub, kendi ifadesine göre, “Hasan el-Benna’nın öldürülmesinin ABD’de sevinçle karşılanması, hatta bazı yerlerde törenlerle kutlanması üzerine”, daha ABD’ye gitmeden temas kurduğu Müslüman Kardeşler’e üye olmaya karar verdi.
Çözüm İslam’da
Ülkeye döner dönmez bu kararını gerçekleştiren Seyyid Kutub, Müslüman Kardeşler’in dergisinde (El-feth el-İslam) yabancı işgali, köhneleşmiş çok particilik, anayasanın yapısal olarak bozulması, eğitimin iflası, Batı modasının taklit edilmesi, ateizmin yayılmasının yarattığı tehlikeler gibi konularda ateşli yazılar yazmaya başladı. Ona göre bu sorunları çözmek için, kökü 13. Yüzyıla uzanan Selefiye düşüncesine uygun olarak temel İslamî kaynaklara (Kuran’a ve Sünnet’e) dönmek yeterliydi.
Elbette bütün otoriter rejimler gibi Nasır rejimi de muhalif seslere tahammül edemedi. 26 Ekim 1954’te, Nasır’a suikast planladıkları gerekçesiyle bir grup Müslüman Kardeşler üyesiyle birlikte tutuklanan Seyyid Kutub, düzmece bir yargılamadan sonra 15 yıl hapse mahkûm oldu. Hapishanede uğradıkları işkenceler öylesine korkunçtu ki, sadece Mısır’da değil, Irak’ta ve Suriye’de Nasır rejimine antipatiye neden oldu.
Zorlu hapislik hayatı Kutub’u daha da radikalleştirdi, Cihat çağrısını daha güçlü yapmasına neden oldu. Cezasının 10 yılını tamamlamıştı ki, 1965’te Kahire’yi ziyaret eden Irak Devlet Başkanı Abdüsselam Arif’in Nasır’dan şahsen affını rica etmesi üzerine serbest bırakıldı. Ancak Seyyid Kutub’un mücadelesine bıraktığı yerden devam ettiği görülünce, aynı yılın ağustos ayında tekrar zindana kondu. Bu sefer “vatana ihanet”ten suçlu bulunarak bir grup Müslüman Kardeşi ile birlikte 29 Ağustos 1966’da idam edildi. Ölümü ‘şehadet’ olarak kabul edilen Kutub’un zindanda kitaplara döktüğü düşünceleri İslam dünyasında hızla yayılmaya başladı.
Cahiliye’den Hakimiye’ye
Peki, neydi bu düşünceler? Ana hatlarıyla özetlemek gerekirse Seyyid Kutub düşüncesi, “Cahiliye-Hakimiye” kavram çifti etrafında örülmüştü. Bilindiği gibi “Cahiliye”, İslamî düşüncede İslam öncesindeki Arap toplumlarının durumunu; “Hakimiye” ise Allah’ın egemen olduğu nizamı ifade eder. Seyid Kutub’a göre “Cahiliye”, insanın insana kul olduğu her türlü nizamın adıdır. Özellikle 20. yüzyılda dünyaya hâkim olan bütün nizamların (“komünist ve sosyalist rejimler”, “Hıristiyan ve Yahudi dünyası”, “puta tapan toplumlar”, “Müslüman toplumlar” vs.) hepsi “Cahiliye” döneminde yaşamaktadırlar.
Kutub’a göre, modern “Cahiliye” İslam öncesi “Cahiliye” döneminden daha kötüdür çünkü fen ve teknikle, nükleer güçle, gelişmiş silahlarla ve maddenin sağladığı başka güçlerle donanmıştır. Seyyid Kutub’un “Cahiliye”den kurtularak Allah’ın egemenliğini (Hakimiye) kabul eden bir toplumu, yani Dar’ül-İslam’ı kurmak için önerdiği yol ise, “Cihat”tır ve Kutub için Cihat’ın kapsamına terör de, şiddet de girer.
Enver Sedat’tan zeytin dalı
Nitekim Seyyid Kutub’un öğretilerini izleyen Müslüman Kardeşler, 1967’deki “Altı Gün Savaşı”nda Mısır Ordusu’nun İsrail karşısında ağır bir yenilgi almasının yarattığı travmadan yararlanarak Nasır’a muhalefeti ve terör eylemlerini tırmandırdı.
1970’de kalp krizi sonucu hayata veda eden Nasır’ın yerine geçen Enver Sedat, 1967’de kaptırdığı toprakların bir kısmını ABD ve SSCB’nin baskıları sayesinde İsrail’den geri aldıktan sonra ABD ile ilişkileri sıkılaştırdı. ABD’nin telkinleriyle, Nasır döneminin bakiyesi sol grupları zayıflatmak için Müslüman Kardeşler başta olmak üzere İslamî hareketlere rejimin içinde yer açmaya karar verdi. 1976’da “Tek Parti” sistemine son verildi ve kısıtlı da olsa demokratik bir seçim sistemine geçildi. Müslüman Kardeşlerin de uzatılan zeytin dalını almaya eğilimli olduğu görülünce Müslüman Kardeşler’in “Seyyid Kutub düşüncesine ihanet ettiğini” düşünenler Kutubçular, et-Tekfir ve’l-Hicre, İslamî Cemaat, İslamî Cihat, Yeni Cihat, Askerî Teknik Okul Örgütü, Ateşten Kurtulanlar, Muhammed Gençliği, Şevkiciler, Nezir Grubu gibi adlarla radikalleşmeye başladılar.
Siyasete içerden muhalefet
Bu gelişmenin meyvesi kısa sürede alındı: Enver Sedat 6 Ekim 1981’de İslamî Cihat Örgütü mensuplarınca öldürüldü. Yeni Başbakan Hüsnü Mübarek, başlangıçta seleflerinin hatalarından ders almış gibi görünüyordu. Nitekim 1990’lara kadarki dönemde özellikle ılımlı İslamcılar olmak üzere pek çok muhalife siyaset kanallarını açtı. Müslüman Kardeşler de bu çağrıya olumlu cevap verdi, sistemin dışında kalarak değil, içine girerek muhalefet yolunu seçti. Örneğin 1984 seçimlerine (yüzde 8 olan seçim barajını aşmak için) seküler Vafd Partisi ile ittifak yaparak girdi ve oyların yüzde 15’ini, 448 sandalyenin 58’ini kazandı. 1987 seçimlerine İşçi Partisi ve Liberal Parti ile ittifak halinde girdi. İttifakın kazandığı 60 sandalyeden 35’inin Müslüman Kardeşler’e ait olması Hüsnü Mübarek’te alarm zillerinin çalmasına neden oldu. İlk işi seçim kanununun değiştirmek oldu. Bundan böyle sadece kanunlara göre kurulmuş siyasal partiler seçime katılabilecekti.
1991 Körfez Savaşı sırasında Mısır’ın ABD ile ittifakı radikal İslamcılarla hükümeti karşı karşıya getirdi. Mısır İslamî Cemaat adlı örgüt Batılı yaşam tarzını sembolize eden çeşitli hedeflere (sinema, tiyatro, turistler, elçilikler) yönelik şiddet eylemlerine girişti. Saldırılardan hükümet yetkilileri, güvenlik güçleri, Hıristiyan Mısırlılar (Kıptiler), faizle çalışan finans kuruluşları ve laik yazarlar da nasiplerini aldılar. 1990’lı yıllarda iki bini aşkın kişi İslamcı terör-devlet terörü sarmalında hayatını kaybetti.
Teröre mesafeli ancak...
Müslüman Kardeşler bu olayları desteklemedi ama açıkça kınamadı da. Bunun üzerine hükümet Müslüman Kardeşler üyesi 100 kadar kişiyi tutukladı. Muhtemelen buna misillime olarak 1995 yılının haziran ayında Mübarek’e yönelik bir suikast girişimi oldu. Hükümet daha da sertleşti. Bunlara rağmen Müslüman Kardeşler o yılki seçimlere katıldılar. Ancak sadece bir üyelerini parlamentoya sokabildiler. Onu da hükümet bir yıl sonra “illegal örgüt üyeliği” suçlamasıyla sınırdışı etti.
1996’da Müslüman Kardeşler tarihinde ilk kez iç çatışma ile sarsıldı. Örgütün radikal gençleri, eski kuşakların otoriter yöntemlerine isyan ederek Müslüman Kardeşler’den ayrıldılar ve “Hizb’ul-Wasat” (Merkez Parti) adıyla bir parti kurdular. Ancak Mübarek rejimi bu tür eğilimlere kayıtsız kaldı.
“Demokratik değişim”
1999’daki şaibeli başkanlık seçimini yüzde 94 oyla kazanan Mübarek, 2000 parlamento seçimlerine Müslüman Kardeşlerin katılmaması için elinden geleni yaptı. 500’ü aşkın örgüt üyesi tutuklandı, seçimlere katılacak adaylara büyük zorluklar çıkarıldı. Buna rağmen, Müslüman Kardeşler 454 üyeli mecliste 17 sandalye kazandılar.
Bu seçimden sonra, Müslüman Kardeşler “demokrasi” meselesine daha farklı bakmaya başladılar. Örneğin 1995 seçimlerine ‘Çözüm İslam” sloganıyla girmişlerdi, 2000’lerin başlarındaki sloganları “Demokratik Değişim” idi. Bu strateji değişikliği konusunda iki görüş ortaya çıktı. Bazılarına göre Doğu Bloku’nun çökmesinden sonra tüm dünyayı saran liberalleşme ve demokratikleşme dalgası Müslüman Kardeşler’i de etkilemişti, dönüştürmüştü. Bazılarına göre ise Müslüman Kardeşler, amaçlarına ulaşmak için demokrasinin en uygun ortam olduğunu fark etmişlerdi. Onlar için demokrasi bir “değer” değildi, işlevini gördükten sonra bir kenara atılacak olan bir “araç”tı. Nitekim 2005 yılı seçim bildirgelerinde şunlar yazıyordu: “Bizler, Müslüman Kardeşler’in üyeleri, İslam şemsiyesi altındaki bir cumhuriyete, parlamenter ve anayasal sisteme bağlılığımızı garanti ediyoruz.”
İslamcıdan demokrat olur mu?
2005 seçimleri ABD’nin de bastırmasıyla önceki yıllara nazaran çok daha “şeffaf” geçti ve Mübarek’in partisi (Milli Demokratik Parti) 454 üyelikten 311’ini, seçimlere 11 farklı grubun oluşturduğu “Kifaya” (Yeter!) adlı ittifakla giren Müslüman Kardeşler ise 88’ini kazanmayı başardı. Gerçi seçimlere katılma oranının çok düşük (yüzde 26) olması yüzünden bu “zafer” Müslüman Kardeşler’i tatmin etmedi ama sonuçta, parlamentoda ilk kez Mübarek’in partisinden sonra ikinci büyük grubu oluşturmuşlardı. Bu durum saygınlıklarını arttırdı, meşruiyetlerini güçlendirdi. Ama kuşkucuların “İslamcıdan demokrat olur mu” sorularını ortadan kaldırmadı. Çünkü örgüt, Kuran ve Sünnet’in egemen olduğu bir toplum düzeninden gayrısına razı olmayacak Selefiye doktrinine hâlâ sıkı sıkıya bağlı.
Eğer demokrasi güçleri Mübarek rejimine son vermeyi başarırsa, yeni düzende Müslüman Kardeşler kendilerine kuşkuyla bakan çevreleri mahcup etmek için tarihî bir fırsat elde edecekler. Gerçi, tarih iktidara gelmek için büyük sözler veren, hatta yalan söyleyen, ama hedefe vardıktan sonra bunlardan vazgeçen pek çok lider, örgüt, hareket (Stalinciler, Maocular, Naziler, Kemalistler, Nasırcılar, AKP?) kaydetti ama bu sefer farklı olması pekâlâ mümkün...
Kaynakça: Hasan el-Benna, Dava ve Davetçinin Hatıraları (Hatıralarım) (Çeviren: Beşir Eryarsoy), İşaret Yayınları, 1987; El-Benna, Müslüman Kardeşler Teşkilatı (Çeviren: Akif Nuri Karcıoğlu), İşaret Yayınları, 1990; Faik Bulut, İslamcı Örgütler; Tüm Zamanlar Yayıncılık, 1994; İhsan Dağı,Ortadoğu’da İslam ve Siyaset; Boyut Yayıncılık, 2002; Esra Avşar, “The Transformation of the Political Ideology and the Democracy Discourse of the Muslim Brotherhood in Egypt” , ODTÜ, Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 2008 yılında kabul edilmiş master tezi; Ayşe Hür, “Yeni Nasır olmak kolay mı”,Taraf, 17 Ekim 2010.
.6-2-11
.Nil Deltası’nın evlatları: Kıptîler
Mısır’da insanlık tarihinin şahit olduğu en görkemli, en geniş tabanlı, en barışçıl devrimci halk ayaklanmasının ilk aşaması, Hüsnü Mübarek’in ülkeyi terk etmesiyle sonuçlandı. Mısırlıların büyük coşkusunu yürekten paylaşıyorum.
Yeni dönem zorlu geçecek, çünkü “devrim” dediğimiz radikal dönüşümler, kabaca söylersek, “yönetilenlerin artık eskisi gibi yönetilmek istememesi” ile “yönetenlerin artık eskisi gibi yönetemez hale gelmeleri” durumunun üst üste düşmesiyle mümkün oluyor. Ancak, eski rejimi alaşağı edenler, yerine nasıl bir düzen kuracaklarına ilişkin ortak hedeflere sahip değillerse ve/veya hedeflerini hayata geçirecek örgütlenmelere sahip değillerse, eski düzeni tarihe gömmek ya çok zaman alıyor, ya da başarısızlığa uğruyor. Mısır’da ilk iki şartı vardı ancak üçüncü şart eksikti. Nitekim iktidar sivil güçlere değil, orduya devredildi. Şimdi “ne istemediğini bilen” halkın “ne istediğini bilen” halka dönüşeceği süreci başlıyor. Hiç kuşkunuz olmasın ki, bu geçiş döneminde, eski rejimin adamları, güç odakları, çıkar grupları, işbirlikçileri, devrimci güçleri bölmek, güçsüzleştirmek, özetle “devrimi halktan çalmak için” ellerinden geleni yapacaklardır. Ancak bundan sonra ne olursa olsun, bu âna kadar yaşananların önemi, anlamı hiçbir zaman azalmayacak. Mısır deneyimi, sadece Ortadoğu’nun değil, dünyanın tüm ezilen halkları için yol gösterici olacak.
Geçen hafta Mısır’ın Müslüman “üvey evlatları” Müslüman Kardeşler’in tarihçesini anlattım. Bu hafta da Mısır’ın Hıristiyan “üvey evlatları” Kıptîlere bakalım. Çünkü Kıptîler, yeni rejimin demokratikleşmesinde kilit öneme sahip gruplardan biri olarak görülüyor. Bunun işaretini de Tahrir Meydanı buluşmalarında gördük.
Nil Deltası’nın çocukları
Mısır’ın nüfusu çeşitli kaynaklara göre 78 milyon ile 85 milyon arasında değişiyor. Bu nüfusun yüzde 99’u etnik köken olarak “Mısırlı” ya da “Nil Deltası halkı” diye bilinen ama tarih içinde hem etnik olarak hem de kültürel olarak Araplaşmış bir halk. Mısır nüfusunun yüzde 90’ı Müslüman (ağırlıklı olarak Sünniliğin Şafi ve Hanefi mezhebinden, bir bölümü de Şii ve Sufi), yüzde 10’u ise Hıristiyan. Hıristiyan nüfusun ezici çoğunluğunu ise Kıptîler oluşturuyor. (Kıptî terimi aynen Boşnak teriminde olduğu gibi hem etnik hem dinsel adlandırma.) Bunun dışında Rum kökenli Ortodokslar, Arap kökenli Marunî Hıristiyanlar ve çeşitli Avrupa ülkelerinden gelip Mısır’a yerleşmiş olan Katolik ve Protestan Hıristiyanlar var.
Aziz Markos’un izleyicileri
Kıptî teriminin Yunanlıların Mısırlılar için kullandığı “Agyptos” kelimesinden geldiği ileri sürülüyor. Farklı açıklamalar yapanlar da var ama bilinen o ki, Müslüman orduları 7. yüzyılda Mısır’ı fethettiklerinde burayı “Dar’ül Kıpt” (Kıptîler yurdu) olarak tanımlamışlar. Kıptîlerin ne zaman Hıristiyan olduğu konusunda da değişik rivayetler var. Kıptî ilahiyatçılara göre havarilerden Aziz Markos’a uzanan bir tarihçe bu. Vatikan merkezli ilahiyatçılar ise, Mısır’da Hıristiyanlığın ancak 2. yüzyılda yayılmaya başladığını, 3. yüzyıla kadar yerli halkın henüz konsillerce kabul edilmemiş, kendilerine mahsus İncilleri kullandığını ileri sürüyorlar. Yani Markos’a dayandırılan şecereyi “icat edilmiş gelenek” olarak açıklıyorlar. Anlaşılan o ki, MÖ 30’lu yıllardan itibaren bölgede olan Romalılar, Mısırlılar üzerinde baskılarını arttırdıkça onlar da yeni ortaya çıkan bir din olan Hıristiyanlığı, egemenlere karşı bir başkaldırı aracı olarak adeta “milli” (modern anlamda değil elbette) bir ideoloji olarak kuşanmışlar. Örneğin geleneksel Kıptî takvimi, Roma İmparatoru Diocletianus ordularının Kıptîlere yönelik büyük bir katliam gerçekleştirdiği 29 Ağustos 284 tarihinde başlıyor.
Kıptîler, (Doğu ve Batı) Roma İmparatorları “Büyük” Constantinus ile Licinius arasında varılan uzlaşma sonucu yayımlanan 313 tarihli Milano Fermanı’ndan sonra dinlerini yaşamakta daha özgür oldular. Ancak 451’de, toplanan Kalkedon (Kadıköy) Konsili Konstantinopolis Patrikliği’nin üstünlüğü ilan edilince, Kıptîler Ortodoksluğu terk etmediler ama Bizans’a tepki olarak İsa’nın tanrısal ve insani tek bir doğası olduğunu ileri süren monofizitliği seçtiler. Kalkedon’a bağlı kalan Yunanlılar ise Melkit Kilisesi’nde toplandılar. O tarihten sonra bazı Kıptîler Katolikliğe ve Protestanlığa döndü ama ana gövde Ortodoksluğunu özerk olarak yaşadı. Kopt Ortodoks Kilisesi’nde Kitab-ı Mukaddes ve ayinler Arapça okundu.
Hoşgörü efsanesi
Mısır’ın Müslümanlar tarafından fethi 641 yılında Amr Bin As’ın komutasındaki dört bin kişilik orduyla oldu. Mısır’ın yerli halkları bu tarihten sonra Araplarla karıştılar ve Müslümanlaştılar. Kıptîler bu süreçte dinsel kimliklerini korudular ama Eski Mısır dilinin son evresini oluşturan ve Yunan alfabesiyle yazılan Kıptîcenin yerini zamanla Arapça aldı.
Sanıldığının tersine bu olay, Kıptîleri ilk başlarda rahatsız etmedi çünkü o yıllarda Kıptîlerin asıl düşmanları Bizans’tı. Öyle ki Bizans orduları, ileriki yıllarda Mısır’ı yeniden almak için harekete geçtiğinde, Kıptîler başta olmak üzere Doğu’nun Hıristiyan halkları Müslümanlara yardımcı oldular.
Müslümanların fethettikleri topraklarda yaşayan gayrımüslimlere tanıdığı “zımmî” (ek vergi karşılığı himaye) statüsü etrafında örülmüş “hoşgörü” efsanelerine rağmen bu statünün aslında gayrımüslimler için çok büyük kısıtlamalar içerdiğini artık biliyoruz. Örneğin daha Halife Ömer döneminde fethedilen yerlerdeki gayrımüslimlerin nelere tabi olacaklarını belirleyen bir “amanname”ye bakılırsa, Kıptîlerin elbise ve sarıklarının Müslümanlardan farklı renk olması ve bellerine ayırt edici nitelikte bir kemer (zunnar) takmaları gerekiyordu. (Bu kıyafet yönetmeliği ancak Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa tarafından 1807’de kaldırıldı ancak günümüzde Kıptî keşişler o günlerin hatırası olarak hâlâ kara sarık kullanıyorlar.)
Kıptî isyanları
Yine aynı yüzyılda Halife Yezid döneminde Müslüman fatihlerin kiliselerdeki ikonaların kaldırılması için baskılar yapması, ya da zımmîlik statüsü karşılığında ödenmesi gereken cizye denen ağır vergiler yüzünden pek çok Kıptî isyanı meydana geldi. Tarihin kaydettiği diğer büyük Kıptî isyanları 722, 767 ve 829 yıllarında yaşandı. Bu tarihten sonra, El Hakîm dönemi hariç Fatımîler (10-12. yüzyıllar) Kıptîlere daha ılımlı yaklaştılar. Bunu izleyen Memluklar döneminde ise, Haçlı Seferleri (1095-1291) yüzünden Hıristiyanlara karşı şüphecilik ve bunun sonucu kötü muamelede artış oldu.
Mısır, Yavuz Sultan Selim’in orduları tarafından 1517’de Osmanlı Devleti’ne katıldıktan sonra Kıptîlerin “zımmî” statüsü devam etti. Bu tarihten itibaren yüzlerce yıl (Osmanlı Devleti’nde kölelik resmen 1847’de kaldırıldı) Kıptîlerin bölgedeki köle ticaretine aktif olarak katıldıkları biliniyor. Örneğin Osmanlı sarayına gönderilen pek çok köle, Kıptîlerin Abu Cerbe Manastırı’nda hadım ediliyorlardı.
Napolyon’un Mısır Seferi
Aradan geçen uzun yüzyıllarda Kıptîlerin neler yaşadığını çok iyi bilmiyoruz ama 1798’de Napolyon Bonapart komutasındaki Fransız orduları Mısır’da belirdiğinde Müslümanların Hıristiyanlara karşı önyargıları yeniden artınca bundan Kıptîler de nasiplerini aldılar. Neyse ki Napolyon’un bölgedeki varlığı kısa sürdü ve Kıptîler üzerindeki baskılar azaldı. Osmanlı’nın Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa dönemi (1805-1849) ve bunu izleyen yıllar Kıptîler için bir çeşit “altın çağ”ın başlangıcı oldu. Bunun nedeni Kavalalı’nın Osmanlı Devleti’nden ayrılarak Mısır’da kendi krallığını kurma çabasında, tüm gruplarla birlikte, Kıptîlerin de desteğini alma ihtiyacı duymasıydı. Öyle ki, bu dönemde cizye kaldırıldı, Kıptîlere askerlik ve bürokrasinin kapıları açıldı.
Milliyetçiliğin ettikleri
1880’lerden beri Mısır’da bir çeşit himaye rejimi kuran Britanya’ya karşı Müslümanlar ve Kıptîler Vafd Partisi’nde toplanarak birlikte mücadele ettiler. Bu yakınlaşmanın sonucu olarak iki Kıptî, başbakanlığa kadar yükseldi. Bunlardan Boutros Gali (torunu Boutros Boutros Gali, 1992-1996 arasında BM’nin 6. Genel Sekreteri idi), 1908’den 1910’da bir suikastta hayatını kaybedene kadar, Yusuf Vehbi Paşa ise 1919-1920 tarihleri arasında görev yaptı. İlişkiler öyle iyiydi ki 1923 yılında Mısır bağımsızlığını ilan ettiğinde Kıptîler İslam’ın Mısır’ın devlet dini olarak ilan edilmesine itiraz etmediler ve dinî-kültürel azınlık olarak varlıklarını anayasal güvenceye almamanın bedelini ileriki tarihlerde ağır şekilde ödediler.
Kıptîler, 1930-1950 arasında modernleşme projesini hayata geçiremedikleri ve İsrail’in kuruluşunu önleyemedikleri için halk desteğini kaybeden liberal milliyetçi hareketlerin yerini almaya çalışan radikal İslamcı hareketlerin hedef tahtasına girdiler.
Nasır Dönemi’nin sertlikleri
1952’de askerî bir darbeyle yönetime el koyan Nasır sadece Müslüman Kardeşler’e değil gayrımüslimlere de iyi davranmadı. Gizli ve açık baskılar sonucu varlıklı Kıptîler ülkeden göç etmeye başladılar. Geriye kalan Kıptîler servetlerinin yüzde 75’ini kaybettiler. Bu durum Kıptî okullarının, kilise ve manastırlarının kapanmasına neden oldu. Gelişmeler sadece Kıptîleri değil Müslümanları da etkiledi, çünkü o tarihe kadar eğitim kalitesinin yüksekliği yüzünden bu okullarda Müslüman çocuklar da eğitim görürlerdi. Örneğin Nasır da bu okullarda eğitim almıştı. Bu buluşma her iki tarafı da birbirine yaklaştırırdı. Bu okulların kapanması yüzünden Müslüman ve Hıristiyan toplumları arasındaki etkileşim kanalları iyice sınırlandı ve Mısır toplumu biraz daha muhafazakârlaştı.
1957’de Nasır tüm okullarda İslami eğitimi zorunlu kılınca ülkedeki Müslümanlar bir çeşit iman tazeleme sürecine girerken, İslam dininin zorla öğretilmesi Kıptî toplumunda içine kapanmayı güçlendirdi. Bu dönemde Kıptî kiliseleri sadece dinî ve ruhani merkezler değil, aynı zamanda siyasal, sosyal ve kültürel merkezler haline geldi.
Sedat ve İslami hareketler
Bu eğilim, 28 Eylül 1970’te Nasır’ın bir kalp kriziyle hayata veda etmesinden sonra iktidara geçen Enver Sedat döneminde İslamcıların yeraltından çıkması (yeraltında mı idiler?) ve 1971’de göreve gelen Patrik III. Şenuda’nın içe kapanmacı tavrı iyice kökleşti. Kıptîler içe kapandıkça Müslüman toplum tarafından kuşkuyla karşılandılar, dışlandılar veya saldırıya uğradılar; bu durum Kıptîleri daha da içine kapadı. Enver Sedat’ın İslamcı güçleri kullanarak iktidarını pekiştirme çabalarının bir sonucu olarak Cemaat-i İslamiye gibi radikal grupların kışkırttığı Müslüman kitleler, 1981 haziranında Kahire’nin Kıptî mahallesi El Hamra’ya saldırdı. Olaylarda 81 Kıptî öldü ama Enver Sedat olayların faturasını Şenuda’ya kesti ve patriği Libya sınırındaki Bishoi Manastırı’nda ikamete zorladı. (Resmî açıklamaya göre Patrik inzivaya çekilmişti.)
Patrik, 6 Ekim 1981’de bir tören sırasında, İslamcı bir subay tarafından öldürülen Enver Sedat’ın yerine geçen Hüsnü Mübarek tarafından, ama ancak dört yıl sonra, 1985’te bu manastırdan çıkabildi. Bu tavır umut vericiydi ama Mübarek ileriki yıllarda Kıptîlerin arkasında durmadı. Onun döneminde Kıptîler pek çok kez Müslüman komşularının saldırısına uğradı, malları talan edildi, ülkeden kaçmaya zorlandılar. Böylece Kıptî diasporası biraz daha büyüdü.
Mübarek Dönemi’nin çelişkileri
Bu durum 1990’lı yıllarda Müslüman aşırılıkçıların sadece Kıptîlere değil Mısır’ın velinimeti olan turistlere de saldırmasından sonra değişmeye başladı. Avrupa ve ABD’nin Kıptîlerin hamiliğine soyunmasının da etkisiyle Mübarek idaresi Kıptîlere karşı tutumunu değiştirmeye başladı. Bu durum Kıptî toplumunda kültürel ve dinsel bir canlanmaya neden oldu. Pazar okulları yeniden açıldı, Kıptî kiliseleri onarılmaya başladı, Kıptî vakıfları kiliseye bağlandı, yeniyıl ayinleri televizyondan yayınlanmaya başladı, ülke okullarında Kıptî tarihi ile ilgili bölümler gözden geçirildi, dizi ve filmlerde Kıptî figürlere yer verilmeye başlandı. Dahası hükümete birkaç Kıptî bakan atanırken, parlamentoda Kıptî milletvekillerine yer açıldı.
Devrim Kıptîlere ne getirecek?
Bugün Mısır’ın Müslüman halkından daha eğitimli, daha zengin olan Kıptîler, ağırlıklı olarak şehirlerde yaşıyorlar. Kahire nüfusunun büyük bir bölümünü oluşturan Kıptîler, hukuk, finans, turizm, eczacılık ve mühendislik alanlarında egemenler. Ayrıca mevcut yatırım şirketlerinin yüzde 20’sinin Kıptîlerin kontrolünde olduğu ileri sürülüyor. Ancak hâlâ bir Kıptî belediye başkanı, vali, dekan, okul müdürü, üst düzey bürokrat yok. Orduda, polis ve istihbarat teşkilatlarında ve yüksek yargıda da Kıptî’ye rastlamak mümkün değil.
Radikal İslamcı örgütlerin ve devletin gizli güçlerinin Kıptîlere baskıları ise sürüyor. Son olarak 31 Aralık 2010 gecesi, Müslümanlığa geçtiği iddia edilen iki Kıptî kadını barındırdıkları için İskenderiye’deki ana Kıptî Kilisesi’ne bombalı saldırı yapılmış, saldırıda 21 kişi ölmüş, yüzden fazla kişi yaralanmıştı. Saldırıyı Irak İslam Devleti Örgütü’nün gerçekleştirdiği iddia edilmişti ama Mübarek istihbaratının parmağı olması da güçlü görülüyor. Bu tür olaylar yüzünden ülkeden göçün sürmesi, çeşitli nedenlerle Müslümanlığa geçişler ve eğitimli bir toplumda âdet olduğu üzere doğum oranlarının görece düşük olması gibi faktörler yüzünden Mısır’daki Kıptî toplumu giderek küçülüyor. Kısacası, Mısır’daki devrimci dalga eski, çürümüş, anti-demokratik, ayrımcı düzeni tarihin çöplüğüne atmayı başarırsa, yeni yöneticilerin Kıptîler konusunda yapması gereken çok iş var...
Kaynakça: Esman, J. Milton ve Rabinovich, Itamar, Orta Doğu’da Etnisite, Çoğulculuk ve Devlet, (Çeviren: Zafer Avşar), Avesta, 2004; Aslıhan Arslantürk Şimşek, “Ortadoğu’da Kimlik Sorunu ve Kıptîler”, Marmara Üniversitesi, Ortadoğu Araştırmaları Enstitüsü’nde 2010 yılında kabul edilmiş yüksek lisans tezi, Kirsten E. Schulze, Martin Stokes ve Clom Campbell, Ortadoğu’da Azınlıklar, (Çeviren: Kenan Kalyon), Totem Yayınları, 2006; Mustafa Erdem, “Kıptî Kilisesi Üzerine Bir Araştırma”,Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 36, 1997, s.143–178.
.13-2-11
.ABD dış politikasında yeni dönemeç
ABD Başkanı Obama, Haziran 2009’da Mısır’ın başkenti Kahire’de İslam âlemine sesleniş konuşmasında esas olarak demokrasiye vurgu yapmış ancak sözünün arkasında durmamış ve hileli seçimlerde Mübarek yönetiminin yanında yer almıştı. Dolayısıyla halkın 20 günlük görkemli direnişi sonunda Mübarek’in iktidardan çekilmesi, ABD’nin “ofsaytta kalmasına” neden oldu. Yemen’de ve Bahreyn’deki tutumu da iktidardan yana görünüyor.
Obama’nın Ankara Büyükelçiliği için aday gösterdiği Ricciardone’nin atanması ise, “2005-2008 arasında görevli olduğu Mısır’ın demokratikleşmesi yönünde yeterince çaba göstermediği, Ankara’ya atanması halinde hükümetin etkisinin altında kalacağı” gerekçesiyle Cumhuriyetçi Senatör Brownback tarafından uzun sure bloke edilmişti. Sonunda Obama yasama yılına ara verildiğinde, kişisel yetkisini kullanarak Ricciardone’yi atadı. Bu atama Senato yeniden toplandığında Dış İlişkiler Komitesi’nin onayına sunulacak. Dolayısıyla Ricciardone’nin basın özgürlüğü konusundaki gözüpek eleştirileri Obama yönetiminin demokrasi söylemi konusundaki şüpheleri gidermeyi amaçlıyor.
ABD’nin kötü sicilini bilenler bu tür tavırlara kuşkuyla yaklaşıyorlar, ancak günümüzdeözgürlükler ve insan hakları gibi konular ulus-devletlerin iç işi sayılmıyor, sayılmamalı. Hatta bu tür konularda tepki gösterme artık bir norm haline gelmeli. Nitekim bizim yöneticilerimiz de Mısır, İran veya İsrail’deki ihlallere karşı seslerini yükseltiyorlar ve bu tavırlarıyla büyük takdir topluyorlar. Bence ABD’nin de başka ulus-devletin iç işleri hakkında görüş belirtmesinde hiçbir sakınca yok. Yeter ki, görüşleri o ülkede demokrasinin, insan haklarının, özgürlüklerin gelişmesine katkıda bulunsun. Bu vesileyle, ABD’nin son iki yüzyıldaki dış politikalarına göz atalım diyorum.
Monroe Doktrini
ABD’nin ilk başkanı George Washington 1796 yılında kamuoyuyla paylaştığı ünlü Veda Konuşması’nda (Farewell Address) “Yabancı milletlerle olan ilişkilerimizde bizim için temel kural, onlarla ticari ilişkilerimizi mümkün olduğu kadar geliştirmek, fakat siyasi ilişkilerimizi asgaride tutmaktır. Bizim gerçek politikamız dış dünyanın neresiyle olursa olsun kalıcı ittifaklardan kaçınmak olmalıdır” demiş, Amerikalılara denizaşırı ülkelerde özgürlük için aktif olarak savaşmamalarını, bunun yerine dünyadaki baskı altındaki insanlar için bir “umut feneri” (‘beacon of hope’) olarak kalmalarını öğütlemişti. Bu tarihten sonra ABD’nin dış politikasının parametrelerini, Başkan Washington’un öğüdünü tutan Başkan James Monroe’nun adıyla anılan “Yalnızcılık” (İzolasyonizm, Tecritçilik) politikası oluşturdu. 1823’te formüle edilen “Monroe İlkeleri”ne (1852’den sonra Monroe Doktrini) göre Yeni Dünya ile Eski Dünya farklı sistemlere dayanıyordu ve iki ayrı dünya olarak kalmaları gerekiyordu. İki dünya da birbirlerinin işlerine karışmayacak, birbirlerinin hükümranlık alanlarına tecavüzde bulunmayacaklardı.
Bu politika uyarınca dikkatler kıtasal genişlemeye çevrildi. Tyler ve Polk’un başkanlıkları döneminde (1841-1849) bugün Teksas, Oregon, Colorado ve Kaliforniya diye bilinen topraklar Meksika’nın elinden bazen savaşla, bazen de parası ödenerek kopartıldı. 1861-1865 arasında yaşanan İç Savaş, kıtasal yayılmayı bir süreliğine durdurdu ve 1867’de Rusya’dan 7 milyon 200 bin dolara Alaska’nın satın alınması ve Pasifik’teki Midway Adası’nın işgali ile yetinildi.
Kıta dışına yayılma
Kıtasal sınırlara ulaşınca, Amerikan yöneticileri gözlerini kıta dışına diktiler ancak ilk adımı onlar atmadı. Alman Kayzeri II. Wilhelm, 1889’da Monroe Doktrini’nin hilafına, gözünü Samoa Adaları’na dikince ABD ile Almanya’nın arası açıldı. Bunu 1891’de Arjantin’in Falkland(Arjantinlilerin dilinde Malvinas) Adası/Adaları yüzünden, 1895’te de Venezuela yüzünden İngilizlerle savaşın eşiğine gelinmesi izledi. 1898 yılındaki İspanyol-Amerikan Savaşı sonrasında Guam, Porto Rico ve Filipinler İspanya’dan 20 milyon dolar karşılığı satın alındı, aynı yıl Hawaii Adaları ilhak edildi. Böylece ABD bir dünya gücü haline geldi.
1900’de bu politikaların yürütücüsü olan Cumhuriyetçi McKinley’in ikinci kez seçilmesi, yayılmacı politikaların halktan destek aldığını gösteriyordu. 1898-1901 arasında yedi Avrupa ülkesinin oluşturduğu orduya bir deniz birliği ile katıldı ve Çin’deki sömürgecilik karşıtı Boxer Ayaklanması’na müdahale edildi. En nihayet 1903’te Küba’nın ABD yönetimi altına alınmasından sonra bölgeyi ziyaret eden senatör Proctor, ABD’nin tecritçilik politikasından müdahale politikasına döndüğünü müjdeledi. Bunun bedeli dünya halkları için çok ağır olacaktı.
Medenileştirme misyonu
Özellikle Filipinlerde izlenen politika çok kanlıydı. Rivayete göre Filipinlerin zengin mineralleri ve tarımsal ürünlerinin farkında olan McKinley bir türlü müdahale kararı alamayınca geceleyin Tanrı ile uzun bir konuşma yapmıştı ve Tanrı ona “kahverengi ırktan olan Filipinlileri medenileştirme ve Hıristiyanlaştırma görevini” vermişti! Sonucu tahmin edebilirsiniz: 1901-1913 arasındaki işgal sırasında “kahverengi” halktan 200 bin kişi medenileşemeden öbür dünyayı boyladı.
1904’te Rus-Japon Savaşı’nda tarafsız tutum takınmakla birlikte Japonya’ya daha yakın duran ABD, 1905’te Almanların göz diktiği Santa Domingo’nun (bugün Dominik Cumhuriyeti) iktisadi kontrolü ele geçirdiğinde, Pasifik’teki yeni toprakları kabul ettirmek için Japonya’ya baskı yaptı. 1906’da Fas meselesine burun sokuldu. 1911’de Nikaragua’daki yönetim devrildi, bununla da yetinilmeyip ülke işgal edildi.
Wilson’u nasıl bilirsiniz?
Oyların Cumhuriyetçi adaylar Taft ve Roosevelt tarafından bölünmesinden yararlanarak 1912 seçimlerini kazanan Demokrat Wilson ilk bakışta Monroe Doktrini’ne geri dönüleceğini düşündürdü ama durum hiç de öyle gelişmedi. Wilson’un ilk işi “Latin Amerikalılara iyi adamları seçmeyi öğrenmek için” ABD’nin arka bahçesine askerî müdahale etmek oldu. 1913’te Meksika’ya asker gönderdi, 1915’te Haiti’yi işgal etti. (Bu işgal 1934’e kadar devam etti.) 1914-1916 arasındaki Meksika İç Savaşı sırasında Meksika’nın kuzeyi ve liman şehri Vera Cruz işgal edildi, 1916’da Dominik Cumhuriyeti’ne bir denizci birliği yollandı. 1917’de Virgin Adaları’na ve İngiliz Jamaikası hariç tüm Karayip Adaları’na çıkıldı. 1917 Bolşevik Devrimi sırasında, Rusya’nın Almanya’nın eline geçmemesi için, Japonya ile birlikte Sibirya’nın doğu kıyısındaki Vladivostok’a birlik çıkarıldı.
ABD’nin etkisizleşmesi
Ağustos 1914’te Birinci Dünya Savaşı patladığında ABD Monroe Doktrini uyarınca savaşa katılmamaya karar vermişti ancak Alman denizaltıları Amerikan ticaret filolarına saldırınca, yüz yıllık politika değişti ve 1917’de ABD savaşa girdi. Başkan Wilson halka savaşa “dünyayı demokrasi için güvenli hale getirmek” için girdiklerini söylemişti. Nitekim 8 Ocak 1918’de ilan ettiği ünlü 14 İlke’si gizli diplomasiyi, silahlanmayı, iktisadi engelleri mahkûm ederek, vatandaşlık haklarını ve bir milletler cemiyetinin güven altına alacağı devletler arasında eşitlik prensibini ortaya koymayı amaçlıyordu. Ancak Kongre bu ilkeleri onaylamadı ve seçimleri “Yalnızcı” Harding kazandı. Sonuçta ABD etkin bir uluslararası aktör olmaktan ziyade barış konferanslarında gözlemci bulunduran etkisiz bir ülkeye dönüştü.
Bunun sonucu olarak 1934’te Haiti ve Nikaragua’dan çekilen ABD aynı yıl Filipinler’e bağımsızlık vaat etmek zorunda kaldı. 1935-1937 arasında Kongre üç değişik tarafsızlık yasasını onayladı. Ancak 1938’e gelindiğinde “Yalnızcı” duygular doyma noktasına varmıştı.
Hızla modernleşen Japonya’dan doğan tedirginliğe, askerî ve ekonomik bir güç olarak yeniden toparlanan Almanya’nın yarattığı tehdit eklenince 7 Aralık 1941’de Japonların Pasifik Denizi’ndeki Pearl Harbor Üssü’ne yaptığı hava baskınından sonra ABD’nin İkinci Dünya Savaşı’na girmesinin önünde engel kalmayacaktı. Avrupa’nın Nazi boyunduruğundan kurtarılmasında Sovyetler Birliği ile ABD’nin büyük katkısı oldu. Savaş sonrasında Birleşmiş Milletler Örgütü’nü kurulmasına önayak olan da ABD idi.
‘Demir Perde’ iniyor
5 Mart 1946’da Missouri’deki Fulton Üniversitesi’nde yaptığı konuşmada İngiltere Başbakanı Churchill Avrupa’yı bölen “demir perde”den söz ettiğinde ABD’nin kendine biçtiği yeni rol netleşmeye başladı. ABD’ye göre bir yanda “Komünist Blok”, diğer yanda ise ABD’nin önderlik ettiği “Özgür Dünya” uzanıyordu. Bu yeni durumun adı “Soğuk Savaş”tı.
ABD 1947’de “SSCB’nin nüfuz alanını genişletmesini engellemek için bu ülkeyi ABD’ye dost rejimlerle çevrelemek” amacını güden Truman Doktrini’ni ilan etti ve Yunanistan’la Türkiye’ye askerî ve ekonomik yardım yapmaya başladı. Bunu savaştan yıkılmış olarak çıkan Avrupa’nın yeniden kurulmasını öngören Marshall Planı izledi. Soğuk Savaş’ın ilk gerilimi olan 1948 Berlin Krizi’ni 1949’da NATO’nun kuruluşu, 1950’de Kore Savaşı izledi.
1953’te petrolü millileştiren İran Başbakanı Musaddık devrildi, yerine Şah Rıza Pehlevi geçirildi.
1960’lar ve 1970’lerdeABD dış politikasını Dışişleri Bakanlığı’ndan çok CIA çizdi. Dünyanın dört bir yanında ABD politikalarına ters düşen Kongo Devlet Başkanı Patrice Lumumba’ya suikast yapıldı, Irak’ta Abdülkerim Kasım’a ve Küba’da Kastro’ya Şili’de Allende’ye darbe yapıldı. Birçok Latin Amerika ülkesinde faşist diktatörlere destek verildi. Ancak 55 bin Amerikan askerinin ölümüne rağmen 1973’te Vietnam Savaşı kaybedilince “seçilmiş halk” mitolojisi ilk kez ciddi bir darbe yedi. Aynı yıl yaşanan petrol krizi ve 1979/1980’de İran’daki Elçilik Krizi ABD’nin artık dünyanın her yerinde istediği gibi at koşturamayacağı anlamına geliyordu.
Yeşil Kuşak Projesi
1980’lere damgasını vuran olay Sovyetler Birliği’nin Afganistan’ı işgali oldu. Bu işgale tepki olarak Demokrat Başkan Carter’ın Güvenlik Danışmanı Brzezinski’nin icadı olan Yeşil Kuşak Projesi Carter’in ikinci kez seçilememesi üzerine Cumhuriyetçi Başkan Reagan tarafından sürdürüldü. Projeye göre kapitalist blokun başını çeken ABD, Sovyetler Birliği’nin temsil ettiği komünist ideolojinin Kafkaslar, Ortadoğu ve Asya’da yayılmasını önlemek için, ABD ile bağlantılı anti-komünist Müslüman örgütlerle Sovyetler Birliği’nin etrafını sarmalayacaktı. Bu amaçla Afganistan’da birbiri ile toprak anlaşmazlıkları, kan davaları ya da esrar ticaretinin kontrolü gibi nedenlerle savaş halinde olan onlarca grup çeşitli araçlar kullanılarak biraraya getirildi. Suudi Arabistan, 1 milyar doların üstünde yardımla kampanyaya destek verirken, Pakistan’ın Gizli İstihbarat Servisi (ISI), tüm üyeleriyle Afgan mücahitlerinin (din savaşçılarının) eğitimini üstlenmişti.
CIA, başta Mısır, Çin, Polonya, İsrail olmak üzere dünyanın başka yerlerinden toparladığı her türlü silahı mücahitlere akıtıyor, terör ve imha ekipleri mücahitleri eğitiyorlar, kimyasal ve elektronik zamanlama aletlerinin nasıl kullanılacağını, bombaların nasıl yapılacağını, uydu iletişiminden ve internetten nasıl faydalanılacağını öğretiyordu.
1982-1992 arasında 43 İslam ülkesinden yaklaşık 50 bin Müslüman’ın Pakistan’ın Peşaver şehri yakınlarındaki kamplarda ABD ve Pakistanlı uzmanlar tarafından eğitildiği sanılıyor. Bu cihat üniversitelerinde yetişenlerin en ünlüsü Usame Bin Ladin’di.
1990 Körfez Savaşı
Ancak, 1988’de yapılan bir kamuoyu araştırmasına göre Reagan’ın itibarı, seçildiği tarihe göre yarı yarıya düşmüştü. Böyle bir ortamda iktidara gelen yeni başkan “Baba” Bush’un imdadına Saddam Hüseyin’in Kuveyt’i işgali yetişti. Bush’un geceler boyu Tanrı’yla yaptığı konuşmalara ve Kader İnancı’na yapılan atıflarla askerî müdahaleye ikna edilen “seçilmiş” Amerikan halkı, dünyanın bu uzak ülkesine demokrasi ve özgürlük götürmenin gururunu yaşarken, Bush yönetimi devrik Kuveyt monarşisini tekrar ayağının üzerine dikti. Kuveyt de Koalisyon Güçleri’ne bu hizmetleri karşılığında 17 milyar dolar ödeme yaptı.
Bunlar olurken Sovyetler Birliği başta olmak üzere Doğu Bloku ülkelerinde rejimler değişmeye başlamıştı. ABD, bu dönüşümleri herhangi bir tahrikçilik yapmadan izleme basiretini gösterdi. 1993’te başlayan Clinton döneminde ABD dış politikasına “aktif müdahalecilik” yaklaşımı egemen oldu. Bu sayede, Avrupa’nın Balkanların “aile kavgası” diye görerek müdahale etmediği Bosna Savaşı’na 1995’de NATO bombardımanı ile nokta kondu.
Yeni Muhafazakârlar
Ocak 2001’de George W. Bush’un ABD Başkanı seçilmesinden sonra ortada yeni yeni kavramlar dolaşmaya başlamıştı. “Yeni Amerikan Yüzyılı”, “Büyük Ortadoğu”, “Teröre Karşı Küresel Eylem Planı”, “Önleyici Darbe”, “Şer Mihveri” gibi parlak ve gizemli lafların mucitleri Yeni Muhafazakârlar (Neo Cons) denen bir grup siyasetçi ve siyaset bilimciydi. Hıristiyan köktendincilik (Evangelizm) ile neo-liberalizmin bir sentezini yapan bu yeni düşünce akımının temsilcilerine göre Soğuk Savaş yıllarında ABD son derece korkak, pısırık bir politika izlemiş, hele Carter ve Clinton dönemlerinde, büyük bir suçluluk duygusuyla dibe vurmuştu. Bu duruma derhal bir son verilmesi gerekiyordu.
11 Eylül 2001’e gelindiğinde, Washington ve New York’taki bazı merkezlere yönelik terörist saldırılar sadece ABD’de değil, bütün dünyada yeni ve farklı bir dönemin başlangıcı oldu. Bush Doktrini’ne göre yeni ABD politikasının özünü, dünyanın teröristler ve onları barındıran ülkelerle ile ABD yanlıları olarak ikiye ayrıldığı ve ABD’nin ne pahasına olursa olsun terörizmin kökünü kazımak için müdahalede bulunabileceği fikri oluşturuyordu.
Nitekim çok geçmeden saldırıların sorumlusu kabul edilen El Kaide’yi barındırdığı gerekçesiyle Afganistan’a, 2003’te de kitle imha silahları ürettiği gerekçesiyle Irak’a müdahale edildi. Bütün bunlar İslam ülkelerinde ve en çok da Türkiye’de derin bir Amerikan düşmanlığına zemin hazırladı. Obama’nın Başkan seçilmesine neredeyse tüm dünyanın derin bir nefes almasının nedeni bu korkunç tarihçeydi. Aradan geçen iki yılda ABD’nin eski saldırgan yaklaşımından vazgeçtiğine dair pek çok ipucu var. ABD Dışişleri Bakanlığı’nın Ricciardone’nin sözlerinin arkasında durması da bunlardan biri.
***
Püritenlik, Kader İnancı, Sınır Miti
Amerikan sivil dininin kalbini oluşturan “Püritenlik” 16.yüzyıl sonu ile 17.yüzyıl başlarında Anglikan İngiltere Kilisesi’ni Katolikliğin kalıntılarından arındırmayı amaçlayan bir reform hareketinin adıdır. 1534’de VIII. Henry tarafından Roma’dan ayrılan İngiltere Kilisesi, Kraliçe Mary döneminde (1553-1558) yeniden Katolik Kilisesi’ne bağlandığında pek çok Protestan öldürülmüş, birçoğu da sürgüne gönderilmişti. Sürgüne gidenlerin önemli bir bölümü Cenevre’de Jean Calvin’in kilisesine katılıp “Kalvinist” adını almıştı. 1560 yılında papaz cüppeleri ile ilgili bir tartışma sonunda “Püriten” adını alan bazı gruplar ise “Yeni Kudüs’ü bulmak için” Amerika’ya ve Hollanda’ya göç ettiler.
Püritenlik, Hıristiyanlıkta her türlü yeniliğe karşı, katı ahlakçı, ama “Tanrı önünde eşitlik” ilkesi nedeniyle bireylerarası eşitliğe saygılı bir tarikat idi. Püritenler sanattan ve eğlencenin her türünden nefret ediyorlardı. İnsanlığın günahkârlıktan kurtulması için içsel tövbe deneyimini şart görüyorlardı. İyi bir Hıristiyan olmanın yolunu Eski Ahit’te bulmuşlar, aradan kiliseyi çıkararak müminle tanrıyı karşı karşıya getirmeyi amaçlamışlardı. Bu deneyim Püritenlerin tarihte bir devrim yaratmak üzere Tanrı tarafından seçilmiş kişiler olduklarına dair inancın (“Manifest Destiny” / “Kader İnancı”) temelini oluşturdu. İlk kez 1845’te O’Sullivan adlı bir gazeteci tarafından kullanılan Kader İnancı kavramı 150 yıldır Amerikan muhafazakârlığının nirengi noktalarından biri oldu, okullarda ders olarak okutuldu, bütün Amerikan büyükleri sınır ötesi faaliyetlerine meşruiyet kazandırmak için örtük veya açık, bu kavrama atıfta bulundular.
1892’de “Sınır Miti” tezini ortaya atan Amerikalı tarihçi Turner’a göre ilk yerleşimciler için “sınır”, medeniyetle vahşeti ya da yerleşim yerleriyle fethedilmeyi bekleyen boş alanları ayıran bir metafordu. Bu çizgi hep ileriye çekilmeli, sınırın arkasına geçilmeli, oradaki vahşi topluluklar ya medenileştirilmeli ya da yok edilmeliydi. Sınır bölgeleri sadece bilinmezliğin ve zor yaşam koşullarının yarattığı gerilimi değil aynı zamanda nerede ve ne zaman ortaya çıkacağı belli olmayan binlerce fırsatı da simgeliyordu. Böylece ilk olarak kıtanın Doğu kıyılarına ayak basan yerleşimciler ülkenin Batı’sına doğru harekete geçtiler. Onlarca yıl süren yürüyüş Pasifik kıyılarına kadar sürdü. Bu arada yüz binlerce Kızılderili ve Meksikalı öldürüldü, başıbozuk Avrupalı göçmen toplulukları da “hizaya getirildi”. ABD’nin son iki asırdır sürdürdüğü politikalara bakınca sınırları sürekli genişletme içgüdüsünün, en azından yönetici elitin zihninde yaşadığı anlaşılıyor. Sınır önce beyazlarla Kızılderililer arasındaydı, sonra Amerikalılar ile komşuları arasında oldu, Baba Oğul Bush’lar döneminde ise Amerikalılar ile dünyanın diğer halkları arasında. Obama bu sınırları ortadan kaldırmaya niyetli görünüyor ama buna muktedir olduğu şüpheli...
Özet Kaynakça: F. J. Turner, “The Frontier in American History”, http://xroads.virginia.edu/-HYPER/TURNER/;R. L. Coles, “Manifest destiny adapted for 1990’s war discourse:mission and destiny interwined”, Sociology of Religion, Winter 2002, s. 403-426; E. A. Tiryakian. “Puritan America in the modern world: Mission impossible?”, Sociological Analysis. 43(4), 1982, s.351-368; S.P. Huntington, Biz Kimiz? Amerika’nın Ulusal Kimlik Arayışı, Global Yayın Ajansı, 2004.
.20-2-11
.
Siyasi sürgünler diyarı Trablusgarp
Bugün kanlı bir ayaklanmaya sahne olan Libya, Osmanlı Devleti’ne 1559’da bağlandı ve Akdeniz’deki üç Garp Ocağı’ndan ikincisi (birincisi Cezayir’de, üçüncüsü Tunus’tadır) Trablusgarp’ta oluşturuldu. Trablusgarp bugünkü Libya’yı oluşturan üç bölgeden biriydi. Diğer bölgeler Bingazi ve Sirenayka idi. Bu üç bölge Trablusgarp Beylerbeyliği’ne bağlandı.
Kuloğulları ve Karamanlılar
Bölge uzun süre “Dayı” denen yerel beylerle yönetildi ama bölge çocuklarının gerektiğinde birbirlerine karşı Avrupalılarla işbirliği yaptığı fark edilince, bölgenin idaresi ve güvenliği için merkezden asker gönderildi. Ağırlıklı olarak Aydın, İzmir, Manisa, Muğla gibi Batı Anadolu’dan toplanan çoğu devşirme levendlerin ve yeniçerilerin evlenmeleri yasaktı. Ancak bu yasak zamanla delindi ve Türk-Arap-Bedevi karışımı Kuloğulları denen toplumsal kesim ortaya çıktı.
Bölgeyi 134 yıl yöneten Kuloğullarından Karamanlılar Hanedanı, 1830’da Fransa’nın Cezayir’i işgal etmesi sırasında güçsüzleşince, 1835’te Trablusgarp, Bingazi ve Sirenayka doğrudan İstanbul’a bağladı ancak, Guma ve Abdülcelil aşiretlerinin yerel bağımsızlığı devam etti, Ticani ve Vahabi hareketleri de İstanbul merkezli Hilafet’e uzak durdular.
Tanzimat Dönemi’nde devletin diğer bölgeleri gibi bu bölge de modernleşme hamlelerine sahne oldu. 1864’te vilayet olan Trablusgarp’ta belediye teşkilatı kuruldu, evlere borularla su getirildi, kuyular açıldı, posta-telgraf idaresi kuruldu, bir ziraat okulu ve 160 kadar ilkokul açıldı, ilk matbaa kuruldu ve Türkçe-Arapça Trablusgarp adlı gazete yayımlanmaya başladı, Trablus ve Bingazi limanlarının temelleri atıldı, dut ağaçları dikilerek ipekçilik geliştirilmeye çalışıldı.
İtalya’nın Arz-ı Mevud’u
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan Osmanlı Devleti yenik çıkınca, Akdeniz’deki Osmanlı nüfuz alanları Avrupalı güçlerin tasallutuna uğradı. Fransa, 1881’de Tunus’u, İngiltere 1882’de Mısır’ı işgal ederken, siyasi birliğini ancak 1871’de kuran İtalya da gözünü Trablusgarp’a dikmişti. Daha 1830’lu yıllarda İtalyan milliyetçiliğinin babası G. Mazzini, Trablusgarp ve Bingazi’yi “İtalyanların vaat edilmiş toprakları” (Arz-ı Mevud) olarak tarif etmişti.
Abdülhamit’in bölgeye özel ilgi göstermesi bu dönemde oldu. Trablusgarp’a Ahmet Rasim Paşa adlı yetkin ve çalışkan bir yönetici gönderildi. Abdülhamit yaverlerinden Sadık El Muayyed, 1886 ve 1895’te, yaklaşık 50 yıldır bölgede etkili olan Senusiyye Tarikatı’nın şeyhi Ahmed Senusi’yle işbirliği yolları aradı. (İlişki ancak 1908’den az önce kurulabildi fakat uzun soluklu oldu. Şeyh Senusi 1920’de Anadolu’ya geçti ve Milli Mücadele’ye katıldı.) Şazeliliğin bir kolu olan Medeniye Tarikatı’nın lideri Şeyh Muhammed Zafir, “danışman” olarak İstanbul’a çağrıldı. (Şeyh ve ailesi uzun süre Beşiktaş’taki Ertuğrul Tekkesi’nin harem dairesinde oturdu.) Bölgenin diğer önde gelenlerine unvanlar, nişanlar verildi, çocukları 1894’te İstanbul’da açılan Aşiret Mektebi’ne alındı.
Bedevi Hamidiye Alayları
Düzenli askerliğe alışkın olmayan Bedevilerden ve Kuloğullarından Hamidiye Alayları oluşturuldu, halka askerî eğitim verildi. Trablus’tan Selum’a kadarki sahil şeridinde silah depoları kuruldu. Gerçi bir ara fazla başına buyruk olan Kuloğullarının Hamidiye Alayları’na alınmasının yasaklanması veya resmî yazışmaların Türkçe yapılması gibi uygulamalar yüzünden yerel güçlerle merkezî güçler karşı karşıya geldilerse de Abdülhamit “ceza-ödül” taktikleriyle durumu kontrol altında tutmayı başardı. Ancak, uluslararası durum hızla İstanbul’un aleyhine değişiyordu.
Habeşistan’ı (bugün Etiyopya) sömürgeleştirmeye çalışırken,1896 yılında Etiyopyalılara yenilen İtalya gözünü Libya’ya diktiğinde, kıdemli emperyalistler Fransa ve Britanya, 1904’te El Cezire Konferansı’nda Trablusgarp’ı nevzuhur emperyalist İtalya’nın imtiyaz bölgesi olarak tanımıştı. Osmanlı Devleti’nin güçsüzlüğü sayesinde İtalya giderek bölgede ekonomik açıdan egemen olmaya başladı. Abdülhamit Avrupa ülkeleriyle zıtlaşmamak için İtalyanların “barışçı ekonomik sızma” harekâtına karşı çıkmadı, bunun yerine bölgede reformlar yaparak halkın gönlünü kazanmaya çalıştı. Vergi sisteminde düzenlemelere gidildi ve o güne dek vergiden muaf olan Kuloğullarının ayrıcalığı kaldırıldı. Trablus’ta Ziraat Bankası’nın şubesi açıldı ve çiftçilere kredi verildi. Yine Trablus’ta ticaret odası açıldı, köle ticareti yasaklandı.
Fizan’ı nasıl bilirsiniz
II. Abdülhamit Dönemi’nde (1876-1909) Trablusgarp Vilayeti, siyasi muhaliflerin, Arnavut, Rum, Bulgar komitacılarının, başarısız yöneticilerin, muhalif tarikat şeyhlerinin, eşkıyaların ve daha nice istenmeyen insanın gönderildiği bir sürgün yeriydi. Aslında bölgeye gönüllü olarak gelenler de bir çeşit sürgün psikolojisi içinde yaşardı.
Siyasi sürgünlerin bir kısmı daha Trablusgarp’a varamadan, kimi karaya ayak bastığında, kimi zindandaki ilk aylarında, kimi kaçarken son nefesini verdi. Kimi kaçmayı başardı, sonra bölgeye gönüllü olarak geri döndü, kimi affedilip başka bölgelere atandı, kimi 20 yıl affedilmeyi bekledi.
Cami Baykut’un kaleminden
Sürgünler için en korkunç yer Fizan’dı, çünkü Fizan’dan kaçmak adeta imkânsızdı. Öyle ki, bazı sürgünler deniz kenarındaki Trablusgarp’ta veya Bingazi’de kalabilmek için can düşmanları Abdülhamit’in şerefine “Çok yaşa” diye bağırmaktan kaçınmazlardı. Fizan, Büyük Sahra’nın Libya ile bağlandığı 900 bin kilometrekarelik bölgeydi. Fizan’ın merkezi olan Murzuk Kasabası, Trablusgarp’a, 900, Bingazi’ye 1.500 kilometre uzaktı.
Yarı sürgün olarak gönderildiği Gat ve Fizan’da kaymakamlık yaptığı yıllarda, bölgenin sosyo-kültürel dokusundan jeolojik dokusuna, ikliminden siyasasına kadar her konuda olağanüstü zenginlikte gözlemlerini kaleme alan Cami Baykut’a göre 19. yüzyılda 30 kilometrekare başına bir kişinin düştüğü Fizan’a ulaşmak için deve sırtında 45 gün yolculuk yapmak gerekirdi. Akreplerin, çıyanların, zehirli yılanların kol gezdiği çölde geceleri ısı sıfırın altına düşer, gündüzleri 50 dereceye çıkardı. Su bulmanın imkânsız olduğu Fizan yolunda Bedeviler biraz deve sütü ve bir avuç hurmayla karınlarını doyururlardı.
Ünlü sürgünler
Fizan sürgünlerinden en ünlüsü Askerî Tıbbiye öğrencisi iken 1889’da İttihat ve Terakki Cemiyeti’ni kuran dört kişiden biri olan Abdullah Cevdet’ti. 1895’te Abdülhamit’e muhalefet suçundan tutuklanarak Trablusgarp’a gönderilen Abdullah Cevdet, Abdülhamit’in yufka yüreği sayesinde, kısa bir hapislikten sonra Trablus Merkez Hastanesi’nde göz hekimliği yapmış, hastane yakınlarındaki evinde diğer sürgünlere hürriyetçi şiirlerini okumuştu. Ancak Fizan’a gönderileceğini haber alınca, 1897 yazında bir maltız kayığı ile Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp’taki varlığının sembolü olan köhne Muzaffer korvetinin gözünün içine baka baka önce Tunus’a, oradan da Avrupa’ya kaçmıştı.
Çerkes Cemiyeti
Bir başka Libya sürgünü, 1890’larda Trablus’ta İstinaf Mahkemesi Reisliği yapan Hacı Mustafa Raşit Bey idi. Sürgün nedeni, Yıldız Sarayı’nda mabeyn kâtibi olarak çalışırken, Çerkes tarihini yazmaya kalkmasıydı. Bilindiği gibi, büyük kardeşi sabık padişah V. Murad’ı hapis olduğu Çırağan Sarayı’ndan çıkarıp tekrar tahta geçirmek isteyen Ali Suavi’nin işbirliği yaptığı kişilerin arasında Saray’daki Çerkes kadınların olması yüzünden Abdülhamit’in Çerkeslere karşı ciddi bir alerjisi vardı. Ali Suavi Olayı’ndan (bu konuyu 18 Temmuz 2010 tarihli “Kıbrıs’ı İngilizlere kim verdi” başlıklı yazıda anlatmıştım) yedi yıl sonra Kahire’de bir Çerkes Cemiyeti kurulmuş, Hacı Mustafa Raşit Bey de bu cemiyetle ilişki kurmuştu. Durumu haber alan Abdülhamit Raşit Bey’i beş değişik yere sürdükten sonra Trablus’a İstinaf Mahkemesi Reisi olarak göndermişti.
Abdülhamit’i devirmek
5 Aralık 1896’da İstanbul’dan kalkan Canik vapuru ile Libya’ya gönderilen Hacı Ahmet Efendi’nin suçu ise Abdülhamit’i devirmek için komite kurmaktı. Komitenin üyeleri arasında İstanbul Merkez Kumandanı Müşir Kazım Paşa, Ayan Meclisi üyesi Kürt Seyid Abdülkadir, Numune-i Terakki Mektebi Müdürü Nadir Bey de vardı. Nadir Bey sarhoşlukla ağzından birkaç söz kaçırınca, Abdülhamit’in hafiyeleri olayı derhal Yıldız’a bildirmiş, Hacı Ahmet Efendi, Trablusgarp’ın yolunu tutmuştu. Yanında Kocamustafapaşa’daki Bedevi Tekkesi Şeyhi Naili Efendi ile Humus’a sürülen kardeşi Hakkı Bey ile Bingazi’ye sürülen diğer kardeşi Yümni Bey de vardı. Bu ailenin suçu da Jön Türklerle ilişki içinde olmaktı. İlerde başka tekke şeyhleri de sürgüne yollanacaktı. Yani, Trablusgarp’ta İslam birliği için Senusilerle, Medeniyelerle ilişki kurmak için canla başla çalışan Halife padişah, yanı başındaki İslamcılarla pekiyi geçinemiyordu.
Şeref Yolcuları
Trablus sürgünleri arasında Trablusgarp’a Şeref vapuruyla geldikleri için başlangıçta “Şeref Yolcuları”, bir süre sonra “Şeref Kurbanları”, kurtuluşlarından sonra da “Şeref Kahramanları” diye anılan grup ise hakkında en çok bilgi sahibi olduğumuz sürgünler. Babası Sadullah Koloğlu, 1947-1948 arasında Libya Başbakanı olan tarihçi Orhan Koloğlu’na göre (ki ailenin soyadı Kuloğullarından geliyor) çoğunluğu Tıbbiye Mektebi öğrencisi olan 77 kişi, 28 Ağustos 1897’de Şeref vapuruna bindirilmiş, ambara doğru yürürken güverte üstünü dolduran sırmalı nişanlı subaylara “Yuha!” diye bağırmışlardı. Çoğu padişaha bağlı memur ailelerinin çocuklarının çektiği bu “Yuha” saltanatın sona ermekte olduğunun bir işaretiydi.
Yol boyunca Abdülhamit’in sadık bendesi Erzincanlı Miralay Mustafa Bey, sürgünleri davalarından vazgeçirmek için uğraşmış, pişman olanların padişaha telgraf çekerek aflarını istemeleri teşvik edilmişti. Bu ve benzeri olaylar yüzünden sürgünler affedilecekleri umudunu içlerinde taşımışlardı. Ancak bu sefer padişah kararlı çıkmış, yolculuk Trablus’ta bitmişti. Padişahın kararına göre 77 kişiden sekizi Trablus’ta kalacak, 69’u Fizan’a gönderilecekken, sonunda çölün kanunu padişahın iradesini galebe çalmış, sürgünleri götürecek develer temin edilemediği için Şeref Kurbanları Trablusgarp’ta kalmışlardı.
Şeref Kahramanları dönüyor
Şeref Yolcuları dokuz aylık baskı ve beyin yıkama faaliyetinden sonra 21 Haziran 1898 günü valinin huzurunda “Bundan böyle padişaha sadakatle hizmet edeceklerine, fesatlarla meşgul olmayacaklarına, herhangi bir şekilde firar ederek Avrupa’da kötü yayınlar ile uğraşanlara katılmayacaklarına Vallah ve Billah” yemin ettiler ve “Padişahım çok yaşa” diye bağırdılar. Rivayete göre bazıları “Padişahım baş aşağı!” diye bağırmıştı. Sürgünlere eski rütbeleri verildi, asker olanlar orduda, mülkiyeliler vilayette, tıbbiyeliler hastanelerde çalışmaya başladılar. İttihat ve Terakki’nin 7. Gizli Şubesi oluşturuldu. 1898’de İttihatçı yayınlar Menfa ve Hatıra basılmaya başladı.
Şeref Yolcuları’nın Trablusgarp’a adım atmalarından 11 yıl sonra aynı nesilden İttihatçı subaylar Makedonya dağlarında çektikleri “Yuha!” sonucu Abdülhamit’e ikinci kez Meşrutiyet’i ilan ettirdiklerinde, Trablusgarp’takilerin çilesi bitti. 198 Jöntürk, 9 Ağustos 1908 sabahı, Fransız Milli Marşı Marseillaise ve değişik Türk marşları eşliğinde İstanbul’a doğru yola çıktılar. Çok değil üç yıl sonra, onları uğurlayanlar da benzer bir yolculuğa çıkacaktı.
İttihatçıların rehaveti
23 Temmuz 1908’de Meşrutiyet’in ikinci kez ilanından sonra ortaya çıkan kargaşadan yararlanan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu 5 Ekim 1908’de Bosna-Hersek’i ilhak etmiş, Osmanlı Devleti 2,5 milyon altın emlak bedeli karşılığında bu ilhakı sineye çekmiş, 1878’den beri özerk olan Bulgaristan bağımsızlığını ilan etmiş, Yunanistan, Girit’i ilhak etmek için tekrar harekete geçmişti. Bunlar İtalya’yı da cesaretlendirmişti.
Roma’daki Osmanlı Askerî Ataşesi’nden İtalyanların savaş hazırlıklarına başladığı haberleri gelmeye başladığında, 1909’daki 31 Mart Olayı’ndan beri iktidarı ellerine geçiren İttihatçılar İtalyanların Trablusgarp’ı işgal edeceklerine çok ihtimal vermediler çünkü çok masraflı olacak böyle bir harekâtı milli birliğini yeni kurmuş olan İtalya’nın kaldıramayacağını düşünüyorlardı. Savaş başlarken Roma Büyükelçisi olan Sadrazam İbrahim Hakkı Paşa ise, devletler hukuku ilkelerine güveniyordu. O kadar ki, İtalyan’lar 23 Eylül 1911’de Osmanlı Devleti’ne Trablusgarp’ın teslimi için nota verdiklerinde bile İstanbul’daki İtalyan Elçiliği’nde briç oynamaktaydı. İddialara göre notanın zarfını briç partisini bitirdikten sonra açmıştı.
29 Eylül 1911 günü İtalyan donanmasına ait iki gemi, Derne şehrini topa tutmuş, yöneticiler İstanbul’a akıl danışırken, Trablus’a karşı taarruza geçilmişti. Osmanlı birliklerinin büyük bir bölümü Yemen’deki bir isyanı bastırmakla görevlendirildiği için o sırada bölgede sadece beş bin kişilik bir kuvvet vardı. Trablusgarp’ın savaşçı valisi İbrahim Paşa ise birkaç ay evvel görevden alınmıştı. Başlangıçta 23 bin kişi olan ancak zaman içinde 100 bin kişiye kadar ulaşan İtalyan ordusunun havadan ve denizden yürüttüğü bombardıman başsız kalan halkı da askerleri de paniğe soktu. Halk iç bölgelere doğru kaçarken, askerler de kışlalara sığınmıştı. Tarihteki ilk hava bombardımanıydı bu. 20 ekime kadar Tobruk, Derne ve Bingazi peşpeşe İtalyanların eline geçti.
Enver ve Mustafa Kemal
O sıralarda Binbaşı olan Enver Bey, o sırada Berlin’de askerî ataşeydi. Trablusgarp’ın işgalini duyunca Berlin’den koşup gelmiş, Trablusgarp’a hareket etmişti.Kıdemli Kolağası Mustafa Kemal (Atatürk) Bey de Trablusgarp’a gidenler arasındaydı. Seyahat sırasında Kurmay Binbaşılığa terfi eden Mustafa Kemal, Mısır’da hastalanmış, İskenderiye’de 15 gün kadar hastanede yattıktan sonra, Nuri (Conker) ve Fuat (Bulca) beylerle buluşup, Tobruk’taki Osmanlı karargâhına ulaşmıştı. Mustafa Kemal’in Trablusgarp’a ikinci gelişiydi bu. İlk olarak İttihat ve Terakki’nin Selanik Komitesi üyesi olarak 1 Ekim 1908’de gelmişti. Geliş nedeni, Meşrutiyet’in ilanından sonra birbiriyle çatışan grupları kontrol altına almak, yerel güçlerden milis kuvvetleri oluşturmaktı. Tahminen 2,5 ay sonra Bingazi üzerinden ayrılan Mustafa Kemal, 1909’daki İTC Kongresi’ne Bingazi veya Trablusgarp delegesi olarak katılmıştı.
Trablusgarp’taki birliğin başında Halepli Ethem Paşa bulunuyordu. Gönüllü zabitan içinde ilerde Mustafa Kemal’in yaveri olan Cevat Abbas (Gürer), İsmet (İnönü) Bey’in yaveri Atıf (Kamçıl), Teşkilat-ı Mahsusa’nın reislerinden Süleyman Askerî ve Kuşçubaşızade Eşref, Afyonkarahisarlı Ali (Çetinkaya), İttihatçıların tetikçisi Yakup Cemil, Doktor İbrahim Tali (Öngören), Enver Paşa’nın amcası Halil (Kut) ve kardeşi Nuri (Killigil), Trablusgarplı Süleyman el-Baruni ile Türk adlı pasaportlar taşıyan beş de Alman subay vardı.
Tobruk ve Derne savaşları
Trablus’ta yerli Arapları teşkilatlandırarak (ki bazı kaynaklara göre, bunun için epey para saçılması gerekmişti) savunmaya katılmalarını sağlayan Enver Bey askerî birlikleri üç komutanlığı ayırdı: Trablus Komutanlığı’na Kurmay Albay Neşet Bey, Bingazi Komutanlığı’na Kurmay Binbaşı Enver Bey, Derne Komutanlığı’na Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal’i getirmişti. Mustafa Kemal, 8 Aralık 1911’de Trablusgarp’a geldi ve 22 aralıkta Tobruk Savaşı’nı kazandı. 16/17 Ocak 1912 günü Derne Taarruzu’nda gözünden yaralandı. Bir ay hastanede tedavi gördükten sonra, 6 Mart 1912’de Derne Komutanı oldu ve Derne’de başarılı savunma muharebeleri yaptı.
Bu yenilgiler üzerine Trablusgarp ve Bingazi işgalinin pahalıya patlayacağını anlayan İtalyanlar Almanya aracılığıyla İstanbul’u barış için sıkıştırmaya başladılar. İstanbul’dan bir cevap gelmeyince, 30 Mart 1912’de 42 gemiden oluşan bir İtalyan donanması, Toronto Limanı’ndan hareket etti. Amaç Çanakkale Boğazı’nı geçerek İstanbul’u tehdit etmekti. Ancak Osmanlı Devleti Boğaz’a mayın döşeyince, İtalyan donanması yönünü değiştirdi ve 24 Nisan 1912’de Rodos ve Ege Denizi’ndeki Oniki Ada’yı işgal etti. (İrili ufaklı 20’den fazla adadan oluşan Oniki Ada’ya adını, ada sayısından değil, adaların 12 kişilik meclislere dayanan yönetim şeklinden almıştı.)
Uşi Antlaşması ile elveda
8 Ekim 1912’de Birinci Balkan Savaşı patlak verdiğinde Osmanlı Devleti’nin yapacağı pek bir şey kalmamıştı.18 Ekim 1912 günü, Büyük Devletlerin arabuluculuğunda İtalya ile Osmanlı Devleti arasında Uşi (Ouchy) Antlaşması imzalandı. Buna göre, Osmanlı Devleti, Trablus ve Bingazi’yi; İtalyanlar da Rodos ve Ege Adaları’nı tahliye edeceklerdi. (İtalya Oniki Ada’yı ancak 1947’de Yunanistan’a terk etti.) Osmanlı Padişahı “Naib’üs-Sultan” unvanıyla Trablusgarp’ta bir temsilci bırakacak, hutbeler padişah adına okunacaktı ancak Düyun-u Umumiye’ye, Trablus ve Bingazi’den vergi aktarılmaya devam edilecekti. Bu miktar senede iki milyon İtalyan Lireti’nden, 900 Osmanlı Altını’ndan aşağı olmayacaktı. Buna karşılık, Kapitülasyonlar konusunda İtalya Osmanlı Devleti’ne yardım edecekti. Bu antlaşma, Trablusgarp’ta savaşan subaylara ve yerel halka açıklanmamış, iki devlet arasında mütareke (ateşkes) yapıldığı söylenmişti.
Ancak İtalya 5 Kasım 1911’de Trablusgarp ve Bingazi’yi topraklarına kattığını dünyaya ilan etti. Böylece, Osmanlı Devleti Afrika’daki son toprağını da kaybetmiş oldu. Aynı günlerde Balkan orduları Çatalca’ya dayanmış, Trablusgarp ve Bingazi’deki Osmanlı subaylarının bir bölümü İstanbul’u savunmak üzere geri çağrılmış, bir bölümü de başka bölgelere kaydırılmıştı. Binbaşı Enver, 25 Kasım 1912 tarihli günlüğüne şunları yazmıştı: “Nihayet! Karar verildi. O halde İstanbul’a dönmek, orada yarbay olarak tekrar görev yapmak için çok sevdiğim Krallığım Sirenayka’yı ve gerçekten bağımsız bir görevi terk ediyorum (...) Düşmanlarım bu kararımı kendilerine göre yorumlayacak ve benim şeref ve haysiyetime leke sürmek için fırsatı ganimet bilecekler. Bence hava hoş. Ben vatanın çıkarları nerede gerektiriyorsa, orada göreve devam edeceğim...”
Vazife aşkıyla yanan Enver Bey, çok değil yedi sene sonra Birinci Dünya Savaşı’nı da yenik kapattıktan sonra, nihai yenilgisini tadacağı Orta Asya steplerine doğru yola çıkacaktı.
Özet Kaynakça: Orhan Koloğlu, Fizan Korkusundan Libya Mücahitliğine, Truva Yayınları,2008; a.g.y, “Mustafa Kemal’in 1908 Ekim-Kasım’ında Trablus ve Bingazi Gezisi”, Türk Kültürü, S. 343, 1991, s. 674-684; Celal Tevfik Karasapan, Libya, Trablusgarb, Bingazi ve Fizan, İnkılâp Kitabevi, 1960; Cami Baykut, Son Osmanlı Afrikası’nda Hayat, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
.27-2-11
.Dünya Okuma Günü’nüz kutlu olsun!
Bugüne dek “Ergenekon”, “Balyoz” ve benzeri soruşturmaları İttihat ve Terakki’den beri başımıza musallat olan darbecilik geleneği ile hesaplaşmanın bir parçası olarak görüyor ve yürekten destekliyordum. Ancak bugüne dek olanlar beni hayalkırıklığına uğrattı. Öncelikle 1970’lerden beri on binlerce kişinin ölümünden, sakat kalmasından, hapse girmesinden birinci dereceden sorumlu olanlar, 12 Mart, 12 Eylül, 28 Şubat, 27 Nisan darbecileri, hatta Ergenekon ve Balyoz davalarına konu olan darbe girişimlerinin asıl patronları ellerini kollarını sallayarak gezerken, Ahmet Şık ve Nedim Şener örneğinde olduğu gibi bunlara destek verdikleri iddia edilen ikincil, üçüncül aktörlerin şüpheli delillerle hapse atılması Ergenekon’un sulandırılmaya çalışıldığı izlenimini uyandırıyor. Bu arada, hükümeti desteklesin, eleştirsin binlerce gazetecinin yargılanması ve yüzlercesinin ağır cezalara çarptırılması, seçilmiş Kürt siyasetçilerin “KCK operasyonları” adı altında yaklaşık iki yıldır hapiste tutulması, binlerce siyasi mahkûmun hapishanelerde çürümeye terk edilmesi, Rahip Santoro ve Hrant Dink davalarının bir türlü karara bağlanmaması, hasta ve özürlü mahkûmların inatla affedilmemesi, Pınar Selek, İsmail Beşikçi, Nevin Berktaş gibi aydınların adeta kan davasına kurban edilmesi, vicdani reddini açıklayan gençlerin cezalandırılmaları (son olarak Halil Savda’nın beş aylık hapis cezası onandı) ve daha bir dizi olay hükümetin demokrasi ve insan hakları konusundaki samimiyetinden kuşku duymama neden oluyor. Bu nedenle 4 Mart 2011 günü Taksim’deki gazeteciler mitingine ben de katıldım, Galatasaray’a kadar basın özgürlüğünü savunan sloganlar atarak yürüdüm. Umarım, aramıza karışarak Ergenekoncu sloganlar atan İşçi Partililer (Aydınlıkçılar) yüzünden mesajımız bulanıklaşmamıştır. Hükümet ne demek istediğimizi anlamıştır.
Haftanın yazısını sıcak gündem uyarınca “basın özgürlüğü” konusuna ayırmam gerekirdi ama 17 Şubat 2008 tarihli “İktidar basının uysalını sever” başlıklı yazımda (ve dolaylı olarak başka yazılarımda) Cumhuriyet tarihi boyunca, iktidarların muhalif basına, muhalif gazetecilere yönelik tutumlarını özetlemeye çalıştığım için tekrara düşmekten korktum ve bir başka konuya değinmeye karar verdim. Esin kaynağım İngiltere ve İrlanda’da bu yıl ikincisi kutlanan “Dünya Kitap Günü”. Önümüzdeki yıl Taksim’de hükümeti protesto etmek için değil, “Dünya Kitap Günü”nü kutlamak için toplanma umuduyla, hepinize iyi okumalar diliyorum.
xxx
Bir zamanlar, bir kitabı yaratmak, ister kilise kürsülerine zincirlenecek dev boyutlu ciltler olsun, ister ince bir kitapçık olsun, uzun süre ve emek isteyen bir işti. 15. yüzyıl ortalarında yapılan bir buluş kitap üretmek için harcanan saatleri azaltmakla kalmadı, okuyucu ile kitap arasındaki ilişkinin niteliğini de değiştirdi. Dünyada ilk baskı aracının, Gutenberg tarafından (o zamanlar Almanya’ya bağlı olan) Strasburg kentinde 1436 yılında geliştirildiği kabul edilir. Uzun adıyla Johannes Genfleisch zur Laten zum Gutenberg’in ilk bastığı kitap Speculum Humanae Salvationis olmakla birlikte, buluşunun tanınması her sayfasında 42 satır/sütun olan bir İncil sayesinde olmuştu.
Harflerin yüzeyini oluşturmak için metal prizmalar, şarap ve cilt yapımı gibi iki farklı alanda kullanılan makinelerin özelliklerini birleştiren bir baskı makinesi ile yağ bazlı bir mürekkep kullanan Gutenberg 150-200 nüsha bastığı bu İncil’i Frankfurt’taki Ticaret Fuarı’nda kamuoyuna sunmuştu.
Bu ilk seri basımdan sonra Avrupa’nın dört bir yanında matbaalar kuruldu. Öyle ki, 1456 yılından 1 Ocak 1501 tarihine kadar basılan kitapların sayısı (ki bunlara daha sonradan Latince “beşikte” anlamına gelen incunabulum sözcüğünün çoğulu olarak incunabula denecekti) 30-40 bini bulmuştu. Daha önceki yüzyıllarda basılan kitapların sayısının 1.500’ü geçmediği düşünülürse, Gutenberg’in yaptığı işin büyüklüğü anlaşılıyordu.
Matbaa Osmanlı ülkesinde
Gutenberg’in bu olağanüstü buluşu, daha II. Bayezid Dönemi’nde (1481-1512) Osmanlı ülkesine girdi ve ilk Osmanlı matbaasını 1492’de İspanya’dan sürülünce İstanbul’a göç eden Musevi asıllı David ve Samuel ibn Nahmias Kardeşler kurdu. 1493’te kurulan matbaada basılan ilk kitap bazı kaynaklara göreArbaah Turim adlı dinî kitap, bazılarına göre Çocuk Dersleri adlı İbranice sözlük, bazılarına göre ise Joseph ben Goriom’un İbrani Tarihi’ydi.
Bayezid’in oğlu Yavuz Sultan Selim zamanında (1512-1520) basım işleri yasaklanarak, bu işlerle uğraşanların idam edileceğine dair bir ferman yayınlandıysa da, bu ilk Yahudi matbaasında kitap basımı durmadı, Nahmias Kardeşler, matbaacılık mesleğini 1518’e kadar sürdürdüler. Bu tarihten sonra Yahudi matbaacılığı İstanbul, Edirne, İzmir, Selanik, Kırım ve Halep’te yayılarak devam etti.
1567’de ilk Ermeni matbaasının kuruluşu birazcık zahmetli oldu. Bir grup basım araç gereci ile İtalya’dan gelen Sivaslı Apkar Tıbir adlı genç önce tutuklanmış sonra serbest bırakılmıştı. Matbaasını Kumkapı-Yenikapı arasındaki Surp Nigoğayos Kilisesi civarında kuran Apkar, burada biri alfabe, biri takvim, üçü de ayin kitabı olmak üzere beş kitap bastı. Ancak Apkar, Erivan yakınlarındaki dinî merkez Eçmiadzin’e gidince İstanbul’daki Ermeni basım faaliyetleri yüz yıllık bir suskunluk dönemine girdi.
Osmanlı ülkesindeki ilk Rum matbaası ise 1627 gibi nispeten geç bir tarihte (ama ilk “Türk” matbaasından 100 yıl önce) Kefalonyalı Nicodemus Metaxas tarafından Rum Patrikhanesi’nin bünyesinde kurulmuştu. Metaxas, baskı makinelerini İngiltere’den getirmişti.
İbrahim Müteferrika
1493’ten İbrahim Müteferrika’nın 1727’de kurduğu ilk “Türk” matbaasına kadar geçen 234 yıl içinde, Osmanlı ülkesinde gayrı Müslimlerce açılan matbaa sayısının 37 olduğu sanılır. Bu matbaalarda Türkçe (Osmanlıca) eser basılmamasının en önemli nedeni, sanıldığı gibi dinî nedenler değil yaşamını yazıcılıkla kazanan 90 bine yakın hattatın direnişidir. Ancak yine de not etmek gerekir ki, 1706 yılında, Halep’te Kitab-ı Mezamir (Davut Peygamber’in mezmurları) Arap harfleriyle basılmıştır.
Matbaacılığı “sanat-ı garibe” olarak niteleyen Lale Devri’nin ünlü padişahı III. Ahmet’in (hd. 1703-1730) hattatlar loncasını ikna için Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi’den aldığı ikinci fetvadan sonra 1727 yılının temmuz ayında, Üsküdar’daki Selimiye semtinde Macar asıllı İbrahim Müteferrika’nın evinde ilk Türk matbaası açılır.
20’li yaşlarında dâhil olduğu Protestan (Uniterian) inancına yönelik baskılardan dolayı Transilvanya’dan göç eden ve Müslüman olduktan sonra İbrahim adını alan kahramanımıza bir devlet memurluğu olan “Müteferrika” unvanı 1716’da verilmiştir. Batı kültürü ile Osmanlı kültürünü başarı ile harmanlayan İbrahim’in matbaasında basılan ilk kitap, 1729’da Sıhah-i Cevheri’nin Arapça-Osmanlıca Sözlüğü’nün Vankulu tarafından yapılmış tercümesi (Vankulu Lûgati) idi. Bin nüsha olarak basılan kitabın neredeyse yarısını İbrahim Müteferrika’nın bu kitabı niye bastığını anlattığı “Önsöz” oluşturur. Bu önsözde basımcının bu cüretkâr girişiminden dolayı tepkiyle karşılanma endişesi açıkça hissedilir.
Ancak endişe yersiz olmalıdır çünkü 1730’da Lale Devri’ne son veren Patrona Halil İsyanı sırasında bile basım işi durmamıştır. Dahası III. Ahmed yerine tahta geçen I. Mahmud, Müteferrika’ya basım izni veren fetvayı yenilemiştir. Müteferrika Matbaası’nda aralarında 17. yüzyılın ünlü seyyahı Kâtip Çelebi’nin Kitab-ı Cihannûma’sının da bulunduğu 17 kitap ve dört harita basılır. (Yarısı tarih, yarısı dil, coğrafya, siyaset, fizik, mantık, askerlik konularında (yani hepsi de din dışı) olan kitapların başlangıçta bin civarında olan baskı adedi (sadece Afganları ve Safavileri anlatan kitap 1.200 adet basılmıştı) satış olmayınca 500’e kadar indirilmiştir. Müteferrika Matbaası’nda basılan kitapların toplam nüshanın 13.200 olduğu sanılır.
Kitaba ilgi olmayınca
Yardımcıları ile birlikte bizzat kitapların çevirilerini, çizimlerini, düzeltilerini, önsözlerini, fihristlerini hazırlayan, bu işlerinin yanı sıra diplomatik ve askerî görevler de üstlenen İbrahim Müteferrika, Yalova’da bir kâğıt fabrikası da kurar. Okuryazarlığın düşük olduğu, okuryazar olanların da dinî kitaplarla ilgilendiği bir ülkede, dünyevi konularda pahalı kitaplar basan bu ilk “Türk” matbaası, 1735-1743 yılları arasında muhtemelen satış yapamadığı için faaliyetine ara verir. Müteferrika’nın 1747 yılında ölmesi üzerine imtiyazı başkalarına verilir. Matbaa 1756’da yeniden açılır. Bu açılışın şerefineVankulu Lügatı ikinci kez basılır. Ama son imtiyaz sahibi Kadı İbrahim Efendi’nin ölümü üzerine yeniden kapanır. Daha sonraki yıllarda Müslüman-Türklerin yönetiminde bazı matbaalar açılır ama iç ve dış meseleler yüzünden bunlar da kapanır. 1830’larda Matbaa-yı Âmire kurulur ve basım işlerini yürütür.
Modern anlamda ilk özel matbaa, 1882 yılında Ebüzziya Tevfik’in kurduğu Kitaphane-i Ebüzziya’dır. O dönemde yaygın olan ve halk arasında Acem baskısı denen taşbaskısını bırakıp çinko klişeli tipografiye geçilmesi sayesinde temiz baskılı ve renkli kitaplar basmak bu matbaa tarafından mümkün olmuştur. Kurumun başarısı İngiliz Times gazetesi tarafından övülmüş, Fransa Cumhurbaşkanı tarafından ise madalya ile ödüllendirilmiştir. Leipzig Dünya Matbaacılık Merkezi de, 1891-1899 arasında her yıl kata loğunda Kitaphane-i Ebüzziya’ya yer verir.
Evliya Çelebi’ye sansür
17. yüzyılın ünlü seyyahı Evliya Çelebi’nin paha biçilmez tarih, coğrafya ve antropoloji hazinesi olanSeyahatname adlı 10 ciltlik eseri nedense Müteferrika’nın bastığı kitaplar arasında yer almamıştı. Hacı Beşir Ağa adlı bir Habeş haremağası Mısır’da gördüğü eseri İstanbul’a getirmiş, Seyahatname’nin içindeki inanması güç hikâyelerden oluşturulan Müntehabat-ı Evliya Çelebi adlı derleme 1841-1843 arasında basılmıştı. 1200 adet basılan eser kısa sürede tükenince, 1846’da ikinci baskı yaptı. 1200 adetlik bu baskıya ise içindeki bazı “muzır ve münasebetsiz tabirler” yüzünden izin verilmedi. Kitabın önce imhasına karar verildi ancak bir depoya kilitlenmesiyle yetinildi. Esere olan talep dinmeyince, bazı tüccarlar eseri Mısır’da bastırıp İstanbul’da satışa sunmuştu. Bunun üzerine Maliye Nazırı, depodaki nüshaların da satılmasına izin vermek zorunda kaldı.
Seyahatname’nin bütünü değil ama ilk altı cildi ancak 1896-1902 arasında İkdam gazetesinin sahibi Ahmed Cevdet Bey’in (“İkdamcı Cevdet”) girişimleriyle basılabildi. Ancak dönemin baskıcı padişahı II. Abdülamit’in korkusundan, eser basımcıların sansürüne uğradığı gibi, eserin dilini sadeleştirmek adına pek çok terim ve kavram da tahrif edildi. Bu tedbirlere rağmen Abdülhamid’in gadrine uğrayan kitaba daha matbaada iken el kondu ve basılan nüshaları bir depoya kilitlendi. Bu yasak 1908’de Meşrutiyet’in ikinci kez ilanına kadar devam etti. Bu tarihten sonra kitabın ilk aşamada basılamayan yedinci ve sekizinci ciltleri 1928’de Arap alfabesiyle; dokuzuncu ve 10. ciltleri ise Latin alfabesiyle 1935 ve 1938’de basıldı. Yıllar sonra bu baskıların da eksikler içerdiği anlaşıldı. Eserin eksiksiz baskısı ancak yakın tarihte Yapı Kredi Yayınları tarafından yapılabildi.
Babıâli Yokuşu’ndan hatıralar
İstanbul’daki ilk kitapçı dükkânını İran’ın Hoy şehrinden göç eden Hacı Kasım Efendi adlı bir Türk’ün açtığı iddia edilir. 1862’de Beyazıt’taki Hakkâkler Çarşısı’nda faaliyete geçen bu kitapçı dükkânı 1895’te Babıâli’ye taşındı ve oğul Naci Kasım Efendi tarafından yönetilen bir yayınevine dönüştü. Yayınevini meşhur eden Saatli Maarif Takvimi,1920’lerin başından 1970’lere kadar 3,5 milyon adet basıldı ve üzerindeki ilginç bilgiler sayesinde günümüzün televizyonuna benzer bir işlev gördü.
Arakel Kitabevi
Bugün Cağaloğlu dediğimiz Babıâli Yokuşu’ndaki ilk kitapçı ise gazete müvezziliği (dağıtıcılığı) yapan Arakel Tozluyan Efendi’ye aitti. I. Meşrutiyet (1876) arifesinde ortaya çıkan “alafranga” kitapçı dükkânlarının ilk örneklerinden olan Arakel Kitaphanesi, ağırlıklı olarak Fransızca ve Türkçe ders kitapları basmıştı. Bunlardan Muallim Naci ile birlikte hazırlanan Talim-i Kıraat ve Mekteb-i Edep adlı okul kitapları o kadar tutulmuştu ki en az 100 baskı yapmıştı. Arakel Efendi 1912 yılında ölünce oğlu Leon Efendi bir müddet işi sürdürdü ama kitabevi 1914’te kapandı.
Asır Kütüphanesi
Asır Matbaa ve Kütüphanesi’nin kurucusu Kirkor Faik Efendi, Ahmet Rasim’in ifadesine göre 1880’lerin başlarından beri Babıâli’de kitapçılık yapıyordu. İstibdat döneminde Hazine-i Fünûn ve Musavver Terraki isimli haftalık iki mecmua çıkaran, pek çok kitap yayımlayan Kirkor Efendi, II. Abdülhamid tarafından nişanlarla taltif edilmiş biriydi. Kirkor Efendi’nin göğsü nişanlı ve üniformalı fotoğrafı kütüphanenin duvarını süslerdi. 1921’den önceki bir tarihte, bir yangın sonucu Asır Kütüphanesi kapandı ve Kirkor Faik Efendi kitapçılığı bırakarak Üsküdar Bağlarbaşı’nda bakkal dükkânı işletmeye başladı.
Gayret Kütüphanesi
Babıâli’nin en namlı kitapçılarından biri de Gayret Kütüphanesi idi. Sahibi Garabet Balamutoğlu Kayseri’deki Fransız Koleji’ne devam ettiği birkaç yıldan sonra 1895’de İstanbul’a gelerek halaoğlu Kirkor Faik Efendi’nin Asır Kütüphanesi’ne tezgâhtar olarak girmişti. Tokgözlülüğüyle tanınan Garbis Efendi’nin ayrıca tasavvuftan anlayan, musikiye meraklı, kanun çalan zarif bir zat olduğunu da ekleyelim. Kardeşi Misak Balamutoğlu da Zaman Kitaphanesi’ni kurmuş ve bu işi 1970’lere kadar devam ettirmişti.
İnkılâp Kitaphanesi
Hâlâ faaliyette olan İnkılâp Kitabevi’nin kurucusu Garbis Fikri Bey de Kayserili bir Ermeni’ydi. 1930’da Gedik Paşa Ortaokulu’ndan mezun olduktan sonra bir arkadaşı ile birlikte önce Cumhuriyet Kütüphanesi’ni kurmuş, 1932’de burasını arkadaşına devredip Ankara Caddesi 157 numaradaki İnkılâp Kitaphanesi’ni açmıştı. 1962 yılında Aka Eren adlı yayıncı ile kurulan ortaklıktan sonra kitabevinin adı önce İnkılâp ve Aka Kitabevleri sonra İnkılâp Kitabevi oldu ve Garbis Bey’in oğlu Nazar Fikri Bey ve onun oğlu Arman Fikri Bey’le devam etti.
Suhulet Kütüphanesi
Suhulet Kütüphanesi ve Matbaası’nın sahibi Leon Lütfi Bey ise Müslüman olup Semih Lütfi adını almış Kayserili zarif bir Ermeni beyefendisi idi. Necip Fazıl başta olmak üzere dönemin kalburüstü yazarlarının eserlerini yayımlayan Suhulet Kütüphanesi, Leon Lütfi Bey’in ölümünden sonra eşi Aznif Hanım tarafından 1980’lere kadar devam ettirildi. Asık yüzlü ve sert bir hanım olan Aznif Hanım da öldükten sonra kitabevindeki kitaplar, önce Kuleli Askerî Lisesi vasıtasıyla garnizonlara dağıtılmak istendi, kalanlar Edebiyat Fakültesi’ne verilmeye çalışıldı, fakülte ancak bir kısmını alınca da kâğıtçılara, hurdacılara dağıtıldı.
Harf Devrimi sonrası
1890’larda bunlara Naci Kasım Bey, Servet-i Fünun dergisinin sahibi Ahmet İhsan, Hüseyin Efendi, Tüccarzade İbrahim Hilmi Bey, Rauf Bey gibi Müslüman-Türk kitapçılar eklendi. Ancak Babıâli yayıncılığı, 1928’deki Harf Devrimi’nden sonra büyük bir sarsıntı yaşadı. 1908’de 128 olan kitapçı sayısı, 1933’te 51’e düştü. Depolarda bulunan binlerce eski yazılı kitap bir anda işe yaramaz hale geldiği için onlarca kitapçı iflasın eşiğine geldi. Bunların büyük bir kısmı da krizi atlatamadı. 1950’den itibaren kitapevleri Babıâli’den ayrılıp Beyoğlu’na, Taksim’e, Şişli’ye doğru yayılırken, geriye hüzünlü hatıralar kaldı.
Özet Kaynakça: Emin Nedret İşli, Kitaphaneden Yayınevine Bâbıâli, Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2004, Erhan Afyoncu, “İbrahim Müteferrika”, DİA, Cilt 21, s. 324-327; Franz Babinger, Müteferrika ve Osmanlı Matbaası ve 18. Yüzyılda İstanbul’da Kitabiyat, ikisi de Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2004.
..
.Güneş Ülkesi’ Japonya’ya sevgilerle
11 Mart 2011 tarihinde uğradığı deprem ve tsunami felaketi ile yüreklerimizi dağlayan Japonya şimdi de nükleer felaket ile karşı karşıya. Tüm dünya başlarına gelen onca olaya rağmen metanetlerini, disiplinlerini kaybetmeyen Japon halkına merhamet, saygı ve hayranlık karışımı bir duygu ile bakarken, bir yandan da yaşananlardan dersler çıkarmaya çalışıyor. Bizde ise tam tersine, Başbakan Erdoğan ve ekibinin nükleer enerji hevesi artıyor. Bedelli askerliği bile referanduma götürmekten söz eden bir iktidarın, nükleer enerji gibi halkın yaşam hakkıyla doğrudan ilintili bir konuda ‘ben yaparım olur’ tavrını takınması çok rahatsız edici. Bu notu düştükten sonra, iki ülke arasındaki ilişkilerin tarihine geçelim.
Hollandalılara benzeyen halk
Japonya’da Osmanlı/Türk algısının 16. yüzyıl sonlarında Portekizli tacirler tarafından Japonya’ya getirildiği sanılan 1571 tarihli İnebahtı Savaşı’nı konu alan bir resimle filizlendiği sanılır. 1695 yılında yayımlanan Kai Tsishiki adlı kitapta ya da 1713 tarihli Sairan İgen (1713) adlı kitapta ‘Turkain’ veya ‘Toruka’ diye söz edilen Osmanlı Devleti’nin ‘çok güçlü’, ‘çevresindekilerin itaat ettiği’, ‘insanlarının Hollandalılara benzediği’ anlatılıyordu.
İki halkın esas tanışması, Japon modernleşmesinin başladığı Meiji Restorasyon Dönemi’nde (1868-1912) oldu. Adını dönemin imparatorundan alan ve Osmanlı Devleti’nde Batı tarzı modernleşmenin hız kazandığı Tanzimat Dönemi’nin (1839-1878) muadili olan bu dönemde, Amerika’yı ve Avrupa’yı incelemek üzere yurt dışına çıkan Japon askerleri, diplomatları ve bilim insanları İstanbul’a da uğramışlardı. İki ülke arasındaki ilk resmî temas 1871 yılında Japon Dışişleri Bakanlığı kâtibi Fukuchi Genichiro’nun İstanbul’a gelmesiyle kuruldu. 1878’de Japon donanmasının eğitim gemisi Seiki, Avrupa gezisi çerçevesinde Haliç’e demirledi. Padişah II. Abdülhamit gemi kaptanı ve üç subaya Yıldız Sarayı’nda madalya verdi. 1881’de İmparator’un akrabalarından Prens Kato Hito’nun gayrıresmî ziyaretinin Abdülhamit tarafından resmî protokolle karşılanması ilişkileri kuvvetlendirdi. 1887 yılı ekim ayında İmparator’un yeğeni Prens Komatsu Akihito eşi ile İstanbul’a geldi. Abdülhamit heyeti Dolmabahçe Sarayı’nda ağırladı. Akihito da Japon İmparatoru’nun en büyük nişanı olan ‘Krizantem’i Abdülhamit’e takdim etti. O zamana kadar hiçbir yabancı devletin nişanını kabul etmeyen Abdülhamit bu nişanı kabul etti.
Pan-İslamist proje
Osmanlı Devleti’nin sıcak ev sahipliği, İmparator Meiji’yi çok etkileyecek ve 10 Mayıs 1888’de II. Abdülhamit’e özel mektubunu ve değerli hediyeleri gönderecekti. Mektupta Abdülhamit’ten İslam dini, tarihi, içeriği, Osmanlı’daki ilmî ve teknolojik gelişmeler, vakıflar, hayır kurumları gibi konularda Japonca ya da Fransızca bilgiler göndermesini istemişti. Abdülhamit ilk aşamada tezhipli bir Kuran‘ı ve değerli hediyeleri Japonya’ya gönderdi. Diğer istekleri için de süre istedi.
Abdülhamit’in aklında daha kapsamlı bir proje vardı. Bahriye Miralayı Osman Bey komutasındaki Ertuğrul Fırkateyni’ni Japonya’ya göndermek, böylece hem Japonya ile muhabbet arttırmak hem de geminin yolu üzerindeki ülkelerde yaşayan Müslüman halka Halife’nin mesajı ulaştırmak.
Etruğrul Fırkateyni
Seyahat için önce Hamidiye Zırhlısı, Avnillah Korveti ve Asar-ı Tevfik Zırhlısı düşünüldü, sonunda 1854-63 İstanbul- Londra yapımı Ertuğrul Fırkateyn’i seçildi. 79 metre boyunda, 15.5 metre genişliğinde, 2.400 ton ağırlığındaki Ertuğrul, son yirmi yılını Haliç’te demirli geçirmişti. Çeşitli kaynaklara göre 563 ile 655 arasında olduğu sanılan gemi mürettebatını dönemin Bahriye Mektebi mezunları oluşturuyordu. Geminin çarkçıbaşısının geminin uzun yolculuğa elverişli olmadığı yolundaki raporuna rağmen Ertuğrul, 14 Temmuz 1889 tarihinde İstanbul’dan yola çıktı.
Geminin yolda uğradığı felaketleri ayrı bir yazıya bırakarak devam edersek; yolu üzerindeki İngiliz ve Fransız sömürgelerinin limanları olan Bombay, Singapur, Saygon ve Hong Kong’da bölgenin Müslüman liderleri ve halkı tarafından büyük törenlerle ağırlanan Ertuğrul, 11 ay süren zahmetli bir yolculuktan sonra, 7 Haziran 1890 tarihinde Yokohama’ya vardı. Kaptan Osman Paşa, İmparator Meiji’ye Abdülhamit’in özel mektubunu, Şeyhülislam Cemaleddin Efendi’nin hazırladığı bilgileri ve Osmanlı İmtiyaz Nişanı’nı takdim etti. Bu tarihten sonra gemi personelinin bir günü bile boş geçmedi, törenlere, yarışmalara katıldılar, yöneticilerle ve halkla temasta bulundular.
Gemi fırtınadan batıyor
Temmuz ayında Yokohoma’da baş gösteren kolera salgını sırasında mürettebattan 13 kişiyi kaybeden fırkateyn bir ay karantinada tutuldu. Karantinadan sonra iki ay daha Japonya’da kaldıktan sonra, Japon yetkililerin mevsimin uygun olmadığı yolundaki uyarılarına aldırmadan 15 Eylül 1890 günü dönüş yolculuğuna geçildi. Sonunda, daha işin yolun başında olmasından korkulan oldu ve Ertuğrul, Yokohoma ile Kobe arasındaki Kaşinozaki Feneri’ni geçtiği sırada fırtınaya yakalandı ve kayalıklara çarpıp battı. (Ertuğrul’un batış tarihi olarak çeşitli kaynaklarda 16,18 ve 19 Eylül tarihleri verilir. Sağ kurtulanlardan hesapla 540 ile 587 arasında şehit verildiği tahmin edilir.) Hayatta kalan 69 denizci, kazadan bir ay sonra Japon donanmasına bağlı Hiei ve Kongo savaş gemileriyle İstanbul’a getirildiler. 1891 yılında, kazanın yaşandığı kıyı şeridindeki Kuşimoto’da bir anıt inşa edildi.
1904-1905 Rus-Japon Savaşı
Bu acı olay vesilesiyle kurulan duygusal bağın sonucu olarak, 1904-1905 Rus- Japon Savaşı, Osmanlılar tarafından ilgiyle takip edildi. Osmanlı ordusu adına Albay Pertev (Demirhan) Bey, savaşı izlemek üzere General Nogi’nin komutasındaki 3. Japon Ordusu’na eşlik etti. Pertev Bey, gelişmeler hakkında İstanbul’a düzenli raporlar gönderdi. Savaşı Japonların kazanması Osmanlı ülkesinde büyük sevinç yarattı. Nedenini 1906 yılının haziran ayında İstanbul’da üç gün geçiren Japon yazar Kenjir? Tokutomi ’nin anılarından okuyalım: “Japonlar [Türklerin nefret ettiği] Rusları savaşta yenmiştir; Japonya beyaz Avrupalıların burnunu kıran aynı Asya’nın bir ülkesidir.” Tokutomi, Batılı Hıristiyan devletler tarafından Avrupa’dan tamamen sökülüp atılmak istenen, Osmanlı ile duygudaşlık kurarak şöyle devam eder: “Doğuda Güneş halkı, batıda Ay (Hilal) halkı. Güneş ve Ay her zaman birbirlerine düşünceli davranmıştır. Hilalin artık tamamlanmasını diliyor ve bir ayna gibi parlaması için dua ediyoruz.“
Japonya’da bir İslamcı
Pertev Bey, Japonya dönüşü Abdülhamit’e sunduğu uzun raporda, zaferi Japon toplumunun manevi özelliklerine bağlamıştı. Japonya’yı Batı tipi modernleşmeye alternatif Doğulu bir modernleşme projesi olarak tarif eden ilk Türkçe (Osmanlıca) metin, Sibirya doğumlu bir Özbek olan İslamcı seyyah Abdürreşid İbrahim Efendi’nin âlem-i İslam: Japonya’da İntişar-ı İslamiyet (İslam Dünyası: Japonya’da İslam’ın yayılması) başlıklı eseridir. 1908-1910 arasında Japonya’yı ziyaret eden ve orada tanıştığı sivil ve asker bürokratların İslamiyet hakkındaki sorularına muhatap olan Abdürreşid İbrahim Efendi, ileriki yıllarda kaleme aldığı hatıralarında Türk ve İslam âleminin geri kalmasının nedenini cehalet ve Batı emperyalizmi olarak tespit eder. Ancak, ilerleme için de Batı’ya ihtiyaç vardır. Bu açıdan kendi örf ve âdetlerini koruyarak Batı’nın bilim ve teknolojisini alan Japonya, Osmanlı için iyi bir örnektir.
İttihatçıların Japon hayranlığı
Japon modernleşmesini öven bir diğer İslamcı aydın, Abdürreşid İbrahim Efendi’nin çok yakın dostu olan Mehmet Akif (Ersoy), bilim ve sanatın milliyeti olmadığını düşünüyor ve 20. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin varlığını koruyabilmesi için ‘tek dişi kalmış canavar’ diye tanımladığı Batı medeniyetinin bilim ve tekniğinin ithal edilmesini şart görüyordu. Mehmet Akif, bu açıdan çok olumlu bir örnek olarak gördüğü Japonya’ya beslediği duyguları ‘Japonlar’ başlıklı şiirinde cömertçe ifade etmişti.
Benzer ifadeleri Ömer Seyfettin ve Halide Edip (Adıvar) de kullandı. Ziya Gökalp Genç Kalemler dergisinde ‘Kaya Alp’ takma adıyla yazdığı bir makalede şöyle dedi: “İlk tanıdığımız zaman nasıl küçük, ince, zayıf görünüyor ve insanlardan, bizden başka bir mahlâk gibi telakki ediyor idiysek sonra da büyük, pek büyük, kavi, korkunç ve yine de insanlardan, bizden pek başka bir mahlâk olmak üzere tanıyorduk. Hâlâ bu büyük Japonya’nın terakkiyatını (gelişmesini) hayretle, fakat ibretle görmeliyiz. Garbın en müterakki (gelişmiş), en mütemeddin (dini bütün) milletlerini kıskandıracak derecede ileri giden, en kuvvetli, en müthiş hükümetleriyle boy ölçüşen bu Aksa-yı Şark İngilizlerinin nasıl ilerlediklerini öğrenmeliyiz.” Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları adlı eserinde de günümüze kadar cazibesini koruyacak formülü açıkladı: “Japonlar dinlerini ve milliyetlerini muhafaza etmek şartıyla garp medeniyetine girdiler. Bu sayede, her hususta Avrupalılara yetiştiler. Japonlar böyle yapmakla dinlerinden, milli harslarından hiçbir şey kaybettiler mi? Asla! O halde, biz niçin tereddüt ediyoruz? Biz de Türklüğümüzü ve Müslümanlığımızı muhafaza etmek şartıyla garp medeniyetine kati’ olarak giremez miyiz?”
Yeni dönem, yeni ilişkiler
Bütün bu hayranlığına karşı iki arasında, resmi ilişki kurulmadı. Bunun esas nedeni, Osmanlı Devleti’nin Çin’le Asya’da stratejik çıkarları çatışan Rusya Çarlığı’nı rahatsız etmekten endişe etmesi idi. Birinci Dünya Savaşı’na İtilaf Güçleri’nin yanında katılan Japonya ile Osmanlı Devleti fiilen savaşmadılar, 1922-1923 tarihli Lozan Barış görüşmelerinde Japonya, yeni Türkiye aleyhine bir tutum takınmadı ve 6 Ağustos 1924’te antlaşmayı imzalayarak Türkiye’yi tanıdı.
Yeni dönemde, Japonya ile ilk diplomatik ilişki, 1925 yılında kuruldu. Türkiye’nin ilk Japonya Elçisi Hulusi Fuat Togay temmuzda, Japonya’nın ilk Türkiye Elçisi Obata Ukichi ekimde görevlerine başladılar. Ancak Japon Büyükelçiliği yeni başkent Ankara yerine, İstanbul’da faaliyete geçti. (Elçilik ancak 1937’de Ankara’ya taşındı.) 1928’de, Ankara’da Ertuğrul şehitleri anıldı, 1929’da Kuşimoto’daki anıt genişletildi. 1930’da karşılıklı ticaret anlaşması imzalandı. 1931’de Japonya’da kurulan Türk-Japon Dostluk Derneği’nin Başkanı Prens Takamatsu, Türkiye’yi ziyaret ederek Cumhurbaşkanı Atatürk ve diğer yetkililerle temaslarda bulundu. 1937’de Japonya Montrö Boğazlar Antlaşması’nı imzaladı.
Yollar ayrılsa da dostuz
Birinci Dünya Savaşı’nın aksine, bu sefer emperyalist çıkarları açısından Almanya’nın yanında olmaya karar veren Japonya 7 Aralık 1941’de ABD donanmasının bulunduğu Pasifik’teki Pearl Harbor Adası’na yaptığı hava baskınıyla fiilen savaşa girdi. Türkiye ise ‘aktif tarafsızlık’ politikası izleyerek savaştan uzak kalmayı başardı. Ancak, bu dönemde, iki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler devam etti. Halkın ve yöneticilerin, Nazi yanlısı gazetecilerin) Japon hayranlığı sürdü. Türkiye Müttefik Güçlerin zorlamasıyla 23 Nisan 1945’te göstermelik de olsa Almanya ve müttefiklerine savaş ilan edince, iki ülke teorik olarak ‘savaşan ülkeler’ haline geldiler. Bu durum Müttefiklerle Japonya arasında imzalanan 8 Eylül 1951’de San Francisco Barış Konferansı’na kadar sürdü.
Japon modeli tartışmaları
Japonya’nın ABD vesayetine girdiği savaş sonrası dönemde Türkiye’deki Japon hayranlığı biraz gerilediyse de, 1958’de Başbakan Adnan Menderes’in Japonya’yı, 1963’te Prens ve Prenses Takahito Mikasa’nın Türkiye’yi ziyareti ile ‘Japon modeli’ tartışmaları yeniden alevlendi. Gazetelerde ve dergilerde Japonya hakkında dizi yazılar çıktı. Savaş sonrası dönemde Japonya’da gözlemler yapan Amerikalı antropolog Ruth Benedict’in Japon toplumu hakkındaki önemli eseri Krizantem ve Kılıç Türkçeye çevrildi. 1970’lerde yüksek bürokrat Cafer Tayyar Sadıklar, Japon mucizesi hakkında yayınlar yaptı. Doğan Avcıoğlu, 1973 tarihli Türkiye’nin Düzeni adlı çalışmasında “Japonya kalkındı, Türkiye neden kalkınamadı?” “Japon Mucizesi’nin Sırrı” başlığını taşıyan bölümlerle tartışmaya katıldı.
Tahran Tahliyesi
1980’lerde bayrağı Turgut Özal devraldı. İran-Irak Savaşı sırasında Tahran’da mahsur kalan Nissan Otomobil Fabrikası’nda çalışan 215 Japon mühendisi ve işçisinin, Özal’ın emriyle 19 Mart 1985’te THY’ye ait bir uçakla kurtarılması, Ertuğrul Faciası sırasında Osmanlı Devleti’nde doğan duyguların bir benzerinin Japonya’da doğmasına neden oldu.
Bu tarihten sonra iki ülke arasında üst düzeyde karşılıklı ziyaretler gerçekleşti. Ancak günümüzde bile Türk-Japon ilişkileri hâlâ Ertuğrul Faciası ve Tahran Tahliyesi ekseninde ele alınıyor. İki toplumun da birbiri hakkında derinlemesine bir bilgisi yok. 2010 yılının Japon Yılı olarak kutlandığının bile farkında olmamıştık. Bu son olayın, bu yüzeysel dostluğa içerik kazandırmasını umuyor, Japon halkına tüm kalbimle metanet ve sabır diliyorum.
İz bırakan üç Japon
Tayvan Valisi tarafından, Japon halkının afyon ihtiyacını karşılayacak yeni tedarikçiler bulmak üzere Hindistan, İran ve Osmanlı ülkesine gönderilen Ienaga Toyokichi, Anadolu’nun iç bölgelerine ayak basan ilk Japon olmalıdır. 9,5 ay süren seyahati sırasında 1899 yılının ekimaralık aylarında İstanbul, İzmir, Manisa, Sart, Uşak, Afyonkarahisar, Konya, Sultanhanı, Aksaray, Nevşehir, Kayseri, Sivas, Malatya, Diyarbakır, Siverek, Bilecik, Halep ve İskenderun’u ziyaret ettikten sonra memleketine gitmek üzere Mısır’ın Port Said limanına geçen Toyokichi, izlenimlerini Tokyo’da yayımlanan Kokumin Shinbun‘a (Ulus Gazetesi) yedi mektup halinde göndermiş, Tayvan’a döndükten sonra bu mektupları
Nishi-Ajia Ryoko-ki (Batı Asya Gezisi Hatıratı) adıyla kitaplaştırmıştı.
Yedi mektuptan ikisi Konya ve Diyarbakır’dan gönderilmişti. Bu mektuplarda rüşvete boğulmuş Osmanlı bürokrasisi hakkında zehir zemberek ifadeler kullanan Toyokichi “Modern çağın bilgilerini Türkiye’ye nasıl getirmek gerektiği sorusuna yanıt aramak için, önce eğitimi ellerinde bulundurarak sürekli Kuran‘ı ezberletmekte olan din adamlarının elinden eğitimi kurtarmak gerekir. Daha sonra, Türkiye’nin düzelmesi için İran ile ilgili olarak da yazmış olduğum gibi, devlet yapısında reform yapılarak, İslamiyet’in etkisinden kurtarılması gerekir” diyordu.
Fahri Konsolos Torajiro
Osmanlı-Japon ilişkilerinde en büyük katkıyı yapanların başında Yamada Torajiro gelir. Japonya’nın 400 yıllık So-henryu- Çay Töreni Okulu’nun ustası Yamada Torajirî, İstanbul’a ilk kez 1892 baharında Ertuğrul Fırkateyn’i şehitlerinin ailelerine Japonya’da toplanan yardımları ulaştırmak üzere gelmişti. Abdülhamit’e Torajiro ailesinin şerefli Samuray geçmişini sembolize eden ve halen Topkapı Sarayı’nda sergilenen bir kılıç hediye eden Torajiro, ülkesine geri dönmedi ve 22 yıl boyunca Nakamura Ejiro ile birlikte Pera’da (Beyoğlu) Nakamura Shoten adlı bir Japon mağazasını işletti, Osmanlı subaylarına Japonca öğretti. Türklerin ‘Japon Oyuncakçı Mağazası’ dediği bu dükkânın müşterileri arasında olan Abdülhamit’le kurduğu kişisel ilişki sayesinde, Osmanlı Devleti ile Japon İmparatorluğu arasındaki fahri konsolos gibi çalışan Torajiro’nun ülkesine dönmezden bir yıl önce, 1911’de kaleme aldığı Toruko Gakan adlı hatıratı, Japonya’daki ‘Türkiye’ bilgisinin oluşumuna büyük katkı sağladı.
Atatürk’le ortak olan Japon
Türkiye-Japonya ilişkilerinin mimarı ise Japonya’nın en büyük Budist kurumlarından olan Batı Honganji Tapınağı’nın 22. Başrahibi Otani Kozui idi. 1898 yılında İmparatoriçe Sadako’nun ablası ile evlendikten çıktığı dünya seyahati kapsamında İstanbul’a 1901 yılında uğrayan Otani, 1925’te Osaka’da iki ülke arasındaki ilk dostluk derneği olan ‘Japon-Türk Dış Ticaret Derneği’nin kuruluşuna önayak oldu, 1926 yılında yatırım yapmak üzere Anadolu’yu gezdi. 1927 yılında üçüncü kez geldiğinde Gazi Çiftliği projesinde Atatürk ile ortak olarak, 20 Nisan 1927’de Ankara Sanayii Zıraiye Limited Şirketi’ni kurdu. Bu yatırım Türkiye Cumhuriyeti’ne yapılan ilk doğrudan yabancı sermaye yatırımıydı. 1929 yılında ise Bursa’da Mehmed Memduh (Gökçen) ve Kavalalı Hüseyin Bey ile şehirde ipek kumaş üretimini canlandırmak için “Bursa Türk-Japon İpek Dokuma Fabrikası’nı kurdu. Bu tarihten sonra da iki ülke arasındaki ilişkilerin gelişmesi için sürekli çalıştı.
Özet Kaynakça: Cezmi Eraslan, II.Abdülhamid ve İslâm Birliği, Ötüken Yayınevi, 1992; Çetinkaya Apatay, Ertuğrul Fırkateyni’nin Öyküsü, Milliyet Yayınları, 2009; Pertev Demirhan, Japonların Asıl Kuvveti, Japonya Niçin ve Nasıl Yükseldi?, Cumhuriyet Matbaası, 1942; Hüseyin Can Erkin, Geçmişten Günümüze Japonya’dan Türkiye’ye Bakış, Vadi Yayınları, 2004; Selçuk Esenbel, Türk-Japon İlişkilerinin Tarihi, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002
.20-3-11
.Bir kaç ‘Fahrenheit 451’ hikâyesi
İki gün önce, ‘Ergenekon zanlısı’ olarak cezaevine konulan Ahmet Şık’ın, Fethullah Gülen hareketinin Emniyet teşkilatı içinde örgütlenmesinden bahsettiği iddia edilen İmam’ın Ordusu başlıklı basılmamış kitabının metnini ellerinde bulunduran İthaki Yayınevi ile bilgisayarında bulunduran Radikal yazarı Ertuğrul Mavioğlu’na yönelik savcılık baskınları pek çok kişi gibi benim de aklıma Ray Bradbury’nin ilk kez 1951’de basılan Fahrenheit 451 adlı eserini getirdi.
Okuyan adam tehlikelidir
Kitap adını, kâğıdın Fahrenheit 451 derecede tutuşmasından alır. Fahrenheit, bizim kullandığımız Celcius gibi bir sıcaklık ölçüm birimidir. Ünlü Fransız sinemacı François Truffaut tarafından bazı değişikliklerle filme çekilen kitapta, insanların sadece televizyonda beyin yıkayıcı şovlar izlediği ve kitap bulunduranların izlenip yok edildiği, kitapların itfaiyeciler tarafından yakıldığı bir dünya anlatılır. Baş itfaiyeci Yüzbaşı Beatty, yardımcısı Guy Montag’a şöyle der: “...bitişik evdeki kitap, dolu bir silahtır. Yakın gitsin. Silah ateş etmesin. Adamın kafasını koparın. İyi okumuş bir adamın hedefi olmayacağını kim bilebilir ki? Ben mi? Ben böylelerini hazmedemem, bir dakika bile... Sonunda tüm dünyada evlerin hepsi yanmaz duruma getirilince, eski amaçla itfaiyecilere gerek kalmadı. O zaman onlara yeni bir görev verildi; barışın koruyucuları olarak, resmî sansürcüler, yargıçlar, infazcılar oldular. İşte sen ve ben bunlardan biriyiz...”
Kazım Karabekir’in kitabı
Pek çok gazetede Ahmet Şık’ın İmam’ın Ordusu‘nun Türkiye’de matbaada imha edilen ilk kitap olduğunu belirten haberler, köşe yazıları çıktı. Ancak bu iddia doğru değil. Daha önce de değindiğim gibi Türkiye’de daha matbaa aşamasında imha edilmiş ilk kitap Kazım Karabekir’in İstiklal Harbimizin Esasları kitabı.
Bilindiği gibi Mustafa Kemal ve Karabekir Paşa, Milli Mücadele’yi başarıya ulaştıran iki eski dost, iki kahraman asker, iki ihtilalcıdır. Ancak daha işin başından itibaren çok konuda farklı düşünen ikilinin yolları, 1923’te Cumhuriyet’in İlanı ve 1924’te Halifeliğin İlgası’ndan sonra kesin olarak ayrılmıştı. 1924/1925’teki başarısız Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TpCF) deneyimi ve 1926’daki İzmir Suikastı Davası’ndan sonra evinde bir nevi hapis hayatı yaşamak zorunda bırakılan Kazım Karabekir, 1933 yılında, Mahmut Soydan’ın çıkardığı Milliyet gazetesindeki “Ankaralı’nın Defteri” isimli sütununda “Millici” imzasıyla kendisini eleştiren yazılara “hakikatleri ortaya koymak için” yedi cevap göndermişti. O günlerde yapılan tahminlere göre, “Millici” ya Mustafa Kemal, ya da onun yakın dostları Falih Rıfkı (Atay) veya Mahzar Müfit’ti (Kansu) idi. Mektuplarından sonuncusu “devletin beynelmilel menfaatlerine aykırı olduğu” gerekçesiyle gazetede yayımlanmayınca Karabekir Paşa, Milli Mücadele dönemini kendi bakış açısından ele alan İstiklal Harbimizin Esasları kitabını yazmaya başlamıştı.
İnönü’nün ihbarı
Bundan sonrasını İstiklal Mahkemeleri’nin ünlü üyesi Kılıç Ali’nin hatıralarından izleyelim: İsmet İnönü bir gün Mustafa Kemal’e “Kazım Karabekir Paşa, nutkunuza cevap olarak bir kitap yazmış. Bugünlerde birkaç muhalif gazetede reklamı yapılarak yayımlanacakmış. Bu teşebbüsü önemli gördüğüm için kendisiyle görüşmeye ve gerçeği öğrenmeye çalıştım; fakat bir sonuç alamadım.” Kılıç Ali’ye göre İnönü’nün asıl endişesi kitapta kendisi hakkında da bazı ‘hakikatlerin’ olmasıydı. Mustafa Kemal bu bilgi üzerine, “Kılıç, sen madem bu akşam İstanbul’a gidiyorsun, orada bunu da öğrenmeye çalış. Gerçekten böyle bir şey var mı? Herkes böyle bir kitap yazabilir. Ancak İsmet Paşa’nın dediği gibi gösteri şeklinde niçin yapılsın? Bunları bir anla” demişti.
Kitaplar kireç ocağına
Kılıç Ali’nin aklına gelen yöntem ise matbaa sahibine bir miktar para verip, kitabın nüshalarını basılmadan elde etmekti. Kılıç Ali’ye göre 1.800 ya da iki bin lira karşılığında kitabın 3000 kadar nüshası Cağaloğlu’ndaki Sinan Matbaası’ndan alındı ve başka kaynaklardan öğrendiğimize göre Topkapı yakınlarında kireç ocaklarında yakıldı. Ancak İsmet İnönü bunu yeterli görmemiş, Kılıç Ali’ye, Kazım Karabekir’in elinde tüm nüshaların ve belgelerin kalması halinde tehlikenin yok olmadığını söylemişti. Bunun üzerine İstanbul Cumhuriyet Savcılığı’nın emri ile Kazım Karabekir’in Erenköy’deki köşkü ile Paşa’nın yakın arkadaşı Cafer Tayyar (Eğilmez) Paşa’nın ve başka birkaç kişinin daha evi basıldı. Ele geçirilen belgeler çuvallarla Ankara‘ya getirildi. Genelkurmay’da bir heyet ve Mustafa Kemal bu belgeleri inceledi. Kılıç Ali’nin iddiasına göre Mustafa Kemal belgelerin Kazım Karabekir’de kalmasında mahzur görmedi. Sadece “askeriye ile ilgili olanların Genelkurmay’a verilmesini” istedi. Kitabın kendisi hakkında ise ne dediğini Kılıç Ali söylemiyor ama kitabın müsadere edilen nüshalarından biri üzerinden Mustafa Kemal tarafından hazırlanan dokuz sayfalık ve 33 maddelik yanıtlarda, bazı açıklamaların yanı sıra, “yalan”, “saçma ve ayıp”, “saçma ve şantaj”, “beyinsizce” şeklinde notlar düşüldüğü görülüyor.
Atatürk’ü Koruma Kanunu
İstiklal Harbimizin Esasları, Cağaloğlu’ndaki baskın sırasında Feridun Kandemir’in saklamayı başardığı birkaç nüshadan yararlanılarak, Kazım Karabekir’in vefatından üç yıl sonra 1951 yılında yayımlanabildi. Ancak eser 1960 yılında, bu sefer de DP iktidarının 1951 yılında çıkardığı 5816 sayılı Atatürk’ü Koruma Kanunu’na aykırı olduğu gerekçesiyle savcılık tarafından toplatıldı. Hukuk ve edebiyat profesörlerinden oluşan üç kişilik bilirkişi heyetinin kitabın tarihî gerçeklerden ve yaşanmış anılardan oluştuğunu, Atatürk’e hakaret de bulunmadığı konusunda rapor vermeleri üzerine serbest kaldı.
Salman Rüşdi ve ‘Şeytan Ayetleri’
Daha sert bir sansür hikâyesi ise az daha yazarın hayatına mal oluyordu. Hint asıllı yazar Salman Rüşdi’nin Şeytan Ayetleri (The Satanic Verses) adlı romanından söz ediyorum. İlk baskısı 26 Eylül 1988’de Britanya’da yapılan kitap, İslam ülkelerinde çok büyük bir infiale neden olmuş, kitabı okuduğu şüpheli kişilerin 12 Şubat 1989’da Pakistan’ın başkenti İslamabad’daki protesto gösterilerinde beş kişi ölmüş, 60 kişi yaralanmış, İran İslam Devrimi’nin lideri Ayetullah Humeyni’nin 14 şubatta yayınladığı Rüşdi’yi ve kitabı yayımlayanları öldürmenin her Müslüman’ın görevi olduğunu söyleyen fetvası üzerine olaylar çığırından çıkmıştı.
Olaylara neden olan neydi?
Kitabı okumadım ama yazarın Hindistan’dan Britanya’ya kaçırılan bir uçağın patlaması sayesinde bir mucize eseri biri Cebrail diğeri Şeytan kimliğine bürünen iki Hintli Müslüman roman kahramanı etrafında ördüğü olaylar ile mültecilik, köksüzlük, kimlik bölünmesi, dışlanma, başkalaşım gibi konuları ele aldığı söyleniyor. Romanın bu kadar tepki yaratmasının nedeni ise eserde Arap tarihçileri Vakidî (ö. 822) ve Taberî’ye (ö. 923) dayanarak, Kuran‘da bir zamanlar var olan ancak sonradan çıkarılan bazı ayetlere Şeytan’ın karışmayı başardığına dair eski bir söylenceye yer verilmesi.
Garanik Vak’ası
Tartışmanın neden çıktığını biraz olsun anlamak için Taberî’nin bu konudaki söylediklerini aktaralım: “Resûlullah, kavminin yüz çevirdiğini görünce bu ona çok ağır geldi. Allah’tan kavmi ile kendisini birbirlerine yaklaştıracak bir şey indirmesini temenni etti. Cenab-ı Allah Necm suresini indirdi. O da okudu. Bu esnada şeytan gönlünden geçirip de kavmine getirmek istediği şeyi onun lisanına atıverdi: ‘Bunlar yüce kuğu kuşları (tanrıçalar)dır ve elbette onların şefaatleri umulur.’ Kureyşliler bunu işitince sevindiler ve onu dinlemek üzere yaklaştılar (...) O, sureyi bitirince secde etti. Onun secde ettiğini gören müminler de onun getirdiğini tasdik ederek secde ettiler. Mescitteki müşrikler de secde ettiler... Secde haberi, Habeşistan’a hicret etmiş Müslümanlara da ulaştı. Bir kısmı orada kalıp, bir kısmı Mekke’ye hareket etti. Sonra, Cenab-ı Allah, Peygamber’e, “Benim indirmediğim şey söyledin!” dedi. Resûlullah üzüldü, Allah’tan korktu. Bunun üzerine Allah bu ayeti (Hac, 52) indirerek onu teselli etti, Şeytanın ilka ettiğini (bozduğunu) neshetti (hükümsüz bıraktı).” (Taberî, 27/187-188).
Ölümlü olaylar
Aslında ‘teselli’ ayetinden önce bir de ‘azarlama’ ayetleri (İsra, 73-75) var ama konumuz dinî dogmaları tartışmak olmadığı için devam ediyorum. İslam tefsircileri arasında yüzlerce yıldır süren bu ‘Şeytan Ayetleri’ meselesini (İslami literatürdeki adıyla Garanik Vak’ası) romanına konu etme cesaretini/cüretini/akılsızlığını (bakış açısına göre hepsi denebilir) gösteren Salman Rüşdi Humeyni fetvasını izleyen on yılda korumalarla ve gizli evlerde yaşadı. Ölüm korkusuyla bir ara kendini Müslümanlığa yakın hissettiğini söyledi ancak, hakkındaki fetvanın kaldırılmadığını görünce bu tür ifadelerden vazgeçti. 1997’de İran Cumhurbaşkanı seçilen Muhammed Hatemi’nin fetvayı uygulamaya niyetleri olmadıkları yolundaki ifadeleri üzerine Rüşdi biraz rahatladıysa da, 2005 yılında, fetvanın yayımlanmasının yıldönümü şerefine bir açıklama yapan İran Devrim Muhafızları, fetvanın hâlâ geçerli olduğunu, Rüşdi’nin İslam’ı aşağılamasının hesabını bir gün mutlaka vereceğini açıklayınca İslam dünyasında ‘ifade özgürlüğü’ konusunda bir arpa boyu yol gidilmediği anlaşıldı. 2007’de Britanya Kraliçesi Rüşdi’ye bir ödül verince ortalık yine karıştı, Pakistan ve İran’ın İngiltere Büyükelçileri unvanın verilmesini kınadılar. Malezya ve Pakistan’da protesto gösterileri düzenlendi, Rüşdi’nin kuklaları yakıldı. Şeytan Ayetleri, Aziz Nesin’in önayak olmasıyla 1995 yılında Türkçeye çevrildi fakat basılamadı. Kitap halen Türkçe olarak yayımlanmadı. Son olarak Kara Güneş Basım adlı bir yayınevi, kitabı Ocak 2011’de yayımlayacaklarını internet sitelerinden duyurdular ancak şu âna kadar bu vaatlerini gerçekleştirebilmiş değiller. Neden olduğunu tahmin etmek zor olmasa gerek.
Danimarka karikatür krizi
1 Eylül 2005 tarihinde Danimarka’da yayımlanan liberal-sol eğilimli Politiken gazetesinde yer alan “İslami Eleştirmenin Derin Korkusu” başlıklı bir makale ise dünya çapında ayaklanma ile sonuçlandı. Makalede yazar Kåre Bulitgen, Kuran ve Hazreti Muhammed’in Hayatı adlı kitabı için çizim yapacak karikatürist bulmakta çektiği zorluklardan yakınıyordu. 30 Eylül 2005’te Danimarka’nın günlük gazetelerinden muhafazakâr eğilimli Jyllands-Posten‘de bu yazıya “Muhammed’in Yüzü” başlıklı bir makale ile cevap verildi. Yazı bazıları Hazreti Muhammed’i tasvir eden 12 karikatürün yanı sıra, otosansüre karşı çıkmanın önemine değinen ve ifade özgürlüğü ile bu karikatürler arasındaki ilişkiyi açıklayan bir metinle desteklenmişti. Sonradan öğrenildiğine göre gazete başlangıçta 40 karikatüriste çağrıda bulunmuş, bunların 12’si çağrıya uymuştu ancak gazetede yayımlanan 12 karikatürün dördü gazetenin mensubu karikatüristler tarafından çizilmişti.
NATO’ya baskı
12 Ekim 2005’te Danimarkalı imamlar ülkedeki 11 Müslüman ülke büyükelçisine başvurarak Danimarka Başbakanı (şimdinin NATO Genel Sekreteri) Rasmussen ile bir toplantı yapılmasını talep ettiler. Elçiler sadece karikatürlere değil son zamanlarda Müslümanlık karşıtı yayınlar yapan Radio Holger ile Kültür Bakanı Brian Mikkelsen’in konuşmalarını tartışmak istiyorlardı. Hükümet görüşme talebini karikatürlerin ifade özgürlüğü kapsamında yer aldığını söyleyerek reddetti. Olaylar bundan sonra hızla tırmandı, ancak bundan Türkiye kamuoyunun haberi olmadı. Ekim ve kasım aylarında Mısır Dışişleri Bakanı Aboul Gheit, Danimarka Dışişleri Bakanı’na ve BM Genel Sekreteri’ne Danimarka devletinin karikatürler için özür dilemesi için baskı yapmaya başladı.
Dosya dağıtılıyor
Danimarka’daki bazı Müslüman örgütleri Jyllands-Posten aleyhine dava açtılar. Aynı gruplar, söz konusu karikatürlere Weekendavisen adlı bir Danimarka dergisi ile Arapça yayımlanan başka gazetelerden alınmış karikatürleri de ekleyerek bir dosya hazırladı. Dosyadaki karikatürlerden üçü Hazreti Muhammed’i çok kötü bir biçimde tasvir ediyordu. Grubun 27 yaşındaki lideri, dosyaları alıp 7-8 Aralık 2005’te Mekke’de toplanan İslam Konferansı’na gitti ve karikatürleri konferansa katılan ülkelerin temsilcilerine dağıttı. O sırada gerek başta Mısır olmak üzere bazı Ortadoğu ülkelerinde, gerekse Danimarka camilerinde Cuma hutbelerinde konu iyice alevlendirildi. Lübnan’daki Hizbullah’ın lideri Nasrallah “Humeyni’nin fetvası uygulanıp Salman Rüşdi öldürülseydi Batılı gazeteciler buna cesaret edemezlerdi” dedi.
Gazeteci dayanışması
Ocak 2006’nın sonuna kadar Hollanda, Almanya, İskandinavya, İspanya Belçika ve Fransa’daki bazı muhafazakâr-sağ gazeteler Jyllands-Posten ile dayanışmak için tartışma yaratan karikatürleri tekrar bastılar. 1 şubatta BBC World Service‘in Jyllands-Posten‘de yayımlanmamış bir karikatürü yanlışlıkla (?) kullanarak yaptığı haber, olayı iyice tırmandırdı. Ancak, İslam ülkelerinde giderek yükselen öfke kısa sürede sonuç verdi ve France Soir‘in editörü Jacques Lefranc gazetenin Mısırlı sahibi Raymond Lakah tarafından işinden kovuldu. Karikatürlerden bazılarını yayımlayan Ürdün gazetesi Al Shihan, Yemen’de yayımlanan Al Hurriya, Yemen Observer ve Al Rai al Aam gazeteleri; Malezya’da yayımlanan Sarawak Tribune ve Çince yayın yapan Guang Ming gazeteleri ile Malezya’nın üç televizyon kuruluşunda da benzer işten çıkarmalar yaşandı. Şubatta Cezayir’de Errisala ve Iqr gazeteleri kapatıldı ve editörleri tutuklandı.
Olayların ölümlere neden olmaya başlaması üzerine, Danimarka Jyllands-Posten pişmanlığını belirtti, bazı Avrupa ülkelerinin hükümet yetkilileri de özür mesajları yayımnlamaya başladılar. AB Ortak Dış Politika ve Güvenlik Yüksek Temsilcisi Javier Solana, İslam Konferansı Örgütü (İKÖ) Genel Sekreteri Prof. Ekmeleddin İhsanoğlu’ndan yardım istedi ve taraflar ortak çalışma kararı aldılar. Bütün bunların sonucunda, kriz tümüyle aşılmadıysa da, ortalık biraz yatıştı.
Kaynakça: Kılıç Ali’nin Anıları, (Derleyen: Hulusi Turgut), İş Bankası Kültür Yayınları, 2005; Feridun Kandemir, Yakılan İlk Kitap, Yağmur Yayınevi, 2007
.27-3-2011
.
..
.Milli cellatlar, cellat mukallitleri
Kayseri’de 18 ay önce kaybolan üç çocuğun vahşi bir cinayete kurban gittiğinin anlaşılması üzerine 1984’den beri fiilen, 2003’ten itibaren de resmen uygulanmayan idam cezası yeniden gündeme geldi. Gün geçmiyor ki, bir televizyon programında ‘asmak yetmez, derilerini yüzmeli, çengele asmalı’ makamında bir konuşma duyulmasın.
Bu furyada, PKK’nın hapisteki lideri Abdullah Öcalan’ın da idam edilmesini hayal eden siyasiler sayesinde, tartışmanın süreceği anlaşılıyor. Bu alt metni bir yana bırakırsak, idam cezasının ne adi ne siyasi suçtan caydırıcı olmadığına dair onlarca araştırma, bulgu, istatistik olduğu halde ve Türkiye hâlâ 1961-1984 arasındaki siyasi idamların utancını yaşarken, bu kampanyaya katılanlar arasında hukukçuların, gazetecilerin, siyasi parti liderlerinin bulunması gerçekten tüyler ürpertici. Üstelik bu kişiler, gazetelere “terörle mücadele sırasında 1000 kişiyi öldürmüş olabilirim” diyen ‘özel harekâtçı’ Ayhan Çarkın’ın, savcılıktaki 10 saatlik bir sorgulama sonrasında elini kolunu sallayarak adliyeyi terk etmesine ses çıkarmadılar. Aynı kişiler, binlerce cinayetin faili olduğu sanılan JİTEM’in kurucusu emekli jandarma albayı Arif Doğan, televizyon kanallarında verdiği cinayet emirlerini haykırarak anlatırken de sus pus oturmuşlardı. Siirt’teki Kasaplar Deresi’nden çıkan insan kemikleri de kimseyi hoplatmadı. Halbuki en az Ahmet Şık ve Nedim Şener için gösterdiğimiz kadar tepki vermeliydik bunlara.
Mademki ülkemizde ölüme, öldürmeye, cellatlara bu kadar yoğun sempati duyuluyor, bu hafta, görev yaptığı 25 yılda 5 bini aşkın kişiyi astığı anlaşılan ‘milli celladımız’ Ali’nin hikâyesini anlatalım. Belki, idam cezası meraklılarından bazılarını, karar veren olmak yerine cellat olmaya özendirebiliriz, ya da tersinden bakarsak, ahkâm kesmekle uygulamak arasındaki farkı düşündürebiliriz.
‘Cellat Ali’ ile resmen tanışmamız, Mustafa Kemal’e yönelik ‘İzmir Suikastı Davası’ sonrasında İstiklal Mahkemesi tarafından idama mahkûm edilen 13 kişinin asılması vesilesiyle olur. İdamlar 13/14 Temmuz 1926 günü gece yarısı başlamış, saat 03.00’e kadar sürmüştür. Suikastı düzenlediği iddia edilen Ziya Hurşit, Laz İsmail, Gürcü Yusuf ve Çopur Hilmi suikast yapmayı planladıkları Gaffarzade Oteli’nin köşesinde, suikasta destek verdiği iddia edilen diğerleri Hükümet Meydanı, Sarı Kışla’nın önü ve Deparak civarında idam edilmişlerdi. Bu girişimle dolaylı ilişkisi olan İttihatçılar ise 26 Ağustos 1926 tarihinde Ankara’da Cebeci Hapishanesi’nde idam edileceklerdi. (22 ve 29 Haziran 2008 tarihli Taraf‘ta bu konuda iki yazı yazdığım için burada ayrıntıya girmiyorum.)
Cellat Ali’nin sıfatları
Feridun Kandemir İzmir Suikastinin İç Yüzü (Ekicil Tarih Yayınları, 1955) adlı kitabında İzmir’deki celladın, “Selanik Kıptisi Ali” olduğunu yazar. Osman Selim Kocahanoğlu Atatürk’e Kurulan Pusu/İzmir Suikastının İç Yüzü (Temel Yayınları, 2005) kitabında, Cemal Avcı İzmir Suikastı ve Bir Suikastın Perde Arkası (IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2007)adlı akademik çalışmasında “Kara Ali” tanımını kullanırken, Yılmaz Karakoyunlu Üç Aliler Divanı (Doğan Kitapçılık, 2020) adlı romanında Cellat Ali’den “Selanikli Çingene” olarak bahseder. Uğur Mumcu’nun Gazi Paşa’ya Suikast (um:ag Vakfı Yayınları, 2002) adlı kitabında ise kahramanımız “Selanikli Kıpti Ali” olmuştur.
Kemal Tahir Kurt Kanunu‘nda (İthaki Yayınları, 2005) tanımlamayı biraz renklendirir. ‘Karaoğlan’la başlar, ‘Kötü Çingen’le devam eder, ‘Karaböcek’le bitirir. Arada bir sürü aşağılayıcı sözle takviye edilir bunlar. Ayrıca bir de açıklama yaptırır kahramanına: “Baba mirasıdır, bu zanaat bize.(...) Talat Paşa’nın asıcısı idi, rahmetli babamız Karaköçek (...) Çok adam asmıştır efendim hürriyette (...) alnından öpmüştür Talat Paşamız ‘Aferin ulan Karaköçek’ diye...” (s. 257-262)
Kemal Tahir, böylece ‘Çingene cellat’ ile Ermenilere karşı işlediği suçların ideolojik değil kökensel olduğunu ima etmek için olsa gerek, ‘Çingene’ olduğu iddia edilen Talat Paşa arasında bir bağ kurar. Böylece bir taşla iki kuş vurulur.
Kara değil, bembeyaz
Cellat Ali kimliği konusunda gerçeğe en yakın resmi, Ankara Üniversitesi’nde İzmir Suikastı Davası’na ilişkin söylem analizi ile doktorasını kazanan Ahmet Hilmi Balcı sunar. Balcı “İzmir Kızlarağası Hanı’nın karşısındaki yolun üzerinde dükk�nı bulunan sahaf Ali Haydar Toprak” tarafından kendisine anlatılan hikâyeyi anlatır bize. Cellat Ali’yle bir süre komşu olan Ali Haydar Toprak’a göre Cellat Ali diye anılan kişinin 1934’ten sonra soyadı Ağu ya da Ağı olup (ki 19 Mayıs 1957 tarihli Milliyet gazetesindeki bir haberden soyadının Ağı olduğu anlaşılıyor) bir Çingene veya Kıpti değil; sarışın, mavi gözlü ve açık tenli bir Makedonya göçmenidir. Yine Toprak’a göre Feridun Kandemir’in dediği gibi çevik bir yapıya sahiptir ancak Kemal Tahir‘in kurguladığı gibi cellatlığı babadan miras değildir.
Balkanlardan Konya’ya
Ali Haydar Toprak’ın bizzat Ali Ağı’dan öğrendiğine göre küçük yaşta babasız kalan Ali ve annesi, 1912-1913 Balkan Savaşı sırasında Anadolu’ya doğru yola çıkarlar. Yolda rastladıkları ailesiz bir çocuğu evlatlık alırlar ve Konya’ya geçerler. Ali bu üvey kardeşine kısa sürede bağlanır.
2 Ekim-22 Kasım 1920 arasında Konya’da patlak veren Delibaş İsyanı sırasında evlatlık kardeşiyle birlikte Aleaddin Tepesi’ne götürülen Ali, isyancıların kardeşinin derisini yüzdüklerine şahit olur. (Bir not: Ahmet Hilmi Balcı tezinde Delibaş İsyanı için 26 Eylül-7 Kasım 1919 tarihlerini veriyor ancak bu tarihler isyana adını veren Delibaş Mehmet’in de dahil olduğu Bozkır İsyanı’nın tarihleri. Buna karşılık Aleaddin Tepesi’nin işgali Delibaş İsyanı sırasında yaşanıyor. Ancak yazar dürüstçe “Bu konuda yeterli kaynağı elde edemedim. Konunun, tarihçilere düşen kısmının açıkça araştırılması gerektiği düşüncesindeyim” şeklinde bir dip not düşmüş.)
Kardeşinin intikamı için
Hikâyeye bıraktığımız yerden devam edersek; üvey kardeşinin ölümünü görmek Ali’yi çok sarsar. Ama Ali kardeşinden şanslıdır. Çünkü gün boyu epeyce kişiyi öldüren isyancılar, yorulurlar ve kalanları iple bağlayarak uykuya geçerler. Ali ve bir grup esir pilot gece karanlığından yararlanarak iplerini çözerler ve tellerin altından sürünerek kaçarlar. Pilotlar daha önce aldıkları emir uyarınca Antalya’ya gideceklerdir. Amaçları [Yunanlılarla Ege Bölgesi’nin paylaşılması yüzünden kavgalı olan] İtalyanlardan uçak almaktır. Ali de onlarla gider. Uçaklar teslim alındıktan sonra pilotlar kendisini uçakla Konya’ya götürmeyi teklif ederler ancak Ali uçaktan korktuğu için Konya’ya yayan döner. O sırada Dahiliye Vekili Refet (Bele) Bey’in komutasındaki birlikler şehre hâkim olmuştur ve isyancıları asacak adam aramaktadır. Ali gönüllü olur, çünkü asılacaklar arasında kardeşinin derisini yüzen kasabı görmüştür.
Önce İzmir sonra Menemen
Profesyonel cellatlığa 1926’daki İzmir Suikastı Davası sonrasında adım atan Cellat Ali’nin ‘yıldızını parlatan’ ise 23 Aralık 1930’da kendisine Türkçülük akımının etkisiyle ‘Kubilay’ takma adını almış olan Yedek Subay Asteğmen Mustafa Fehmi ile iki mahalle bekçisinin ölümüyle biten ‘irticai’ harekete katıldığı ileri sürülen 28 kişiyi idam etmesidir. Bu olay sonrasında kendisiyle görüşen gazetecilere Cellat Ali, “12 yıl içinde, 3 bin küsuru Konya İsyanı’nda, kalanı da İzmir’in Yunanlılardan geri alınmasından sonra olmak üzere toplam tam 5.216 kişiyi astığını” gururla beyan edecektir.
Memleket vazifesi yaptım
19 Mayıs 1957 tarihli Milliyet gazetesindeki bir haberde “İnkılaptan bu yana 3 bin kişiyi astığını” ileri süren 65 yaşındaki Cellat Ali Ağı’nın parasını çalmak için arkadaşını öldüren 22 yaşındaki H. K.’yi asmak için devlete başvurduğu yazar. Görüldüğü gibi 5.216 sayısı tenzilata uğramıştır. Sayı ileri yıllarda bine kadar düşecektir. Anlaşılan Cumhuriyet’in ilk çeyreğinin bu kadar kanlı geçmesi birilerini rahatsız etmiştir.
“Ben cellatlığımla memleket vazifesi yaptığıma inanan bir insanım” diyen ve “bu kadar hizmete mukabil kendisiyle kimsenin ilgilenmediğinden” şikâyet eden Ali Ağı sözünü, “bana maaş bağlanmalıdır” diye bağlar. Haberde 65 yaşındaki Ali Ağı evinde 25 kedi ve köpek beslediği de yazılıdır. Ancak, Ahmet Hilmi Balcı’nın doktora tezindeki sözlü tarih kaynağı İzmirli Sahaf Ali Haydar Toprak’ın “Ali Ağı’nın karısına ‘Köpekli Melahat’ denir” demesine bakılırsa, bu hayvanları Ali Ağı değil karısı besliyor olmalıdır. (Yazının sonunda değindiğim 22 Nisan 1967 tarihli gazete haberinde Ali Ağı’nın karısının adı Münevver olarak geçer.)
Metresi 5 liraya idam ipi
19 Mayıs 1957 tarihli Milliyet gazetesinde H. K.’nin idamına ilişkin iki fotoğraf görülür. Birinci fotoğrafta bir sandalyeye oturmuş Ali Ağı çay içmektedir. Fotoğrafın üzerindeki konuşma balonunda ‘Cellat Ali çayını içti ve...” ibaresi okunur. Alttaki fotoğrafın üzerinde ise “vazifesini yaptı...” yazılıdır. Gazeteci espritüel biri olmalıdır. Resimden açıkça görülen ise, Ali’nin aynen Toprak’ın anlattığı gibi akça pakça biri olduğudur.
Hürriyet gazetesi yazarı Yaşar Aksoy’a göre ‘Ali Ağı’, cellatlık yapmadığı zamanlarda İzmir’in Tepecik genelevindeki minik dükk�nında tabelacılık yaparmış. Bu civardaki bütün tabelalar Ali’nin elinden çıkmış. Sahaf Toprak’a göre de, idam cezalarından kazandığı para ile Tepecik’te bir ev almış ancak bu ev bir yangında kül olmuş. Toprak, genelev tabelacılığından bahsetmiyor.
11 Mart 1965 tarihli Milliyet gazetesindeki bir haberde 76 yaşında İzmir’de öldüğü belirtilen Cellat Ali’ye dair son haber ise 22 Nisan 1967 tarihli Milliyet gazetesinden: “Yüzlerce kişiyi ipe çeken Cellat Ali’nin karısı Münevver kocasından kalan idam iplerini açık arttırmayla satmak istediğini açıklamıştır. Kocasının ölümünden sonra müşkül durumda kaldığını söyleyen Münevver ‘bazı kimselere (sara hastalığına iyi gelir diye) idam iplerinin metresini 5 liradan sattım. Bir müddet bu para ile geçindim’ demiştir.”
Malum klişe: ‘Cellatlar Çingene’dir’
Tarih Vakfı ile Kültür Bakanlığı’nın ortak yayını olan Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi (1994) adlı çok önemli kaynak eserdeki “Kara Ali” maddesi şöyledir: “Osmanlı cellatlarının en ünlüsü. 17. yy’ın ortalarında yaşadı ve yaklaşık yirmi beş yıl cellatbaşılık yaptı. Usta Süleyman’ın çırağı olarak mesleğe başladı. Pek çok cellat gibi Çingene asıllı olduğu sanılmaktadır. İri yarı bir adam olan Kara Ali, yaz kış çıplak dolaşır, sağ omzunda takılmış yalın bir kılıç taşırdı. Kuşağından kement ve çeşitli işkence aletleri sarkar, bu görünümü ile etrafa dehşet saçardı. İdam edilen kişinin giysileri ve üzerindeki paralar celladın hakkı olduğundan Kara Ali’nin kim olduğunu dahi merak etmeden büyük bir soğukkanlılıkla görevini yaptığı söylenirdi...”
“Pek çok cellat gibi Çingene asıllı olduğu sanılmaktadır” gibi bir klişeyi içeren bu maddenin altında, yazarın anonim olduğunu gösteren ‘İSTANBUL’ ibaresi olmakla birlikte, itiraf etmeliyim ki bu cümleler bana ait. İstanbul Ansiklopedisi‘nde araştırmacılık ve madde yazarlığı, 1970’lerin siyasi ortamı yüzünden geç bir tarihte alabildiğim üniversite eğitiminden sonraki ilk işimdi. Henüz kaynaklara eleştirel yaklaşmayı bilmediğim o yıllarda, bu maddeyi yazarken yararlandığım klasik kaynaklardaki klişelerin yanı sıra, ‘solcu’ olduğu için büyük saygı duyduğum Nazım Hikmet’in 1933 yılında Bursa Cezaevi’nden eşi Piraye Hanım’a yazdığı şu şiirinden de etkilenmiştim: “ölüm/bir ipte sallanan ölü/bu ölüme bir türlü razı olmuyor gönlüm/fakat emin ol ki sevgilim/zavallı bir çingenenin/kıllı, siyah bir örümceğe/benzeyen eli/geçirecekse eğer ipi boğazıma/mavi gözlerimde korkuyu görmek için boşuna bakacaklar Nazım’a!”
Yıllar içinde başka örneklere de rastladım. Örneğin 1950’li yıllarda Demokrat Parti (DP) yanlısı Zafer gazetesinin sahibi Turhan Dilligil’in 1988’de yayımlanan İmralı’da Üç Mezar adlı kitabında, Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu’nun 16-17 Eylül 1961’de idamlarıyla ilgili şu bilgiyi veriliyordu: “Cellat ise Üsküdar’da bekçibaşı Kemal Ayson imiş. DP döneminde suiistimali tespit edilip vazifesinden atılmış bir Çingene cellat. Bundan dolayı çok kinliydi. İnfazlara başlanacakken yapmadık hareket bırakmadı, ağır küfürler etti. Tam infaz sırasında bizleri geriye döndürdüler.”
Benzer şekilde 12 Eylül 1980 darbesi sırasında ve sonrasında görev yapan (örneğin yaşı büyütülerek 13 Aralık 1980’de asılan 17 yaşındaki Erdal Eren’i ve 7 Ağustos 1982’de ASALA’nın gerçekleştirdiği Esenboğa katliamının faillerinden Levon Ekmekçiyan’ı asan) Hüseyin Yalçın’ın ‘Çingene’ olduğu söylenmişti. Ancak bunun doğru olup olmadığını bilmiyoruz.
Örnekleri çoğaltabiliriz. Sonuç olarak, kimse idam cezasını koyan, bu cezayı veren kişilerin ırkını, milliyetini, cinsiyetini merak etmez ama, cezayı uygulayanın izini sürer. Ve bu bağlamda ‘cellat-çingene’ kavram çifti değişik formlarda da olsa, her daim karşımıza çıkar. Ne zaman bir cellattan söz edilse ‘Kara’, ‘Çingene’, ‘Kıpti’ gibi niteleme sıfatları kullanılması, bir yandan Çingenelere yönelik önyargıyı, bir yandan da cellatlık gibi kötü bir mesleğin ‘beyaz’ olanlara, Türklere, Balkanlılara yakıştırılmadığını gösterir. Halbuki yukarıda anlatmaya çalıştığım gibi, idam cezasını uygulayan sadece emir kuludur, asıl ayıp bu cezayı ihdas edende ve verendedir. Dahası, Cumhuriyet tarihinin en ünlü celladı, kendi ifadesine göre 5.126 kişiyi yağlı urganla öteki dünyaya uğurlayan Cellat Ali, ‘Kara’, ‘Çingene’ ya da ‘Selanikli Kıpti’ değil, aynen Nazım Hikmet gibi, sarışın, mavi gözlü, açık tenli bir Makedonya göçmeniydi. Umarım ulusça bu acı gerçeklerle yaşamayı başarabiliriz (!)
Açıklama: Geçen haftaki “Birkaç ‘Fahrenheit 451’ hikâyesi” başlıklı yazıma Güney Danimarka Üniversitesi’nden Sosyolog Doçent Dr. Ümit Necef bir düzeltme notu gönderdi. Notta özetle şunlar yazılı: “Danimarkalı imamların İslam Konferansı’na sunduğu dosyaya eklenen üç karikatürden/fotoğraftan hiçbiri Danimarka’da yayımlanmamıştı. İmamlar, Danimarka’da basılmış karikatürlerin yeterince provakatif olmadığını düşünmüşler ve cidden aşağılayıcı (ama basılmamış ve/veya imal edilmiş) karikatürlerle dosyayı takviye etme ihtiyacı duymuşlardı. Bu durum ortaya çıktığında da büyük prestij kaybına uğramışlardı.
Ayrıca, 2006 ocağında Jyllands-Posten ile dayanışmak için tartışma yaratan karikatürleri tekrar yayımlayan gazeteler sizin söylediğiniz gibi sadece ‘sağ muhafazakâr gazeteler’ değildi. Fransa’da yayımlanan Le Canard enchaine gibi ‘sol eğilimli’ diye bilinen dergi de karikatürleri basmıştı.”
Okurumuz Dr. Ümit Necef’e katkısından dolayı teşekkür ederim.
Kaynakça: Ahmet Hilmi Balcı, “İzmir İstiklal Mahkemesi ve İzmir Basını (1906-1926 Cumhuriyet’in De Facto Kuruluşu: Ahenk Gazetesi’nde Söylem/İktidar”, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gazetecilik Ana Bilim Dalı’nda 2007 yılında kabul edilmiş doktora tezi; Milliyet gazetesinin internet arşivi.
3-4-11
.Küllerinden doğan Kürt basını
Geçen hafta, Kadıköy’de küçük bir sinemada Sedat Yılmaz’ın ilk uzun metrajlı filmi “Press”i izledim. Film Kürt basınının gurur kaynağı, sembol ismi “Özgür Gündem” gazetesinin Diyarbakır Bürosu çalışanlarının, yakın tarihimizin en kanlı, en karanlık yılları olan 1990’larda yaşadıklarını anlatıyor. Bilanço ne derseniz, 1990’larda “Özgür Gündem”in 30’u muhabir olmak üzere 76 çalışanı öldürüldü. Onlarca çalışanı yaralandı. Büroları bombalandı. Gazete hakkında 20 kez kapatma kararı verildi. Muhabirleri ve editörleri toplam 147 yıl hapis cezası ve 21 milyar lira para cezasına çarptırıldı. 14 Nisan 1994’de kapatılan gazete, çeşitli isimlerle yayın hayatını sürdürmeye çalıştı ancak, baskı, sansür ve cinayetler durmadı.
Sevindirici olan ise, “Özgür Gündem”in 4 Nisan 2011 günü tekrar yayın hayatına başlaması. Pers mitolojisindeki efsanevi kuş Simurg’a benzettiğim “Özgür Gündem”e “Hoş geldiniz!” diyor ve bu haftayı 22 Nisan 2011’de, 113. Yaş Günü’nü kutlamaya hazırlanan Kürt basınının tarihçesine ayırıyorum.
AGOS
Ancak yazıya başlamadan önce bir başka mutlu olayın yıldönümünü de kutlamak istiyorum. Bundan 15 yıl önce bugünlerde Ermeni basınının yüz akı, yazarı olmaktan onur duyduğum “AGOS” yayın hayatına “merhaba” demişti. Ermeni kelimesinin devlet büyükleri, aydınlar ya da sıradan insanlar tarafından küfür olarak kullanıldığı bir ülkede ve zamanda doğrusu büyük cesaret istiyordu bu adım. Nitekim Hrant Dink hayatı ile ödedi bedelini.
“AGOS” demek, “sabanın toprakta açtığı ark” anlamına geliyormuş. Hrant Dink gazeteye bu adı vermelerinin nedenini şöyle açıklamış: “İçinden su geçer, tohumu atarsınız, oradan da bereket fışkırır. Biz de yaratacağımız fikirlerle, yetiştireceğimiz entelektüel değerlerle bir ‘agos’ olalım ve bereket fışkırsın istedik.” Gerçekten de “AGOS”, sadece Ermeni toplumu için değil Türkiye’deki pek çok insan için bir referans noktası, bir sevinç kaynağı, bir entelektüel ark.
Ne “Özgür Gündem” ne de “AGOS” var olmak için başkalarına ihtiyaç duyuyor ama yine de onlara destek olalım, okuyalım, okutalım.
xxxx
» II. Abdülhamit Dönemi
İlk Kürt Gazetesi: Kürdistan
Osmanlı ülkesindeki ilk Türkçe (Osmanlıca) gazete 1831’de İstanbul’da yayına başlayanTakvim-i Vakayi, ilk Arapça gazete Kahire’de 1828’de yayına başlayan Vaka-yi Mısriye’dir. İlk Kürtçe gazete ise, 22 Nisan 1898’de Mısır’da yayın hayatına başlayan Kürdistan gazetesidir. (22 nisan, günümüzde Kürt Gazeteciliği Günü olarak kutlanıyor.) Kürtçenin Kurmanci lehçesinde yayımlanan gazeteyi Kahire’de sürgünde olan Botan aşiretinden Mikdat Mithat Bedirhan adlı Kürt aydını çıkarmıştı. Mikdat Bey, gazetenin ilk sayısının Fransızca çıkarılan ekinde gazetenin çıkış amacı ve görevini söyle açıklamıştı: “Günümüzde artık dünyada meydana gelen her türlü olayı gazeteler yazmakta. Birçok şeyi gazetelerden öğrenmekteyiz. Fakat ne yazık ki o kadar cesur, yiğit ve mert olan Kürtler böyle bir şeyden mahrumdurlar. Ben de siz Kürtleri dünyadaki gelişmelerden haberdar etmek, ilim ve marifetin yollarını göstermek, Kürtçe okuma yazmaya teşvik etmek için bu gazeteyi çıkarıyorum.”
Başlangıçta ayda iki defa çıkarılacağı duyurulduğu halde, muhabir azlığı ve parasal sıkıntılar yüzünden düzenli çıkarılamayan gazetenin ilk beş sayısı Mikdat Bey tarafından Kahire’de, 6-19 arası sayıları Mikdat Bey’in kardeşi Abdurrahman Bedirhan tarafından Cenevre’de yayımlanırken, Abdülhamit rejiminin baskıları yüzünden 20-23 arası sayıları Londra’da, 24-29 arası sayıları Folkstone’da, 30 ve 31. sayılarıysa yine Cenevre’de yayımlandı.
Gazete büyük zorluklarla Şam-Adana havalisinde dağıtılıyordu ancak Abdülhamit rejimine muhalefeti yüzünden başta Diyarbakır olmak üzere pek çok ilde dağıtımı kısa sürede yasaklandı. Hatta Abdülhamit, Mikdat Bey’in Mısır’dan çıkarılmasını istedi.
Türk-Kürt kardeşliği mi?
Folkstan ve Londra dönemlerinde, Jön Türk (İttihat ve Terakki) gazetesi Osmanlı ile Kürdistan gazetesinin aynı matbaalarda basılması, Osmanlı gazetesinde Kürdistan gazetesi lehine yazılar çıkması, Osmanlı yayın kurulu üyesi İshak Sukutî’nin öldüğünde Kürdistan gazetesinin 14 Mart 1902 tarihli 30. sayısında başsağlığı mesajı yayımlanması gibi işaretler ise Kürdistan’ın arkasında İttihatçıların olduğu fikrini destekler. Osmanlı gazetesini 1896-1898 yılları arasında yöneten Abdullah Cevdet’in ileriki yıllarda çeşitli Kürt gazetelerinde Kürtçe yazılar yazmasını da eklersek, o yıllarda, Türk milliyetçiliğinin amiral gemisi İttihat ve Terakki’nin paradoksal biçimde Kürt milliyetçiliğinin gelişiminde büyük payı olan Kürdistan gazetesine destek verdiği anlaşılır.
» II. Meşrutiyet Dönemi
Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi
1908’de Meşrutiyet’in ikinci kez ilanından sonra ortaya çıkan özgürlük ortamında Hersekli Ahmet Şerif’in çıkardığı Şark ve Kürdistan, Süreyya Bedirhan’ın çıkardığı Kürdistan, İttihat Terakki’nin Diyarbakır Kulübü’nün çıkardığı Peyman gibi gazeteler çıktı. 1908’de kurulan Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti’nin yayın organı olan Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi ise 1908 yılında İstanbul’da yayınına başladı. Gazetenin imtiyaz sahibi, müdürü ve yazarı Süleymaniyeli Tevfik, başyazarı ise Diyarbekirli Ahmet Cemil idi. Nüshası 1 kuruş olan gazetenin alnında Türkçe olarak “Hafta da bir kez çıkar, dinî, ilmî, siyasî, edebî ve sosyal bir gazetedir” ibaresi yer almaktaydı.
Gazetede yazılar hem Türkçe hem de Kürtçe yayınlanmaktaydı. Ancak Kürdistan gazetesinden farklı olarak Kürtçenin hem Kurmanci hem de Sorani lehçesi kullanılıyordu. Bu açıdan gazete bir ‘ilk’ti. Gazetede Kürt dili ve edebiyatı yoğun olarak işlenirken, Kürtlerin kendi dilleriyle eğitim yapmaları için okul istemeleri sıkça vurgulanıyordu.
Gazetenin yayını sadece dokuz ay sürdü, pek çok gazete gibi, 31 Mart Olayı sonrasında yayın hayatına son vermek zorunda kaldı.
Rojî Kurd (Kürt Güneşi) Dergisi
1912’de kurulan Kürt Talebe-i Hevi Cemiyeti’nin (hevi ‘ümit’ demekti) yayın organı Rojî KurdOsmanlıca ve Kurmanci dilinde yayımlanıyordu ancak yazılar ağırlıklı olarak Kürtçe (Kurmanci ve Soranice) idi. İlk sayfasında Selahaddin Eyyübi’nin resmi bulunan derginin ilk sayısında amaç şöyle açıklanmıştı: “Kuşkusuz yine en basit tabir ile içinde bulunduğumuz zamana ve geleceğe layık bir ilerleme gayesi, siyasi ihtiraslardan bağımsız bilimsel ve sosyal bir yol (meslek). Başka hiçbir şey. İşte bugün Kürt gençliği Kürtlüğe ve âleme karşı, bu gayenin yüklediği bir görev altındadır. Bu gençlik, bu görevi iyi yerine getirmek, Kürtlüğe her taraftan vurulan hakaret tokadını, ilerleme ve bilme (irfan, kültür) ile reddetmek için ant içmiştir. Şimdi ancak ‘Âyınesi iştir kişinin, lafa bakılmaz’ diyebiliriz.”
Kürtler neden geç kaldı?
Ağırlıklı olarak dil ve edebiyat konuları işleniyordu ama örneğin Kerküklü Necmeddin adlı yazarın makalesinde Kürtlerin Hilafete sadakati vurgulanıyor, Harputlu H.B. rumuzuyla yazılmış “Garpla Şark Milliyet Cereyanları” başlıklı yazıda Avrupa’da yanan din savaşları ve ihtilaller anlatılarak, Avrupa ile İslam dünyası karşılaştırılıyordu. Lütfi Fikri adlı yazar ise “Kürt Milliyeti” başlıklı geniş yazısında, “Kürt milliyeti muhtelif ırklardan; memleketten sıra itibariyle Araplardan ve Arnavutlardan sonra varlığını his ve idrak etmeğe başlamış bir unsurdur. O’nun muhiti Anadolu’nun nispeten merkezî şehirlerden uzak kısmında bulunması, ekseriyetle yolsuz, trensiz yerlerin sakini olması itibarıyla bu konudaki gecikmesi izah edilebilir” diyerek Kürtlerin neden milliyetçilikle geç tanıştığını açıklıyordu.
Dergide sıkça işlenen gençlik konusun yanı sıra 4. sayısında “Kürdlerde Kadın Mes’elesi” adlı bir makalesinde Ergani Mağdenli Y.C. rumuzlu yazar, Batı Avrupa ve Amerika’da giderek yükselen kadın hareketinin, Asya’ya ve Japonya’dan sonra Müslüman Osmanlı kadınlarını da gayrete getirdiğinden bahsettikten sonra konuyu Kürt kadınlarına getiriyor ve “Erkeklerimiz baştanbaşa koyu bir cehalet içinde mahsurdurlar, kadınlarımız ise erkeklerimizin cahilane gururuna kurban olmuş, hem cahil hem de zavallıdırlar” diyordu.
Kürtçe ise ayrılıkçı mıdır?
Gazetenin Türk kesiminden nasıl tepki aldığına dair bir anekdotu gazetenin en önemli yazarı İTC’nin kurucularından Abdullah Cevdet’in yazısından aktaralım: “Rojî Kurd mecmuasını yazı masamda gören bir muhterem ve muazzam dostum birden bire ‘Nedir bu mecmua?’ dedi. Ben Kürdolojiya organı dedim. Arkadaşım mecmuayı açtı. Gözü Kürtçe bir makaleye tesadüf edince ‘Mademki Türkçe değil Kürtçedir tefrika (ayrılık) gazetesi demektir’ diyerek masanın üzerine bıraktı. Bu bir hadisedir ki bence dikkat edilmeye çok layıktır...”
Nitekim Rojî Kurd’un kimi yazarları dergideki yazılarından dolayı tutuklanmışlardı. Gazete beşinci sayısından itibaren Hetawî Kurd (Kürt Işığı) adıyla dergi olarak Müküslü Hamza yönetiminde yayına devam etti. Abdullah Cevdet ve Mevlânazade Rıfat’ın yazdığı Hetawi Kurd, 1914’te seferberlik ilan edilince, Kürt aydınları ve gençleri askere alınınca, yayın hayatına son vermek zorunda kaldı.
» Birinci Dünya Savaşı Dönemi
Jîn (Yaşam) Gazetesi
Birinci Dünya Savaşı sonrasında yayımlanan Jîn adlı yayın organının ilk 20 sayısını 1918’de kurulan Kürdistan Teali Cemiyeti’nin kurucularından Müküslü Hamza, son beş sayısını da bu cemiyetten ayrılanların kurduğu Kürd Teşkilat-ı İçtimaiye Cemiyeti’nin üyelerinden Memduh Selim Bey yönetmişti. Gazetenin ilk sayfasında şöyle yazıyordu: “Haftalık Gazete Din, Edebiyat, İçtimaiyat ve İktisadiyattan bahseder Türkçe-Kürtçe Mecmuadır. Yılık Abone bedeli 130 kuruştur.” Siverekli Hilmi’nin birinci sayıda yer alan “Kürt Gençliğine Hitap” başlıklı yazısında derginin amacı “Yüzyıllardan beri ihmal edilen Kürt halkının tarihsel yaşamına, ulusal haklarına, edebiyat ve sosyolojisine ilişkin yayında bulunmak” olarak açıklanıyordu.
Kürtçenin Soranî ve Kurmanci lehçeleri kullanılan dergide Kürt Divan Edebiyatı’nın önemli şairlerinden Ehmedê Xanî ve Melayê Cizîrî gibi ustaların yanısıra Fecr-i Atî’nin önemli şairlerinden Piremerd’in (Süleyman Tevfiq) şiir ve şiir üzerine yazıları, Halil Heyali’nin tarih, mitoloji, sosyoloji, dilbilim ve felsefeyle ilgili makaleleri vardı.
Wilson’a selam
“Bir Kürt” imzasıyla yayımlanan “Kürtler Uykuda Değil” başlıklı yazısında Abdullah Cevdet, o günlerde savaş sonrasında ortaya çıkacak milliyetler sorununa çözüm olarak ünlü 14 İlkesi’ni açıklayan Amerika Başkanı Woodrow Wilson’a övgüler düzüyordu: “Washington’un özgür ve yüce ruhu, Long Fellon’un merhameti ve duyarlı yüreği, Wilson’un bilgi ve uygulamasında taze ve ateşli bir hayat yaşatır (...) Jüpiter’e karşı Promete’nin diline koyduğumuz,’Yakacak ışığım senin göklerini/ Her yanımdan hayat fışkırtacak’ haykırısı Wilson’un dilinden, imparatorluk makamları ve göz kamaştırıcı büyükleri üzerine sıçrıyor.”
Jîn’in ikinci sayısında Şefik Arvasî, “Biz son derece yiğidiz fakat yiğitliğimizi birbirimizi öldürmekle, birbirimize kötülük etmekle harcıyoruz. Ve biz son derece cömerdiz ancak bu cömertliğimiz genel bir yarar ya da dinsel bir emir için değil de düğünlerde Çingeneler için, davalarda rüşvet için, tiyatrolarda oyuncular için ve bayramlarda ağalara ve şeyhlere alınan hediyeler içindir. Bütün bunların nedeni bilgisizliktir. Bunu bildikten sonra, bugünden itibaren bizim içinde her şeyden daha önemlisi bilimdir; onun yolu da okuma yazmadan geçer. O da ancak kendi dilimizle olur. Çünkü başka bir dili öğrenmek için bir ömür gereklidir. Ondan sonra ancak bilim dili öğrenilebilir” diyordu.
Savaş mağduru Kürtler
14. sayıda savaş sırasında Kürt toplumunun içinde bulunduğu içler acısı durumu şair Kemal Fevzi şöyle anlatıyordu: ”İstanbul’un beyaz yalılarında içki dağıtan kızlar kadeh sunarlarken, Kafkasların karlı ve buzlu eteklerinde memeleri üstünde yavrusu uyuklayan anneler, anne kucağında meme emen yavrular açlıktan yokluğu yuvarlanıyorlardı. Fırtınalar koynunda serilen sahipsiz, öksüz çocuklar, başları ucunda ağlayarak bir ziyaretçi dahi bulmadan, solgun bakışlarda öbür dünyaya süzülüp gidiyorlardı. Yorgunluktan, yoksulluktan birer iskelete dönmüş dinç yaşlılar, yaşamın son soluğunu tüketiyor ve süren ömürlerini bir lokma uğruna yok ediyorlardı. Karlı yollarda birer kurban sürüsü gibi ölüme sürüklenen insan kümeleri ölümü hasretle arıyor, karlarda açılan soğuk mezarlara canlarını teslim etmişlerdi.”
Elbette, bu gazetenin de sonu diğer Kürt gazeteleri gibi oldu. Jin son sayısının çıktığı 2 Ekim 1919’dan itibaren yayın hayatına son vermek zorunda kaldı.
» Mütareke Dönemi
1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi sonrasındaki dört yıllık döneme dair bilgilerimiz sınırlı ancak Ekrem Cemil Paşa’nın hatıralarında sözü edilen Gazi (Çağrı) gazetesinin Kürdistan Cemiyeti tarafından 1919 yılında Diyarbakır’da yayımlanmaya başladığı ancak birkaç sayıdan sonra kapandığı sanılıyor. Mirliva (Yarbay) Mustafa Paşa Yemolki tarafından 1922’de Irak’ın Süleymaniye şehrinde çıkarılan üç dilli (Kürtçe, Türkçe ve Farsça) Bangi Kürdistan (Kürdistan’a Sesleniş) adlı haftalık ‘ilmî, içtimaî, edebî’ gazetenin de Kürdistan Cemiyeti tarafından desteklendiği sanılıyor. 1926’ya kadar yayın hayatını sürdüren gazetenin ilk sayısındaki şu ifadeler Kürt milliyetçiliğinin o günlerdeki hedefi hakkında fikir verir: “Bu gazete tüm Kürtler içindir. Yiğit Kürtleri uyandırma ve ataları hakkında bilgilendirmek içindir. Kürtler her şeyden mahrum, dünyadan habersizler. Bunun sebebi cahilliktir. Zaman silah ve savaş zamanı değil. Zaman ilim ve eğitim zamanıdır. Ey Kürtler gelin Bangi Kürdistan’ı dinleyin. Bangi Kürdistanvatan ve vatan evlatlarını aydınlatmak içindir!”
» Cumhuriyet Dönemi
1898’den itibaren Kürt gazetelerinin başına gelenler daha çok ekonomik sorunlar ve devlete muhalefet etmekti, yoksa Kürtçe kullanmak ya da Kürtçülük yapmak değildi. Ancak Cumhuriyet döneminde işin rengi değişti. Türkiye sınırları içinde Kürtçe basına izin verilmediği için Kürtçe gazeteler Irak, Suriye ve Beyrut’ta basıldı. Bunlar arasında aralıklı da olsa yayımlanmayı başaran Jiyan (1926-1936), Hawar (1932-1943), Jîn (1939), Gelawej (1941-1950), Ronahî(1942-1945), Roja Nû (1943-1946) ilk akla gelenler.
Türkiye’de Kürtçe gazete ve dergi çıkarmak için Çok Partili Dönemi beklemek gerekti. Türkiye’nin modernleşmesiyle uyumlu olarak Kürt eşrafının da giderek burjuvalaşması sürecinde, bu ailelerin çocukları eğitim için İstanbul, Ankara gibi büyük şehirlere gelmeye başladılar. Bu gençler için Doğu ve Güneydoğu illerinin özel idare ve belediyelerinin yardımlarıyla kurulan Dicle Talebe Yurdu, Kürtlük bilincinin yeniden tanımlanmasında önemli rol oynadı. Musa Anter, Edip Karahan, Yaşar Kaya, Medet Serhat, Mehmet Ali Arslan gibi Kürt aydınlarının çıkardığı Dicle Kaynağı (1949), Şark Mecmuası (1950), İleri Yurt (1958), Dicle-Fırat (1962), Deng (1963), Yeni Akış (1966) gibi dergi ve gazeteler gerek ekonomik sorunlar, gerekse gizli açık baskılar yüzünden uzun ömürlü olmadı. Aynı şekilde Özgürlük Yolu (1975),Xebat (1976), Rızgari (1976), Roja Welat (1977), Kawa (1978), Ala Rızgari (1979), Serxwebûn(1980) gibi Marksist-Leninist yayın organlarının tahmin edileceği gibi rejimle arası iyi olmadı. Bütün bu yayın organları ağırlıklı olarak Türkçe ya da Türkçe-Kürtçe iki dilliydi. Sadece Kürtçe çıkan ilk yayın organı 1977’de Diyarbakır’da kurulan Devrimci Demokrat Kültür Derneği’nin (DDKD) çıkardığı Tîrêj dergisiydi. Bu dergi Türkiye’de sadece dört sayı çıkabildi çünkü 12 Eylül 1980 darbesi olmuştu.
Darbeden sonra Kürt hareketinin yayın faaliyetleri, ya illegal ya da yurtdışında yürütüldü. 1990’lı yıllara kadar Avrupa; özellikle de İsveç, önemli bir merkez oldu. 1990’da rejimin biraz yumuşaması üzerine Halk Gerçeği, Yeni Halk Gerçeği ve Yeni Ülke gibi dergilerle yeniden ülke içinde faaliyete başlayan Kürt basını 1992’den itibaren Özgür Gündem ile birlikte devam etti. 2000’lere kadar Kürt basınının hangi koşullarda çalıştığını merak edenler, Press filmini kaçırmasınlar.
Özet Kaynakça: Fethullah Kaya, “Osmanlı Döneminde Kürt Basını” Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi; Celil, Celile, Kürt Aydınlanması,Avesta Yayınları, 2000; Malmisanij, Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti ve Gazetesi, Avesta Yayınları,Stockholm, 1998; İlk Kürt Gazetesi Kürdistan’ı Yayımlayan Abdurrahman Bedirhan (1868-1936), Vate Yayınları, 2009; Malmisanij& Levendî, Mahmud, Li Kürdistana Bakur û Tirkiyê Rojnamegeriya Kürdi (1908 – 1992) (K.Irak ve Türkiye’de Kürt Basını 1908 -1992),Öz-Ge Yayınları, Ankara, 1992; Celal Başlangıç, “Kayıp gazetecinin kitabı”, Radikal, 12 Temmuz 2004; Müslüm Yücel,Kürt Basın Tarihi: Tekzip, Aram Yayınları, 1998.
.10-4-11
.
.Meclis yine gayrımüslimsiz
Partiler aday listelerini oluşturdu. Kadın adaylar konusunda belli bir ilerleme var. Toplam 4.613 adaydan 553’ü kadın ve bunlardan 102’sinin seçilebilir sırada olduğu hesaplandı. Ancak, listelerde gayrımüslim adaya rastlamak zor. Bildiğimiz kadarıyla BDP Mardin’de ‘bağımsız’ aday Süryani avukat Erol Dora’yı destekleyecek. HAS Parti ise önümüzdeki seçimler için, İstanbul 1. Bölge 15. sırada Polonya kökenli Antoni Vilkoşevski’yi, İstanbul 2. Bölge 21. sırada Süryani kökenli Hanna Yılmaz’ı ve İzmir 1. Bölge üçüncü sırada Yahudi kökenli Lina Gahun’u aday gösterdi. Bu adaylardan sadece Erol Dora’nın seçilme ihtimali var. Dora seçilebilirse, 1995-1999 arasında DP Milletvekili olan Cefi Kamhi’den sonraki 10 yıllık perhize son verilmiş olacak. Gelin bu hafta, Cumhuriyet tarihi boyunca gayrımüslimlerin seçilme macerasına göz atalım.
Seçimlere katılma talebi
1877’den itibaren Osmanlı Devleti’nin meclislerinde gayrımüslimler geniş biçimde temsil edilirken, 23 Nisan 1920’de açılan TBMM’de tek bir gayrımüslim milletvekili yoktu. Birinci Meclis’in 1 nisanda kendini feshedip seçimlere gitme kararı aldığı günlerde, 1915’ten beri bozuk olan Türk-Ermeni ilişkilerini düzeltmek için 1922 yılının son günlerinde İstanbul’da kurulan Ermeni Türk Teali Cemiyeti’nin Şeref Başkanı Osmanlı Bankası yöneticilerinden Berç Keresteciyan ve Ermeni Cemaati‘nin Dünyevi Meclisi’nin eski üyesi Artin Musodicyan, Lozan’da barış görüşmelerini yürüten İsmet Bey’e bir telgraf çekmişlerdi. Telgrafta hem Lozan’daki heyete Ermeni cemaatinin desteklerini belirtiliyorlar hem de mayıshaziran ayındaki genel seçimlere Ermenilerin de katılmak istediğini belirtiyorlardı. Elbette bu katılım, Mustafa Kemal’in başında olduğu “Milli Müdafaa Fırkası” (o sırada henüz CHP adını almamıştı) saflarında olacaktı. Yani ayrılıkçı değil, bütünleşmeci bir talep söz konusuydu. Ancak bu telgrafa Ankara’dan olumlu ya da olumsuz bir cevap gelmedi.
Serbest Fırka deneyimi
Gayrımüslimlerin ikinci hamlesi, 1930’da oldu. 1929 Dünya Buhranı’nın da etkisiyle iyice yıpranan yedi yıllık tek parti iktidarı üzerindeki toplumsal baskıyı hafifletmek için, 12 Ağustos 1930’da bizzat Mustafa Kemal tarafından kurdurulan muvazaa partisi Serbest Cumhuriyetçi Fırka (SCF) yıllardır siyaset alanına sokulmayan gayrımüslim azınlıklar için bir umut olmuştu. O yıl yerel seçim yılıydı. SCF’nin İstanbul’daki adaylarının toplam sayısı 117 olup, bu adaylar arasında azınlıklardan aday gösterilenlerin sayısı 13 idi. Bunların altısı Rum, dördü Ermeni, üçü Yahudi idi. Buna karşılık CHF listelerinde hiç azınlık temsilcisi aday yoktu.
Bel altına vurmak serbest
Seçim çalışmaları sırasında iki parti arasında kıran kırana bir propaganda savaşı yaşandı. CHF’nin yaptığı propagandaya göre, SCF kazanırsa azınlıklara 1914 Ermeni Tehciri ve 1923-1924 Mübadelesi sırasında bırakmak zorunda kaldıkları mülkleri geri verilecek, İslamcılar için Arap alfabesine ve fese geri dönülecekti. İstanbul Kasımpaşa’da toplanan kalabalıkta birilerinin, ortasında beyaz bir yıldız olan yeşil bayrak açılması ve SCF’nin Adana parti binasında eski harflerle yazılmış bir posterin boy göstermesi CHF’nin eleştiri dozunu arttırmasına neden oldu. Daha sonra bayrağı Haliç İdman Yurdu’nun genç üyelerinin açtığı ileri sürüldü. Bazılarına göre ise Adnan Vapuru’nun flamasıydı. Adana’daki posteri kimin astığı ise tesbit edilememişti.
İzmir’de seçimleri SCF kazanırsa İzmir’den sürülen Rumlara mallarının geri verileceği, Sakız Adası Rumlarının şimdiden SCF’nin başarısını kutladığı söylentileri dolaşıyordu. Tekirdağ’da Ermenilerin ve Rumların gelip mallarını geri alacakları korkusu işleniyordu. İstanbul seçimleri sırasında, CHF Kırşehir Milletvekili Yahya Galip Bey’in SCF’yi ‘Apostollar Fırkası’ ilan etmesi gayrımüslimlere karşı propagandanın zirvesini oluşturdu.
Ne günlere kaldık!
Anadolu gazetesinin başyazarı Haydar Rüştü Bey, 8 eylül tarihli “Kirkor Efendi” isimli yazısında Osmanlı döneminde azınlıkların bakanlık bile yaptığını ve bunun acı sonuçları olduğunu hatırlattıktan sonra yazısını “Ne günlere kaldık yarabbi, demekten başka söz kalmıyor!” diye bitiriyordu. Kısacası, azınlıklar, ülkenin gerçek vatandaşı sayılmıyorlardı.
Azınlık düşmanı yazılar artınca SCF lideri Fethi Bey eylül ayında konuyla ilgili bir açıklama yaptı: “Rumları, Ermenileri listemize koymamız Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda onlara tanınan hakka riayetimizdendir.” Gazete Fethi Bey’in bu sözlerine söyle karşılık verdi: “Teşkilatı Esasiye Kanunu ekalliyetlere hak veriyor, bunu biz de biliyoruz. Fakat o Teşkilatı Esasiye Kanunu’nda ‘Rumların, Ermenilerin dâhil olmadığı intihaplar yolsuzdur, kanunsuzdur!’ diye bir kayıt var mıdır? Gene o Teşkilatı Esasiye Kanunu’nda ‘Bütün teşkilatlara mutlaka bir Rum ve Ermeni konacak’ diye bir emir, bir madde var mıdır?”
Sopalı seçimler
6 ekimde başlayan seçimler, İttihatçıların 1912’deki ‘Sopalı Seçimleri’ni andıran bir sertlikte geçti. SCF’li seçmenler adlarını çoğu zaman listede göremiyorlardı. İtirazlar savsaklanıyor, kimlik kartları ile resmî kayıtlardaki en ufak bir farklılık SCF’li seçmenleri seçim dışı bırakmak için kullanılıyordu. Adana ve Mersin’de bir günde oy kullanılabilecek seçmen sayısı kısıtlanmıştı. Konya’da bazı sandıklar kaldırıldığı için oy kullanamayanlar olmuştu. Aydın, Çine, Biga, Ereğli, Kula ve Ödemiş’te seçimler ertelenmişti. Yurdun dört bir yanından seçim sandıklarının kaybolduğu, çalındığı ya da hükümet görevlileri tarafından alıkonduğu haberleri geliyordu. Mersin, Salihli, Trabzon ve Ödemiş’te bazı SCF’liler ‘seçim kanununu ihlal etmek’ suçundan tutuklanmıştı. Adalar ve Kadıköy’de eli sopalı adamlar SCF’li seçmenleri dövdüler. Yahudilerin yoğun olduğu Hasköy, Halıcıoğlu ve Balat’ta, Ermeni ve Rumların oturduğu Kumkapı’da azınlık mensubu seçmenler taciz edildi. Bazı ailelerin listelere yazılmadığı ortaya çıktı. Edirne’de SCF’nin kırmızı oy pusulalarını taşıyan seçmenlerin oylarını kullanmalarına, adlarının kütükte yazılı olmadığı gerekçesiyle izin verilmemiş, suçlu ve cezaevi kaçkını tipinde adamlardan oluşan çeteler, Yıldırım, Kıyık, Kirişhan ve Karaağaç bölgelerini geceleri dehşete salmışlardı.
Seçmenin cevabı
Bütün baskı ve engellemelere rağmen SCF 502 belediyeden 42’sini kazandı. Bu sayı aslında yüksekti, çünkü SCF zaten 37 ilde seçime katılabilmişti. SCF en büyük başarıyı burjuvazinin güçlü olduğu bölgelerde kazanmıştı. Ege’de İzmir, Aydın; Trakya’da Pınarhisar, Vize, Keşan, Lüleburgaz, Kırklareli ve Malkara; Marmara’da Biga, Armutlu, Bandırma ve Susurluk ile Balıkesir’in bazı beldeleri, İstanbul’da Burgazada ve Maltepe; Karadeniz’de Samsun, Merzifon ve Ladik’te SCF başarılı olurken, çok umutlu olduğu Adana’da sadece Silifke ile Osmaniye’ye bağlı Boğaç beldesinde kazanabilmişti. En büyük seçim bölgesi olan İstanbul’da CHF’nin 36 bin, SCF’nin 13 bin oy alması bir yana, 250 bini aşkın seçmenin (toplam seçmenlerin yüzde 83’ü) oy kullanmaması ise halkın rejimi bir anlamda protesto ettiğini düşündürüyordu. Öte yandan bu rakamlar azınlıkların büyük bir bölümünün CHF’yi tercih ettiğini gösteriyordu.
Beklenen tepki
Ancak bu sınırlı başarılı bile Ankara’yı telaşlandırmaya yetti. Sonunda beklenen oldu Ankara duruma el koydu. Fethi Bey, Mustafa Kemal ve İsmet İnönü ile birlikte hazırladığı fesih dilekçesini 17 Kasım 1930’da Dâhiliye Vekâleti’ne verdi. Böylece 99 günlük ‘particilik oyunu’ bitirilmiş, güvenli totaliter rejime dönülmüş, herkes rahat bir nefes almıştı.
1935’te ödüllendirme
1930’ün acı tecrübelerinden ders almış olan gayrımüslimler, 1935’teki genel seçimler arifesinde cemaat sorunlarından hiç söz etmemişler, ağız birliği etmiş gibi Türk kimliğine ve CHP’ye bağlılıklarını açıklamışlardı. Bu tavrın ödülünü de aldılar. Bizzat Atatürk tarafından hazırlanan CHP listesinin dışında yine Atatürk’ün hazırladığı ‘Müstakiller’ listesindeki 43 aday arasında 12 gayrımüslimin adı vardı. Görüldüğü üzere bu kişilerin ‘kutsal’ CHP listelerini lekelemeleri istenmemişti! Müstakillerden 13’ü seçilmeyi başardı: Bunlar arasında dördü; Ermeni Bankacı Berç Türker (1934’te Soyadı Kanunu çıktığında Atatürk, Keresteciyan olan soyadını Türker yapmıştı) Afyon Karahisar, Yahudi Dr. Abrevaya Marmaralı (1939’a kadar Özçelik) Niğde, Rum Dr. Nikola Taptas Ankara, Ortodoks Türk (Karamanlı), Avukat İstamat Zihni Özdamar Eskişehir milletvekili olarak Meclis’e girdi. (Bir iddiaya göre Abrevaya Marmaralı, seçimlerden sonra Niğde’nin yerini bulmak için haritaya bakmıştı.) Böylece adeta Osmanlı’nın ‘millet sistemi’ gibi bir sistem ihdas edilmişti.
Bu kişilerden Berç Nikola Tapas ve Abravaya Marmaralı 1939, Berç Türker 1939, 1943; İstamat Z. Özdamar ise 1939, 1943, 1946 Genel Seçimleri’nde TBMM’ye girdiler. (Bazı kaynaklarda aynı yıl seçilen kadın milletvekilleri Behire Bediş Morova’nın Yahudi asıllı, Huriye Öniz Baha’nın Rum asıllı olduğuna dair iddialar varsa da, bu konuda uzman bir araştırmacı olan Rıfat N. Bali, bu kişileri ‘gayrımüslim milletvekili’ olarak ele almadığı için ben de almıyorum.) 1943’te bu kişilere Yahudi asıllı ‘Türk milliyetçisi’ Avram Galanti Bodrumlu ve Rum Mihal Kayakoğlu (Kayaoplu) eklendi.
***
Çok Partili Dönem’de gayrımüslim seçmenin keşfi
1946’da Çok Partili Dönem’in ilk seçiminde Yahudi asıllı Salamon Adato ve Rum asıllı Ahilya Moshos DP’den, Rum asıllı Nikola Fakaçelli ve Vasil Konos CHP’den seçildi. Vasil Konos Patrikhane ile yaşadığı bir olay yüzünden yemin bile etmeden istifa etti. Salamon Adato ise CHP’nin seçimlere hile karıştırdığını iddia ederek CHP’nin İstanbul milletvekillerine itiraz etti. CHP’liler de deniz hukukçusu olan Adato’nun Sovyetler Birliği ile iş bağlantılarından kalkarak ‘Sovyet ajanı’ olduğunu, milletvekilliğinin düşürülmesi gerektiğini söylediler. Gazetelerde süren polemiğe Meclis Anayasa Komisyonu noktayı koydu: Salamon Adato’nun milletvekilliğinin düşürülmesini gerektiren bir durum yoktu. Ancak Adato ile CHP milletvekilleri arasındaki gerilim Meclis’te devam etti.
Gayrımüslimlerin İstanbul’da önemli bir seçmen kitlesi oluşturduğunun iyice fark edildiği 1950 seçimlerinde Ermeni asıllı Andre Vahram Bayar ve Rum asıllı Aleksandros Hacopulos DP’den Meclis’e girdi. 1954 Genel Seçimleri’nde, CHP’den Türkçülük şampiyonu Munis Tekin Alp (Moiz Kohen), DP’den Hanri Soryano, CMP’den de Cemil Beraha olmak üzere üç Yahudi İstanbul milletvekili adayı olarak listelerde yer aldılar. Ancak Yahudi gazeteci İlyazer Menda’nın “Türkiye Yahudilerinin anısını hâlâ taze tutan CHP’ye karşı hiçbir sempati duymadıklarını” belirterek Yahudileri 2 Mayıs 1954 genel seçimlerinde DP’ye oy vermeye davet etmesi üzerine, seçimleri DP kazanırken, üç adaydan sadece Hanri Soryano, 327. 741 oy alıp DP’den İstanbul Milletvekili seçildi.
Stockholm Sendromu
6-7 Eylül 1955’te devlet örgütlü bir yağmaya maruz kalan gayrımüslimler, ‘Stockholm Sendromu’nun kurbanı olduklarından mıdır bilinmez, olaylardan DP’yi sorumlu tutmadılar. 1957 seçimlerinde Ermeni asıllı Zakar Tarver ve Mıgırdıç Şellefyan (1960’larda Süleyman Demirel’in yakın çevresine girdi ve adı bazı yolsuzluk ve hayali ihracat işlerine karıştı), Yahudi asıllı Yusuf Salman ve İzak Altabev ile Rum asıllı Hristaki Yoannidis DP’den milletvekili oldu.
Yusuf Salman seçim konuşmalarında “CHP devrinde azınlık olarak korku içinde yaşıyorduk. Sonumuzun ne olacağını bilmiyorduk. Varlık Vergisi çıkardılar. Malımızı mülkümüzü alarak bizleri Aşkale’ye sürdüler. Üniversite mezunu çocuklarımız asker oluyordu. Biz bu vatanda doğmamış gibi herkese silah bize kürek veriyorlardı. 20 kur’a ekalliyeti silahaltına aldılar. Bütün Anadolu’yu gezdirerek ‘işte gavur taburları’ diyerek bizi takdim ettiler. Azınlık bunların hepsini unutmadı. Çok şükür DP sayesinde bütün vatandaşlık ve insan haklarına sahip olduk. Ölsek CHP’ye oy vermeyeceğiz” demişti. Derin devlet bu bağlılığın bedelini ödetmekte geri kalmadı: 27 Mayıs 1960 darbesinden sonra, DP’li Zakar Tarver ve İzak Altabev Menderes ve arkadaşlarıyla birlikte Yassıada’ya götürüldüler, Tarver orada kalp krizi geçirdi ve hayata gözlerini yumdu.
Kurucu Meclis’te üç üye
Darbeciler, Kurucu Meclis’e ‘Devlet Başkanı temsilcisi’ sıfatıyla üç gayrımüslimi alarak ‘yasak savma’ geleneğini devam ettirdiler. Ermeni asıllı Hermine Ağavni Kalustyan (ilk gayrımüslim kadın üyeydi), Yahudi asıllı Erol Dilek, Rum asıllı Kaludi Laskari 5 Ocak-25 Ekim 1961 tarihleri arasında ‘Kurucu Meclis Üyesi’ olarak görev yaptı. 15 Ekim 1961’de yapılan seçimlerde, Ermeni asıllı Berç Sahak Turan eklendi. Berç Sahak Cumhuriyet Senatosu üyeliğine seçildi. 7 Haziran 1964’te görevini tamamlamasından sonra TBMM’de bir daha gayrımüslim milletvekili görmek ancak 31 yıl sonra Cefi Kamhi ile mümkün olacaktı.
Gayrımüslimler nöbete
Cefi Kamhi’yi Meclis’e götüren süreç 1987’de Milletvekili Seçimleri’nin 110. Yıldönümü dolayısıyla gazeteci Yılmaz Çetiner’in kaleme aldığı bir yazıyla başlamıştı. Çetiner “Dışa açıldığımız, açılmaya mecbur da olduğumuz Doğu’ya, Batı’ya bağlantılar kurduğumuz şu günler; güçlü ve haklı Türkiye’yi (sembolik de olsa) seçilecek gayrımüslim milletvekilleri, Ermenilerin yalancılığını, Rumların şımarıklığını, Wall Street’e herhangi bir menfaatimizi daha inandırıcı, daha sempatik ortaya koymaz mı? Hiç değilse birer milletvekili diyoruz. Fazla değil!” diye yazmıştı. Üç ay sonra işadamı Sakıp Sabancı, benzer bir görüşü Başbakan Turgut Özal’a “Tanrı sana deseydi ki, Turgut Bey dile benden ne dilersen, ne isterdin? Bak düşün” dedim, “Ne istiyorsan Tanrı hepsini verdi. 280 tane parlamenter, koalisyonsuz hükümet. Bu işi sen yapabilirsin” dedim. “Bu fırsatı kullan, 10 kişiyi bunun içine koy.” Etkilendi. Sonra, “Bunu Adnan Bey’le (Kahveci) konuş” dedi.”
Bu cevap üzerine Sabancı Devlet Bakanı Adnan Kahveci’ye meseleyi açacak ancak projesini gerçekleştirmek için sekiz yıl beklemesi gerekecekti. 24 Aralık 1995 Genel Seçimleri’nde, 1492’de İspanya’dan kovulan Sefarad Yahudilerinin Osmanlı Devleti’ne gelişinin 500. Yılı dolayısıyla kurulan vakfın başkanı Jack Kamhi’nin oğlu Cefi Kamhi, Tansu Çiller’in partisi DP tarafından milletvekilliğine aday gösterildi. Baba Jack Kamhi, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’ndan beri devletin el altından görevlendirmesiyle ABD’de lobi faaliyetleri yürüten ‘vatansever’ bir gayrımüslimdi. Kamhi ve arkadaşları her yıl ABD Kongresi’ne sunulan 24 Nisan gününün Ermeni soykırımını anma günü olarak kabul edilmesini teklif eden karar tasarılarını başarıyla engellemişlerdi.
Bu tarihçeye rağmen Cefi Kamhi’nin adaylığı kamuoyunda ve partide büyük gürültü kopardı. Zaman gazetesinden Fehmi Koru, Hergün Gazetesi’nden Ayşe Önal, Yeni Sayfa Gazetesi’nden Necdet Sevinç ve Yeni Şafak Gazetesi’nden Ahmet Taşgetiren, Kamhi hakkında ağır iddialar içeren yazılar yazdılar. Kamhi ezilmedi, bütün suçlamalara tekzip gönderdi. Seçim çalışmaları boyunca sürekli Türk olduğunu vurgulayan Kamhi, Türk bayrağı önünde çekilmiş fotoğraflarını halka dağıttı ve sonunda milletvekili seçildi. Cem Boyner’in YDH (Yeni Demokrasi Hareketi) partisinden aday gösterilen bir diğer Yahudi Mario Rodrik ise seçilememişti.
Faydacı bir bakışla değil, sadece bu ülkenin eşit haklara sahip vatandaşları oldukları için bir gayrımüslimi Meclis’e taşıma şerefinin en az gayrımüslimler kadar dışlanan BDP’ye düşmesi hakikaten hoş bir ‘tevafuk’ (yakışırlık) olacak..
***
ABD Kongresi için lobici aranıyor
Sakıp Sabancı, 24 Ocak 1995 tarihli Tempo dergisinde yayımlanan röportajında Meclis’e gayrımüslim milletvekili sokma teklifinin temelini şöyle açıklamıştı: “Bir tarihte, Sayın Büyükelçi Şükrü Elekdağ’ın Washington’daki evinde bir davete katılmıştım. Birçok Amerikalı Kongre üyesi vardı. Konuşma esnasında ben diyorum ki, niçin peşin hükümlüsünüz. Kıbrıs’ta sanki biz işgalciyiz, onlar haklı biz haksız, Ermeni meselelerinde yine tek yanlılar. Bu neden böyle oluyor? Adamlar dediler ki, ‘Sabancı, bu memlekette beğen veya beğenme bazı ehemmiyetli kriterler var. Bunlardan biri, Rum’un veya Ermeni’nin oyu var kardeşim. Size nazaran daha fazla oyu var. Onlar bize maddi kaynak veriyor, paraları var, gücü var. Sizde o da yok. Bu ikisi olmadığı için sizle yürümez. Biz sizi dinlerken zaten yeterince sıcak değiliz, bu meseleden etkilenmişiz...’ Ermeni meselesini veya Kıbrıs işini ben anlatırken hayalimden geçiyordu ki, ah şurada azınlıklardan birileri olsa, onlar bizim parlamenterlerimiz deseydik. Bunu konuşurken bir Ermeni milletvekilimiz olsa yanımızda, daha dikkatli dinlerlerdi bizi...”
O yılın sonunda Sabancı’nın hayali bir nebze olsun gerçekleşti. Ermeni değil ama bir adet Yahudi milletvekilimiz oldu ama Avrupa Parlamentosu toplantısında da gördüğümüz gibi, Batılılar böyle göstermelik adımlara kanmadılar.
.17-4-11
.
.24 Nisan 1915’te ‘aslında’ ne oldu
Dün 23 Nisan’dı, çocuklarımızla birlikte içimize neşe dolmuştu. Bugün ise 24 Nisan, içimiz hüzünle dolu. Bilmeyenler olabilir, 24 Nisan, bundan 96 yıl önce, İstanbul’daki Ermeni cemaatinin önde gelenlerinin, aydınlarının tutuklanıp, Çankırı ve Ayaş’a doğru tehcir edilmesinin tarihi.
Tehcirin tanıklarından Alman Protestan Papazı Lepsius’a göre 600, dönemin ABD Büyükelçisi H. Morgenthau’ya göre 500, resmî tarihçi Yusuf Sarınay’a göre 235, gayrı resmî tarihçi Taner Akçam’a göre 180 kişilik bu ilk kafilenin arkası gelecek, İttihat ve Terakki yönetimindeki Osmanlı Devleti 27 Mayıs 1915’te çıkarılan “geçici” kanunla “Tehcir”i resmîleştirecekti. Tehcirin, fiilen sona erdiği 4 Ekim 1916 tarihine kadar yaşananlar, kimine göre “yol kazası”, kimine göre kırım, kimine göre katliam, bana göre ise, 1948 Soykırım Sözleşmesi’nde tanımlanan “soykırım” suçuna tıpatıp uyuyor. Neden böyle düşündüğümü merak edenler 7 Aralık 2008 tarihinde bu sayfada yayımlanan “1948 Soykırım Sözleşmesi’nin 60. Yılı” başlıklı yazıma bakabilirler.
Dur-De etkinlikleri
Elbette, adlandırma işini “1915’te nelerin yaşandığını öğrendikten sonra” koymak isteyenlere saygı duyuyorum. Ama aradan geçen 96 yıla rağmen, bu konuda fazla gayretli olmadığımız ortada. Özellikle devlet katında 1915’te yaşananları inkâr konusunda tek bir geri adım atılmadı. Sevindirici olan ise her yıl 24 Nisan’la sınırlı da olsa, bir öncekinden daha çok sayıda insanın, 1915’te yaşananların sorumluluğunu ve acısını paylaşmak için bir şeyler yapmaya çalışıyor olması. Örneğin geçen yıl olduğu gibi bu yıl da, Irkçılığa ve Milliyetçiliğe Dur-De Platformu’nun öncülük ettiği bir grup vicdanlı insan “Bu ülkenin alnı ve vicdanı ak insanlar ülkesi olmasını yürekten isteyen herkesi çok gecikmiş bir insanlık görevine davet ediyoruz. 24 Nisan’ın işaret ettiği o ağır suçun, insanlığın asli değerleri temelinde birleşen hepimizin ortak acısı olduğunu ilan etmeye çağırıyoruz” diye sesleniyor. Dur-De’nin bildirisini ve çağrıcı listesini http://www.buacihepimizin.net/default.aspx adresinden okuyabilir, çağrıya destek veriyorsanız, imzanızı koyabilirsiniz.
Pek çok kişi ve kuruluşun katıldığı anma etkinlikleri bugün İstanbul’da 17:00’de Taksim Meydanı’nda, Ankara’da 17:00’de Sakarya Meydanı’nda, Bodrum’da 17:00’de Belediye önünde ve Diyarbakır’da 17:00’de İnsan Hakları Parkı’nda, İzmir’de ise 14:00’te Fuar Basmane Kapısı önünde başlayacak. Ben, bugün İzmir’de olacağım ve 15:30’da Bayraklı’daki Tepekule Kongre ve Sergi Merkezi’ndeki söyleşiye katılacağım.
Sevag, Varujan ve Kelekyan
Bu hafta, 24 Nisan 1915’te İstanbul’da tutuklanıp Çankırı’ya sürülen, ancak şans eseri ölümden kurtulan gazeteci, yazar ve öğretmen Mikayel Şamdancıyan’ın 1919’da yayımlanan anılarından bir bölümü aktaracağım. Pek çok Ermeni aydınının son günlerine ışık tutan bu anılar ünlü yazar ve araştırmacı Teotig’in (Teotoros Lapçinyan) Huşartzan Abril 11’i (11 Nisan Anıtı Kitabı) adlı eserinde yer almış, bu kitaptan Rafi Şirvanyan’ın yaptığı özet çeviri, 20 Nisan 2007 tarihli AGOS gazetesinde yayımlanmıştı.
Söze şöyle başlıyor Mikayel Şamdancıyan: “Bugün, yitirdiklerimiz hakkında konuştuğumuzda, onların hatıralarına bir armağan sunmuş oluyoruz. Benim için ise, Çankırı hakkında konuşmak, o dehşeti bir kez daha yaşamaktır. Onlar yok oluş yolunda ilerlerken, bana yaşamak ve vicdanımda onların yasını tutmak düştü. Büyük felaketin ardından, uğradığımız kayıplar hususunda ne zaman bir hesaplaşmaya girişecek olsam, büyük bir fırtınadan kurtulan birinin ruh haliyle, hayatta kalmanın kişiye her zaman mutluluk getirmediğini görebiliyorum. Çankırı’daki hayatımızı, vicdanımın üzerindeki bu düşünce yüküyle hatırlıyorum.
Elma Dağı kimlere mezar oldu?
Ayaş’ın o ağır koşullarından sonra oraya çok kalabalık gittik. Otuz kadar arkadaşımız, birkaç sefer gelen izinlerle İstanbul’a döndü (Çankırı’da sayımız yüz elliye yakındı). İstanbul’a dönmeyen yüz yirmi arkadaşımıza ne oldu? Bunlardan ancak on beş kadarı hayatta bugün. Demek ki kader onlardan yüz kadarının felakete teslim olmasını istemiş.
Bizi, biri elli iki, diğeri yirmi dört kişilik iki kafile halinde, Der Zor’a götürmek üzere yola çıkardılar. O zaman ‘Der Zor’ ismini pek bilmezdik. İlk gruptan, yaptığı başvurular neticesinde İstanbul’a dönebilen tek kişi Protestan kilisesine mensup Baronyan oldu. Diğer bütün dostlar, gelecek vaat eden [yazar, öğretmen] Armen Doryan da dâhil, Elbistan yollarının kara bahtlı kurbanları oldular. İkinci kafileden yalnızca [gazeteci, yazar] Aram Andonyan kurtuldu. Çankırı’dan Ankara’ya giderken bacağı kırıldığından yürüyememiş, bir hastaneye bırakılmıştı. Diğer bütün arkadaşları ise, şehirden üç saat mesafede, Elma Dağı eteklerinde, ayrım gözetmeden katledilmişti. Ben de o ilk kafiledeydim, çünkü oradaki arkadaşlardan biriyle vaftiz adı benzerliğim vardı. O ilk kafile içinde olup bugün hayatta olmamı sadece şansla açıklayabilirim. Bu listelerin hazırlanmasının ardındaki güç, yerel İttihat örgütünün kâtib-i mesulü [Cemal] Oğuz’du; kaybettiğimiz yüzden fazla dostun günahı onun boynundadır.
Kurbanların üçü, kişisel anılarla bağlandığım [şair, öğretmen] Taniel Varujan, [gazeteci] Diran Kelekyan ve [doktor] Rupen Sevag’dı.
1915 haziranının sonlarında ilk kafilenin ayrılması ve on dokuz kişi için İstanbul’a dönme izni çıkmasını takip eden bir buçuk ay boyunca Sevag’la birlikteydim. O sıralar, İstanbul’a dönmesine izin verilmiş olan altı arkadaşımla birlikte kalıyordum. Sevag da Çankırı’ya yeni gelmişti. Hemen bize katılmasını kararlaştırdık. Sosyal ve neşeli kişiliğini İstanbul’dan bilirdim. Onun gelişiyle, evimiz hemen bayram neşesiyle doldu.
Sevilen doktor Sevag
Kafilemiz Çankırı’ya vardığında aramızda sekiz doktor vardı; şehirdeyse hiç doktor yoktu. Doktor dostlarımız, mesleki bilgileriyle yöre halkına yardım ettiler. İçlerinde en çok Sevag’a itibar edilirdi. Doktor Dinanyan İstanbul’a dönme izni aldığında, ameliyat ettiği bir Türk kızın pansuman işini ona devretti. Kızın babası –bir çeteci olan- Arabacı İsmail, ameliyatı istediği paraya yapmadığı için Dinanyan’a diş biliyordu. Dinanyan, İstanbul’a dönmek için yola çıkacağı gün ve saati adam öğrenmesin diye akla karayı seçmişti.
Bir gün, vakit öğleyi epey geçtiği halde Sevag yemeğe gelmedi. Birbirimizi bekletmemek için tam öğle saatinde evde olurduk. Sevag her zaman çok dakikti, sıra dışı bir şey olduğu kesindi. Endişe içinde bekliyordum. Nihayet geldi. Çok kötü görünüyordu. Sofrada üçüncü bir arkadaşımız daha vardı; Sevag, o kalkana kadar bir şey konuşmadı. Sonra, çekinerek, pansuman yaptığı kızın babasının kendisini iki saat evde alıkoyduğunu anlattı. Yüzsüz adam, Ermeni kırımlarının büyük bir şiddetle sürdüğünü, Çankırı Ermenileri için de bu yönde bir emir gelmesini beklediklerini ve kurtulmak istiyorsa çok geç olmadan İslamiyet’e geçmesi gerektiğini söylemişti. 24 saat içinde valiye başvurarak din değiştirme talebinde bulunmasını istiyordu. Ertesi gün bayramdı. Sevag adamdan, çocuklarının hatırı için, kendisine bu teklifin yapılmamasını istemiş, adam da emrin her an gelebileceğini, elini çabuk tutmasını söyleyip onu bırakmıştı. Tehdidi görmezden gelemezdik, zira felaketin yayılmakta olduğunu duyuyorduk. Daha üç dört gün önce Ankara’da 2000’den fazla erkek katledilmişti. Sevag’ın kararı hakkında tek bir söz etmedik, çünkü ne olacağı belliydi. Sevag istenen başvuruyu hiç yapmadı. Arkadaşlar arasında panik yaratmamak için, olan biteni kimseye anlatmadık. Sırrımızı sadece Diran Kelekyan biliyordu.
Vicdanlı Mutasarrıf Asaf
Çankırı İttihat kâtibi-i mesulünün çabalarıyla, Mutasarrıf Asaf Bey başka yere gönderildi, çünkü Ermenilere karşı açıkça olumlu bir tavır içindeydi (Bu Asaf, Adana katliamından sonra günah keçisi ilan edilerek beş sene görevden uzaklaştırılmış olan Dörtyol Mutasarrıfı Asaf’tı; bu cezanın ardından aldığı ilk görev Çankırı Mutasarrıflığı’ydı). Asaf’ın ardından mutasarrıflık görevini vekâleten Kastamonu Vilayeti Jandarma Komutanı üstlendi. Reşit Paşa valilikten henüz uzaklaşmamıştı. Sevag, Mutasarrıf Vekili’yle çok samimi bir ilişki kurmuştu. Çoğu akşam onun hükümet binasındaki odasına giderdi, birlikte rakı içerlerdi.
İkinci kafile de aramızdan ayrılıp, kanunsuzluğun hüküm sürdüğü o yollara revan oldu. Onları uğurladıktan sonra hükümet konağına çağırıldık. Sevag, Varujan ve Kelekyan da dâhil olmak üzere otuz yedi kişi kalmıştık. Otuz yedi kişilik bir liste geldi. Serbest bırakılacak, İstanbul dışında dilediğimiz bir yere gidebilecektik. Listedeki beş kişi ya önceden İstanbul’a dönmüş veya iki kafileden biriyle ayrılmıştı. Buna karşılık, arkadaşlarımızdan beşinin adı listede yoktu. Bu beş kişiden ikisi, en sevgili dostlarımız Varujan ve Sevag’dı. Telgrafla İstanbul’a, Dâhiliye Nezareti’ne başvurup bizimle birlikte muamele görmeleri gerektiğini belirttiler. Zira bizden ayrı tutulmaları için hiçbir sebep yoktu.
Bunun üzerine, İttihat Terakki’nin Kâtib-i Mesulü’nün girişimleriyle bu beş kişinin Ayaş’taki arkadaşlarımızın yanına gönderilmelerine karar verildi. Çankırı’da hiç Ermeni sürgün bırakmama kararı alınmış, şehre siyasi ve askerî esirler gelmeye başlamıştı. Meğer beş arkadaşımızın Ayaş’a gönderilmesi kararı verildiğinde, oradaki arkadaşlarımız da ebediyete intikal etmiş durumdaymış.
Dr. Sevag’ın acı sonu
13 (26) Ağustos 1915 perşembe sabahı beş kişi iki arabayla yola çıktık. Yanlarında bir atlı jandarma ve bir zaptiye vardı. Mutasarrıf vekili, Sevag ve arkadaşlarının Ayaş’a sağ salim varmaları için elinden geleni yaptı. Sevag’ın arabasını süren, mutasarrıf vekilinin Kastamonu’daki arabacısıydı. Vekil, Sevag’ı o sırada tesadüfen Çankırı’da bulunan arabacıya, emniyetini sağlamasını sıkı sıkıya tembih ederek teslim etti.
Aynı gece saat 12’de, Tüney’den Çankırı’ya gelen bir telefonla, katledildikleri haberi ulaştırılmış. Çankırı Jandarma Birliği Komutanı Nureddin ve Kâtib-i Mesul Cemal Oğuz, telefon başında haberi sevinç çığlıklarıyla karşılamışlar. Geceleyin, mutasarrıf vekili, bu cinayet haberlerinden, özellikle de sevgili dostunun öldürülmesinden kudurmuş bir halde, Nureddin’i huzuruna çağırıp ona ağır ithamlarda bulunmuş. Bütün bunları ertesi gün mutasarrıf vekiline yaptığımız başvuru üzerine öğrendik. Vali Reşit Paşa uydurma bir tahkikat sonucunda katil olarak 11 zavallı köylüyü Çankırı Cezaevi’ne attırdı. Beş arkadaşımızın yola çıkmasından 24 saat sonra, İstanbul’dan, onların da diğer 32 kişiyle aynı muameleye tabi tutulmalarını bildiren bir telgraf gelmişti. Ne yazık, insanın kara talihin amansız çarkını geriye çevirmesi mümkün değildir.
Pastoral şiirler ve ölüm
Varujan, Çankırı’daki arkadaşlarımızın en sessiz ve çekingenlerinden biriydi. Bilhassa pastoral şiirler yazmakla uğraşıyordu. Bir defasında, en çalkantılı günlerimizde, yeni yazdığı birkaç köy sonesini okumuştu bana; bunca felaket içinde ruhunu böyle parlak ve temiz tutup derin bir huzurla şiirler yazabilmesi karşısında hayranlığımı ve şaşkınlığımı dile getirmeden edemedim. O ise, bu huzurlu halinin, Ermenileri güzel bir geleceğin beklediğine duyduğu inançtan kaynaklandığını söyledi. İnancının taçlandığını görme hakkı ondan niye esirgendi?
Artık otuz iki kişi kalmıştık; Diran Kelekyan da aramızdaydı. Yurtdışından döndükten sonra onunla İstanbul’da yakın dost olmuştuk. Güçlü ve becerikli bir insandı. Onu hayatta sadece maddi zorluklar korkuttuğu için, zayıflıkları da bunlarla ilgiliydi. Daha Çankırı’ya gelişimizden iki hafta evvel, ona İstanbul hariç, istediği bir yere gitmekte özgür olduğu söylendi, ancak o bizlerle kalmayı tercih etti. Deniz kıyısında bir yere gidip kaçmaya takmıştı kafasını, ancak bunu hiçbir zaman gerçekleştiremedi.
Wangenheim’in ölümü
Kelekyan’a İstanbul’dan, karısından haberler ulaşıyordu. Alman Elçisi Wangenheim onun hayatı hususunda Türk hükümetinden güvence almıştı. Dolayısıyla, etrafımızda ve başka yerlerde işlenen cinayetlere rağmen, kendi hayatı konusunda iyimserdi. Wangenheim’ın, kendisi için verdiği sözü tutacağından en ufak bir şüphe duymuyordu.
Ekim ayında, Alman Elçisi Wangenheim’ın damar sertliği nedeniyle öldüğü haberi geldi. Ertesi sabah, bizler henüz bu haberin siyasi önemini veya bizim için doğuracağı sonuçları idrak edecek vakit bulamadan, Kelekyan tutuklandı ve Divan-ı Harp’te yargılanmak üzere Çorum’a götürüleceği bahanesiyle yola çıkarıldı. Öleceğini anlamıştı, üzgündü. Bizimle birlikte sürgünde olan bir din adamından, pazar günü kendisi için ayin-i ruhani icra edilmesini istedi. Hatırladığım kadarıyla, bir çarşamba günü yola çıktı.
Kaderin yedi yıllık dilimleri
Şimdi Kelekyan’ın hatırası için bu satırları yazarken, onun talih inancı geliyor aklıma. Yola çıkarılmadan bir ay kadar önce, Varujan ve Sevag’dan ayrıldığımız zamanlarda, ağaçlarla kaplı bir yolda yürürken talih hakkında konuşuyorduk. ‘Kader benim hayatımı yedi senelik dönemlere ayırdı. Yedi senede bir, çok hayati bir olay yaşarım ama sonra zorlukların üstesinden gelmeyi başarırım. Şimdi de yedi senenin sonuna geldim’ demiş, devamını getirmemişti. Oysa zorlukları yenmek hususunda bu defa da iyimser olduğunu biliyordum. Öyle insanlar vardır ki, kötü talih onlarla yüz yüze çarpışır, bazılarının ise arkasından usul usul kuyu kazar.
Kelekyan’ın yola çıkarılmasından üç hafta sonra, yedi arkadaşımla Çankırı’dan ayrıldım. Sonradan bize bir kişi daha katıldı. Geri kalan yirmi arkadaşımız, Kastamonu Ermenileri tehcir edildiği sırada onlarla birlikte sürüldü ve aralarından yalnızca üç kişi sağ kalabildi. On yedi kişi ise bütün o zorlu koşulların ve feci cinayetlerin kurbanı oldu...”
Dr. Çilingiryan Davası
Resmî tarihçi Yusuf Sarınay’a göre Çankırı ve Ayaş’taki tutuklulardan suçsuzluğu anlaşılan veya sağlık sorunları olanlar affedildi. Çankırı’da zorunlu ikamete tabi tutulan 155 kişiden 35’i suçsuz bulunarak serbest bırakıldılar. İçlerinde suçlu bulunan 25 kişi Ankara ve Ayaş hapishanelerine gönderilirken, 57 kişi Zor bölgesine sevk edildi. Ayaş’ta bulunan 70-80 kişiden de birkaçı serbest bırakıldı.
Gayrı resmî tarihçi Taner Akçam’a göre ise 180 kişiden 150’si öldürüldü. Bunların çoğunun nasıl öldürüldüğü bilinmiyor ama Akçam, 1915 Yazıları (İletişim, 2010, s. 15-37) adlı kitabında, Osmanlı arşiv belgelerinde “serbest bırakıldı” denen kişilerden birinin, tam adıyla Dr. Rupen Sevag Çilingiryan’ın nasıl öldürüldüğünün izini sürmeyi başarmış.
Suçlu Kürt Alo Çetesi mi?
Akçam’ın tesbitine göre, Dr. Çilingiryan’la birlikte Vahan Kehyayan, Artin Boğosyan, Taniyel Çıbukyaryan ve Onnik Mağazacıyan adlı sürgünler de öldürülmüştü. Cinayeti İttihat Terakki’nin Çankırı Katib-i Mesul’ü olan Cemal Oğuz’un azmettirdiği Kürt Alo Çetesi’nin işlediği anlaşılmıştı. Bu kişiler hakkında soruşturma yapılmış ancak yargılamaya gerek duyulmamıştı. Aslında cinayetin ortaya çıkması Dr. Çilingiryan Alman vatandaşı olan karısı sayesinde olmuştu. Bayan Helene Çilingiryan, kocasının öldürülmesi olayından Alman makamlarını haberdar etmiş, Alman Büyükelçiliği Talat Paşa’ya ve diğer yetkililere defalarca başvurmuştu. Hatta Von der Goltz Paşa, Osmanlı yetkililerinden, savaş boyunca Almanya’dan ayrılmayacağı konusunda garanti verme karşılığında, Çilingiryan’ı Almanya’ya gönderme sözü almıştı. Zaten Almanların bu ilgisi olmasaydı, yukarıda söz ettiğim gibi, 31 Ağustos 1915 tarihinde Kastamonu Valiliği tarafından İstanbul’a yollanan telgrafta dendiği gibi Dr. Çilingiryan’ın “affedildiğini ve serbest bırakıldığını” sanacaktık. Günümüzde pek çok anne ve eş gibi, Bayan Helene de yıllarca eşinin akıbetini öğrenemeyecekti.
1918 Mondros Mütarekesi’nden sonra İtilaf Devletleri’nin zorlamasıyla kurulan ve 1919-1921 tarihleri arasında faaliyet gösteren İstanbul Divan-ı Örfi’de yapılan yargılamalar arasında, Cemal Oğuz davası da vardı. 27 Ekim 1919’da, Katib-i Mesuller Davası ile birleştirilen dosyada, Cemal Oğuz’a yöneltilen en büyük suçlama Dr. Çilingiryan ve dört arkadaşının öldürülmesini organize etmekti. Tanıklar olayı doğruladılar.
Deli mi yoksa çok mu akıllı?
Ancak Cemal Oğuz dava boyunca deli numarası yaptı, mahkeme başkanıyla sürekli çatıştı, hatta intihar teşebbüsünde bulundu. Bunun üzerine mahkeme heyeti, akli dengesinin yerinde olup olmadığının tesbidi için Cemal Oğuz’u hastaneye sevk etti. Ardından da ‘sağlık nedenleriyle’ davasını Katib-i Mesuller Davası’ndan ayırdı. Ancak hastaneden beklediği raporu alamayan Cemal Oğuz, 8 Şubat 1920’de “Çilingiryan cinayetini azmettirmek” suçundan beş sene sekiz ay hapis cezasına çarptırıldı. Cemal Oğuz davayı temyiz etti ve beklenen karar çıktı: Temyiz Mahkemesi’ne göre Cemal Oğuz olay tarihi olan 1915’te yargılandığı için bir daha yargılanamazdı! Dolayısıyla Divan-ı Örfi’de verilen hapis cezası geçersizdi!
Hâlbuki 1915’te bir yargılama yapılmamıştı. Nitekim Talat Paşa’nın “mahrem” kaydıyla Ankara Vilayeti’ne gönderdiği 13 Mayıs 1916 tarihli telgrafta Kürt Alo Çetesi mensuplarının hapisten çıkarılmasını istediği görülüyordu. 1918 yılına ait bir başka telgrafta ise Kürt Alo Çetesi’nin Suriye cephesinde ‘istihdam’ edildiğini anlaşılıyordu. Cemal Oğuz 5 Ekim 1920’de İngilizler tarafından Malta’ya götürüldü. 1921 yılının kasım ayında Kastamonu üzerinden Ankara’ya geldi ve Mustafa Kemal’in ekibine katıldı. Böylece, Dr. Çilingiryan ve arkadaşlarının kanı Cumhuriyet’in harcına bulaşmış oldu...
.23-4-11
.
.1 Mayıs, işçinin emekçinin bayramı!
Bugün 1 Mayıs. 12 Eylül öncesinin ünlü marşında dendiği gibi “İşçinin emekçinin bayramı/ Devrimin şanlı yolunda ilerleyen halkın bayramı.”
Her ne kadar Türkiye’de “devrimin şanlı yolunda ilerleyen bir halk” yoksa da, Ortadoğu ülkelerindeki “devrimsi” hareketlerle teselli bulabiliriz.
Daha önce bu sayfalarda iki kez Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerindeki emek tarihine ve 1 Mayıs anmalarının tarihine değindim. Üstelik üzerine yazılacak çok konu var. “Çılgın Proje”, Suriye’deki ayaklanma, internet sansürü ilk aklıma gelenler. Ancak, bu hafta, Osmanlı emek tarihinden bir özet yapacağım, çünkü sınıf mücadelesini, en az kimlik mücadeleleri kadar önemli buluyorum.
Ancak yapacağım özetin ağırlık merkezini Ermeni emekçilerin emek tarihi oluşturacak. Böylece geçtiğimiz hafta Türkiye’nin dört merkezinde yapılan 24 Nisan (1915) anmaları sırasında ortaya çıkan dayanışma ruhunu biraz daha devam ettirmeyi umuyorum.
***
Üretim sürecinin lonca teşkilatı ve usta-çırak ilişkisine dayalı olduğu Osmanlı Devleti’nde Batı tipi bir sendikalaşma ortaya geç çıkmıştı ama devletin işçi hareketlerine tepkisi başından itibaren sert oldu. 1845 tarihli Polis Nizamnamesi’ne göre işçi dernekleri kapatılacak, toplu iş bırakanlar polis tarafından cezalandırılacaktı. İlk işçi derneklerinin kurulduğuna dair haberler 1860’larda çıkmıştır ancak Ameleperver, Amele Siyanet gibi cemiyetler Levantenlerin ve Batıcı Osmanlı aydınlarının işçilere ve yoksullara destek için kurdukları yardım dernekleridir. Örgütsüzlüğe rağmen ilk grev tersane işçileri tarafından 1872’de yapılacaktır.
O dönemde İstanbul’da ezici bölümü savunma, tekstil, tütün, gıda, cam, haberleşme ve ulaşım sektöründe çalışan 50 bin kadar işçi vardı. Bunlardan büyük ölçekli kuruluşlarda çalışan 15-20 bin kişilik bölüm Osmanlı işçi hareketinin dinamik çekirdeğini oluşturuyordu. Bunların etrafında daha modern teknoloji ile çalışan ve ağırlığını Ermeni, Rum, Yahudi ve Bulgar işçilerin oluşturduğu ikinci bir halka vardı. En dıştaki niteliksiz işçiler halkasında ise (örneğin inşaat sektöründe) daha çok Müslüman/Türk-Kürt işçiler yer alıyordu.
Abdülhamit’in hafiyeleri
1880-1908 arasındaki işçi eylemlerine dair bilgilerimiz sınırlı. Bilinenler arasında 1885’te Odunkapı Bıçkı işçilerinin, 1886’da Beyoğlu’ndaki bazı tezgâhtarların, 1906’da İstanbul’daki tütün ve matbaa işçilerinin yaptıkları grevler ve direnişler var. Yine bugünkü anlamda ilk işçi örgütü Tophane Fabrikası işçileri tarafından 1894-1895’te kurulan Osmanlı Amele Cemiyeti idi. Cemiyetin Abdülhamit’in hafiyelerinin takibinden kurtulamadığını söylemeye her halde gerek yok.
İmparatorluğun diğer bölgelerinde olduğu gibi İstanbul’da da işçi hareketlerinde İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin (İTC) II. Abdülhamit’e Meşrutiyet’i ikinci kez ilan ettirdiği 1908 yılından itibaren büyük bir sıçrama yaşandı. Osmanlı Devleti’nde ilk “Amele Bayramı”nın, 1 Mayıs 1909’da Selanik’te kutlandığı rivayet olunur. 1912 yılında İstanbul Pangaltı’ndaki Belvü Bağçesi’nde bir kutlama yapıldığına dair bilgimiz ise, Osmanlı sosyalisti ‘İştirakçi’ Hilmi’nin yayımladığı İştirak dergisinin 2. sayısındaki birkaç satırdan ibaret.
İttihatçıların kanunları
Bu dönemde sadece İstanbul’da 15 binin üstünde işçinin katıldığı grevler günlerce, aylarca sürmüştü. Ülke ekonomisinin giderek dışa bağımlı hale geldiği o dönemde, yabancı sermayeyi ürkütmemek için alelacele çıkarılan geçici Tatil-i Eşgal Kanunu (Grev Kanunu), 31 Mart 1909 Olayı’ndan sonra kalıcı hale getirildi. 1913’te Babıâli Baskını’ndan sonra iktidara tamamen el koyan İTC, Balkan Savaşları’nı bahane ederek tüm işçi eylem ve örgütlerini yasakladı. Ama bütün bu baskılar işçi hareketleri tamamen sona erdiremedi.
İşte bu tarihçe içinde kadın işçilerin, onların arasında da gayrımüslim kadın işçilerin özel yeri var. Bu kadınların çoğunluğunun 1880’lerde Uşak’ta 600 halı tezgâhında çalışan üç bin kadın ve beş bin genç kızdan söz eden kaynaklar var. 1897 yılında İstanbul’daki kibrit fabrikasında çalışan 201 işçinin 121’i, Bakırköy Bez Fabrikası’nda çalışanların yarısının kadın olduğunu biliyoruz. Adana, Ankara, Konya, Sivas ve Kayseri’de sekiz bin kadın evde yün dokumacılığıyla uğraşıyordu. Bitlis’teki dokuma tezgâhı sayısı 1907’de beş bine ulaşıyordu. İzmir’de 1906 yılı verilerine göre, iki bin el tezgâhında 3.500 kadın, 750 kız çocuğu halı dokuyor, 750 erkek işçi yıkama ve boyama gibi yan işleri gerçekleştiriyordu.
Uşak’ta makine kırıcı kadınlar
Ancak sınıf bilincinin inşasının kolay olmadığını gösteren örnekler de var. Avrupa’da makinelerin işçilerin zararına kullanıldığına inanan işçilerin başını çektiği Luddist, yani “makine kırıcılığı” eylemlerinin Osmanlı ülkesindeki ilk örneği 1839 yılında görülmüştür ama en önemli olay 1908’de Uşak’ta yaşanmıştı. Ev tezgâhlarında ancak beş-altı bin ilmek dokuyabilen Uşaklı Müslüman kadın dokumacılar The Oriental Carpet Manufacturers Limited adlı şirket tarafından Uşak, Kula, Gördes ve Demirci gibi geleneksel halıcılık merkezlerine açılan 17 halı imalathanesinde günde 14 bin ilmek dokuyan Rum ve Ermeni kadınlara o kadar kızmışlardı ki, 13 Mart 1908’de, Uşak’ta 1500 kişilik bir kadınlar grubu, üç mekanik ve buharlı yün eğirme fabrikasını basarak makineleri tahrip etmişler, yün ve iplikleri yağmalayarak fabrika binasını ateşe vermişlerdi. Üç gün süren olaylar sırasında şehirde asayiş elden gitmiş, 21 Mart’ta Müslüman kadınlar tutuklu bulunan 14 arkadaşlarının serbest bırakılması için kaymakamlığa yürümüşler, durumu kontrol altına alamayan Uşak Kaymakamı Tevfik Efendi görevden alınmış, etnik ve toplumsal barış süngü gücüyle sağlanmıştı. Ancak bu olaylar, 1908 yılı boyunca Osmanlı Devleti’ni felce uğratacak büyük grev dalgasının tetikleyicisi olmuştu.
Bursa’da Hınçak Partisi
Bir yıl sonra yaşanan bir olay sınıf dayanışması konusunda yol alındığını gösteriyor. Olay şöyle gelişiyor: 1909 yılı sonbaharında Bursa’daki ipek fabrikalarında çalışan işçilerin hükümete yaptıkları başvuru karşılıksız kalır. Çünkü ülkeyi perde arkasından yönetmekte olan İttihat ve Terakki Fırkası, çalışma saatlerinde yapılacak bir sınırlandırmanın da, ücretleri arttırmanın da Osmanlı Devleti gibi gelişmekte olan bir ülke için zararlı olacağını düşünmektedir. Dahası Avrupa’nın pek çok ülkesindeki sosyal politika içerikli yasa ve yönetmeliklerin patronları zarara uğratmaktan başka bir işe yaramadığına ve zarara uğramaktan korkan patronların önemli yatırımlar yapmayacağına inanmaktadır. Nitekim işçi hareketlerini önlemek için Tatil-i Eşgal Kanunu’nu çıkaralı bir kaç ay olmuştur.
Ancak, Bursa’daki ipek işçileri 1 Ağustos 1910’da greve giderler. Fransızca ve Almanca yayımlananOsmanischer Lloyd’un özel haberine göre, grev Bursa’dan bir kaç hafta önce Bilecik ve Adapazarı’nda başlamıştır. Aynı gazete grevin “bazı kişilerce verilen konferanslar ve yazılan yazıların yardımıyla” Bursa’daki fabrikalara sıçradığını da ileri sürer. Bir süre sonra gazete grevin arkasında “Hınçak adlı bir Ermeni cemiyetinin” (Ermeni Sosyal Demokrat Partisi) olduğunu, grevcileri kışkırtanın da Setrak adında biri olduğunu ileri sürecek, bu kişi tutuklanacaktır.
Bursa’da işçiler için yapılmış özel yatakhanelerde kalan Türk, Rum, Yahudi ve Ermeni genç kızların kaçının greve katıldığı bilmiyoruz. İstanbul’da yayımlanan Stambul gazetesi 48 fabrikada 2.500 işçinin,Osmanischer Lloyd gazetesi ise sadece iplik fabrikasındaki üç bin işçinin greve gittiğinden söz ediyor. Ancak grevin başarılı yürüdüğü söylenemez. İşbaşı yapmak isteyen işçilerle grevciler çatışmış, çıkan kavgalarda pencereler kırılmış, tutuklanmalar olmuştur. Çalışmakta ısrarlı olanlar polis korumasında işe giderken, grev olmayan fabrikalar jandarmayla korunmuşlardır. Ayrıca grev yalnızca sahibi Osmanlı tebaası olan fabrikalara yayılmış, yabancıların fabrikaları çalışmayı sürdürmüştür.
Alkış yerine karpuz kabuğu
Fabrika sahipleri grevcilerin isteklerini “Koza hasadı azlığı dolayısıyla hammadde yetersizliği, istekleri kabul ederlerse başka illerle rekabet edemeyecekleri” gerekçesiyle reddederler. Sendika ya da işçi komitelerini tanımayacaklarını bildiren işverenlerle konuşamayan grevciler liderleriyle belediyeye yürürlerse de ancak geri çevrilirler. Buradan Vilayet’e gidip hükümette yardım isteyen işçilere, Vilayet daha önce yazdığı içerikte bir telgraf daha göndererek işçilerin yaşadığı zor koşulların Şûra-yı Devlet’çe incelenmesi isteğini tekrarlar.
Desteksiz kalan grevin hızı söner. 18 ağustosta kimi işçiler pişman olup işlerine dönmek isterler. 22 ağustosta işine geri dönen işçi sayısı 600’ü bulur. Hınçak Cemiyeti greve maddi destek veremeyince bu cemiyete yakın liderlerden biri “konuşmasının sonunu alkış altında değil karpuz kabuğu altında” yapar. Grevcilerin işten atılması tehlikesi doğunca Hınçak Cemiyeti arabuluculuk görevini Bursa’daki İttihat ve Terakki Kulübü’ne devretmek zorunda kalır. Gazetelere göre kulübün yardımıyla grev 27 ağustosta bitirilmiş, mevsimin bitmesi yüzünden atölye ve fabrikalar 28 ağustosta kapanmıştır.
***
Üç sayfalık mektupta ‘Hayat ve Hakikat’
20 Şubat 1325’te (5 Mart 1910) Bursa’daki beş bin ipek işçisi adına gazeteye bir mektup gönderilir. Gazete mektuba, yazıyı Ermeniceden tercüme edenin Bedik olduğu, yersizlik dolayısıyla fabrikalardaki “insaniyetsiz ve barbar” durum konusundaki açıklamaları gelecek sayıya bıraktığı notunu ekler. ‘Hayat ve Hakikat’ başlıklı üç sayfalık mektuptan bazı bölümler günümüz Türkçesi ile şöyledir:
“Biz insanlığın dikkat bakışından bütünüyle uzak, sefilliğe bırakılmış kötü talihlileriz. Toplumun doğal üyelerinden olduğumuz halde herkes bizden nefret eder. Hiç kimse bize acıma bakışlarını çevirmeye tenezzül etmez. Eski yüzyılların çarlarının zalim yönetiminde inleyen esirlerin hayatına, sefaletine gıpta edecek derecede bir hale sürüklenmiş ve kedere düşmüşüz. Bütün insanlığın duyarlılığı ve anlama bakışları, bizim sefalet çevremize yaklaşmak istemiyor mu? Acaba sefaletin ortadan kalkmasını isteyen insanlık düşünürleri ve yasalar, bizim üzüntü verecek durumumuzu görmüyor mu? Emek ve çalışma denen cihan yasası bizi ödüllendirmeye değer görmüyor. Daima eziyet, daima felaket. Daima sıkıntı ve sefalet. İşte günlük durumumuz, dileğimiz. Duyarlı insanlar, var olan toplumun bolluk ve mutluluğunu yöneten düşünürler topluluğu, işçi kızların genel çığlıkları karşısında niçin bu derecede dilsiz kalıyorlar? Acaba onların gerçeği duyan kulakları da mı uyuşmuş? Acaba onlar da mahkûmiyetimize karşı neşelenmek mi istiyorlar?
Feryadımıza kulak veriniz ey özgür basının özgür çalışanları! Kalbinizde doğan duygulardan, bizim için de bir acıma payı çıkarınız. Biz o perişan çiçeklerdeniz ki baharı görmeden güz yapraklarına döneriz. Sayımız yalnız Bursa’da beş bine ulaşır. Gece gündüz çalışırız, çalışırız... Tekrar çalışırız! Halimize kimse acımaz! Hiçbir duyarlı kalbe, hiçbir acıyan vicdana rastlamıyoruz. Evet! Vücudumuzu kavuracak surette çalışıyoruz. Bizim yaşıtlarımızdan olan şen ve şuh kızlar aşklarıyla, tantanalarıyla yaşamın lezzetlerini tadarlarken biz, fabrikanın kokuşmuş havasında ciğerimizi çürütürüz. Sıcak sular içinde ellerimizi yıkar, feryat ve figanlar ile kalbimizi kavururuz. Bizim kavuşma hediyemiz çirkin sövgüler, ödülümüz yüzümüze atılan bir tokat, emeğimizin karşılığı parça kuru ekmektir...”
***
‘Biz işçileriz, biz ülkemizin lanetlileriyiz!’
“Yer Van. Halka açık bir toplantı. Engels’in deyişiyle ‘Avrupa işçi sınıfının eşsiz temsilcisi’ Auguste Bebel’i anma toplantısı.
Konuşmacılar, ‘Karl Marx ve Eseri’, ‘Sosyalizm Çağında Burjuvazi’, ‘August Bebel’, ‘Toplumsal Eleştiri’ gibi konu başlıkları altında heyecanlı söylevler veriyorlar. Arada küçük dinletiler var. Flüt, piyano ve kemandan oluşan bir müzik topluluğu halka Chopin, Wagner, Bizet, Mozart ve Mendelssohn’dan parçalar çalıyor.
Bu, fantastik filmler haftasında gösterilen gerçeküstü bir yapımdan bir sahne değil. Gerçek. Yıl: 1908. Toplantıyı düzenleyen Ermeni Devrimci Federasyonu (EDF), yani Taşnaksutyun, yani bizde daha çok bilinen adıyla Taşnak örgütü.
İngiltere’nin Van konsolosu Dickson, İstanbul’daki büyükelçisine gönderdiği 2 Mart 1908 tarihli raporuna Taşnaksutyun’un Abdülhamit despotizmine karşı Van’da halka dağıttığı bir bildirinin örneğini eklemiştir. Bu sayede bildiri bugünlere, bizlere ulaştı. Bildiriden bölümler şöyle:
‘Bizim kendimizin kim olduğumuzu, karşıtlarımızın ve düşmanlarımızın kimler olduğunu anlamamızın zamanı geldiğine inanıyoruz. ‘Biz’ derken, ‘Daşnak’ ya da diğer Ermeni devrimci partilerini değil, Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşayan ve müstebit hükümetin yıkıcılığına, yağmacılığına ve baskıcılığına uğrayan herkesi, bütün Osmanlıları, yani bütün Türkleri, Ermenileri, Arnavutları, Arapları, Rumları, Süryanileri kastettiğimiz anlaşılmalı. Özgürlük, uygarlık ve temel insan haklarından yoksun olanlar, ıstırap alevleri üstünde cayır cayır yanıyor ve dayanılmaz acılar çekiyorlar. (...)
Bizim bayrağımız altına girenlerse, ırk ya da din ayrımı olmadan, özgürlük ve eşitliği isteyenler, müstebit hükümetten nefretle, bütün halkları kölelikten, yağmadan ve haydutluktan kurtarmaya çalışanlardır.
Biz özgürlüğüz, bilgiyiz, eşitliğiz, yasayız. Düşmanlarımız istibdattır, cahilliktir, köleliktir, yağmadır, adaletsizliktir.
Biz işçileriz, biz ülkemizin lanetlileriyiz, alevleri yükseltenleriz, ülkemizdeki yenilikçileriz biz.’”
Bu satırları arkadaşım Ayşe Günaysu’nun “Taşnaklar Türklere güvenmemekte haksız mı?” başlıklı yazısından aynen aldım. İttihatçı-Taşnak ittifakına dair önemli ayrıntıların yer aldığı bu güzel yazının tamamını http://www.izmirizmir.net/bilesenler/koseyazilari/yazdir.php?yazi_no=1097 adresinden okuyabilirsiniz.
***
Tarihsel belge olarak şiir
Tarih her zaman arşiv belgelerinde yazmaz, bazen resimlerde, şarkılarda ya da edebiyatta da tarihsel gerçekliğe dair ipuçları bulabiliriz. Örneğin 18. yüzyılda Bursa’da yaşadığı sanılan, Âşık Halil, Bursalı dokumacı kadınların bir direniş öyküsünü şöyle anlatır:
Yine nefir-i âmm* oldu uzun saçlılar
Arkası feraceli koynu taşlılar
Yüzleri yaşmaklı, yaprak başlılar
Vurun aslanlarım erlik sizdedir.
Nisa taifesi bayrağı açtı,
Gümrük ağaları görünce kaçtı
Nice çuhadarlar duvardan aştı
Vurun aslanlarım soyluk sizdedir
Kimi elde salak**, omuzda sopa
Yardımcınız olsun yaradan Hûda
Sırmakeş Hanı’nda bir camlı oda
Kırın aslanlarım mertlik sizdedir.
Okkayla terazi kalktı pazardan
Bezirgânlar gelmez oldu dışarıdan
Gayri din-ü iman gitti kibardan
Vurun aslanlarım beylik sizdedir
Hatt-ı Şerif geldi Sultan Selim’den***
Hiç mi bilmez Bursalının halinden
Hemen dua size Âşık Halil’den
Vurun aslanlarım dayılık sizdedir.
* Kelime anlamı ‘cemaati toplama’, ‘halkı askere sürme’ demek olup burada ‘halkın öfkesi’ anlamına kullanılmış.
** Baston, sopa
*** III. Selim (hd. 1761-1808)
Özet Kaynakça: Yavuz Selim Karakışla, “Uşak’ta Kadın Halı İşçileri’nin İsyanı (1908), Toplumsal Tarih, Mart 2002, S. 99, s. 54-57; Donald Quataert, Erik Jan Zürcher, Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiyesi’ne İşçiler, İletişim Yayınları, 2007; Donald Quataert, Osmanlı İmalat Sektörü, İletişim Yayınları, 2008; Anahide Ter Minassian, “1878-1923 Döneminde Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyalist Hareketin Doğuşunda ve Gelişmesinde Ermeni Topluluğunun Rolü”, (Der. Mete Tunçay-Erik Jan Zürcher),Osmanlı İmparatorluğunda Sosyalizm ve Milliyetçilik, İletişim Yayınları, 1995.
.1-5-11
.
.Garbiyatçılık: Frenkistan’ın Frankeştayn’ı
Usame bin Ladin’in öldürülmesiyle başlayan tartışmalar, epeydir aklımda olan garbiyatçılık konusunu açmak için uygun ortam hazırladı diye düşünüyorum. Çağdaş yazar Partha Chatterjee’ye göre garbiyatçılık ‘Doğu’ diye tanımlanan bölgenin entelektüellerinin Batı’yı algılama tarzı olan ‘tersine şarkiyatçılık’ diye nitelenebilir. Şarkiyatçılık terimi ise, Filistin kökenli ABD’li düşünür Edward Said’in 1978’de yayımlanan Şarkiyatçılık adlı eseriyle ilgi alanımıza girmişti. Özetle söylemek gerekirse, Said’e göre Rönesans’tan bu yana Avrupalılar Şark’ta direniş görmeden bulunma şansına sahip oldukları için Şark’ı gözlemlemişler ve yazmışlar, Şark zorbalığı, şaşaası, acımasızlığı, şehveti, mezhebi, felsefesi, bilgeliği gibi başlıklarda sadece belli bir coğrafyaya ait olduğu düşünülen karmaşık bir fikirler dizgesi oluşturmuşlar ve bunlara dayanarak Şark’a egemen olmuşlardı. Yani şarkiyatçılık bir bilgiiktidar ilişkisiydi ve bu ilişki ve bu ilişkiyi kuran söylem tek yönlü, tutarlı ve sürekliydi.
Said eleştirisi
‘Tersine şarkiyatçılık’ terimi ise ilk olarak Suriyeli filozof Sadık Celal el-Azm tarafından Edward Said’i eleştirmek için kullanıldı. Azm, farklı toplumları incelemenin (özelikle şarkiyatçılar için) kasten kötü niyet taşıdığı hakkındaki Said’in düşüncesini reddediyor, kendisininkinden farklı olan kültürleri ve toplumları inceleme arzusu hemen hemen bütün toplumlarca paylaşılan genel bir eğilim olduğunu söylüyordu.
Said’e yönelik eleştirileri bir yana bırakarak devam edersek, İranlı siyaset bilimci Mehrzad Boroujerdi, ‘tersine şarkiyatçılığı’, Doğulu entelektüel ve siyasi seçkinlerin ‘doğru’ ve ‘gerçek’ kimliklerini yeniden ele geçirme ve nihayet kendilerine mal etme iddiasıyla kullandıkları bir söylem olarak tanımlıyor ve garbiyatçılığın tanım icabı İslamcı düşüncelerin harcında bulunduğunu ileri sürüyor.
Haçlı Seferleri ve Nahda
Garbiyatçılığın ortaya çıkışıyla ilgili başka yaklaşımlar da var. Bunlarda birine göre garbiyatçılık esas olarak Müslüman dünyanın Batı ile ilişkilerinden doğmuştur. Örneğin Amin Maalouf, Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri adlı eserinde Arapların, bütün Haçlı Seferleri boyunca, Batı’dan gelen yeni fikirlere direndiklerini söyler. Ona göre bu saldırıların en kötü etkisi Arapların kendi içine kapanmasıdır. İstilacı açısından, fethedilen halkın dilini öğrenmek bir beceri iken; yenilenler için fatihin dilini öğrenmek bir uzlaşma, hatta bir ihanettir. Böylece çok sayıda Frenk Arapça öğrenirken, ülke halkı, birkaç Hıristiyan’ın dışında Batılıların dili karşında kayıtsız kalmıştır. Haçlı seferleri, Batı Avrupa için ekonomik ve kültürel gelişmenin önünü açarken, Doğu’da Müslüman topraklarda engellenemez bir gerileme dönemi başlatmıştır. Bu tarihten itibaren gerek küçük Müslüman devletlerinin birbirleriyle olan mücadeleleri, gerekse batıdan Frenklerin ve doğudan Moğolların istilası nedeniyle İslam dünyası kendi içine kapanmıştır. Dayanıksız hale gelmiş, savunmaya çekilmiş ve hoşgörüsüz olmuştur. Bu oluşumlar, Müslüman dünyayı Avrupa’nın sosyal ve ekonomik gelişmesinden uzaklaştırmıştır.
Arap-İsrail çatışması
Gerçekten de, Osmanlı’nın çöküş döneminde, Osmanlı hâkimiyetinde yaşayan ve devletin güç kaybetmesinden rahatsız olan Arap entelektüellerin arasında düşünsel anlamda toplumun ve İslam dininin yeniden yorumlanması olarak ortaya çıkan Nahda hareketinin temel sorunsalı Müslümanların aynı zamanda hem otantik hem de modern olabileceğiydi. Nahda düşünürleri mücadelelerini esas olarak üç biçimde yürüttüler: Birincisi gelenekçiliğin dar yorumlarını aşmak için Kuran’a ve sünnete dönüldü. İkincisi parçalanması muhtemel Osmanlı İmparatorluğu sonucunda ortaya çıkan milli devletlere karşı ümmetin bütünlüğünü esas alan bir ideoloji geliştirildi. Üçüncüsü Batı’ya karşı fiziksel direniş örgütlendi. 6 Şubat 2011 günkü yazımda ele aldığım Mısır’daki Müslüman Kardeşler Nahda siyasasının en tipik ve en önemli temsilcisiydi.
Ancak 1948’de İsrail Devleti’nin kurulması ve 1967’de Arap-İsrail Savaşı’nda Arapların Batı’nın uzantısı olarak gördükleri İsrail karşısında büyük bir yenilgi almasıyla, Arap entelektüelleri ciddi bir şok ve şaşkınlık yaşadılar. Yenilgi ‘kendi’ ile karşılaşmayı ‘öteki’ ile karşılaşmadan çok daha sorunlu hale getirdi. Örneğin Lübnanlı yazar İlyas Huri’ye göre, 1967 yenilgisi Arap düşüncesinde ‘bilincin, planlamanın ve benliğin yokluğu’ olarak ortaya çıktı.
‘Garbzedelik’ illeti
İranlı düşünür Celal Ahmed’in 1960’larda garbiyatçılık literatürüne katkısı ‘garbzedelik’ (İng. Westoxification) terimi, yani Batı kültürünün İran kültürünü zehirlemesi kavramı olmuştu. Ahmed şöyle diyordu: “Garbzedelik hastalığından veremden söz eder gibi söz ediyorum. Fakat belki bu hastalık daha çok buğday biti istilasına benziyor. Onların buğdaya içeriden nasıl saldırdıklarını gördünüz mü? Kabuk dokunulmadan kalır. Sadece bir kabuk (...) Tıpkı bir ağacın üstündeki içi boş bir koza gibi. Her neyse ben bir hastalıktan bahsediyorum: Kendisinden çabuk etkilenilen bir çevrede çabucak yayılan bir hastalıktan.”
Üçüncü dünya entelektüelleri arasında İslam’ı bir kurtuluş mücadelesi ve ideolojisi olarak kullanan en etkili ve görüşleri en yayılmış yazarlardan biri olan Ali Şeraiti ise Batı’nın karşısına merkezinde İslam dininin oturduğu otantik bir toplum modeli sunarken, Batı’yı tıpkı Cemal Ahmed’de olduğu gibi zehir, düşman, hastalık metaforlarıyla ele aldı. Benzer şekilde İranlı düşünür Seyyid Hüseyin Nasr’a göre de Batı düşüncesinde önemli bir dönemece işaret eden Rönesans “Greko-Romen putperestliğin manevi açıdan sapkın ögelerini yeniden gündeme getiren, İslam’ın yerini almak üzere dirilen Cahilliye çağının değerler sistemi” idi.
Humeyni’nin katkısı
Bu düşünürlerin fikirlerinin iktidara gelmesi 1979 İran İslam Devrimi’yle oldu. 1980’lere gelindiğinde Kuzey Afrika’dan Ortadoğu’ya kadar tüm Arap dünyasında İslam dini siyasi görüşlerin neredeyse tek taşıyıcısıydı. O yıllarda komünist Afganistan, sosyalist Cezayir, devrimci Libya, monarşik Fas, laik Tunus, Batı yanlısı Mısır, bölünmüş Lübnan ya da şeriatla yönetilen Suudi Arabistan olsun, kitlelerin mevcut politikalara yönelik tepkileri ve iktidar talepleri İslam-Batı çatışması şeklinde dile getiriliyordu. Daha sonraki yıllarda Burma, Çad, Etiyopya, Tayland ve Filipinler’de yürütülen halk ayaklanmalarının ardında da İslami motifler yer aldı. Bunlara Türkiye, Hindistan, Endonezya, Malezya ya da Trinidad-Tobago gibi ülkeleri de katabiliriz.
Garbiyatçılığın Batılı kökleri
Garbiyatçılığın kökenini başka yerlerde arayanlar da var. Örneğin Ian Buruma ve Avishai Margalit 2004’te yayımladıkları Garbiyatçılık: Düşmanlarının Gözünde Batı adlı kitaplarında Doğu’nun Batı’yı nasıl ahlaksızlığa, çürümüşlüğe, makineleşmeye indirgediğinin izlerini sürerken, garbiyatçılığı otomatik olarak şarkiyatçılığın karşısına koymuyorlar. Yazarlara göre günümüzde İslamcı köktenciliğin bayraktarlığını yaptığı Batı kentlerinde yaşayanların ruhtan ve ahlaktan yoksun oldukları iddiası, Batı ekonomilerinin açgözlü bir iştaha ile yönlendirildiği ya da finans dünyasını Yahudi komplosunun yönettiği meselesi hiç yeni temalar değil. Hele, 20. Yüzyılda ortaya çıkmış İslami ve/veya Ortadoğulu kavramlar hiç değil. Aksine 15. yüzyıl Reform Hareketi, 18. yüzyıl Alman Romantizmi, 19. yüzyıl Panslavizm’i, 1930’ların faşizmi, nasyonal sosyalizmi ve komünizmi ile 1940’ların Japon Şintoizmi’nin, 1980 sonrasının radikal İslamcılığının ve küreselleşmenin ortaklaşa doğurduğu bir kanser uru, bizzat Batı’nın yarattığı bir çeşit Frankeştayn canavarıdır. Ancak bu canavarın yüzyıllardır çeşitli sosyal, ekonomik, politik, kültürel sorunlarla boğuşan İslam dünyasında kendisine mümbit bir toprak bulduğu açıktır.
1942 Kyoto Konferansı
Yazarlara göre ‘Batı düşmanlığı’ anlamına gelen garbiyatçılık kavramının ilk şekillendiği platform Temmuz 1942’de, yani Pearl Harbour baskınından yedi ay sonra Japonya’nın Kyoto şehrinde toplanan bir konferanstı. Kendilerine ‘Romantik Grup’ adını veren aydınlar ile Budist ve Hegelci filozofların oluşturduğu katılımcıların temel meselesi “Modern ile nasıl baş edeceğiz?” idi. Buradaki ‘modern’ lafı, bizdeki Tanzimat’ın Japonya’daki muadili sayılabilecek Meiji Restorasyonu diye anılan dönem süresince (1868-1912) yaşanan Batı tipi reformlara duyulan antipatiyi sembolize ediyordu. Japon aydınları için o tarihte modern demek Batı demek, ama asıl Amerika demekti. Batılılaşma ise Japon ruhuna işlemiş bir hastalıktı.
Konferans boyunca, Doğu’nun uhrevi kültürünün bütünlüğünü bozan bilginin özelleşmesi ve bilim belasından, Japon toplumunu bir kara delik gibi içine çeken kapitalizmden, toplumu bireylere doğru çözen özgürlük ve demokrasi yalanı gibi kavramlardan söz edildi. Herkes geleneksel Japon kültürünün manevi açıdan ne kadar derin olduğunda, buna karşılık Batı kültürünün ne kadar sığ, köksüz, yıkıcı olduğunda hemfikir oldu. Demek ki gelecekteki savaş Japonlaşma ile Amerikanlaşma arasında geçecekti.
Aslında Batı’yı alt etme fikri o tarihlerde hem Japon Marksistleri hem de aşırı sağcıları arasında çok popülerdi. Yeni olan, bu düşmanlığı devrimci şiddete dökme fikriydi. Bu konferansta şekillenen garbiyatçı söylem, o tarihten bu yana büyük bir içerik değişikliğine uğramadan Usame bin Ladin’le sembolize olan modern cihat akımına kadar etkisini sürdürdü.
» Kozmopolit şehirler
Kökeni ister Malouf’un dediği gibi Haçlı Seferleri olsun ister Buruma ve Margalit’in dediği gibi Batı kültürünün Batılı entelektüeller tarafından eleştirisi, garbiyatçılara göre Batı’nın dört temel özelliği vardır: Birincisi günahkâr, ruhsuz şehir hayatı, erdemli taşra yaşamını zehirler. İkincisi Batı kültürü insanoğlunun kahramanlığı yerine ticarete tapar. Üçüncüsü Batı kültürü ruhunu makineleşmeye teslim etmiştir. Dördüncüsü Batı toplumu inançlarını kaybetmiş sapkınlar ordusudur.
Edward Said’in şarkiyatçılarının, Doğu için kullandığını ileri sürdüğü dilden çok daha düşmanca olan bu dili ve tezleri analiz etmek bir gazete sayfasında çok kolay değil. Bu yüzden sadece bazı noktalara işaret etmekle yetineceğim.
Garbiyatçı suçlamalardan ilkinin, şehirleri “Yahudilerin, Müslümanların ve Hıristiyanların aynı dine (paraya) taptığı mekânlar” olarak tanımlayan Voltaire’den mi ödünç alındığı bilinmez ama Panislavist yazar F. Dostoyevsky’nin kahramanları için St. Petersburg ‘dünyanın en absürd şehri’ idi. Amerika doğumlu, Fransa ve İngiltere eğitimli ünlü şair T.S. Eliot için Antwerp, Brüksel ve Londra çürümüş mekânlardı. Hitler için Berlin yıkılıp yeniden inşa edilmesi gereken ‘aşağılık’ bir yerdi.
Bunların Doğu’daki izleyicileri ise işi lafta bırakmadılar. Komünist Çin’in efsanevi lideri Mao Zetung, 1966’da başlayıp 1969’da biten ama gayrı resmî olarak 1976’ya kadar süren ve milyonlarca insanın yok olmasına neden olan Büyük Kültür Devrimi sırasında şehirleri boşaltırken şehirleri “politik ve ahlaki çürümenin cisimleşmiş hali” olarak tanımlamıştı. Aynı şekilde tarihin tanıdığı en azılı Batı karşıtı olan Kamboçya’daki Kızıl Kmer örgütünün lideri Pol Pot, başta başkent Pnom Phen olmak üzere büyük şehirlerde yaşayan iki milyon kişiyi, bir süre sonra ölecekleri ölüm tarlalarına “Fransız kültürü ile çürümüş şehir” temasını kullanarak sürmüştü. Master tezini bir Alman üniversitesinde ve şehircilik üzerine veren Muhammed Atta için üzerine bir Japon kamikazesi gibi atladığı New York’taki İkiz Kuleler “fahişelerin anası Semiramis’in diktiği” Babil Kulesi’nin izdüşümü idi. Atta’nın piri merhum Usame bin Ladin için ise Kabil, Riyad ve Kahire kokuşmuş oluşumlardı.
» Kahramanın ölümü
Buruma ve Margalit’e göre, garbiyatçıların Batı’ya yönelik ikinci temel eleştirisi olan “kapitalizm insanoğlunun biricik bütüncül ve gerçek varoluş şekli olan kültürü yıkması, onları köksüz, ruhsuz tüketiciler haline getirmesi” fikrinin de asıl sahipleri de Batılı düşünürlerdir. Örneğin I910’lu yılların ünlü Alman sosyal bilimcisi Werner Sombart’a göre özgürlük, eşitlik ve kardeşlik tüccar idealleridir ve bunlar insanları yumuşak konfor düşkünlerine dönüştürür. Konfor düşkünü birini ise bir dava uğruna kahramanlığa razı etmek mümkün değildir. Amerikan deneyimini genel olarak olumlu gören 19. yüzyılda yaşamış Fransız düşünürü Alexis de Tocqueville’in Amerikalılarda gördüğü en büyük eksiklik de bu ‘kahramanlık’ duygusudur. Bu anlamda, Rus intihar bombacıları, Hitler’in fanatisch’leri, Stalin’in kolhozcuları ve Japonların kamikaze pilotları tam bu korkak tüccar ruhuna cevaptı. “Biz kazanacağız çünkü Amerikalılar Pepsi- Cola’yı biz ise ölümü seviyoruz” diyen Afganistanlı Cihad savaşçısı ya da “Kadınlarımız parfümlerini toprağın kokusu ile, mücevherlerini silahlarıyla değiştirdiler” diye övünen El Fetih sorumlusu Batılı öncüllerinin yolundan gitmektedir.
» Bilim safsatası
Garbiyatçı söyleme göre, Batı’nın üçüncü büyük kusuru olan ‘insan ruhunu parçalayan akıl ve bilim safsatasına inanması’ fikrinin mucitleri de Avrupalıdır. Örneğin milletlerin toprağa kök salmış organik oluşumlar olduğunu, dil ve kültürün de milletlerin ruhu olduğunu söyleyen Romantik Alman düşünürü Gotrfried von Herder’e göre ‘soğuk Avrupa dünyası’ evrensel akıla dayalı olduğunu ileri süren felsefe ile donup kalmıştır. Manicilik’teki Yezdan (İyilik) ve Ehriman’ın (Kötülük) Herder’deki karşılığı ‘organik’ ve ‘mekanik’dir.) Balkan milliyetçiliğini de derinden etkileyen Herder’in görüşlerinin, Alman felsefeci F.F. Nietzsche aracılığıyla Rusya’ya, yine Alman düşünürü F.W. Schelling ve Martinik asıllı Fransız düşünür F. Frantz Fanon aracılığıyla İran’a taşındığını biliyoruz.
» Zevk-u sefa düşkünlüğü
Ama garbiyatçılara göre Batı’nın en büyük günahı saf inancın düşmanı olarak ‘zevk ve sefa düşkünü putperestlik’tir. Buruma ve Margalit’e göre bu suçlama ile Puritenlerin Avrupa kültürüne yönelttiği eleştiri arasında akrabalık bulmak mümkün. Özellikle Batılı kadınların yaşam biçimleri günümüz garbiyatçılarında büyük rahatsızlık, hatta tiksinti yaratıyor. Onlara göre Batı ‘sekülerleşme’ adı altında, kutsal olan her şeyin yok edildiği, gücünü barbarlıktan alan “Yeni Cahiliye” dönemini yaşamakta. Örneğin Usame bin Ladin’in hocası Seyid Kutub’u 1948’de Mısır hükümeti tarafından eğitim için gönderildiği New York’ta en çok rahatsız eden şeyler ise ‘şehrin ayartıcı atmosferi’, ‘günlük yaşamın tenselliği’ ve ‘Amerikalı kadınların hayasızlığı’ olmuştu. 2003 yılında Malezya’nın başkenti Kuala Lumpur’da toplanan 10. İslam Ülkeleri Konferansı’nda 57 ülkeden gelen binlerce kişiye seslenen Malezya Başbakanı Mahathir Mohamad için “Yahudi lobisi tarafından yönetilen Batı uygarlığı kulamparalığa varan bir seks özgürlüğü, erkeklerle erkeklerin, kadınlarla kadınların evlenmesinin resmen onaylandığı bir çürümüşlük” demekti. Kutub’un ve izleyicilerinin bu modern ‘Cahiliye’ dönemini sonlandırmak için önerdiği yol ise ‘Cihat’tı.
Aşağılık kompleksi
Peki garbiyatçılık, şarkiyatçılığın, Batı’nın ya da yerel despotların açtığı yaralara merhem olabildi mi? Doğulunun kendisini ‘ezilmiş bir masum’ olarak sunma kolaycılığının ardına gizlendiğini ve kimliğini İslam gibi farkları gözardı eden ve tamamen kendine ait özellikler üzerinden kurarak, Batı’ya alternatif oluşturduğunu sandığını söyleyen Edward Said’in bu soruya cevabı kesin bir “hayır” olmuştu.
Ancak bu cevap bile Pakistanlı yazar İbn Warraq’ı ikna etmemişti. Warraq’a göre Said’in Şarkiyatçılık adlı kitabı bütün bir Arap kuşağına kendine acıma sanatını, “kötü emperyalistler, ırkçılar ve Siyonistler olmasa, gene olağanüstü bir durumda olurduk” fikrini öğretmiş; 1980’li yılların İslamcı köktendinci kuşağını yüreklendirmiş; İslam’a yönelik her tür eleştiriyi sessizliğe mahkûm etmiş, hatta bulgularıyla İslami duyarlıkları incitebileceklerinden korkan ve şarkiyatçılıkla yaftalanma riskini göze alamayan seçkin İslam bilginlerinin araştırmalarını durma noktasına getirmişti.
1992 yılında Mukaddime fi ilmi-l’İstiğrâb (Garbiyatçılık İlmine Giriş) adlı bir kitap yazan Kahire Üniversitesi felsefe profesörü Hasan Hanefi’nin, 12-13 Şubat 2002 tarihinde İstanbul’da düzenlenen İKÖ-AB Ortak Forumu’nda özetle “Batı karşısında kendimizi nesne, Batı’yı özne kılıyoruz. Batı’dan özgürlük ve demokrasi gibi kavramları aşırmakla Batı’yı, sorduğumuz sorulara cevap veren bir bilgi kaynağı kılmış oluyoruz. Bu bir hurafedir ve biz sorunlarımızın çözümünü/cevabını yanlış yerde arıyoruz. Bunların çözümü bizdedir, kendimizdedir. Biz çözüm arayışında Batı’yı transfer etmekle meşgulken Batı beni geçmeye devam ediyor. Sonuçta ise aşağılık kompleksine kapılıyoruz” demesine de bir mim koyalım.
Birbirinin ayna görüntüsü değiller ama, şarkiyatçılıkla garbiyatçılığın birbirini besleyen birer kötü fikirler dizgesi olduğu açık. Ancak Atlas Okyanusu’ndan Hint Okyanusu’na uzanan çok geniş bir coğrafyadaki son devrimci kalkışmalara bakılırsa, Müslümanlar çözümün bir avuç cihat savaşçısının terör faaliyetiyle değil halkların siyasi mücadelesiyle geleceğini fark etmişe benziyorlar. Umarım yanılmıyorumdur...
Özet Kaynakça: Edward W. Said, Şarkiyatçılık, (Çev. Berna Ülner), Metis Yayınları, 1999; Amin Maalouf, Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri, (Çev. M.A. Kılıçbay), Telos Yayınları, 1998; Mehrzad Boroujerdi, İran Entelektüelleri ve Batı, (Çev. Fethi Gedikli), Yöneliş Yayınları, 1996; Celal El-Ahmed, Garpzedeler: Batıdan Gelen Veba, (Çev. B. Tuna), Nehir Yayınları, 1988; Ali Şeriati, Medeniyet ve Modernizm, (Çev. İsa Çakan), Yeni Zamanlar Yayınları, 2005; Ian Buruma&Ashai Margalit, Garbiyatçılık: Düşmanlarının Gözünde Batı, (Çev. Güven Turan), Yapı Kredi Yayınları, 2009; Hasan Hanefi, “Oryantalizmden Oksidentalizme”, Uluslararası Oryantalizm Sempozyumu, (Çev. Hakan Çopur), İ.B.B. Kültür Müd. Yayınları, 2007; Daryuş Şayegan, Yaralı Bilinç: Geleneksel Toplumlarda Kültürel Şizofreni, (Çev. Haldun Bayrı), Metis Yayınları, 2002.
.8-5-11
.
.Her canlı bir gün ölümü tadacaktır!
CHP milletvekili adayı Binnaz Toprak’ın Zincirlikuyu Mezarlığı’nın kapısında yazan “Her canlı bir gün ölümü tadacaktır” cümlesi ile ilgili olarak “Bu sinir bozan bir şey” demesi, Başbakan Erdoğan tarafından seçim meydanlarında eleştiri konusu yapıldı. Çünkü bu cümle Al-i İmran Suresi’nin 185. ayetinin girişiydi ve koskoca milletvekili adayının bundan haberi yoktu! Daha önce de CHP’nin milletvekili adaylarından Hurşit Güneş’in “Cuma’yı kazaya bıraksınlar” demesi ya da CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nun “Statükonun Allah’ı” lafı Başbakan veya Bülent Arınç tarafından eleştiri konusu yapılmıştı. BDP gibi Marksist-Leninist kökenden gelen, seküler bir örgüt, meydanlarda kıldırdığı Cuma namazlarıyla siyaset yapıyor. Ateist olduğunu sandığım adaylar bile dinden imandan söz ediyor. Kısacası siyaset giderek dinîleşiyor, daha doğrusu İslamileşiyor...
Bu durumu demokrasi, çokkültürlülük, çoğulculuk açısından sakıncalı buluyorum. Bence yapılacak şey basit: Dini siyasetten ayırmak, dini siyasete, siyaseti dine alet etmemek, siyasi eleştiriyi dinî kavramlarla yapmamak... Dini kişilerin özel alanına bırakmak...
Bu vesilesiyle, bu hafta Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyelerinden Prof. EdhemEldem’in hazırladığı/yazdığı İstanbul’da Ölüm, Osmanlı-İslam Kültüründe Ölüm ve Ritüelleri adlı kitaptan yaptığım bir derlemeyi sizlerle paylaşmak istiyorum.
***
Adından da anlaşıldığı gibi, 1453 öncesini, taşrayı ve gayrımüslim ölüm âdetlerini dışarıda bırakan kitabın “Kent ve Ölüm” adlı birinci bölümünde İstanbul’un ölülerle canlıların iç içe yaşadığı bir kent olduğunu, 1300’lü yıllarda Osmanlıların İslam öncesi Türk gelenekleri uyarınca kişinin ruhunun kemiklerde saklı olduğu düşünüldüğünden ölümün ardından vücudun ya hayvanlara yedirilmekte, ya da ağaç kazık, sunak gibi yükseltilere yerleştirilip çürümeye bırakılmakta olduğunu veya II. Murad’ın vasiyetinde “sünnete uygun biçimde defnedilmek istediğini” belirtmesinden hareketle, o tarihte hâlâ defin konusunda belli bir usul olmadığını öğreniyoruz.
84 gün saklanan ölüm
“İktidar ve Ölüm” başlıklı bölümde, yazarın deyimi ile “İstanbulluların en İstanbullusu, Osmanlıların en Osmanlısı, Müslümanların en Müslüman’ı” olan Osmanlı padişahlarının ölümlerini okurken 1389’dan 1566’ya kadar uygulanan ve iktidar boşluğu oluşmaması için, padişahın ölümü halefinin cülusuna kadar gizli tutulması demek olan “Ölüm Sırrı” ile tanışıyoruz. Yıldırım Beyazıt’ın, I. Mehmet’in ve Yavuz Sultan Selim’in ölümleri birkaç gün saklanırken, Zigetvar Seferi sırasında, 5 Eylül 1566 günü Macaristan topraklarında ölen Kanuni Sultan Süleyman’ın ölümü tam 48 gün sonra askere açıklanmış. Defin ise ölümünden 84 gün sonra yapılmış. Bu süre içinde ceset nasıl saklanmış derseniz, yıkanıp kefenlenmiş, sonra çadırının altına açılan bir mezara geçici olarak gömülmüş. Bu arada vezirler padişaha rapor verir ya da ondan emir alır gibi davranmışlar, padişahın el yazısı ve tuğrası taklit edilmiş, hatta Hasan Ağa adlı bir Boşnak padişah gibi giydirip gözler boyanmış...
Vefasız felek
“Taşları Kullanmak” bölümünde mezar taşlarında bolca karşımıza çıkan kıyamet günü, cennet, cehennem, günah, şahadet, rahmet, fena/beka (yok olma/kalıcı olma), acı, hasret, ayrılış, hasret gibi İslami ve dünyevi kavramların yanı sıra, vücut/dünya (kafes), ruh (kuş, bülbül), cennet (aşiyan, yuva) gibi İslam öncesi Türk kültürüne gönderme yapan metaforlarla tanışıyoruz. Aynı şekilde İslam inancında ölünün arkasından ağlayıp bağırma, saçını başını yolma gibi aşırı tepkilerin gösterilmesi kesinlikle yasak olduğu halde mezar taşlarında ‘ah’, ‘ah-u figân’, ‘feryâd’ gibi terimleri; kişinin haksızlık ya da ölüm karşısında duyduğu isyan duygusunu anlatan ifadeleri ya da “vefasız feleğe” sövmelerini de bu bağlamda değerlendirebileceğimiz anlaşılıyor.
Makam taşları
Bu dönemlerde ortaya çıkan bir başka gelenek de “Makam Taşı” dikmek. Makam taşı, bir kişinin defnedildiği yeri yani mezarı göstermekten çok ölmüş kişinin anısını yaşatmak için dikiliyor. Örneğin İstanbul'daki sahabe mezarlarının çoğu bu türden makam yerleri. Aynı şekilde Rumelihisarı Şehitlik Dergâhı’nda bulunan Şeyh Bedrettin’in mezar taşı da, dergâh mensuplarının Bedrettin aracılığıyla dergâhlarına saygınlık kazandırmak için diktikleri sahte bir mezar taşı.
Yeri gelmişken ben de bir ekleme yapayım: Heykeltıraş Mehmet Aksoy’un Ermeni-Türk barışmasına adadığı İnsanlık Anıtı’nın yıkılması için Başbakan’ın gösterdiği gerekçelerden biri olan Ebu’l-Hasen el-Harakânî Türbesi, söz konusu zatın gerçekten gömülü olduğu yer değil, sadece bir “makam” yeri, yani “sanal mezar”. İslam alimi Kazvînî’ye (ö. 682/1283), göre gerçek kabir, Horasan’da, Bistâm yakınlarındaki Harakân’da.
Dönemin best-seller’i
“Kitabenin Gelişimi” adlı bölümünde yer alan Tahsin Ağa’nın mezar taşında boy gösteren “Ziyaretten murad bir duadır/ Bugün bana ise yarın sanadır” beyti dönemin best-seller’i olarak dikkati çekiyor. Edhem Eldem’e göre, muhtemelen İran edebiyatıyla Anadolu’da gelişen halk edebiyatının bileşiminden doğan bu tür şiirler 18. yüzyıldan itibaren mezar taşlarında boy göstermiş.
Bu dönemin modası ise kitabenin sonuna ebced hesabına göre yazılan tarih beyti. Ebced hesabıyla tarih şöyle düşülüyor: Alfabenin her harfinin sayısal bir değerinden yararlanarak dizeyi oluşturan harflerin toplamının ölüm tarihine eşit olması sağlanıyor. “Tam tarih” bütün harflerin, “mücevher tarih” ise noktalı harflerin toplamından oluşuyor.
Kadının adı yok
1838’de ölen Emine Hanım’ın mezar taşı hem bu açıdan hem de hangi koşullarda öldüğünün anlatılması açısından ilginç. Eskiden ölüm nedeni olarak kısaca “emr-i hak”, “hastalık” ya da “dert” gibi genel bir terim kullanılırken bu yüzyıllarda artık sekte-i kalp, şîrpençe, çiçek, basur, mide hastalığı, kanser, tümör gibi daha detaylı açıklamaların yapılması kişiselleşme işareti olmalı. Metinlerdeki bu zenginleşmeye taşların deniz kabuğu, vazo, çiçek, servi ağacı, meyve ve ışın, nişan ve madalya motifleri ile süslenmesi eşlik ediyor.
Bu arada sadece yazılanlar değil yazılmayanlar da hayata dair bilgiler veriyor. Emine Hanım’ı tanımlamak için ailesinden üç erkeğin mezar taşında kendine yer bulması, mezar taşındaki beş satırlık yazıtın sadece bir satırında kendisine yer verilen, diğer satırları Rumelihisarı Şehitlik Dergâhı’nın postnişini olan kocası ile babasına kaptıran Naciye Hanım (ö. 1901), yine aynı dergâhın postnişini olan kocası Abdünnafi Baba ile yaşadığı “mesud evlilik hayatı” bile belirtildiği halde adı mezar taşına yazılmayan meçhul kadın (ö. 1906/7) bizi “modern zamanların” eşiğinde Osmanlı kadınının görünürlüğü üzerine düşünmeye itiyor.
Türkleşme izleri
Kitabın bütününden öğrendiğimiz en önemli bilgi ise 500 yıl boyunca bir yandan ulema İslam’ı ile halk İslam’ı arasında diğer yanda alt sınıflar ile üst sınıflar arasında farklılaşma yaşanırken, değişimin ortak paydasının İslam öncesi Türk kültürünün İslam kültürünü galebe çalması olduğu. Türkleşmenin ilk işareti mezar taşlarının üst kısmına ölen kişiyi temsil eden serpuş ya da başlığın taştan bir örneğinin yerleştirilmesiyle karakterize olan antropomorfizm (insan şekillilik) eğilimi.
Orta Asya Türklerinin balbal geleneğini andıran bu başlıklı taşlar zaman içinde giderek insan vücudunu hatırlatırken, 15. yüzyıldan itibaren serpuş (başlık) biçimli mezar taşlarının yaygınlaşması, bazı taşlarda başlık ile vücut arasında kalan bölüme kolye gibi süslemeler, omuz kısmına madalya, nişan gibi süslemelerin iliştirilmesi ve bazı örneklerde gövdenin bir çeşit büste dönüştürülmesi, 18. yüzyıldan itibaren ulema mezar taşına sarık, kalemiye erbabınınkine kavuk, tarikat mensubuna özel başlıklarının giydirilmesi ya da 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması sırasında olduğu gibi mezar taşlarının başlıklarının kırılarak adeta yeniçerilerin “idam edilmesi” bu antropomorfik tasvir anlayışının eseri.
Kaybolan kutsallık halesi
Türkleşmenin bir diğer kanıtı taşların üzerine bir zamanlar Arapça, Farsça ve nadiren Türkçe sözcükler yazılırken, 17. yüzyıla gelirken Türkçenin ağırlığının artması. Ulema taşlarında hâlâ Arapça kullanılmakla birlikte çoğu kitabede “Hüve-l Baki” ve sondaki “el Fatiha” dışındaki sözcükler Türkçeleşmeye başlıyor. Böylece mezar taşları, kutsallık halesini kaybederken, giderek yükselen boyları, büyüyen yüzeyleri tıka basa dolduran yazılar sayesinde artık bu dünyayı terk eden ölünün sadece künyesini değil, bu dünyada yaşadıklarını, duygularını, düşüncelerini anlatan sosyal metinlere dönüşüyor.
18. yüzyılın sonu ile 19. yüzyılın başlarında mezar kitabelerinde hâlâ yüzyıllardır kullanılan klişelerin ağırlığı devam etmekle birlikte, akrabalık ilişkilerini çok daha soylu bir geçmişe bağlamak amacıyla mümkün olduğunca geriye gidilmesi âdet olmuş. Bazı durumlarda bu “soylu” şecereyi anlatmak için mezar taşının yüzeyi yetmeyince eskiden sadece süslemelere ayrılan ayak taşına da yazılar yazılmaya başlanmış.
Bu dünyadaki süreyi uzatmak
Bütün bunlar neye işaret ediyor? Bilindiği gibi İslam inancında bir insanın asıl “öte dünyadaki yaşamı” uzun olurken, hiçbir ayrıcalıklı konumu olamazdı. Halbuki yeni tip mezar taşları ya da Servet-i Fünûnya da Malumat gibi haftalık gazetelerde boy gösteren ölüm ilanları hem ölen kişinin bu dünyadaki varlığını mümkün olduğunca uzatmayı amaçlıyor, hem de üzerine iliştirdiği nişan ve süslemelerle ölünün sosyal bakımdan diğer ölülerden ayrışmasını sağlıyor. Eğer kişinin kendi yeterince itibarlı değilse kayınpederinin veya babasının itibarı ödünç alınıyor. Tam tersi de mümkün. Örneğin Üsküdar’daki Haşim Baba Mezarlığı’ndaki bir mezar taşında ölen erkeğin muhasebeci olduğu yazılı fakat adı yok. Onun yerine Mahmure Mesrure Hanım’ın kocası olduğu yazılı. Anlaşılan kayınpeder damadın mesleğinden pek hoşnut değilmiş. Sınıf farklarının mezara kadar taşındığına dair bir örnek ise, Mahmut Celaleddin Paşa’nın görkemli anıt mezarındaki 24 satırlık methiye ile Osmanlı Devlet Arması.
Modern işaretler
Kitabın ortaya çıkardığı başka ilginç nokta zihniyetlerde bir modernleşme yaşanmadığı halde insanların tek tek davranışlarının modern işaretler içermesi. Örneğin 1878 yılında vefat eden ve aslen Fransız asıllı bir Prusyalı olan Serdar-ı Ekrem Mehmet Ali Paşa’nın çerçeveli bir fotoğrafını tutan üç damadını gösteren post mortem (ölüm sonrası) fotoğraf damaklarda gayet post modern bir tat bırakıyor. Aynı şekilde 1886’da ölen Osmanlı Devleti’nin Madrid Elçisi Hüseyin Sermet Efendi’nin içinde hiçbir dinî unsur barındırmayan Batılı formdaki cenaze davetiyesi, 1899’da ölen Fındıklılı Hacı İsmail Bey’in mezar taşında yanlış ya da eksik de olsa noktalama işaretlerine yer verilmesi, mezar yazısını kaleme alan kişinin (belki de merhumun) ziyaretçilerle dünya ve ahiret üzerine felsefi tartışmaya girmesi de gayet modern işaretler.
1910’da vefat eden 17 yaşındaki Fatma Şeref Hanım’ın lahitli mezarını çeviren neo-klasik ve barok karışımı ağır süslemeler, toprağa ekilen gül fidanı yerine mermer bir vazoya yerleştirilmiş mermer çiçekler ve ayak taşına işlenmiş mermer duvak modernleşmenin soğuk yüzünü gösteriyor. Mezar taşındaki (Rum) P.C. Pascalidi imzası ise, çok kültürlülüğün sıcaklığını...
Buna karşılık 1918’de vefat eden Hüseyin Hilmi Paşa’nın eşine, Enver Paşa ve eşi Naciye Sultan’ın gönderdiği Latin harfleriyle yazılmış alafranga başsağlığı telgrafı, ölünün evine taziye ziyaretinin çoktan tarihe gömüldüğünü gösteriyor.
Şehid-i tramvay
Modernleşme dedik ya, örneğin 1918’de henüz dokuz yaşındayken bir tramvay kazası sonucu ölen Mehmed Enver Gaffarof’un ölümünün modern nedeni mezar taşına “şehid-i tramvay” olarak aktarılmış. Başka mezar taşlarından doğum yaparken ölen kadından vebadan ölenlere, denizden boğulandan depremde ölene de “şehit” dendiğini görünce, Osmanlı İslam’ında şehitlik kavramının ne kadar geniş ve muğlâk olduğunu fark ediyoruz. Bir başka mezar taşında “Layık mı bu hal o vücud-ı naziktere/ Kıydı ömr-i azizine hain İngiltere” veya “Düşman tayyaresinin bombasıyla/ Şehid düşen Kale-i Sultaniye [Çanakkale] muhasebecisi...” gibi cümlelerde ise geleneksel kavramlarla modern kavramlar harman ediliyor.
Vatan, devlet, millet
Bu söylemin paralelinde gelişen bir olay da devletin ilk kez savaşlarda şehit düşen askerleri için mezar taşı yaptırması. Kitabın 16. bölümü ölümün devlet ve vatanla ilişkisine ayrılmış. 1897-1898 Osmanlı-Yunan savaşında ölen erler için yaptırılan resmî taş ve prestijli bir mezarlıkta ayrılan yer bu konudaki ilk örnek. 1911’de 31 Mart Olayı’nda hayatlarını kaybeden subayların anısına dikilen Abide-i Hürriyet ise ilhamını Batı’nın kripta (mezar odası) geleneğinden almış görünüyor. Yazara göre, abide ayrıca “vatan=devlet” denkleminin “vatan=millet” denklemine çevrilmesini sembolize ediyor. Abidenin Cumhuriyet döneminde, İttihatçıların Anıtkabir’i olduğunu biliyoruz.
Zulmet, lanet, intikam
İmparatorluğun çöküşünün getirdiği yıkım duygusunu da mezar taşlarından izlemek mümkün. 1921’de Ermeni militanı Misak Torlakyan tarafından öldürülen Azerbaycan İçişleri Bakanı Behbud Han Civanşir’in Yahya Efendi Dergâhı’ndaki mezar taşında Celal Sahir’in (Erozan) bir şiiri yazılmış: “Geçme dur önünde hürmetle eğil/ Lanetle an hakka saldıran eli/ Asla uyumasın beyninde kinin/ Mukaddes borcundur intikam almak/ İstersen yaşasın milletin dinin/ Nur ol zulmeti boğ, nar ol zulmeti yak...” dizeleri ilk kez bir mezar taşında hem ulusal duygular gibi modern, hem de nefret, kin, intikam gibi dine aykırı düşüncelerin yer alması açısından sarsıcı bir örnek.
İntikam sözcüğü 1913’te Edirne’yi savunurken Bulgarlar tarafından öldürülen Reşid Fuad Bey’in anıt mezarında tekrar karşımıza çıkıyor.
Gökalp’in laik mezarı
Osmanlı Devleti ile Cumhuriyet Türkiyesi arasındaki ideolojik köprüyü oluşturan Ziya Gökalp’in mezarı ise geçiş dönemindeki militan ruhu yansıtıyor. İstanbul’da vefat eden ve Cağaloğlu’nda II. Mahmud Türbesi’nin haziresine gömülen Gökalp’in Ankara’daki Türk Ocağı ile Etnoğrafya Müzesi’nin de mimarı Arif Hikmet (Koyunoğlu) Bey’in inşa ettiği Birinci Ulusal Mimari tarzında yapılmış gösterişli sandukasının başındaki kitabesi gayet milliyetçi bir dille kaleme alınmış: “Büyük Mürşid/ Ziya Gökalp burada yatıyor/ Öldüğü gün milli bir matem günü oldu/ Türk Ocağı onun aziz/ Mevcudiyetini kendisini/ Yetiştirmekle mağrur olan vatanın/ Bu toprağına ve mübarek/ Hatırasını kendi kalbine gömdü/ 25 Teşrin-i evvel sene 1924 gün cumartesi...”
Dikkat edileceği gibi, kitabede “hüve’l baki” ya da “El Fatiha” gibi en alışıldık türden dinsel göndermeler bile yok. Yani tümüyle laik bir duruş söz konusu.
Geleneğin kaybı
Cumhuriyet döneminde mezar taşları nasıldı? Laikliğin ölüm âdetlerine yansıması nasıl oldu? “Bütün bunlar başka bir araştırmanın konusu” diyen Edhem Eldem’e göre “Giderek artan laikleşme süreci, diğer taraftan Arap harflerinden Latin harflerine geçişin getirdiği köklü değişikliğin, uzun vadede bütün bir geleneğin neredeyse toptan kaybolmasına neden olduğu düşünülebilir. Gerçekten de bugün Türkiye’nin belli başlı kentlerindeki mezarlıklarda görülen taşlar, genellikle isim soyad, doğum ve ölüm tarihlerinin üzerine bazen kondurulmuş ‘hüve’l-baki’den oluşmaktadır. Taşların şekli ise, Amerikan askerî mezarlıklarını andıracak derecede tekdüze bembeyaz mermerden yapılmış dik levhalara dönüşmüştür. Metinler, başlıklar yok olmuş, bir gelenekle beraber o geleneğin içine doğduğunu gördüğümüz bir modernlik de yok olarak yerini nereden kaynaklandığı tam belli olmayan farklı –ve oldukça tatsız- bir modernliğe bırakmıştır.”
Gerçi bu yazıyı yazarken televizyonda Şanlıurfa Mezarlığı’nda üzerlerinde traktörden otomobile, teraziden çaydanlığa, bıçaktan makineli tüfeğe kadar pek çok resmin işlendiği mezar taşlarını görünce, ‘tatsız modernlikten’ ‘yoz post modernliğe’ geçtiğimizi düşünmedim değil...
Kaynakça: Edhem Eldem, İstanbul’da Ölüm, Osmanlı-İslam Kültüründe Ölüm ve Ritüelleri,Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi, 2005; aynı yazar,”Değişen Ölüm” ve “İstanbul’da İlk ve Son Padişah Ölümleri”, Toplumsal Tarih Dergisi, Şubat 2003, 110. sayıda, sırasıyla 42-51. ve 56-61. sayfalar.
***
Ayşe Hür’ün notu:
Bu yazı yayımlandıktan sonra Sayın Edhem Eldem’den bir mail aldım. Eldem, mailde, Zincirlikuyu Mezarlığı’nın kapısındaki ayet cümlesi ile ilgili olarak, “Mezarlıklar Kenti İstanbul” başlıklı makalesinde (İstanbul’un Ruhu, Derleyen: Zerrin İren Boynudelik, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2007, s. 67-68) yer alan yorumuna dikkatimi çekiyor. Güncel tartışmayı anlamamıza katkısı olacağını düşünerek söz konusu yorumu aynen aktarıyorum:
“Bundan birkaç sene önce, galiba 2003’te, Mezarlıklar Müdürlüğü Zincirlikuyu Mezarlığı’nda bazı onarım çalışmalarına girişmiş, mezarlığın caddeye bakan ana giriş kapısını tamamen yenilemiş, kapının orta takının üst kısmına Osmanlı çinilerinden esinlenen motiflerin arasına “her canlı ölümü tadacaktır” ibaresini yerleştirmişti. Bu söz bir ayetten doğrudan doğruya alınmıştı: Küllü nefsin zaikatü’l-mevt (Kuran, Âl-i İmran, 185). Bu uygulamanın ardından kızılca kıyamet koptu demek herhalde abartılı olur, ama bir tartışmanın başladığına şahit olmuştuk. Birçok kişi, bu yazının ürkütücü, rahatsız edici, veya en azından lüzumsuz ve “malumu ilâm” kabilinden olduğunu söyleyerek kentin orta yerinde gözler önüne serilmesine tepki gösterdi. Tartışmanın arka planında artık epeyce alışık olduğumuz türden bir “ilerici-muhafazakâr” kavgası da yatıyordu. Tepkilerin çoğunda bu sözün manasının yanında kaynağının da sorun olarak algılandığı hissediliyordu. Açıkça söylenmese de, Kuran’dan yapılan bir alıntıya kamu alanında bu şekilde yer verilmesi, bir tür “İslamcı” saldırı olarak algılanıyordu. Atatürk’ün aynı manaya gelen bir sözü bulunup yazılmış olsaydı tepkiler muhtemelen farklı olacaktı. “Muhafazakâr” çevrelerdeki karşı tepki de zaten bu zemine dayanıyordu: Kapının üzerinde yer alan bu sözlere itiraz edenler, Allah’ın bir sözüne tepki göstermiş, kendi kimliklerinin temel unsurlarından biri olması gereken dinlerine sırt çevirmiş oluyorlardı. Neticede, Türkiye’de sıklıkla olduğu gibi, gündem değişti, tartışma unutuldu, yazı ise yerinde kaldı. Ancak Mezarlıklar Müdürlüğü de bu uygulamayı başka mezarlıklara yaymaya kalkışmadı...
Bu sözlerin etrafında oluşan tepkileri anlamak pek güç değil. Yirminci yüzyıldan itibaren modern toplumlarda ölüm, kaçınılan, saklanan, korkulan, hatta inkâr edilmeye çalışılan bir olgu haline geldi. Hastanelere, morglara ve mezarlıklara kapatmaya çalıştığımız ölümü bize hatırlatacak her şeyi mümkün olduğunca uzağa atmaya, gizlemeye veya görmezlikten gelmeye çalışıyoruz. Sigara paketlerimizde yer alan “Sigara içmek öldürür” uyarısı bile aslında gizli bir ölümsüzlük vaadi gibidir: Sigara içmezsek ölmeyiz... Böyle bir ölümsüzlük hülyasıyla yaşayan insanların bir gün öleceklerinin hatırlatılmasına tepki göstermeleri bu anlamda gayet tabiidir; ölüm artık bir bakıma müstehcen olduğuna göre, sergilenmesi rahatsızlık veriyordu. Mezarlıklar Müdürlüğü açısından ise mesele belli ki farklıydı. Amaçlanan bir provokasyon değil, daha çok belirli bir geleneğin hatırlatılmasıydı.Küllü nefsin zaikatü’l-mevt, İslam’da önemli bir yer tutan ölümün kaçınılmazlığının hatırlatılmasının ötesinde, Osmanlı kültüründe mezarlık ve ölüm ritüellerine yüklenen sembolizmin bir ifadesiydi. Gerçekten de bu sözler bazı mezar taşlarında yer aldığı gibi cenazelerde tabutun üzerindeki örtüye de işlenmekteydi. Ancak daha da önemlisi, bu söz tek başına değil de üzerinde yer aldığı kapıyla birlikte ele alındığında, amacın bir şekilde Osmanlı geleneğinde çok baskın bir şekilde hissedilen kent-mezarlık birlikteliğini tekrar canlandırmak olduğu anlaşılmaktadır. Kapının üzerinde yer alan çini motifleri, servi ağaçları ve kapının Beyazıt Meydanı’ndaki Seraskerat Kapısı (bugünkü İstanbul Üniversitesi ana girişi) çağrışımları, meselenin İslami boyutunun ötesinde bir Osmanlı boyutu bulunduğunu ve bir şekilde Osmanlı İmparatorluğu’na ve özellikle İstanbul’a has bir gelenekle bağlantı kurmaya kadar uzandığını düşündürmektedir.”
.15-5-11
.Bizantion, Konstantinopolis, İstanbul
Başbakan Tayyip Erdoğan “Çılgın Proje”sini açıklarken Marmaray kazıları sırasında ortaya çıkan buluntuları “çanak-çömlek” diye küçümsemişti. O gün yazdığım yazıyı araya başka konular girdiği için ancak bu hafta yayımlayabiliyorum. Siyaset dışındaki konuların çok makbul olmadığını biliyorum ama içinde yaşadığımız coğrafya ve kültürün ne kadar özel olduğu hakkında düşünmenin hepimize iyi geleceğini umuyorum.
Fikirtepe Kültürü
Günümüzden 16-12 bin yıl önce yaşanan buzul dönemlerinde Marmara ve Karadeniz’in birer göl, Çanakkale ve İstanbul boğazlarının ise birer vadi olduğu ortaya çıkarıldı. Yaklaşık 10 bin yıl öncelerinde başlayan su seviyesindeki yükselme tam beş bin yıl sürmüş ve MÖ 5000’li yıllarda Marmara ve Karadeniz birer iç deniz haline dönüşmüş. Kadıköy-Fikirtepe’de MÖ 5500 yıllarına ait neolitik yerleşim alanlarında yapılan kazılarda tatlı ve acı sularda yaşayan balıkların birarada bulunması bu değişimin kanıtları sayılıyor. 1907 yılında Bağdat Demiryolu’nun yapımında çalışan bir mühendis tarafından bulunan “Fikirtepe Kültürü”ne ait parçalar bugün Stockholm Müzesi’nde. Ancak Boğaz’ın her iki yakasındaki insan yerleşimlerinin Holosen Çağı’nın başlarına (11 bin yıl öncesine) gittiği sanılıyor.Küçükçekmece Gölü’nün 1,5 km. kuzeyindeki Yarımburgaz Mağarası’nda ise MÖ 7300 ile 5000 yılları arasına tarihlenen beş kültür katmanı keşfedilmiş durumda.Marmara kıyı şeridindeki (Tuzla, Pendik-Kaynarca, Erenköy, Moda vb.) yüzey araştırmaları ise MÖ 3 binli yıllarda yani Tunç Çağı’nda buralarda yoğun yerleşim olduğunu düşündürüyor.
At Meydanı’ndaki izler
1927-1928 yıllarında “Tarihî Yarımada” dediğimiz bölgede, At Meydanı’ndaki Hipodrom’da İngiliz arkeolog S. Casson (ö. 1944) tarafından yapılan kazılarda İlk Tunç Çağı’na (MÖ 3000-2000 yılları arası) tarihlenen kap parçaları bulunmuş ancak, Casson’un raporunda bunlara yer verilmediğinden buluntular unutulmuştu. 1942’de Alman arkeolog A. M. Schneider (ö. 1952) tarafından Sultanahmet’te yapılan kazılarda bulunan bir taş topuz burada prehistorik bir yerleşimin olduğunu göstermişti. 1973 yılında Arkeoloji Binaları ek binasının temel kazısından da Geç Tunç Çağı’na ait (MÖ 1750-1250 yılları arası) bazı kap parçaları çıkmıştı. 1945-1950 yılları arasında dönemin Ayasofya Müzesi Müdürü Muzaffer Ramazanoğlu tarafından Aya İrini Kilisesi’nin güneyinde yapılan sondaj çalışmaları sırasında çok sayıda Demir Çağı (MÖ 1200-400) keramiği bulunduğu ileri sürülmüştü. MÖ 13. yüzyıl sonlarında Frigler ile diğer Trak kavimleri Balkanlar üzerinden Anadolu’ya göçerken bu bölgeleri de işgal etmiş olmalılar. MÖ 2 bin yıllarından itibaren bölgedeki yerleşimin kuzeye yani Sarayburnu’na doğru yayıldığı tahmin ediliyor.
“Körler Ülkesi” Kadıköy
MÖ 7. yüzyılda başlayan kolonizasyon hareketi sırasında, muhtemelen bu yerleşimin etrafı bir surla çevrili olduğu için, Megaralı Dorlar buradaki Trak kentini ele geçiremedikleri için karşı yakaya, Khalkedon’a (Kadıköy’e) yerleşmişlerdi. “Tarihin Babası” diye anılan Herodotos’a (ö. MÖ 425) atfedilen bir rivayete göre, “Eğer Khalkedonluların gözleri kör olmasaydı, ellerinin altında bu kadar güzel yer dururken gidip o kadar güzel olmayan bir yer seçmezlerdi”.
Historia dahil, en eski yazılı kaynaklarda İstanbul’un ismi Byzantion olarak geçer. İsimdeki “ion” eki, eski Friglere ait bir takıdır ve Anadolu’daki pek çok eski yerleşim yerinin adında karşımıza çıkar. Kurucusunun Byzas adlı bir Megaralı veya Trak olduğunu bildiğimiz antik Bizantion’a ilişkin arkeolojik veriler yok sayılabilecek kadar az. Topkapı Sarayı avlusunda yapılan kazılarda elde edilen birkaç “ön Korinth” dönemi (MÖ 7. yüzyıl) kap parçası bu döneme ait nadir buluntudan biri. Bizantion hakkında bildiklerimiz, antik dönemin ve daha sonraki dönemlerin yazarlarının yazdıklarından derlenmiş. Bunlar arasında Bizantionlu Dionisios’un MÖ 2. veya 3. yüzyılda yazdığı sanılan Anaplus Boshori (Boğaziçi’nde Yolculuk) adlı eseri, Dion Cassius’un MS 218-219 yıllarına tarihlenen Historia’sı ve Herodotos’un Historia’sının ilgili bölümleri ile Cassius’un eserini tamamlayan MS 6. yüzyıl yazarı Miletoslu Heskius’un yazdıkları çok değerli.
Surlar, liman ve binalar
Bizantion’un kurulduğu MÖ 660 yılında, şimdiki Sirkeci, Eminönü meydanları ile Haliç’in batı ucunun bulunduğu alanın şimdikinden beş metre daha alçak olduğu tahmin ediliyor. Başlangıçta denizin günümüzdeki Gülhane, Babıâli Caddesi başlangıcı, Mısır Çarşısı girişine kadar geldiği ve kentin oturduğu yerin kuzeybatısında da bir limanın olduğu sanılır. Kentin surları kuzeybatıda liman sınırlarını, doğudaki Marmara kıyısında, bugünkü sur çizgisini; Ahırkapı’dan öteye ise karaya kıvrılarak bugünkü Topkapı Sarayı surlarını, bir olasılığa göre ise daha batıdan geçen bir sur çizgisini izleyerek Sirkeci’ye uzanıyordu.
Büyük İskender’in hediyeleri
O yıllarda nüfusu tam bilinmeyen şehrin çekirdeğini bugünkü Sirkeci Garı’nın olduğu yerdeki Strategion oluşturuyordu. Adı “kumandanın yeri” demek olanStrategion’da bir söylenceye göre Makedonya Kralı Büyük İskender (hd MÖ 336-323) tarafından hediye edildiğine inanılan üçayaklı bir kaide vardı. Yine aynı söylenceye göre İskender Pers Seferi’ne giderken Çanakkale Boğazı’ndan değil, İstanbul Boğazı’ndan geçmiş ve ordugâhını Strategion’da kurmuştu.
Bugün Topkapı Sarayı’nın bulunduğu alanda olduğu sanılan Akropolis’te (iç kale) ise aynen bugün olduğu gibi bir kral sarayı ile Zeus, Rhea, Demeter, Kore, Athena, Apollo, Poseidon, Afrodites, Artemis, Hekate, Akhilleus gibi önemli Yunan tanrılarına adanmış sunaklar vardı. Ayrıca Mısır’la yürütülen sıkı ilişkilerin şerefine dikilmiş İsis ve Sarapis tapınakları da buradaydı. Akropolis’in kuzey eteklerindeStadion (stadyum) ve Kinegion (küçük tiyatro) gibi resmî yapılar vardı. Bugün Yerebatan Sarnıcı’nın bulunduğu yerde olduğu tahmin edilen Tetrastoon (dörtgen yer) denen pazar yerinin galerilerle çevrili olduğu, ortasında Güneş tanrısı Helios’un tunç heykelinin durduğu rivayet olunur. Kentin en ünlü hamamıStrategion yakınlarındaki Akhilleus Hamamı idi. Bugünkü Ayasofya Meydanı’nda bulunduğu kabul edilen şehrin revaklarla çevrili başlıca agorası (pazar ve buluşma yeri) olan Augestion’un ortasında Trakya tanrısı Zeuksippos’un sütunu dururdu.
Limanlar ve mezarlıklar
Bizantion’un birbirine bitişik üç limanı vardı. Dalgakıranlarla korunan ve iki yüksek kulesi bulunan Neorion (bugünkü Sirkeci) kentin ana limanıydı ve Akropol’ün kuzey yamaçlarında idi. Prosforion limanı ise büyük bir olasılıkla bir tersane olarak görev yapıyordu ve bugün Sepetçiler Kasrı ile çok önceleri yıkılmış olan Yalı Köşkü arasında uzanıyordu. Üçüncü limanın nerede olduğu ise belli değil.
Şehrin Nekropol (mezarlık) alanının kalbini ise bugünkü Beyazıt-Laleli-Süleymaniye üçgeni oluşturuyordu. Günümüze kadar ulaşabilmiş mezarstel’lerinde astronomi ile uğraşan bir bilim adamı, elinde rulo tutan bir kadın hekim, meşale yarışında ödül almış bir erkek gibi çeşitli figürler var. Ancak bilindiği kadarıyla Bizantion hiçbir zaman bir kültür başkenti olmadı. Rusya’dan gelen tahıl, hayvan postu, yapağı, kereste, balmumu, bal, tuzlanmış et ile Marmara sularından avlanan balık ticareti ile uğraşan şehrin o yıllarda 20 bin civarında bir nüfusu olduğu tahmin ediliyor.
Dareios’un boğaz köprüsü
MÖ 512’de İskit akınları sırasında Anadolu’yu fethettikten sonra Boğaz’dan geçen Pers Kralı Dareios’un hem Bizantion’a hem de Khalkedon’a boyun eğdirmiş olması bilinen en eski tarihî olay. Dareios’un İstanbul Boğazı üzerine bir köprü yaptırdığı ve köprünün iki başına iki mermer direk diktirdiği, bunlardan birinin üzerine Assurca, diğerine Grekçe olarak, savaşa götürdüğü kavimlerin adını yazdırdığı rivayet olunur.
MÖ 489 yılında Yunanistan’daki Platea Savaşı’nda Persleri yenen Ispartalı komutan Pausanias, Bizantion’u Perslerin elinden kurtarmış, şehrin kendi adına ilk sikkeyi kestirmesi de bu yıllarda olmuştu. MÖ 478 yılında Atina egemenliğine giren şehir kendi adına ilk sikkeyi de bu dönemde kestirmişti. Daha sonra sırasıyla Ispartalılar, Makedonyalılar, Galatlar ve Bitinyalılar şehri ele geçirilmeye çalıştı, yağmaladı, haraca bağladı. MÖ 146 yılında Roma’ya bağlanarak 800 yıllık bağımsız şehir devleti statüsüne son verilen Bizantion’un kaderi Roma İmparatoru Commodus’un MS 192 yılında vâris bırakmadan ölümü ile yeniden çizildi.
İki imparator arasında
Taht üzerinde hak iddia eden Batı’nın temsilcisi Pannonia Valisi Septimius Severus ile Doğu’nun temsilcisi Suriyeli Pescenius Niger arasındaki savaşta Niger’in yanında yer alan Bizantion, surlarını iyice güçlendirerek MS 195-196 arasındaki Septimius Severus kuşatmasına direndi ama sonunda pes etti. O sıralar 20 bin nüfuslu olduğu sanılan şehrin ceza olsun diye yerle bir edildiği, adının Antonianiaolarak değiştirildiği ama daha sonra Severus’un oğlu Caracallas’ın ricası üzerine eski adını verip Bizantion’u yeniden imar ettiği sanılır, çünkü arkeolojik kazılarda ortaya çıkarılan lahit ve mezar stel’lerinde Caracallas’ın ön adı olan Aurelius’a bolca rastlanır.
İkinci Roma dönemi
Uzun yıllar sönük bir hayat yaşadığı sanılan şehir en önemli atılımını Roma İmparatoru Büyük Constantinus (hd. 324-337) döneminde yapar. Hıristiyanlığı 312 yılında kabul ettiği bilinen ancak ölüm döşeğinde vaftiz olan Constantinus tarafından 11 Mayıs 330’da hem pagan hem Hıristiyan törenlerle açılan yeni başkent o dönemde “İkinci Roma” anlamına gelen “Deutera Rome” diye anılıyordu. Sonraları Konstantin’in şehri anlamına gelen Konstantinopolis ismi benimsendi. Bu yıllarda şehrin nüfusunun 200 bine ulaştığı sanılıyor.
381’de toplanan konsülden sonra Hıristiyanlığın ruhani merkezi olanKonstantinopolis, 395 yılında Roma’nın ikiye bölünmesinden sonra ise bizim “Bizans” dediğimiz Doğu Roma’nın başkentliğine terfi etmiş. Bu tarihten itibaren şehir yüzden fazla kere isim değiştirmiş, her yeni isimle Zümrüdü Anka Kuşu gibi küllerinden yeniden doğarak tarihe damgasını vurmuş...
Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde Bizans’a bakış
2008 yılında Anadolu uygarlıklarını anlatan “Anatolia” adlı belgeselin çekimleri için valilikten aldıkları izinle Kayseri Kalesi’nin surlarına Bizans bayrağı (ki aslında Haçlı bayrağıydı) asan yönetmen ve 30 kişilik ekibi linçle karşı karşıya kalmıştı. Peki, Bizans’ın en önemli dinsel, ticaret ve kültür merkezlerinden eski Kaisareia’da yaşanan bu olay şaşırtıcı mıydı? Bence hayır. En hafifinden “Bizans entrikası”, “Kahpe Bizans” gibi terimleri hatırlayalım. Ya da “Surları onaracağıma yıkarım daha iyi” diyen belediye başkanını (ki şimdi başbakanımız kendisi). Ya da, İstanbul’da ve Anadolu’nun değişik yerlerinde yıkılmaya terk edilen yüzlerce değerli Bizans yapısını.
“Bizans” terimi 1557 yılında Alman tarihçi Hieromymus Wolf tarafından icat olundu, 18. yüzyılda Fransız düşünür Montesquieu tarafından popülerleştirildi. Bizde pek sevilen “Bizans entrikası” deyimi ise 19. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıktı.
“Bizans demek...”
Osmanlı döneminde, Bizans hakkında yazılmış kitap sayısı üçü geçmez. Bunlardan ilki 17. yüzyıl yazarı Hüseyin Hezarfen tarafından yazılan Tarih-i Devlet-i Rumiyeadlı eseridir. İkincisi 19. yüzyıl yazarı Ahmed Mithat Efendi’nin Mufassal Tarih-i Kurun-i Cedid adlı eserinin bir bölümüdür. Üçüncüsü ise Tarih-i Osmani Encümeni’nin 1919’da yayımladığı Osmanlı Tarihi kitabının üç ana bölümünden biridir. İçlerinden en negatifi Ahmet Mithad Efendi’nin eseridir. Yazara göre Bizans yozlaşmayı, kanunsuzluğu, müsrifliği ve ciddiyetsizliği temsil ederken, Osmanlılar tüm halkları karanlık çağlardan kurtaranlardır.
Ancak, Konstantinopolis ve bunun Arapçalaşmış halleri olan Konstantiniyye,Konstantina, Konstantaniya gibi adların 20. yüzyılın başlarına kadar kullanılması, 1877’de Alexandros Paspatis, 1909’da, Andreas David Mortdmann ve 1912’de Alexander van Millingen’in Bizans dönemi topografyasına dair önemli kitaplarının yayımlanması, Mehmed Ziya ve Celal Esad (Arseven) gibi Osmanlı yazarlarının onların geleneğini izlemesi, Osmanlıların geçmişle baş etmeyi öğrendiklerini düşündürüyor.
Köprülü’nün amacı
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Bizans’a karşı tutumun adını koymak daha güç. 1923’te bir Bizans tarihi yazılması, 1926-1930 arasında Darülfünun’da arkeoloji ve sanat tarihi dersleri veren Albert-Louis Gabriel’in Selçuklu-Türk sanatının yanı sıra Bizans sanatına da değinmesi, 1931’de rejimin ideoloji yapıcılarından Fuad Köprülü’nün –muhtemelen bir yıl önce Türk Tarihinin Ana Hatları’nı yazmanın rahatlığı içinde- Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Te’siri adlı kitabı yazması dışında dişe dokunur bir şey yok. Elbette kitabın adına kanıp da Köprülü’nün, böyle bir “tesir” olduğunu düşündüğünü sanmayın, aksine kitap böyle bir “tesirin olmadığını” ispatlamak için yazılmış.
Bizans musikisinin etkisi
1931 ve 1934’te ünlü ansiklopedici Reşat Ekrem Koçu’nun çocuklar için bir Bizans tarihi yazması gibi ufak tefek adımlar atılmışsa da 1934’te Bizans’ın en yüce mabedi Ayasofya’nın müzeye çevrilmesi, alaturka musikiyi, Ziya Gökalp’tan etkilenip “Bizans musikis”nin devamı gibi görerek yasaklanması, Bizans’ı “dışarıda bırakma” politikasının devamı olmalı. Bu da doğal çünkü dönem “ulus-devlet inşası” dönemi. Nitekim bu tarihlerde Yunanistan’da da Bizans mirasının altının kalın çizgilerle çizildiğini görüyoruz.
1933’te Darülfünun’dan üniversiteye geçildikten sonra üniversitelerimizde Sümeroloji, Hititoloji, Sinoloji (Çin Bilimi), Hungaroloji (Macar Bilimi) gibi nice bilim dalında bölümler açılırken, bu topraklarda bin yıldan fazla hüküm sürmüş Bizans akla bile gelmez.
6-7 Eylül yağmasının tanıkları
Bizans’ın bilimsel bir araştırma alanı, bir bilim dalı olarak eğitim dünyamıza girmesi ancak 1941 ve 1944 yıllarında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nin girişimleriyle seçkin bir Bizans uzmanı olan İngiliz tarihçi Steve Runciman ders vermek üzere Türkiye’ye davet edilmesiyle olur. (Gerçi Avrupa’da da, 19. yüzyılda başlayan Bizans çalışmalarının “moda” olması 1940’lı yıllara rastlar.) Runciman’ı yine çok önemli Bizans sanat tarihçisi Alman Profesör Philipp Schweinfurth izler. Bu yıllar aynı zamanda İstanbul’da Bizans eserlerinin ortaya çıkarıldığı arkeolojik kazıların da yapıldığı yıllar. Hatta 1950 yılında İstanbul Adliye Sarayı’nın hafriyat çalışmaları sırasında Bizans eserlerinin bulunması üzerine aynen bugün olduğu gibi inşaatın durdurulmasını isteyenlerle, buluntuların “çanak çömlek olduğunu” düşünenler tartışır. Bu heyecanla, 15-21 Eylül 1955’te İstanbul’da toplanan 10. Uluslararası Bizans Tetkikleri Kongresi ise, ne yazık ki, 6-7 Eylül’de gayrımüslimlere yönelik yağmanın gölgesinde kalır.
İstanbul Üniversitesi bünyesinde, Genel Sanat Tarihi Kürsüsü’ne bağlı olarak başlatılan Bizans Sanat Tarihi Programı, 1963 yılında Bizans Sanatı Kürsüsü adı altında bağımsız bir disiplin olmuş, Cumhuriyet’in ilk ciddi Bizans kazıları 1970’li yıllarda (Thomas Mathews ve Wolfgang Müller-Wiener tarafından) gerçekleştirilmiş ama 1982 yılında kürsü sistemini ortadan kaldıran büyük yönetsel değişikliklerden sonra bu kürsü Arkeoloji ve Sanat Tarihi bölümlerine bağlı bir anabilim dalına dönüşmüş. Bütün çalışmaların başında, emekli olduğu 1991 yılına kadar bulunan Profesör Semavi Eyice’nin bile Bizans’tan çok Osmanlı hakkında yazması ilginç bir durum olsa gerek. Bizans’tan günümüze kalan ve kalamayan eserler ise başka bir yazının konusu...
“Surlardan yana olmak Bizans’tan yana olmaktır!”
Bilim dünyasında bile durum bu iken, muhafazakâr eğilimli kamu yöneticilerinin Bizans’a sempati duymalarını beklemek abes olur herhalde. Nitekim 1992 yılında İstanbul Belediye Başkanı Nurettin Sözen’in İstanbul’un tarihî surlarını onarma hamlesi, 1994’te Recep Tayyip Erdoğan’ın belediye başkanı olmasıyla kesintiye uğramıştı.
Erdoğan’ın o günlerde mensubu olduğu Refah Partisi’nin (RP) Genel Sekreteri Oğuzhan Asiltürk’ün “Surları savunmak, Bizans’tan yana tavır almaktır. Biz Bizans havasında bir İstanbul istemiyoruz. İstanbul 600 seneye yakın bir tarihten bu yana bir İslam şehridir. Bu görüntüsünün zedelenmesini istemiyoruz” demesine, Erdoğan şu hamasi ve milliyetçi sözlerle destek çıkmıştı: “Surların onarımı sürdürülmeyecek. Batı Trakya’da da Türklerin mabetleri yıkılıyor. Surların onarımı için ihale yenilenmeyecek. Batı Trakya’da da Türklerin mabetleri yıkılıyor. Bu milletten yana olun ve bu milletin değerlerine sahip çıkın. Bizim medeniyet götürdüğümüz ülkeler var. Ama bu eserlerin kalıntılarından o ülkelerde bir zerre bile yok. Domuzdan yana olmayın.” (27.12.1994, Milliyet)
Birkaç gün sonra Erdoğan sözlerini şöyle tevil etti: “Surlar İstanbul’da bir fethi simgeliyor. Ancak İstanbul’un Osmanlılardan kalma cami, köprü, çeşme gibi eseri var. Bu eserin hepsi mekruh, hepsi onarım bekliyor. Önceliği onlara veririz, sıra sonra surlara gelir. Sayın Asiltürk’le konuştum. Kendisi sadece mezbele olan surların yıkılmasını kastetmiş.” (31.12.1994, Milliyet.)
Başbakan’ın Marmaray kazılarında bulunanları ‘çanak çömlek’ diye nitelemesini hatırlayınca aradan geçen 15 yılda Başbakan’ın dilinin yumuşadığını ama muhtevada pek değişiklik olmadığını söylemek yanlış olmaz. Hâl böyle olunca da “Çılgın Proje” uğruna acaba neler feda edilecek diye endişelenmek de hakkımız.
Özet Kaynakça: Mehmet Özdoğan, “Tarihöncesi Dönemde İstanbul”, Semavi Eyice Armağanı, İstanbul Yazıları, 1992, s. 39-54; Yıldız Akyay Meriçboyu “Tarih Öncesi Çağlardan Osmanlı Devrine Kadar İstanbul”, İstanbul İçin Şehr-Engiz, YKB Yayınları, 1994, s. 13-59 (Fotoğraflar bu kitaptan alındı): Wolfgang Müler-Werner,İstanbul’un Tarihsel Topografyası, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2001; Doğan Kuban, “Bizantion”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul 1994, C. 1, s. 258-259; “Bizans Dünyası”, Dosya, Hazırlayan: Nevra Necipoğlu, Toplumsal Tarih, Nisan 2003, S.113, s.70-93.
.22-5-11
.
.Atatürk mü, İnönü mü, Bayar mı sorumlu
Gazetelerden okumuş olabilirsiniz, 26 Mayıs 2011 günü Brüksel’de, Avrupa Parlamentosu’nda (AP) “74. Yılında Dersim 38 Gerçeği ile Tarih, Siyaset ve Hukuk Üçgeninde Yüzleşme” başlıklı bir toplantı yapıldı. Toplantıda konuşma yapan Avrupalı ve Türkiyeli siyasetçi, gazeteci, hukukçu ve bilim insanları arasında ben de vardım. Bu toplantının ruhuna uygun olarak, bu hafta bundan 74 yıl önce Dersim’de yaşananları bir kez daha hatırlatmak istiyorum.
Bilindiği gibi bugün Tunceli, Bingöl, Erzincan, Elazığ’ı da içine alan bölgenin adı bir zamanlar Dersim’di. Osmanlı belgelerinde bölgedeki aşiretlerden genel olarak “Dirsimli” veya “Dujik/Duşik” aşiretleri olarak söz edilir ve hepsi “Ekrâd (Kürtler) taifesinden” olarak sınıflandırılırdı. Dersim Sancağı 1847 yılında Erzurum Vilayeti’ne, 1859’da Harput Vilayeti’ne bağlanmıştı. Bu tarihten sonra bazen sancak, bazen vilayet, bazen mutasarrıflık olan Dersim merkezin bir türlü hâkim olamadığı bölgelerden biriydi.
Paşa raporları
Osmanlı dönemindeki ilk “Dersim Raporu” 1896 yılında hazırlandı. Bunu başka raporlar izledi. Hemen hepsi askerî komutan ya da paşalar tarafından kaleme alınan raporların ortak noktası, Dersimlilerin “vahşiler, ilkeller, cahiller, eşkıyalar, ikiyüzlüler” gibi aşağılayıcı bir dille ele alınmasıydı. Devlet için Dersimli demek kanun tanımaz, asi, otorite düşmanı, başına buyruk kişiler demekti. Devlet vergi ve asker vermekten kaçınan, merkezin atadığı memurları dinlemeyen Dersimlileri yola getirmek için nadiren ikna ve nasihati, çoğunlukla zoru seçti. Dersim’e 108 kez sefer yapıldığını söyleyen Türkçü Osmanlı aydınlarından Naşit Hakkı (Uluğ) sonucu şu veciz sözle özetlemişti: “Devlet Dersim’e sefer etmiş ama zafer eyleyememiştir!”
Dersim çıbanbaşıdır
Ama Cumhuriyet döneminin modernleşmeci kadroları, bu durumu en kısa zamanda, en az maliyetle ve en radikal biçimde halletmeye kararlıydılar. Mülkiye Müfettişi Hamdi Bey, Şubat 1926’da hükümete sunduğu raporda şöyle demişti: “Dersim, Cumhuriyet hükümeti için bir çıbanbaşıdır. Bu çıban üzerinde kesin bir ameliye yapmak ve elim ihtimalleri önlemek, memleket selameti için mutlaka lazımdır.”
1931’de Birinci Umumi Müfettişi İbrahim Tali (Öngören) izlenecek yöntemi şöyle açıklamıştı: “A) Bütün Dersim’in hariçle münasebetini kat ederek (keserek) taarruzlarına ve ticaretlerine mani olmak, aç kalacak halkı zamanla kendiliğinden ilticaya icbar etmek (zorlamak) ve şu suretle Dersimi fenalardan tahliye. B) Her tarafı esaslı surette kapadıktan sonra ihata çemberini tedricen darlaştırmak ve fenalıklardan dolayı yakalananları derhal Dersim’den çıkarak Garba atmak ve serpiştirmek.”
Okşamakla olmaz!
Erkânı Harbiye Reisi Mareşal Fevzi (Çakmak) Paşa’ya verilen raporda ise açık konuşulmuştu: “Dersimli okşanmakla kazanılmaz. Silahlı Kuvvetler’in müdahalesi Dersimliye daha çok tesir yapar ve ıslahın esasını teşkil eder. Dersim evvela koloni gibi nazarıitibara alınmalı. Türk camiası içinde Kürtlük eritilmeli, ondan sonra ve tedricen öz Türk hukukuna mazhar kılınmalıdır.” Fevzi Paşa, Dersim’e karakol değil okul açılmasını önerenlere “Biz bunların cahilleriyle baş edemezken okumuşlarıyla hiç edemeyiz” diye karşı çıkan kişiydi.
Nitekim önce 14 Haziran 1934’te Türkiye’yi etnisite esasına göre üç bölgeye ayıran 2510 Sayılı İskân Kanunu çıkarıldı. Kanunun gerekçesinde Osmanlı’nın tek Türk kimliği yaratmaktaki başarısızlığı, ağalık, şeyhlik kurumu eleştiriliyor, “Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nde Türk’üm diyen herkesin bu Türklüğü devlet için belli ve açık olmalıdır. Burada devlet hiçbir Türk’ün Türklüğünden bir soluk işkillenmek istemez” deniyordu.
Tunçeli Kanunu
Başbakan İnönü’nün 1935’te yaptığı Dersim gezisi ardından Dersim’in adını Tunceli (‘Tunç Eli’) olarak değiştiren 25 Aralık 1935 tarihli 2884 sayılı Tunçeli (Tunceli değil ‘Tunç Eli’) İlinin İdaresi Hakkındaki Kanun çıkarıldı. Kanun uyarınca Elazığ, Tunçeli, Erzincan ve Bingöl’ü içeren Elazığ merkezli Dördüncü Genel Valilik kuruldu. Elazığ’da ayrıca bir de İstiklal Mahkemesi kuruldu. O yıllarda “genel valilikler” bir çeşit sıkıyönetim komutanlığına tekabül ediyordu. Bu genel valiliğin başına atanan General Abdullah Alpdoğan Paşa, 1921’deki Koçgiri ayaklanmasını gaddarca bastıran Sakallı Nurettin Paşa’nın damadıydı ve aynen kayınpederi gibi çok sert bir askerdi. Kanunun kendisine verdiği sınırsız yetkileri sonuna kadar kullanmakta kararlı olan Alpdoğan Paşa bölgedeki stratejik yerlere kışlalar ve karakollar inşa ettirince bölge Dersimliler için bir açık hava hapishanesine döndü.
Kahmut Köprüsü olayı
20/21 Mart 1937 günü, Pah Bucağı ile Kahmut Bucağı’nı birbirine bağlayan Harçik Deresi üzerindeki tahta köprünün Demenan ve Haydaranlılar tarafından yıkılması ve telefon hatlarının kesilmesi üzerine devlet aradığı bahaneyi buldu. Askerî harekât öncesinde havadan uçakla atılan 4 Mayıs 1937 tarihli bildiride bölge halkı teslim olmaya çağrılıyor, “Teslim edilenler veya kendiliğinden teslim olanlar dahi Cumhuriyet’in adil muamelesinden başka hiçbir şey görmeyeceklerdir. Aksi takdirde, yani dediklerimizi yapmazsanız, her tarafınızı sarmış bulunuyoruz. Cumhuriyet’in kahredici orduları tarafından mahvedileceksiniz” ihtarı yapılıyordu.
Bildiriyle aynı tarihi taşıyan Bakanlar Kurulu’nun gizli kararında ise şöyle deniyordu: “Sadece taarruz hareketiyle ilerlemekle iktifa ettikçe isyan ocakları daimi olarak yerinde bırakılmış olur. Bunun içindir ki, silah kullanmış olanları ve kullananları yerinde ve sonuna kadar zarar veremeyecek hale getirmek, köyleri kamilen (tamamen) tahrip etmek ve aileleri uzaklaştırmak lüzumlu görülmüştür.”
Aslında bu bildiriler etkisini göstermiş, pek çok aşiret ellerindeki silahları yetkililere teslim etmişti. Sadece Seyit Rıza’nın liderliğindeki Abbasan, Haydaran, Demenan, Yusufan ve Kureyşan aşiretleri direnme kararı almıştı.
Hükümet sözü daha fazla uzatmadı. 1 mayısta Diyarbakır’dan kalkan üç uçak filosu bölgeye bombalar yağdırmaya başladı. Bu uçaklardan birini Mustafa Kemal’in manevi kızı ve Türkiye’nin “ilk kadın pilotu” Sabiha Gökçen kullanıyordu. Haziran-temmuz ayları boyunca köyler yakıldı, yıkıldı, kadınlar ve çocuklar dahil sayısız kişi makineli tüfeklerle tarandı. 9 Temmuz 1937’de, 1921’den beri bölgede saklanan Koçgiri isyanının önderlerinden Alişer ve karısı Zarife öldürüldü, karı-kocanın kesik başları Apdullah Paşa’ya gönderildi. Ağustos ortalarında Seyit Rıza’nın oğlu ve karısı dâhil 33 kişi öldürüldü. O sırada, 19. Piyade Alayı’nda stajyer olarak görev yaparken Dersim’e gönderilen, geleceğin Hava Kuvvetleri Komutanı ve Kontenjan Senatörü, 12 Mart Muhtırası’nın imzacılarından Muhsin Batur 1985’te Anılar ve Görüşler kitabında şunları yazacaktı: “...Elazığ’ın biraz uzağında Harput’un eteklerinde çadırlı ordugâh kurduk ve bir müddet sonra ilk durak Pertek olmak üzere harekete geçtik ve iki ayı aşkın bir süre özel görev yaptık. Okuyucularımızdan özür diliyor ve yaşantımın bu bölümünü anlatmaktan kaçınıyorum...” Batur kitabındaki bu ifadelerin anlamını soran gazetecilere de “Dersim’de tanık olduğu şeylerin bir devlet sırrı olarak kendisinde kalacağını, ancak o dönemde o yörede tanık olduğu ‘şeylerin’ günümüzde (1985’te) yapılan ve karşısında olduğu ‘şeyler’ olduğunu” söyleyerek sözlerini noktalamıştı.
Yıllar sonra bile “anlatılamayan” olaylardan sonra durumun vahametini anlayan Seyit Rıza ve iki adamı, bazı kaynaklara göre 5 eylülde, bazılarına göre 10 eylülde, bazılarına göre teslim olmak için, bazılarına göre ise hükümetin canına zarar gelmeyeceği sözüne güvenerek Erzincan Valisi ile görüşmeye giderken tutuklanmıştı.
Hukuk dışı yargılama
Bunlar olurken, Ankara’da İnönü ile Atatürk’ün arasında başka konulardan dolayı ciddi bir tartışma yaşanmış, İnönü 20 Eylül 1937’de Başbakanlık’tan istifa etmek zorunda bırakılmış, yerine Celal Bayar atanmıştı.
Seyit Rıza ve arkadaşlarının duruşması 18 Ekim 1937’de Elazığ’da başladı. O döneme Malatya Emniyet Müdürlüğü’nde görevli olan ve Emniyet Genel Müdürü Şükrü Sökmensür’in emriyle, duruma el koyan İhsan Sabri Çağlayangil’e göre usule itiraz eden savcı izinli sayılarak göreve yardımcı getirilmiş, okuma-yazma ve Türkçe bilmeyen sanıklara ne iddianame, ne avukat verilmiş, asabilmek için Seyit Rıza’nın yaşı 57’ye indirilmiş, oğlunun yaşı da 17’den 21’e çıkartılmıştı, bölge komutanı Alpdoğan Paşa, kararın yazılacağı boş kâğıdı önceden imzalamıştı.
Böylesi hukuk dışı bir yargılama sonunda 15 kasımda karar verildi. 58 kişiden 11’i idama, 37 kişi ağır hapis cezalarına mahkûm olmuş fakat idamlıklardan dördü hakkında idam cezası yaşlarının geçkin olmalarından dolayı 30 sene ağır hapse çevrilmişti. Çağlayangil hikâyeyi şöyle bitirmişti: “Seyit Rıza’yı meydana çıkardık. Etrafta hiç kimse yoktu. Ama Seyit Rıza meydan insan doluymuş gibi sessizliğe ve boşluğa bağırdı: ‘Evladı kerbelayıh. Bihatayhı. Ayıptır. Zulümdür. Cinayettir’ dedi. Benimtüylerim diken diken oldu. Bu yaşlı adam rap-rap yürüdü. Çingene’yi itti, ip boynuna geçirdi, sandalyeye ayağı ile tekme vurdu ve kendini astı. Gömüleceği yer türbe olmasın diye cenazesi de yakıldı...”
Dersim müşkilesinden kurtulduk!
İdamlar üzerine İnönü “Dersim müşkilesinden kurtultuk” demişti ancak olaylar durulmamıştı. Genelkurmay belgelerine göre, “Ovacık İlçesi Adliyesi ve Asker Alma Şubesi’nin istediği 1.149 kişi hakkında kanuni takibat yapan müfrezeye Kaçkerek Köyü’nde 2 Ocak 1938 günü pusu kurulması ve toplam dokuz jandarma erinin öldürülmesi üzerine, Haydaran ve Kör Abbas aşiretlerine yönelik bir harekâta” karar verilmişti.
Ağır kış koşulları yüzünden yaza ertelenen ikinci harekât 11 Haziran 1938 günü başladı, 31 Ağustos 1938 günü bitirildi. Ancak bu ikinci harekât “isyan bölgesi” ile sınırlı kalmadı, devlete vergi veren, askere giden Pertek, Mazgirt, Nazimiye, Pülümür ilçe ve köylerini, hatta Dersim’i aşarak Erzincan’ı da kapsadı. Genelkurmay belgelerine göre, “haydut”, “eşkıya”, “şaki”, “dağlı” diye nitelenen gruplar yine bu belgelerin diliyle “imha edildi”, “temizlendi”, “köyleri yakıldı”. Sadece 6-16 Eylül 1938 tarihleri arasındaki harekâtın bilançosu şöyleydi: “Tarama bölgesinden ölü ve diri 7.954 kişi çıkarılmıştır. 1.019 silah toplanmıştır.”
“Gazla fare gibi zehirledik”
Yıllar sonra Seyit Rıza’nın hukuk dışı yargılamasını örgütleyen İhsan Sabri Çağlayangil’in 1986 veya 1987 yılında, ilerde CHP Genel Başkanı olacak Dersimli bürokrat Kemal Kılıçdaroğlu’na yaptığı özel açıklamaya göre ordu, mağaralara doldurduğu Dersimlilerin üzerine zehirli gaz sıkmış, Dersimlileri “fare gibi” zehirlemişti. Dersim davası böyle bitmişti. Hükümet otoritesi Dersim’e böyle girmişti.
Atatürk hastalığı dolayısıyla Celal Bayar tarafından okunan 1 Kasım 1938’deki Meclis’i açış konuşmasında Tunceli’de “haydutluk ve eşkıyalık olaylarının bitirilerek ulusal egemenliğin sağlanmasından duyduğu kıvancı” dile getirmişti. İngiltere’nin Trabzon Konsolosu Ankara’daki Büyükelçiliğe gönderdiği raporunu şöyle bitirmişti: “Artık söylenen şu: Türkiye’de Kürt sorunu bitmiştir.”
Bilanço neydi?
Resmî rakamlara göre 1937/1938 harekâtlarında 13 bin kişi öldürülmüştü. Gayrı resmî kaynaklara göre ise bu sayı kat kat fazla. Ancak tüm “Kurtuluş Savaşı” sırasında verilen şehit sayısının 9-10 bin civarında olduğu bilinince resmî rakamların bile ne anlama geldiği anlaşılıyordu. Ama bununla da yetinilmemişti. “Tarama”nın ardından İçişleri Bakanı Şükrü Kaya tarafından bizzat seçilen 3.470 kişiden oluşan 347 aile Tekirdağ, Edirne, Kırklareli, Balıkesir, Manisa ve İzmir gibi batı illerine, her aileden beş kişiyi aşmayacak şekilde serpiştirilerek yerleştirildiler. Aileler arasındaki irtibat tümüyle kesildi. Bunlara, bir de 1937’den beri asker-sivil “Türk” ailelerine evlatlık verilen; yatılı bölge okullarında Sıdıka Avar türü misyoner öğretmenler tarafından asimile edilmeye çalışılan Kürt kızlarının trajedisini eklediğinizde, “Ortaya çıkan tablo 1948 Soykırım Sözleşmesi’ndeki soykırım tanımına uyuyor” diyenlere itiraz etmek zor görünüyor.
Sorumlu kimdi?
Bilindiği gibi yıllardır 1937-1938’de Dersim’de devletin yürüttüğü kanlı harekâtın “asıl” sorumlusunun kim olduğuna dair bir tartışma yürür. Sağ muhafazakâr veya İslami muhafazakâr çevrelere göre Tek Parti Dönemi’nin sembol ismi İnönü “asıl” sorumludur. CHP’lilere göre 1946’da Demokrat Parti’yi (DP) kuran Celal Bayar “asıl” sorumludur. Suçun İnönü ve Bayar arasında paylaştırılmasını mümkün kılan Dersim’in Tunceli’ye çevrildiği 1935’ten Dersim’in dinî ve siyasi lideri Seyit Rıza’nın ele geçirilmesine kadarki dönemde İnönü’nün başbakan olması, 1938 yazındaki İkinci Harekât döneminde ise, Celal Bayar’ın başbakan olmasıdır. Her iki kesimin de ortak noktası, olaylardan Atatürk’ü sorumlu tutmama eğilimidir. Onlara göre Atatürk o sırada hasta olduğu için, Dersim’de gerçekleştirilen katliamlardan haberi yoktur. Bazı Dersimliler de, Atatürk’ü Hazreti Ali’nin bu dünyadaki görünümlerinden biri olarak gördükleri için, Atatürk’e toz kondurmayanlara destek verirler. CHP’li Onur Öymen gibi bazıları ise, gerçek sorumlunun Atatürk olduğunu bilirler ancak bunu günümüzde Kürtlere karşı yürütülen baskı ve zulüm politikalarını meşrulaştırmak için kullanırlar. Kısacası 1937-1938’de Dersim’de yaşananların kimin sorumluluğunda olduğu meselesi geçmişe dair değil aynı zamanda günümüze dair bir meseledir.
***
Atatürk’ün sorumluluğu
Bana göre ise, bu üç şahsiyet de sorumludur ama en büyük sorumluluk, ölümüne kadar iktidarın hem hukuken hem de siyaseten rejimin en güçlü adamı olan Atatürk’ündür.
Öncelikle Atatürk, Dersim’de iplerin kopmasına neden olan uygulamaların yürürlüğe konulduğu dönemde, örneğin 1935’te “Tunçeli Kanunu” çıkarıldığında gücünün doruklarındadır. Öyle ki, Kemalizm bu dönemde katı bir ideoloji olarak tanımlanmıştır.
İkincisi Atatürk 1936’da TBMM açılışında yaptığı konuşmada “Bu korkunç çıbanı tümüyle temizleyip koparmak, kökünden kesip temizlemek ve bunu her ne pahasına olursa olsun yapmak gerektiği”ni savunurken sapasağlamdır.
Birinci Harekât
Dersimlilerin üstüne uçaklarla “Teslim olmazsanız Cumhuriyet’in kahredici ordusu tarafından mahvedileceksiniz” bildirileri atıldığı 4 Mayıs 1937 günü Dersim’in kaderini belirleyen Bakanlar Kurulu’na da Atatürk başkanlık etmiştir.
Atatürk, uçağıyla Dersim’i bombalayan manevi kızı Sabiha Gökçen’i 22 Mayıs 1937’de Ankara’daki Devlet Hava Yolları salonunda karşılamış, 10-12 Haziran 1937 tarihinde Trabzon’u ziyaretinde, bugün Atatürk Köşkü denen konakta Dersim’le ilgili harekât planlarını hazırlamıştır. Bugün müze olan köşkte sergilenen haritada bizzat Atatürk tarafından konulmuş kırmızı ve mavi işaretler (bizim kuvvetlerimiz ve isyancıların kuvvetleri diye) görülebilir.
Atatürk, Seyit Rıza ve adamlarının asılmasından birkaç gün önce yanına Sabiha Gökçen’i de alarak Dersim’i de kapsayan bir geziye çıkmış, önce Elazığ yakınlarındaki Singeç (Soyungeç) Köprüsü’nü açmış, Seyit Rıza asıldıktan sonra da önce Elazığ’a uğramış, sonra da Diyarbakır’a doğru gezisine devam etmiştir.
Atatürk, 1 Kasım 1937 günü yaptığı TBMM’yi açış konuşmasında “Milletimizin layık olduğu yüksek medeniyet ve refah seviyesine varmasını engelleyecek hiç bir engel düşünmeğe yer bırakılmadığını ve bırakılmayacağını huzurunuzda söylemekle bahtiyarım. Tunceli’deki icraatımız neticeleri bu hakikatin ifadeleridir” demiştir.
İkinci Harekât
Ocak 1938’de başlatılan ikinci harekât da Atatürk’ün kararıyla olmuştur. Bu kararın nasıl alındığını Celal Bayar yıllar sonra gazeteci Kurtul Altuğ’a şöyle anlatmıştır: “Şimdi, Mareşal Erkan-ı Harbiye Reisi (Genelkurmay Başkanı), ben Başbakan’ım. Atatürk malum... Üçümüz Dersim’de yapılan büyük ordu manevralarındayız. Manevranın da sonuna gelmek üzereyiz. Üçümüz birarada ‘Ordunun emniyeti bakımından strateji ne olmalıdır?’, onu görüşüyoruz... O sırada biz konuşurken, Dersimlilerin Jandarma karakollarımızdan üç-dört tanesini bastıkları haberi geldi. Atatürk’le göz göze geldik. Birbirimizi anlıyorduk. Atatürk benim yüzüme baktı. ‘Ne olacak?’ dedi. Anlıyorum, orada emniyet tesis edilecek. Ne olursa olsun bana hitap edecekler. Hükümet reisi benim. ‘Anlıyorum efendim, bana hitap edişinizin manasını’ dedim. Atatürk: ‘Sorumluluğu üzerime alıyorum, vuracağız Dersim’i’ dedi ve vurduk...”
Atatürk’ün 19 Mayıs 1938 günü Atatürk Stadyumu’nda henüz resmen “milli bayram” olmayan gençlik ve spor gösterilerini izledikten sonra 16:30’da stadyumdan ayrıldığını ve Hatay’ın Türkiye’ye ilhakı projesi kapsamında planladığı Mersin gezisine başlamak üzere gara gittiğini biliyoruz. Bizim kuşağın zihnine nakşolmuş Atatürk’ün trenin penceresinden hüzünle bakan yüzünü gösteren ünlü fotoğraf bu geziden kalmıştır. Yani Atatürk, o sırada bile bedensel açıdan değilse bile zihinsel açıdan gayet diridir.
Hepimiz sorumluyuz
Bütün bu bilgileri birleştirince, Dersim’le ilgili tüm hayati kararları Atatürk başkanlığındaki heyetin verdiği anlaşılır. Kısacası, bundan 74 yıl önce Dersim’de yaşanan korkunç olayların sorumluluğundan, ne Cumhuriyetimizin kurucu babası Atatürk, ne CHP geleneğinin sembol ismi İnönü, ne sağ muhafazakâr geleneğin temsilcisi Celal Bayar, ne de İslami muhafazakârların saygıyla andığı Fevzi Çakmak kurtulur. En az bu şahsiyetler kadar sorumlu olanlar ise tarihimizin bu karanlık sayfalarıyla hesaplaşmaya, mağdurlardan özür dilemeye, kayıp kızları bulmaya, kısacası Dersim’in yaralarını sarmaya teşebbüs etmeyen siyasetçiler, bu konuyu gündeme getirmeyen aydınlar, bilim insanları, gazetecilerdir...
Not: Bu yazıyı yazarken yararlandığım kaynakları, yer sorunu yüzünden daha önce bu sayfalarda yazdığım Dersim’le ilgili yazılarda belirttiğimden tekrarlamadım.
.29-5-11
.
.Melek Tavus’un halkı Ezidiler
Başbakan Recep Tayip Erdoğan, 18 Mayıs 2011’de Siirt’te yaptığı seçim konuşmasında “Kürtlerin dini Zerdüştlüktür diyor. Kim diyor İmralı diyor ve onun izinde olanlar. Şimdi Cuma namazını kılıyorlar. Cuma’ya gitmiyorlar, devletin imamı arkasında durmuyorlar. Bir yerde durup kadın erkek karışık namaza duruyorlar. Bunun bir adabı var. Cuma cem demektir. Biraraya gelmektir. Bunlar birlik ve beraberliği bozmak için bu yola başvuruyorlar” demişti.
Abdullah Öcalan’ın böyle deyip demediğini bilmiyorum ama bazı okurlar bu konudaki fikrimi sorunca, seçim ortamının ağır atmosferini kültür konularıyla dağıtmak iyi olur diye düşündüm ve bu haftayı İslam kaynaklarınca “Mecusilik” (Ateşperestlik) diye de adlandırılan Zerdüştlüğe ve Zerdüştlüğün Türkiye’deki temsilcisi Yezidiliğe ayırdım.
***
Eski Farsça yani Pehlevice Zerdüşt kelimesinin etimolojisi konusunda çeşitli iddialar var. Karmaşık bir konu olduğu için derinleşmeden söylersem, büyük ihtimalle Yunanca Zarathushtra’dan gelen Zerdüşt, çeşitli doğu dillerinde “yaşayan yıldız”, “muhteşem altın”, “altın krallık” anlamına geliyor.
Zerdüşt, eski İran’ın tanınmış ailelerinden Spitama’ya mensup bilge kişi. Hangi çağda yaşadığı konusunda da sayısız iddia var. Bunlar, MÖ. 6 binli yıllardan başlayarak İsa’nın doğumuna kadar uzanıyor. Ama en güçlü tahminler Zerdüşt’ün, MÖ. 6. yüzyılda yaşadığı yolunda.
Zerdüşt, Tanrı Ahura Mazda’nın mesajını dünyaya taşıyan bir peygamber. Zerdüştlük hem tek tanrılı bir din hem de ateşe tapmak gibi özellikler taşıyan pagan bir din. Yahudilik, Hıristiyanlık ve Müslümanlığı etkileyen Zerdüştlük MÖ. 559-330 yılları arasında İran’da hüküm süren Ahemeniş hanedanı döneminde büyük taraftar bulmuş.
Büyük İskender’in kılıcı
Büyük İskender’in MÖ. 330 yılında Ahemeniş’in başkenti Persopolis’i fethetmesinden sonra İran Helen kültürünün etkisine girince, Zerdüştlük kenara itilmiş. Ancak Sasaniler Dönemi’nde (MS. 224-551) İran’ın resmî dini haline gelen Zerdüştlük, 7. yüzyıldan itibaren Müslümanlığın etkisiyle zayıflamış. Öyle ki, 8. yüzyıldan itibaren Zerdüştler İran’ı terk ederek Hindistan’a (esas olarak Bombay civarına) göç etmek zorunda kalmışlar. 19. yüzyılda İran’ın Kirman ve Yezd şehirlerinde yaklaşık 7-8 bin Zerdüşt’ün yaşadığına dair kayıtlar var. Bugün bu küçük grubun varlığını koruyup korumadığını bilmiyorum ama Hindistan’daki Parsiler arasında Zerdüştlük hâlâ yaşıyor.
Öküz derisine yazılan kitap
Zerdüştlüğün Kutsal kitabı Avesta’nın orijinalinin ateşe daldırılmış tahta çubukla on iki bin öküz derisi üzerine yazıldığını kabul ediliyor. Rivayete göre, Büyük İskender’in İran Seferi sırasında bu nüshaların 17 cildi yakılmış, geri kalan ciltler, İskender’in ordularının önünden kaçarak Hindistan’ın Bombay bölgesine sığınan Farisiler tarafından saklanmış. Bu metinler Sasaniler döneminde 21 cilt halinde tekrar biraraya getirilmiş, ancak İran’ın İslam ordularınca istila edildiği dönemde bu kitaplar yine dağılmış.
Avesta ve açıklamaları
Pehlevice gibi eski bir dilde kaleme alınan Avesta’nın anlaşılmasındaki bu güçlük dolayısıyla, ilk dönemlerde de onun tefsirine ya da yorumuna ihtiyaç duyulmuş. Avesta ile ilgili yapılan bu yorumlaraZend (Pehlevice’de yorum, şerh) denmiş. İran’da İslam’ın yayılmasından sonra ise, bölge halkının Zerdüştlükten kopmaması için o bölgelerdeki eski eserlerin anlaşılması ve tahrip edilmemesi için Zend Avesta’nın da açıklaması, şerhi yazılmış ve buna Pazend denmiş. Bir de Zerdüşt’ün el yazısı olanGata’lar (bir çeşit hadis kitabı) var. Gata’lar, yüzyıllar içinde başına gelmedik iş kalmayan Avesta’daki boşlukları doldurmak amacıyla kutsal kitaba yedirilmiş. Bitmedi, bir de Azer Farhzat adlı bir Zerdüşt’ün bir gurup öğrencisi ile hazırladığı Dinkerd adlı dokuz ciltlik bir “Avesta yorumu” var. I. ve II. cildi tahrip olan kitaptan günümüze, III. Cildin bir kısmıyla, diğer ciltler günümüze ulaşabilmiş. Dolayısıyla günümüze ulaşan 141.000 kelimelik Avesta metinlerinin orijinal olduğu epey şüpheli.
İyilik ve kötülüğün savaşı
Zerdüşt dini, Ahura Mazda’ya ibadeti, meleklere saygıyı, şeytanlar gibi kötü güçlere laneti ve iyilikte yarışı vazediyor. İyilikle (Spenta Mainyu) kötülük (Angra Mainyu) arasındaki savaşı dünyanın sonuna kadar sürecek, sonunda tanrı Ahura Mazda galip gelecek, dünyanın sonu onun otoritesini tesis ettiği gün olacak diyen Zerdüştlükte, ateş önemli bir ibadet unsuru ancak, İslam’daki beş vakit ibadet, sırat köprüsü, ölümden sonra sorgulanma, ödüllendirilme ve cezalandırılma (cennet-cehennem) kavramlarının benzerleri de var. Ateş Zerdüşt ibadetinde önemli bir unsur ve bu yüzden Zerdüştlere Müslümanlar “Ateşe Tapanlar” diyorlar.
Melek Tavus’un halkı: Ezidiler
Ezici çoğunluğu Sünniliğin Şafii kolundan olan Kürtlerle ilişkilendirilecek Zerdüştlükten ilham alan inanç kümesi ise, Türkiye kamuoyunda yanlış biçimde “Şeytana Tapanlar” olarak adlandırılan Ezidiler. Dünya yüzünde, büyük bir çoğunluğu Irak, Suriye, Lübnan, Mısır, Cezayir, İran, Gürcistan, Rusya ve Ermenistan (Gümrü ve Erivan’ın köylerinde) olmak üzere yaklaşık 1,5 milyon Ezidi’nin yaşadığı tahmin ediliyor. (Ancak bu sayıyı 500 bine kadar indiren kaynaklar da var.) Ezidilerin dili ağırlıklı olarak Kürtçenin Kurmanci lehçesi. Ancak Ortadoğu cemaatlerinde Arapça konuşanlar da var.
Yezidi mi, Ezidi mi?
Ezidilik, Zerdüştlük, Musevilik, Müslümanlık (özellikle Alevilik), Hıristiyanlık (özellikle Nasturilik) gibi tek tanrılı dinlerle, Maniheizm ve Mazdaizm gibi pagan inanışlarından ve tasavvuf felsefesinden izler taşıyan bir çeşit “bağdaştırmacı” (senkretik) bir inanış. Türkiye’deki Ezidilerin nüfus kâğıtlarında din hanesi boş bırakılıyor.)
Ezidi adının etimolojisi ile ilgili pek çok iddia var. Bunlardan en bilineni İslam tarih yazımında kötülük ve kalleşliğin simgesi olarak kabul edilen Muaviye’nin oğlu Yezid’den geldikleri. Bu nedenle de Türkiye’de Ezidi terimi değil Yezidi terimi yaygın.
Ezidiler bu etimolojiyi kendilerini “ötekileştirmek” için yapıldığı gerekçesiyle reddediyorlar. Bilindiği gibi Hz. Ali’nin oğlu Hüseyin ve 77 yakını, 10 Ekim 680’de, Yezid’i halife olarak tanımadığı için, Kerbela denen yerde susuzluğa mahkûm edilerek öldürülmüş ve bu olay hâlâ tüm şiddetiyle süren Şii-Sünni çatışmasını başlatmıştır. Bu tarihten itibaren Yezid’in adı hainlik ve kalleşlikle özdeşleştirilmiştir. Ancak, Sünni Müslümanların yoğun olduğu Halep ve Sincar Dağları civarında güçlü bir Yezid kültü olmasına karşılık Şiilerin daha çok olduğu Dicle’nin doğusunda Ezidiler, Muaviye ve Yezid’in adını pek anmamaları, bu konunun da yeterince aydınlatılmamış olduğunu düşündürür.
Kendilerine göre Ezidi adı “yaratılmış” anlamına gelen Kürtçe “ezda” sözcüğünden gelir. Bazıları da Fars-Pehlevi inanışında “İyilik tanrısı” için kullanılan iz(e)d, yaz(a)d, yezdan, yazdan sözcükleriyle, bazıları ise Zerdüştlüğün başkenti İran’daki Yezd şehri ile ilintilendirirler.
Şerefname’de Ezidiler
Ezidilikten ilk söz eden yazılı kaynak 1597’de yazılmış olan Kürtlerin kroniği olan Şerefname. Ezidilerin bir şekilde düşman olarak gösterildiği kitabın bazı bölümleri eksik olduğu için buradan hikâyenin tümü öğrenilemez ancak, Ezidilerin tüm Mezopotamya’ya kan kusturan Moğolların şerrinden, “Aksak” Timur’un ölümüyle (1405) kurtuldukları, Safevi-Osmanlı çatışmasından kazançlı çıkarak Yavuz Sultan Selim döneminden yani 16. yüzyıldan itibaren Hakkâri ve Diyarbakır’dan Musul ve Halep’e kadar uzanan bölgede bir çeşit otonomi içinde yaşadıkları anlaşılmakta.
Ezidiler, aynen Kızılbaşlar, Zeydiler, Şiiler, Şabaklar, Nusayriler gibi “millet” statüsü kazanamamışlarsa da “zındık”, “mülhid” diye de adlandırılmamışlar. Bilindiği gibi bu terimler genel olarak “kâfir”, “inançsız” demek. Hâlbuki 1655’de Musul’a giden Evliya Çelebi, Ezidileri “Allahsız Araplar ve Kürtler” olarak tanımlar. Gerçekten de Ezidiler Osmanlı tarihi boyunca devletin gözünde hep şüpheli, hep kontrol edilmesi gereken gruplar olarak görülmüşler.
Bundan yaklaşık 20 yıl sonra Roma’da yayımlanan bir kitapta Osmanlı İmparatorluğu ve İran’da yaklaşık 200 bin Ezidinin yaşadığı kaydedilir. 18. ve 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu, Safevi İmparatorluğu, Rusya ve Avrupalı güçlerin savaş alanına dönüşen Mezopotamya’nın kaotik ortamında hayatta kalmayı başaran Ezidiler, 1832-1838 arasında merkez tarafından kontrol altına alınmaya çalışılır, bu dönemde Ezidilerin dörtte üçü imha edilir. Bunu 1840-1848 seferleri izler. Ezidiler II. Abdülhamid’in İslamlaştırılma politikaları sırasında çok baskı görürler. Bu tarihler aynı zamanda Protestan misyonerler tarafından Hıristiyanlığa davet edildikleri yıllardır. 1892 sonbaharında Ömer Vehbi Bey komutasındaki Osmanlı orduları Musul’daki Sincar Dağları civarındaki Ezidilere acımasız bir saldırıya geçer. 1890’da Müslümanlığı kabul eden bazı aşiretler Hamidiye Alayları’na (Reşidiye Taburu’na) kabul edilir. 1893’te eski statülerini geri alırlarsa da 1915-16 Ermeni kırımında istisnalar hariç, Ermenileri destekleyen Ezidiler zararlarını bir daha kapatamazlar.
İnançlar ve tabular
Ezidilerin inançları Kitab-ı Cilve (Tecelli Kitabı) ile asılları ile kopyaları yüzlerce yıl önce kaybolanMushaf-ı Reş (Kara Kitap) adlı iki kutsal kitapta anlatılan yaratılış efsaneleri üzerine kurulu. Ancak bu kitaplar günümüze kadar ulaşmadığı için, Ezidilik inancı esas olarak gelenekle biçimlenmiş, Irak’ta ya da Ermenistan’da yaşayan Ezidiler için kutsal olanla Türkiye’de yaşayan Ezidiler için kutsal olan farklı olmuş. (Bu yüzden, bu yazıda ifade edilen pek çok şeye, farklı geleneklerden gelenlerin itiraz etmesi mümkün.)
Aslında, Türkiye kamuoyunda yanlış bir biçimde ‘Şeytana Tapanlar^^ diye karalanan Ezidilerin inançları arasında ne şeytana tapmak, ne de kötülüğü sembolize eden şeytan var. Dahası, Şeytan kelimesini ve buna benzeyen “kaytan”, “şad”, “şer”, “melun” ve “lanet” gibi kelimeleri telaffuz etmeleri bile yasak.Anlaşılan Ezidiler, hem Müslümanlıkta ve Hıristiyanlıkta yeri olmayan Melek Tavus’un halkı olmanın, hem de egemen Türk ve Arap etnisitesinden olmak yerine Kürt olmalarının cezasını çekiyorlar. Ne de olsa “öteki’nin, hele de azınlık ise, kendinden daha aşağı ve kötü olduğu” fikri, insanlık tarihinin en eski negatif bilgisi.
Dünyanın en eski dini mi?
Biraz karışık bir konu ama yine de anlatmayı deneyelim: Ezidilik inancına göre, Huda (Xuda, Yaradan) sırasıyla yarattığı yedi melek aracılığıyla göğü, yeri, insanlığı ve Ezidi soyunun selameti için (Ezidiliğin bir çeşit peygamberi olan) Şeyh Adi bin Misafir’i yaratıp onu Musul yakınlarındaki kutsal şehir Laliş’e gönderdikten sonra dünya ile ilgilenmeyi bırakmış. Bu andan itibaren Tanrı iradesinin faal ve yürütücü uzvu, Tanrı’nın ikinci şahsiyeti olan Melek Tavus olmuş. Tanrının önce yanından kovup, yedi bin yıl sonra bağışladığı baş meleği Tavus, halkını göstermek için parmağıyla bir çember çizmiş ve “Çember içindeki bu halk benim halkımdır” demiş. Bir Ezidi’nin etrafına bir çember çizildiğinde, çemberi çizen tarafından silininceye kadar çemberden çıkamadığı rivayetinin kaynağı bu. Bir zamanlar, bunu bilenler çarşıda, pazarda, okulda karşılaştıkları Ezidileri daire içine alıp, dairenin içinde mahsur kalan Ezidi’nin çırpınmaları, ağlamaları ve yalvarmalarını eğlenerek izlerlermiş. Buna benzer bir durum, Ezidilerin mavi renkli giysiler giymemesi ya da marul yememesi gibi tabularla da ilgilidir. Konuyu bilenler, bunların çoğunun gelenekle ilgili olduğunu ve bugün uygulanmadığını söylüyor.
Şeyh Adi ve Laliş
Her ne kadar mensuplarınca “dünyanın en eski dini” olduğu iddia edilen Ezidilik varlığını Melek Tavus’a borçluysa da, bir inanç sistemi olarak bugünlere ulaşmasını Şeyh Adi bin Musafir’e (Misafir) borçlu olmalı. Şeyh Adi, 1075 yılında Lübnan’da Beit Far (bugün Hirbet Kanafar) köyünde, Müslüman bir ailenin oğlu olarak dünyaya gelmiş. Soyunun Emevi Halifesi Mervan bin Hakim’e uzandığı rivayet edilir. Gençliğinde Sufi mistisizminin önemli ismi İmam Gazali’den ders alan Şeyh Adi, bu sırada Kadiri tarikatının kurucusu olan Kürt asıllı Abdülkadir Geylani ile tanışmış, ardından Bağdat’tan Hakkârili Kürt boylarının kontrolünde olan Musul civarındaki Laleş Vadisi’ne göçmüş.
Şeyh Adi, 1116 yılında Abdülkadir Geylani ile birlikte (bazı Ezidi kaynakları, yolculukta kendisine Hallac-ı Mansur’un eşlik ettiğini iddia ederler. Ancak Şeyh Adi ile Hallac-ı Mansur farklı dönemlerde yaşamıştır.) Mekke’ye yaptığı hac ziyareti dışında 1162’de ölümüne kadar Sincar’daki Laliş’te kalmış. (Bu yüzden bugün Laliş Tapınağı Ezidilerin en kutsal mekânı, hac yeri.)
Burada Ezidi inancını yazıya döken Şeyh Adi’nin yazmalarından yapılan kopyaların Berlin ve Londra’daki kütüphanelerde olduğu sanılmaktadır. Şeyh Adi’nin yeğeni Hasan, gelenekte, Ezidi inanışını yeniden şekillendiren diğer önemli kişi olarak yer alır. Mushaf-ı Reş’i onun yazdığına (yazdırdığına?) inanılır. Kitab-ı Cilve ise Şeyh Adi tarafından yardımcısı Fahreddin’e yazdırılmıştır.
Yokoluşun eşiğinde
1800’lerin başında Osmanlı İmparatorluğu’nun Mezopotamya topraklarında 120 bin, 1900’ların başında 37 bin, 1920’lerin başında Türkiye Cumhuriyeti’nde, ağırlıklı olarak Mardin’in Midyat, Şanlıurfa’nın Viranşehir, Siirt’in Kurtalan, Batman’ın Beşiri, Diyarbakır’ın Bismil ve Çınar ilçeleri ile Hakkâri’nin köylerinde 18 bin Ezidi yaşarken, bugün sayıları 500 civarına inmiş durumda. Bu dramatik düşüşte, 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’nın, II. Abdülhamid’in 1890’lardaki İslamlaştırma politikaları ile İttihat ve Terakki’nin Ermeni politikaları en büyük role sahip. Cumhuriyet dönemindeki azalma ise, malum Türkleştirme politikalarının sonucu. Son dönemeci ise, 1985’te PKK’ya karşı korucu olmayı reddettikleri için topraklarına el konularak yerlerinden edilmeleri oluşturuyor. Bugün TürkiyeliEzidilerin yüzde 99’u Almanya, İsveç, Belçika ve Fransa’ya dağılmış durumdalar.
Edebiyatta (Y)Ezidiler
Rus yazarı Puşkin, Haziran 1829’da yaptığı Erzurum seyahati sırasında Rus generali Rayevsky’ye rapor verenler arasında kırmızı entarili, siyah başlıklı birini görür. Yolculuk sırasında yanında taşıdığı Papaz Garzoni’nin “Ezidiler Üzerine Notlar” adlı eserinden dolayı bu kişinin bir Ezidi olduğunu anlar. Adamı sorgular ve Ezidilerin Şeytan’a değil Allah’a inandıklarını öğrenir ve 1839’da yayımlananPuteşestvie v Arzurum (Türkçeye Erzurum Yolculuğu adıyla çevrildi) adlı eserinde, Fransız misyoneri Papaz Gardzoni’nin ağzından Ezidileri Muaviye’nin oğlu ile Yezid ile bağlantılı sapkın bir mezhep olarak tarif eder.
Türkçü ideolog Ziya Gökalp, ilk manzum eseri olan Şaki İbrahim Destanı’nda (1908) İttihat ve Terakkicilerin bölgede güvenliği sağlamak için Hamidiye Alayları’nın başına, merkezi Urfa Viranşehir olan Mılli Aşireti’nin reisi olan İbrahim Paşa’yı koymaları, İbrahim Paşa’nın da yanına Ezidi Kürtlerinin o zamanki reisi, yeni İslamiyet’e geçmiş olan Hasan Kanco’yu (Hasenê Qenco) alarak 1905’te Diyarbakır yöresine yaptığı saldırıları anlatır. (Hasan Kanco, kapatılan DTP’nin eski eşbaşkanı Ahmet Türk’ün dedesidir.)
Yezidin Kızı
Milli Mücadele’den sonra, ülkeye ihanet ettikleri için ülke dışına sürülen 150likler’den biri olan Refik Halit Karay, 1939’da yazdığı Yezidin Kızı romanında, Ezidilik için “bütün dinlerin Rus salatasıdır” der. Oryantalist bir tavırla ele alınmakla birlikte, Ezidiler hakkında gerçeğe çok yakın bilgiler veren romanın kahramanı Fransa’da yaşayan Türk genci Hikmet Ali, atadan kalma köyünü ziyaret etmek için Marsilya’dan Suriye’ye giderken, gemide Kürtçe konuşan Arjantinli gizemli bir kadınla tanışır. Öykü ilerledikçe, Zeliha’nın Yezidi kavminden olduğu, hatta Yezid’in kızı olduğunu iddia etmesi, kızın gizemi daha da arttırır. Sincar Dağları’nın büyüleyici atmosferinde büyük bir aşk yaşayan Hikmet Ali, Zeliha’nın yanındaki Asuri rahibinden duydukları karşısında büyük bir şaşkınlığa düşecektir.
Şair ve oyun yazarı Murathan Mungan’ın, 1979’da Türkiye İş Bankası Ödülü’nü alan Mahmud ile Yezida adlı hüzünlü aşk hikâyesi ise, teknik sorunlarına ve klişelerine rağmen pek çok kişinin Eezidilerin efsanevi yaratıklar değil, hemen yanı başımızda, hatta içimizde yaşayan gerçek kişiler olduğunu keşfetmesine neden olmuştu. Ezidilerle Müslümanlar arasında yaşanan gerilimler, çember inancı hep bu oyunla zihinlere kazınacaktır.
“Güneşe Tapanlar”
Yaşar Kemal’in otobiyografik nitelikteki Kimsecik Üçlemesinde (1980-1994) kahraman Mustafa’nın (Yaşar Kemal) ailesi, I. Dünya Savaşı’nda Rusların Doğu Anadolu’yu işgali sırasında Van’dan Çukurova’ya göçerken, yol boyunca, aile savaşta kimsesiz kalmış binlerce çocukla karşılaşırlar ve Mustafa’nın babası, yolda bulduğu yaralı ve kimsesiz bir çocuğu evlat edinir. Ailesi öldürülmüş bu çocuğun Yezidi (yazar Ezidi değil Yezidi der) olması ihtimalinden hareketle, Mustafa Yezidi inançlarını anlatmaya koyulur. Bir Ada Hikâyesi dörtlüsünün Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana (1998) adlı romanında Sarıkamış bozgununda firar edip Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde köyleri talan eden askerlerden biri olan Abbas başından geçenleri anlatılırken kitaba adını veren Yezidi kırımından, Yezidilikle ilgili inanışlardan bahseder. Yezidilerin günde üç kere, bir sabah gün doğarken, bir kez tam öğleyin, güneş tepedeyken, bir de gün batarken yönlerini güneşe dönüp dualarını okuduklarını belirten kahramanlardan Emir Sultan “Belki de insan soyunun şimdiye kadar söylediği en güzel dualar bunlardır. Belki de en güzel türküler, en güzel şiirler bu dualardan çıkmıştır. Belki de Mezopotamya’nın bütün destanlarının temelinde bu dualar vardır” ve “Şu insanoğlunda öylesine bir güç var ki tükenmiyor, çürümüyor, ölmüyor, toprak gibi, ışık gibi, su gibi. Ben Yezidi değilim, ama onların direnme güçlerini, insanlıklarını, dostluklarını seviyorum, onların dirençlerine saygı duyuyorum” diyerek Yezidileri takdir eder.
Özet Kaynakça: Orhan Hançerlioğlu, İnanç Sözlüğü (Dinler Mezhepler Tarikatler Efsaneler),1975; John Guest, Yezidiliğin Tarihi, Avesta 2001; Roger Lescot, Yezidiler/Din Tarih ve Toplumsal Hayat, Cebel, Sincar ve Suriye Yezidileri, Avesta Yayınları, 2001; Sabiha Banu Yalkut, Melek Tavus’un Halkı Yezidiler, Metis Yayınları-2003; A. S. Puşkin, Erzurum Yolculuğu, TİMAŞ Yayınları, 2003; R. H. Karay,Yezidin Kızı, İnkilap Kitapevi, 1992, M. Mungan, Mahmud ile Yezida, Metis, 2006; Yaşar Kemal,Kimsecik Üçlemesi (Yağmurcuk Kuşu, Kale Kapısı, Kanın Sesi) ve Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana, YKB Yayınları, 2004.
(Zerdüştlük ile ilgili kısa girişi ise yazının internet nüshasına koyacağım.)
***
Not: Bu konuda ilk yazımı 2007’de AGOS’a yazmıştım. O sırada Ezidiler hakkında beni aydınlatan, bilgilendiren, yanlışlarımı düzelten iki değerli kişiye; Bilgi Üniversitesi Tarih Bölümü’nden Amed Gökçen’e ve Radikal’den Ali Topuz’a şükranlarımı sunmak isterim.
.5-6-11
.Müzmin muhalif Osman Bölükbaşı
Seçim meydanlarında parti liderlerinin çoğu birbirinden çirkin, hamasi, hakaret dolu sığ nutuklarını dinlerken, aklıma1946-1973 arasının ünlü politikacısı Osman Bölükbaşı geldi. 1956 doğumluyum, dolayısıyla Bölükbaşı’nı bizzat dinleyenlerdenim. O yıllar çocuktum anlayamamıştım ama gençliğimde solcu olunca, siyasi açıdan bana uzak olduğunu gördüm. Ancak gazeteci Cihat Baban’ın dediği gibi“Özellikle, cesur. Meydanlarda rakip tanımayan, sözünü esirgemez ve söz söylemede usta bir politikacı. Ateşli bir hürriyetperver. Sonra, güçlü bir hafızaya sahip ve nüktedan, hazırcevap. Yalan ve ikiyüzlülükten uzak. Fikir cephesinde değil ama aksiyon bakımından üst düzeyde, yorulmak bilmeyen bir savaşçı” idi Bölükbaşı.
Vecize fabrikası
Kürsüde konuşurken halkla bütünleşir, halkı da içine katarak sohbet eder gibi nutuk atardı. Araya bolca sosyal-psikolojik analiz cümleleri katardı: “Zengini hayırsız evlat, memuru süslü avrat, siyasetçiyi kuru inat batırır” derdi örneğin. “Adam vardır kırık sandalyede bir Fatih, bir Kanuni gibi oturur. Adam vardır en parlak sandalyede bir yığın saman gibi oturur” derdi. “Bir siyasi parti, muhalefetteyken nişanlı bir kıza benzer. Dili tatlı olur. Uyandırdığı ümitler insanı hayali bir saadet âleminde bir beşik gibi sallar” derdi. “Koltuğunun altında haç taşıyan fakat hacı görünmeye çalışan, gâvur diye öldürüp, şehit diye namaz kıldıran siyasetçilerden sakınılmalıdır” derdi. “Ey, sapı uzun, danesi kıt Kayserililer! Meydanda veriminiz bol... Burada aşka gelip beni alkışlıyorsunuz, sandık başına gidince şeytana sarılıyorsunuz” derdi.
“Yüzünde göz izi yok sanarak siyaset denilen Leyla’ya gönül verdim. Sonradan anladım ki, benden önce 40 bin kişinin nikâhından geçmiş” derdi. “Bu millet Bölükbaşı’nı alkışladı; İnönü’yü karşıladı; oylarını Menderes’e verdi” derdi. Kısacası halk onun ağzından, Ankara’daki hayırsız siyasetçilere söver, onunla hayırsız, verimsiz seçmene, yani kendisine gülerdi.
Ancak Bölükbaşı tarzı muhalefetin ideolojik bir yanı yoktu, siyasi temaları yoktu, sistematik bir iktidar eleştirisi yoktu. Eleştirisi dürüstlük, namus, ahlak gibi ağırlıklı olarak kişisel temalar etrafında döner, ‘dedim-dedi’ retoriğiyle sürerdi. Bunda, derin şekilde vakıf olduğu Orta Anadolu’nun âşık atışmaları geleneğinin etkisi büyüktü. Ama bu yüzeysel eleştirilere bile katlanamazdı iktidar mensupları. Nitekim sadece CHP’nin değil, bağrından yetiştiği muhafazakâr sağ siyasetin amiral gemisi DP’nin de gadrine uğradı. Kısacası bu ülkede retorik düzeyde de olsa iktidara muhalefet etmenin bedelinin ne kadar ağır olduğunun cisimleşmiş hali olarak belleğimde yer etti Bölükbaşı. Seçim sonrasında, daha nitelikli, daha sağlıklı bir iktidar-muhalefet ilişkisi üzerinde bizi düşünmeye teşvik eder umuduyla, bu haftayı Osman Bölükbaşı’na ayırdım.
‘Anadolu Fırtınası’
Osman Bölükbaşı, 1913’te Kırşehir’de doğmuş, Fransa’nın Nancy Üniversitesi’nde matematik ve astronomi okumuştu. Yurda döndükten sonra Kandilli Rasathanesi Müdürü Fatin Gökmen’in yardımcısı olarak çalışmaya başlamıştı. Gökmen onu, 1946’da, DP’nin kurucularından Fuad Köprülü ile tanıştırdı. Ardından Celal Bayar’a takdim edildi. Bu ilişki, Bölükbaşı’nı siyasete soktu.
Bilindiği gibi Tek Parti Dönemi’nde adaylar bizzat Mustafa Kemal tarafından tesbit edildiği için seçilmemeleri gibi bir durum yoktu. Bundan dolayı da adaylar seçim bölgelerini nadiren dolaşırlardı. Çok Partili Dönem’de, adaylar ilk kez rekabetle tanıştılar. Gerçi, başarılı olmak için, yılların yıprattığı CHP’ye herhangi bir konuda eleştiri getirmek yeterliydi ama elbette bu işi belagatle, nükteyle, şakayla, dozunda bir sokak ağzıyla yapmak her babayiğidin harcı değildi. Bölükbaşı ise yeni dönem için adeta biçilmiş kaftandı.
Osman Bölükbaşı’nın DP’deki ilk işi parti müfettişliği oldu. Bu sıfatıyla memleketi Kırşehir başta olmak üzere çeşitli Orta Anadolu şehirlerini turladı. Her gittiği yerde, o zamana dek alışılmamış bir üslupla halka nutuklar attı. Eleştirinin dozu sertti ve bu sertlik yıllardır tek parti sultası altında ezilen halk kitlelerinin küllenmiş cesaretini harlıyordu. Adı Anadolu Fırtınası’na çıkmıştı.
Açık oy-kapalı sayım
Çok Partili Dönem’in ilk seçimi 1946’da yapıldı. Bölükbaşı, Yozgat’tan aday gösterildi.
Ancak o seçimlerde başka adayların da başına geldiği gibi, 93 bin oy almasına rağmen sandık hileleri sonucu seçilemedi. Çünkü oylar açık atılmış, sayımlar kapalı yapılmıştı!
DP-CHP arasındaki söz düellosuna nokta koymak isteyen Cumhurbaşkanı İnönü’nün ünlü 12 Temmuz (1947) Beyannamesi’ne cevaben kaleme aldığı “DP’nin aslında CHP döneminin pisliklerini temizlemek için kurulan bir muvazaa partisi olduğunu” iddia eden mektubunun gazetelerde yayımlanmasına DP izin vermeyince, partisi ile bütün bağlarını koparmakta tereddüt etmedi. Ardından 1947 yılının başında DP’den istifa eden İstanbul İl Başkanı Kenan Öner ve bir grup arkadaşı ile önce TBMM’de Müstakil Demokratlar Grubu’nu, 20 Temmuz 1948’de de Millet Partisi’ni (MP) kurdu.
Kurucular arasında İslamcı eğilimleriyle tanınan Mareşal Fevzi Çakmak, Atatürk döneminde Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği ve bakanlık yapmış olan Prof. Yusuf Hikmet Bayur, hariciyeci Enis Akaygen gibi isimler de vardı. Partinin hedefi “muhafazakâr bir demokrasi” kurmak olarak tanımlanmıştı.
İnönü ve Bayar’a suikast iddiası
MP, Ekim 1948’de örgütlenmesini tamamlayamadığı için 13 ilde yapılan ara seçimlere katılamadı. Seçimlerden bir ay sonra Denizli Milletvekili Reşat Aydınlı (ki MP üyesiydi), Osman Bölükbaşı, Sadık Aldoğan ve Fuat Arna’nın Celal Bayar ve İsmet İnönü’ye suikast planladıklarını ihbar etti hükümete. Milletvekili olmayan Bölükbaşı ve Arna tutuklanırken, Aldoğan’ın dokunulmazlığının kaldırılması için işlemlere başlandı. O sırada, Bölükbaşı’nın ilk çocuğu Ahmet Deniz (günümüzde MHP’nin müstafi milletvekili) 21 günlüktü. Bölükbaşı şöyle anlatmıştı oğluyla vedalaşmasını: “Polislere rica ettim, çocuğumu son defa kucağıma aldım... Oğlum Deniz, baban gidiyor, belki gelmez. Bu memleketin pisliğini su temizlemez. Bu yüzden adını Deniz koydum. Şayet oğlum ben dönmezsem, bu pisliği sen temizle!”
Bölükbaşı ile birlikte hapse gönderilen Fuat Arna ise 1946 seçimleri sırasında CHP Genel Merkezi’nce valiliklere gönderilen bir yazıda CHP’li adaylara valiliklerin destek olması, hatta seçtirmesi istendiğini görünce yürüttüğü Akçakoca Kaymakamlığı’ndan istifa etmişti. Sonunda iddiayla ilgili hiçbir kanıt bulunmadığı için sanıklar 21 Kasım 1949’da serbest bırakıldılar. Olan Fuat Arna’nın küçük kızına oldu. Suikast iddiası sırasında evine yapılan polis baskınında gördüğü kötü muamele yüzünden Haniş ömür boyu özürlü kaldı.
“Hay aksi şeytan!”
14 Mayıs 1950 seçimlerinde “Yeter söz milletindir!” diyen DP seçimleri kazanmış, meydanları dolduran MP ise, örgütlenmeyi başarabildiği 22 ilde 205 aday gösterebilmişti. Dahası sadece Kırşehir’den Osman Bölükbaşı seçilebilmişti. Taşlı, sopalı bir kampanya dönemi sonunda Kırşehir’de kullanılan 69.759 geçerli oydan 28.034’ünü alarak birinci sırada seçilen Bölükbaşı’nın konuyla ilgili ünlü vecizesi şöyle olmuştu: “Davulu Millet Partisi çaldı, parsayı Demokrat Parti topladı!”
Rivayet odur ki, Celal Bayar saatte bir Kırşehir’i arayarak seçim sonuçlarını sormuş, Bölükbaşı’nın kazandığı öğrendiğinde ise “Hay aksi şeytan!” demişti. 22 Mayıs 1950 günü yapılan yemin töreninde, herkes elindeki yazılı kâğıda bakarak yemin ederken, Bölükbaşı yeminini ezberden okuyarak farklı bir milletvekili olacağının işaretini verecekti. Nitekim Bölükbaşı Meclis’te DP’yi bunaltan üç milletvekilinden birincisi oldu. (Diğer ikisi CHP’li Faik Ahmet Barutçu ile Avni Doğan’dı.) Hatta gazeteci Cihad Baban’a göre, Bölükbaşı, tek başına DP Meclis Grubu’nun korkulu rüyasıydı.
‘Bahar havası’ vurunca
1952’de Vatan Gazetesi Başyazarı Ahmet Emin Yalman’a, lise öğrencisi Hüseyin Üzmez tarafından yapılan başarısız suikast girişiminden sonra, ‘irticaa karşı ittifak’ yapan CHP ile DP arasındaki ‘bahar havası’ MP’nin aleyhine oldu. CHP ve DP yanlısı gazetelerin MP’yi irticayı kışkırtmakla suçlaması üzerine başını Yusuf Hikmet Bayur’un çektiği ‘Devrimciler’ partiden istifa etti. Savcı Bayur’un bildirisindeki ithamların ihbar kabul etti, mahkeme ‘ihtiyati tedbirli’ olarak partiyi kapatma kararı verdi. Karar görülmemiş bir hızla yerine getirilerek 9 Temmuz 1953 gece yarısı MP’nin iki bini aşkın şubesi mühürlendi ve partinin tüm mal varlığına el konuldu. 27 Ocak 1954 tarihinde ise MP temelli kapatıldı.
MP’liler, 1954 baharındaki seçimlere katılabilmek için 15 gün içinde merkezi Kırşehir, genel başkanı Ahmet Tahtakılıç olmak üzere, Cumhuriyetçi Millet Partisi’ni (CMP) kurdular. ‘Cumhuriyet’ kelimesi, MP’ye yöneltilen ‘irticacı’ isnadı için paratoner olabilecek miydi, bunu zaman gösterecekti. CMP’nin seçim meydanlarında en ilgi çeken üyesi, tahmin edileceği gibi Osman Bölükbaşı oldu. Ancak, Bölükbaşı’nın deyişiyle “MP’nin kümesindeki tavuklar, başkalarının folluğuna yumurtladılar”. DP oyların yüzde 56,6’sını, CHP yüzde 34, 8’ini, CMP ise yüzde 4,7’sini aldı. Ancak bu sefer, CMP Kırşehir’den beş milletvekili (Osman Bölükbaşı, Osman Ali Aşiroğlu, Ahmet Bilgin, Tahir Taşer, Mehmet Mahmutoğlu) çıkarmayı başarmıştı. Bu beş kişinin arasında en fazla oyu (Kırşehir’deki geçerli oyların yüzde 45,4’ünü) elbette Bölükbaşı almıştı.
Kırşehir ilçe yapıla!
DP seçim sonuçlarına itiraz etti ama Bölükbaşı’nın adaylığını iptal ettirmeyi başaramadı. Verilecek cezanın ipucunu Dönemin Adalet Bakanı ve DP’nin Kırşehir Çiçekdağlı üyesi Osman Şevki Çiçekdağ verdi: “Sizden hayır kalmadığı anlaşılıyor, hakkınızda bir şeyler düşünmeli!” Kısa süre sonra DP hükümeti, TBMM’ye bir tasarı sundu. Tasarıya göre Kırşehir kaza (ilçe) olacak, yeni il olan Nevşehir’e bağlanacaktı (Nevşehir o sırada Niğde’ye bağlı ilçeydi). Adıyaman da Malatya’dan ayrılarak il yapılmıştı. Ayrıca CHP’ye o veren Kastamonu’ya bağlı Abana İlçesi de köy haline getirilmişti.
Kırşehir’in ilçe yapılmasını Cumhurbaşkanı Bayar’ın istediği öne sürüldü. Gazeteci Cihat Baban’a göre, Kırşehir meselesi yüzünden kendisine yapılan eleştirilere Menderes elini açarak, “Ne yapalım, yukarıdaki böyle istiyor” demişti. (Nitekim 27 Mayıs 1960 darbesinden sonra Yassıada Mahkemesi’nde yargılanırken Adnan Menderes Kırşehir’in ilçe yapılması kararını ‘fahiş hata’ olarak niteleyerek pişmanlığını ifade edecekti.)
“Tıpış tıpış geldiler”
1955’in yazında CMP ve CHP yerel seçimleri boykot etmeye karar verdi. İktidarın buna tepkisi sert oldu. Menderes iki partiyi “ülkede demokrasi olmadığını yabancılara jurnal etmekle” suçluyordu. Ancak muhalifler etkili olmuşlardı ki, 1955 sonbaharındaki seçimlere katılım yüzde 40 civarında kaldı. DP oyların yüzde 49’unu alırken, CHP yüzde 41 gibi yüksek bir oy almıştı. Seçim kampanyası yıldızı elbette Bölükbaşı idi.
Tehlike çanlarını duyan DP iktidarı 27 Haziran 1956 tarihinde toplantı ve gösteri haklarını düzenleyen kanunu değiştirerek, siyasi partilerin seçim dönemleri dışında açık hava toplantılarını yapmalarını yasaklayınca, Bölükbaşı ve arkadaşları, iktidarın dikkatini çekmek için Meclis’i terk ettiler. Boykot Menderes’i yolundan döndüremeyince de Meclis’e döndüler. Menderes bunun üzerine “tıpış tıpış geldiler” demiş, Bölükbaşı’nın cevabı ise “TBMM milletin malıdır. İktidarda bulunan partinin babasının malı değildir” olmuştu.
Meclisten hapse
Yıllarca çocuklarını Nevşehir nüfusuna kaydettirmeyen Kırşehirlilerin kırgınlığını gidermek farz olmuştu ki, DP 1957 martında Kırşehir’i yeniden il haline getirecek bir kanun tasarısı hazırladı. Ancak tasarıda yeni Kırşehir iline eski kazalarından bazıları bağlanmakla birlikte, Hacıbektaş ve Kozaklı, dahası, Bölükbaşı’nın köyü Hasanlar Nevşehir’de bırakılmıştı. Bu durum doğal olarak Bölükbaşı’nın ve CMP’lilerin tepesini attırdı. Tasarı üzerindeki görüşmeler bitip de oylamaya geçileceği sırada Bölükbaşı DP’lilere “Haysiyetten mahrum insanlar, haysiyetiniz olsa böyle kanun çıkarmazdınız!” diye bağırıverdi. Bunun üzerine TBMM’ye ve Başkanlık Divanı’na hakaret ettiği gerekçesiyle üç oturum için Meclis’ten çıkarıldı ve Kırşehir’in il olması için oy kullanamadı. (Abana, ancak 1968’de Anayasa Mahkemesi’nin kararı ile tekrar ilçe olabildi.)
Pijamayla yemin
Bölükbaşı DP’nin büyük oy kaybına uğradığı 27 Ekim 1957 genel seçimlerini Ankara Merkez Cezaevi’nin ünlü ‘Hilton Koğuşu’nda karşıladı. Çünkü Kırşehir’in il yapılması sırasında DP Balıkesir Milletvekili Ahmet Kocabıyıkoğlu ile koridorda yumruklaştığı için dokunulmazlığı kaldırılmıştı. Bölükbaşı Meclis kürsüsünden yaptığı konuşmadan dolayı iktidar zoruyla parlamentodan alınarak hapse atılan ilk siyasetçimizdi. Kızı Hürriyet o hapiste iken doğmuştu. Koğuştaki arkadaşlarına müjde verirken “Hürriyet dünyaya geldi... İnşallah Türkiye’ye de gelir!” diyen Bölükbaşı Kırşehir’de kullanılan 60.963 oydan 40.041’ini alarak üçüncü kez milletvekili seçildiğini radyodan öğrenir öğrenmez pijamalarıyla ayağa fırlamış, koğuştakilerin huzurunda milletvekili yemini etmişti.
Bölükbaşı milletvekili dokunulmazlığı sayesinde, 30 Kasım 1957’de tahliye edildi. Geçmiş olsuna gelen İnönü, “Çocuğunun doğumunu bile göremedin” deyince, “Ben sizin zamanınızda doğan çocuğumun doğumu sırasında da hapisteydim” diyerek taşı gediğine koydu. Bölükbaşı’nın yargılanma süreci 1959’a kadar sürdü, dava Bölükbaşı’nın beraatıyla sonuçlandı.
DP’nin baskıları artıyor
1957 seçimlerinden oy kaybederek çıkan DP’nin muhalefet üzerindeki baskıları iyice arttırması üzerine 1958 sonbaharında Osman Bölükbaşı’nın CMP’si ile Remzi Oğuz Arık’ın Türkiye Köylü Partisi (TKP) birleşerek Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CKMP) adını aldı. Bölükbaşı da başkanı oldu. Benzer bir birleşme ‘sol cenahta’ da oldu. Fethi Çelikbaş’ın Hürriyet Partisi (HP) de CHP’ye katıldı. Bu ikililerin birleşmesine DP’nin yanıtı Vatan Cephesi’ni kurmak oldu.
27 Mayısçı mı değil mi?
DP iktidarına son veren 27 Mayıs darbesini “meşru bir ihtilal” olarak değerlendiren Bölükbaşı, darbecilerin getirdiği hukuk düzenine karşı çıkmadı ve Kurucu Meclis’e 24 arkadaşıyla katıldı. Ancak, adının “27 Mayısçıya” çıkmaması için bazı manevralar yaptı. Örneğin darbecilerin kurmaya çalıştığı hükümete, önce üye vermek istemedi, ama CKMP’li Ahmet Tahtakılıç’ın Çalışma Bakanı olmasına razı oldu. 1961 Anayasası’nın lehine konuşmalar yaptı ama Yassıada Mahkemesi’ne baskı anlamına gelecek açıklamalar yapılmasına karşı çıktı, idam kararlan çıkması durumunda Milli Birlik Komitesi’nin bu kararları tasdik etmemesini temenni ettiğini belirtti.
15 Ekim 1961’de yapılan seçimlerde CKMP yüzde 14 oy alırken, Bölükbaşı bu sefer Ankara Milletvekili olarak TBMM’ye girdi. Dahası, partisi CKMP, MP döneminden beri ilk defa büyük bir çoğunlukla, (65 milletvekili, 16 senatör) Meclis’te temsil edilme hakkı kazanmıştı. Seçim sonrasının ilk bunalımı Cumhurbaşkanlığı seçiminde yaşandı. CHP, eski asker Cemal Gürsel’i, AP’nin bir kanadı Anayasa Profesörü Ali Fuat Başgil’i aday göstermek istiyordu. Bölükbaşı ise Cemal Gürsel’e karşı çıkıyordu. Sonunda, CHP lideri İnönü ile AP lideri Ragıp Gümüşpala’nın ikna turları sonuç verdi ve Bölükbaşı, “Hayatımın en büyük fedakârlığını yapıyorum” diyerek Gürsel’in Cumhurbaşkanlığı’nı kabul ettiğini açıkladı. Ve Cemal Gürsel 607 oyun 434’ünü alarak Cumhurbaşkanı seçildi.
22 Şubat 1962’de, Harp Okulu Komutanı Talat Aydemir’in başarısız darbe teşebbüsü sırasında Bölükbaşı CHP lideri İnönü’nün yanında tutum aldı. Talat Aydemir ve arkadaşları, 20-21 Mayıs 1963 tarihinde ikinci kez darbeye teşebbüs ettiklerinde ve idam cezasına çarptırıldıklarında, Bölükbaşı idamların topluma yarar değil zarar getireceğini dile getirmekle yetindi.
‘Tırt Osman’ oluşu
Darbe sonrası dönemde bozulan ve yeniden oluşturulan koalisyon hükümetlerine katılıp katılmama konusunda CKMP içinde çıkan bir dizi tartışma ve bunun sonunda Bölükbaşı ve 25 arkadaşının CKMP’den istifa etmesini, 14 Haziran 1962’de ikinci defa Millet Partisi’ni (MP) kurmaları izledi. (CKMP 1969’da bugünkü MHP oldu.)
Şubat 1965’te AP Senatörü Suat Hayri Ürgüplü liderliğinde kurulan hükümete MP de dört bakanla katıldı (ki bu Bölükbaşı’nın partileri açısından bir ilkti) ama bakanlar arasında Bölükbaşı yoktu. Çünkü Bölükbaşı, partizanca yönetildiği için kızdığı TRT’yi ıslah etmek için, ısrarla TRT’nin bağlı olduğu Turizm ve Tanıtma Bakanlığı’nı istemiş, bu görev verilmeyince de hükümette görev almamıştı. Hükümet bu tavrının bedelini ağır ödedi. Çünkü Bölükbaşı koalisyonun sürdüğü sekiz ay boyunca durmadan TRT’yi eleştirdi. Öyle ki bir oturumda tam beş saat konuşarak bu alanda bir rekor kırmıştı. Adı ‘Tırt Osman’a çıkınca da “TRT’nin partizanlığına karşı çıktım, adımızı Tırt Osman’a çıkardılar. Hırt’ı çok olan memlekette varsın bir de tırt olsun” demişti.
Asker cumhurbaşkanına hayır!
1965 seçimlerinde, seçim propagandasını CHP ve İnönü karşıtlığı, AP eleştirisi ve katı bir komünizm karşıtlığı üzerine kuran MP seçimlerde yüzde 6,16 oy aldı. Osman Bölükbaşı, yeniden Ankara Milletvekili seçildi. Bu yeni dönemde Cemal Gürsel’in ölümüyle boşalan Cumhurbaşkanlığı makamına emekli Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay’ın getirilmesi sırasında şöyle bir demokrasi dersi verdi: “Gerçek demokrasi ile idare edilen, milli iradenin saygı gördüğü hiçbir memlekette, ordunun başında bulunan bir zatın, bizde Sayın Cevdet Sunay’ın geçtiği yollardan geçerek Cumhurbaşkanı olduğu görülmemiştir. Böyle bir şeyi o memleketlerde düşünecek hayali geniş bir tek insan bile bulmak mümkün değildir (...) Ya bu yol olur da her Genelkurmay Başkanı kendisini müstakbel Cumhurbaşkanı görmeye başlarsa, böyle bir nevi veliahtlık müessesesi kurulursa, demokrasimizin ve dolayısıyla memleketin yarını ne olur? Dünya bu manzara karşısında Türkiye’de demokrasinin bulunduğuna nasıl inanır?” Elbette, bu eleştirilere kulak asılmadı ve Sunay Cumhurbaşkanlığına seçildi.
Siyasete son nokta
1966 ve 1967’de birkaç kez MP başkanlığından istifa eden ve istifasını geri alan Bölükbaşı, MP 1969 seçimlerinde oylarının yarısını kaybedince, 1970’de bir kez daha istifa etti. Ve partililerin ısrarı ile istifasını bir kere daha geri aldı. Aslında yıllardır sürekli sağlık sorunları yaşıyordu. Son olarak, 1972 yılında bir kere daha istifa etti. Yerine eski Genelkurmay Başkanı Cemal Tural seçildi. Yani, Bölükbaşı’nın eleştirdiği askerci gelenek, kendi partisinde bile kırılamamıştı.
Bölükbaşı, 9 Eylül 1973 günü, beş gün sonraki seçimleri beklemeden milletvekilliğinden ve partisinden istifa ederek siyaseti bıraktığını açıkladı. “Yüzünde göz izi yok sanarak siyaset denilen Leyla’ya gönül verdim. Sonradan anladım ki, benden önce 40 bin kişinin nikâhından geçmiş” lafını bu zaman mı etmişti bilmiyorum ama böylesi renkli, hareketli bir siyaset hayatının ardından sessiz ve sakin bir emeklilik yaşadığını biliyorum. Sadece sağın iki lideri, MHP Başkanı Alparslan Türkeş ve AP Başkanı Süleyman Demirel ile kişisel ilişkisini sürdürdü. Partisinden kopanlardan yakınan Demirel’e “Üzülme...”demişti, “Senin bağrın henüz köy mezarlığı, benim bağrım ise Karacaahmet’e döndü...”
Osman Bölükbaşı 6 Şubat 2002’de, 89 yaşında vefat ettiğinde geride renkli olduğu kadar acılı, acılı olduğu kadar ‘kıssadan hisselerle dolu’ bir hayat bıraktı.
Özet Kaynakça: Samet Ağaoğlu, Aşina Yüzler, “Evren Ayhan, “Osman Bölükbaşı’nın siyasi faaliyetleri (1913-2002)”, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü’nde 2006’de kabul edilmiş yüksek lisans tezi; Deniz Bölükbaşı, Türk Siyasetinde Anadolu Fırtınası Osman Bölükbaşı, Doğan Kitap, 2005; Hayri Çopuroğlu, Hatıralarım: Kırşehir, 1999; Cihad Baban, Politika Galerisi: Büstler ve Portreler, Remzi Kitabevi, 1970.
.12-6-11
.
.Suriye Kürtlerinin hali nicedir
Suriye’de Beşar Esad liderliğindeki 50 yıllık BAAS diktatörlüğünün ayakta kalmak için başvurduğu gaddar yöntemler, Türkiye kamuoyunda büyük rahatsızlık yarattı. Ama bazı kesimler, insani kaygılardan çok siyasi kaygılarla Suriye’ye ilgi gösteriyor. Ortadoğu coğrafyasında yaşayan halkların müstebit yöneticilerini devirmeyi akıl edemeyeceğini düşünen bazı strateji uzmanlarının (ki ben onlara “yerli oryantalistler” diyorum), Suriye Kürtlerinin, “Suriye’yi bölmek isteyen dış güçlerin işbirlikçisi” oldukları şeklindeki propagandası pek çok kişiyi etkilemişe benziyor. Bu çevrelere göre, Irak zaten bölündü, Suriye de bölündükten sonra sıra Türkiye’ye gelecek ve bu ülkelerden kopan Kürtler birleşip bağımsız bir Kürt devleti kuracaklar. O halde, gelin bu hafta Suriye Kürtlerinin tarihçesine göz atalım ve böyle bir tehlike var mı kendimiz karar verelim.
Selahaddin Eyyübi’nin vatanı
Bugün 20 milyonluk Suriye nüfusunun yüzde 8 veya 10’nun yani 1,6-2 milyonunun Kürt olduğu sanılıyor. Sanılıyor diyorum çünkü Suriye’de nüfus sayımları ya yapılmıyor ya da sonuçları açıklanmıyor. Bir iki Yezidi aşireti dışında, Suriye’deki Kürtlerin hepsi Sünni, dilleri ise Kürtçenin Kurmanci lehçesi.
Kürtler Suriye’de ağırlıklı olarak Şam ve Halep civarında; Hatay’ın güneyindeki kayalık Cebel-Ekrad (Kürt Dağı) bölgesinde ve Nusaybin’in güneyindeki Cezire bölgesinde yaşıyor. Şam, Selahaddin Eyyübi’nin ve Nakşibendî Kürt evliyası Mevlana Halit’in mezarlarının bulunması nedeniyle Sünni Kürtler için her zaman önemli bir merkezdi. Bu yüzden de Şam’da ortaçağlardan beri büyükçe bir Kürt cemaati yaşıyordu. Bunlara 19. yüzyılda, Mekke’ye giden hac yolunun korunması için Osmanlı idaresi tarafından Anadolu’dan ve Irak’tan göçertilen Kürt aşiretleri de eklenmişti.
Fransızların Cezire’si
Cebel Ekrad bölgesinin ahalisi, yüzlerce yıldır bölgede yaşayan ve ağırlıklı olarak tarımla uğraşan yerleşik Kürt aşiretleri. Cezire’deki Kürtler ise, kökleri Türkiye Kürdistanı’nda olan Milli ve Miran aşiretleri ile 1925 Şeyh Said İsyanı sonrasında Türkiye’den göç etmek zorunda kalanlar. Türkiye’yi en çok ilgilendiren grup Cezire’dekiler.
Birinci Dünya Savaşı sırasında, Şam ve Halep gibi önemli şehirlerdeki Kürt milliyetçileri Urfa, Siverek, Mardin ve Cezire’deki Kürt milliyetçileri ile yakın ilişki içindeydiler. Ancak Şamlı liderlerin ABD Başkanı W. Wilson’un 14 İlkesi’ne atıfta bulanarak Kürtleri bağımsızlık için mücadeleye çağırması çok yankı bulmadı çünkü hem Suriye’deki gerilimin şiddeti düşüktü hem de Suriyeli Kürtler, İranlı ya da Türkiyeli Kürtler gibi güçlü liderler çıkaramamışlardı. 1921 şubatında Mustafa Kemal’in güçleri Orta Fırat’ın üst bölgesindeki Der Zor’u almak istediğinde Suriyeli Kürtler Türklere karşı Fransızlarla işbirliği yaptılar. Fransızlar da, Arap milliyetçiliğini zayıflatmak için, azınlık gruplarını, dolayısıyla da Kürtleri desteklediler. Ankara hükümetiyle 20 Ekim 1921’de imzalanan Franklin-Bouillon Anlaşması’yla Fransızlar Kilikya (Adana havalisi) ve öteki Türk bölgelerinden çekilince Fransız Mandası altındaki Suriye’de yaşayan Kürtler ile Kemalist Türkiye’deki Kürtlerin arasına bir de sınır hattı girdi.
Hoybun’un çalışmaları
Bu iki grubu birleştiren, 1925 baharında yaşanan Şeyh Said İsyanı’nın Türk ordusu tarafından sert bir biçimde bastırılmasından sonra ilan edilen 1925 Şark Islahat Planı oldu. Plan uyarınca isyana destek verdiğinden şüphelenilen Kürt aristokratlar, dinî liderler ve siyasi eylemciler İran, Irak ve Suriye gibiülkelere gönderildiler. 1927’de sürgünün çapı daha da genişletildi. Böylece, sayıları yaklaşık 20-25 bin civarında olduğu sanılan bu gruplar (aralarında Ermeniler, Keldaniler ve Süryaniler de vardı) ağırlıklı olarak Cezire bölgesine yerleştiler.
Cezire’deki gruplarla, Şam ve Halep gibi merkezlerdeki milliyetçi çevreleri biraraya getiren, 1927 yılında Beyrut’ta kurulan Hoybun Cemiyeti oldu. Hoybun’un kurucuları arasında eski Kürdistan TealiCemiyeti’nin üyeleri, Palulu Şeyh Said’in çocukları, 19. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı yönetimine başkaldıran Botan Emiri Bedir Han Bey’in torunları (Celadet, Kamuran ve Süreyya Bedir Han), Cemilpaşazadeler gibi önemli Kürt ailelerinin çocukları ve Ermeni Taşnak Partisi’nin üyeleri vardı. Hoybun propagandasının ana teması, Kürtlerle Ermenilerin aynı kökten geldiği, sadece dinlerinin farklı olduğuydu.
Kültürel uyanış hamlesi
Hoybun 1927-1930 arasında Ağrı Dağı’nda yaşanan olaylara damgasını vurdu ama Suriye’de pek etkili olamadı. Nitekim Şam’daki Arap milliyetçilerinin baskısı ile 1928’de oluşturulan Suriye Kurucu Meclisi’nde yer alan beş Kürt milletvekilinin 1929 yılında dile getirdiği idari özerklik talebi Fransızlar tarafından “Kürtler Aleviler ve Dürzîler gibi bir dinsel azınlık oluşturmadıkları ve belirli bir bölgede yoğunlaşmadıkları” gerekçesiyle reddedildiğinde Kürtlerin yoğun olduğu yerlerde, Kürtçenin resmî dil olarak tanınması ve Kürtçenin eğitim dili olması talebiyle yetinilmişti. Fransızlar bu talebi desteklemişler, ancak bu sefer de Kürtçe eğitim için yeterli materyal ve kadro olmadığı için karar hayata geçirilememişti.
Bunun üzerine Suriye’deki Kürt liderler, siyasi hedefleri ikinci plana atarak ağırlığı kültürel uyanışa verdiler. Örneğin 1932-1943 arasında Celadet Bedir Han Bey tarafından Şam’da yayımlanan Kürtçe (Kurmançi) Hawar dergisi, Kürt halk edebiyatında bir yeniden doğuşu desteklemeyi ve Kürtçe öğretim materyalleri üretmeyi amaçlıyordu. Hawar, Kürt kültürel mirasının, Kürtçe eğitimin ve Kürt dilinin önemine vurgu yapmasıyla açık bir milliyetçi eğilime sahipti. Nitekim Kürdistan’ın tümünde etkili olmakla kalmadı; Suriye’deki Kürt toplumunun çeşitli katmanları arasında, Kürt ileri gelenleri, entelektüeller, meslek sahipleri ve daha önemlisi kent ve aşiret elitleri arasında diyalog kanallarının açılmasına katkıda bulundu. Bu yumuşak tutum sonucu olsa gerek, 1933’te bazı Kürtler Hama’daki askerî okula kabul edildiler. Bu tarihten itibaren her yıl Cezire’den bir Kürt öğrenciye burs verildi. Daha sonra, Fransızlar, Şam’daki Arap Yüksek Öğretim Enstitüsü’nde Kürt dili kursu açılmasını desteklediler ve Fransız yetkililer için Kürtçe kursu açtılar.
Cezire’de gerginlik
Suriye’de Fransız Mandası’nı sonlandıran 1936 tarihli Fransa-Suriye Sözleşmesi’nden İkinci Dünya Savaşı’nın patlak verdiği 1939 arasındaki dönemde Suriye siyasetine radikal Arap milliyetçiliği damgasını vurdu. Bu yıllarda Arap-Kürt gerginliğinin kaderinin belirlendiği bölge Cezire oldu.
O yıllarda Cezire’nin Haseka Kazası’nda (yaklaşık) 43.400, Kamışlı Kazası’nda 51.200 ve Dicle Kazası’nda 16.700 kişi yaşıyordu. Kürtler Kamışlı ve Dicle kazalarında çoğunluğu oluştururken (sırasıyla yüzde 73 ve yüzde 75), Haseka’da Araplar toplam nüfusun yüzde 63’ünü oluşturuyordu. Cezire’deki toplam nüfusunun yüzde 86’sı Sünni, yüzde 12’si Hıristiyan ve geri kalanı da Yahudi ve Yezidi idi. Ancak, Hıristiyanlar bölgedeki kent nüfusunun yüzde 71’ini oluşturuyordu.
Kürtlerin üçte biri, Heverkanlı Haco Ağa, Milli Konfederasyonu’ndan Mahmud Bey ve Kamışlı’nın Hıristiyan kumandanı Michel Dome’un başını çektiği Kürt-Hıristiyan ittifakını destekliyordu. Bu ittifak, Kürtlerin Fransızların koruması altında ama özerk şekilde yönetilmesini talep ederken, Kürtlerin üçte ikisi, Bedevi Şamar Aşireti’nin şefi Daham El-Hadi’nin başını çektiği ittifakı destekliyordu. Bu ittifak ise, Şam merkezli Arap milliyetçiliğinin sözcülüğünü yapıyordu.
1936-1937 katliamları
Etnik-dinsel gerilimlerin zirveye çıktığı Şubat 1936- Eylül 1937 arasında Haseka, Amuda ve Kamışlı’da çok sayıda Hıristiyan’ın öldürülmesi ile sonuçlanan büyük karışıklıklar sırasında Kürtlerin büyük çoğunluğu Arapların yanında yer aldılar. Hikâyesini aşağıda okuyacağınız Kürt milliyetçisi Heverkanlı Haco Ağa ise, 1937’de kısa süreliğine de olsa Türkiye’ye bağlanmayı düşünmekle birlikte 1938’de Fransız Yüksek Komiserliği’ne başvurarak tam özerklik talebinde bulundu. Sonunda, Fransız Yüksek Komiseri Cezire için özel bir rejim vaat ederek karışıklıkları bastırdı ve 1939’da bölgeyi doğrudan Fransa’nın denetimine verdi. Bu tarihten itibaren Kürtler ağır vergilere tabi tutuldular, yerel yönetimlerden dışlandılar.
Kürtler Arapları destekliyor
Bu statü İkinci Dünya Savaşı yıllarında aynen devam etti. Savaştan sonra Fransa, İngilizlerin zorlamasıyla Suriye’den tamamen çekildi ve Suriye bağımsızlığına kavuştu. Kürtlerin büyük bir çoğunluğu yeni milliyetçi hükümeti şevkle destekledi. Kürt bağımsızlığını savunmak Şam’daki bir avuç kişiye (Bedir Han ailesinin fertlerine) kalmıştı.
Savaş sonrasında, Suriye’de birbiri ardına gelen askerî darbelerin bir kısmına, 1933’ten beri orduya alınan Kürt subaylar öncülük etti. Ancak bunların tümü (örneğin Edip Şişikli) Araplaşmış Kürtlerdi. Buna rağmen, Şişikli’nin 1954’te devrilmesinden sonra Araplarda Kürt antipatisi belirginleşmeye başladı. Ordudan Kürt kökenli subaylar tasfiye edildiler. 1958’de Suriye ile Mısır, Birleşik Arap Cumhuriyeti (BAC) adı altında birleşirken, Arap milliyetçiliği zirveye çıktı ve Kürtçe yayınlar resmen yasaklandı. BAC’ın 1961’de yıkılmasından sonra kurulan Suriye Arap Cumhuriyeti (SAC) ise Kürtleri daha da dışladı.
“Ajanip” ve “muktamin”
Özellikle tarıma elverişli alanları yüzünden 1945’ten itibaren komşu ülkelerden gelen yoksul ve eğitimsiz Kürtlerin akınına uğrayan Cezire bölgesi milliyetçi hükümetin gözünde çıbanbaşıydı. Gerçekten de 1954 ile 1961 arasında bölgenin Kürt nüfusu 240 binden 340 bine çıkmıştı. Bunun üzerine hükümet 1962’de sadece Cezire’yi kapsayan bir nüfus sayımı yaptı ve Suriye’ye 1954’ten önce geldiğini kanıtlayamayan 200 bin Kürt’ü “ajanib” (yabancı) veya “maktumin” (kaçak göçmen) diye niteleyerek vatandaşlıktan çıkardı. Vatandaşlığını kaybedenler arasında Suriye’de doğup büyümüş pek çok ünlü (şair, politikacı, asker) de vardı.
BAAS politikaları
1963’te iktidara el koyan BAAS Partisi, Suriye’deki Kürtlerin özgürlük alanını iyice daralttı. Partinin sloganı “Cezire’yi ikinci bir İsrail olmaktan kurtarın” idi. BAAS’çılar, 1948’de İsrail adına bölgedeki Kürtleri örgütlemeye çalışan Ali Bedir Han Bey olayının da etkisiyle Kürtleri potansiyel İsrail ajanı olarak görüyorlardı. (Ali Bedir Han Bey, 1951’de Golan’daki çiftliğinde esrarengiz biçimde ölü bulunmuştu. Olayın arkasında Suriye İstihbaratı’nın olduğu söylenmişti.)
BAAS’ın bölgeye atadığı Emniyet Müdürü Muhammed Hilal’in şu satırları, gayet tanıdık bir zihniyete işaret ediyor: “Kürt Meselesi, Kürtlerin artık örgütlenmeye başladıkları günümüzde, yalnız Arap ulusunun vücudunda gelişen habis bir urdur. Bunun tek ilacı onları kesip atmaktır.”
Hilal’in Kürt Meselesi’ni halletmek için önerdiği yollar ise Türkiye’deki “Baasçıların” Kürt Meselesi’ni halletmek için yıllardır başvurduğu yollarla aynıydı: Kürtlerin yerlerinden çıkarılması ve ülkenin değişik yerlerine dağıtılması, Kürtlerin eğitim ve iş olanaklarından mahrum edilmesi, Kürtlere vatandaşlık haklarının verilmemesi, “aranan” kişilerin Türkiye’ye iadesi, Kürtlerin arasına Arap aşiretlerinin yerleştirilmesi, Türkiye sınırı boyunca Arap emniyet şeridi oluşturulması gibi bir dizi “tedbir”...
Neyse ki, hükümet bu önerileri ancak 1973’te uygulamaya başlayabildi. İlk başta hedef 140 bin Kürt’ün bölgeden çıkarılması yerlerine Esad Gölü’nün oluşturulması sırasında yerlerinden olan Fırat Bedevilerinin yerleştirilmesiydi. Ancak Kürtler plana direndiler. BAAS yöneticileri de Kürtleri zorlamaktan vazgeçti. Ancak Kürtlerin “ajanib” ve “maktumin” statüsü günümüze kadar sürdü. Sayıları 70 bin kadar olduğu sanılan “maktuminler” eğitim görme, seyahat etme, iş bulma, evlenme, boşanma, kamu hizmetlerinden ancak devletin izin verdiği kadar yararlanabiliyorlar. Kürtçe eğitim, Kürtçe yayın yasaklandığı gibi düğünlerde Kürtçe şarkı söylemek bile yasak. 1970’ten itibaren kademeli olarak Kürtçe yer isimleri Arapça olanlarla değiştirilmiş durumda. 1992’den itibaren ana-babalar çocuklarına Kürtçe isim veremiyorlar.
Hama’da Kürt birliği
Yaşayabilmek için devletle iyi geçinmek zorunda kalan bu grupların Hafız Esat döneminde, doğrudan başkana bağlı çalışan özel kuvvetlere gönüllü asker olarak kaydolmaları ve bu birliklerin 1982’de Hama’daki Sünni ayaklanmasını bastırmakta kullanılması gayet anlaşılır bir durum. Bu olayın, Arapların geleneksel Kürt düşmanlığını bir kat daha arttırması da öyle. Hama’daki bir duvar yazısı bu duyguyu gayet iyi anlatıyor: “Kürtler Nusayrilerin (Suriye’de iktidarı elinde tutan Alevilere Nusayri deniyor) köpekleridir.”
***
Kürtlerin siyasi örgütlenmeleri
Bu tarihçe gösteriyor ki, Suriye’deki Kürtlerin değil siyasal örgütlenme içinde olması, hayatlarını sürdürmeleri bile devletin iki dudağı arasında olmuş. Ağır baskı dönemi, asimilasyonu iyice arttırmış. Nitekim Kürt çıkarlarını temsil eden ilk parti 1957’de Dr. Nurettin Zaza tarafından kurulan Suriye Kürdistan Demokratik Partisi. Parti 1962’de kültürel ve sosyal haklara odaklanmak isteyen Nurettin Zaza’nın başını çektiği kanat ile siyasal haklara ağırlık vermek isteyen Osman Sabri’nin kanadı olarak fraksiyonlara ayrılmış, 1965’te de resmen ikiye bölünmüş. Irak’ta örgütlü Kürdistan Demokratik Parti’nin (I-KDP) lideri Molla Barzani bu iki grubu barıştırmaya çalıştıysa da bunda başarılı olamadığı gibi bir de I-KDP’nin Suriye kolu ortaya çıkmış. Bu tarihten itibaren bu partiler durmadan bölünmüşler, birleşmişler ve bölünmüşler. Ancak hiçbiri Kürtlerin siyasi bağımsızlığını hedeflememiş, esas olarak kültürel ve siyasi hakların genişletilmesine odaklanmışlar.
Öcalan’ın Suriye’ye gelmesi
Bu açıdan 1979’da, PKK lideri Abdullah Öcalan’ın Suriye’ye kaçmasıyla birlikte Kürt siyasal hareketi yeni bir dönemece girmişti. 1997’ye gelindiğinde Kamışlı, Resuliye, Darbasiya, Dayrik, Ayn’el-Arap, Afrin, Halep ve Haseka’da PKK büroları kurulmuştu. PKK Suriye’nin “maktumin” Kürtleri arasından kolaylıkla gönüllü asker topladı. Bu askerlerin sayısının yedi bine ulaştığı söylendi. Ekim 1998’de Türkiye’nin Suriye sınırına askerî yığınak yapması üzerine Suriye Öcalan’ı sınırdışı edince, Suriye’deki PKK varlığı dramatik biçimde sona erdi. O tarihten beri, Suriyeli Kürtler için temel mesele, bağımsız bir Kürdistan kurmak değil, Suriye’den vatandaşlık haklarını kazanmak oldu. Nitekim geçtiğimiz mayıs ayında, Haseke’de yaşayan “maktumin” Kürtlerin vatandaşlık başvurusu yapma hakkı tanındı.
Kısacası, Suriye’de yaşananlara insani açıdan değil de siyasi açıdan yaklaşanlar aşırı hassasiyet gösteriyorlar. Elbette, bunu söylemek, Suriyeli, Türkiyeli, Iraklı, İranlı Kürtlerin kendi kaderlerini tayin etme hakkı yoktur ve bu hakkı bizlerin hoşuna giden şekilde kullanmaları gerekir demek değil. Sadece mevcut durum milliyetçi hezeyanlara girmeyi gerektirmiyor...
***
Bir portre: Heverkanlı Haco Ağa
Kürt-Ermeni milliyetçilerinin kurduğu Hoybun’un Cezire’deki Kürt aşiretleri arasındaki çalışmasını Müslüman, Yezidi ve Hıristiyan Kürtlerden oluşan Heverkan Konfederasyonu’nun lideri Haco Ağa, Halep civarındaki Jarablus’ta yüzyıllardır yerleşik Berazi Aşireti’nin reisleri Mustafa ve Bozan bin Şahib Berazi yürütüyordu. Heverkanlar, Mardin ve Cizre arasındaki dağlık bölgede, Arapların Cebel Tur dediği Tur Abdin’de yaşıyorlardı. Haco Ağa, 1922-1923 yıllarında, Türklerin yönlendirmesiyle Cezire bölgesindeki Bayundur’da Fransızlara karşı çatışmalara katılmış, ardından Türk hükümetine karşı küçük bir kalkışma girişiminden sonra aşiretinden 400 aile ile birlikte 1926’da Suriye’ye göç etmişti. Burada kendisini ilk olarak yerleşik Kürt aşiretleri değil, yazlarını Cezire’de geçiren Arap Tay Aşireti korumuştu. (Cezire’de yazlarını geçiren bir diğer Arap aşireti de Şamar Aşireti idi.) Ardından Haco Ağa, Bayundur’da öldürdüğü Fransız teğmenin atına atlayarak Fransız Yüksek Komiseri’ni ikna ziyaretine gitti. Fransızları ikna etmiş olmalı ki, Haco Ağa’nın 200 kadar silahlı adamı ile yönettiği Kürt Miran ve Arap Tay aşiretlerinden oluşan birlikler, 1930’lara kadar Suriye’deki Fransız askerî gücünün omurgasını oluşturdu. Haco Ağa bir yandan da Fransızların Arap milliyetçiliğini zayıflatmak için göz yumdukları Kürt milliyetçiliğinin bayraktarlığını yaptı.
.19-6-11
.
.Modern Methuselah’ Zaro Ağa
Geçtiğimiz günlerde, gazetelerde Dünya’nın en yaşlı kişisi (114 yıl 344 günlük) Brezilyalı Maria Gomes Valentim’in öldüğünü okuyunca, seçim sonuçları ile ilgili güya “hukuki”, bana göre düpedüz siyasi skandalların neden olduğu boğucu havayı biraz dağıtmak umuduyla, size bundan tam 77 yıl önce bugünlerde hayata gözlerini yuman “dünyanın en uzun yaşayan ikinci kişisi” Zaro Ağa’nın öyküsünü anlatmaya karar verdim. Eğer hesaplar doğruysa Zaro Ağa tam 160 yıl yaşamış. “Dünyanın en uzun yaşayan birinci kişisi” ise eğer bir hesap hatası yoksa, 1680’de doğan ve 1833’te tam 253 yaşında ölen bir Çinli imiş. Kısacası bizim Zaro Ağa, bu Çinlinin yanında “dünkü çocuk” sayılırmış.
10 padişah bir cumhurbaşkanı
Zaro Ağa, nüfus kaydına göre 1777’de, pasaportuna göre 16 Şubat 1774’te Bitlis Mutki’nin Mêydanê (Meydan) Köyü’nde doğmuş. (Pasaport da nereden çıktı derseniz ilerde anlatacağım) Köy, Şerif Mirza Aşireti’ne bağlıymış. Mezar taşına bakılırsa babasının adı Şemsi olan Zaro Ağa doğduğunda tahtta I. Abdülhamit oturuyormuş. Ardından sırasıyla III. Selim, IV. Mustafa, II. Mahmud, Abdülmecid, Abdülaziz, V. Murad, II. Abdülhamid, V. Mehmet Reşat, Vahdettin’i ve Cumhurbaşkanı Atatürk’ü görmüş.
Kendi ifadesine göre 1799’da Napolyon’un Akka Kuşatması sırasında Cezzar Ahmed Paşa’nın ordusunda savaşmış, 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılışı sırasında Ayasofya bölgesini boydan boya kat eden yeraltı tünellerinde saklanmış. Selimiye Kışlası’nın (1800’de yapımına başlanan ve 1807’de Kabakçı Mustafa İsyanı sırasında yıkılan ilk binanın mı, yoksa 1825-1827 arasındaki inşa edilen ikinci bina mı belli değil) ve 1850’lerde Ortaköy Camii’nin de inşaatında çalışmış. Bu tarihten sonra hamallığa geçmiş.
Halkın “93 Harbi” dediği 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı’nda Şerif Mirza’nın emrinde savaşa katılan ve bacağından yaralanan Zaro Ağa’nın 1908 sonrasının siyasi gücü İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin sosyal ve siyasal hayatı denetlemekte kullandığı örgütlerden biri olan Hamallar Cemiyeti’nin kurucularından olduğu sanılıyor. Zaro Ağa’nın 1913’te Kara Kemal tarafından kurulan örgütte aktif bir faaliyeti olduğuna dair bilgimiz yok ancak bu dönemde kısa süre de olsa yaptığı öyle bir iş var ki, hakikaten şaşırtıcı. Bu iş, Mihri Müşfik Hanım’ın yönetiminde, Beyazıt’taki Zeynep Hanım Konağı’nda faaliyet gösteren İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’nde (Kız Güzel Sanatlar Akademisi) modellik yapmak.
Kızlara çıplak modellik
Anlatılanlara göre, Mihri Hanım, okul açıldığında (1914) önce kızlara bıyık takarak erkek model kılığına sokmuş. Ama bir süre sonra ortaya kadınla erkek arası garip formlar çıkınca bu sefer alçıdan erkek kalıpları ile resim yaptırmış öğrencilerine. Bu sefer de “Kızlar çıplak erkek heykellerine bakıyorlar” diye dedikodu çıkmış. Mihri Hanım çareyi sakat, çirkin ve ihtiyar erkeklere modellik yaptırmakta bulmuş. İşte Zaro Ağa bu dönemde modellik yapmış. (Elbette “sakat” ve “çirkin” kadrosundan değil, “ihtiyar” kadrosundan) Ancak bu iş kısa sürmüş. Zaro Ağa neden modellikten vazgeçtiğini kendi üslubuyla şöyle anlatmış: “Kızlar hep bana bakıyorlar, gözlerini benden ayırmıyorlar, üstelik bir çubuk alıyorlar (perspektif oluşturmakta kullanılan kurşun kalemi kastediyor), onu uzatıyorlar. Sonra aha biyle göz kırpıylar. Sonra başımı, yanağımı okşiylar. Buraya bah, beri bah dirler, hangisine bahayım bilmirem, hepsi de huriler gibi, bir iki dene olsa ne ise. Emme ben bu kadar kızı nideyim, aha gelemem vallah!..”
“Şeyh Said’i tanımam!”
1924 yılında İstanbul Belediye Başkanı Operatör Emin (Erkul) Bey, kendisini belediyede, “serhademe” (baş hademe) olarak işe almış. Amerikalı araştırmacı Vera Beaudi-Saeedpour, 17 Kasım 1924 tarihli bir fotoğrafta Zaro Ağa’yı teşhis etmiş. (Görmedim ama fotoğrafın sözkonusu tarihte kurulmuş olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TpCP) ile ilgili olduğunu sanıyorum.) 28 Şubat 1925 tarihliCumhuriyet gazetesinde yer alan bir haberde ise Zaro Ağa’yı siyasi bir mesaj verirken görüyoruz: “İstanbul’daki Kürtlerin en yaşlısı Zaro Ağa, isyanı kınayıp, mahkûm etmiştir. Zaro Ağa, ‘Ben ne Şeyh Said denen o mel’unu tanırım ne de adamlarını bilirim. Allah belalarını versin!’ dedi... Zaro Ağa ayrıca ‘Allah devletimize, milletimize ve Gazi Paşamıza zeval vermesin dileğinde bulundu...”
Zaro Ağa’nın neredeyse hemşerisi olan Şeyh Said’i tanımamasına inanmak zor. Anlaşılan devlet yetkilileri, Zaro Ağa’nın ağzından Kürtlere bir mesaj vermek istemişler, o da ne şiş yansın, ne kebap türünden bir cevapla durumu savuşturmuş.
Bu haberden birkaç ay sonra, Zaro Ağa İtalya’ya gidiyor. Bu sıradışı seyahatin mimarları Avrupalı organizatörler. Bu nereden çıktı derseniz, 1890’lardan itibaren Dünya’nın çeşitli ülkelerine göç eden Rumlar, Ermeniler, Yahudiler Avrupa’da ve ABD’de eğlence sektörünün iyi birer müşterisi olunca, uyanık organizatörler İstanbul’dan Avrupa’ya ve ABD’ye dansöz, sihirbaz götürmeye başlamışlar. İşte Zaro Ağa da, “Dünyanın En Yaşlı Adamı” sıfatıyla bu turnelere katılmış. Zaro Ağa’nın 1925’teki İtalya macerası hakkında çok az şey biliyoruz, ancak bu seferden kalma, Fransızca “148 yaşında dünyanın en yaşlı kişisi” yazılı kartpostal, sadece İtalya’da değil, Fransa’da da Zaro Ağa’nın farkına varanlar olduğunu düşündürüyor. Bu dönemde İsveç gazetelerinde de Zaro Ağa haberleri yayınlanmış.
Chrysler Building’in çatısında
12 Ağustos 1930’da Cumhuriyet tarihinin ikinci muhalefet partisi Serbest Cumhuriyet Fırka (SCF) kurulduğunda, İstanbul hamallarının topluca partiye katıldığı biliniyor ama Zaro Ağa, o günlerde Bremen Vapuru ile ABD’ye doğru yola çıkmış. Bir grup içki karşıtı Amerikalı girişimci Zaro Ağa’yı “modern Methuselah” diyerek ABD’nin çeşitli şehirlerinde “teşhir” etmeye götürmüşler. Methuselah, İncil’e (Yaradılış, 5:25-27) göre 969 yıl yaşamış bir kutsal kişilik. (Halen dünyanın en yaşlı bitkisi kabul edilen Kaliforniya’nın Beyaz Dağlar bölgesindeki beş bin yıllık bir ağaç da “Mehtuselah Ağacı” adını taşıyor.)
Zaro Ağa 18 Temmuz 1930’da ABD’ye ayak bastıktan itibaren son derece hızlı bir hayata dalmış. Kendisini götürenler, o günlerde New York’un en yüksek binası olan Chrysler Building’in çatısına çıkarmışlar. Zaro Ağa’nın hamal arkalığından başka bir şey görmemiş sırtına smokin giydirmişler, eline bir İncil tutuşturulmuşlar ve ABD’nin refahı ve huzuru için dua ettirmişler. Ardından, güzel kadınları kucağına oturtarak bol bol fotoğrafını çekmişler. Fotoğraf çekmek 10 dolar, öpmek 15 dolar’mış. Kucağına oturmak kaça tesbit edemedim. Bazıları Zaro Ağa’nın barlarda viski içtiğini, çarliston yaptığını, barbekü partilerine katıldığını, gazetelere, radyolara misafir edildiğini söylüyor ki anlaşılan Zaro Ağa bir çeşit sirk unsuruna dönüştürülmüş. Brodway’de bir taksi çarpması yüzünden günlerce hastanede yatan Zaro Ağa gidişinden dokuz ay sonra Türkiye’ye dönmüş. Zaro Ağa’nın ABD’de yaşadıklarından şikâyetçi olmadığını 1931’de Yunanistan ve İngiltere’ye gitmesinden anlıyoruz.
Türk inciri ye, uzun yaşa
İngiltere dönüşü, Tophane’deki evine çekilen ve sakin bir hayat sürmeye başlayan Zaro Ağa son olarak “milli” bir dava için seferber edilmiş. Celal Bayar’ın girişimi ile Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti tarafından üstlenilen bir kampanyada, Zaro Ağa’nın yaşlı ama dinç olmasından faydalanarak Türk ürünlerinin uluslararası piyasada tanıtılması amaçlamış olmalı. Örneğin Macaristan’da basılan dört dildeki Zaro Ağa kartpostallarının üzerinde “Kim Zaro Ağa gibi Türk üzümü ve fındığı yerse, zeytinyağı ve İzmir inciri ile sindirim sistemini harekete geçirirse ve Türk tütünü içerse, onun gibi bu yaşta sağlıklı olur” yazılı.
“Sağlıklı yaşam” merakının saplantı haline geldiği günümüzde, pek çok kişinin Zaro Ağa’nın diyetini merak ettiğini tahmin ediyorum. Hayatında ağzına içki sürmeyen, hiç denecek kadar az et yiyen Zaro Ağa’nın günlük tayını, ayrana doğranmış ekmekten oluşuyormuş. Paparasını yerken kendisini izleyenlere “Çok yaşamak istiyorsan yemeğine dikkat et. 100 senedir bunu yerim ben!” dermiş. Ancak, ağamız tütünden hiç vazgeçmemiş!
“Geceleri üşüyorum”
Zaro Ağa’nın modellik macerasını sonlandırma gerekçesini soranlara “Bu kadar kızı nideyim?” demesine bakmayın, çünkü tam 10 kere evlenmiş. (Bazı kaynaklarda 13, bazılarında ise 27 kere evlendiği yazıyor) Bunlardan biri de bir “gâvur kızı” imiş. “Niye bu kadar çok evleniyorsun” diye soranlara “Ne yapalım aldığım kadınlar çabuk ihtiyarlayıp ölüyorlar, dayanamıyorlar” dermiş Zaro Ağa. Ölümünden kısa süre önce kendisi ile röportaj yapan Hikmet Feridun Es’e, “Onuncu eşim Kudret öldü, bekâr kaldım. Geceleri yorganım kayıyor, üstüm açılıyor, üşüyorum” demiş. Bunca evliliğe karşılık Zaro Ağa’nın sadece 13 çocuğu ve 26 torunu olduğu, üstelik bu çocuklardan sadece birinin uzun (97 yıl) yaşadığı söyleniyor.
Ömrünün son yıllarını torunlarından Cafer Efendi’nin Tophane Doğruyol’daki kahvehanesinde, bir sandalye üzerinde dalgın gözlerle etrafı süzerek geçiren Zaro Ağa’nın bazen yüzünde bir gülümseme belirir ve etrafındakilere ABD’den getirdiği İncil’i ve Amerikalı bir kadının kendisiyle evlenmek istediğini söyleyen mektubunu gösterirmiş. Ayrıca Mustafa Kemal’in, “kadınlara çok fazla hürriyet verdiğini” söylemeyi de ihmal etmezmiş.
Safrakesesinde iki taş
1934 yılında, 28 haziranı 29 hazirana bağlayan gece Şişli Etfal Hastanesi’nde 157 yaşında (kendi ifadesine göre 160 yaşında) sessiz sedasız hayata gözlerini yumduğunda doktorlar aileyi ikna ederek Zaro Ağa’ya otopsi yapmışlar. Safrakesesinde iki adet taş, karaciğerinde hafif sarılık olduğunu, ancak ciğerlerinin veremden kömürleşmiş olduğunu tesbit etmişler. Ölümü ise ciğerdeki sorunlarından değil, böbrek, mesane ve prostat iltihabındanmış. Kalbi ise taş gibiymiş. Doktorlar organlarına bakarak biyolojik yaşının 130 olduğunu düşünmüşler. Akrabaları tabutunu belediyenin 112 numaralı cenaze arabasına koyup, Eyüp Mezarlığı’na götürürlerken, gazetelere göre çocuklarından biri “Hoy, hoyy, öldü dal gibi babacığım, bu dünyaya doyamadan göçtü öte dünyaya!” diye ağıt yakmış. Demek ki Zincirlikuyu Mezarlığı’nın kapısında yazdığı gibi her canlı bir gün ölümü tadacakmış!
***
Erzurumlu Kürt Ali’nin iddiası
Araştırmacı Mehmet Bayrak, navkurd.net sitesindeki bir yazısında, Zaro Ağa ile çağdaş bir başka uzun ömürlü Kürt hamalından söz ediyor. Bu kişi, yani Erzurumlu Kürt Ali, Zaro Ağa öldüğünde 114 yaşında imiş. Bir başka ayaklı tarih kitabı olan Kürt Ali ile o yıl yapılan bir röportaj 1936 yılında Balıkesir Halkevi’nin yayın organı Kaynak Dergisi’nde yayımlanmış. Bakın Kürt Ali halkbilimci İsmail Hakkı Akay’a neler anlatmış:
“Ben, sekiz devlet görmüş 114 yaşında bir ihtiyarım. Yirmi yaşındayken, Unkapanı’nda bulunan kahveci dayımın yanına gelmek üzere Erzurum’dan çıktım, İstanbul’a geldim. O zaman padişah, Sultan Aziz’di. Ben Unkapanı’nda hamallık ediyordum. O Zaro Ağa vardı ya? Aha, onunla bir sene hamallık ettim. O benden yirmi yaş büyüktü. 158 yaşında olduğunu söyleyen bu adam, yalan söylemiştir. Kendisi de geberdi ya! Dersimli ve Kızılbaş olan bu edepsiz herif, son günlerinde Avrupa’dan bir de kız aldı amma o benden çok acardı. Sonra ben ondan ayrıldım ve Kürt Paşa [?] ile gönüllü olarak Bağdat’a gittim. Bir sene orada kaldık. Kürt Paşa vefat etti. Ben oradan Kerbela’ya gittim, Hazreti Hüseyin’i ziyaret ederek memlekete geldim. Oradan yeni İstanbul’a döndüm ki, bu seyahat tam iki sene sürdü. İstanbul’da biraz daha kaldıktan sonra Rus harbine gönüllü yazıldım. Doğruca bizi Plevne’ye götürdüler. Derviş Paşa ordu kumandanı idi. Plevne’yi zapt ettikten sonra, beş ay burada oturduk. Oradan Hain Boğazı’na [Bulgaristan’da Eski Zağra’da] geldik. Bu boğaz dört saat sürer. Oraya Gazi Osman Paşa geldi. Harp devam ediyordu. Biz en son Rus’a galip geldik, amma üçüncüde mağlup olduk. Bizi Rus esir aldı. Yirmi iki gün bizi trenle İç Rusya’ya götürdüler. Petersburg’da iki ay kaldım. Orda da namazımıza devam ediyorduk. Biz abdest alırken, bir Rus onbaşısı da bizimle eğlenir, bizi taklit ederdi. Bu da bizim pek gücümüze gidiyordu. Bir gün gene bizimle eğlenirken, kafasına bir testiyle vurdum. Herif öldü. Beni tuttular, götürdüler. Candarma muhafazası altına aldılar ve boğazıma bir ip geçirdiler, boynuma da bir yafta astılar. Çarşılarda dört gün beni dolaştırdılar. Beşinci günü Sibirya’ya götürdüler. Beş günlük bir yoldu. Orda akşam ezanı okunduktan bir saat sonra şafak sökerdi. Ben orda yedi sene kaldım. Kalebenddim. Ayak bileklerime bir halka geçirdiler ve ‘Her gün akşam buraya gelip bizi göreceksin!’ dediler. Bana her gün bir çift tayin verirlerdi. Ben de her gün gider onları görürdüm. Tam yedi sene sonra beni İstanbul’a getirdiler...”
Görüldüğü gibi en az Zaro Ağa’nınki kadar ilginç bir hayat. Kürt Ali’nin, Bitlisli bir Şafii olan Zaro Ağa için “Dersimli Kızılbaş” demesi ise, bir zamanlar yanında çalıştığı ve muhtemelen mesleki rekabet yaşadığı birini karalamak amacını taşıyor olmalı. Biliyoruz ki bu topraklarda, “Dersimli Kızılbaş” olmak her zaman zor zanaat olmuş.
Kaynakça: Rohat Alakom, “Bir Buçuk Asırlık Kürt Zaro Ağa”, Tarih ve Toplum, S. 200, Ağustos 2000, s. 19-24; Rohat Alakom, Eski İstanbul Kürtleri (1853-1925), Avesta Yayınları, 1998, s. 155-181; Burçak Evren, “Dünyanın En Yaşlı Adamı Bir Garip Zaro Ağa”, Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla VI. Eyüpsultan Sempozyumu Tebliğler 10-12 Mayıs 2002, Eyüp Belediyesi Yayınları, 2003; Gökhan Açura, “Türkiye’nin en çok yaşayan adamı Zaro Ağa nasıl öldü?”, Albüm Dergisi, S.5, Haziran 1998, s. 104-107 (Fotoğraflar bu makaleden alındı): Mehmet Bayrak, “Zaro Ağa’nın Halefi Erzurumlu Kürt Ali”,www.navkurd.net/nivisar/mehmet_bayrak/zaro_aga.htm
.26-6-11
.
.Resmî tarihin hainleri: 150’likler
Bundan 87 yıl önce bugünlerde, TBMM’de kabul edilen bir kanunla ‘hain’ ilan edilen bazı kişiler yurtdışına sürülüyordu. Bundan 73 yıl önce yine bu günlerde ise TBMM’de bu kişileri affeden kanun kabul edilmişti. Neredeyse herkesin birbirini ‘Ergenekoncu’, ‘darbeci’, ‘Kürtçü’, ‘bölücü’, ‘terörist’, ‘şeriatçı’, ‘Fethullahçı’, ‘Batı şakşakçısı’, ‘yandaş’, ‘liboş’... diye suçladığı bugünlerde, tarihe 150’likler olarak geçen bu insanların ‘hain’ ilan edilişlerinin ve affedilişlerinin hikâyesi ilginç olabilir diye düşündüm.
Cumhuriyet’in hain ihtiyacı
Daha önce ayrıntılı biçimde anlatmıştım ama kısaca özetlemek gerekirse, 11 Eylül 1920’den Mayıs 1923’e kadar görev yapan 14 İstiklal Mahkemesi’nde ‘casusluk’, ‘bozgunculuk’, ‘asker kaçağı olmak’, ‘eşkıyalık yapmak’, ‘saltanat yanlısı olmak’ ve ‘isyancılık yapmak’ suçundan toplam 59.164 kişi yargılanmış, bunların 41.678’ine çeşitli cezalar verilmiş, 1054 idam cezası infaz edilmişti.
Rejimin ‘hain’ ihtiyacı henüz doymamıştı ancak 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan BarışAntlaşması, birçok alt anlaşma ve sözleşmenin yanısıra, 1 Ağustos 1914 ile 20 Kasım 1922 arasında işlenen savaş ve ‘Ermeni Tehciri’ suçlarına karışanlara genel af, yasa ve protokoller de içeriyordu. Bu maddeleri, İttihatçı gelenekten gelen mesai arkadaşlarını cezadan korumak isteyen Mustafa Kemal eklettirmişti ancak, dava arkadaşlarını koruyayım derken, ‘davaya katılmamış/ karşı çıkmış/ ihanet etmiş’ kişilerin cezalandırılması konusunda rejimin elini de bağlamıştı.
Bu paradoksu çözmek Lozan Delegasyonu üyesi Dr. Rıza Nur’a nasip oldu. Büyük tartışmalardan sonra, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti’ne, Milli Mücadele sırasında İtilaf Devletleri’yle ya da İstanbul hükümetleriyle işbirliği yapmış 150 kişiyi af kapsamı dışında tutma hakkı tanındı. Ancak Türkiye bu kişileri herhangi bir şekilde cezalandıramayacak, sadece eğer halen yurtdışındaysalar bunların Türkiye’ye girmesini ya da halen Türkiye’de oturuyorlarsa, bunların Türkiye’de yaşamasını yasaklayabilecekti.
Neden 150 kişi?
Sayının neden 150 olduğu bugüne dek bir muamma olarak kaldı. Bazılarına göre bu sayı İngilizlerin 1919’da Malta’ya götürdüğü 150 kişiye nazire idi. Bazılarına göre görüşmeler yapıldığı sırada zaten 150 kadar ‘hain’ yurtdışına çıkmıştı. Fiili durumu hukuki duruma çevirmek için 150 kişi denmişti. Hangisi olursa olsun, Lozan’da sadece sayı tesbit edilmişti. Listeye kimlerin konulacağına daha sonra karar verilecekti. Yani suçtan listeye değil, listeden suça gidilecekti.
Kimin ‘hain’, kimin ‘milli mücadeleye karşı’, kimin ‘suçlu’ olduğunun somut delillerle ve hukuki süreçlerle tesbit edildiğini sanıyorsanız yanılıyorsunuz. Bu iş kapalı kapılar ardında, kişisel kanaatlerle, şüphelerle yapıldı. Öncelikle Mustafa Kemal ve ekibinin iktidar mücadelesinde saf dışı bırakmak istediği çok kişi tesbit edildi. Sonra, iktidara yakın milletvekillerinin, yöneticilerin veya önemli şahısların şu veya bu nedenle karşı oldukları, istemedikleri adamlar listeye eklendi. Liste şiştikçe şişti, sayı binlere vardı. Ardından 600’e indirildi.
Hain yaratma yöntemleri
16 Nisan 1924 tarihli TBMM’de yapılan gizli celsede, Dâhiliye Vekili Ferit (Tek) Bey, Emniyet tarafından hazırlanan 600 kişilik ilk listenin “şuna değmiş, buna değmemiş” denerek önce 300 kişiye sonra da 150 kişiye indirildiğini belirtmiş ardından bu kişilerin nasıl seçildiğini anlatmıştı. Ancak liste kimseyi memnun etmedi elbette. Her kafadan bir ses çıkıyor, şu veya bu kişinin neden listede olmadığı soruluyordu. Örneğin İzmir Mebusu Şükrü (Saraçoğlu) Bey, listede hiç Rum ve Ermeni olmamasından yakınırken, Çorum Mebusu Mustafa Bey de kendisine destek çıkıyordu: “Aynı cürmü irtikâp edenlerden [aynı suçu işleyenlerden] bir Türk, bir Rum var, bir Ermeni var, bir Arap, Arnavut var, bir Çerkes var. Binaenaleyh evvela Türk kalır, Ermeni veya Rum gider ve nihayet Türk gider...” Bu sefer Karesi Mebusu Ahmet Süreyya (Örgeevren) Bey’in itirazı duyuluyordu: “Evvela Türk gider çünkü hıyanet etmiştir!”
Kaç tür hain vardır?
Tartışmalar şiddetlenince, İstanbul Mebusu Akçoraoğlu Yusuf Bey “kırk yılda bir kürsüye çıkan biri olarak kendilerini sabırla dinlemeleri” ricasıyla söze başlamışancak, bazı milletvekillerinin çıkardığı patırtı yüzünden zorlukla yürütmüştü konuşmasını. Söylediği özetle şöyleydi: “Herhangi bir insan için verilecek kararların en ağırı olan vatandaşlıktan çıkarma kararını almaya çalışıyoruz. Ancak böyle ağır bir tedbiri belli hukuksal prensiplere göre almak lazımdır ancak milletvekillerinin buna sabrı yoktur. Yaklaşan iftar saatinin de etkisiyle, çabucak listeye kimin gireceğini görmek istemektedirler. Bu da Meclis’i yanlışa götürebilir. Bu yüzden biraz sakin olalım.”
Ne prensibi efendi?
Dâhiliye Vekili Ferit (Tek) Bey, Yusuf Bey’in endişe etmemesini, çünkü listeyi yaparken belli prensiplere sadık kaldıklarını açıkladı. Ancak Yusuf Bey’in ısrar etmesi üzerine patlayıverdi: “Efendim, prensip diye ne istiyorsunuz? Hain, hain[dir]. Ne prensibi? Yalnız hıyanetin vecih (yolu) ve nevii (türü) itibariyle ancak tasnif kabil olur. Yoksa prensip nedir?”
Elbette bu cevaptan sonra Yusuf Bey’de konuşacak cesaret kalmadı.
23 Nisan 1924 günü TBMM’deki gizli oturumda listedeki isimler üzerinde tartışmaya geçildi. Ferit Bey isimleri okudukça, milletvekillerinden sesler yükseliyordu: “Ahmak”, “Budala”, “Alçak”, “Bunak”, “Rezil”, “Satılmış”, “Mel’un”, “Sülükler”, “Artin”, “Kürt Mustafa”, “Sekiz yüz bin Ermeni kestik diyen adam”, “Yunan bayrağını öpen”...
Mebuslar, listeye eklenmesi için yeni isimler öneriyorlardı. Birinin önerdiğini diğeri beğenmiyor, kendi adayının neden daha fazla ‘hain’ olduğunu anlatmaya çalışıyordu. Örneğin Karahisar-ı Şarki (Afyon) Mebusu Ali Sururi Efendi, Hürriyet ve İtilaf Fırkası (HİF) yöneticilerinin listeye konmasını, başkaları Kürt Teali Cemiyeti ve İngiliz Muhipleri Cemiyeti ile ilişkisi olan eski İttihatçı Abdullah Cevdet’in veya 1920’de Yozgat’ta isyan eden Çapanoğulları’nın listeye eklenmesini istiyordu. İlk öneri kısmen karşılandı, nedense diğer ikisi reddedildi.
Venizelos’a söz verdik
Kütahya Milletvekili Recep (Peker) Bey, Emniyet’in hazırladığı 600 kişilik listeden geri kalanların ziyan olmaması (!) için, bu kişilerin fotoğraflı künyelerini içeren bir ‘Siyah Liste’ hazırlanıp iskelelere, istasyonlara asılmasını, Emniyet Teşkilatı’na dağıtılmasını önerdiyse de öneri reddedildi. Karesi Mebusu Ahmet Süreyya Bey, Ermeni, Rum ve Yahudilerin de eklenmesi için epey mücadele etti ancak bu teklif Ferit Bey tarafından “600 kişilik listede Rumlar ve Ermeniler de vardı ancak Lozan’da İsmet Paşa ile Venizelos arasında imzalanan ek protokolle Rumların (dolayısıyla diğer gayrımüslimlerin) listeye konmayacağına söz verdik” denerek kabul edilmedi. Sonunda 150’likler listesine kesin biçimini verme işinin Bakanlar Kurulu’na bırakılmasına, kesin listenin tekrar TBMM’ye gelmesine karar verildi.
Bakanlar Kurulu’nun hazırlayıp son şeklini verdiği liste 22/23 Nisan 1924 Çarşamba gecesi, tekrarlanan gizli oturumda ele alındı. Bu kez öyle ilk oturumdaki gibi uzun tartışmalar olmadı ama oturum yine elektrikli geçti. Listeye hâlâ yeni kişilerin eklenmesine uğraşılıyordu. Sonunda Dâhiliye Vekili Ferit Bey inisiyatifi ele aldı ve el kaldırma usulüyle alelacele bir oylama yaptı. Mebusların “Yoklama isteriz” nidaları arasında “Kabul edilmiştir” diyerek açık celseye geçti. Aynı gün bir kararname ile muhtemelen 600 kişilik listede yer alanlardan vatandaşlıktan çıkarılma koşulları taşıyanların ‘Vatandaşlıktan Iskat Defteri’ne kaydedilmesine karar verildi.
Vahdettin’in maiyeti
1 Haziran 1924’te TBMM’de kabul edilen 150 kişilik listeye girenler on grupta toplanıyordu. (Tam liste yazının sonunda.) Birinci grupta son Padişah Vahdettin’in maiyetinden sekiz kişi (Yaver-i Has Kiraz Hamdi Paşa, Hademe-i Hassa Kumandanı Zeki, Hazine-i Hassa müfettişlerinden Kayserili Şaban Ağa ve Tütüncübaşı Şükrü, Serkarin Yaver Ömer Paşa, Yaverandan Erkan-ı Harp Miralay Tahir, Seryaver Ahmet Avni Paşa ve Eski Hazine-i Hassa Müdürü ve Defter-i Hakani Emini Refik) vardı.
Vahdettin, 1-2 Kasım 1922’de Saltanat’ın ilgasından sonra ‘firar ettiğinden’, Sevr görüşmelerinin baş mimarı Damat Ferit ile Mustafa Kemal ve arkadaşları için idam fetvası yayımlayan Dürrizade Abdullah Efendi ise öldüğünden listede yoktu. Listeye girmeyen hanedan üyeleri ise 3 Mart 1924’te Halifeliği ilga eden 431 sayılı Kanun’la sürgüne gönderileceklerdi.
İkinci grupta 10 Ağustos 1920 tarihli Sevr Antlaşması’nı imzalayan heyet üyeleri (Eski Maarif Nazırı Hadi Paşa, Ayandan Şûra-yı Devlet eski Reisi Rıza Tevfik ve Bern eski Sefiri Reşad Halis) vardı.
Halife Ordusu mensupları
Üçüncü grupta İstanbul’un Anadolu güçlerini hizaya getirmek için 18 Nisan 1920’de oluşturduğu Kuvve-i İnzibatiye’ye (Halife Ordusu) dâhil kabine üyeleri (eski Adliye Nazırı Ali Rüşdi, eski Ziraat ve Ticaret Nazırı ve eski Konya Valisi ‘Artin’ Cemal, eski Bahriye Nazırı ‘Cakacı’ Hamdi Paşa, eski Maarif Nazırı ‘Rumbeyoğlu’ Fahreddin, eski Ziraat ve Ticaret Nazırı ‘Kızılhançerli’ Remzi) ile eski Şeyhülislam Mustafa Sabri Efendi vardı.
Dördüncü grupta Kuvva-i İnzibatiye’den yedi asker (Süleyman Şefik Paşa, ‘Bulgar’ Tahsin Miralay Ahmet Refik Tarık Mümtaz, Ali Nadir Paşa, Kaymakam Fettah, ‘Çopur’ Hakkı) vardı. Halife Ordusu’nun fiili kumandanı Çerkes asıllı Anzavur Ahmed ise öldüğü için listeye konmamıştı.
‘Çerkes’ Ethem Bey ve arkadaşları
Beşinci grupta Milli Mücadele yıllarında Ankara’ya iltihak etmemiş 32 mülkî ve askerî yönetici bulunuyordu. Altıncı grupta, Milli Mücadele’nin ilk yıllarında Mustafa Kemal’le bilek güreştirmiş ve yenilerek Yunanlılara sığınmak zorunda kalmış ‘Çerkes’ Ethem Bey ve iki kardeşi (Reşit ve Tevfik Beyler) ile Ethem Bey’le hareket etmiş olan Teşkilat-ı Mahsusa’nın başkanlarından Kuşçubaşı Eşref ve kardeşi Hacı Sami ile Ethem Bey’in dört adamı bulunuyordu.
Yedinci grubu, 24 Ekim 1921’de, İngilizlerin ve Yunan işgal kuvvetlerinin himayesinde,Şark-ı Karib Çerkesleri Temin-i Hukuk Cemiyeti’nin (Yakın Doğu Çerkeslerinin Haklarını Sağlama Derneği) kongresine katılan 18 kişi oluşturuyordu.
‘Mütareke Basını’
Sekizinci grupta İtilaf Kuvvetleri’yle işbirliği yapan 13 polis vardı. Dokuzuncu grupta Milli Mücadele sırasında İşgal Kuvvetleri’yle birlikte davranan ya da Kemalist güçlere destek vermeyen 12 gazeteci (en ünlüleri Mevlanzade Rıfat, Sait Molla, Refik Halit, Refii Cevat Ömer Fevzi) vardı. Bir başka ünlü ‘hain’ gazeteci Ali Kemal, 6 Kasım 1922’de İzmit’te Sakallı Nurettin Paşa’nın örgütlediği gruplarca linç edildiğinden listeye girmesine gerek kalmamıştı. Günümüzde, İzmir’de yayımlanan Köylü gazetesi sahibi Refet Bey’in adının listeye 150. kişi olarak daha sonra Mustafa Kemal tarafından eklendiği söylense de, 16 Nisan 1924 tarihli gizli celsede Refet Bey’in adı geçiyor. Anlaşılan Refet Bey’in adının listeye konması önce unutulmuş sonra bu hata fark edilmişti.
Gariban köylüler
41 kişilik son grubu ise çoğunluğu Ege Bölgesi’ndeki çeşitli isyanlara katılmakla, eşkıyalık yapmakla veya ‘Türklere mezalim yapmakla’ suçlanan Çerkes köylüler ile düşmanla işbirliği yaptığı ileri sürülen şahıslar meydana getiriyordu. Kısacası, onca uğraşa rağmen, listenin çoğunluğunu, Recep (Peker) Bey’in deyimiyle “birtakım çobanlar ve alelade şakiler” oluşturmuştu. Öte yandan listedeki ‘önemli’ şahısların neredeyse tamamı yurtdışındaydı.
Sonuçta geriye kalanlar derhal yurtdışına çıkarıldılar. 150’likler, 28 Mayıs 1927’de kabul edilen 1064 sayılı Kanun’la vatandaşlıktan da çıkarıldılar. Malları müsadere edildi. (1924-1927 arasında ‘hain’ avına devam edildiğini hatırlatalım. 1925’te Takrir-i Sükûn’u takiben İstiklal Mahkemelerince cezalandırılanlarla, 1926’da İzmir Suikastı Davası sonrasındaki cezalandırmalar bu furyadandı.)
Sürgünde siyaset
Sürgünlerin bir bölümü tarihin tekerleğinin geri döndürmeye çalışarak Türkiye aleyhine siyasi faaliyetlerine devam ettiler (ki bunlar ayrı bir yazı konusu) ancak büyük bir bölümü sadece hayatlarını idame ettirmekle meşguldüler. Lozan Antlaşması’nda Türkiye’nin sürgünlere intikam duygularıyla yaklaşmayacağı ve onları hiçbirşekilde incitmeyeceği hükme bağlandığı halde, sürgünlerin toplandığı merkezler (Yunanistan’da Gümülcine, Romanya’da Dobruca ve Köstence, Mısır’da Kahire, Suriye’de Şam, Ürdün’de Amman) Türk istihbarat görevlileri tarafından sürekli gözetim altında tutuldu. Bazı 150’likler (Vahdettin’in yaveri Kiraz Hamdi Paşa, Tütüncübaşısı Şükrü Bey, Hadame-i Hassa Kumandanı Zeki ve Gazi Ayıntap Mutasarrıfı Celal Kadri Bey gibi) Türkiye için casusluk yapmak zorunda bırakıldı.
1930’da Yunanistan’la Türkiye arasında bir dostluk antlaşmasının imzalanması sırasında Türkiye’nin isteği üzerine Yunan hükümeti Yunan vatandaşı olmayanları yurtdışına sürdü. Türkiye Yunanistan’dan çıkarılanların kabul edilmemesi için Mısır, Suudi Arabistan ve Yugoslavya’ya baskı yaptı, çoğu olayda da başarılı oldu.
Sancılı bir af süreci
1933 yılında Cumhuriyet’in 10. yıldönümü şerefine genel af ilan edilmesi düşünüldüğünde eski Şark İstiklal Mahkemesi üyelerinden Urfa Mebusu Ali Saip Ursavaş 150’liklerin de affa dâhil edilmesini önerdi ancak bu öneri kabul edilmedi. 150’liklerin affı ancak 1938 yılında mümkün oldu. Çünkü artık Cumhuriyet oturmuş, rejim muhaliflerinin sesi tümüyle kısılmış, 150’liklerin yarısı ölmüştü, diğer yarısı yaşlı ve hastaydı.
Mustafa Kemal’i affa yönelten somut olayın ise 150’likler arasında olan ve 20 yıl Suriye’de yaşayan Refik Halit’e duyduğu sempati olduğu söylendi. Yakup Kadri’ye göre Refik Halit Türkiye’de bu 20 yıl içinde yaşananları anlatan Deli adlı bir komedi kaleme almıştı. Mustafa Kemal bir toplantıda bu eseri kahkahalarla okmuş ve “Bu Refik Halit’in yirmi yıllık bir akıl hastasının, şuuru yerine gelip kendisini baştanbaşa değişmiş bir Türkiye’de bulunca tekrar delirişini gösteren bir tiyatro eseridir” demişti. Mustafa Kemal’in “Ne yapacaksak yapalım, onun bir an evet memlekete dönmesinin çaresine bakalım” demesi üzerine, İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, yazarın bir sınır karakoluna teslim olmasını, oradan da “nezaketle Ankara’ya gönderilmesi”şeklinde bir çözüm bulmuş, ancak Refik Halit bu teklifi kabul etmediği için genel af yoluna gidilmişti. (Refik Halit’e Karay soyadını Atatürk’ün verdiği söylenir. Bunun ilginç hikâyesini bilenler bilmeyenlere anlatsın demekle yetinelim.)
14 yıl sonra aynı gün
Tesadüf müdür yoksa gizli bir sembolizmin ürünü müdür bilinmez, 150’likler kanunun çıktığı 1 Haziran 1924’ten tam 14 yıl sonra aynı gün, yani 1 Haziran 1938’te TBMM’de af konusu görüşülmeye başlandı. Ancak, 150’liklere hâlâ büyük antipati vardı. Örneğin Cumhuriyet gazetesinin sahibi ve başyazarı Yunus Nadi 150’liklerin affedilmesine karşı çıkarken, asıl adı Enis Avni olan İttihatçı yazar Aka Gündüz “affa evet dediği için kocasını Anafartalar’da, evladını Sakarya’da şehit verenlerden” af dileyerek milli duyguları tahrik ediyordu.
Meclis’te Isparta Mebusu İbrahim Demiralay “Biçareler”, Gümüşhane Mebusu AliŞevket Öndersev “Zavallı adamlar”, Gümüşhane Mebusu Durak Sakarya, “Vatanın bağrına hançer dayayanlar”, “Damgalı vatan hainleri” diyerek koroyu destekliyordu. İçel Mebusu Fikret Mutlu “Zavallı, bedtıynet (kötü yaradılışlı) insanlar, yaşayan ölüler” derken, Ordu Mebusu Muhittin Baha Pars “Onlar birer pıhtı, müstahase (fosil), iğrenç birer vücuttan ibarettir” gibi tıbbî analojilerle tansiyonu yükseltiyordu. Eskişehir Mebusu Emin Sazak ise, “Bunlar da Ali Kemal gibi ölmelidir. Ben bunları birer birer dişlerimle etlerini kopararak öldürmek isterim” diyerek, halkı adeta 150’likleri linçe davet ediyordu.
Büyük şefler affedicidir
Sonunda Adliye Vekili Şükrü Saraçoğlu duruma el koydu ve “Büyük milletler ve büyükşefler cezalarında ve aflarında daima büyük hamleler yaparlar. Türk milleti ve onunşefi çok büyüktür; affı da eserleri gibi büyük olacaktır” diyerek muhaliflerin direncini kırdı. 3961 sayılı Af Kanunu 29 Haziran 1939’da TBMM’de kabul edildi. Ancak af sınırlıydı. 150’liklerin askerlikleri sayılmayacak, memuriyette geçen hizmetleri dikkate alınıp emekli maaşına hak kazanamayacaklar, kanunun yürürlüğe girdiği 16 Temmuz 1938 tarihinden başlayarak sekiz yıl kamu hizmetlerinde bulunamayacaklardı. 150’liklerin mallarını müsadere eden kanun yürürlükten kaldırmasına rağmen bu kanunla doğmuş bütün hukuki sonuçlar da saklı tutulmaktaydı. Dahası yurda dönecek 150’likleri Bakanlar Kurulu, lüzum gördüğü anda vatandaşlıktan tekrar çıkarabilecekti. Yani her an kapı dışarı edilmeleri sözkonusuydu.
Kanunun kabulünden sonra 150’liklerden hayatta kalanlar (50 veya 51 kişi) peyderpey yurda döndüler. Bu kişilerin İstihbarat Teşkilatı tarafından takibine devam edildi, her adımları Emniyet’e rapor edildi. Dönenlerden bazıları (örneğin Refii Cevat Ulunay, Refik Halit Karay) ömürlerinin kalan yıllarında sıkı birer Atatürkçü oldular. Dönmeyenler arasında hikâyesi ayrı bir yazı konusu olan ‘Çerkes’ Ethem Bey de vardı. Böylece Cumhuriyet’in ilk çeyreğine damgasını vuran ‘hain avı’ hız kesti.
Heyeti Mahsusalar
Ordu ve bürokrasideki ‘hainlerin’ tasfiyesi ise Heyeti Mahsusalar aracılığı ile yapılmıştı. Milli Mücadele’ye katılmadığı tesbit edilen askerî personelin yargılamaları aslında 1922-1923’te Adapazarı (Osman Paşa Divanı) ve İzmir’de kurulan Divan-ı Harp Mahkemesi’nde yapılmış ve suçlular cezalandırılmıştı. Beraat edenlerin eski görevlerine dönmek istemeleri üzerine konu TBMM’nin 20-24 Eylül 1923 günlü gizli oturumlarında görüşüldü ve Müdafaa-i Milliye Vekili Kazım (Özalp) Bey’in bu durumun sakıncalı olduğunu söylemesi üzerine 25 Eylül 1923’te, 347 numaralı “Mücadele-i Milliyeye İştirak Etmeyen ve Hududu Milli Haricinde Kalan Erkan, Ümera ve Zabitan ve Memurin ve Mensubini Askeriye Hakkında Yapılacak Muameleyi ve Cidali Milliyeye İştirak Edenlerin Tekaüd Müddetlerinin Sureti Hesabını Natık Kanun” çıkarıldı.
Binlerce memurun tardı
Kanunun adından da anlaşılacağı gibi amaç Milli Mücadele’ye katılmayan askerî personeli ayıklamaktı. Bunun için Bursa’da Albay Ahmet Derviş Bey başkanlığında 10 kişilik bir askerî heyet oluşturuldu. Heyet derhal çalışmalara başladı ve kiminin askerlikle ilişkisini kesti, kimini emekli etti. Bu minvaldeki 300 kişil ordudan tasfiye edildi.İkinci adım, 26 Mayıs 1926 tarihinde, Mülki Heyeti Mahsusa diye bilinen ve sivilmemurları ayıklamak için çıkarılan “Mücadele-i Milliyeye İştirak Etmeyen Memurin Hakkında 854 Sayılı Kanun” oldu. Heyet sorguladığı 3.150 kişiden 1250’si için olumsuz karar verdi ve memuriyetten uzaklaştırdı.
Telafisi zor zararlar
Ancak, kimin Milli Mücadele’ye katıldığı, kimin katılmadığı, katılanların samimiyeti, katılmayanların nedenlerini tesbit etmenin güçlüğü yüzünden yüzlerce haksızlık iddiası ortaya çıktı. Bu iddiaları soruşturmak üzere 21 Mayıs 1928 tarihinde 1289 sayılı “Âli Karar Heyeti Hakkında Kanun” çıkarıldı. Heyeti Mahsusalar’ın ve Âli Karar Heyeti’nin kararları 1933’deki 10. Yıl Affı’ndan sonra beş yıl süre daha yürürlükte kaldı ve bu kurullarca cezalandırılanlar ancak Atatürk’ün ölümünden önce çıkarılan genel afla (150’liklerle birlikte) aklanabildiler. Ancak kesin kaldırma kararlarında bile iki yıllık bir süre için daha normal devlet memuru olamama kaydına yer verilmişti. Son beş yıl boyunca da haksız uygulamalardan yakınmalar 1952’ye kadar devam etti. Kısacası devletin kara listesine girmek kolay, çıkmak ise pek zordu! Kıssadan hisseyi çıkarmak ise sizlere kaldı...
***
150’likler Listesi
Not: Bazı isimlerin başında ya da sonunda bulunan ve ‘eski’ anlamına gelen ‘Esbak’, ‘Sabık’ ibareleri okuma kolaylığı olması için kaldırılmıştır. Ayrıca cümleler günümüzün yazım kurallarına uygun hale getirilmiştir.
Vahdettin’in Maiyeti
1. Yaver-i Has Kiraz Hamdi
2. Hademe-i Hassa Kumandanı Zeki
3. Hazine-i Hassa müfettişlerinden Kayserili Şaban Ağa
4. Tütüncübaşı Şükrü
5. Serkarin Yaveri Ömer Paşa
6. Yaverandan Erkân-ı Harp Miralayı Tahir
7. Seryaver Ahmet Avni Paşa
8. Hazine-i Hassa Müdürü ve Defter-i Hakani Emini Refik
Kuvve-i İnzibatiye’ye Dâhil Kabine Üyeleri
9. Şeyhülislam Mustafa Sabri
10. Adliye Nazırı Ali Rüşdi
11. Ziraat ve Ticaret Nazırı Cemal
12. Bahriye Nazırı Cakacı Hamdi Paşa
13. Maarif Nazırı Rumbeyoğlu Fahreddin
14. Ziraat ve Ticaret Nazırı Kızılhançerli Remzi
Sevr Antlaşmasını İmzalayan Heyet Üyeleri
15. Maarif Nazırı Hadi Paşa
16. Ayandan Şûra-yı Devlet Reisi Rıza Tevfik
17. Bern Eski Sefiri Reşad Halis
Kuvve-i İnzibatiye’ye Dâhil Olanlar
18. Kuva-yı İnzibatiye Başkumandanı Süleyman Şefik Paşa
19. Yaveri Süvari Yüzbaşısı Bulgar namıyla maruf Tahsin
20. Kuva-yı İnzibatiye Erkan-ı Harbiye Reisi Miralay Ahmet Refik
21. Kuva-yı İnzibatiye Mitralyöz Kumandanı ve Damat Ferit’in Yaveri Tarık Mümtaz
22. Kuva-yı İnzibatiye kumandanlarından İzmir Kolordusu Kumandanı Ali Nadir Paşa
23. Kuva-yı İnzibatiye mensuplarından ve Nemrut Mustafa Divan-ı Harp Üyesi Kaymakam Fettah
24. Kuva-yı İnzibatiye mensuplarından ‘Çopur’ Hakkı
Mülkiye ve Askeriye Mensupları
25. Bursa Valisi Gümülcineli İsmail
26. Ayandan Konyalı Zeynelabidin
27. Cebelibereket Mutasarrıf-ı sabıkı Fanizade Mesut
28. Hürriyet ve İtilaf Fırkası lideri Miralay Sadık
29. Malatya Mutasarrıfı Bedirhani Halil Rahmi
30. Manisa Mutasarrıfı Giritli Hüsnü
31. Divan-ı Harp Reisi Nemrut Mustafa Paşa
32. Uşak Belediye Reisi Hulusi
33. Adapazarı Kaymakamı ‘Hain’ Mustafa
34. Tekirdağ Müftüsü Hafız Ahmet
35. Afyonkarahisar Mutasarrıfı Sabit
36. Gazi Ayıntap (Gaziantep) Mutasarrıflığı’nda bulunmuş Celal Kadri
37. Hürriyet ve İtilaf Katib-i Umumisi Adanalı Zeynelabidin
38. Mülga [Kaldırılmış] Ayan’dan Evkaf Nazırı Vasfi Hoca
39. Harput Valisi Ali Galip
40. Bursa Vali Vekili Aziz Nuri
41. Bursa Müftüsü Ömer Fevzi
42. İzmir Kadı Müşaviri Ahmet Asım
43. İstanbul Muhafızı Natık
44. Dâhiliye Nazırı Ayan’dan Adil
45. Dâhiliye Nazırı Ayan’dan Mehmet Ali
46. Edirne Valisi ve Şehremini Vekili Salim (Mirimiran)
47. Kütahya’da Yunanlılara mutasarrıflık eden Hoca Rasihzade İbrahim
48. Adana’da valilik eden Abdurrahman
49. Karahisar-ı Şarki [Şebinkarahisar] Mebusu Ömer Fevzi
50. İşkenceci namıyla maruf Mülazım Adil
51. İşkenceci namıyla Maruf Mülazım Refik
52. Kırkağaç Kaymakamı Şerif
53. Çanakkale Mutasarrıfı Mehmet Mahir
54. İstanbul Merkez Kumandanı Emin
55. Kilis’te kaymakamlık eden Sadullah Sami
56. Dâhiliye Nezareti Dava Vekili ve Bolu Mutasarrıfı Osman Nuri
Ethem Bey ve Yandaşları
57. Ethem Bey
58. Ethem’in biraderi Reşit
59. Ethem’in biraderi Tevfik
60. Kuşçubaşı Eşref [Teşkilat-ı Mahsusa’nın başkanlarından]
61. Kuşçubaşı Eşref’in biraderi Hacı Sami
62. İzmirli Akhisar Kumandanı Yüzbaşı Küçük Ethem
63. Düzceli Mehmetoğlu Sami
64. Burhaniyeli Halil İbrahim
65. Susurluk’tan Demirkapılı Hacı Ahmet
Çerkez Kongresi Üyeleri
66. Hendek Kazası’nın Sümbüllü Karyesi’nden Bağ Osman
67. Eski İzmir Mutasarrıfı İbrahim Hakkı
68. Baraev Sait
69. Berzek Tahir
70. Adapazarı’nın Harmantepe Karyesi’nden Maan Şirin
71. Söke Ereğlisi’nin Teke Karyesi’nden Koca Ömeroğlu Hüseyin
72. Adapazarı’nın Talustanbey Köyü’nden Bağ Kamil
73. Hamte Ahmet
74. Maan Ali
75. Kirmastı’nın Karaosman Karyesi’nden Harunelreşid
76. Eskişehirli Sefer Hoca
77. Bigalı Nuri Beyoğlu İsa
78. Adapazarı’nın Şahinbey Karyesi’nden Kazım
79. Gönen’in Tuzakçı Karyesi’nden Lampat Yakup
80. Gönen’in Bayramiç Karyesi’nden Kumpat Hafız Sait
81. Gönen’in Keçe Karyesi’nden mütekait Binbaşı Ahmet
82. İzmir’de Dava Vekili Bazeduruğ Sait
83. Şamlı Ahmet Nuri
Polisler
84. İstanbul Polis Müdürü Tahsin
85. İstanbul Polis Müdür Muavini Kemal
86. Emniyeti Umumiye Müdür Muavini Ispartalı Kemal
87. İstanbul Polis Müdüriyeti Birinci Şube Müdürü Şeref
88. İstanbul Polis Müdüriyeti Birinci Kısım Başmemuru Hafız Sait
89. Arnavutköy Merkez Memuru Hacı Kemal
90. Polis Başmemurlarından Namık
91. Şişli Komiseri Nedim
92. İzmir Merkez Memuru, Edirne Polis Müdürü ve Yalova Kaymakamı Fuad
93. Adana’da polis memurluğu eden Yolgeçenli Yusuf
94. Unkapanı Merkez Memuru Sakallı Cemil
95. Büyükdere Merkez Memuru Mazlum
96. Beyoğlu İkinci Komiseri Fuad
Gazeteciler
97. Serbesti Gazetesi sahibi, Hürriyet ve İtilaf azasından Mevlanzade Rıfat
98. İstanbul Gazetesi sahibi Sait Molla
99. İzmir’de Müsavat Gazetesi Sahibi ve Eski Muharriri, Darülhikmet Azası İzmirli Hafız İsmail
100. Aydede Gazetesi sahibi ve Posta Telgraf eski Müdür-ü Umumisi Refik Halit
101. Bandırma Adalet Gazetesi sahibi Bahriyeli Ali Sami
102. Edirne’de Teemin ve Elyevm, Selanik’te Hakikat gazeteleri sahibi Neyyir Mustafa
103. İzmir’de Köylü Gazetesi Baş Muharriri Ferid
104. Alemdar Gazetesi sahibi Refii Cevat
105. Alemdar Gazetesi’nden Pehlivan Kadri
106. Adana’da Ferda Gazetesi sahibi Fanizade Ali İlmi
107. Balıkesir’de İrşad Gazetesi sahiplerinden Trabzonlu Ömer Fevzi
108. Halep’te Doğru Yol Gazetesi sahibi Hasan Sadık
109. Köylü Gazetesi Sahibi ve Müdürü İzmirli Refet
Diğer Şahıslar
110. Tarsuslu Kamil Paşazade Selami
111. Tarsuslu Kamil Paşazade Kemal
112. Süleymaniyeli Kürt Hakkı
113. Mustafa Sabri Hoca’nın oğlu İbrahim Sabri
114. Fabrikatör Bursalı Cemil
115. İngiliz Casusu Meşhur Çerkez Ragıp
116. Fransız Zabitliği yapan Haçinli Kazak Hasan
117. Eşkıya Reisi Süngülü Davut
118. Binbaşı Çerkez Bekir
119. Fabrikatör Bursalı Cemil’in kayınbiraderi Necip
120. İzmir Umur-u İslamiye Müftüsü Ahmet Hulusi
121. Uşak’ta Madanoğlu Mustafa
122. Gönen’in Tuzakçı Karyesi’nden Yusufoğlu Remzi
123. Gönen’in Bayramiç Karyesi’nden Hacı Kasımoğlu Zühdü
124. Gönen’in Balcı Karyesi’nden Kocagözün Osmanoğlu Şakir
125. Gönen’in Muratlar Karyesi’nden Koç Mehmetoğlu Koç Ali
126. Gönen’in Ayvacık Karyesi’nden Mehmetoğlu Aziz
127. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Bağcılı Ahmetoğlu Osman
128. Susurluk’un Yıldız Karyesi’nden Molla Süleymanoğlu İzzet
129. Gönen’in Muratlar Karyesi’nden Hüseyinoğlu Kara Kazım
130. Gönen’in Balcı Karyesi’nden Bekir oğlu Arap Mahmut
131. Gönen’in Rüstem Karyesi’nden Gardiyan Yusuf
132. Gönen’in Balcı Karyesi’nden Ömeroğlu Eyüp
133. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Talustanoğlu İbrahim Çavuş
134. Gönen’in Balcı Karyesi’nden Topallı Şerifoğlu İbrahim;
135. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Topal Ömeroğlu İdris
136. Manyas’ın Boycaağaç Karyesi’nden Kurhoğlu İsmail
137. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Muhtar Hacı Beyoğlu Canbulat
138. Marmara’nın Kayapınar Karyesi’nden Yusufoğlu İshak
139.Manyas’ın Kizik Karyesi’nden Ali Beyoğlu Sabit
140. Gönen’in Balcı Karyesi’nden Deli Hasanoğlu Salim
141. Gönen’in Çerkez Mahallesi’nden Makineci Mehmedoğlu Osman
142. Manyas Değirmenboğazı Karyesi’nden Kadiroğlu Kamil
143. Gönen’in Keçidere Karyesi’nden Hüseyinoğlu Galip
144. Manyas Hacı Yakup Karyesi’nden Çerkez Saitoğlu Salih
145. Manyas’ın Hacı Yakup Karyesi’nden Maktul Şevket’in biraderi İsmail
146. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Abdullahoğlu Deli Kasım
147. Gönen’in Çerkez Mahallesi’nden Hasan Onbaşıoğlu Kemal
148. Manyas’ın Değirmenboğazı Karyesi’nden Kadiroğlu Kemal’in biraderi Kazım Efe
149. Gönen’in Kizik Karyesi’nden Pallaçoğlu Kamil
150. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Tuğoğlu Mehmet Ağa
Özet Kaynakça: TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. 4, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1985, s. 434-462; Kamil Erdeha, Yüzellilikler Yahut Milli Mücadelenin Muhasebesi, Tekin Yayınevi, 2001; İlhami Soysal, 150’likler Kimdir, Ne Yaptılar, Ne Oldular?, Gür Yayınları, 1988; Rıza Nur, Hayat ve Hatıraları, Cilt 3, AltındağYayınevi, 1968; Cemil Koçak, Heyet-i Mahsusalar, İletişim Yayınları, 2005.
.3-7-11.
.Bomba Olayı ve ‘Bir anlık gecikme’
30 Haziran 2011 günü Diyarbakır’da yapılan bir anma töreninde, BDP Milletvekili Sebahat Tuncel, 30 Haziran 1996’da Tunceli’de, askerlerin bayrak töreni sırasında hamile kadın kılığına girerek düzenlediği intihar saldırısıyla kendisiyle birlikte sekiz askerin ölmesine, 29 askerin ise yaralanmasına yol açan Zilan kod adlı PKK eylemcisi Zeynep Kınacı hakkında bir konuşma yaptı. Tuncel’in “Sadece Zilan değil, Kürt özgürlük tarihine baktığımızda binlerce şehidimiz var. 18 bin gerilla bu 30 yıllık mücadele yaşamını yitirmiştir. Bunların arasında binlerce kadın arkadaşımız var. Bizim bugün rahat siyaset yapmamızı, bu kadar rahat konuşmamızı bu mücadeleye ve bu arkadaşlarımıza borçluyuz. 30 yılda çok büyük emekler ve çok büyük bedeller verildi. Ancak halen yolumuz var. Zilan yoldaşın canını ortaya koyarak sisteme karşı vücudunu bomba yapıp patlatmasını kendi mücadelemiz olarak görmeliyiz” dediği söylendi. Sebahat Tuncel daha sonra sözlerinin yanlış anlaşıldığını ileri sürdü ama 5 Temmuz 2011 tarihli Radikal’de Eyüp Can’ın “Zilan nasıl canlı bomba oldu?” başlıklı yazısı hakkında Tuncel’in yorumunu duyamadım. Duymak isterdim, çünkü konu çok önemliydi.
Genel olarak terör konusundaki düşüncelerimi 31 Ocak 2010 tarihli “Birinin gerillası ötekinin teröristi” başlıklı yazımda özetlemiştim, Taraf’ın arşivinde bulabilirsiniz. Özel olarak kadınların intihar bombacısı olmalarının sosyolojik ve ideolojik gerekçelerine ilişkin tesbitlerimi ise 16 Mart 2006 tarihinde yazıya dökmüştüm. İlgilenenler şu adresten okuyabilirler: http://www.birikimdergisi.com/birikim/makale.aspx?mid=128.
Bu vesileyle bu hafta siyasi amaçlar uğruna teröre başvurmanın tarihinden birkaç yaprak çevirelim.
***
Osmanlı Dönemi’nde de siyasi amaçlarla suikast yapılmıştı. İlk akla gelenler, 6 Nisan 1909’da Serbestigazetesi Başyazarı Hasan Fehmi Bey’in, 9 Haziran 1910’da Sada-yı Millet Başyazarı Ahmet Samim Bey’in, 10 Temmuz 1911’de Şehran gazetesi yazarı Zeki Bey’in öldürülmeleri, 11 Haziran 1913’te, Mahmut Şevket Paşa’nın öldürülmesi. Ancak bunların hiçbiri 21 Temmuz 1905’te, Yıldız Camii’nden çıkan II. Abdülhamid’e yapılan bombalı saldırıyla karşılaştırılamaz. Tarihe “Bomba Olayı” diye geçen suikastın ayrıntıları dönemin sansür uygulamaları nedeniyle ancak 1909’da ortaya çıkmıştı. Ancak o günden bu yana hikâyeye yeni bir şeyler eklenmedi. Olay aşağı yukarı şöyle gelişmişti:
II. Abdülhamit kuruntulu bir padişah olduğu için, Cuma namazlarını Yıldız Sarayı’nın kapısından 300-400 metre uzaklıktaki Yıldız Camii’nde kılardı. Hüsamettin Ertürk İki Devrin Perde Arkası adlı hatıratında bu törenleri şöyle anlatır: “Yolun iki tarafına padişahın muhafızları, süvari ve piyade hassa askeri iki sıra dizilir, mızıka Marş-ı Sultani’yi çalar, devlet ileri gelenleri, askerî komutanlar bu törende hazır bulunurlardı. Belirli ve alışılmış kişilerden başka kimse Cuma namazı için padişahla beraber camiye giremezdi. Her tarafta bendeler, hafiyeler, sivil polisler vardı.”
26 ölü, 58 yaralı
İşte 21 Temmuz 1905 günü, yine böyle bir törende, İstanbul’un her yerinden duyulan korkunç bir patlama oldu. İnsan ve hayvan cesetlerinin kanlı parçaları, taşlar ve topraklar etrafa savruldu. Sonradan anlaşıldığına göre 26 kişi ölmüş, 58 kişi yaralanmış, 20 at ve 17 araba parçalanmış, cami hasar görmüştü ancak Abdülhamid sağ ve salimdi...
Rivayete göre patlamadan sonra, evhamı ile tanınan Abdülhamid kendini kontrol etmeyi başararak sadece “Ne var, ne oldu” diye sormakla yetinmiş, ardından kılıç çekerek avluya doluşan süvari birliğine “Korkmayın, korkmayın” dedikten sonra saltanat arabasına atlayıp, dizginleri bizzat eline alarak oradan süratle ayrılmıştı. Tören Dairesi’nin önünden geçerken elçiler tarafından selamlanan Abdülhamit, her cuma olduğu gibi o gün de Çit Köşkü’nde elçileri kabul etmişti. O gün ve ertesi gün kendisine geçmiş olsun diyenlerle ilgilenecekti. (Ancak daha sonra sarayın etrafına yeni ve daha güçlü duvarlar yapılacaktı.)
148 kilo patlayıcı ve yeraltı tünelleri
Olayı soruşturmak üzere bir komisyon kurulmuş, yolda bulunan bir lastik parçasının izi sürülerek arabanın markası tesbit edilmişti. Markadan kalkarak arabaya, arabadan da suikastçılara ulaşılmıştı. Daha sonra şehrin çeşitli semtlerinde baskınlar yapılmış, iddialara göre değişik mekânlarda depolanmış 148 kilo ‘Milinit’ adlı patlayıcı malzeme ile Osmanlı Bankası ve Galata Köprüsü’nü uçurmak üzere kazılmış yeraltı tünelleri bulunmuştu.
Suikastçılar ise Bakü Ermenilerinden ve Troşak Cemiyeti yöneticilerinden Simoil Kayın (kod adı Hristofor Mikaelyan) ile kızı olarak tanıtılan Robina Kayın ve Rusya Ermenilerinden Safo kod adlı Konstantin Kabulyan idi. Beyoğlu’ndaki Moraviç Apartmanı’nda bir daire kiralayan suikast timi Belçika’da pek çok bombalama olayına karışmış ‘gedikli’ anarşist Charles Edouard Joris ve eşi Anna ile temasa geçmişti. Jorris, dikkati çekmemek için bir süre Singer fabrikasında teknisyen olarak çalışmıştı.
Cehennem makinesi
Suikast, Viyana yapımı machine infernale (Cehennem makinesi) denen saatli bir bomba ile gerçekleştirilecekti. Titiz gözlemler sonunda Padişah’ın namazdan sonra caminin binek taşından arabasına bir dakika 40 saniyede (bazı kaynaklara göre iki dakika 40 saniyede) geldiği saptanmıştı. Ardından 100 kg. ağırlığındaki demir-çelik parçacıklarından oluşan bombayı taşımak için Viyana’dakiNesel Dofer araba fabrikasına şık bir fayton tasarımı hazırlatmışlardı. Bu tasarıma uygun olarak imal ettirdikleri parçaları İstanbul’a getirmişler, Şişli’deki bir ahırda monte ettirmişler, faytonu çektirmek için dönemin ünlü ortaoyuncusu Kel Hasan’dan iki doru at satın almışlardı. Olay günü, ekibe Madam Sofi Liparis, arabacı Sarkis, oğlu Mıgırdıç, seyis Yervant Frankolyan ve arabacı Jorj Petri Varşamof (Kirkor Varşam) ve birkaç Ermeni daha katılmıştı. Ekip, Abdülhamid’i beklemek üzerine Saray’ın Saat Kulesi’nin (1890 yılında Ermeni mimar Sarkis Balyan tarafından yapılmıştı) altındaki yerlerini almışlardı. Bombanın tam zamanında patlaması için uygun bir düzenek hazırlanmıştı. Ancak suikast timinden Kristofor Mikaelyan da ölenler arasında olduğu halde Abdülhamid’in kılına zarar gelmemişti.
Başarısızlığın nedeni
Peki, suikast neden başarısız olmuştu? Olayın en yakın tanıklarından olan Woods Paşa’nın anlattığına göre, Abdülhamid önce Şeyhülislam Cemalettin Efendi ile ayaküstü sohbet etmiş, ardından da İstabl-ı Amire (Saray Ahırı) müdürüne bir dahaki selamlık törenine kadar arabası için yeni atlar temin edilmesini emretmişti. Dönemin tanıklarından Abdullah Bedevi (Kuran) ise, Harbiye Mektebi’nde kurulan İhtilalci Askerler Cemiyeti’nden Kırşehirli Rıza adlı bir öğrencinin Abdülhamid’e dilekçe vermesi yüzünden Abdülhamid’in birkaç dakika geciktiğini iddia etmişti. Hangi iddia doğrudur bilinmez ama anlaşılan bu iki-üç konuşmanın neden olduğu birkaç dakikalık gecikme Abdülhamid’in hayatını kurtarmıştı.
Olayın arkasında sadece Ermeni komitacıların değil İttihatçıların olduğu iddia edildi ancak buna ait kanıt ortaya çıkmadı. Sadece İttihatçıların düşmanlarından İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin (İTC) 1907’de Paris’te yapılan II. Kongresi’nde, Abdülhamit’i yıkmak için Taşnaklarla ittifak yaptığı bugün bilinmekte. 1908’de Abdülhamid’e Meşrutiyet’in ikinci kez ilan ettirilmesi de bu ittifakın sonucuydu.
Bir Lâhza-i Teahhûr
Sadece İttihatçılar değil, istibdat yönetimine karşı olan başkaları da Bomba Olayı’nı onaylamışlardır. Örneğin Abdülhamid’in siyasi muarızlarından Tevfik Fikret (İttihatçı değildir), 1908’den sonra yayımlanabilen ünlü “Bir Lâhza-i Teahhûr” (Bir Anlık Gecikme) adlı şiirinde “...Kırıp yüzyılların boyunduruklarını, en çetin/ Bir uykudan uyandırır budunları dehşetin./ Ey şanlı avcı, tuzağını boşuna kurmadın/ Attın, fakat yazık ki, yazıklar ki vurmadın!..” diyerek suikastın başarısızlıkla sonuçlanmasından duyduğu büyük üzüntüyü dile getirir.
Tarihçi Ahmed Refik (Altınay) (o da İttihatçı değildir) olayı anlatırken “Osmanlı milletini Abdülhamid’in zulmünden kurtarmak için bu kahramanca hareketin Ermeni vatandaşlarımız tarafından icra olunduğu anlaşıldı” demiştir.
Ancak, suikasta katılması yönünde davet alan İttihatçı Ahmed Rıza’nın bu teklifi şiddetle reddettiği ve bağımsız bir Ermeni devleti yararına hedefe doğru giden bir partiyi kınadığı da biliniyor. Buna karşılık 1909’daki 31 Mart Olayı’ndan sonra, Yıldız Sarayı’nda ele geçirilen belgeler arasında Bomba Olayı’na dair jurnallerle birlikte Ermenilerin verdiği jurnaller de vardı. Hatta o sırada Osmanlı Devleti’nin Londra Sefareti’nde Üçüncü Sekreter olan Esat (Paker) Bey anılarında Padişah’ın kendisine hazırlanan suikasttan haberdar olduğunu, Abdülhamid’in bu konudaki istihbaratı Londra Sefiri Kostaki Muzurus Paşa’dan, Muzurus Paşa’nın da bir Ermeni’den almış olduğunu yazmıştı. Kısacası Bomba Olayı’na Türklerin veya Ermenilerin yaklaşımı tek tip değildir.
Belçika’nın baskısı
Olayı soruşturmak üzere kurulan komisyon yüzlerce tanık dinledi, binlerce sayfa fezleke tuttu. Suikastçıların önemli bir bölümü yurtdışına kaçmıştı. Planlar hakkında her türlü bilgiye sahip olduğu sanılan Hacı Nişan Minayan adlı komitacı konuşmamak için bileklerini teneke ile keserek intihar etmişti.
Mahkemenin karar vermesinden bir gün önce yani 17 Aralık 1905 günü Belçika Hükümeti Osmanlı Devleti’ne bir nota vermişti. İstanbul Belçika’nın notasına kulak asmamış ve Joris’i 18 Aralık 1905 günü idama mahkûm etmişti. Diğer sanıkları da hapse mahkûm etti. Ama Belçika olayın peşini bırakmadı. Baskının nasıl sonuçlandığını Abdülhamid’in Mabeyn Başkâtibi Tahsin Paşa’nın anılarından okuyalım: “Bir gece Brüksel’den Yıldız’a bir telgraf geldi. Bu telgrafta Joris’in affı dileniyordu. Telgraf rica ve tehdit ile karışık bir ifade ile yazılmıştı. Joris hapishane hücresinden saraya getirildi, padişahla bilvasıta görüştü, Ermeni komitaları aleyhine çalışmak ve bunların durumları, hareketleri hakkında bilgi vermek üzere para karşılığında Sultan Hamid’in hizmetine girdi, beş yüz altın yolluk bağışlanarak Sirkeci’den trene bindirildi ve gitti. Sultan Hamid’i ortadan kaldırmak için görev kabul etmiş olan Joris, çok geçmeden Sultan Hamid’in hafiyeliğini alarak Avrupa’ya döndü ve hayli hizmet etti.”
***
Hasan Sabbah ve Haşhaşinler
Siyasi amaçlarla adam öldürmek deyince en çok akla gelenler ise 11. yüzyılda yaşamış olan Hasan Sabbah ve Haşhaşin adı verilen fedaileridir. Çok yazılmış bir konudur ama bilmeyenler olabilir diye özetleyeyim.
Hasan Sabbah (d. 1054), Şiiliğin Altıncı İmamı Caferü’s-Sadık’ın 765 yılında ölümünden sonra oğlu İsmail’e biat edenlerin kurduğu İsmailiye mezhebine bağlı eğitimli bir Farisi veya Arap idi. İsmail babasından önce ölmüş, bazı Şiiler diğer oğul Musa el Kazım’a biat etmişti. İsmail’e biat edenler ise daha sonra kollara ayrılmışlardı. Nizarilik adı verilen kola bağlı olan Hasan Sabbah, 1090’da müritleriyle birlikte Hazar Denizi yakınlarındaki Kazvin bölgesinde, Rudbar Vadisi yakınlarındaki sarp kayalıklara kurulu Alamut Kalesi’ni ele geçirdi ve 1124 yılında ölümüne kadar 34 yıl burada yaşadı. Yaşamı boyunca da siyasi rakiplerini saf dışı etmek için, fedaileri aracılığıyla suikastlar düzenledi. Kurduğu İran Nizari Devleti, 1256 yılında İlhanlı Hükümdarı Hülagu tarafından tarihe gömüldü ama Alamut Kalesi düşmanın eline düşmedi. İddiaya göre kaleyi yok etmek için üzerinde yükseldiği kayalık arazinin altındaki petrol yataklarını patlatmak bile denenmişti. Hasan Sabbah’ın ardılları döneminde fedailer az da olsa siyasi suikastlara devam ettiler.
Marko Polo’un uydurmaları
Rivayete göre fedailer kuşakla bağlı beyaz bir giysi, kırmızı çizme ve kırmızı başlık giyerler, hançeri kurbanın göğsüne ne zaman ve nerede yerleştirecekleri konusunda sıkı bir eğitimden geçirilirlerdi. Bazen de zehirli ok veya mızrak kullanırlardı. Ama hangi yöntem olursa olsun, kurban ölümden kurtulamazdı.
Ünlü İtalyan seyyah Marko Polo (d. 1254), seyahatnamesinde, fedailerin içinde bol miktarda haşhaş bulunan içkiden içtikten sonra kendilerinden geçmiş biçimde bırakıldıkları “cennet” sandıkları bahçeye tekrar kavuşmak için Hasan Sabbah’ın emirlerini tartışmaksızın yerine getirdiklerini ileri sürer. Fedailere “Haşhaşin” (Afyonkeş) adı takılmasının kaynağı da Marko Polo’dur. Marko Polo seyahatnamesinde suikastçılardan “assassin” diye söz eder. Bu terim daha sonra ünlü İtalyan şairi Dante Aligheri tarafından 1300-1305 yılları arasında yazılan İlahi Komedya’nın XIX. Şarkısı’nda boy gösterir. Dante, Marko Polo geleneğini izleyerek, “assassin” kavramını “kötülük” kavramı ile birlikte ele alır. Bu tarihten itibaren “assassin” kelimesi Batı dillerinde “suikastçı” veya “cani” anlamına kullanılmaya başlar.
Halbuki Marko Polo’nun bölgeden 1271-1275 yılları arasında geçtiği sanılır. O sıralarda 20 yaşlarındadır ve Alamut Kalesi’ne gitmemiştir. Dolayısıyla anlattıkları tamamen rivayetlere dayanır. İkincisi, birçok tarihsel kaynak, Hasan Sabbah’ın son derece muhafazakâr biri olduğunu, müritlerine değil uyuşturucu (haşhaş) verip hurilerle gönül eğlendirttiğini, kadınlarla ilişkiyi ve alkollü içkileri bile yasakladığını yazar. Ayrıca iki oğlundan birini cinayetle, diğerini de ayyaşlıkla suçlayarak öldürmüştür. Bu yakıştırmanın nedeni Sünni bakış açısıyla Şiiliği karalamak veya bir insanın ancak uyuşturucunun etkisi altındayken bu kadar gözü kara olabileceği yolundaki önyargı olabilir. Nitekim bugün bile Sünniler için “ehli sünnete saldıran sapkın bir cani” olan Hasan Sabbah Şiiler için bir kahramandır.
Nizam’ül-Mülk olayı
Hasan Sabbah ile ilgili başka şüpheli bilgiler de vardır. Örneğin çağdaş yazar Amin Maalouf’unSemerkant adlı romanında iddia edildiği gibi, Hasan Sabbah’la rubai yazarı Ömer Hayyam ve siyasetçi Nizam’ül-Mülk’ün arkadaş oldukları şüphelidir. İlk iki şahsiyet yaşça yakındır ama Nizam’ül-Mülk onlardan en az 30 yaş büyüktür. Ayrıca üçü de farklı medreselerde okumuşlardır.
Büyük Selçuklu hükümdarları Alparslan ve Melikşah’ın ünlü veziri, Siyasetname adlı eserin yazarı Nizam’ül-Mülk’ün, Hasan Sabbah’ın fedaileri tarafından öldürüldüğü de kesin değildir. Böyle bir ihtimal vardır ancak bu cinayeti Melikşah’ın kendisinin veya oğlunu tahta geçirmek isteyen Terken Hatun’un ya da Nizam’ül-Mülk’ün rakibi Tac’ül-Mülk’ün işlemiş olduğunu söyleyen kaynaklar da vardır.
Faik Bulut’un kaynakçada belirttiğim Hasan Sabbah’ın Nizari Devleti’ni “Eşitlikli dervişan cumhuriyeti” olarak tarif eden kitabını ise ne yazık ki kitapçılarda bulamadım, dolayısıyla okuyamadım. Bu yüzden bu ilginç tezin dayanaklarını bilmiyorum. Ama bütün bunlar bile Hasan Sabbah ve Haşhaşinler meselesinde uydurma ile gerçeği ayırmak için daha derin okumalar yapmak lazım geldiğini gösteriyor.
Özet Kaynakça: İsmail Kaygusuz, Hasan Sabbah ve Alamut, SU Yayınları, 2004; Faik Bulut, Hasan Sabbah Gerçeği/ Eşitlikçi Dervişan Cumhuriyetleri, Amin Maalouf, Semerkant (Roman), Yapı Kredi Yayınları, 1997; Sir Henry F. Woods, Türkiye Anıları, Osmanlı Bahriyesinde 40 Yıl 1869-1909,(Çeviren: Fahri Çoker), 1976; Tahsin Paşa, Abdülhamit ve Yıldız Hatıraları, 1931, Alpay Kabacalı, Türkiye’de Siyasal Cinayetler, Gürer Yayınları, 2007, s. 61-66; Necdet Sakaoğlu, “Bomba Olayı”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C. 2,Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı ortak yayını, 1994, s. 294-295; Vahdettin Ergin, “Sultan II. Abdülhamid’e Düzenlenen Ermeni Suikastı ve Bu Sebeple Belçika İle Yaşanan Diplomatik Kriz”, Belleten, Cilt LIX, Sayı 225, Ağustos 1995, s. 413–428.
.10-7-11.
..
.1934 İskân Kanunu ve Kürtler
Üç hafta aradan sonra merhaba! Gazetede yokluğuma dair (ilk hafta internetteki kısa not dışında) bir açıklama olmadığı için merak edenler oldu, maille veya şahsen soranlara açıklama yaptım. Bir de genel açıklama yapayım: Çeşitli nedenlerle yapmaktan kaçındığım bir işe soyundum: Taraf’ta,AGOS’ta ve başka mecralarda yayımlanan yazılarımdan kitap hazırlamaya çalışıyorum. Bu nedenle böyle uzun izin almıştım, yoksa dinlenmek için değil. Eğer bir aksilik olmazsa, 1876-1922 arasına dair yazılardan oluşan ilk kitap önümüzdeki ekim ayında Profil Yayıncılık’tan çıkacak. İkincisi herhalde önümüzdeki baharı bulur.
Bu üç hafta içinde Türkiye’de ve yurtdışında çok önemli olaylar yaşandı. Askerin siviller üzerindeki kadim vesayetini kırma yolunda önemli bir merhale aşıldı. Ancak YAŞ toplantısının hemen ardından yapılan devlet zirvesinde Kürt Meselesi’nin eskiden olduğu gibi ‘Terörle Mücadele’ başlığı altında değerlendirildiği söylentilerini duyunca, acaba fazla mı iyimserim diye düşündüm. Bekleyip göreceğiz.
Bu hafta, devlet zirvesinde buluşan eşhasa, Kürt Meselesi’nin tarihçesinde önemli bir kilometre taşı olan 1934 İskân Kanunu’nu anlatmaya karar verdim, çünkü ettikleri laflardan bu ve benzeri kanunlardan haberleri olmadığı sonucuna vardım. Var da böyle konuşuyorlarsa pes doğrusu...
***
1925 tarihli Şeyh Said İsyanı’ndan sonra hazırlanan Şark Islahat Planı’nın bir parçası olarak 1927’de çıkarılan bir sürgün kanunu ile Diyarbakır ve Bayazit (Ağrı) Vilayeti’nden 1400 kişi batıdaki illere sürülmüş, bunların yerine Dobruca’dan, Bulgaristan’dan, Kıbrıs’tan, Kafkasya’dan gelen Müslümanlar yerleştirilmişti. Aynı yıl bir çeşit ‘olağanüstü hâl valiliği’ olan ‘Umumi Müfettişlik’ kurumu oluşturuldu ve ülke beş müfettişlik bölgesine ayrıldı. Başlarına da rejimin en has adamları atandı. Ama bu ‘tedbirlere’ rağmen 1927-1930 arasında Ağrı İsyanı önlenemedi. İsyanın kanlı biçimde bastırılmasından sonra hem ‘Kürt Meselesi’ni halletmek hem de Türkiye’ye dalgalar halinde gelen Müslüman muhacirlerin iskân sorunlarını çözmek için bir ‘İskân Kanunu” hazırlandı. Tasarı ilk kez 5 Mayıs 1932’de TBMM’ye sunuldu. Tasarı üzerinde tartışmalar yapıldıktan sonra ‘Muvakkat Encümen’e havale edildi, altı ay sonra encümen raporunu Meclis’e sundu.
Türk ırkının hasletleri
Raporda ve tasarı üzerinde yapılan konuşmalarda 1930’lara damgasını vuran Türk Tarih Tezi’nin temaları egemendi. Yani “Türk soyunun özlü ve köklü yaratılışında ‘Efendi yaşamak’ düsturu” vardı. “Başkalarının esiri olmamak, başkalarına boyun eğmemek Türk ırkının iki asli özelliği” idi. “Türk ırkı gittiği her yere medeniyet ışığı götürmüştü.” “Türkiye Cumhuriyeti de aynı ırkın kafa gönül ve dil birliğine sahip çocukları olarak gördüğü Türkleri yüceltmeyi ülkü edinmişti.”
Bu nedenle “Öteden beri Türk kültürüne uzak kalmış olanların ülkede yerleşerek onlara Türk kültürünü benimsetmek için devletin yapacağı işler bu kanunda açıkça gösterilmişti. Türk bayrağına gönül bağlamamış iken Türk yurttaşlığını, kanunun onlara verdiği her türlü hakları kullanmakta olanları, Türkiye Cumhuriyeti uygun göremezdi. Bunun içindir ki, bu gibileri Türk kültüründe eritmek ve onları Türk oldukları için daha sağlam yurda bağlamak yollarını bu kanun göstermişti. Türkiye Cumhuriyeti devletinde, Türküm diyen herkesin bu Türklüğü devlet için belli ve açık olmalıydı. Burada devlet, hiçbir Türk’ün Türklüğünden bir soluk işkillenmek istemezdi!”
Tasarıya nihai şekli altı aylık bir çalışmadan sonra verildi. 27 Mayıs 1934’te Dâhiliye Vekili Şükrü (Kaya) Bey, TBMM üyelerine yaptığı konuşmada kanunun dört amacından söz etmişti. Bu amaçlardan birincisi nüfusla, ikincisi muhaceretle, üçüncüsü içerdeki seyyar aşiretlerle, dördüncüsü ise topraksız ve başkalarının toprağında çalışan topraksızlarla ilgiliydi. Şükrü Bey sözlerini “Bu kanun tek dille konuşan, bir düşünen, aynı hissi taşıyan bir memleket yapacaktır” diyerek yoğun alkışlar içinde noktalamıştı.
‘Soy’ değil ‘ırk’
TBMM’deki uzun görüşmeler sırasında milletvekilleri de basın da, kanunun içeriği üzerinde durmadı. Tartışmalar daha çok terimler üzerinde (örneğin ‘muhacir’ yerine ‘sığnak’, ‘kültür’ yerine ‘ekin’, ‘iskân’ yerine ‘yerleştirme’ mi demeli gibi) oldu. Bu anlaşılırdı çünkü o yıllarda öztürkçecilik modası vardı. Terim tartışmalarından en önemlisi ve içerikle ilgili tek tartışma, ise ‘soy’ ve ‘ırk’ kelimeleri üzerinde oldu. Kemalist rejimin ilk siyasi etnologu sayılabilecek Muş Milletvekili Hasan Reşit (Tankut) Bey, kanunun 12. maddesi tartışılırken “Bu çok mükemmel kanunda ‘soy’ kelimesi birkaç defa tekerrür etti (tekrarlandı). Bendenizin anladığıma göre soy kelimesile ‘ırk’ demek isteniyor. Eğer böyle ise bu kelimenin burada kullanılmamasını rica ederim (...) Türkiye hududu haricinden Türkiye’ye gelen ve Türk harsına (kültürüne) tabi olmayan insanlar ırkan Türk demektirler. Fakat Türk kültürüne tabi olmadıkları için Türkçe konuşmuyorlar. Esasen bunlar bizim öz kardeşimiz demektir. Rica ediyorum soy kelimesi yerine Türk dili ve Türk kültürü kelimesi konulsun.”
Dâhiliye Vekili Şükrü Bey geri adım atmadı çünkü kafası gayet netti: ‘Soy’dan kastın ‘ırk’ olduğunu, çünkü ‘soy’un aile anlamına geldiğini, bu yüzden ‘soy’ yerine ‘ırk’ı kullanmanın daha doğru olacağını söyledi. Oylamada Hasan Reşit Bey’in ‘soy’ yerine ‘Türk kültürü, Türk dili’ terimlerinin kullanılması teklifi reddedildi ve ‘ırk’ kelimesinin kullanılması kararlaştırıldı. Dahası, kanunun başka yerlerinde geçen ‘soy’ kelimeleri de ‘ırk’ olarak değiştirildi. Yani Hasan Reşit Bey’in iyi niyetle başlattığı tartışma ırkçıların pozisyonlarını tahkim etmeleriyle sona erdi. Böylece, 1924 Anayasası’nın 88. maddesindeki “... herkes Türk ıtlak olunur” ifadesindeki Türk’ün neyin adı olduğu bir kez daha anlaşıldı.
Memleketimiz üçe ayrılır
14 Haziran 1934’te kabul edilen bir hafta sonra Resmî Gazete’de yayımlanan 2510 Sayılı İskân Kanunu 52 maddeden oluşuyordu. Kanunun en önemli maddelerine gelince;
2. Madde’de iskân bölgeleri tarif edilmişti: “Dâhiliye Vekilliği’nce yapılıp, icra vekilleri heyetince tasdik olunacak haritaya göre, Türkiye, iskân mıntıkaları bakımından üç nevi mıntıkaya ayrılır. 1 numaralı mıntıkalar: Türk kültürlü nüfusun tekâsüfü (yoğunlaşması) istenilen yerlerdir. 2 numaralı mıntıkalar:Türk kültürüne temsili istenilen nüfusun nakil ve iskânına ayrılan yerlerdir. 3 numaralı mıntıkalar: Yer, sıhhat, iktisat, kültür, siyaset, askerlik ve inzibat sebepleri ile boşaltılması istenilen ve iskân ve ikamete yasak edilen yerlerdir.”
Buradaki ‘temsil’ terimi günümüzdeki ‘asimilasyon’ terimine karşılık geliyordu. Latince ‘benzer’ anlamına gelen similis kökeninden gelen asimilasyon, sosyolojide “çoğunluk veya iktidar sahibinin baskısıyla, farklılık gösteren grupların, bunların kültür birikimleri ve kimliklerinin, baskın yapı içinde eriyerek yok olması/edilmesi” anlamına gelir. Temsil ise Arapçada ‘benzetme, bir şeyin aynını yapma’ anlamına gelen ‘misl’ kökünden gelir.
Zamana ve ihtiyaca göre
Parantezi kapatıp devam edersek; bu mıntıkaların nereleri olduğunu 1935 yılının Dâhiliye Vekilliği Nüfus Umum Müdürlüğü raporundan okuyalım: “Bir numaralı mıntıka Erzincan, Malatya, Gaziantep vilayetleri, Kars Vilayetinin Iğdır, Tuzluca, Kağızman, Sarıkamış kazalarını, Erzurum Vilayetinin Hınıs, Pasinler, Çat, Tercan kazalarını, Sivas Vilayetinin Zara, Hafik, Kangal, Gürün, Divriği kazalarını, Kayseri Vilayetinin Pınarbaşı kazasını ihtiva etmektedir.” (Bu bölgenin çok ayrıntılı tarifi 1939 yılında yapıldı.)
“Diğer vilayet ve kazalar da iki sayılı mıntıkayı teşkil etmektedir. İki sayılı mıntıkada en ziyade faaliyet gösterilmesi icabeden saha Trakya Umumi Müfettişliği sahası yani Tekirdağ, Çanakkale, Edirne ve Kırklareli vilayetleridir.”
Üç numaralı mıntıka ise “zamana ve ihtiyaca göre taayyün edebileceğinden (belirleneceğinden) bunu ilerde lüzum hasıl olacak çağlara bırakmak gerekli” görülmüştü. Devletin gizli belgelerine göre bu mıntıka Ağrı, Dersim, Kars ve Diyarbakır’ın bazı kesimleri, Bingöl, Bitlis, Muş,Sason’dan (bugün Batman iline bağlı) oluşuyordu.
Anarşistler, casuslar, Çingeneler
Kanun bu mıntıkalarda oturacakları da üçe ayırmıştı: “Türk kültüründen olanlar ve Türkçe konuşanlar”(Anadolu’nun etnik olarak Türk olduğu düşünülen ve Türkçe konuşan ahalisi ile Türkçe konuşan göçmenler), “Türk kültürüne bağlı olan ama Türkçe konuşmayanlar” (esas olarak Kürtler), “Türk kültürüne bağlı olmayan ve Türkçe konuşmayanlar” (Araplar ve gayrimüslimler).
3. Madde’de kimlere muhacir, kimlere mülteci denileceği tarif ediliyor ardından “Kimlerin ve hangi memleketler halkının Türk kültürüne bağlı sayılacağı İcra Vekilleri (Bakanlar Kurulu) Heyeti kararı ile tespit olunur” deniyordu. Yani görünüşte ‘bilimsel’ olmaya bile gerek görülmüyordu, ‘siyasi’ kriterler yeterliydi.
4. Madde’de “A: Türk kültürüne bağlı olmıyanlar, B: Anarşistler, C: Casuslar, Ç: Göçebe Çingeneler,D: Memleket dışına çıkarılmış olanlar, Türkiye’ye muhacir olarak alınmazlar” denerek ‘ötekilere’ yeni gruplar ekleniyordu.
Güya feodalitenin tasfiyesi
Resmî tarihçilerin kanunun ‘feodaliteyi tasfiyeyi amaçladığını’ söyledikleri 10. Madde ise şöyleydi: “A: (...) Aşiret reisliği, beyliği, ağalığı ve şeyhliği ve bunların herhangi bir vesikaya veya görgü ve göreneğe müstenit her türlü teşkilât ve taazzuvları (organları) kaldırılmıştır.
B: Kanunun neşrinden önce, herhangi bir hüküm veya vesika ile veya örf ve âdetle aşiretlerin şahsiyetlerine veya onlara izafetle reis, bey, ağa ve şeyhlerine ait olarak tanınmış kayıtlı-kayıtsız bütün gayrımenkuller devlete geçer. Bu kanun hükümlerine ve devletçe tutulan usullere göre bu gayrimenkuller muhacirlere, mültecilere, göçebelere, naklolunanlara, topraksız veya az topraklı yerli çiftçilere dağıtılıp tapuya bağlanır (...)
C: Bu kanunun neşrinden önce aşiretlere reislik, beylik, ağalık, şeyhlik yapmış olanları ve yapmak isteyenleri ve sınırlar boyunda oturmasında emniyet ve asayiş bakımından mahsur bulunanları, aileleri ile birlikte münasip yerlere naklettirip yerleştirmeye, icra vekilleri heyeti kararı ile Dâhiliye Vekili selâhiyetlidir.
Ç: Türk tebaasından olup da, Türk kültürüne bağlı bulunmayan aşiretler fertlerinin dağınık olarak 2 numaralı [Şark Vilayetleri dışında kalan] mıntıkalara, Türk tabiiyetli ve Türk kültürlü göçebe aşiretler fertlerini sıhhat ve yaşama şartları elverişli yerlere nakledip yerleştirmeye, Türk tebaası olmayan ve Türk kültürüne bağlı bulunmayan göçebe aşiretler fertlerini icaba göre Türkiye dışarısına çıkarmaya Dâhiliye Vekili selâhiyetlidir.”
Topraksız çiftçiler beklesin
Modern öncesi dönemlere ait ceberut yöntemlerle feodaliteyi tasfiye etme iddiasının kofluğu bir yana, bu tasfiyenin olmazsa olmaz şartı olan ‘topraksız çiftçiyi topraklandırma’ meselesi ‘bir başka kanuna’ bırakılmıştı. Bu kanun ise ancak 11 yıl sonra çıkarılabildi. (1945 tarihli Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nu önümüzdeki haftalarda ele alacağım.) Öte yandan nedense Kemalist rejim, Türk asıllı reislere, ağalara, şeyhlere karşı değildi, sadece Kürt asıllı reisler, ağalar, şeyhler hedef tahtasındaydı. Aslında bu da doğru değildi, sadece siyasi talepleri olan Kürt ağalara karşıydı, çünkü 1923’ten itibaren tüm seçimlerde işbirlikçi Kürt feodalleri bizzat Mustafa Kemal tarafından CHP listelerine milletvekili adayı olarak konmuşlar ve seçilmişlerdi.
Vatandaşlıktan çıkarmak serbest
‘Türk ırkından olmayanları nelerin beklediği anlatan 11. Madde “A: Anadili Türkçe olmayanlardan toplu olmak üzere yeniden köy ve mahalle, işçi ve sanatçı kümesi kurulması veya bu gibi kimselerin bir köyü, bir mahalleyi, bir işi veya bir sanatı kendi soydaşlarına inhisar ettirmeleri [tekeline almaları] yasaktır.
B: Türk Kültürüne bağlı olmayanlar veya Türk Kültürüne bağlı olup ta Türkçeden başka dil konuşanlarhakkında, harsî, askerî, siyasî, içtimaî ve inzibatî sebeplerle, icra vekilleri heyeti kararı ile Dâhiliye Vekili, lüzumlu görülen tedbirleri almağa mecburdur. Toptan olmamak şartı ile başka yerlere nakil ve vatandaşlıktan ıskat etmek [çıkarmak] de bu tedbirler içindedir.
C: Kasabalarda ve şehirlerde yerleşen ecnebilerin tutarı belediye sınırları içindeki bütün nüfus tutarının yüzde 10’unu geçemez. Ve ayrı mahalle kuramazlar.”
12. Madde bu tedbirleri biraz daha açıyordu: “1 numaralı mıntıkalara [Doğu vilayetlerine]: A: Yeniden hiçbir aşiretin veya göçebenin sokulmasına, Türk kültürüne bağlı olmayan hiçbir ferdin yeniden yerleştirilmesine ve bu mıntıkaların eski yerlilerinden olsa bile Türk kültürüne bağlı olmayan hiçbir kimsenin avdet etmesine izin verilemez.
B: Bu mıntıkalarda ırkan Türk olup dilini unutmuş veya ihmal etmiş bulunan köyler ve aşiretler efradı ahalisi Türk kültürüne bağlı köyler ile nahiye, kaza ve vilâyet merkezleri civarında yerleştirilir.”
Asimilasyon için 10 yıl
Ama 29. Madde önemliydi çünkü hükümetin ‘serpiştirme’, ‘sürme’, ‘vatandaşlık ve ülkeden çıkarma’ vb. yollarla ‘asimilasyon’ için ne kadar süreyi yeterli gördüğüne dair ipucu veriyordu: “A: Hükümetçe iskân edilen muhacirler, mülteciler, göçebeler, ve 1 numaralı bölgelere hükümetçe yerleştirilen kimseler, yerleştirildikleri yerde en az 10 yıl oturmağa mecburdurlar. Bunlar Dâhiliye Vekilliğinin izni olmadıkça başka yerlerde yurt tutamazlar. Başka yerlere izinsiz gidip yurt tutanlar ve tutmak isteyenler yerleştirildikleri yere döndürürler.” Ancak aynı maddenin B bendi ki doğrudan Kürtlere ilişkindi, daha da sertti: “1 ve 3 numaralı mıntıkalardan 2 numaralı mıntıkada 9, 10, 11. maddelere göre bir yerden başka bir yere nakledilenler 10 yıl sonra dahi İcra Vekilleri Heyeti kararı olmadıkça başka yerlere gidip yurt tutamazlar.”
İskân Kanunu’nun bundan sonraki maddeleri teknik konulara dairdi. Kanunla birlikte bütçeden 29.651.200 liralık tahsisat ayrıldı, Umumi Müfettişliklere tebligatlar yapıldı ve çalışmalara başlandı. (Çalışmaların seyri hakkında İsmet İnönü’nün 1935 yılı baharında yaptığı Şark seyahati bir başka yazının konusu olabilecek kadar ilginçtir.)
DP imdada yetişiyor
Kanuna yıllar içinde çeşitli ekler yapıldı. Bazı maddeler, fıkralar çıkarıldı. Bunların çoğu Balkan ülkelerinden gelen muhacirlerle ilgiliydi. Tek Parti döneminin sonlarında, CHP iktidarı Kürtlere daha yumuşak davranmak ihtiyacı duydu çünkü hem 1937-1938 Dersim katliamlarından beri Kürt siyasal hareketi sindirilmişti, hem de Kürt asıllı seçmenler kendilerine yeni bir mecra arıyordu. Bu atmosferde 1947 yılında çıkarılan 5098 sayılı kanun ile sürgünlerin iskân edildikleri yerde oturma zorunluluğu kaldırıldı. Aynı kanunla, ülkeyi üç mıntıkaya ayıran maddeler kaldırıldı. Bu sayede 4.128 hanede yaşayan 22.516 kişi Şark vilayetlerindeki eski yurtlarına döndüler. 1948 yılında çıkarılan 5227 sayılı kanun ile 917 hanede 4607 kişi daha Doğu Anadolu’ya döndü.
1950 seçimlerinde ezici çoğunlukla iktidara gelen Demokrat Parti (DP) bir adım daha attı ve 1951 yılında 5826 sayılı yasa ile Tunceli, Van, Siirt, Bitlis, Ağrı ve Kars’ta yasak bölge ilan edilen yerlerde yerleşme serbest bırakıldı ve tapuya bağlı olarak devlete geçmiş olan taşınmazlar eski sahiplerine geri verildi.
27 Mayısçılar güncelliyor
Ancak devletin Kürt paranoyası öyle kolay geçecek türden değildi. 27 Mayıs 1960 darbesinden sadece dört gün sonra, 1 Haziran 1960’ta, bölgelerinde etkili olan toprak ağalarından, aşiret reislerinden, şeyhlerden ve Kürt milliyetçisi olduğundan şüphelenilen toplam 485 kişi tutuklanarak Sivas-Kabakyazı’da açık arazide kurulan bir kampa kapatıldılar. Sivas Kampı sakinlerinden bir bölümü, 7 Ekim 1960 günü, 2510 Sayılı İskân Kanunu’na ek olarak çıkarılan ve “Sosyal birtakım reformları yapabilmek, ortaçağın Türkiye’de yaşayan düzenini yıkmak, ağalık ve şeyhlik gibi müesseseleri yıkmak” gayesi ile çıkarılan 105 sayılı kanunla Kürtlerin adeta bağışıklık kazandığı sürgünle tekrar karşı karşıya geldi. Elbette 27 Mayısçılar da Batı illerindeki toprak ağalarına dokunmadılar.
1934 İskân Kanunu epeyce budanmış haliyle yürürlükte. Hatta İçişleri Bakanlığı’nın 23 Ekim 2003 tarihli genelgesiyle yurttaşlık başvurusunda bulunanların “Çingene olup olmadıklarının araştırılmasının” istenmesi AB’nin 2003 Türkiye İlerleme Raporu’na yansımıştı.
Sonuç olarak, büyüklerimiz, “Kürt Meselesi mi terör meselesi mi” konusunda karar verirken bu kanunu ve aynı mantıkla hazırlanmış nice kanunu, yönetmeliği, devletin gizli açık kararlarını akıllarının bir köşesinde tutsunlar.
Özet Kaynakça: Serap Yeşiltuna “1934 İskân Kanunu ve basındaki yansımaları”, İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâpları Enstitüsü’nde 2006 yılında kabul edilmiş lisansüstü tezi; Mehmet Bayrak, Kürdoloji Belgeleri II, Öz-Ge Yayınları, 2004; aynı yazar, Kürtler ve Ulusal Demokratik Mücadeleleri Üstüne Gizli Belgeler-Araştırmalar-Notlar, Özge Yayınları, 1993; İsmail Beşikçi, Bilim Yöntemi Türkiye Uygulaması I: Kürtlerin Mecburi İskânı, Komal Yayınları,1977; 1934 İskan Kanunu’nun halen yürürlükte olan hali için:http://www.mevzuat.adalet.gov.tr/html/554.html
.7-8-11.
..
Cemal Paşa ve Arap milliyetçiliği
Yavuz Selim (I) zamanında Osmanlı topraklarına katılan Suriye aslında başından beri yarı-özerk biçimde idare edilmişti. Bölge, barındırdığı Hıristiyan nüfus yüzünden daha 17. yüzyılda Fransızların ilgi alanına girmişti. Araplar arasındaki ilk milli uyanış Suriye’nin ‘mütemmim cüzü’ sayılan Cebel-i Lübnan (Dağlık Lübnan) bölgesinde oldu çünkü Osmanlıların 11. yüzyıldan beri bölgede var olan Batınî mezhebi Dürzîlere dayanarak, kökleri 5. yüzyıla kadar uzanan Hıristiyan mezhebi Marunîlere karşı baskı kurma politikaları ciddi bir gerginlik kaynağı idi. Bu durum Batılı devletlerin Lübnan’ın iç işlerine karışması için uygun bir ortam yaratmıştı. Fransızlar Marunîleri, İngilizler Dürzîleri desteklediler ve bölgede Osmanlıların kontrolü giderek zayıfladı. 1860’da 10 bin Marunî ile Rum Katolik ve Ortodoks kiliseleri mensubunun Dürzîler tarafından katledilmesi Fransa’nın bölgenin iç işlerine karışması için iyi bir bahane oldu.
Misyonerlerin faaliyetleri
1861’de Marunîlere özerklik vererek Bekaa Vadisi ile kıyı bölgelerinde tekrar egemenlik kurmayı başaran Osmanlı yönetimi, 1866’da Beyrut’ta Protestan Yüksek Okulu (sonradan Beyrut Amerikan Üniversitesi) kurulmasını ise önleyemedi. Üstüne üstlük bölgede Fransız Cizvitleri ve Lazaristlerinin, Amerikan Protestanlarının, Rus Ortodoksların misyonerlik faaliyetleri ve okulları da vardı. Özellikle öğrenim dili Arapça olan Suriye Protestan Koleji, Amerikan liberalizminin Arap dünyasına taşınmasında önemli rol oynadı. Başlangıçta eski Arap kültürüne dönmeyi ve Arapçaya hak ettiği yeri vermeyi hedefleyen kültürel Arap milliyetçiliği giderek siyasallaştı.
Kararsızlık dönemi
1876-1909 arasında hüküm süren II. Abdülhamid’in devleti birarada tutmak için başvurduğu Pan İslamist politikalar, Araplarla merkezin arasını bir nebze düzelttiyse de, siyasal İslamcılığın filizlenmesine yol açarak, uzun vadede ayrıştırıcı bir rol oynamıştı. Ancak bu dönemde bile Araplar arasında Osmanlı Devleti’ne karşı takınılacak tutumda netlik yoktu. Ancak 1911 Trablusgarp ve 1912-1913 Balkan Savaşları (daha doğrusu hezimetleri) bir dönüm noktası oldu.
Emir Şekip Arslan’ın çabaları
Gerçi İtalyanlar Trablusgarp’ı işgal ettiğinde Araplar eski nefretleri bir kenara bırakıp merkezin etrafında toplanmışlardı. Dürzî lider Emir Şekip Arslan’ın yurtsever çağrıları kısa sürede yankı bulmuş, Irak ve Suriye’deki kabileler, Cezayirli ve Tunuslu göçmenler asker yazılmak üzere kışlaların önüne yığılmışlardı. Ama bu birlik duygusu kısa sürdü, eski gerginlikler tekrar su yüzüne çıktı. Önce Havran ve Doğu Ürdün’de yaşayan Dürzîler ayaklandı. Bunu Doğu Necd bölgesinde Zeydî (Şiiliğin bir kolu) İmam Yahya ayaklanması ile Suriye’deki Bedevi ayaklanması izledi. Balkan hezimetinden sonra sadece devletin değil Halifeliğin de elden gideceği korkusunu iyice arttırınca, Mısır Hıdivi İzzet Paşa, Mekke Muhafızı Şerif Hüseyin, Libya lideri Şeyh Senusi ve Arabistan’daki Necd bölgesi liderlerinden İbn Reşid arasında ilk anlaşma yapıldı. Arap milliyetçiliğinin askerî kanadını ise 1913’te Aziz Ali El Mısri tarafından kurulan El Ahd adlı örgüt temsil etmeye soyunmuştu. Aslında örgüt sanıldığı kadar güçlü değildi ancak Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesi durumu kökünden değiştirecekti.
Cemal Paşa Suriye’de
Cemal Paşa’nın 18 Kasım 1914’te, hem İngilizlere karşı Kanal seferini icra hem de bölgedeki asayişi temin etmek maksadıyla, IV. Ordu Kumandanlığı’nın yanı sıra Suriye, Filistin, Hicaz ve Kilikya bölgeleri genel valiliğine atanmasından sonra İstanbul’un Arap politikası iyice sertleşti. Dönemin tanıklarından Ali İhsan Sabis Paşa’ya göre bu atama İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) içindeki Enver- Cemal çekişmesinin bir sonucuydu ve esas olarak Cemal Paşa’yı İstanbul’dan uzaklaştırmak için yapılmıştı. Hâlbuki Cemal Paşa daha savaş başlamadan önce, İstanbul’daki Fransız Elçisi Bompard’a “Mısır benim Alsas- Loren’imdir” demiş ve savaşa girildiği takdirde Mısır’ı almakla uğraşacağını söylemişti. Yani ortada bir çekişme olsa bile, Suriye görevi Cemal Paşa’nın hedefleri açısından çok isabetliydi.
Cemal Paşa’ya yazılan kasideler
Cemal Paşa, Şam’a giderken geçtiği Konya-Pozantı-Tarsus-Adanaİskenderun- Halep’te halk tarafından coşkuyla karşılanmış, Arap şairleri Cemal Paşa için kasideler, şiirler okumuştu. İki haftalık bir yolculuktan sonra 8 Aralık 1915 günü Şam’a varan Cemal Paşa, burada adeta taç giyen krallar gibi görkemli bir törenle karşılanmış ve karargâhını Damaskus Palas Oteli’nde kurmuştu.
Emir Subayı Falih Rıfkı’ya (Atay) göre Cemal Paşa’nın Cuma Selamlıkları aynen Padişah Mehmed V. Reşat’ınkilerle yarışıyordu: “Dördüncü Ordu Karargâhı’na gidiş, hele Şam’dan sonra, artık bir mabede çıkılıyor gibi baş döndürür. Bir terör havası vardır. Ses daha pestir ve Cemal ismi Tevrat’tan, İncil’den alınma mukaddes bir ada benzer.”
Cemal Paşa’nın Kurmay Subayı Ali Fuat (Erden) ise Cemal Paşa’ya yazılmış kasidelerden birini aktarır: “Celâl-i Cemâl’in önünde müluk ve hükümdaran titrer/ Ve cemâl-i Cemâl’in önünde şemsü kamer iğtirap eder. (Cemal’in şiddeti karşısında melikler ve hükümdarlar titrer/ Cemal’in yüzü önünde güneş ve ay gözden kaybolur.)”
Benzer ifadeler başka kaynaklarda da vardı. Kimine göre Cemal Paşa “Suriye ve Arabistan’ın taçsız kralı”, kimine göre “bölgenin mahvına sebep olan bir zalim”, kimine göre “her şeye yetkili bir lord” idi.
Müslümanları hoş tutarken
Sonsuz yetkilerle donatılmış Cemal Paşa’nın ilk işi Bağdat, Kerbela, Necef eşrafıyla bölgedeki Arap şeyhlerine, Hicaz’daki İbnürreşid ve İbnisuud’a, Yemen’deki İmam Yahya’ya dostluk mesajları göndermek olmuştu. Sonra uzun süredir İstanbul ile kavgalı olan Dürzîleri yanına çekmeye çalıştı. (Bu konuda en büyük yardımcısı Dürzî lider, Teşkilat-ı Mahsusacı Emir Şekip Arslan’dı.) Şam ulemasından Şeyh Bedrettin ve Şeyh Ebül-Hayd Abidin’le yakın dostluklar kurdu. Arap ahaliyi savaş yükümlülüklerinden muaf tuttu ve kendilerinden satın alınacak her malın parasının peşin olarak ödeneceği güvencesini verdi. Bu arada Alman İmparatoru II. Kayzer’in projesi olan Cihat fikrini işliyordu.
Hıristiyanlara zorbalık
Buna karşılık Hıristiyan ahaliye karşı sert bir politika izliyordu. Örneğin Mısır’da bulunan Rum Melkit Patriği’ni azletmiş ve yerine yenisini atamıştı. Sis (Kozan) Kataliğosu’nu Kudüs’e sevk etmiş, Baalbek ve Harran metropolitleri hakkında cezai işlemler yapmıştı. Kudüs Ermeni Patriği Sehak Efendi’ye İstanbul’a değil kendisine hesap vermesini emretmişti. Cebel-i Lübnan’ın Ermeni Katolik Mutasarrıfı Ohannes Kuyumcuyan’ı (Şam’a geldiğinde kendisi atamıştı) azledip yerine İttihatçı Ali Münif Bey’i getirmiş, Marunî lider Huveyk’i Şam’da oturmaya mecbur etmişti. Ama esas kıyamet Cemal Paşa’nın birlikleri Şubat ve Ağustos 1915’te Süveyş Kanalı’nı koruyan İngiliz birliklerine yönelik iki saldırıda başarısız olunca kopacaktı. Cemal Paşa bundan sonra her iki tarafı da ezen politikalar izlemeye başladı.
21 Ağustos 1915’te casusluk ve yabancı devletleri destekleme suçlamasıyla 11 Arap milliyetçisi Beyrut’ta idam edildi. Paşa durmadı ve bölgenin ileri gelen Arap ailelerinden iki bin kadarını Anadolu ve Rumeli’ye sürdü. Paşa “bu bir ceza değildir” demişti ama emirnamesinde ‘bir suç işleyeni başkalarına ders olacak şekilde cezalandırma’ anlamına gelen ‘tedip’ terimini kullanmıştı. Sürgünler gittikleri yerlerde sıkı takibe alındılar. Kaçmaya çalışanlar daha uzak yerlere sürüldü vs. Sürülenler arasında İstanbul’a, Osmanlıcılık fikrine bağlı pek çok kişinin olması İstanbul’da büyük bir şaşkınlık yaratmıştı ancak Cemal Paşa’yı kararından caydırmak mümkün olmamıştı.
Kıtlık, açlık ve veba
1915 yılı sonunda Suriye’de zahire fiyatları aşırı arttı, bölgede büyük bir kıtlık yaşandı. Buna ertesi yıl veba salgını eklendi. Bütün bu felaketlerin üzerine Cemal Paşa’nın cepheye mühimmat sevkinde kullanılan trenlerin yakıt ihtiyacı için bölgedeki sedir ormanlarını katletmesi, ordunun hayvan ve yiyecek ihtiyacını karşılamak için halkın elindekilere geçersiz Osmanlı banknotları vererek el koyması eklenince Osmanlı idaresi ile bölge halkı arasındaki bağlar kopma noktasına geldi.
Bunlar olurken, Cemal Paşa’nın emriyle 1915 yılının son günlerinden başlayarak 1916 yılının nisan ayına kadar Suriye ve Lübnan’da bir dizi tutuklama yapıldı. Suçlama devlete ihanet etmek, Fransa ve İngiltere’nin himayesinde bir Arap devleti kurmak ve Osmanlı halifeliğinin yerine bir Arap halifeliği tesis etmekti. Suriye’nin Aliye kasabasında kurulan mahkemede 200 kadar kişi yargılanmış ancak sadece üç kişi idama mahkûm edilmişti. Diğerlerine gıyaben idam, kalebentlik, kürek gibi cezalar verilmişti. Cemal Paşa kararı beğenmedi ve kendini mahkeme yerine koyarak geri kalan 23 kişinin de idam edilmesine karar verdi. İddialara göre, Mahkeme Başkanı Şükrü Bey, Cemal Paşa’nın idam cezası verirken dayandığı belgelerin eski tarihli (1913 yılına ait) olduğunu hatırlattığında Cemal Paşa “tarih kafanda paralansın” diye bağırmıştı.
İnfazlar 6 Mayıs 1916’da gerçekleştirildi. Yedi kişi Şam’da, 14 kişi de Beyrut’ta idam edildi. (6 Mayıs bugün bile Suriye ve Lübnan’da ‘Şehitler Günü’dür.) Özetle Cemal Paşa’nın Suriye ve Lübnan’daki “gaddarane idaresi’ ve özellikle idamlar Arap milliyetçiliğinde bir dönüm noktası oldu. İdamlardan 1,5 ay kadar sonra Mekke Şerifi Hüseyin’in kendi adına çıkardığı bir fetva ile başlayan sözde ‘Arap İsyanı’, Türk tarih yazımında “Arapların Türkleri arkadan hançerlemesi” olarak anılıyor. Bu isyanın arka planına bakmayı bir başka zamana bırakıp şimdilik noktayı koyalım...
Hazinede para yok, Suriye’ye yatırım çok
Cemal Paşa, Suriye ve Lübnan’da bölgede önemli imar ve eğitim faaliyetleri de yürüttü. İmar faaliyetlerin önemli bir bölümü, İngilizlere karşı yürütmeyi planladığı Kanal Harekâtı’na hizmet edecek karayolu ve demiryolu inşaatı idi. Bu kapsamda 650 kilometre yeni yol yapıldı, 450 kilometre eski yol tamir edildi. Yollar üzerinde son derece gösterişli menziller oluşturuldu. Örneğin Sina Çölü’nün başlangıç noktası kabul edilen Birüşşeba’daki menzil noktasında binalar, bahçeler, ormancıklar, un fabrikaları, ‘ziraat tecrübe sahaları’, hatta elektrik üretme tesisleri bulunuyordu. Enver Paşa, 1916 yılında bölgeye yaptığı teftiş seyahatinde, bu yoldan geçerken “Çölün bu kadar değişeceğine hiç ihtimal vermezdim!” demişti. Cemal Paşa ayrıca 500 kilometre yeni demiryolu inşa ettirdi ve Yafa-Kudüs hattını Hicaz Demiryolu’na bağladı.
İsviçreli şehir planlamacısı
Paşa’nın askerî amaçlı olmayan imar faaliyetleri de vardı. İsviçreli şehir planlamacısı Zürcher’in, IV. Ordu mıntıkasında kalan şehirlerde hayata geçirdiği projelerinden bazıları şunlardı:
1) Kudüs’te; Mescid-i Aksa’nın siluetini bozan unsurların kaldırılması, iç kalenin müze haline getirilmesi, bitişiğindeki arsaya hükümet dairesi ve küçük bir saray yapılması ve şehrin havasını bozan Bereke deresinin kurutulması;
2) Şam’da iç kalenin tanzim edilmesi, parklar yapılması, yeni bulvarlar yanında, banka, hamam, otel ile adliye, posta-telgraf ve belediye gibi resmî dairelerin inşa edilmesi;
3) Beyrut’ta, limandan hükümet konağına uzanan görkemli bir merdiven, bir saray ve posta-telgraf binası inşa edilmesi;
4) Halep’te iç kalenin tamiratı, hükümet konağı ve posta-telgraf binasının inşası.
Cemal Paşa, ayrıca Şam’daki Emeviyye ve Selimiye camilerinin; Süleymaniye İmaret ve Tekkesi’nin, Selahaddin Eyyubî Türbesi’nin restorasyonu için de girişimlerde bulundu, bölgedeki tarihi eserlerin bir envanterini çıkarmaya çalıştı.
Halide Edip’in eğitim hamlesi
Cemal Paşa, 1916 yazından itibaren Halide Edip (Adıvar) Hanım’la birlikte Suriye ve Lübnan’da bir dizi okul açtı. Beyrut’taki Darü’l Nasırat adlı yatılı kız mektebi ve muallim (öğretmen) mektebi, Beyrut, Şam ve Lübnan’ın değişik yerlerindeki yatılı ve normal kız ilkokulları, Beyrut’ta üç-dört bin kız ve kadının devam ettiği sanayi mektepleri ile Suriye’deki Tanail Ziraat Mektebi) ilk akla gelenler. Ancak, bu eğitim hamlesi, 4 Mart 1917’de Halide Edip’in, 12 Aralık 1917’de Cemal Paşa’nın Suriye’den ayrılması nedeniyle yarıda kaldı.
Cemal Paşa’nın devletin meteliğe kurşun attığı bir dönemde, üstelik savaş koşullarında, Kanal seferlerinde başarısız olduğu halde, devletin ve ordunun tüm imkânlarını kullanarak giriştiği imar faaliyeti hakkında Falih Rıfkı’nın yargısı şu olmuştu: “İhtisası onun kadar iyi kullanan ve verimleştiren devlet adamına pek az rast geldim. Yazık ki bütün eseri, şimdi bizim olmayan topraklar üstünde kaybolup gitmiştir.”
Halide Edip’in yönettiği eğitim faaliyetleri ise Yahya Kemal’in kaleminden şöyle nitelenmişti: “Anadolu bomboş dururken, yalnız Cemal Paşa’nın muvakkat (geçici) bir hükümranlığını tezyin etmek (süslemek) için, bizi ve lisanımızı pek özlemeyen Suriye’de bir maarif hezeyanı (taşkınlığı) bahusus (özellikle) o felaketler arasında birçok insanı acı acı gülümsetiyordu...”
‘Cemal Paşa’nın Sultanlığı’ meselesi
Cemal Paşa’nın Suriye ve Lübnan’da adeta bağımsızlığını ilan etmiş gibi davranması, gösteriş düşkünlüğü, İTC’nin lider kadrolarıyla yaşadığı sorunlar İtilaf Devletleri’nin (Fransa, Britanya ve Rusya) dikkatinden kaçmamıştı. Örneğin 27 Kasım 1915 tarihli L’llustration dergisinde Atina kaynaklı haberlere dayanılarak Cemal Paşa’nın İstanbul’a karşı bir isyan hazırlığında olduğu iddia ediliyordu. Bu üç ülke yetkilileri arasındaki yazışmalardan anlaşıldığına göre, İstanbul’daki bazı Ermeniler Cemal Paşa’nın Almanlara olan antipatisinden ve Ermeni Tehciri sırasındaki olumlu tavırlarından cesaret alarak Rusya’daki Ermeni cemaati aracılığıyla Rusya Dışişleri Bakanlığı’na bir öneride bulunmuşlardı.
Sazanov’un mektubu
Önerinin ne olduğunu 25 Aralık 1915 tarihinde, Rusya Dışişleri Bakanı Sazanov’un İngiltere, Fransa ve İtalya hükümetlerine yazdığı telgraftan öğrenelim:
“İstanbul Ermeni çevrelerinden bildiriliyor ki, güya eğer devletler [İtilaf Devletleri] kendisine aşağıdaki şartları teklif edecek olursa, Cemal’i İstanbul Hükümeti aleyhine açık bir ayaklanmaya meylettirmek için ümit vardır.
1) Bir sultanın başkanlığı altında Suriye, Filistin, Irak, Arabistan, Kilikya ile Ermenistan ve Kürdistan özerk eyaletlerinden oluşacak Türkiye Asya’sının [Anadolu] dokunulmazlığını ve bağımsızlığını devletler garanti edecekler.
2) Babadan büyük oğla veraset suretiyle geçmek üzere Sultan olarak Cemal Paşa ilan edilecek.
3) Cemal Paşa, İstanbul Hükümeti’ni ve Sultan’ı Almanların elinde esir ve daha sonra da ilga edilmiş sayarak bunlar aleyhine sefer açmayı taahhüt edecek.
4) Cemal Paşa’nın İstanbul üzerine sefer açması halinde devletler onu silah, erzak, teçhizat ve topçu ile teçhiz edecekler.
5) Savaşın sonunda devletler, Cemal’e mali yardımda bulunacaklar.
6) Cemal İstanbul’un ve Boğazların zayiine (kaybına) razı olacak.
7) Cemal şimdiden itibaren Ermenileri kurtarmak ve savaşın sonuna kadar onları beslemek için tedbirler almayı üstleniyor.”
Sazanov, Cemal Paşa’nın Sultanlığı’nın İtilaf Devletleri’ne ne faydası olacağını şu sözlerle açıklıyordu: “Her türlü iç karışıklıklar yalnız ve ancak Türklerin gücünü azaltır ve bize yarar. Dolayısıyla, bize sadık Ermeniler vasıtasıyla Cemal ile gizli görüşmelere girilmelidir. Cemal, Almanları kovmağa ve İstanbul Hükümeti’ni devirmeğe muvaffak olmasa dahi, Osmanlı İmparatorluğu’nda fesat ve karışıklık çıkarılması bile bizim için faydasız değildir.”
“Bu kadar cesur değildir”
Cemal Paşa’nın böyle bir plandan haberi olup olmadığını bilmiyoruz. Ancak tarihçi Frank Weber’e göre İngiliz arşivlerinde Cemal Paşa’nın Ermenilere özerklik vermeye razı olduğuna dair belgeler var. Cemal Paşa ve İzmir Valisi Rahmi Bey, İttihatçılar arasında gayrımüslimlere nispeten yumuşak davranan şahıslardı. Nitekim Cemal Paşa 1915 Ermeni Tehciri sırasında Şam’da Ermeni yetimlerini korumaya almış, Ermenilere karşı suikast hazırladıkları iddiasıyla iki İttihatçıyı idam ettirmişti. Dolayısıyla hayalindeki Mısır Krallığı’nın kapısını açmak için Ermeniler aracılığıyla Rusları kullanmak istemiş olabilir. Paşa’nın Emir Subayı Falih Rıfkı’ya göre ise Cemal Paşa, Ermenilerin Suriye’de siyasal ve sosyal açıdan herhangi sakınca doğurmayacağını, aksine, Arap milliyetçiliğine karşı güçlü bir tampon olacağını düşünüyordu, ancak böyle cüretkâr bir plana evet diyecek çapta biri değildi.
Elbette bu sultanlık meselesinin İTC liderleri arasındaki çatışmaları abartan Ermeni çevrelerinin fantezisi olması daha büyük ihtimal. Ancak hangi ihtimal söz konusu olursa olsun, Sazanov’un önerisi kabul görmemiş, konu daha o günlerde kapanmıştı
ÖZET KAYNAKÇA: Nevzat Artuç, Cemal Paşa, Askeri ve Siyasi Hayatı, TTK Yayınları, 2008; Hasan Kayalı, Jön Türkler ve Araplar. Osmanlı İmparatorluğu’nda Osmanlıcılık, Erken Arap Milliyetçiliği ve (1908-1918), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998; Cemal Paşa, Hatıralar, (Yayına Hazırlayan: Alpay Kabacalı), İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2006; Ali Fuat Erden, Birinci Dünya Harbi’nde Suriye Hatıratı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2003; Falih Rıfkı Atay, Zeytindağı, 1981; Ali Güler, “Cemal Paşa ve Ona Atfedilen Bir Ermeni-Rus Projesi”, Askeri Tarih Bülteni, S. 45, 1998, s. 9-23; Frank G. Weber, Eagles On The Crescent Germany, Austria And The Diplomacy ofTurkish Alilance (1914-1918), New York, 1970.
.14-8-11.
.
.Türkler nasıl Müslüman oldu
Başbakan’ın partisinin 10. yılının kutlandığı bir iftar sofrasında “Şu mübarek Ramazan ayında, maalesef yavrularımız şehit ediliyor ve yavrularımızı şehit eden bu bölücü terör örgütüne karşı, bizler şu anda bu mübarek ay vesilesiyle sabırla devam ediyoruz. Ama unutmayın, bizim medeniyetimizin geçmişinde, o cehalet döneminde bile kimse kimseye kurşun atmaz, kan dökmezdi” demesinin üzerinden çok geçmedi, Ramazan’da Kandil’e bombalar yağdırılmaya başladı. Böylece Cumhuriyet’le yaşıt Kürt Meselesi’nin çözümü konusundaki umutlar bir kez daha söndü. Elbette, tek sorumlu devlet ve AKP hükümeti değil, PKK ve Kürt siyasal hareketinin payı da büyük. Markar Esayan’ın 18 Temmuz 2011 tarihli mükemmel yazısında dediği gibi anlaşılan taraflar henüz (artık ne ad verirseniz verin) ölmeye, öldürmeye, kan dökmeye, şehit vermeye doymamışlar. Doyana kadar bekleyeceğiz artık...
‘Haram Aylar’ meselesi
Ben İslam bilgini değilim, bu yüzden ‘mübarek Ramazan ayında’ veya Erdoğan’ın kastettiği ileri sürülen ‘Haram Aylar’da (Zi'lka'de, Zi'lhicce, Muharrem ve Recep) adam öldürülür mü öldürülmez mi bilmiyorum, onu bilsem bile laik bir ülkenin hükümet başkanının ‘hükümet etmek’ için neden dinsel referanslara başvurduğunu anlamam mümkün değil, ama bildiğim bir şey varsa, Türklerin ve Kürtlerin pek çok ortak noktasından biri, hatta bazılarına göre en önemlisi olan İslam dininin savaşa cevaz veren ayetlerinin pek bol olduğu ve İslamiyet’in tarihinde savaşsız bir dönemin adeta olmadığı. Kısacası tarih boyunca ‘haram olmayan aylarda’ bol bol öldürme, kan dökme olayı yaşanmış. Yaşanmaya da devam ediyor. Doğrusu en azından Irak’ta Şiilerle Sünnilerin birbirinin camilerini bombalarken buna riayet ettiklerine dair bir gözlemim yok.
Yahudilikte ya da Hıristiyanlıkta farklı mıydı, sorularını duyar gibiyim. Evet dinlerin tüm barışçıl iddialarına rağmen, bütün dinlerde olduğu gibi o dinlerde de şu veya bu nedenle ölmeyi, öldürmeyi emreden onlarca ifade var. Evet, o dinlerin de tarihi savaşlarla dolu ama bizi bu ülkede egemen olan dinin tarihi ilgilendiriyor. Bunun nedenini açıklamaya herhalde gerek yok.
***
Yazıya başlarken hızlı bir tarama yaptım. Kuran’da savaşla ilgili pek çok hüküm var. Bunlardan bazıları ve bu ayetleri okuduktan sonra hemen aklıma gelen sorular şunlar oldu:
• “Kendilerine savaş açılan Müslümanlara, zulme uğramaları sebebiyle cihad için izin verildi. Şüphe yok ki Allah’ın onlara yardım etmeğe gücü yeter.” (Hac 39) Zulmün tanımı nedir, zulüm hangi noktaya gelince ‘cihad’a izin var?
• “Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakının, ona yaklaşmaya vesile arayın ve onun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz.” (Maide 35) Allah’a karşı gelmenin sınırları nedir? Birine göre saçının telini göstermek, birine göre Allah’a ‘tanrı’ demek karşı gelmek sayılabilir mi?
• “Haram aylar çıkınca bu Allah’a ortak koşanları artık bulduğunuz yerde öldürün, onları yakalayıp hapsedin ve her gözetleme yerine oturup onları gözetleyin. Eğer tövbe ederler, namazı kılıp zekâtı da verirlerse, kendilerini serbest bırakın. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (Tevbe, 5) Ya ‘mümin’ Allah’ın söylediği sırada davranırsa, yani önce öldürürse, sonra kimi hapsedip, gözetleyecek?
• “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, kendilerine vereceği cennet karşılığında satın almıştır. Artık, onlar Allah yolunda savaşırlar, öldürürler ve ölürler.” (Tevbe 111) Bu savaşın gerekli olup olmadığına nasıl karar verilecektir? Cennet vaadini duyan bir mümin için gerekçe bulmak zor mudur?
• “Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın, bulduğunuz yerde öldürün ve hiçbirini dost ve yardımcı edinmeyin” (Nisa 89) Öldürecek miyiz, yoksa dost mu olmayacağız? ‘Yüz çevirmek’ öldürme nedeni olabilir mi?
• “Savaş, hoşunuza gitmediği halde, size farz kılındı. Olur ki, bir şey sizin için hayırlı iken, siz onu hoş görmezsiniz. Yine olur ki, bir şey sizin için kötü iken, siz onu seversiniz. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (Bakara 216) Allah, ‘siz nasılsa anlamazsınız ben size savaşın diyorsam savaşın’ mı diyor?
• “Baskı ve şiddet kalmayıncaya ve din tamamen Allah’ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer (küfürden) vazgeçerlerse şüphesiz ki Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” (Enfal,39) Hani dinde zorlama yoktu? (Bakara, 256) Hani “...Kim, bir insanı, bir can karşılığı veya yeryüzünde bir bozgunculuk çıkarmak karşılığı olmaksızın öldürürse, o sanki bütün insanları öldürmüş, Her kim de birini (hayatını kurtararak) yaşatırsa sanki bütün insanları yaşatmış” (Maide,32) olurdu?
Büyük Cihad - Küçük Cihad
Kuran’da ‘cihad’, ‘harb’, ‘kıtal’, ‘ölüm’, ‘öldürmek’, ‘şehitlik’ gibi kavramların kaç kere, hangi bağlamlarda kullanıldığını da saymadım. Ama bunlardan cihad sözcüğü Arapça ‘c-h-d’ kökünden gelme olup, “bütün gücünü kullanma, çaba, gayret sarf etme” anlamına geliyor. En güvenilir Hadis âlimlerinden Tirmizi’ye (9. yüzyıl) göre Bedir Savaşı’ndan dönen Muhammed Peygamber, savaşın galibi arkadaşlarına şunu söylemişti: “Küçük cihaddan büyük cihada döndünüz!” “Büyük cihad nedir” diye sorulduğunda ise şu cevabı vermişti: “Nefisle cihad.” Günümüzde kim böyle düşünüyor? El Kaide veya İslami Cihad örgütlerinin liderleri ‘Büyük Cihad-Küçük Cihad’ deyince neyi anlıyor? Bu soruları ‘şehit’, ‘şehitlik’, ‘Dar’ül-İslam’, ‘Dar’ül-Harp’ gibi konular için de sorabiliriz. Ama bu kadarı bile, Kuran’ın savaşla ilgili konularda ne kadar yoruma açık bir kitap olduğunu gösteriyor. Bunu ben söylemiyorum tarih söylüyor. Gelin bakın İslamiyet’in ilk yüzyıllarında, Emevi ve Abbasi halifeleri bu ayetleri nasıl yorumlamışlar?
Hazreti Muhammed 27 Recep 632 günü öldüğünde, daha cenazesi kalkmadan Ebu Bekir, Ömer, Sad bin Ubade, Ebu Ubeyde, Abdurrah bin Avf, İbni Hişam gibi önde gelenler, halifenin kim olacağının pazarlığını yapmaya başlamışlardı. İlk Halife Ebu Bekir’in döneminde, Arabistan yarımadası ‘Müslüman’ oldu ama ne pahasına... İslam dünyasının Herodot’u sayılan Taberi’ye göre Ebu Bekir’in orduları “kadın, çocuk demeden demirle dağlanıp ateşte yakıldılar”. Bunlar arasında Peygamber’in sağlığında Müslüman olmuş ama Ebu Bekir’e biat etmeyen kabileler de vardı.
Hani dinde zorlama yoktu?
Peygamber’in “ne güzel kul” dediği Halid Bin Velid’in İranlı komutan Hürmüz’e yazdığı mektupta şöyle diyordu: “Siz İslam dinine giriniz, emniyet ve güven içinde yaşamanıza devam edersiniz. Eğer İslam dinine girmezseniz bizim hâkimiyetimizi kabul ediniz. Zimmî olun, biz de sizi koruyalım. Başkalarının size taarruz etmesine fırsat vermeyelim. O takdirde bize cizye (haraç, baş vergisi) vermeniz gerekir. Yok, bunu da kabul etmezseniz size yapacak şeyimiz kalmamıştır. Aramızdaki hükmü Allah verecektir. Fakat biz öyle bir ordu ile gelmişiz ki bu ordunun erleri ölümü sizin hayatı sevdiğinizden fazla seven kimselerdir.”
Gerçekten de bunlar öyle ordulardı ki, İkinci Halife Ömer zamanında (634-644) Kays’ın orduları tarafından on yıl kadar bir sürede Suriye, Filistin, Mısır, Irak, Kürdistan, İran, Ermenistan, Azerbaycan, Horasan ilhak edildi. Bu ordularda bildiğimiz kadarıyla din âlimleri yoktu, erenler yoktu. Zaten olsaydı da on yıl gibi kısa sürede milyonlarca kişinin İslamiyet’i kabul etmesi mümkün değildi. Bu yüzden de, bu halkları zımmî statüsüne koymak ve cizye denen vergilere tabi tutmak meşru idi. Elbette Enfal Suresi’nin 41. ayetindeki şu emri unutmamak kaydıyla: “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah’a, Peygamber’e, onun yakınlarına, yetimlere, yoksullara ve yolculara aittir.” Geri kalanın ‘cihad’a katılanlara paylaştırılmasının Müslüman/Arap orduları için ne kadar teşvik edici olduğunu tahmin etmek zor değil.
Türklere dokunmayınız!
Ancak bütün bu teşviklere rağmen, bu ordular bugün Batı Türkistan dediğimiz coğrafyanın sınırlarını çizen Amu-Derya (Ceyhun) ve Siri-Derya (Seyhun) nehirlerinin sarmaladığı ‘Maveraünnehir’e (bugünkü Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan’ı kapsayan bölgeye) girmeye kalkmamıştı. Daha doğrusu Halife Osman zamanında (644-656) Fergana’ya geçen bir birlik Türkler tarafından katledildikten sonra cesaret edememişti. Bunda bu kadar geniş coğrafyayı zapt etmeyi, ardından da kontrol etmeyi mümkün kılacak büyük ve teçhizatlı ordulara henüz sahip olunmaması kadar, Peygamber’in Türklere ilişkin hadislerinin rolü vardı mutlaka. Bu hadislerde şu tür ifadeler vardı: “Kıyamet kopmadan az önce siz kıldan çarıklar giymiş bir milletle muhabere edeceksiniz. Onların yüzleri sanki çekişle dövülmüş derilerle kılıflı kalkan gibidir. Çehreleri kırmızı, gözleri çekiktir...” “Kuvvetli bir kavim olan Türklerle çarpışmadıkça kıyamet kopmayacaktır...” “Türkler size dokunmadıkları sürece siz onlara dokunmayınız, siza Kantura Oğullarından [Oğuzlar] gelenler ilk defa Allah’ın ümmetime verdiği mülk ve saltanatı onların ellerinden çekip alacaklardır.”
Ganimet ve haracın cazibesi
Ama Dört Halife döneminin ardından 661’de iktidarı ele geçiren Emevi halifeleri bu hadislere uymadılar. Çünkü, ganimet ve haraç orduları büyütüyordu, ordular büyüdükçe ganimet ve haraç hayatî hale geliyordu. Bazıları buna kutsal ‘cihad’ kavramını eklemek isteyecek ancak hatırlanacağı üzere ‘cihad’ ancak “Müslümanların din özgürlüğünün ortadan kalkması veya tehlikeye girmesi veya yurtlarından çıkarılmak ve inançlarından dolayı öldürülmek istenmeleri” halinde meşru idi. Arabistan’daki, Mısır’daki veya Suriye’deki gayrımüslim halkların Arap/Müslümanlar için şu veya bu nedenle tehlike oluşturduğunu iddia ve ispat etmek bir ölçüde mümkün iken Maveraünnehir’de yaşayan Türk boylarının Araplar veya Müslümanlar için bir tehlike oluşturduğuna dair tek işaret yoktu. Bu halklar Horasan’da, Buhara’da, Semerkand’da, Cürcan’da ticaretle veya tarımla uğraşıyorlar, vergilerini başlarındaki meliklere veya dikhanlara veriyorlardı. Bölgede Zerdüştlük dini hâkimdi ama Budistlerle Hıristiyan Nasturiler, Şamanistler, Maniciler barış içinde yan yana yaşıyordu. Üstelik bu dinlerin hiçbiri bölgeye savaşla girmemişti, ikna ile, propaganda ile, karşılıklı çıkarlarla yayılmıştı. Dolayısıyla bölge halkı için din uğruna savaşan ordular fikri çok yabancıydı.
Kıbaç Hatun’un direnişi
Dolayısıyla Arap orduları Ceyhun Nehri’ni aştıklarında düzenli bir orduyla karşılaşmadılar. Buna rağmen ilk Emevi Halifesi Muaviye’nin Horasan’a vali olarak atadığı Ziyad 673’te Buhara’yı kuşattığında Buhara Melikesi Kıbaç Hatun’un büyük direnişi ile karşılaştı. Ama bu direniş bir sonraki kumandan Said tarafından kırıldı ve Buhara ve Semerkand yağmalandı, halkı ve beyleri haraca bağlandı. 685 yılında halife olan Abdülmelik’in komutanı Haccac, Kâbe’yi bile mancınık ateşiyle yakmaktan çekinmeyen biriydi ve Hariciler başta olmak üzere farklı eğilimdeki Müslümanları kılıçtan geçirdi. Türk esirlerin ganimet olarak Arap ülkelerine gönderilmeleri ilk bu dönemde oldu.
705’te Abdülmelik ölüp yerine oğlu Velid geçtiğinde, Horasan’a Kuteybe adlı bir başka zalim atandı. Dönemin tanıklarından Narşahi Kuteybe’nin “dinde zorlama yoktur” ayetini nasıl kılıfına uydurduğunu şöyle anlatmıştı: “Şehrin dışında 700 büyük köşk vardı. Buhara’dan sürülen meşhur Zerdüşt zenginler burada oturuyorlardı. Gerçekte bunlar İslamiyet’e karşı inatçı kimseler oldukları için Cuma namazlarını kılmamakta en çok direnenler de bunlar idi. Hâlbuki fakirler Cuma namazı kılanlara vaat edilen iki dirhemlik nakdî mükâfatı almak için camiye koştukları halde bunların pek tabii böyle bir arzuları yoktu. Sonuç ne oldu derseniz Kuşan asilzadeleri Buhara’yı terk etmek zorunda kaldılar.”
Faryab’ın ‘Muhteraka’ olması
Kuteybe’nin Talhan’da (veya Talkan) neler yaptığını ise Taberi’den öğrenelim: “Hükmetti
ki ahalisini kılıçtan geçireler. Ne kadar kırabilirlerle kıralar. Bunun üzerine Kuteybe’nin askeri orada hesapsız adam öldürdü.” İbn-i Dahkan hikâyeyi şöyle tamamlamıştı: “Talhan’a giden yolun dört fersah (24 km.) mesafede olan kısmı asılan Türklerin cesetleriyle korkunç bir orman görünüşü arz ediyordu.”
Kuteybe başka şehirleri de yaktı, yıktı. Öyle ki Faryab’a Araplar ‘yakılmış yer’ anlamına ‘Muhteraka’ dediler. Semerkand 2 milyon 200 bin altın yıllık vergi ve 30 bin sağlıklı erkek esir, tapınak ve putlardaki altınların Kuteybe’ye verilmesi (ve de şehirde cami yapılması) koşuluyla yakılmaktan kurtuldu.
Abdülmelik’in ölmesi üzerine yeni halife Süleyman bin Velid oldu, ama Horasan’ın kaderi değişmedi. Velid’in kumandanları “Din yalnız Allah’ın oluncaya kadar savaşınız” (Bakara, 193) emri uyarınca Dağıstan’ta 14 bin kişiyi katlettiler, Cürcan yedi ay kuşatmadan sonra pes etti ve Taberi’ye göre direnişinin cezasını insan kellesiyle donatılmış dört fersahlık bir yolla ödedi. 12 bin kişi de Enderhiz Vadisi’nde katledilmişti. Tepeler gibi yığılıp kalan bu kafa, kol ve gövdeler üzerine suyun mecrası değişmişti. Yezid, bu kan nehrinin ulaştığı yerdeki değirmendeki unlarla bu suyu karıştırarak yaptığı ekmeği yemiş, böylelikle ‘Allah’a verdiği sözü yerine getirmiş olduğunu’ düşünmüştü.
II. Ömer’in adaletine ne oldu?
Peki, adaleti ile tarihe geçen II. Ömer devrinde (717-720) durum çok farklı mı oldu? Evet, Ömer fetihten çok propagandaya, iknaa dayanan bir politika izledi Türk illerinde ama Horasan’a atadığı vali Cerrah hiç de adil biri değildi. Cerrah zamanında II. Ömer’e verilen bir raporda şöyle yazıyordu örneğin: “Ey müminlerin emiri, harbeden 20 bin köle [Türk] vardır. Bunlara ne bir aylık verilir, ne de yiyecek. Ehl-i zimmetten bir o kadarı da Müslüman olmuştur. Buna rağmen hâlâ onlardan bile haraç alınmaktadır.”
Cerrah’ın sonu yıllardır Müslümanlaştırılmaya çalışılan Yahudi Hazar Türklerinin elinden oldu. Bu sefer katliama uğrayanlar Arap/Müslüman ordularıydı. 722-737 yılları arasında Türgiş Hakanı Su-Lu döneminde Emevi orduları daha da zorlandı. Ama Su-lu’nun ölümüyle, Güney Türkistan’ın Araplaşması hız kazandı. Bu dönemde ilk kez Türklerden 20 bin kişilik paralı ordu kuruldu.
Abbasilerin siyah bayrağı
Neyse ki, Emevilerin kana, zulme, baskıya, zorbalığa, ganimete ve haraca dayanan politikalarına sadece Türkler değil, Mevaliler (Arap olmayan Müslümanlar) ve Arapların alt katmanları da tahammül edemez olmuşlardı. Bir dizi ayaklanmadan sonra Ebu Müslim Horasan’da ‘Siyah Bayrağı’ açtı. 747’de Merv’e girdi. Bu bölgeden topladığı askerle ordusunu güçlendirmekle yetinmedi, Arabistan kabileleri arasındaki anlaşmazlıklardan ustaca yararlanarak son Emevi halifesi II. Mervan’ı alaşağı etti. Yeni halife Haşimilerden Ebu’l-Abbas oldu. Geriye şu sorular kalmıştı: Allah nasıl olup da Emevilerin bunca zulmüne sessiz kalmıştı? Neden bu kadar kan dökülmek zorunda kalınmıştı?
Ebu Müslim’in orduları 751 yılında Talas Savaşı’nda Çin ordularını yenince Orta Asya’nın egemenliği Arapların eline geçti. “Eğer tersi olsaydı Türklerin çoğu Müslüman değil Budist olacaklardı” diyenler haklı mı bilmiyorum fakat bu tarihten sonra İslamiyet Türklerin adeta kaderi oldu. Oldu ama Zeki Velidi Togan’a göre Türkler İslam dini, Şamanizm, Maniheizm, Budizm gibi dinlere az çok uyabilen Şiilik, Sufilik (bir tasavvuf ekolü), (veya Anadolu’da Alevilik) gibi yollarla yayıldı.
Esseffah’ın işleri
Abbasiler döneminde (750-1058) Araplık=Müslümanlık denklemi değişti. Abbasiler Emeviler gibi kavmiyatçılık yapmıyorlardı, Araplaşmaktan değil Müslümanlaşmaktan söz ediyorlardı. Din artık dağınık kabileleri, kavimleri, beylikleri, tüccar ve zadegân sınıfını, egemenlerle yönetilenleri birarada tutacak bir ideolojik yapıştırıcı olarak işlev görmeye başlamıştı. Ancak ilk Abbasi Halifesi Ebu’l-Abbas’ın adı bile ‘Esseffah’a (kandökücü) çıktığına göre varın siz düşünün bu politikaların ne kadar ılımlı (!) olduğunu. Nitekim Horasan’da halk sık sık Müslüman/Arap yöneticilerine karşı baş kaldırıyordu. İran’da Sinbad, Güney Türkistan’da İshak ve ardılı El Mukanna gibi kumandanlar, Abbasilerin siyah bayrağına karşılık isyancıların sembolü olan beyaz elbiseler giydiler. Harun Reşit’in dönemi (786-809) de ayaklanmalar dönemiydi. Onun oğlu Memun akıllıca davrandı ve Maveraünnehir’e vali olarak yerli egemenleri atadı da bu özerklik döneminde Horasan, Buhara, Semerkand, İslam dünyasının en parlak merkezleri oldular.
Türk esirlerden ordular
Arap tarihçisi Mesudi’ye göre, Mutasım daha tahta geçmeden dört bin tutsaktan kurulu bir birlik oluşturmuştu. Bunlara el işlemeli kumaştan giysiler giydirmiş, sırma işlemeli kemerler bağlatmıştı. Bu özel giysilerle, Türkleri ordunun diğer birliklerinden ayırmıştı. Halifeliğe de bu ordu sayesinde geçmişti. Mutasım döneminde (833-842) Türklerin itibarı daha da arttı. Türk paralı askerlerin sayısı Semerkant, Fergana, Uşrusana gibi yerlerden alınma suretiyle sekiz bine (bazı kaynaklara göre 25 bine) çıktı. Afşin, Boga el kebir, Boga es-Sagir, İnak, Ahmed bin Tolun, Raşit et-Türki, Aşnas, Vasıf, Hakan Urtuc, Alp Tekin, Togaç, Aybek, Besasiri gibi Türk kumandanlar Abbasi ordularının başına geçtiler.
Ama bu tarihlerden itibaren İslamiyet Türkler arasında kitlesel olarak yayılmaya başladı. Artık bir zorlamadan ziyade bir tercih söz konusuydu. Ama ‘Ak Budun’ yani yönetenler Sünni iken, ‘Kara Budun’ yani yönetilenler daha çok Şii veya Sufi idi. 950 yılında ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılar kuruldu. 970 ila 1000 yılı arasında Oğuzlar kitlesel olarak Müslümanlığa geçti. 1040 yılında Selçuklular Gaznelileri Dandanakan’da yenince Asya’daki İslam dünyasının yeni egemeni oldular. Selçuklu Sultanı Tuğrul’un orduları 1055’te Bağdat’ı yağmaladı ve bu süreç Tuğrul’un 1058’de Halife el Kaim bi Emrillah’ın elinden taç giymesiyle tamamlandı.
Öldürmeye devam!
Kuran’ın ‘cihad’la ilgili ayetlerinin Osmanlılar döneminde nasıl yorumlandığını ise bir başka yazıya bırakalım. Bırakırken, Başbakan başta olmak üzere, dinî referanslarla yola çıkanlara hatırlatalım: Kandil’i ya da bir başka yeri bombalarken rahat olsunlar, çünkü Kuran’da savaşı, ölümü, öldürmeyi meşrulaştıran pek çok ayet var. İslam tarihi de bu konuda epey örnek sunuyor. PKK da rahat olmalı, çünkü seküler bir ideoloji olan milliyetçilik de, kan dökmeyi meşrulaştırmakta zorluk çekmez. Uzağa gitmeye gerek yok, Kürt milliyetçiliğinin üvey babası Türk milliyetçiliğinin Cumhuriyet tarihi boyunca yaptıklarına baksalar yeter. Türk/İslam sentezcileriyle ve Kürt milliyetçileri birbirini öldürmeye devam ederken, bize de Oya Baydar’ın (T24.com.tr haber sitesindeki mükemmel yazısında) dediği gibi ‘barış eşekliği’ yapmak düşüyor.
Özet Kaynakça: V. V. Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, TTK, 1990; Erdoğan Aydın,Türkler Nasıl Müslüman Oldu?, Kırmızı Yayınları, 1994; a.g.y., İslamiyet Gerçeği, Cumhuriyet Kitapları, 2006; Halil Berktay, Osmanlı Devleti’ne Kadar Türkler, Cem Yayınevi, 1990; Turgut Akpınar, Türk Tarihinde İslamiyet, İletişim Yayınları, 1994; Faik Bulut, Horasan Kimin Yurdu, Berfin Yayınları, 1990; İ. Hakkı Danişmend, Türklük ve Müslümanlık, 1959; Zekeriya Kitapçı,Türkistan’da İslamiyet ve Türkler, Yedikubbe Yayınları, 2005.
.21-8-11.
..
.
Ama hangi Kuran’ı esas alacağız
Geçen haftaki “Türkler nasıl Müslüman oldu” yazısına okurlardan ağırlıklı olarak eleştiri mailleri aldım. Bu maillerin neredeyse tümü oldukça nazik bir dille kaleme alınmıştı. (Eleştirisinin neye olduğunu söylemeden “Bir daha da Taraf almayacağım” diyen iki kişiyi de bu gruba sokuyorum.) Eleştirilerin özünü, Kuran ayetlerini lafzıyla eleştirmemin yanlışlığı oluşturuyordu. Her biri kendi çapında kelam, hadis ve tefsir âlimi olduğu anlaşılan bu okurların bana tavsiyesi Kuran’ın nasıl indirildiğini, sure ve ayetlerin nasıl okunması gerektiğini, vb. konuları öğrenmeden ağzımı açmamamdı. Ben de öyle yaptım. Bu hafta ağırlıklı olarak islamic-awareness.org adlı internet sitesindeki makalelerden yararlanarak Kuran’ın yazılış hikâyesini anlatmaya çalışacağım. Umarım amatör tefsircilere bir katkım olur...
***
Kuran, İslam inancına göre Allah’ın sözü kabul edilir. Yine İslam inancına göre Allah, Cebrail adlı bir melek aracılığıyla kendi sözlerini Muhammed’e iletir. Muhammed ise ‘vahiy kâtipleri’ adı verilen kişilere “tanrı” vahiylerini yazdırtır. Neden Peygamber kendisi yazmıyordu diye soranlara İslam âlimlerinin bir bölümü “Peygamber ümmi (okuma-yazma bilmez) idi” diye cevap veriyor, bir bölümü, vahiylerin Peygamber’in ölümünden çok kısa zaman öncesine kadar gelmeye devam ettiği, dolayısıyla henüz görev tamamlanmadığı için kayda geçmediği” şeklinde açıklama getiriyor. ‘Vahiy kâtiplerinin’ etnik veya dinî kökeni ile sayısı konusunda da bir uzlaşma yok. Ancak sayıları 40’a kadar çıkarılan bu kâtiplerden İslami kaynaklarda adı en çok tekrarlananlar Yunanlı Bel’am, Yaiş, Yemenli Cebr, Yessar, Addas, İman, İranlı Selman (Selman-ı Farisi), Yahudi Bahira, Verka, Abdullah İbn-i Selam.
Taşlar, deriler, ağaç kabukları
Ayetler “Lihaf” (küçük yassı taşlar), “Rıka” (deri, ağaç yaprağı, bir çeşit kâğıt), “Ektaf” (deve ve koyun kemikleri), “Ektab” (ağaç parçası) gibi nesnelere yazılmıştı. İbn’el-Nadim ve Buhari gibi güvenilir kaynaklara bakılırsa, Peygamber’e vahyedilmiş bazı ayetler (Şeytan Ayetleri gibi) Allah’ın dilemesi ile Peygamber’in hafızasından silinmişti. Nitekim Bakara Suresi’nin 106. ayetinde “Biz herhangi bir ayetin hükmünü yürürlükten kaldırır veya onu unutturur (ya da ertelersek), yerine daha hayırlısını veya mislini getiririz. Allah’ın gücünün her şeye hakkıyla yettiğini bilmez misin?” diyordu.) Böylece bazı ayetler bu malzemelere hiç yazılmamış ya da yazıldıktan sonra ortadan kaldırılmıştı. Yine bazı kaynaklara göre bazı ayetleri keçi yemişti. Geriye kalanların tümü Peygamber’in evinde iple bağlı olarak birarada duruyordu, diyen kaynak varsa da ağaç kabuğunun ya da yaprağın, derinin birbirine bağlanması mümkünse de, taşın, kemiğin bağlanması imkânsız olduğundan bunun İslami bir efsane olduğu anlaşılıyor.
Yemame Savaşı’nın zayiatı
Nitekim Peygamber’in ölümünden sonra dinden dönmelerin (ridde) artması ve 633 yılında, İlk Halife Ebubekir’in ordularıyla ‘Yalancı Peygamber’ Müseylimet’ül-Kezzap’ın orduları arasında yapılan Yemame Savaşı’nda 70 kadar hafızın ölmesi üzerine, (Ebubekir’in ölümünden sonra İkinci Halife olacak) Ömer’in ayetleri derleme işine önce “Peygamberin yapmadığı şeyi yapmak nasıl doğru olabilir?” diye itiraz eden ancak sonra bunun gerekli olduğunu kabul eden Ebubekir’in bu işle görevlendirdiği Zeyd bin Sabit “Ebubekir bana ‘Sen akıllı bir gençsin. Peygamber’e vahiy yazdığın için senin başaracağına güveniyorum. Araştır ve topla Kuran ayetlerini’ dedi. Allah’a ant içerek söylerim ki, dağlardan bir dağı yükleyip taşımayı önerseydi, buyurup verdiği görev kadar bana ağır gelmeyecekti. Yani Kuran’ı derlemek kadar...” demiş.
Ebubekir’in derlemesi
Derleme işinde hafızasına başvurulacak kişilerin sayısı konusunda İslami kaynaklarda ufak tefek farklılıklar vardır ancak en iyimser tahminde bu kişilerin yediyi aşmadığı anlaşılır. Örneğin Buhari’nin “E’s-Sahih” adlı eserinde geçen dört hadisten ilki şöyledir: “Amr İbnü’l-Ass anlatıyor: Peygamber’in ‘Kuran’ı dört kişiden alın, Abdullah İbn-i Mes’ud’dan, Salim’den, Muaz’dan (Muaz İbn-i Cebel) ve Übeyy İbn-i Ka’b’den’ dediğini işittim.” İkinci hadiste Peygamber’in hizmetkârı Enes anlatır: “Peygamber öldüğünde, dört kişiden başka Kuran’ı tümüyle ezberlemiş olan yoktu. Ebu’d-Derda, Muaz İbn-i Cebel, Zeyd İbn-i Sabit ve Ebu Zeyd.” Üçüncü hadis sahabeden olmayan ilahiyatçı Katade’den aktarılır: “Malik oğlu Enes’e; ‘Peygamber döneminde, Kuran’ı tümüyle ezberleyenler kimlerdir’ diye sordum. Şu karşılığı verdi: ‘Dört kişi. Tümü de Medineli. Übeyy İbn-i Ka’b, Muaz İbn-i Cebel, Zeyd İbn-i Sabit ve Ebu Zeyd...”
Ayeti nerede buldu?
Bu hadislerde adları yazılı olanları topladığımız zaman “Peygamber döneminde Kuran’ı tümüyle ezberlemiş olanların sayısı yedi (İbn-i Mesud, Salim, Muaz bin Cebel, Übeyy bin Ka’b, Ebu’d-Derda, Zeyd bin Sabit ve Ebu Zeyd) idi” demek mümkün.
Hafızlar heyeti oluşturulduktan sonra Ömer ile Zeyd, herkesin elindeki ayetleri getirmesini istemişlerdi. Zeyd, herhangi bir ayeti yazıya geçirmek için, iki şahidi şart koşmuştu. Ancak sonunda bir şahitle ‘Mushaf’a koymak zorunda kaldığı ayetler de oldu. Örneğin Tevbe Suresi’nin son iki ayeti böyleydi. Zeyd şöyle demişti bu konuda: “Tevbe Suresi’nin son iki ayetini Ebu Huzeyme’de buldum, ki başkasında bulamamıştım bu parçayı.” (İslam âlimlerinin bu sapmayı meşrulaştırma cümlelerinden biri şu: “İki şahit derken, birinci şahit ayetin yazılı olduğu nesne, ikinci şahit ise hafızlardan biriydi.” Bu açıklamanın doğru olup olmadığını konunun uzmanlarına bırakıp devam edelim.)
Özel Mushaflar
Ancak, bu işler yapılırken, hafızlar grubundan bazı kişiler kendi Mushaflarını oluşturuyorlardı. Böylece ortaya Ibni Mesud’un Mushafı, Übeyy Ibni Ka’b’ın Mushafı, Abdullah Ibni Abbas’ın Mushafı, (Peygamber’in eşlerinden) Aişe’nin Mushafı, (daha sonra Dördüncü Halife olacak) Ali’nin Mushafı gibi değişik Mushaflar çıkmıştı. 15. yüzyıl ilahiyatçısı Suyuti, El İtkan Fi Ulumil Kuran(kısaca İtkan, Kuran İlimleri Ansiklopedisi) adlı eserinde bu Mushaflar arasındaki farkları gösteren bir liste yayımlamıştı. Buna göre Ibni Mesud’un Mushafı’nda Fatiha Suresi gibi çok temel bir sure ile Felak ve Nas Sureleri yoktu. Ali’nin Mushafı’nda surelerin sırası bugünkünden farklıydı. (Ayrıca Suyuti kitabında, Bakara Suresi’nin orijinalinde Ahzab Suresi ile aynı uzunlukta olduğunu belirtiyor. Oysa bugün, eldeki ‘resmî’ Kuran’da, Bakara Suresi 286 ayet iken, Ahzab Suresi 73 ayet.)
Sonuçta Zeyd başkanlığındaki heyetin Kuran’ı derleme ve yazma işi bir yıl sürdü. Derlenip parşömene geçirilen ancak indiriliş sırasına bakmadan iki kapak arasına konan ayetlerden oluşan bu ilk Kuran ölene kadar Ebubekir’in uhdesinde kaldı, sonra İkinci Halife Ömer’e geçti. O da ölünce, Ömer’in kızı, Peygamber’in eşi Hafsa’ya emanet edildi.
Osman’ın Mushafı
Ancak mesele hallolmamıştı. Buhari’nin naklettiğine göre, 650 yılına gelindiğinde, Sahabe’den Huzeyfe İbn-i Yeman, Üçüncü Halife Osman’a Müslümanların Kuran’ı değişik şekilde okumalarından dolayı, “ümmetin Yahudiler ve Hıristiyanlar gibi birbirine düştüğünden” yakınmıştı. Bunun üzerine Osman, Ebubekir’in derlediği ilk Kuran’ı emanetçisi Hafsa’dan istedi. Bu Mushaf, Zeyd’in başkanlığındaki dört kişilik bir heyet tarafından yeniden işleme tabi tutuldu. Bu sefer sureler ve ayetler indiriliş sırasına göre dizilecek, kabilelerin Kuran’ı okuma şeklinde çıkan farklar, anlaşmazlıklar ise Kureyş şivesinin esas alınmasıyla çözülecekti. Bugün bazı Batılı ilim adamları, o tarihte Hicaz’da yazı dilinin Arapça değil Aramice ya da İbranice olduğunu söylüyor, bazı Batılı ve İslami ilim adamları da Arapçada ünsüz harflere ünlü karakteri kazandıran hareke denen işaretlerin veya bugünkü noktalı harflerin olmaması yüzünden Kuran’ın tek bir şivede yazılmasının imkânsız olduğunu söylüyorsa da, bugün yaygın kabul gören inanışa göre bu iş (Arapçanın Kureyş şivesine göre Kuran’ı yeniden yazmak) başarılmıştı. Ancak ilk derleme sırasında çıkan sorunlar bu sefer de çıkmıştı. Örneğin Suyuti’nin Itkan’ına göre Zeyd İbn-i Sabit şöyle demişti: “Mushaf oluşturma işini yaparken, Ahzab Suresi’nin sonundan bir ayeti kaybettim. Ki, Peygamber’in onu Kuran’dan bir parça olarak okuduğunu işitmiştim. Aradık bu ayeti. Ve Huzeyme bin Sabit’de bulduk, [Ahzab Suresi’ne 23. Ayet olarak] ekledik o Mushaf’a.”
Bunun gibi başka olaylar da olmalı çünkü Suyuti’ye göre bu ikinci derlemeden sonra Ömer’in oğlu Abdullah (İbn-i Ömer) demişti ki: “Hiçbiriniz, Kuran’ın tümünü aldım (elimde bulunduruyorum) demesin. Bilemez ki, Kuran’ın çoğu yok olup gitmiştir. ‘Ne kadar ortada varsa o kadarını elimde tutuyorum’ desin yalnızca.”
‘Mushaf Yakıcı’ Mervan
Bu ikinci derleme işi tamamlandıktan sonra, Ebubekir’in Mushafı söz verildiği gibi Hafsa’ya iade edildi. Osman’ın hazırlattığı İmam (asıl) Mushaf Osman’da kaldı. Bazı kaynaklara göre bundan dört nüsha hazırlandı ve Kahire’ye, Kûfe’ye, Basra’ya (ikisi de bugünkü Irak’ta) ve Şam’a gönderildi. Bazı kaynaklara göre yedi nüsha hazırlandı ve bu şehirlere ilaveten Mekke’ye, Yemen’e ve Bahreyn’e gönderildi. Bazı kaynaklara göre ise bunların dışında bazı kişilerin kendileri için hazırladığı özel Mushaflar vardı. O yıllarda henüz aynı şekilde yazılan harfleri ses olarak birbirinden ayıran noktalar olmadığından bazı kelimeler farklı okunmuş, dolayısıyla farklı yazılmıştı. Ama daha önemli farklar da vardı. Bazı İslami kaynaklarca “Kur’ân-ı Kerim’in tercümanı” diye nitelenen Peygamber’in amcasının oğlu Abdullah İbn-i Abbas, kelimelerin eş anlamlılarını kullanırdı. Ebubekir dönemindeki heyetin üyesi Enes İbn-i Malik, Halife Ömer’in oğlu Abdullah’ın da tercih ettiği eş anlamlılar vardı.
Ebubekir’in Mushafı ile Osman’ın Mushafı arasında ne gibi farklar olduğunu ise bilmiyoruz çünkü, Ebubekir’in Mushafı emanetçisi Hafsa’nın ölümünden sonra Emevi Halifesi Mervan İbn-i Hakem tarafından yakılmıştı. Önemli İslam kaynaklarına göre adı o yıllarda ‘Mushaf Yakıcı’ya çıkan Mervan’ın gerekçesi şuydu: “Onda yazılı olanlar, Osman tarafından yazdırılan Mushaflara geçmişti. Artık ona gerek kalmamıştı. Yakılıp yok edilmezse, zamanla kuşkulara yol açılabilir, ondan alınarak yazılan Mushaflar çevresindeki kuşkuları önlenemeyebilirdi. Bundan korktum, o nedenle yaktırdım.”
692’de yapılan Kudüs’teki Kubbetü’s-Sahra’daki kitabede bile bugünkü ünsüz harflerin ünlü okunmasını sağlayan işaretlerin bulunmamasından hareket edenler, bu işaretlerin (harekelerin) 649-714 arasında Irak Valisi olan Haccac tarafından Kuran’a eklendiği rivayetine inanma eğiliminde (Haccac güya ‘Kuran’a bin tane elif eklettim’ demişti) ancak bu rivayet ‘sahih’ görünmüyor. Ancak günümüzdeki metinlerde, eski yazılı Arapçada olmayan sesli harflerin ve noktalama işaretlerinin ne zaman ve kim tarafından konduğu meselesi cevap bekliyor.
İmam Mushaf bugün nerde?
Ebubekir’in Mushafı’nın akıbetini aşağı yukarı öğrendik. Peki, Osman’ın Mushafı şimdi nerede? Bu konuda rivayet muhtelif. Bazılarına göre İstanbul’da Topkapı Sarayı’nda, bazılarına göre Özbekistan’ın başkenti Taşkent’te. Her iki Mushaf’ın da iddiasının temelini, bu Kuran’ların (daha doğrusu Bakara Suresi’nin 137. ayeti) üzerindeki kan lekesi oluşturuyor. Çünkü geleneğe göre, Osman öldürülürken bu Kuran’ı kıraat ediyordu ve kanı sayfaya sıçramıştı. Kan izi iki ayrı Kuran’da olmayacağına göre iddialardan biri doğru değildi ama hangisi? Yoksa ikisi de mi yanlıştı? Gelin konuya biraz daha yakından bakalım:
Semerkand Kuranı
Bilimsel literatürde Taşkent’in tarihsel adından dolayı “Semarkand Kuranı” rivayete göre Osman’ın öldürülmesinden sonra, Halife Ali tarafından Küfe’ye getirilmiş, 1402’de bölgeyi talan eden Timur’un eline geçmiş, 1485’te Semerkand’da ortaya çıkmıştı. 1868’de Semerkand Rus ordularının eline geçince, Kuran Rus Çarlığı’nın başkenti St. Petersburg’daki İmparatorluk Kütüphanesi’ne konmuştu. 1917’de Bolşevik Devrimi’nden sonra Britanya’ya karşı Müslümanları yanına çekmek isteyen Lenin tarafından Başkırdistan’ın başkenti Ufa’ya gönderilmiş, ama Taşkentli Müslümanların ısrarlı talepleri uyarınca, 1924’te Taşkent’e dönmüştü. O günden sonra da bazı kaynaklara göre Özbek Müslümanları tarafından gizli bir yerde, bazı kaynaklara göre ise Özbekistan Sovyeti Kütüphanesi’nde saklanmıştı.)
Semerkand Kuranı hakkındaki diğer bilgilerimiz ise daha da sınırlı. Çünkü bu Kuran üzerindeki nadir bilimsel çalışmalar Rus şarkiyatçıları A. Shebunin (1891) ve S. Pissareff (1905) ile Batılı şarkiyatçılar A. Jeffery & I. Mendelsohn’un (1942) ve F. Deroché’nin (1999) makaleleri ile sınırlı. Çünkü Özbek makamları Kuran üzerinde çalışma yapmaya izin vermiyorlarmış. Son olarak Diyanet İşleri eski başkanlarından Tayyar Altıkulaç mikrofilmler üzerinden çalışıyor ama henüz nihai raporunu vermemiş. Önce en çok merak edilen soruya cevap verelim: Biraz önce adını andığım araştırmacıların hepsi de Semerkand Kuranı’nın Osman’ın Mushafı olmadığında anlaşıyor. Bu kanıya bazı sayfalarda yapılan radyo-karbon testleri ve metinlerin paleografi (yazı çeşitlerini inceleyen bilim dalı), ortografi (yazı sistemlerini inceleyen bilim dalı) konulu analizlerden sonra vardıkları anlaşılıyor. Orijinalinin 360 yaprak (varak) olduğu sanılan ancak halen, 353 yaprağı Taşkent’te olan Semerkand Kuranı radyo-karbon testlerine göre yüzde 95 ihtimalle 8. yüzyıla ait. Paleografik ve ortografik analizlere göre ise 8. yüzyılın sonu ile 9. yüzyılın başına ait. Bu konuda en önemli ipucu Kuran’da kullanılan Kufi yazının bu yüzyıllarda tekâmül etmesi. Gerçekten de hatta adını veren Kufe şehri 638 yılında kurulmuştu ancak bazı dilbilimcilere göre Kufi yazı, Kufe’den önce de biliniyordu ancak adını hattı resmî yazışmalarda kullanıldığı Kufe’den almıştı. Dolayısıyla sadece Kufi yazıdan hareket etmek doğru değildi. Ama söz konusu araştırmacılar, hatadaki başka özelliklerden ve süslemelerden hareketle kendilerinden emin görünüyorlar.
Topkapı Sarayı Kuranı
Osman’ın Kuranı diye ünlenen Topkapı Sarayı’ndaki Kuran ise Tayyar Altıkulaç tarafından incelenmiş ve raporlanmış. Altıkulaç’a göre, bu Kuran Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa tarafından 1811 yılında Sultan II. Mahmud’a hediye edilmiş. 408 varaktan oluşan Kuran’ın sadece iki varağı eksik. Baş taraftan birkaç varak zarar gördüğü veya zayi olduğu için Mushaf’ın yazılışından 50-100 yıl sonra yeniden yazılmış. Her ne kadar Topkapı Kuranı’nın üzerinde “Bu Kuran Halife Osman öldürüldüğünde okuduğu Kuran’dır. Üzerindeki kan lekeleri hâlâ görülebilmektedir” yazılıysa da Altıkulaç’a göre Topkapı Kuranı da Osman’ın Kuranı değil. En büyük ihtimalle Emevi Dönemi’nde kullanılan tarzda Kufi yazıyla fakat farklı katiplerce kaleme alınmış. Ancak üzerine daha sonraki yıllarda noktalar eklenmiş. Ancak bu noktalar, Arapçada noktalama usulünü ilk bulan Ebu el Asvad (ö. 688) tarzında imiş.
Kahire Kuranı
Osman’ın Kuranı’nı bulamadık ama Kahire’de, İstanbul’da ve St. Petersburg’da Hicret’in ilk iki yüzyılına tarihlenen başka Kuran’lar var. Bunlardan Kahire’deki Hüseyin Camii’deki (El Meşhedü’l-Hüseynî) Kuran üzerine çalışan Tayyar Altıkulaç ve Selahaddin Müneccid’in vardıkları sonuç, bu Kuran’ın bugüne dek sanıldığı gibi Osman döneminde kaleme alınan nüshalardan biri olmadığı yolunda. Bu iki ilahiyatçıya göre Kahire Kuranı, Emevi Halifesi Mervan’ın Kahire Valisi olan kardeşi diğer Mervan tarafından yazdırılan bir nüsha.
TİEM Kuranı
Bu iki ilahiyatçının üzerinde çalıştığı bir diğer Kuran ise İstanbul’daki Türk İslam Eserleri Müzesi’ndeki Kuran. İlk sayfasında Sultan I. Mahmud’un (1730-1754) mührünün olduğu bu eser 1912’de Aya İrini’den Müze’ye intikal etmiş. 439 yapraktan oluşan bu Kuran’ın 17 yaprağının kayıp olduğu sanılıyor. Kuran’ın 14 yaprağı da 1437 tarihinde onarım görmüş. Kufi yazıyla yazılmış Kuran’ın son yaprağında “Hicri 30 yılında Osman bin Affan yazdı” ibaresi görülüyorsa da, Altıkulaç’a ve Müneccid’e göre paleografik ve ortografik özellikler ve süsleme unsurlarından hareketle bu ibarenin daha sonra (8. veya 9. yüzyılda) konduğu düşünülüyor. Ancak Gerek Altıkulaç, gerekse Müneccid, bu Kuran’ın günümüze dek ulaşan en eski Kuran olduğunda hemfikir.
Darü’l-Kütüp Kuranı
Mısır Milli Kütüphanesi’nde (Dar Al-Kutub Al-Mısrıyya) bulunan Kuran’ın özel kişilerin elinde olan varakları üzerinde yapılan radyo-karbon testine göre, yüzde 95 ihtimalle 609-694 yılları arasında yazıldığı düşünülüyor. Paleografik ve ortografik incelemeler de aşağı yukarı aynı tarihlere işaret ediyormuş. Metnin incelenebilen kısımları Kufi yazıyla yazılmış ama 688’den sonra icat edildiği bilinen harekeler ve noktalama işaretleri yokmuş. Orijinal metninin 620 yaprak olduğu sanılan Dar’ül-Kütüp Kuranı’nın 562 yaprağı bu kütüphanede, diğer yaprakları bazı Paris ve Gotha’da koleksiyonerlerin elinde. Ancak Kahire’deki 562 varaktan 248’i gerçek parşömen, 34’ü varak sahte parşömen, 61’i başka bir Kuran’a ait, 219’u 1830 tarihinde üretilmiş kâğıtlara modern metinlermiş. Kısacası bu Kuran’ın da derleme olduğu anlaşılıyor.
St. Petersburg Kuranı
Son olarak büyük bir bölümü bugün Rusya’da St. Petersburg’daki Şarkiyat Enstitüsü’nde saklanan ‘St. Petersburg Kuranı’ndan bahsetmek istiyorum. 1936 yılında ‘yaşlı bir kadın tarafından’ enstitüye bağışlanan bu Kuran’ın, 19. yüzyılda Suriye’de kıymetli eserlerden oluşan büyük bir kütüphanenin sahibi olan Hıristiyan Arap Nofal Ailesi’nin haraç mezat satılan terekesinden kalma olduğu sanılıyor.
1998 yılında Rus şarkiyatçı Efim Rezvan’ın ve 1999’da Fransız şarkiyatçı François Déroche’nin yayımladığı makalelere göre bu Kuran’ın orijinali 97 yaprak olup, bunların 81’i St. Petersburg’da, diğerleri Özbekistan’da (biri Taşkent’teki Biruni Enstitüsü’nde, ikisi Buhara’daki İbn-i Sina Bölge Kütüphanesi’nde, biri Taşkent’teki İslam İşleri İdaresi’nde, 12’si Katta Langar’da bir ailenin elinde) idi. Hicaz hattıyla yazılmış olan Kuran’ı iki ayrı kâtibin yazdığı anlaşılıyordu, çünkü bazı harflerin yazımında bariz farklar vardı.
Sana’a Kuranı
Son olarak 1972’de Yemen’in başkenti Sana’a’daki Ulu Cami’de bulunan Kuran var. ‘Sana’a Kuranı’ üzerinde Alman şarkiyatçı Dr. Gert Puin tarafından yapılan incelemeler aradan geçen 36 yılda tamamlanabilmiş değil. Bunun nedeni bu Kuran ile ilgili ilk değerlendirmeler olmalı. Puin’e göre, bu Kuran’ın yazıldığı parşömen Peygamber’in doğumundan önceye tarihleniyor ama üzerindeki yazı daha sonraya ait. Daha ilginci üstteki metnin altında silinmiş bir eski metin var. (Bu tür metinlere literatürde ‘palimpsestus’ deniyor.) Bu metin de Kuran metni. Puin’in Batılı şarkiyatçılarca pek beğenilen ancak İslam çevrelerinde infiale neden olan iddiası ise şu: Kuran’ın yazılışı Peygamber’den çok önce başlamıştı. Çünkü Kuran, kendisinden önceki kutsal kitapların bir çeşit özeti olmaktan öteye gitmiyordu. Suudi Arabistan Hicaz’da arkeolojik araştırmalara izin verinceye, İslam bilim adamları İslam ülkelerinin kütüphanelerinde saklı olan yüzlerce eser üzerinde ‘bilimsel kriterlere’ uygun araştırmalar yapıp, sonuçlarını bizlerle paylaşıncaya kadar bu tür ‘şarkiyatçı’ yorumlar gündemde kalacak gibi görünüyor.
Daha anlatacak çok şey var ama yerim bittiği için burada noktalıyorum. Kalanını internet nüshasına eklemeye çalışacağım. Bu tarihçeye bakılırsa, bugün İslam ülkelerinde kullanılan ‘Resmî’ (Standardize edilmiş) Kuran’ın (ki 1920’de Kahire’deki El Ezher Üniversitesi tarafından kaleme alındı) Osman’ın Mushafı’yla değil ‘harfi harfine aynı’ olduğunu, bu tarihçeyi bilenlerin kabul etmeye razı olduğu gibi, ayetlerin sırası ve içeriği açısından aynı olduğunu iddia etmek, ancak ‘iman’la mümkün, yoksa ‘bilimsel açıdan’ mümkün değil
28-8-11
.Erken İslam tarihinin kaynakları
Geçen haftaki yazıma o kadar çok eleştiri aldım ki, aynı konuya bir kez daha dönmek zorunda hissettim kendimi. Ancak bu yazım her halükârda bu konudaki son yazım olacak. Nedenini yazının tümünü okuduktan sonra anlayacağınızı umuyorum.
Eleştirilere dönersem, kimi “biraz daha araştırsaydınız” türündendi, kimi “senin haddine mi bu konuda yazmak” türünden. Kimi “bunlar bilinen şeyler ama yanlışlar var içinde” türündendi, kimi “külliyen uydurmuşsun” türünden. Kimi “Amacın meşhur olmak mı” diyordu, kimi “Gizli misyoner misin, CIA ajanı mısın?” Kimi “bir daha Taraf almayacağım” diye küsüyordu, kimi “Salman Rüşti’yi unutma” diye tehdit ediyordu. Müjdeler olsun ki, destek mahiyetindeki maillerin sayısı bir elin parmaklarını geçmedi. Seyahatte olduğumdan herkese cevap veremedim, kusura bakmayın. (Hâlâ da seyahatteyim, dolayısıyla teknik hatalar olabilir, peşinen özür diliyorum.) Uzatmayayım, ‘münevveran’dan Nasuhi Güngör’ün twitter’da dediği gibi “meydanı boş görmenin verdiği cüretle yazdığım o korkunç yazı” okurlardan (Nasuhi Güngör müsterih olsun) ‘gereken’ cevabı aldı. Kendileri cevap yazamayanlar da Ali Ünal’ın (31 Ağustos 2011, Zaman) yazısıyla tatmin oldular. Bunlar arasında Mustafa Akyol ve Serdar Kaya gibi münevverler de vardı. Demek ki, “böylesine karmaşık bir konuda tatmin olmak bu kadar kolaymış” dedim ve imrendim kendilerine.
Vahiy kâtipleri
Ali Ünal’ın yazısında haklı bulduğum tek eleştiri ‘Yahudi Bahira’ ile ilgiliydi. İslam kaynaklarına göre Bahira Yahudi değil Süryani idi ve Hazreti Muhammed’in vahiy döneminde değil çocukluk döneminde yaşamış biriydi. “Diyelim ki, diğer gâvur isimleri de uydurmaydı, peki Selman-ı Farisi de mi uydurmaydı” diye sormayacağım, çünkü hakikaten o isimleri zikretmesem de olurdu. Bunun dışında Ali Ünal’ın gözünden kaçan bir hatam vardı: Haccac’ın valilik dönemi ile ilgili tarihte bir hata yapmış, 694 yerine, 649 yazmıştım. Bir önceki haftaki ‘Haram Aylar’ konusundaki hatam için de “IHL mezunu Başbakan bile yanılmıştı” demeyip özür dileyeyim. Daha da ileri gideyim, diyelim ki yazının tümü külliyen yanlıştı, peki Ali Ünal’ın yazısından benim ‘yanlış’ anlattığım hikâyenin ‘doğrusunu’ öğrenebildiniz mi? Yani vahiylerin nasıl kitaba dönüştürüldüğünü ve bu kitabın nerede olduğunu, günümüzdeki Kuran’larla bu kitabın ilişkisinin nasıl kurulduğunu? En azından ben öğrenemedim, çünkü yazıda, bol bol alaycı cümle, mugalâta, dogma vardı ama ‘gerçek’ ve/veya ‘doğru’ hikâye yoktu.
Yanlışlanamayan ‘tarih’
Ama Ali Ünal’ı bunun için eleştirebilir miyim? Hayır. Çünkü bu konuda anlatılan bir hikâyeye ‘gerçek’ ve/veya ‘doğru’ demek de ‘uydurma’ ve/veya ‘yanlış’ demek de bilimsel kriterlere göre imkânsız. Öncelikle üzerinde konuştuğumuz konu inançla ilgili ve herkes bilir ki, inancın bilimsel dayanağa ihtiyacı yoktur. ‘İnanıyorum’ dersiniz olur biter. İkincisi erken dönem İslam tarihini ‘bilimsel’ kriterlere göre araştırmak isteyen birinin işi çok zordur. Çünkü o dönemde kaleme alınmış yazılı kaynak çok azdır. Suudi Arabistan yönetimi izin vermediği için, İslamiyet’in merkez coğrafyasında arkeolojik araştırma yapılamadığından, fiziki kanıtlar da çok azdır. Elde bulunan kanıtlar üzerine bilimsel araştırma yapmaya kalkanların önünde Salman Rüşti örneği durur, vs.
Elde ne var?
Bütün bu engellere rağmen Batı kütüphanelerindeki malzemelere bir göz atarsak; Arabistan’da bulunan 685 ve 689 yılına ait yılına ait üzerinde Kuran’dan alıntılar bulunan paralar, 692 yılında inşa edildiği sanılan Kubbet’üs Sahra’daki biri mozaik, diğeri bakır plaka üzerinde yine Kuran’dan alınma (ama bugünkü metinlerden farklı) alıntılar, Afrika ve Arabistan’ın çöllerinde bulunmuş tek tük çift dilli (Grekçe-Yunanca gibi) kitabeler, 634-640 yılları arasına tarihlenen Didaskalia Jacobou diye anılan bir metin, Halife Ömer’in Kudüs’ü fethettiği tarihte (637) Kudüs Patriği olan Sophronius’ın anıları, bir Süryani rahibin Halife Ömer’le Gezirta şehrinin ‘zımmi’ halkı arasında yapılan bir sözleşmeden söz eden yazmaları, 696’da Nil deltasındaki Nikiu/Pashati şehrinin Kıpti piskoposu olan John’un Amr İbn’ül-As’ın Mısır gazalarını ayrıntılarıyla anlatan yazmaları, Emevi Halifesi Abdülmelik’in (ö.705) seferlerini anlatan John bar Penkaye yazmaları, 661-681 yılları arasındaki Arap akınlarına bizzat şahit olan ve Arapların Yahudilerle birlikte Bizans’a karşı savaştığını kaydeden Şam yazmaları, yine bu yıllara ait Sebeos adlı bir piskoposun kroniği ile Kuzistan Kroniği, Thomas adlı bir Hıristiyan rahibinin 640’lara ait gözlemlerini içeren 8. yüzyıla tarihlenen mektuplar, bazı seyahatnameler vs... Bu kaynakların gayrımüslimler tarafından üretilmesi ve büyük bir bölümünde, İslam’ın ‘resmî’ tarih söylemiyle çelişen şeyler olması yüzünden İslam’ın resmî tarihçileri tarafından büyük ölçüde görmezden gelindiğini not edelim.
Siyer, hadis, tefsir geleneği
İslam’ın ‘resmî’ tarihi ise esas olarak ‘siyer’ veya ‘sire’ denen Hazreti Muhammed’in biyografilerinden; İslam ordularının seferlerini konu alan gaza kitaplarına, kabaca Kuran’ın açıklaması demek olan tefsir kitaplarına, Peygamber’in sözleri ve eylemlerini konu edinen hadis kitaplarına, İslamiyet’in hukuki boyutunu ele alan fıkıh kitaplarına dayanıyor. Bu tür kitaplar ise Hicret’in ikinci ya da üçüncü yüzyıllarında ortaya çıkmaya başlamış. Gerçi, İslami kaynaklarda Hasan binSabit (ö.674) ve Zübeyr’in (ö.713) Peygamber’in biyografisini ilk kaleme alanlar olduğu söylenirse de bu kaynaklar günümüze ulaşmamış. İbn-i İshak’ın (ö.761 veya 767) siresi ancak İbn-i Hişam’ın (ö.833) ve Tabari’nin (ö.923) nakliyle ve üzerinde epeyce ‘çalışılmış’ halleriyle biliniyor.
Şii ve Harici geleneği hiç bilmiyorum ama Sünni geleneğinde en güvenilir bulunan hadis kitabı Peygamber’in ölümünden iki asırdan fazla zaman sonra derlenen Buhari’nin (ö.870) Es Sahih adlı eseri. Buhari 600 bin hadis duyduğunu ama bunların sadece 7.275’ini güvenilir bularak kitabına aldığını söylüyor. Hadis alanında güvenilir bulunan bir diğer kaynak Müslim ise bu sayıyı üç bine indirmiş. Bugün bazı İslam âlimleri, sahabeler döneminde bu sayının çok daha az olduğunu, dolayısıyla hadisleri dikkatli kullanmak gerektiğini söylüyor. (Hâl böyle olunca da iki hafta önceki yazımdaki Türklerle ilgili hadisleri her ne kadar Buhari’den aldıysam da uydurma olabileceğini söyleyen okurlara hak verdiğimi belirtmek boynumun borcu.) Dört kitabı günümüze ulaşan bir başka hadisçi Tırmizi (ö.882). Suyuti’nin (kısaca) İtkan adlı kitabı ise daha da geç, 15. yüzyılda derlenmiş ama bugün en çok başvurulan kaynaklardan biri.
Kuran’ın ilk tefsircisi Hazreti Muhammed, onun ölümünden sonra da sahabeler olmalı. Bu kişiler ayrıca ilk fıkıh, kelam ve hadis âlimleri elbette. Ama tefsir işinin bir disiplin haline gelmesi çok sonra olmuş. Tefsirin önemini sadece şu örnek bile anlatır herhalde: Tek satırlık ‘Besmele’nin (Bismillahirahmanirrahim) Kuran’ın bir ayeti olup olmadığı konusunda Dört Sünni İmam farklı düşünmüş. İmam Şafii ve İmam Ahmed (Hanbeli) Besmele’yi ayet sayarken, İmam Malik ve İmam Hanefi Besmele’yi ayet saymamış. (Tartışma günümüzde de sürüyor.)
İlk tefsir kitaplarından biri Abdullah İbn-i Abbas’ın (ö.687) Kuran’daki yabancı, bilinmeyen, anlaşılmayan kelimeleri açıklamak için kaleme aldığı Garib’ül-Kuran gibi görünüyor. İbn-i Abbas 700 kadar sözcüğün kökenini araştırdığını, sonuç olarak Arapçanın çeşitli lehçeleriyle Süryanice, Nabatça, Habeşçe, Rumca, İbrânice, Farsça, Kıbtîce, Çince ve Berberîce olduğunu söylemiş. Ama bu kitabı daha sonraki yüzyıllardan yapılan nakiller yoluyla biliyoruz. (‘Garip kelimeler’ üzerine tartışma da hâlâ sürüyor.) İmam Malik’in (ö.796) Kuran’ın fıkıhla ilgili bölümlerine dair tefsirini de sonraki yüzyıllarda yazılmış kitaplardan biliyoruz. Günümüze ulaşan en eski tefsir kitabı ise Tabari’ye (ö.922) ait. Tabari, Kuran’ı Sünnet’le (Peygamberin pratikleriyle) yan yana değerlendiren ilk tefsirci imiş. Rivayetlere göre ilk kuşak tefsircilerden Mücahid’in (ö.722) tefsiri sadece 30 sayfa iken, Tabari’nin tefsiri günümüz ölçeklerinde 15 ila 30 cilt tutuyor. Tabari’den bu yana yapılan tefsirlerin kaç sayfa tuttuğunu ise hesaplamak imkânsız.
‘Tarih’ ve ‘dilbilim’
‘İlk İslam tarihçisi’ kabul edilen El Wakidi’nin (ö.822) sadece Kitab'ül-Tarih ve'l-Magazi adlı kitabı günümüze ulaşmış. Ancak İslam tarihçileri pek güvenilir bulmuyorlar Wakidi’yi. Örneğin İmam Şafii’ye (ö.820) göre Maliki’nin kitaplarında yalanlardan başka bir şey yokmuş.) İbn-i Haldun’a (ö.1406) daha kaç asır var siz hesaplayın.
İşin bir de dilbilim kısmı var. Henüz o yüzyıllarda Arabistan yarımadasında hangi dillerin yaygın olduğu, hangilerinin yazı dili, hangilerinin konuşma dili olduğu konusunda anlaşılmış değil. Ama diyelim ki, bugün bazılarının dediği gibi Arapça egemen ve gelişmiş bir dil olsun, İslamiyet’in kısa sürede bir dünya dini olduğu düşünülürse anadili Arapça olmayan bir Müslüman’ın (Mevali) Arapça yazıları doğru şekilde okuması için elzem olan harekeleme işinin ne kadar önemli olduğu anlaşılır. Okurlarımdan birine göre bu işin üstadı Dördüncü Halife Ali imiş ama bu konudaki İslami literatüre bakılırsa, bu konudaki ilk çalışmalar Ebu’l- Esved ed-Düeli (ö.688), Nasr b. Asım (ö.707), Hasan Basri (ö.728) ve/veya Yahya b. Ya’mur (ö.746) tarafından, noktalama ise Abdülmelik b. Mervan (ö.705) tarafından yapılmış ama sistemin günümüzdeki haline gelmesi Halil bin Ahmed’in (ö.786) çalışmalarıyla olmuş. Bu arada Arap dilinin grameri üzerine ilk ciddi çalışmalarını Sibaveyh’in (ö.796/797) yaptığını hatırlatalım. Bu yeniliklerin işlerlik kazanmasının çok daha geç tarihlerde olduğunu düşündüren bir örnek, büyük bir bölümü Tunus Milli Kütüphanesi’nde bulunan bir Kuran. Üzerindeki ithaf cümlesinden Abbasi Halifesi Me’mun (ö.833) tarafından babası Harun Reşit’in (ö.809) Meşhed’deki (İran’da) mezarına konulmak için hazırlandığı anlaşılan Kuran’ın neredeyse hiçbir noktalama işareti taşımıyormuş.
Paradigmanın içinden
Ben vahiylerin nasıl yazılı hale getirildiğinin hikâyesini işte geç dönemde üretilmiş olsa da İslam tarihçilerinin güvenilir bulduğu bu kaynaklara (Buhari’ye, Tırmizi’ye, Suyuti’ye, vb.) dayanarak anlatmıştım. Üstelik bu hikâye, Kuran eleştirileri yüzünden bundan tam 21 yıl önce bugün, 4 Eylül 1990 günü derin devletin tetikçileri tarafından katledilen Turan Dursun (Din Bu I, s. 78-89) ile çok şükür ki hâlâ yaşayan Diyanet İşleri’nin eski başkanlarından Süleyman Ateş’in (Gerçek Din Bu, s. 127-135) paylaştığı nadir hikâyeden biriydi.
Çeşitli merkezlerdeki tarihî Kuran’lara, Arapça-Süryanice-Kufi yazısı vs. gibi konulara ilişkin lehte ve aleyhte tezleri derli toplu şekilde arşivlemiş olan islamic-awareness.org adlı internet sitesi ise giriş sayfasındaki açıklamaya göre (tahminimce Arap kökenli) Müslüman araştırmacılarca “Hıristiyan misyonerlere ve oryantalistlere” cevap vermek için oluşturulmuş ‘bilimsel’ nitelikte bir savunma sitesiydi. Alt linkleri tıklayanlar yüzlerce, belki de binlerce makale ile karşılaşabilirlerdi. Hepsi de “And Allah knows best!” (Ve Allah en iyisini bilir!) diye biten makaleler, resimlerle, fotoğraflarla desteklenmişti. (Sitenin bilimsellik anlayışı benimkine uymadığı için tırnak işareti kullandım ama sitenin yaklaşımı, bana cevap veren münevverlerin yaklaşımına göre milyon kere daha ‘bilimsel’.) Ancak anlaşılan kimse zahmet edip de adresi tıklamamış. Bunun nedeni de muhtemelen sitenin adının İngilizce olması. Nitekim bana ‘oryantalist’ etiketi yapıştıranların temel dayanağı bu siteye yaptığım atıftı. (Bu konuya yazının sonunda kısaca değineceğim.) Hâlbuki birazcık önyargılarını veya tembelliklerini yenseler, Ali Ünal’a ihtiyaç kalmadan ağzımın payını verirlerdi.
Mushaflar karşılaştırıldı mı?
Buraya kadar anlattıklarım bile ‘resmî’ Sünni İslam kaynaklarına dayanarak yazılacak bir hikâyenin şu veya bu şekilde ‘yanlışlanmasının’ ne kadar kolay olduğunu gösteriyor ama ben hatama devam edip Ali Ünal’ın (mealen) ‘Kuran’ın tek kelimesi bile değişmeden günümüze kadar geldiği’ iddiasına değineceğim. Bu iddianın pozitivist anlamda ‘bilimsel’ olarak ispatlanması mümkün değil, çünkü Ebubekir’in derlemesine ulaşılmış olsaydı bile kimse bunların Hazreti Muhammed’e vahyedilenlerin tamamını içerip içermediğini bilemezdi. Çünkü bunu ölçecek fiziki bir araç/yöntem yok. Sadece imanla ‘içeriyordu’ diyebilirsiniz. Ama ilginçtir böyle bir şeyin ‘bilimsel’ anlamda imkân dâhilinde olduğunu İslam kaynakları söylüyor. Çünkü vahiylerin aynen kâğıda geçirilişinin somut ifadesi olarak kabul edildiği anlaşılan Osman’ın Mushafı üzerinde bir oybirliği var. Nitekim Ali Ünal da yazısını bu iddia üzerine kurmuş. O zaman ‘Kuran’ın tek bir kelimesi bile değişmeden günümüze kadar geldiğini ispat etmek için’ önce Osman’ın Mushafı’nı bulmak, onunla dünyanın değişik yerlerindeki (İstanbul’daki, St. Petersburg’daki, Semerkand’daki, Kahire’deki, Londra’daki, San’a’daki, Tunus’taki vb.) tarihî Kuran’ları karşılaştırmak, daha sonra bunlarla, geçen yazımda yanlışlıkla 1920’de dediğim ama aslında 1923/1924’te hazırlanan Kahire edisyonunu karşılaştırmak, sonra da bu edisyonla dünyanın değişik yerlerindeki güncel Kuran’ları karşılaştırmak gerekmez mi? Benim aklım böyle diyor. Ama elbette, “ben inanıyorum” deyip işin içinden çıkmak daha kolay.
Nitekim bazıları yukarıda adını andığım tarihî Kuran’ların bir bölümünü inceleyen Tayyar Altıkulaç’ın kendisiyle röportaj yapan gazetecinin “Bu araştırma sonucunda Kur’an’ın hiçbir harfinin değişmediği savı bir kez daha kanıtlanmış oluyor sanırım” sorusuna “Bu savda ‘bir harf’ ifadesi ile Yüce Kitab’ın herhangi bir tahrife uğramadığı kastediliyorsa bu sorunun cevabı elbette ‘evet’ olacaktır...” demesini yeterli buluyor (http://www.belgehaber.com/haber.php?haber_id=2799). Ama Tayyar Altıkulaç söz konusu tarihî Kuran’ları Osman’ın Mushaf’ıyla karşılaştırmış değil, çünkü Osman’ın Mushafı bulunmuş değil. Tarihî Kuran’ları dünyanın değişik yerlerindeki güncel Kuran’larla karşılaştırmış değil. O zaman neye dayanarak, hepsi aynı diyor belli değil. Ama Thomas Kuhn’dan öğrendiğimize göre paradigma böyle bir şeydir işte. “Paradigmaya yöneltilen her tür eleştiri, sağır kulakların aşılmaz duvarıyla ya da sistemi savunmaya hazır inançlı taraftarların güya mantıklı tepkileriyle püskürtülür.”
Oryantalizm yaftası
Son olarak ‘oryantalizm’ suçlamalarına değinmek istiyorum. Bugün Doğu dünyasında, ‘Doğu’ya, İslam’a yönelik herhangi bir eleştiriyi püskürtmek isteyen sıradan insanlar hakaretten katletmeye kadar uzanan çeşitli yöntemlere başvururken, münevver takımının yöntemi, alaya alma ile oryantalistlikle suçlama arasındaki yelpazede dolaşıyor. Halbuki oryantalistlerin İslam tarihine yaptıkları katkıları küçümsemek ancak bunlardan habersiz olanların yapacağı iştir. (Bu konuyu ilerde ele almak isterim.) Şimdilik kısaca Ali Ünal’ın adını andığı Christoph Luxenberg ve Alphonse Mingana’nın (ben bunlara John E. Wansbrough, Patricia Crone, Michael Book ve Robert G. Hoyland’ı da ekleyeyim) kitaplarını keşke birileri Türkçeye çevirme cesareti bulsa da yazarların nerede yanıldığını anlasak demekle yetiniyorum. Aynı şekilde yazımda kısaca değindiğim halde, birçok kişiyi çok tedirgin ettiğini anladığım Gerd R. Puin, Yemen-San’a’da bulunan Kuran üzerinde 39 yıldır yaptığı çalışmalarını bitirebilse ve bilimsel raporlarını yayımlansa da, Dücane Cündioğlu’nun (Yeni Şafak, 29 Ağustos 2000) neye itiraz ettiğini tam olarak anlasak diyorum. (Aslında birinci tekil şahıs kullanmam lazım çünkü başta Mustafa Akyol ve Serdar Kaya olmak üzere bana eleştiri yöneltenler Ali Ünal’ın yazısından her şeyi anlamışlar.)
Yazımı bitirirken asıl eleştirilmem gerekenin, İslam’ın siyasi ve askerî açıdan egemenliğini ilan ettiği 8. ve 9. yüzyıllarda kaleme alınmış rivayet ve efsanelere dayanarak İslamiyet’in en tabulaştırılmış dönemi hakkında bir yazı yazmaya soyunmak olduğunu tekrarlamak istiyorum. İşe Turan Dursun gibi Allah/ Tanrı/ Yaratıcı’nın varlığını sorgulayarak başlamaya cesaretim olmayabilirdi ama hiç olmazsa İslam içi ve İslam dışı kaynakları birarada kullanarak bir hikâye yazmayı deneyebilirdim. O zaman daha ağır bir bombardıman altında kalırdım veya sonum Turan Dursun gibi olurdu ama en azından soyadıma layık olurdum...
Ek Okuma: Turan Dursun, Tabu Can Çekişiyor, Din Bu, Kaynak Yayınları, 1990-1993; Süleyman Ateş, Gerçek Din Bu, 1-2, Yeni Ufuklar Neşriyat, 1991; İbn Warraq, “Said ve Saidciler ya da Üçüncü Dünya Entelektüel Terörizmi”, Cogito, S. 37, Güz 2003; John E. Wansbrough, Quranic Studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation, Amherst, NY: Prometheus Books, 2004; Patricia Crone&Michael Cook, Hagarism: The Making of the Islamic World, Cambridge: Cambridge University Press, 1977; Robert G. Hoyland, Seeing Islam As Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam (Studies in Late Antiquity and Early Islam),Darwin Press, Incorporated, 1998.
4-9-11
.
.12 Eylül ve Filistin Günlüğü’
Geçen haftaki yazımı öven ya da eleştiren yüzlerce mail aldım. Bu benim için alışıldık bir şey değildi. Herkese teşekkür ederim. Her ne kadar “bu konuda son defa yazıyorum” dediysem de bu destek beni heveslendirdi ve cesaretlendirdi. Yani ilerde tekrar din, İslamiyet, Kuran hakkında tarih yazıları yazacağım ama bir süre gündemdeki başka konulara değinmek istiyorum.
***
Bundan üç yıl önce elime bir kitap geçmişti. Adı, 12 Eylül ve Filistin Günlüğü (Ütopya Yayınevi, 2009) idi. Kitap 12 Eylül askerî darbesinden sonra siyasi mülteci olarak Lübnan’a gitmek zorunda kalan solcu eylemci Adil Okay’ın 1981-1982 yıllarında tuttuğu günlükle başlıyor, 1982’de İsrail’in Lübnan’ı işgaline tanık olan siyasi mültecilerin tanıklıklarıyla devam ediyor. Haftanın yazısı, 31. yıldönümünü yaşadığımız 12 Eylül darbesiyle BM’nin Mavi Marmara Raporu vesilesiyle Kürt Meselesi’ni bile geriye iterek gündemin ilk sırasına oturan Filistin Meselesi’ni bir batında ele almayı ve biraz da “Sol nasıl oldu da Filistin Davası’nın savunuculuğunu İslamcılara bıraktı” sorusu üzerine düşünmeyi sağlayan bu kitabın günlük bölümünden yaptığım özeti bazı ansiklopedik bilgilerle birleştirmekten ibaret. Lübnan’ın işgaline ilişkin birinci elden tanıklıkları merak edenler kitabı edinip okuyabilirler.
Türkiye’nin Karanlık Çağı
12 Eylül 1980 Cuma günü sabaha karşı 4:00’te TRT’de İstiklal Marşı, hemen ardından Harbiye Marşı çalınmıştı. Marşın bitimiyle, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin, emir ve komuta zinciri içinde, ülke yönetimine el koyduğunu açıklayan Milli Güvenlik Konseyi’nin 1 Numaralı Bildirisi okundu. Ardından Hasan Mutlucan’ın davudi sesiyle okuduğu Rumeli türküleri eşliğinde, Türkiye, on yıllarca sürecek Karanlık Çağı’na girdi.
Her gün yüzlerce kişinin sorgusuz sualsiz tutuklandığı, yargısız infazların birbirini izlediği, duvarlarda “Aranıyor” ilanlarının belirmeye başladığı günlerde THKP-C, THKO, TİKKO; TKP, ve Kürt sol örgütlerine bağlı binlerce kişi de yurtdışına kaçmaya çalışıyordu. O yıllarda Avrupa’ya, Amerika’ya kaçmak hem ayıp sayılıyordu, hem de zordu. Bu kişilerin çoğu o yüzden geçişin nispeten kolay olduğu Türkiye’nin güney sınırına yöneldiler. Hatay, Urfa, Gaziantep, Mardin illerinin uygun noktalarından ülke dışına çıktılar.
Sıfırdan başlayan hayatlar
“Geçiş kolaydı” dedim ama kimi daha sınırı geçer geçmez öldürülmüş, kimi yolunu kaybetmiş dağlarda donarak ölmüş, kimi tutuklanmıştı. Bir şekilde bu engelleri aşabilenlerin neyle karşılaştığını Adil Okay’ın günlüğünden okuyalım: “Siz hiç bilmediğiniz ülkelere-kentlere yolculuğa cebinizde para olmadan çıktınız mı? Ve pasaportsuz, kimliksiz... Ricat yollarında kuşatmaları yarıp geçtiniz mi? Vardığınız ülkelerde dilleri dilinize, gülüşleri gülüşünüze benzemeyen insanlar arasında öteki olduğunuzu hissetiniz mi? Yeniden ve yeniden sıfırdan başlayarak kurmak zorunda kaldınız mı hayatınızı? Mesleğinizin, kahramanlığınızın, komutanlığınızın para etmediği dünyalarda çırılçıplak hissetiniz mi kendinizi? Günün birinde, rüyalarınızın değil karabasanlarınızın gerçek olduğunu dehşetle fark ettiniz mi? Anadilinizde gülmenin, sevişmenin, ağlamanın hemen hemen olanaksız olduğu bir ülkede yaşamak zorunda kaldınız mı?”
Kültür çatışması
Evet, Lübnan ve Suriye yönetimleri genel olarak Türkiyeli devrimcilere göz yumuyordu ama Türkiye, Cenevre Mülteciler Anlaşması’na imza atmadığı için resmî iltica kabul etmiyor, mültecilere barınma ve yiyecek olanağı sağlamıyor, mülteci oturum-dolaşım kimliği vermiyordu. Türkiye’deki resmî propagandada dendiği gibi kimseye Moskova’dan, Pekin’den ya da Tiran’dan para da gelmediği için, Türkiyeli siyasi mültecileri sıkıntılı bir yaşam bekliyordu. Evet dillerini bilmiyorlardı, âdetlerini bilmiyorlardı, ceplerinde beş para yoktu ama yapacak şey de yoktu. Çünkü sadece ‘siyasetle uğraşanlar’ değil onların aileleri, yakınları da darbecilerin demir yumruğunun altında eziliyordu. Sıkıntı sadece maddi koşullarda değildi. Yeni bir kültürle karşılaşmanın da sıkıntıları vardı. Çünkü o yıllarda Suriye, Lübnan ve Filistin, sadece Türkiyeli ‘mecburcular’ için değil Avrupa’dan, Kuzey Afrika’dan, Asya’dan gelen ‘devrimciler’ için de çekim merkeziydi.
Adil Okay 2 Nisan 1981 tarihinde günlüğüne şöyle yazmış: “Şam’da son günümüz. Gidiş haberini saat 12:.30’da Yermuk’ta kaldığımız okula getirdiler. Nihayet Lübnan’a doğru yola çıkacağız. Bizden önce gelen Yemenli grup henüz gitmemiş. Ama kızlı, erkekli Avrupalı grup sabah gitti. Avrupalı devrimciler cephe gerisinde Filistinlilere destek olmaya gelmişler. Hemşire, teknisyen, dil öğretmeni olarak... Onlardan aklımda kalan rahat tavırları oldu sadece. Özellikle kızların da erkekler gibi orta yerde soyunup külotla uyumaları bizi şaşırttı. Kültür farkı demiştim yadırgayan arkadaşlara kınamasınlar diye. Gerçi itiraf edeyim, benim de tuhafıma gitmişti.”
Aslında sadece Batı’dan gelenler değil Lübnanlılar da şaşırtıyordu Türkiyelileri. Nüfusun nüfusunun yüzde 60’ının Müslüman gerisinin Hıristiyan olduğu Lübnan’da, dinin ve geleneğin çok baskıcı olmadığını görerek sevinmişler, Türkiye’nin sahil bölgelerine benzetmişlerdi buraları.
Enternasyonalist tartışmalar
“Sabah kahvaltıdan sonra Iraklı Nazmi ile Hasan ve Cevat’ın önceden tanıştığı İranlı yanımıza konuk olarak geldiler. Sohbet ettik, çay içtik. İran-Irak savaşının ekonomik nedenleri üzerinde tartıştık. Savaşa rağmen İranlı ve Iraklı komünistler işbirliğini sürdürüyorlar. Nazmi ile İranlı ‘kâfir’ diye takılıyorlar birbirine. Daha sonra ‘İran’da feodal üretim ilişkileri mi, yoksa kapitalist üretim ilişkileri mi hâkimdir’ tartışması açıldı. Öğleye kadar bu tartışma sürdü...” diye yazmış defterine Adil Okay. O yıllarda sol örgütler içinde olanlar için ne kadar tipik bir tablo değil mi?
Veya şöyle yazmış: “Bir bacağı takma Kirkor ile görüştük. Türkiye Ermenilerinden Kirkor, MLSPD’den eski bir devrimci. [Bereç Pil Fabrikası’nda işçi direnişi sırasında polisin düzenlediği saldırıda yaralanan Kirkor] Türkiye’de polisle girdiği çatışmada üç polisi bacağından vurup yakalanır. Polisler de intikam için yakaladıktan sonra bir bacağına on sekiz kurşun sıkarlar ve hastanede bacağını kaybeder.”
Evet, İran’dan, Irak’tan, Yemen’den, Tunus’tan gelenlerle Türkiye’den gelenler, Filistinliler ile Avrupa’dan gelenler, tahta kerevetlerde, taş yataklarda yattılar, banyodan, tuvaletten, masadan, çataldan-kaşıktan, sabundan temiz çamaşırdan nasiplerini alamadılar belki ama kâh en azından ilk aylarında Pulitzer’in ünlü kitabı Felsefenin Temel İlkeleri’ni tartışarak, kâh satranç veya dama oynayarak, kâh ülkelerinin şairlerinden dizeler okuyarak, kâh gülerek kâh kavga ederek günlerini geçirdiler.
Mercimek çorbası sorunsalı
Sorunlar yok muydu, vardı elbette. Örneğin Adil Okay 7 nisan günü şunları kaydetmiş defterine: “Sakin bir sabah, nöbetçi olduğum için erken kalkıp mercimek çorbası yaptım. Filistinliler yemedi. Tuhaf tuhaf da baktılar. Aynı odada kaldığımız Hüseyin’le haber yollamışlar ‘çorba akşam içilir’ diye. Biz de ‘Türkiye’de sabah akşam içilir’ diye yanıtladık.”
Çorbanın ne zaman içileceği konusunda anlaşamamışlardı belki ama birçok yemeğin aslında ortak olduğunu öğrenmişlerdi. ‘Halep kebabı’ aynı Adana kebabıydı. ‘Ful’ bakla ezmesi yani favaydı. Humus aynı bizdeki humus gibiydi. Gerçi çoğu zaman pirinç lapası gibi basit yemeklerle geçiriyorlardı öğünlerini ama ‘ziyafet’ çektikleri de olmuyor değildi: “Bugün cuma, buranın ‘pazar günü’. Cuma günleri tavuk ve börek yeniliyormuş. Aylardır ilk kez tavuk yiyeceğiz. Tavuk yeme imkânı bulunan bir cephede, kaşık ve yemek yiyecek bir yer bulunmaması bize çelişki gibi geliyor. Toprağın üzerinde, yarı ayakta yemek yiyoruz.” Yerde de yense, çaresiz günlerin yemeği olan yılan kızartmasından daha iyiydi tavuk elbette.
Filistin’de örgüt çok
Alışma günlerinden sonra Türkiyeli mülteciler, Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ), El Fetih, Filistin Kurtuluş Cephesi (FKC), Filistin Halk Kurtuluş Cephesi (FHKC), Filistin Demokratik Halk Kurtuluş Cephesi (FDHKC) gibi örgütlerin saflarında Filistinlilerle birlikte Güney Lübnan’da İsrail’e, Falanjistlere ve Said Haddad kuvvetlerine karşı savaştılar.
Bu örgütlerden El Fetih’i ve FKÖ’yü sanırım çoğumuz tanıyoruz. Çekirdeğini 1959’da Yaser Arafat tarafından kurulan El Fetih’in oluşturduğu FKÖ bir şemsiye örgüttü. FKÖ’nün temelleri Ocak 1964’te Kahire’de toplanan Arap Zirvesi’nde atılmıştı. Arap devletleri tarihlerinde görülmemiş bir şey yapıp bir konuda ortak tavır almışlardı. Bir ‘Filistin Milli Fonu’ oluşturmuşlar, askerî okullarına Filistinli öğrencileri almışlar, Arap devletlerinde FKÖ ofislerinin açılmasına olanak sağlamışlardı. Ardından uçak kaçırma eylemleri ile örgütün ve Filistin Davası’nın dünya çapında tanınması sağlanmıştı. Esas olarak silahlı mücadeleyi öne çıkaran Arafat 1973 yılından itibaren diplomasiye ağırlık vererek FKÖ’ye sürgün hükümeti niteliği kazandırmıştı. Ekim 1974’te FKÖ, Arap Birliği, İslam Konferansı Örgütü ve BM tarafından Filistinlilerin tek meşru temsilcisi olarak tanındı ve ilk merkezi olan Ürdün’den, 1970 yılında, tarihe Kara Eylül diye geçen kanlı bir savaştan sonra çıkarılmış, Lübnan’a taşındı. Türkiye’de askerî darbe olduğunda hâlâ Lübnan’daydı.
FKC, Ebu Nidal tarafından 1974’te kurulmuş, Marksist olduğunu iddia eden, ancak bürokratikleşmiş hatta çürümüş örgütlerden biriydi.
Marksist mi anti-semitist mi?
FHKC, Kudüslü Ortodoks bir aileden gelen George Habbaş tarafından 1967’de kurulmuştu. Habbaş’ın çıkış noktası Mısırlı lider Nasır’ın başını çektiği Arap milliyetçiliğiydi ancak 1971’de FKÖ’ye katıldıktan sonra sola kaymış ve FKÖ’nün köktenci Marksist kanadını oluşturmuştu. Eylemlerine 1972’de başlayan örgüt Marksist kökenine rağmen sınıf mücadelesi tanımına karşı çıkıyor, öyle ki o yıllarda sol gelenekte önemli yeri olan 1 Mayıs bayramlarını bile kutlamıyordu. Dahası katı bir İsrail düşmanlığı güdüyordu. “İsrail halkı, ulusu yoktur, hiçbir zaman İsrail’de sosyalizm kurulamaz” diyordu. Nitekim İsrail 1978’de Güney Lübnan’a girdiğinde sadece FHKC silah bırakmamış, bundan dolayı adı ‘Ret Cephesi’ne çıkmıştı.
FDHKC ise 1969 yılında Ürdünlü Ortodoks bir aileden gelen Nayef Havatme tarafından FHKC’den ayrılarak kurulmuş Marksist bir örgüttü. Kısaca ‘Demokratik Cephe’ diye anılıyordu ve İsrail ulusunun artık inkâr edilemeyeceğini, Filistin sorunun buradaki sınıf mücadelesinin keskinleşmesi ve İsrail proleteryasının iktidara gelmesi ile çözüleceğini, bu anlamda İsrail’deki komünist hareketin desteklenmesi gerektiğini’ savunuyordu.
Başka örgütler de vardı elbette. Ortadoğu’nun ve solun tipik bir hali olarak, etnik, dilsel, dinsel ve ideolojik ortak noktaları değil de en küçük ayrımları öne çıkaran bu örgütler, gruplar, klikler sadece İsrail’le değil birbiriyle de kıyasıya mücadele ediyorlardı. Türkiyeli siyasi mülteciler ise 12 Eylül öncesindeki parçalanmışlıktan ders çıkarmışa benziyorlardı ve kendilerini kanatları altına alan örgütlerin verdiği görevleri yerlerine getirmeye çalışıyorlardı.
Para değil inanç
“Yol boyunca Hüsam gördüğümüz diğer Filistin örgütlerini tanıttı. Tanıttığı diğer Filistin örgütlerinin savaşçılarının sarhoş nöbet tuttuklarını, savaşçılara en az aylığı FHKC’nin verdiğini vs. anlattı. ‘Bizde para değil inanç önde gelir’ dedi. Gerçekten de diğer Filistin örgütleriyle kıyasladığımızda, inançlı, kararlı savaşçıları barındıran FHKC öne çıkmakta” diye not almış Adil Okay ve bir başka yaraya daha parmak basmış usulca: “Bütün Filistin örgütleri kaliteli kâğıttan olağanüstü fazla sayıda haftalık dergi çıkarıyorlar. Merkezi yayın organının yanı sıra gençliğe, savaşçılara hitaben de dergi çıkıyor. Bu olumlu çalışma müsrifliğe dönmüş. Her askere birer dergi veriliyor. Üçte ikisinin –okunmadan– atıldığı bilindiği halde her tarafta parasız dağıtılıyor. Örneğin burada elimi attığım her yerden, yepyeni atılmış dergi çıkıyor. Çoğu kez yıpranmamış dergiler çöp küreği olarak kullanılıyor. Böylesine boşa harcanan para Filistin halkının parasıdır.”
Buraya kadar anlatılanlar, Filistin Davası’nın çözülememesinde Filistinlilerin payına dair ipuçları taşıyor bence. Evet, Filistin artık eski Filistin değildi. 1968 kuşağının eğitildiği özel kamplar artık yoktu. Filistinli gerillaların halkla diyalogları zayıftı. Eğitimleri düşüktü. Para bulan kapağı Avrupa’ya veya Amerika’ya atmaya çalışıyordu. Ama elbette bir de ‘madalyonun arka yüzü’ vardı.
Lübnan İç Savaşı
Türkiyeli siyasi mültecilerin ister istemez katıldıkları 1975-1991 yılları arasındaki Lübnan İç Savaşı’nın önemli aktörleri FKÖ, Marunî Hıristiyanların Falanjist Partisi, Suriye ve İsrail tarafından desteklenen Hıristiyan (Melkit) Binbaşı Said Haddad’ın kurduğu Hür Lübnan Ordusu (HLO) ve Şiilerin Emel örgütüydü. Emelciler üçe ayrılmışlardı: Bir bölümü İran’daki Humeyni rejimine yakındı, bir bölümü Falanjistlerle ittifak halinde Filistinlilere karşı savaşıyordu, bir bölümü ise nispeten ilerici ve Filistinlileri destekliyordu.
İsrail, FKÖ’nün Lübnan’dan ülkesine yönelttiği saldırıları önlemek için 1978’de Lübnan’a HLO’nun açtığı koridordan girmişti. İsrail 1982’de aynı gerekçeyle Lübnan’a ikinci kez girdiğinde en büyük yardımcıları yine Falanjistler ile daha sonra adını Güney Lübnan Ordusu olarak değiştiren HLO idi.
Dünya kaynıyor
Ama dünya sadece Ortadoğu’dan ibaret değildi elbette. Adil Okay’ın satırları o dönemin hızlı bir özetini veriyor bizlere: “Sabah haberlerini dinliyoruz. İsrail Suriye’ye Lübnan’ın doğusuna yerleştirdiği Sam füzelerini çekmesi için tehditte bulunuyor. Suriye çekilmeyeceğine dair cevap veriyor. Türkiye’de yasadışı sol bir örgüte mensup atmış altı kişi yakalanmış. MGK ‘Yakında demokrasiye dönülecektir’ diye açıklama yapıyor. Yugoslavya’da öğrenciler direnişe geçmişler. Çekoslovakya’da, Çin’de geniş tutuklamalar başlamış. Kuzey İrlanda’da bağımsızlık için mücadele eden IRA’lıların başlattıkları açlık grevinde, cezaevinde ikinci kişi ölmüş. IRA’lılar kendilerine siyasi tutuklu hakkı tanınmasına kadar açlık grevinde bulunacaklarını açıkladılar. Almanya’dan ismi yeni duyulan bir örgüt çıkış yapmış. Japonya’da terörizmle mücadele için özel önlemler alınıyormuş. İran’a atılan bir Irak bombası ile on yedi kişi ölmüş. Beyrut’un Müslüman kesiminde patlayan bomba beş kişinin ölümüne neden olmuş. Papa vurulmuş. Ve dünyadan benzeri yığınla haber, dünya kaynıyor, kaynıyor...”
Sabra ve Şatilla katliamı
Dünya kaynıyordu elbette, ama ateş de düştüğü yeri yakıyordu. İsrail’in Lübnan işgali 1982 haziranından eylül ayına kadar sürdü ve üç aylık kuşatma sırasında sağ kalmayı başaranlar, BM gözetiminde açılan koridordan ülkeyi terk ettiklerinde, geride 20 bin ölü, yüz binden fazla yaralı ve binlerce esir bırakmışlardı. Filistinli savaşçıların yokluğundan yararlanan Falanjistler ve HLO’cular, 16-18 Eylül 1982 günlerinde Sabra ve Şatilla kamplarında üç bine yakın kadın, çocuk ve ihtiyarı kurşuna dizmişlerdi.
Kuşatmadan sağ çıkan Türkiyeli devrimciler birden kendilerini Suriye’de beş parasız, korumasız, sudan çıkmış balık gibi buldular. Kimi meyve bahçelerinde işçi olarak çalıştı kimi tavuk çiftliğinde. Çıkamayanlar Suriye’de, Türkiye’ye dönenler sınırda veya içeride kurşuna dizildi, ‘şansı yaver gidenler’, yıllarca hapis yattılar. Bunun üzerine solcu mültecilerin yönü ister istemez Batı’ya çevrildi. Özellikle İskandinav ülkeleri yıllarca Türkiyeli siyasilere ev sahipliği yaptı. Aynen Latin Amerikalı, Asyalı siyasi mültecilere yaptığı gibi.
Sözümüzü Adil Okay bağlasın: “Sürgünler de anılarını, anılarını canlı tutan her şeyi arkada bırakıp yola çıkmışlardı, günün birinde geri dönüp bulabileceklerini düşleyerek. Ve öyle bir an gelir ki, nereye giderlerse gitsinler, yanlış zamanda, yanlış adreste olduklarını, bundan sonra evsiz, vatansız, köksüz, istenmeye bir konuk gibi yaşamaya mahkûm olduklarını anlarlar. Yani dönüşün olmadığını. Sessiz bir çığlık gibi boğazlarına düğümlenen bu gerçekle yüzleştikleri an, sürgünlerin gözlerine o, fark edenleri dehşete düşüren, hüzün yerleşir ve ömür boyu gitmez... Yeni kurulan evler de hep geçici olacaktır. Geçicilik duygusu, gitme özlemiyle atbaşı olacaktır. Yıllarca gitme fiilini çekiş gidememe sancısı yaşayacaklar, ola ki günün birinde gitseler de aradıklarını bulamayacaklardır. Arkada bıraktıkları evler enkaza dönmüş, dostlar ölmüş, yaşlanmış ve değişmiştir... Gidenler Kavafis’in ‘Bu kent arkandan gelecektir’, ‘Aynı sokaklarda ak düşecek saçlarına’ diye başlayan şiirini ters çevirip yeniden yeniden okuyacaklardır: ‘Bu kent özlenir mi Kavafis/ Ne ahşap evleri kaldı/ Ne dostlar sırtımızı yaslayacağımız/ Ne dağ etekleri/ Utangaç âşıkların papatya topladığı/ Ne aşk/ Kirletildi bu kent Kafavis/ Irzına geçildi/ Bu kent özlenir mi Kavafis?/ Şimdi sokaklarını/ Bir öğürtü nöbetiyle arşınladığım/ Kendi çocuklarını yiyen bu kent/Özlenir mi?”
Adil Okay’ın sorusu hâlâ güncel, hala aynı yakıcılıkta. Bu şiirdeki ‘kent’ sözcüğünün yerine ‘Türkiye’yi’ koyun ve sorun kendinize: Bir türlü geçmişin hesabının verilmediği, bir türlü demokrasinin gelmediği, bir türlü barışın gelmediği, bir türlü kendi çocuklarını yemeye doymayan bu ülke özlenir mi?
.11-9-11.
.1914’te Cihan Harbi’ne nasıl girdik
İnternete ‘düşen’ bant kayıtlarından, yakın tarihe kadar doğrudan barış görüşmeleri yaptığı anlaşılan (ki bu konuda kendilerini tebrik ediyorum) AKP ve PKK’nın neden tekrar silahlı çatışmanın eşiğine geldiğini anlamak biz sıradan fanilerin harcı değil. Anlaşılan ne Kürt tarafı ne Türk tarafı yeterince kan döküldüğünü düşünüyor. Madem bu kadar savaş meraklısı bir toplumuz, o halde size bir başka ‘savaşa giriş’ hikâyesi anlatayım. Çoğumuz biliyoruz ama bilmeyenler için savaştan nasıl çıktığımızın hikâyesini de bir zaman anlatırım.
Not: Bazı okurlar, sıcak gündem maddesi olan İsrail-Filistin konularında neden yazmadığımı soruyorlar. Halbuki 6-9 Ocak 2009 tarihlerinde Taraf’ta yayımlanan “90 Yıldır Kanayan Yara: Filistin” başlıklı yazı dizisinde konuyu kapsamlı biçimde ele almıştım. Gazetenin internet sayfasındaki “Diziler” linkinden ulaşılamayan bu diziyi tek bir yazı halinde Tarih Defteri’nin internet sayfasına koyduk. İlgilenenlere duyururum.
1914 yılına girildiğinde havada savaş bulutları dolaşıyordu. Almanya’da Pan Germenistler, Rusya’da Pan Slavistler, Fransa’da İntikamcılar, İtalya’da Irredendistler, Britanya’da İmparatorlukçular Avrupa’yı savaşın eşiğine getirmişlerdi. İş bahane bulmaya kalmıştı.
Kıvılcımı 28 Haziran 1914’te Almanya’nın müttefiki Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Veliahdı Franz Ferdinand ve karısının bir Sırp milliyetçisi olan Princip tarafından öldürülmesi çaktı. Sırbistan’ın özrünü yeterli görmeyen Avusturya-Macaristan 28 temmuzda Sırbistan’ın başkenti Belgrad’ı bombaladı, 31 temmuzda Rusya seferberlik ilan etti, 1 ağustosta Almanya Rusya’ya savaş açtı. 3 ağustosta Almanya Fransa’ya, 5 ağustosta da Britanya Almanya’ya savaş açınca eski tabirle ‘Cihan Harbi’ başlamış oldu.
Bunlar olurken, bu yeniden-paylaşım savaşından kendi paylarını almak isteyen İttihatçı paşalar savaşa kimin yanında girerlerse kârlı çıkacaklarını belirlemek için nabız yokluyorlardı. Bir yanda 1894, 1904 ve 1907 yıllarında çeşitli vesilelerle ittifaklar kurmuş Fransa, Britanya ve Rusya vardı, öte yandan uluslaşma süreçlerini geç tamamladıkları için koloniler edinmekte geç kalmış Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya vardı. Aslında Osmanlı Devleti kiminle ittifak kurarsa kârlı çıkardı sorusundan çok, kim görünüşü heybetli, içi kof Osmanlı Devleti’ni sırtında taşımayı göze alırdı sorusu daha anlamlıydı ama o günlerde kimse bunun farkında değildi.
Önce Ruslar, sonra İngilizler
İttihatçıların (ve günümüzdeki temsilcilerinin) iddiasına göre, savaşa girmeden önce bütün ittifak olasılıkları denenmiş, sonunda çare kalmadığı için Almanya ile ittifak kurulmuştur. Ancak söz konusu ülkelerin arşivlerinde bu iddiayı destekleyen ciddi belgeler yoktur. Sadece İttihatçı kadroların ileriki yıllarda anlattıkları hikâyeler vardır.
İttihatçıların iddiasına göre Osmanlı Devleti’nin Britanya ile ilk ittifak girişimi, 30 Eylül 1911’de, Trablusgarp Savaşı sırasında Ruslar gemilerini Boğazlardan geçirmek istediklerinde; ikincisi ise 12 Haziran 1913’te Ruslar 1878 Berlin Antlaşması’nın 61. maddesi uyarınca Doğu Vilayetleri’nde yapılması gereken Ermeni Islahat Planı ile ilgili baskı yaptığında yapılmıştı. Ama İngilizler her iki teklifi münasip gerekçelerle geçiştirmişlerdi.
Yine İttihatçıların iddiasına göre Talat Paşa, savaş tamtamlarının çaldığı 1914 mayısında yaz tatilini geçirmek üzere Kırım’a gelen Rus Çarı’nı selâmlamak üzere Livadya’ya gittiğinde Rus Hariciye Nazırı Sazonov’a askerî ittifak teklifinde bulunmuştu. (Osmanlı Devleti Kırım’ın 1783’te Rusya tarafından ilhakını hiçbir zaman kabul etmemişti. Bu nedenle, Çar ne zaman Livadya’ya gelse, sanki evsahibi Osmanlı Devleti imiş gibi, Livadya’ya bir ‘hoş geldin heyeti’ gönderilmesi âdettendi. Talat Paşa da bu geleneği devam ettiriyordu.) Teklifte Balkan Savaşlarından sonra Yunanistan’a geçen Midilli, Sakız ve Sisam adalarının Osmanlı Devleti’ne geri verilmesi karşılığında Rusya ile birlikte davranılması vardı. Ancak Ruslar bu teklifi reddetmişti.
Fransızlar reddedince
Son olarak, Cemal Paşa’nın ölümünden sonra yayımlanan hatıratında 1914 yılı temmuz ayında Fransızlardan gelen teklif üzerine Paris’e gittiğinde Osmanlı hükümetinin de muvafakatiyle bir Osmanlı-Fransız ittifakı tesisi yolunda temaslarda bulunduğunu iddia ediyorsa da Fransız arşivlerinde bu konuda herhangi bir kayıt yoktur. Dolayısıyla Cemal Paşa’nın ciddî bir ittifak girişimi olarak sunduğu görüşmeleri en fazla gayrı resmî görüşmeler olduğunu söylemek mümkün.
İttihatçılara göre, hâl böyle olunca da Osmanlı Devleti Almanlara bir anlamda mahkûm olmuştu. Aslında Alman genelkurmayı ve hükümeti Osmanlı Ordusu’nun geriliği ve yıpranmışlığı yüzünden ittifakı istemiyordu. Örneğin İstanbul’daki Alman Sefiri Wangenheim, Sadrazam Sait Halim Paşa’ya “Avusturya-Sırp ilişkilerinin pek ciddi bir biçim alabileceği, dolayısıyla durum aydınlanmadan herhangi bir ittifak yapmamak gerektiği”ni söylemişti. Aynı şekilde İstanbul’daki Alman askeri misyonundan Liman Von Sanders’in Mart 1914 ortalarında gönderdiği raporlara dayanarak bir değerlendirme yapan Alman Genelkurmay Başkanı Moltke, Avusturyalı meslektaşı General Conrad Von Hötzendorff’a şunları yazmıştı: “Türkiye askerî bakımdan bir sıfırdır. Askerî heyetimizin raporları tamamen umut kırıcıdır. Ordu, anlatılması olanaksız bir durumdadır. Daha önce Türkiye’den ‘Hasta Adam’ olarak söz edildiğine göre şimdi ölen adamdan söz edilmesi gerekiyor. Artık yaşam gücü kalmamıştır ve kurtarılması olanaksız bir can çekişme halinde bulunuyor. Askeri heyetimiz, şifasız bir hastanın ölüm döşeği başında bulunan doktorlar heyetine benziyor.”
Ancak Almanya’nın yeni sömürgeler bulmazsa yok olacağını düşünen Kayzer II. Wilhelm onlar gibi düşünmüyordu. Nitekim kısa süre sonra Sanders Kayzer’i mutlu etmek için olsa gerek, “Osmanlı ordusunun yeniden teşkilatlandığını, üç büyük savaş kaybetmiş olmasına rağmen gücünü toparladığını ve beklenenden daha fazlasını yapabileceği” yönünde raporlar yazmaya başlayacaktı.
Sultan Osman ve Reşadiye
Enver Paşa Alman Büyükelçisi Wangenheim’a, Said Halim Paşa da Avusturya-Macaristan Büyükelçisi Pallavicini’ye anlaşma teklifi yaptığında takvimler 22 Temmuz 1914’ü gösteriyordu. Altı gün sonra bu yakınlaşmaya gözdağı vermek isteyen Britanya Donanma Bakanı Churchill’in emriyle, Newcastle tersanelerinde inşa edilmekte olan Sultan Osman-I ve Reşadiye dretnotlarına el konuldu. Bu karar halkta büyük öfke uyandırdı çünkü gemilerin 30 milyon sterlin tutan inşa masraflarının büyük bir kısmı halktan bağış olarak toplanmıştı. Bu atmosfer, İttihatçıların ve Almanların ittifak yanlısı kanadının arayıp da bulamadıkları fırsatı sundu.
Enver Paşa’nın 28 Temmuz 1914 günü Alman Büyükelçisi Wangenheim’a önerdiği ‘savunma amaçlı ittifak’ (Defensivbündnis) metni üzerinde 31 temmuz günü karar verildi. Yine iddiaya göre 2 Ağustos 1914’te, Sadrazam ve Hariciye Nazırı Mehmed Said Halim Paşa’nın yalısında toplanan Alman Büyükelçisi Baron von Wangenheim, Harbiye Nazırı Enver Paşa, Dâhiliye Nazırı Talat Paşa ve Meclis-i Mebusan Başkanı Halil (Menteşe) Bey gizli bir anlaşma imzaladılar. Benzer bir anlaşma Said Halim Paşa’nın aracılığıyla Avusturya Sefiri Pallivicini ile de imzalandı. Talat Paşa ve şürekâsının devletin geleceği için bu anlaşmaya ne kadar bel bağladıkları, anlaşmanın 1920’ye hatta 1926’ya kadar uzatılması için verdikleri mücadeleden anlaşılıyordu.
İbn-i Haldun’dan dersler
Antlaşmanın imza töreni için evini açan Sadrazam Sait Halim Paşa’nın İttihatçı liderlere İbn-i Haldun’un tarih felsefesini hatırlatarak “Turan ve Mısır fütuhatı (fetihleri), Trablus, Tunus, Cezayir vesaire gibi âmâli (emelleri) rica ederim bırakalım. Biliyorsunuz ki her milletin üç devri vardır. Fütuhat (fetih) devri, Tevakkuf (durma) devri, İnhitat (çökme) devri. Binaenaleyh inşallah bizimki ‘devr-i inhitat’ değildir, fakat herhalde ‘fütuhat devri’ (fetihler devri) olmadığı da bellidir ve devrimiz ‘devr-i tevakkuf’tur. Hudutlarımızı muhafaza edelim, bu suretle bitaraf (tarafsız) kalırız” diyor, Bir yandan “memleketi harp felaketinden kurtarmak için (...) hiç olmazsa fiilen bitaraf kalalım, tecavüz ve taarruz etmeyelim. Bu suretle bitaraflığımızı muhafaza etmiş oluruz ve memleket de harp felaketinden kurtulur” dediği, ancak bu sözlerin muhatapları tarafından istihza ile dinlendiği ileri sürülür. İddiaya göre İttihatçıların en aklı başında adamlarından Ziya Gökalp bile sessizce dinlemişti kendisini.
Eğer inanmak gerekirse, antlaşmadan bu kişiler dışında kimsenin, örneğin Maliye Nazırı Cavit Bey’in, örneğin Bahriye Nazırı Cemal Paşa’nın, örneğin Şeyhülislam Hayri Efendi’nin haberi olmamıştı. Dahası devletin başı padişahın bile haberi yoktu!
Savunma amaçlı mıydı?
Resmî tarihçiler bu gizli anlaşmayı ‘savunma’ amaçlı bir anlaşma olarak sunmayı çok severler. Buna dayanak olarak da anlaşmanın 2. maddesindeki “Eğer Rusya askerî olarak karışır ve Avusturya ile Rusya savaşır ve Almanya da Avusturya’nın yardımına gitmek zorunda kalırsa Osmanlı Devleti de savaşa girecektir” ifadelerini gösterirler. Hâlbuki imzadan bir gün önce Almanya Rusya’ya savaş ilan etmişti. Yani savaşa girmenin koşulu oluşmuştu. Nitekim aynı gün seferberlik ilan edilmiş, ülkenin eli silah tutma yaşındaki nüfusu silahaltına alınmaya başlamıştı.
Seferberlikten sonra sıra Rusları kışkırtma planlarını yürürlüğe koymaya gelmişti. Bu iş için Alman Amiral Souchon komutası altında, İtalya’nın Messina limanında bekleyen Alman savaş gemileri Goeben ve Breslau seçilmişti. Resmi teze göre 4 Ağustos 1914 tarihinde veya birkaç gün sonra, gemiler “İngiliz gemilerinin kovalaması sonucu Osmanlı Devleti’ne sığınmışlardı”.
Buradaki anahtar kelimeler ‘kovalanmak’ ve ‘sığınmak zorunda kalmak’tı. Hâlbuki bugün biliyoruz ki, ittifak anlaşması imzalandıktan sonra Wangenheim’in Souchon’a gemileri derhal İstanbul’a götürme emri verilmişti. Öte yandan gemiler kovalanmışlarsa da bunun nedeni iki geminin İstanbul’a gelirken, Fransız sömürgesi Cezayir’deki iki limanı bombalamasıydı. Gemilerin Boğazlardan içeri alınmasıyla ilgili emri Başkumandan Vekili ve Harbiye Nazırı Enver Paşa kabineye danışmadan vermişti. Emrin tarihi de 4 Ağustos 1914 idi. O günlerin hukukuna göre, İstanbul’un geçişe izin vermesi, savaşta tarafsız olmadığını ilan etmesi anlamına geliyordu. Kısacası Osmanlı tarafı ‘savunma’ pozisyonundan ‘saldırı’ pozisyonuna doğru hızlıca yol alıyordu.
Gemiler satın alınmış mıydı?
Gemiler 10 ağustosta Çanakkale Boğazı’nın önüne gelmişler, hükümetin geçiş izni vermesinden sonra mayınlara çarpmaması için kılavuz eşliğinde Marmara’ya getirilmişlerdi. Enver Paşa, Sait Halim Paşa’nın yalısında kendisini bekleyenlere “bir oğlumuz dünyaya geldi” diye vermişti müjdeyi. 16 ağustosta İstanbul limanına giren gemiler, Halil (Menteşe) Bey’in önerisi ile ‘80 milyon marka satın alınmış gibi yapılarak’ Osmanlı donanmasına katıldı. (Satışın göstermelik olduğunun bir kanıtı, Birinci Dünya Savaşı boyunca Alman-Osmanlı yazışmalarında gemilerin orijinal isimlerinin kullanılmasıydı.) Goeben gemisine, ‘Yavuz Sultan Selim’ (ileriki yıllarda kısaca Yavuz diye anıldı), Breslau ise ‘Midilli’ adı verilerek Alman Amirali Souchon’un yönetimine teslim edildi. Mürettebata Osmanlı askerleri katıldı, Alman askerlerine fes giydirildi, göndere Osmanlı bayrağı çekildi. ‘Yavuz’ adının Cemal Paşa’nın hayalindeki Mısır seferini ima ettiği, ‘Midilli’ adının ise hem Cemal Paşa’nın Midilli doğumlu olmasından hem de Balkan Savaşları’nda kaybedilen Midilli’den vazgeçilmediğini ima ettiği anlaşılıyordu.
Gelişmelerden haberdar olan İtilâf Devletleri, Osmanlı Devleti’ne 19 ağustosta şifahen, 28 ağustosta yazılı olarak savaşta tarafsız kalması karşılığında toprak bütünlüğü garantisi verdi. Dahası Britanya Dışişleri Bakanı Sir Edward Grey, Osmanlı Devleti’nin tarafsız kalmaması durumunda “geleceğinin ne olacağının kestirilemeyeceği” tehdidinde bulundu. Bu tarafsızlığın şartları ise Alman gemileri ve askerî personelinin sınırdışı edilmesi, Osmanlı seferberliğinin durdurulması ve İtilâf Devletleri korumasının kabul edilmesiydi. Ama artık ok yaydan çıkmıştı. İttihatçılar kararlarını vermişlerdi. 8 eylülde Osmanlı Devleti mali ve adli kapitülasyonları kaldırdığını ilan etti. 9 eylülde Souchon resmen Osmanlı donanmasının başına getirildi. Sıra Almanya ile işin parasal yanını konuşmaya gelmişti
Alman yardımı yolda
Çünkü eylül ayının son günlerinde Bâbıâli’nin kasasında memur maaşlarını ödeyecek kadar bile para kalmamıştı. Devletin dış borçları 154 milyın lira, geliri 26-27 milyon lira civarında idi. (Bu durum yıllardır böyleydi ama seferberlik üstüne tüy dikmişti. O yıl pek çok yerde hasat yapılamamıştı. Hâlbuki 1914 ürünün çok iyi olduğu bir yıldı. Kısacası İttihatçılar savaş kararı alarak zaten bozuk olan ekonomiyi daha da bozmuşlardı.) İttihatçılar Almanya’dan beş milyon altınlık bir yardım talebinde bulundular. Berlin’deki Osmanlı Sefiri Ahmet Muhtar Paşa, Almanları, 500 bin altınlık bir ön ödemenin Alman-Osmanlı ittifakını savunanların elini güçlendireceğini söylemişti. Almanlar teklifi kabul ettiler.
İttihatçıların Maliye Bakanı Cavid Bey, 12 Ekim 1914 tarihli günlüğüne şöyle yazmıştı: “[Almanlar] Anlaşma imzalandıktan on gün sonra 250 bin lira, Rusya’ya ya da İngiltere’ye karşı savaşa girmemizden on gün sonra 750 bin lira ve geri kalanı (dört milyon lira) savaş ilanından 30 gün sonra 400 bin lira aylık taksitler halinde verecekler.”
Para, umulandan daha hızlı gelmeye başladı. Çünkü Almanlar Marn’da ve Varşova’da yenilmişlerdi. İki milyon altın lira iki parti halinde İstanbul’a ulaştığında Enver Paşa 22 ekimde Donanma Kumandanı Amiral Suchon Paşa’ya hem Almanca hem de Türkçe şu emri yazdı: “Donanma-yı Hümayûn, Karadeniz’de hâkimiyet-i bahriyeyi kazanacaktır. Bunun için Rus donanmasını, nerede bulursanız ilân-ı harp etmeden ona hücum ediniz.”
Yavuz ve Midilli Karadeniz’de
27 Ekim’de Amiral Suchon komutasındaki Yavuz, Midilli, Hamidiye, Berk, Gayret ve Numune gemilerinden oluşan Osmanlı filosuyla Karadeniz’e açıldı. 29/30 ekimde Rusya’nın Sivastopol ve Odessa limanlarını top ateşine tutuldu, iki de Rus gemisi batırıldı. Suchon’un olayı Bahriye Nezareti’ne anlatan 29 Ekim 1914 tarihli telsiz raporunun arkasında, kimi çevreler tarafından ‘savaşa karşı’ olduğu iddia edilen İttihatçıların üçüncü adamı Cemal Paşa el yazısı ile şunları yazmıştı: “Karadeniz olayı için yarın basında resmî bir bildiri yayımlanması uygun olur. Herhalde Rusları en evvel saldırgan göstermek pekâlâ olur. Ve yarın büyük devletlere Rusların bu harekâtını protesto etmek üzere resmî yazı dahi gönderilmelidir.”
Bütün bunlar olurken Alman görevlilerin başkanlığındaki Teşkilat-ı Mahsusa elemanları Erzurum’a ve Trabzon’a gönderilmişler, cezaevlerinden salınan mahkûmlar ve Gürcü sabotajcılar, Arhavi’den Rusya’ya sızmışlar ve sabotajlara başlamışlardı. O sırada Harekât Dairesi Şefi olan Ali İhsan (Sabis) Paşa, örtülü ödenek bütçesinden finanse edilerek ve devletin resmî kurumlarından gizli olarak faaliyet gösteren bu birliklerden “Karargâh-ı Umumi’nin (Genelkurmay Başkanlığı’nın) haberdar olmadığını, bu birliklerin Harbiye Nezareti’nde, Enver Paşa’nın emri altında çalışan bir büro tarafından yönlendirildiğini söyler. Paşa’ya göre bu iş için ayrılan ödenek 300 bin lira gibi büyük bir miktardır.
En sonunda tahrikler meyvesini verir. 4 kasımda Rusya, 5 kasımda da Britanya ve Fransa Osmanlı Devleti’ne savaş ilan ederler. Britanya ayrıca 1878’de II. Abdülhamit tarafından kiralanan Kıbrıs’ı ilhak eder. Düyûn-u Umumiye’deki İngiliz temsilcisi Sir Adam Block, o günlerde İstanbul’dan ayrılırken şöyle diyecektir: “Eğer Almanya kazanırsa, Alman kolonisi olacaksınız. Eğer İngiltere kazanırsa mahvoldunuz!”
Rus Abidesi yıkılırken
İttihatçıların savaşa kendi iradeleriyle girdikleri konusunda hâlâ ikna olmayanları herhalde Cemal Paşa’nın 18 Kasım 1914 günü, 1876-1877 Osmanlı-Rus Savaşı’nı (‘93 Harbi’) kazanan Rusya’nın Osmanlı Devleti’nin izniyle Florya Şenlikköy’de yaptırdığı Ayastefanos Rus Abidesi, İttihatçıların organize ettiği kitleler tarafından içine yerleştirilen tahrip kalıpları ile yıkılırken kalabalığa haykırdığı şu sözler ikna edecektir: “Karadeniz’de donanmamız tarafından vuku bulan hareketler, bazı korkakların zannettikleri gibi sırf Alman amiralinin Hükümet-i Osmaniye’yi bir emrivaki karşısında bulundurmak için kendiliğinden yaptığı bir teşebbüs değildir. Bu hareket emri mahsus (özel emir) ile yapılmıştır. Alman generalleri ve amiralleri Hükümet-i Osmaniye’nin emrinde birer icra vasıtasından başka bir şey değildirler. Osmanlı milletinin mukadderatını idare etmek mesuliyetini deruhte etmiş olan insanlar, kimsenin nüfuz ve tesiri altında olmayıp fikir ve kararlarında müstakildirler. Türkler zelilâne yaşamaktan ise, milli istiklal ve haklarını silahlariyle temin etmek veyahut şerefle ölmek için harbe girmişlerdir...”
Peki, İttihatçıların yeniden paylaşılan dünyadan bir pay kapmak için girdikleri bu savaşta kaç kişi şerefiyle öldü dersiniz? Araştırmacı Cemalettin Taşkıran’a göre Birinci Dünya Savaşı’nda 2.608.000 kişi silahaltına alınmıştı. Bunlardan 335 bini çeşitli şekillerde ölmüş, 400 bini yaralanmış, 1.560.000’i hasta, firar, esir ve kayıp olmak üzere savaş dışı kalmıştı. Şehit sayısını 550 bin olarak veren kaynaklar da var. Sivillerden ne kadar kaybımız olduğunu ise hâlâ bilmiyoruz.
Özetin özeti, İttihatçılar, resmî tarihçilerin iddia ettiğinin tersine, savaşa bile isteye girmişler ve ‘Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan’ olmuşlardı. Ama esas kaybeden Osmanlı halk çocukları olmuştu. Umarım AKP hükümeti de, Türkiye halkları da aynı akıbete uğramaz.
Özet Kaynakça: Hatıralar, Cemal Paşa, (Hazırlayan: Alpay Kabacalı), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2001; Ali İhsan Sabis, Harp Hatıralarım, Güneş Matbaası, 1951; Kâzım Karabekir, Cihan Harbine Neden Girdik, Nasıl Girdik, Nasıl İdare Ettik (İstanbul: Tecelli Basımevi, 1937), C.2, Emre Yayınları, 1994; Güngör Şenkal, “Bir Başka Açıdan ‘Goeben’ ve Braslau’”, Resmi Tarih Tartışmaları-3(Editörler: Fikret Başkaya, Sait Çetinoğlu), Özgür Üniversite Kitaplığı, 2007; Ulrich Trumpener, “Turkey’s Entry into World War I:An Assesment of Responsibilities”, The Journal of Modern History, Vol. XXXIV, December 1962, No:4, s. 369-380.
.18-9-11
..
.‘90 yıldır kanayan yara: Filistin’
I. GÜN: SİYONİZM İDEOLOJİSİNİN DOĞUŞU
İsrail’in Gazze’ye yönelik gayrı hukuki, gayrı insani, gayrı ahlaki harekâtı sürüyor. AB yarım ağızla İsrail’i kınadı. BM Güvenlik Konseyi bir basın açıklaması bile yapmadan dağıldı. Arap Birliği’nin, İslam Konferansı Örgütü’nün, Arap ülkelerinin ve İran’ın sesi çıkmıyor. ABD her zamanki gibi İsrail’i destekliyor. Türkiye’de ise tersine çok büyük bir hassasiyet var. Öyle ki, bazı gruplar siyasi eleştiri sınırını aşıp, ‘Yahudilere ölüm’, ‘İsrail’i yok edin’ deme noktasına vardılar. Bu yazı dizisinde, İsrail-Filistin çatışmasının tüm boyutlarını, tüm ayrıntılarını kapsama iddiasında değilim. Böyle bir şeyi yapmak için ne bu sayfalar yeter, ne benim bilgim. Sadece, uzun, karmaşık ve dramatik tarihçenin 1970’lere kadarki bölümünden bazı sahneler sunmaya çalışacağım. Belki böylece bazılarının neden sessiz kaldığını, bazılarının neden çok bağırdığını daha iyi anlayabiliriz.
Dreyfus Davası
21 Temmuz 1906’da, Paris’teki Ecolé Militaire’in (Askerî Akademi) avlusunda zayıf ve ciddi yüzlü orta yaşlı bir askere Legion d’Honneur nişanı takılıyordu. Bu kişinin adı Alfred Dreyfus’tu. Rütbelerinin iade edilmesi töreninde “Çok yaşa Dreyfus!” diye çılgınca bağıran halka, Yüzbaşı’nın yanıtı “Hayır beyler hayır, çok yaşa Fransa!” oldu. Hâlbuki yaklaşık 12 yıl önce aynı yerde rütbeleri sökülürken, aynı halk “Yahudilere ölüm”, “Hainlere ölüm”, “Yahuda’ya ölüm” diye haykırmıştı. Ve bu iki tören arasındaki yıllar sadece Alfred Dreyfus’un değil, tüm Fransa’nın, Avrupa’nın önemli bir dönemecini oluşturuyordu.
Ancak bu olaydan etkilenen bir kişi daha vardı. Bu kişi, Viyana’da yayımlanan Neue Freie Presse’in Paris muhabiri olarak izleyen Theodor Herzl’di. Fransa’nın askerî sırlarını Almanlara verdiğinden şüphelenilen Yahudi Yüzbaşı Dreyfus’un, 19-22 Aralık 1894 tarihinde görülen dava sonunda, paranoyak devlet görevlileri ile Yahudi düşmanı basının kışkırttığı isterik halk yığınlarının baskılarıyla vatana ihanet suçundan ömür boyu hapse mahkum edilmesini izleyen Herzl, dava boyunca Paris halkının sokaklarda “Yahudilere ölüm!”, çığlıklarıyla dolaşmasından çok etkilenerek, 1896’da, politik Siyonizmin manifestosu olan Yahudi Devleti adlı kitabını yazmıştı.
Asimilasyondan Siyonizme
Theodor Herzl, 1860’da Macaristan’da doğmuş, 1878’de ailesiyle Viyana’ya göçetmiş, Yahudi Aydınlanması (Haskala) anlayışına bağlı bir hukuk doktoruydu. Tevrat araştırmacısı Moses Mendhelsonn tarafından 1770’lerde geliştirilen Haskala’nın esasını, Yahudilerin dinsel ve kültürel aşırılıklarını törpüleyerek Yahudi olmayan kültürlerin içinde erimesi fikri oluşturuyordu. Nitekim Herzl o tarihe kadar kendini bir Alman yazarı olarak tanımlıyordu. Ancak, kitabının anafikri, “Yahudilere karşı önyargılar Batı toplumunun içine öylesine işlemiştir ki, bu önyargıları asimilasyon veya entegrasyon yoluyla kırmak mümkün değildir. Anti-semitizm hastalığının tek bir ilacı vardır: O da Yahudilerin kendi devletlerini kurmasıdır” şeklindeydi.
Ancak, böylesi radikal bir değişimin Dreyfus Davası’nın görüldüğü kısa sürede tamamlanması pek inandırıcı değildi. Muhtemelen, Herzl bu konu üzerinde çoktandır düşünüyordu. Çünkü Habsburg topraklarında 1870’lerden itibaren, anti-semitizmin de, Almanlaşmak, Macarlaşmak veya Polonyalılaşmak gibi asimilasyoncu eğilimlerin de en uç örnekleri yaşanıyordu.
Anti-semitizmin kısa tarihi
Herzl’de derin dönüşümlere neden olan ‘Yahudi ırkından gelenlere duyulan fanatik nefret’ diye özetlenebilecek anti-semitizmin tarihi çok eskilere gider. Yahudi inanışına göre, İsrailoğulları en mutlu günlerini MÖ 10. Yüzyıl’da, Süleyman’ın krallığı döneminde yaşamışlardı. Süleyman’ın ölümünden sonra, Asurlular ile Mısırlılar arasındaki savaşlardan zarar görmüşler, Babil Kralı Nabukadnezar’ın MÖ 586’da Süleyman’ın Tapınağı’nı yıkmasının ardından Babil’e sürülmüşler, İranlı Ahimened Kralı II. Kiros tarafından esaretten kurtarılmışlar, Büyük İskender döneminde Makedonya Krallığı’nın tebası olmuşlar, İskender’den sonra Mısır ve Helen egemenliği arasında gidip gelmişlerdi. Yahudi tarihinde dönüm noktasını, Süleyman’ın Tapınağı’nın MS 70 yılında Roma İmparatoru Vespesianus’un oğlu Titus’un askerleri tarafından yerle bir edilmesi oluşturuyordu.
Hıristiyanlığın pençesinde
Roma’ya ikinci kez başkaldırdıkları 132-135 yıllarından sonra İmparatorluğun çeşitli bölgelerine göç etmek zorunda kalan Yahudilerin durumu, Roma’nın Hıristiyanlığı kabulünden sonra daha da zorlaştı. Tahmin edileceği gibi Hıristiyanlar (Katolikler), Yahudileri İsa’yı öldürdüğü ya da öldürttüğü inancı yüzünden sevmiyorlardı. Ayrıca, Katolikler İsa’nın, Yahudilerin asırlardır bekledikleri, Yahudi dini metinlerinde anlatılan Mesih olduğuna inanıyorlar, Yahudiler ise İsa’yı Mesih olarak kabul etmiyorlardı.
300’lü yılların başında İspanya’da Yahudi erkekle evlenmek yasaklandı. 1215 Lateran Konsili’nde Yahudilerin (ve Müslümanların) özel giysiler giymesi zorunlu kılındı. 1348-1351 arasında Avrupa’nın üçte birini yok eden Büyük Veba Salgını sırasında ‘günah keçisi’ ilan edilerek Doğu Avrupa’ya göçmek zorunda bırakıldılar. 1492’de İspanya’dan sürüldüler. İlk kez 1516’da Venedik’te getto denen duvarlarla çevrili mahallelere çekilmek zorunda kaldılar. Roma’daki son Yahudi getto’su 1870’de kaldırıldı.
Modernleşmenin karanlık yüzü
Ortaçağ’dan beri tarımla uğraşmaları, üniversiteye girmeleri, askerlik yapmaları ve kamu görevlisi olmaları yasak olan Yahudilerin, faaliyet gösterebilecekleri tek alan olan ticaret ve bankacılıkta elde ettikleri başarılar Yahudi düşmanlığını pekiştiren bir unsur oldu.
Aydınlanma düşüncesi ve 1789 Fransız İhtilali’nin yarattığı özgürlük ortamından diğer gruplar gibi Yahudiler de yararlandı. 1799’da Napolyon, Mısır Seferi sırasında Yahudilere Akka’nın dışında bir yerde yerleşim kurma sözü verdi, ancak bölgeden kısa sürede çekilince bunu gerçekleştiremedi. 1840’ta, Kudüs’teki Britanya temsilcisi Lord Palmerston ‘Britanya İmparatorluğu’nun yüksek çıkarlarını korumak üzere’ bir Avrupalı Yahudi Yerleşim Kolonisi kurma fikrini ortaya attı ama arkası gelmedi.
Yönetim kademelerinde ve politik yaşamda daha çok yer aldıkları gibi sahip oldukları finans gücü ile modernizasyonun itici güçlerinden biri olan Yahudilerin bu durumları paradoksal olarak iki cepheden; Yahudi sermayesine karşı sınıfsal kini Yahudi düşmanlığı ile karıştıran Sosyalistlerden ve Yahudiliğin dinsel düşmanı olan Katolik Kilisesi’nden tepki gördü. Bu iki kesimin yönlendirdiği geniş halk kesimleri ise Yahudileri şeytanlaştırma işinde çok ileri gittiler. Rusya’da Yahudiler 1881’den 1940’lara kadar pogrom adı verilen katliamlarda can verdiler. Rusça’da ‘ayaklanma’ anlamına gelen pogrom’lar, sivil halk tarafından Yahudilere karşı yapılan saldırılardı. Ancak bu saldırılar kolluk kuvvetlerinin göz yumması ya da yardımıyla yapılıyordu. 1940’tan sonra ise gaz fırınlarında can verdiler...
Basel Kongresi’ne doğru
Herzl’in projesinin adı Siyonizm’di. ‘Siyon’ eski Kudüs’ün duvarlarının dışındaki kutsal bir tepenin adıydı ve Yahudi/Musevi tarihi boyunca Kudüs’le eş anlamlı olarak kullanılmıştı. Dahası binlerce yıl önce yurtlarından kovulmuş Yahudi halkının Filistin’e dönme arzu ve özlemini sembolize etmişti.
Kuzeyde Aşağı Litani Nehri’nden, güneyde Gazze Vadisi’ne, batı Arabistan Çölü’nden doğuda Akdeniz’e uzanan, bugünkü İsrail ve Ürdün’le Mısır’ın bir kısmını içeren bölgenin Filistin’in adı, MÖ 12. Yüzyıl’da Ege Adaları’ndan (büyük ihtimalle Girit’ten) kalkarak Anadolu, Kıbrıs ve Suriye’yi yakıp yıktıktan sonra Mısır’a saldıran ancak. Mısırlılar tarafından püskürtüldükten sonra bugünkü Tel Aviv-Yafa’dan Gazze Şeridi’ne kadar uzanan bölgeye yerleşen Filistîler adlı bir deniz kavminin adından geliyordu. Yani Filistîler bir Arap kavmi değildi. Mitolojiye göre, zamanla komşu bölgelere yayılan Filistîlerin en büyük düşmanı, bölgeye onlardan sonra gelen İsrailoğulları olmuştu. Filistîler, İsrailoğullarına karşı ilk yenilgiyi, MÖ 10. Yüzyıl’da Davud döneminde yaşamışlardı.
Projesindeki dinsel referanslara rağmen, Herzl’in Siyonizmi, dinsel bir proje değil, seküler, siyasi bir projeydi. Siyonist hareketin Herzl’den sonraki ikinci adamı olan Max Nordau da Torah inancını gençliğinde terketmiş, Protestan bir Almanla evlenmiş, Alman kültürünü benimsemiş bir asimilasyonistti. Herzl, Nordau ve diğer tüm Siyonist önderler, Yahudiliği bir inanç birliği olarak değil, bir ırkın ismi olarak kabul ediyorlardı. Onlara göre Yahudi dini ve Mesih inancı, Yahudilerin rehavete kapılmalarına neden oluyor, devletlerini kurmak için çaba göstermelerini engelliyordu.
Nitekim Siyonistlere iki gruptan tepki geldi. Asimilasyoncu Yahudiler Siyonizmin boş yere düşman kazanıp rahatlarını bozmaktan başka bir işe yaramayacağını savundular. Pek çok haham ve rabbi ise Yahudiliğin kutsal sembollerinden olan İsrail topraklarını seküler hale getirileceğini ileri sürerek, Siyonizmi adeta bir küfür saydılar. Ancak daha sonra bazı din adamları, Filistin’de kurulacak bir devletin, Mesih’i beklerken Yahudilik ruhunun ayakta kalması için iyi bir durak olacağını düşünerek Siyonizme destek verince, Siyonizm hem seküler, hem dinsel unsurları etrafında toplamayı başardı. Herzl başkanlığında, 1897’de Basel’de toplanan Birinci Siyonist Kongresi’nde Dünya Siyonist Örgütü kurularak, uluslararası çapta örgütlenmenin ilk adımı atıldı ve her yıl yapılan kongrelerle Yahudilere bir yurt arama girişimlerine hız verildi.
Herzl ile Abdülhamit neler konuştu?
Siyonistlerin İslamcı politikaları ile tanınan II. Abdülhamit’le ilişkileri konusunda çelişik bilgiler vardır. Abdülhamit, 1890’da yayımladığı iki irade ile Siyonistlerin Filistin’e girmelerini önlemek için gerekli tedbirlerin alınmasını emretmişti. Herzl’e göre, 1896-1902 arasında Abdülhamit’le görüşmek için pek çok kez girişimde bulunmuştu. Girişimlerinden ilki 1896 Haziranında yapılmış, Abdülhamit’in hafiyelerinden Leh asıllı Kont Philipp de Newlinski aracılığıyla Filistin karşılığında beş milyon altın teklif edilmiş, Abdülhamit bu teklifi reddetmişti.
Herzl 1898’de Kutsal Toprakları ziyaret eden Kayzer II. Wilhelm’le buluşmuş ve Almanların koruması altında Filistin’de bir arazi şirketi kurmayı önermişti. Kayzer ilk anda anti-Semitik duygularla, Yahudileri Avrupa’dan uzaklaştırma fikrine sıcak bakmış, rivayete göre konuyu Abdülhamit’e de açmış, ancak Abdülhamit’in sıcak bakmaması üzerine, Siyonistlere destek vermekten vazgeçmişti.
Bir başka girişim, 4 Haziran 1900’de Abdülhamit’in bir başka hafiyesi Macar Yahudisi Şarkiyatçı Arminius Vambery aracılığıyla yapılmıştı. Ama cevap yine olumsuzdu. Ancak Şubat 1902’de Abdülhamit’in huzuruna çıkmayı başaran Herzl, günlüğüne Abdülhamid’in devlete tabi olmayı kabul eden tüm Musevilere kapıları açmaya istekli olduğunu, fakat insanların yerleştirileceği bölgelere hükümetin karar vereceğini, Filistin hariç olmak üzere Mezopotamya, Suriye, Anadolu ve hemen hemen her yerde kolonileşmeye izin verileceğini yazmış ve yazısını, “içinde Filistin’in olmadığı bir imtiyaz!” diye bitirmişti. Bu, Herzl’in istediği imtiyaz değildi. Aynı yılın ağustos ayında Abdülhamit’in, yeni bir teklifi gelmişti ancak bu ilkinden daha elverişsizdi. Herzl’in günlüğünde ‘Türk devleti için 20 milyon pound harcadık ama hala sonuç alamadık’ şeklindeki ifadeler ise daha da kafa karıştırıcı.
Ancak, Abdülhamit döneminde Filistin’e Yahudi göçünün arttığını iddia edenler vardır. Bu iddiaların doğru olup olmadığını anlamak kolay değil çünkü, söz konusu dönemlere ait güvenilir nüfus istatistikleri yoktur. Örneğin Osmanlı salnamelerine göre 1878’de Filistin’de yaklaşık 404 bin Müslüman, 44 bin Hıristiyan ve 25 bin Yahudi (10 bini yabancı uyruklu olarak kaydedilmiş) yaşarken, 1893 nüfus sayımına göre, yaklaşık 372 bin Müslüman, 43 bin Hıristiyan, dokuz bin Yahudi yaşıyordu. Bir başka kaynağa göre ise, 1893’te 80 bin Yahudi yaşıyordu. Bu sayılardan, Abdülhamit dönemine ilişkin doğru bir çıkarımda bulunmak zor.
Abdülhamit’in Filistin’deki mülkleri
Öte yandan, Yahudilerin, Filistin’in yerli ahalisinden 40 bin dönüm toprak satın aldığı, 30 kadar koloni kurduğu, ünlü Yahudi zengini Baron Rothschild’in Fransa’nın tanınmış tarım okullarından uzmanlar getirttiği ve avokado, zeytin, üzüm yetiştirmeye çalıştığı, şarap bağları ve parfüm imalathaneleri kurdurduğu iddiaları var.
Eğer bu iddialar doğruysa, Yahudilerin Filistin’de Abdülhamit’in bilgisi dışında mülk satın alması mümkün değil. Çünkü bugün biliyoruz ki, 33 yıllık saltanatı süresince Abdülhamit doğrudan satın alıp geliştirerek, boş arazileri tarıma açıp sahiplenmeye uygun yasalardan yararlanarak, miras yoluyla Anadolu, Filistin, Suriye, Irak, Yunanistan, Arnavutluk, Bingazi (Libya) ve Kıbrıs’ta geniş çaplı emlak ve sayısız işletmeyi uhdesine geçirmişti. Bu bağlamda, Suriye’deki en verimli toprakların üçte biri (üç milyon dönüm), Filistin’deki (özellikle Gazze’de) ekilebilir toprakların yedide biri (1.036.000 dönüm), Irak’ın o tarihteki petrol yataklarının en zenginlerini özel mülkü yapmıştı. 1909’da tahttan indirildikten sonra Meclis, Abdülhamit’e ait tüm taşınmazlara el koymuş, bu mallar daha sonra Türkiye Cumhriyeti hazinesine aktarılmıştı.
Konumuzla doğrudan ilgili değil ama merak edenler için belirteyim; Abdülhamit’in mirasçıları 1920’de bu nedenle dava açmışlar, yıllar sonra, 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen Hilafetin İlgası’na dair kanun hükmü uyarınca, Osmanlı İmparatorluğu’nda Padişahlık etmiş kimselerin Türkiye Cumhuriyeti dâhilinde tapuya kayıtlı taşınmazlarının ulusa aktarıldığını hükme bağlamıştı. Ancak mirasçılar yılmadı ve uluslararası mahkemelerde davayı yenilediler. Filistin’de açılan dava on yıl sonra Yafa’dan Kudüs’e, Kudüs’ten Londra’ya gönderildi; sonra tekrar Kudüs’e döndü. 1944’te Yahudi göçüne imkân sağlayacak arazilerin mülkiyetini devir ve davadan Yahudi vakıfları lehine feragat belgesi karşılığı Irak petrollerinin işletmesinden payla birlikte para önerildi. Varislerin bu teklifi reddetmesinin ardından 1945’te Kudüs İstinaf Mahkemesi davayı reddetti.
Uganda Projesi
Herzl bu arada Britanya ile Sina Yarımadası (El Ariş) için görüşmeler de yapmış ama kabul ettirememişti. Fransa herhangi bir Avrupa Devleti tarafından tek yönlü olarak Filistin’de bir Yahudi devletinin destekleneceği ilan edilecek olursa, Suriye kıyılarında demir atmış Fransız donanmasını harekete geçireceği tehdidini savurunca, Britanya Herzl’e Batı Afrika’daki kolonisi Uganda’ya (bugünkü Kenya) yerleşmelerini önerdi. Herzl, 1903’te Kişinev pogrom’unun (‘Kişinev Paskalyası’ diye bilinen pogrom, üç gün sürmüş ve 45 kişi ölmüştü) etkisiyle teklifi kabul ederken, ilerde halefi olacak Dr. Chaim (Haim) Weizmann, reddetti. Nitekim ertesi yıl Uganda’ya gönderilen heyetin raporu da olumsuzdu. Bölge vahşi hayvanlar, öldürücü böcekler ve pek dost görünmeyen Massailer’le meskûndu.
1904’te Herzl’in ölümü de eklenince Uganda meselesi kapandı ancak planın reddi, hem Britanya’nın hevesini kaçırdı hem de Siyonist hareketi ikiye böldü. Nachman Syrkin’in temsil ettiği Sosyalist Siyonistler ve Israil Zangwill’in temsil ettiği İskân Teşkilatı nerede olursa olsun İsrail devletinin kurulması için çalışmaya başladılar. (Arjantin, Kanada hatta Texas gibi seçenekler üzerinde durulmuştu.) Ancak Herzl’in yerini alan Haim Weizman işi sağlama aldı ve 1904’ten itibaren Britanyalı kanaat önderlerine Siyonizm davasını anlatmaya koyuldu. Weizmann ve arkadaşları çabalarının meyvesini, tam 13 yıl sonra toplayacaklardı.
Doña Gracia Mendes’in büyük hayali
31 Mart 1492’de Kastilya Kraliçesi İsabella ve Aragon kralı II. Ferdinand tarafından çıkarılan ‘Kovma Fermanı’ ile Hıristiyan inancı uyarınca vaftiz olmayı kabul etmeyen Yahudilerin İspanya’dan ayrılması emredilince, Yahudilerin bir kısmı kerhen de olsa din değiştirmiş, bir kısmı sığınabilecekleri bir yurt aramaya başlamıştı. Yahudi göçmenleri Cadiz’den almaya gelen gemilerden ikisini Osmanlı İmparatoru II. Bayezit göndermişti. Yahudiler bu olaydan dolayı, Osmanlı Devleti’ni hep minnetle andılar. Ancak, yüzyıllar boyu sürecek göçler sonunda yüzbinlerce Yahudi’nin sadece 60 bini Osmanlı ülkesine, 23 bini Portekiz’e, geri kalanı ise Hollanda, İtalya, Fransa, Kuzey Afrika ve Yeni Dünya’ya gitmek zorunda kalmıştı.
1492’de İspanya’dan Portekiz’e göç eden Yahudi ailelerden birinin oğlu olan Jozef Nasi ve halası Doña Gracia Mendes’in yolu Anvers, Venedik ve Ferrera’dan geçtikten sonra, Kanuni Sultan Süleyman’la kesişti. Rivayete göre Yahudi doktoru Jozef Hamon’dan Mendes ailesinin hikâyesini dinleyen Kanuni, bazılarına göre tamamen insani nedenlerle, bazılarına göre dönemin en etkili ve zengin ailesi olan Mendesler’in İstanbul’da olmaları İmparatorluğa güç katacağı için, ailenin İstanbul’a göç etmesine izin vermişti.
Avrupa kraliyet aileleri ile ilişkileri yüzünden Kanuni tarafından ‘Frenk Bey Oğlu’ diye onurlandırılan Nasi, Kanuni’nin oğlu II. Selim tarafından da Ege Denizi’ndeki ‘Naksos ve Kiklad Adaları’nın Dükü’ ilan edilmişti. Nasi, düklüğünü İstanbul’dan, Kuruçeşme’deki sarayından yönetmiş ve esas olarak diplomasi, politika, ticaret ve bankerlikle uğraşmıştı. Dona Gracia ise, bu işlerinde yeğeninin en büyük yardımcısı olmuştu.
Taberiye’de Yahudi Yurdu
Doña Gracia ve Jozef Nasi’nin en büyük projesi Yavuz Sultan Selim tarafından 1517’de Osmanlı Devleti’ne katılmış olan Arz-ı Filistin’de bağımsız bir Yahudi yerleşimi kurma girişimiydi. İkili, 1558-1560 arasında Kanuni’nin izniyle Kudüs, Hebron ve Safed’le birlikte Yahudilerin dört kutsal kentinden biri olan antik Tiberias’da (Taberiye) toprak satın almışlardı. Tiberias, o zamanlar tamamen harabe halindeydi. Saraydan 1561’de, epey yüklü bir kira bedeli karşılığında Tiberias ve civardaki sekiz köy Jozef Nasi’nin yönetimine verilince, hayal gerçek olmaya başladı. 1564/65 kışında şehrin duvarları yenilendi. Tiberias’ı ekonomik açıdan bağımsız kılmak için koyun besiciliği ve ipek böçekçiliği ile uğraşan bir vakıf kurulduktan sonra İtalya’daki Yahudilere Tiberias’a gelip yerleşmeleri için bir davet mektubu gönderildi. Ancak, Yahudileri ikna etmek mümkün olmadı. Çünkü Filistin’e ancak Mesih’in öncülüğünde gitmek gerektiğine inanıyorlardı. 1569’da, bir süredir hasta olan Doña Gracia ölünce Yahudilerin Tiberias cennetine yerleşme hayali 19. Yüzyıl’ın sonuna ertelendi.
Özet Kaynakça: The complete diaries of Theodor Herzl, (Yay. Haz. Raphael Patai), New York : Herzl Press and Thomas Yoseloff, 1960; Theodor Herzl’in Der Judenstaat/Yahudi Devleti adlı kitabının İngilizce versiyonu: http://www.gutenberg.org/ebooks/25282; Michael Marrus, The Politics of Assimilation: The French Community at the Time of the Dreyfus Affair, Oxford, 1980; Jacques Kornberg, Theodor Herzl:From Assimilation to Zionism, Indiana University Press, 1993; Mim Kemal Öke, Siyonizm ve Filistin Sorunu (1880-1914), Üçdal Neşriyat, İstanbul 1982; Cecil Roth, Doña Gracia of the House of Nasi, Jewish Publication Society of America 1988; Norman Stillman, The Jews of Arab Lands, Jewish Publications Society, 1979; Catherine Clement, Muhteşem Senyora, Everest Yayınları, 2001 (Roman).
***
2. GÜN: BALFOUR DEKLARASYONU
Birinci Dünya Savaşı arifesinde Osmanlı İmparatorluğu’nun zayıflaması, hem Büyük Devletlere, hem Siyonistlere hem de Arap milliyetçilerine büyük cesaret vermişti. Aslında nüfus dağılımına bakıldığında 1914’de Filistin’deki durumSiyonist argümanlara hiç uygun değildi. Değişik kaynaklara göre, bölgede 525 bin ila 683 bin Müslüman’a karşılık, 40 ila 80 bin arasında Yahudi yaşıyordu. Siyonistlerin bütün çabası, Büyük Devletlerin Filistin’e göçe izin vermesi ve desteklemesiydi.
Yeni yeni siyasallaşan Arap milliyetçiliğinin ise ortak bir programı yoktu. Örneğin Türk tarih yazımında ‘Arapların Türkleri sırtından hançerlemesi’ olarak yer etmiş Mekke Şerifi Hüseyin’in isyanı Hicaz’daki kabileler tarafından bile tam desteklenmemiş, Mısırlı entelektüeller arasında büyük huzursuzluk yaratmış, Suriyeli ve Iraklı milliyetçiler, Hüseyin’e çok uzak durmuşlardı. Filistin’in Hüseyin’e ilgisi olmamış, Hüseyin’in Filistin’e ilgisi ise Kudüs’ün kutsallığıyla sınırlı kalmıştı. Ancak zaman içinde, gerek Siyonistler, gerekse Arap milliyetçileri ulus-devletlerini kurmayı başardılar. Sadece Filistinlilerin hayali gerçekleşmedi. Bunun nedenlerine daha sonra değineceğim. Şimdi İsrail Devleti’nin kuruluşuna giden yolu açan ünlü mektuba değinelim.
Tarihî mektup
Lloyd George kabinesinin Dışişleri Bakanı Arthur James Balfour’un Britanya Parlementosu’nun Yahudi asıllı üyesi Lord Walter Rothschild’e yazdığı 2 Kasım 1917 tarihli kısa mektupta şöyle deniyordu: “Majestelerinin Hükümeti adına size bildirmekten mutluluk duyarım ki, Yahudi Siyonist emellere sempatiyi belirten ekteki deklarasyon kabineye sunulmuş ve kabul edilmiştir. Majestelerinin Hükümeti, Filistin’de Yahudiler için bir milli yurt kurulmasını uygun görmekte olup bu hedefin gerçekleştirilmesini kolaylaştırmak için elinden gelenin en iyisini yapacaktır. Şurası açıkça anlaşılmalıdır ki, Filistin’deki Yahudi olmayan toplumların sivil ve dini haklarına ve Yahudilerin diğer ülkelerde sahip oldukları hak ve politik statülerine halel getirebilecek hiç bir şey yapılmayacaktır. Bu deklarasyonu, Siyonist Organizasyonun bilgisine sunarsanız müteşekkir olurum.”
Muğlâk ifadeler
Deklarasyonda kullanılan dil zaman içinde herkesin kendi arzularına göre yorumlanmasına olanak verecek kadar muğlaktı. Örneğin Siyonistler ‘yurt kurma’yı ‘devlet kurma’ olarak okuyorlardı. Sonra ‘Filistin Yahudilerin milli yurdudur’ denmiyordu bunun yerine ‘Filistin’de Yahudilere bir yurt’ kurulmasından söz ediliyordu. Bunu telafi etmek için, Yahudi olmayan topluluklardan söz ediliyordu ama Filistinlilerin adı anılmıyordu. Yahudi olmayan toplulukların gözetilecek hakları vatandaşlık hakları ve dini haklar olarak tarif edilirken, Yahudilerin hakları ‘politik statü’ gibi daha farklı bir terimle tarif ediliyordu. Kısacası, deklarasyon Siyonistleri memnun etmemişti ama hiç yoktan iyiydi.
O günkü Britanya hükümetinin tek taraflı beyandan ileri gitmeyen bu beyanın başka garip yanları da vardı. Birincisi bu beyanı yapan Britanya’nın Filistinle ne tarihte, ne o dönemde hiçbir ilişkisi yoktu. İkincisi, hakkında beyanda bulunulan Filistin, hukuken ve fiilen Osmanlı toprağıydı. Üçüncüsü, bu beyanın kime yapıldığı belli değildi. Nitekim, Balfour Lord Rothchild’den mektubu Siyonist Organizasyona iletmesini rica etmişti. Peki, Siyonist Organizasyon kimleri temsil ediyordu?
Kudüs’ün düşmesi
Balfour Deklarasyonu’nun ilanından üç hafta sonra General Allenby komutasındaki İngiliz ve Arap birlikleri Kudüs’ü Osmanlılardan teslim aldılar. Bunu Osmanlı birliklerinin Suriye cephelerinde yenilgiye uğratılması izledi. 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondoros Mütarekesi ile tüm Filistin, Britanya’nın kontrolüne bırakıldı. Böylece, yukarıdaki sorulardan ikisi cevaplanmış oldu: Britanya, ilerde kendisinin olacağından emin olduğu bir toprak hakkında beyanda bulunmuştu.
Siyonistler Britanya’nın ‘Yahudilere Filistin’de bir yurt kurulması’ derken, bir devlet kurmaktan bahsetmediklerini kısa sürede anladılar ama koşullar uygun olmadığı için sineye çektiler. Hatta Siyonist önderlerden Nahum Sokolow bir adım daha ileri gitti ve ‘Bazıları deklarasyonun bağımsız bir Yahudi devleti kurulmasını amaçladığını söylüyor. Hâlbuki Yahudi Devleti hiçbir zaman Siyonist programın bir parçası olmamıştır” dedi.
Ardından Britanya yetkilileri, Mekke Şerifi Hüseyin’i temin ettiler ki, Yahudi yerleşimlerine sadece Arap nüfusun ekonomik ve politik özgürlükleri ile uyumlu olduğu sürece izin verilecekti. Şerif Hüseyin böylece Filistin’e Yahudi göçünün sürmesine izin verdi.
Faysal-Weizmann Anlaşması
3 Ocak 1919’da geleceğin düşman kardeşleri, Şerif Hüseyin’in oğlu Faysal’la Haim Weizmann Akabe’de buluştular. Faysal’a İngilizler tarafından vaadedilen Irak ve Suriye’de kurulacak Arap Devleti ile Filistin’de kurulacak Yahudi yurdu hakkında konuştular. Ardından bir deklarasyon imzaladılar. Buna göre Yahudiler’in Filistin’e göç etmesini teşvik etmek ve canlandırmak için gerekli tüm tedbirler alınacak, mümkün olan süratle Yahudi göçmenler birbirine yakın yerleşim alanlarına iskân edileceklerdi. Bu tedbirler alınırken, Arap köylülerin ve araziyi kiralayanların hakları korunacak ve ekonomik gelişimlerini sağlayacak şekilde yardımda bulunulacaktı.
Ancak, 6 Temmuz 1919’da toplanan Büyük Suriye Kongresi’nde, Faysal’dan daha tercübeli Arap milliyetçileri bu kadar yumuşak davranmadılar. Kongre, ‘Yahudi yurdu’ ile ‘Yahudi devleti’ nin aynı şey olmadığını, Siyonist Organizasyonu tanımadıklarını, buna karşılık Suriye ve Filistin’de yaşayan Yahudilerin diğer vatandaşlarla eşit sorumluluk ve haklara sahip olacaklarını ilan etti. Kongre ayrıca, Yahudilerin Filistin’e, bir deniz kavmi olduğu sanılan Filistîlerden daha sonraki bir tarihte gelmesini ima ederek ‘Yahudilerin iki bin yıl önce bu topraklarda işgalci olmalarından doğan haklarını tanımayacaklarını’ belirtti.
Kongre’de söylenenleri dinleyen Arthur Balfour, 11 Ağustos 1919 tarihinde Britanya hükümetine verdiği memorandumda şöyle demişti: “Dört Büyük Devlet, Siyonizme taahhütte bulundular. Siyonizm, doğru ya da yanlış, iyi ya da kötü, kökü asırlarca geriye giden bir geleneği, bugünkü ihtiyaçları, gelecekteki umutları temsil ediyor ve bu antik topraklarda yerleşik bulunan 700 bin Arabın arzuları ve önyargılarından daha derin bir önemi ifade ediyor.”
Görünen o ki, Büyük Devletler, 90 yılda, Balfour’un açıkladığı noktadan bir adım ileri gitmiş değil!
Balfour Deklarasyonu neden yapıldı?
Balfour Deklarasyonu’nun baş mimarlarından Sir Mark Sykes’ın oğlu Christopher Sykes, Crossroad to Israil (Londra 1965) adlı eserinde ‘Kimse Balfour Deklarasyonu’nun niye yapıldığını bilmez’ diye yazmakta haklıydı. Mark Sykes 1919’da gripten öldüğünde Christopher Sykes henüz 12 yaşında olduğu için cevabı bilmiyor olması doğaldı. Halbuki pek çok kişi, o sırada Manchester Üniversitesi’nde kimya profesörü olan Haim Weizmann’ın, Britanya donanmasının kullandığı dumansız barutun (cordite) imalatında kullanılan asetonu, bakteriyal fermantasyon yolu ile imal etmeyi başardığı için ödüllendirildiğini ileri surer. Bunu düşündüren bir ifade Lloyd George’un War Memoirs (Londra, 1936) adlı eserinde vardır. Ancak Weizmann özel bir sohbetinde, bu efsaneye ilişkin şu ironic açıklamayı yapmıştı: “Herkes benim büyük bir kimyager olduğumu söylüyor. Tam bir saçmalık. Ama eğer Siyonizm davasına hizmet ettiysem, bu iddiayı kabul edebilirim.”
Weizmann haklıdır, çünkü bulduğu yöntemle aseton üretmek pek mümkün olmamıştır. Ancak, mümkün olsaydı bile, Britanya’nın bir avuç aseton karşılığı emperyal çıkarlarına uymayan bir adım atması beklenemezdi.
Sykes-Picot Antlaşması
Bugün savaş dönemine ait belgeleri ve hatıratları inceleyen araştırmacılar esas olarak iki senaryo üzerinde duruyor. Bunlardan ilki çok bilinen bir senaryo: 1916 ilkbaharında Britanya adına Sir Mark Sykes ile Fransa adına George Picot’un imzaladığı gizli Sykes-Picot Antlaşması’na göre (ki anlaşmanın varlığından 1917 Devrimi’nden sonra Bolşevik yöneticilerin Çarlık idaresinin imzaladığı bütün gizli antlaşmaları açıklamaları sayesinde haberdar olunmuştu) Ortadoğu, Fransa ve Britanya’nın otorite alanlarına ayrılıyor, Filistin de Fransa’nın payına bırakılıyordu.
Bu durum, Britanya’nın hoşuna gitmemişti. Çünkü bu hat, Britanya’nın sömürgelerine giden Hindistan Yolu’nu Rusya’ya ve Fransa’ya karşı korumak açısından çok önemliydi. Ancak 1915 yılında Gelibolu’nda yaşanan hezimetten sonra, Britanya, Fransız müttefiklerine daha bağımlı hale gelmişti ve Filistin’i Fransızlara bırakmaya razı olmak zorunda kalmıştı. Söz konusu anlaşmanın mimarı olan Mark Sykes ise bu tavizden dolayı ‘günah keçisi’ ilan edilmişti. Britanya, Balfour Deklarasyonu aracılığıyla, Filistin’de Fransızların temsil ettiği Hıristiyan çıkarları ile Müslüman çıkarları arasında bir denge kurmak istemiş olabilirdi. Mark Sykes’ın deklarasyonun ateşli taraftarı olmasının nedeni, muhtemelen Sykes-Picot Antlaşması’nı telafi etmek istemesiydi.
Bu tezin zayıf yanı, Britanya’nın aynı zamanda Haşimi Ailesi (Mekke Şerifi Hüseyin ve oğulları) aracılığıyla Arap kartını da oynamasıydı. Bilindiği gibi, Britanya’nın Siyonistlere verdiği bu taviz, Araplara karşı durumunu güçleştirmiş, Britanya 1947’ye kadar, Filistinlilerle Siyonistlerin arasında dengeyi sağlamakla uğraşmıştı.
Ortadoğu değil Avrupa cephesi
İkinci senaryoya göre, Balfour Deklarasyonu, Britanya’nın Ortadoğu politikalarından çok, Avrupa’daki savaş politikalarıyla ilgiliydi. Çünkü 1917 Nisan’ından itibaren Britanya savaşta zorlanmaya başlamış, ABD’nin İtilaf Devletleri’nin yanında savaşa sokulması, Rusya’nın savaştan kopmasının engellenmesi, Fransızların Filistin’den uzak tutulması ve Almanların Siyonistlere çengel atmasının önlenmesi önem kazanmıştı.
Bu hedeflerin ortak noktası Yahudilerdi. Öncelikle Britanya Yahudileri, kendi Yahudilerine pogrom’lar düzenleyen ‘Yaşlı Otokrat’ Rusya ile ittifak yapılmasına karşı çıkıyordu. Bu tepki, Rusya Romanya’nın Karpatlar bölgesindeki ve Polonya’daki Yahudileri sürmeye başladığında zirveye çıkmıştı. Aynı gerekçelerle Avrupalı ve Amerikalı Yahudi finansörlerden bazıları Rusya’daki Romanov Hanedanı’na kredi açmayı reddetmişlerdi. Ama daha kötüsü, Britanya Dışişlerine akan bir dizi istihbarat raporuna bakılırsa, Rusya, Polonya ve Romanya Yahudileri Almanların beşinci kolu gibi çalışıyordu. Benzer bilgiler İstanbul’daki konsolosluktan da gelmişti. Herzl, Abdülhamit ve Kayzer arasındaki görüşme trafiği, Siyonistlerin de Alman yanlısı politikalara yakın olduğunu düşündürmüştü.
Kadim önyargılar mı?
Bu algı önyargıya, yanlış istihbarata, tek yanlı değerlendirmelere dayanıyordu (örneğin Rusya Yahudileri Bund Hareketi dışında Menşevikleri destekliyordu ve devrimden sonra savaşın devamından yana tavır almışlardı) ancak sonuçta Britanya Dışişleri yetkililerin kafasında, ister Britanya’da, ister ABD’de, ister Rusya’da, ister Osmanlı ülkesinde olsun birbiriyle bağlantılı, uyumlu politikalar güden, varlıklı, güçlü, Britanya’ya düşman, Alman yanlısı Yahudi imgesi canlanmıştı. Savaşı kazanmak için dünya Yahudilerinin kazanılması gerektiğini düşünmüşlerdi. Deklarasyonu yayımlarken, Siyonistlerin dünya Yahudilerini temsil ettiğine inanmaları, Britanyalı yöneticilerin naifliğinden mi yoksa Weizmann, Sokolow, Samuel gibi Siyonist liderlerin becerisinden mi sorusuna gelince, ‘her ikisi de’ demek doğru olur.
Bu senaryoyu savunanların ima ettiği ilginç nokta, Balfour Deklarasyonu’nun Britanya’nın Yahudi sevgisinden değil, modern anti semitizmden doğduğu, arka planda, Yahudilerin dünyayı kendi amaçları uğruna kollektif bir şekilde yönetmek için komplolar kuracaklarına ilişkin kadim korkunun olması. Yani, Britanyalı karar alıcılar, inanmak istediklerine inanmışlardı.
Bu iddiayı destekleyen bir husus olarak da, Balfour Deklarasyonu’nu hazırlayan Balfour, Sykes, O’Beirne, Ormsby-Gore, Wickham-Steed gibi kadroların aslında anti semitik kişiler olduğunu söylüyorlar. Bu tabloya uymayan tek kişi Başbakan Lloyd George’tu ama, bazı araştırmacılar aslında onun da ‘inceltilmiş’ bir anti semitik olduğunu söylerler.
Balfour Deklarasyonu’na en büyük muhalefet Britanya Hükümetinin Hindistan’dan Sorumlu Bakanı Yahudi kökenli Edwin Montagu’dan gelmişti. Montagu’ya göre bir Yahudi devletinin kurulması, Yahudilerin halen yaşadıkları ülkelere sadakatlerinin sorgulanmasına neden olabilirdi. Bu da yeni bir anti semitizm dalgası demekti. Montegu dünyanın değişik ülkelerinde eşit vatandaşlar olarak yaşamanın, Filistin’de Siyonist bir getto’ya kapatılmakla değiştirilemeyeceğini söylüyordu. Montegu’nun temsil ettiği kesimler Yahudilerin tarihsel olarak başlarına gelenlerden kalkarak Filistinlilerin haklarının yok sayılmasının ahlaki olarak ne anlama geldiğinin farkındaydılar.
Siyonizmin babası Theodor Herzl’e gore de, Avrupa’nın anti semitikliği, İtilaf Devletleri’nin bir Yahudi devleti kurulmasına ön ayak olmasında temel itici güç olacaktı! Sonuca bakınca Herzl’in haklı olduğunu kabul etmek gerekiyor...
İttihatçılar ve Siyonizm
İttihatçıların yabancıların denetiminde bir Mason locası yerine, 1909’da Osmanlı Büyük Doğusu adlı ‘yerli’ bir loca kurdukları, bu locanın üstadlığına da Talat Paşa’nın getirildiği bilinir. Bu ve başka ilişkiler yüzünden bugün bazı kişiler, 1908’de Meşrutiyet’in ikinci kez ilanını bile, Abdülhamit’in Siyonistlere satmadığı Filistin topraklarıyla ilişkilendirirler.
1910 yılında Osmanlı Büyük Doğusu, İskenderiye’de ararda dört loca açınca, içlerine Mısır’ı kaybetme korkusu düşen İngilizler de İttihatçılara yöneltilen Masonluk/Siyonistlik suçlamalarına destek verirler. Meclis’te bu konuda pek çok konuşma yapılmıştır.
Talat Paşa’nın savunması
Ancak, Filistin’e Yahudi göçü ya da Siyonizm gibi konular Osmanlı Meclisi’nde çok az görüşülmüştür. Bu konuda en şiddetli tartışmalar 1911 şubatındaki bütçe görüşmeleri sırasında yapılmıştır. Hürriyet ve İtilaf Fırkası’ndan Dersim Mebusu Lütfi Fikri ve Gümilcine mebusu İsmail Hakkı Beyler, İttihatçı hükümeti bazı kredi anlaşmalarında Siyonistlerle işbirliği yapmakla suçlamışlardı. İsmail Hakkı Bey’e göre, Siyonizm dehşetli bir illetti ve Siyonizmin hedefi, bölgedeki Yahudi sayısını arttırarak Filistin’den Mezopotamya’ya uzanan bir devlet kurmaktı. Bu suçlamalara hem Sadrazam İbrahim Hakkı Paşa hem Dâhiliye Nazırı Talat Paşa hem de meclisin Yahudi mebusları karşı çıkmışlardı. Onlara gore bir Yahudi devleti kurulması gibi bir hedef yoktu, Osmanlı Devleti ile Siyonistler arasında ilişki de yoktu. Bu tartışmalarda, Meclisin Arap kökenli milletvekilleri hükümetle muhalefet arasında ikiye ayrılmıştı. İTC Aydın mebusu Ubeydullah Efendi muhalefetin kin ve nefretle hareket ettiğini iddia edince, Arap mebuslar muhalefete destek çıkmışlardı.
Konunun Meclis’in gündemine ikinci gelişi mayıs ayında, Dâhiliye Nezareti’nin bütçesi görüşülürken olur. Kudüs mebusu Ruhi el Halidi, hükümetin Siyonizm denen ‘dâhili meselere’ yönelik tavrını öğrenmek ister. Halidi’nin Siyonizmden, semitizmden, Herzl ve Mendelhsonn’un teorilerinden, Siyonizme taraftar olan ve karşı olanlardan söz eden uzun konuşmasını Türk ve Arap kökenli mebuslar ilgiyle dinlerken, Yahudi mebuslar tepki gösterirler. Halidi’nin ardından söz alan bir diğer Kudüs mebusu Said el Hüseyni ise, Taberiye’nin dörtte üçünün, Hayfa’nın dörtte birinin Yahudiler tarafından ele geçirildiğini söyleyerek hükümeti umarsızlıkla suçlar. Dâhiliye Nazırı Talat Paşa’nın buna cevabı, Yahudilerin Hicaz hariç, imparatorluğun her yerinde toprak almaya hakları olduğu yolunda olur. Arnavut mebus Hafız İbrahim de, Yahudilerin Suriye ve Irak’ı ele geçireceği korkusuyla alay ederek, Talat Paşa’ya destek verir. Ertesi gün, Siyonist önderlerle ilişkisi olan Bulgar mebus Dimitri Vlahog Yahudi göçünün ekonomik yararlarından söz ettiğinde, Arap mebuslar onu protesto ederler ancak tartışmalar daha fazla sürmez ve bütçe görüşmeleri içinde konu unutulup gider.
Özet Kaynakça: W. T. Mallison, Jr.,”The Balfour Declaration:An Appraisal in International Law”, Ibrahim Abu Lughod, The Transformation of Palestine, Evanston, Northwestern University Press, 1971’in içinde, s. 61-110; Isaiah Friedman, The Question of Palestine 1914-1918, British-Jewish-Arab Relations, Schocken Books, Londra, 1973; Mayir Vereté, “The Balfour Declaration and Its Makers”, Middle Eastern Studies, vi (1970), s. 48-76; Leonard Stein, The Balfour Declaration, New York, Simon and Schuster, 1961; Mark Levene, “The Balfour Declaration: A Case of Mistaken Identity”, English Historical Review, 107 (1992), s. 54-77; Hasan Kayalı, Jön Türkler ve Araplar, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998, s. 113-117.
***
3. GÜN: MANDA İDARESİ’NDEN İSRAİL DEVLETİ’NE
Savaştan sonra Milletler Cemiyeti dağılan imparatorluklardan arta kalan topraklarda, henüz kendi ulus-devletlerini kuracak düzeye gelmemiş halkları bu seviyeye gelinceye kadar gözetim altında tutma şekli olan manda idaresini tavsiye etmişti. Bu elbette, Büyük Devletlerin bölgeyi istedikleri gibi tasarlamaları için mükemmel bir yoldu, ancak bölgedeki milliyetçi hareketlerin ülkelerini yönetecek güçleri de yoktu.
29 Eylül 1923’te Filistin’de bir Britanya mandası kuruldu, buna Filistinliler itiraz etmediler. Balfour Deklarasyonu bazı değişikliklerle, Manda anlaşmasına dâhil edildi. Örneğin Weizmann manda anlaşmasına ‘Yahudilerin Filistin’deki tarihi hakları’ (historical rights) ve ‘yeniden kurulma’ (reestablishment) ifadelerini koydurmak istiyordu ama Balfour’un yerine Dışişleri Bakanı olan Lord Curzon’un karşı koyması ile daha muğlâk terimlerle, Yahudi halkının bölgeyle tarihsel bağlarından (historical connection) ve Filistin’de milli yurtlarını yeniden oluşturmalarından (reconstuting of the national home) söz edildi.
Anlaşmanın 2. maddesinde, Filistin’de yaşayanların ırk ve din farkı gözetmeksizin vatandaşlık ve dinsel haklarının korunmasından söz ediliyordu. 4. Madde’de, Siyonist Organizasyon/ Yahudi Ajansı ‘yönetimi kontrol eden, ülkenin gelişiminde yer alan ve ona yardımcı olan kamusal bir yapı olarak tanımlıyordu. 5. Madde’de Filistin topraklarının bölünmezliği, parçalanmazlığı vurgulanıyordu. 6. Madde’de, nüfusun diğer bölümlerinin haklarını ve pozisyonunu zarar görmemek kaydıyla Yahudi göçünün uygun koşullarda gerçekleştirilmesini öngörüyordu. Özetle, Manda Anlaşması ile Balfour Deklarasyonu, uluslararası hukukun parçası haline getiriliyor, güvenceleri daha da geliştiriliyordu.
1924 yılında İngiliz-Amerikan Konvansiyonu ile anlaşmaya ABD de katıldı. 7. Madde’ye Konvansiyonun hiçbir parçasının ABD’nin onayı olmadan değiştirilemeyeceği ifadesi kondu. Manda İdaresi kurulduktan sonra görece sakin bir döneme girildi. 1923-1929 arasında Yahudi göçünde önemli bir düşüş görüldü, çünkü Britanya belli kotalar koymuştu ve bunu katı biçimde uyguluyordu. Ancak durum Polonya’da ve Almanya’da yükselen anti semitizmle birlikte 1930’lardan itibaren radikal biçimde değişti. 1931 yılında Yahudiler bölge nüfusunun yüzde 17’sini oluştururken, bu oran 1935’te (Britanya’nın Mavi Kitabına göre 355 bin Yahudiyle) yüzde 27’ye çıkmıştı. 1933’ten beri Filistin’e gelen Yahudi mülteci sayısı 150 bine ulaşmıştı ve sadece 1935’te 67 bin mülteci gelmişti. Göçün yönünün Filistin’e dönmesinin en önemli nedenlerinden biri de ABD’nin ülkeye aldığı göçmen sayısını yılda dört bin kişiye sınırlamasıydı.
Hebron Olayları
Filistinli Arapların buna tepkisi sert oldu. Kudüs Müftüsü Hacı Emin El Hüseyni’nin önderliğinde gelişen ilk önemli olay 22 Temmuz 1929 tarihinde Hebron’da yaşandı. Yahudilerin Kudüs’te Arapları öldürdüğü, Ağlama Duvarı’nın yakınlarına bir sinagog kurmayı planladıkları ve El Aksa Camii’ni yaktıklarına dair söylentilerin kulaktan kulağa yayılmasıyla başlayan gerginlikler, Britanyalı yöneticilerin de kayıtsız kalmasıyla yaklaşık bir ay sürdükten sonra 23 Ağustos’ta zirveye ulaştı. Çatışmalarda 67 Yahudi (Arap kaynaklarına göre 64 de Arap) vahşice öldürülmüş, yüzlerce kişi yaralanmıştı. Bu olayın bir parçası olan ve aynı dönemde gerçekleşen toplumlararası çatışmalarda 133 Yahudi ve 116 Filistinli Arap öldü.
Bu olaylardan sonra Hebron’un Yahudi nüfusu şehirden ayrılmak zorunda bırakılmış, mallarına el konmuştu. Olaylar bittikten sonra Hebron’u ziyaret etme lütfunda bulunan Britanya Yüksek Komiseri John Chancellor “son bir kaç yüzyılda bundan daha korkunç olayların olduğunu sanmıyorum. Bu ülkeden öyle bıktım ve öyle iğrendim ki” demişti, “mümkün olan en kısa sürede burayı terk etmekten başka bir şey istemiyorum.
1936 genel grevi
1935 yılında, Kudüs Müftüsü Emin El Hüseyni ile Hüseyni ailesinden Ragıb En-Neşaşibi önderlinde bir blok oluşturuldu ve Yahudilere karşı mücadele sertleştirildi. Bu dönemin en önemli eylemi, 15 Nisan 1936’da gerçekleştirilen genel grevdi. Altı ay süren grev, Britanya Manda yönetimi tarafından kanlı biçimde bastırıldı. 1929 olaylarından sonra 27 kişi idama mahkûm olmuş ama üç kişi idam edilmişti. 1936 olaylarından sonra ise 260 cinayetten dolayı 67 kişi suçlanmış ancak hiç idam cezası verilmemişti. Yani Manda İdaresi ipleri elinden kaçırıyordu.
Peel Komisyonu Raporu
Britanya Manda yönetimi, Filistin’i yönetemez hale gelince, Britanya Sömürgeler Bakanlığı bölgeye Filistin Kraliyet Komisyonu adıyla bir heyet gönderdi. Tarihe başkanının adıyla geçen Peel Komisyonu, mevcut durumun gerçeğe oldukça yakın bir fotoğrafını çektikten sonra raporunu verdi. Raporda özetle şu tesbitler yapılıyordu: 1) Filistin, Arap ve İsrail devletleri arasında bölünmüş; 2) Azınlıkların korunması garanti altına alınmış; 3) Bireysel göçler ve vatandaşlık hakları konusunda tanımlar yapılmış; 4) Kudüs’e uluslar arası özel bir statü verilmiş; 5) Filistin’in ekonomik entegrasyonu için uluslar üstü çabalardan söz edilmişti. Karara göre, her iki devlet de, daha once Filistin’in taraf olduğu tüm uluslararası anlaşmalar ve konvansiyonlara bağlı olacaktı.
1) Bölgenin yerli halklarına göre zengin ve kalifiye olan Yahudi mülteciler bölgeye sosyal, ekonomik ve kültürel açıdan fayda sağlamışlardı. Ülke toprakları hala yeni nüfusu kaldıracak durumdaydı ancak ileriki beş yıl için mülteci sayısının yılda 12 binle sınırlanması iyi olurdu. 2) Arap toprak sahipleri Yahudilere toprak satarak bir anlamda göçü destekliyorlardı ancak topraklarını kaybettikleri için nihai olarak zarar görüyorlardı. Bu konuda koruyucu tedbirlerin alınması lazımdı. 3) Arap nüfus da en az Yahudi nüfus kadar hızlı artıyordu. Özellikle yeni yaratılan iş olanakları sayesinde Bedeviler şehirlere akın ediyordu. Bu da şehirlerin yükünü arttırıyordu. Araplar ve Bedeviler Yahudilerin oluşturduğu idari ve sağlık sisteminden hiçbir katkı sağlamadan yararlanıyorlar bu da Yahudi toplumunun şikâyetlerine neden oluyordu. 4) Daha kalifiye olan Yahudiler Araplara göre daha iyi işlerde çalışıyor, daha yüksek ücretler alıyor, bu durum Arap halkın şikâyetine neden oluyordu. 5) Gelir durumu daha iyi olan Yahudi aileler çocuklarını daha iyi okullara gönderiyorlar bud a iki toplum arasındaki sosyal, ekonomik ve kültürel makasın giderek açılmasına neden oluyordu. 6) İki toplum arasında hiç bir yakınlaşma, işbirliği, entegrasyon ya da asimilasyon eğilimi görülmüyordu. Araplar, Suriye ve Irak’taki gibi, Yahudiler ise Avrupa’daki gibi yönetilmek istiyorlar, Araplar Yahudilere düşmanlık besliyorlar, Yahudiler ise kendi içlerine dönerek, sorunlara sırtlarını dönüyorlardı. 7) Hem Yahudi milliyetçiliği, hem de Arap milliyetçiliği tırmanıyor, Yahudi Ajansı eleştirilere kulak tıkıyor, Kudüs Müftüsü ‘devlet içinde devlet’ gibi davranıyor, her iki taraf da aynı zamanda Manda İdaresi’ne tepki duyuyordu. Düzeni sağlamak için en 100 bin kişilik bir kuvvete ihtiyaç duyan Manda İdaresi ise sorunları çözmekten acizdi.
Çözüm: İki Devlet
Komisyona göre, çözüm bölgenin ‘Yahudi devleti’ ve ‘Arap devleti’ olarak ikiye ayrılmasıydı. Üç semavi din için
önemli olan Kudüs, Beytüllahim, Nasıra, Celile gibi bölgelerle, her iki toplum için de hayati önemi olan Akabe Körfezi’nin girişi Manda yönetiminde kalacaktı ama bu bölgeler her iki tarafa da açık olacaktı. Tarihsel olarak bir Arap şehri olarak nitelenen Yafa Arap devletine verilecek, böylece Arap devletinin Akdeniz’e açılması sağlanacaktı. Yahudi devletine ise Taberiye Gölü ile Akdeniz arasındaki şerit verilecekti. Komisyona göre paylaşmanın yapılabilmesi için bölgeler arasında Arap ve Yahudi nüfusların mübadelesi gerekiyordu. Komisyon bu konuda 1923 yılında Türkiye ile Yunanistan arasında yapılan başarılı (!) mübadeleyi örnek göstermişti. (Raporun tamamı için: http://www.mideastweb.org/peelmaps.htm)
Komisyonun önerisi Balfour Deklarasyonu’nu ortadan kaldıracak kadar radikaldi. Ama Arap tarafı 1939’a kadar planı tartıştıktan sonra planı reddetti. Tartışmalar sürerken Arap çeteleri ile Siyonist İrgun (İrgun Tzvai Leumi-Milli Askerî Örgüt, kısaca ‘Etzel’ diye adlandırıldı) ve Lehi (Lohamey Herut Israel–İsrail Hürriyet Savaşçıları) örgütleri şiddeti tırmandırdılar. Britanya kolluk kuvvetlerinin tepkisi çok sert oldu. Her iki tarafında da liderlerini hapishanelere koymakla kalmadı, Arap tarafından üçbine yakın direnişçiyi öldürdü. Olayları kışkırtmakla suçlanan Kudüs Müftüsü yurt dışına kaçmak zorunda kaldı. Bunlar olurken Yahudi göçü 1937’de 10 bine, 1938’de 14 bine düştü. 1939 yılında yeniden 32 bine çıktıysa da, 1940’dan itibaren Britanya’lı yetkililerin mülteci akını önleyici tedbirleri sıkılaştırması sonucu tekrar 10 bine düştü.
İsrail Devleti kuruluyor
İkinci Dünya Savaşı sırasında Nazilerin altı milyon Yahudi’yi gaz odalarında soykırıma uğratmasından sonra, Avrupa’nın Yahudiler için hiç de güvenli bir yer olmadığı iyice ortaya çıkmıştı. Savaşın sonuna kadar bu duruma göz yuman, katı mülteci politikalarıyla Holocaust’a dolaylı yoldan katkıda bulunan ABD Başkanı Henry Truman Batı’nın diyetini, Müslüman Arapların ödemesi için ilk adımı attı ve Filistin’e Yahudi göçüne ciddi kotalar koyan Britanya’dan 250 bin Yahudi’nin ‘derhal’ Filistin’e girmesine izin verilmesini ve göç limitlerinin kaldırılmasını talep etti. İkinci Dünya Savaşı biteli iki yıl olduğu halde, hala İngiliz askerlerinin öldüğü tek yer Filistin’di. Birinci Dünya Savaşı sırasında birbiriyle çelişen taahhütleri nedeniyle içinden çıkamadığı bir duruma düşmüş olan Britanya konuyu 1947’de Birleşmiş Milletler’e (BM) götürmek zorunda kaldı.
O tarihte Filistin topraklarında yaklaşık 1 milyon 200 bin Arap ve 600 bin Yahudi yaşıyordu. Ancak paylaşılacak coğrafya çok küçüktü. Sonunda Filistin’i parça parça da olsa aşağı yukarı eşit iki parçaya bölen bir plan BM Özel Siyasi İşler Komitesi’ne sunuldu. Yüzölçümü bakımından bakıldığında bu durum Araplar için Peel Komisyonu’nun önerisinden çok daha geriydi. Ancak nüfus kombinasyonu bakımından Yahudilerin aleyhine durum vardı. Çünkü Yahudi devletinde 498 bin Yahudi’ye karşılık 407 bin Arap yaşayacaktı. Filistin devletinde ise 725 bin Araba karşılık sadece 10 bin Yahudi’nin yaşaması öngörülüyordu. Nüfusun geri kalan kısmı ise BM denetimindeki Kudüs bölgesinde kalacaktı. Kudüs’ten vazgeçmek, Yahudiler için de Araplar için de çok zordu.
Araplar duruma şiddetle itiraz ettiler ama Yahudi tarafı planı kabul etti. Planın kabul edilmesi için gereken üçte iki oyu ilk turda toplanamayınca Yahudi Ajansı’nın lobicileri Amerikalı yetkilileri de seferber ederek Yunanistan, Liberya, Haiti ve Filipinleri özel yöntemlerle ikna ettiler. (Örneğin ABD’nin kölecilik geçmişinin kefareti olarak bizzat kurdurduğu Liberya’yı ikna etmek için hem Siyonist ajanlar zor kullanmıştı, hem de ABD’li lastik yapımcısı Harvey Firestone, Liberya Devlet Başkanı’nı ülkenin ürünlerini boykot etmekle tehdit etmişti.)
Ey Tanrı! Kurtar Bizi!
29 Kasım 1947 tarihinde BM Genel Kurulu’ndaki tarihî oylamaya geçilirken, ilk oyu verecek Guatamala delegesi daha ağzını açmadan, seyircilerin oturduğu bölümden tiz bir sey eski İbranice bir çığlık atmıştı: “Ana ha Şem hoşia na!” (Ne olur ya RAB, kurtar bizi!) Hz. Davud’a atfedilen Zebur’un Mezmurlarından 118: 25’den alındığı anlaşılan cümle, “Ne olur, ya Rab başarılı kıl bizi!’ diye devam ediyordu. Yahudilerin tanrısı bu acılı çığlığı duymuş olmalı ki, Genel Kurulun 13 ret, 33 kabul (10 üye yoktu) oyuyla aldığı 181 (II) nolu kararla Filistin, Arap ve İsrail devletleri arasında bölünmüş; Azınlıkların korunması garanti altına alınmış; Bireysel göçler ve vatandaşlık hakları konusunda tanımlar yapılmış; Kudüs’e uluslar arası özel bir statü verilmiş; Filistin’in ekonomik entegrasyonu için uluslar üstü çabalardan söz edilmişti. Karara göre, her iki devlet de, daha önce Filistin’in taraf olduğu tüm uluslararası anlaşmalar ve konvansiyonlara bağlı olacaktı. Böylece Balfour Deklarasyonu bir kez daha teyid edildi.
Arapların Büyük Felaketi: ‘Nakba’
Ancak güçlerini abartan Araplar kararı reddettiler. Yahudi tarafının buna cevabı 1937’den beri zaman zaman başvurdukları tedhiş eylemlerini sistematik hale getirmek oldu. 1948 yılı boyunca para-militer ‘savunma/saldırı’ örgütü Hagannah ve İrgun, Lehi, Stern gibi terörist çetelerin eylemleri sonucu yüzbinlerce kişi evlerinden kaçmak zorunda kaldı. Bu terör eylemlerinden en büyüğü 9-11 Nisan 1948’de Deir Yassin köyünde yaşanmış, değişik kaynaklara göre 107 ila 254 arasında köylü İrgun ve Lehi militanları tarafından katledilmişti. Büyük kaçış, Filistin tarih yazımında ‘Nakba’ (Büyük Felaket) adıyla anıldı.
Siyonistler 14 Mayıs 1948’de İsrail Devleti’ni ilan ettiler. ABD ve Britanya’nın İsrail’i tanımasının ardı çorap söküğü gibi geldi. BM üyesi hiç bir ülkeden Balfour Deklarasyonu’na yönelik bir eleştiri, protesto yapılmadı. Böylece, Deklarasyon zımnen uluslar arası hukukun bir parçası oldu ve İsrail Devleti’nin kurulması uluslararası hukuk teamülleri açısından ‘meşru’ hale geldi. Arap ülkelerinin buna tepkisi İsrail’e savaş ilan etmek oldu ancak 1948-1949 Arap-İsrail savaşını İsrail kazandı. Filistinlilere verilen toprakların bir kısmını işgal ederek, BM’in kendilerine verdiğinden daha büyük bir toprağı ele geçirdiler.
İsrail, 1949’da, Manda Hükümeti tarafından Filistin’e uygulanan anlaşmaların artık geçerli görülmediğine dair bir karar aldı. Aslında yeni devletler, manda idarelerinin devamı sayılmadığı için, daha önce yapılan anlaşmaların bağlayıcılığının kalmaması normaldi. Ancak Manda sona ererken, tarafların hiç biri Balfour Deklarasyonu’nun artık geçerli olmadığına dair bir protestoda, bir bildirimde bulunmadıkları için Balfour Deklarasyonu zımnen teamül hukukunun parçası olmuştu. Zaten, İsrail de, ilerki tarihlerde, bu belirsizliği istediği gibi kullandı. Örneğin Balfour Deklarasyonu’nun Yahudi yurdu ile veya Siyonist Organizasyon/Yahudi Ajansı ile ilgili taahhütlere atıfta bulunurken, Yahudi olmayan halklara verilen teminatları hatırlamadı.
Kudüs Müftüsü Hacı el Emin Hüseyni Kimdir?
1517’den 1917’ye Filistini idaresi altında bulunduran Osmanlı Devleti, Filistin’in yönetimini El Hüseyni ailesine vermişti. Böylece ‘Emin’ unvanı alan Hüseyni’ler, yüzyıllarca dinsel önderlik, vergi toplama yetkisi, toprak sahipliği gibi ayrıcalıklarından gelen nüfuzlarıyla Kudüs, Hayfa ve Nablus bölgesinin tek egemeni oldular. Ailenin pek çok üyesi (ilk olarak 1876’da Said El-Hüseyni, son olarak 1914’te Said El-Hüseyni, Ragıb En-Neşaşibi, Feyzi El-İlmi, Tevfik Hammad, Emin Abdulhadi ve Abdulfettah Es-Saidi) Osmanlı Meclis-i Mebusanı’na katıldı.
Bu ailenin en tanınmış üyesi olan Hacı Emin el Hüseyni 1894 veya 1895’te Kudüs’te doğmuş, eğitimini Kudüs, Kahire ve İstanbul’da almış, Birinci Dünya Savaşı sırasında Çanakkale’de savaşmış, İttihatçılara katılmış, Teşkilat-ı Mahsusa örgütünün Kudüs’ün sorumlusu olmuştu. General Allenby’nin 9 Aralık 1917’de Kudüs’ü teslim alması üzerine Filistin’e dönen Hüseyni, 24 yaşında olmasına rağmen Kudüs Müftüsü seçildi. Bu tarihten itibaren bölgedeki Britanya Manda İdaresi ile işbirliği içinde Yahudi yerleşimcilerin korkulu rüyası, Filistin milliyetçi hareketinin önderi oldu. (Hüseyni, 1936’dan itibaren Nazilere yaklaştı. 1941’de Irak’taki Nazı yanlısı darbeye destek verdi. Yugoslavya’da Nazilerin kurduğu Müslüman birliklerine manevi önderlik etti, Hırvat Nazi örgütü Ustaşa için çalıştı, İtalyan Nasyonal Sosyalist hükümetleri tarafından parasal olarak desteklendi. Bu tartışmalı geçmişi yüzünden Yahudiler tarafından ‘Nazi işbirlikçisi’, Filistinliler tarafından ise ‘kahraman’ olarak anılan Hüseyni 1974’te Lübnan’da hayata gözlerini yumduğunda Yaser Arafat, cenaze evine gözleri yaşlı olarak gitmişti.)
“Utanç Gemileri ve Gazze”
Nazi soykırımından kaçan 769 Romanya Yahudisini taşıyan Struma yolcu gemisi ile Filistin’e gitmek üzere, 15 Aralık 1941’de geldiği İstanbul’da, 2,5 ay karantina koşullarında bekletildikten sonra motorları çalışmadığı için bir römorkla çekilerek Karadeniz’e geri yollanması ve burada bir denizaltı tarafından torpillenerek batırılması bilinir ancak bir gemi dolusu Yahudi’nin yaşadığı başka acı bir hikâye St. Louis transatlantiğinin Atlantik Okyanusu’ndaki yolculuğu bilinmez. Bundan sonrasını okurum ve dostum Serdar Sabri Özkubulay’ın 3 Şubat 2008’de Radikal İki’de yayımlanan yazısından aynen aktarıyorum:
“13 Mayıs 1939’da St. Louis transatlantiği 937 yolcusu ile Hamburg-Almanya’dan Havana-Küba’ya doğru yola çıktı. Nihai hedefleri Amerika Birleşik Devletleri’ne girmekti. Geminin yolcuları, Nazi Almanyası tarafından soyup soğana çevrildikten sonra ellerine turist vizesi tutuşturulan Yahudilerdi. Hiçbirinin geri dönmeye niyeti yoktu ama şirketin kuralları gereği hepsi gidiş-dönüş bileti almak zorunda kalmıştı. Almanya’ya bir daha geri dönmemek koşuluyla toplama kamplarından salıverilen Yahudiler bile gidiş-dönüş bilet ücreti ödemişti.
Gemi iki hafta sonra, 27 mayısta Havana gümrüğüne vardı. Küba (Batista’nın Kübası), mültecilerden yeteri kadar para kazanmayacaksa onları almaya yanaşmıyordu. Adam başına 150 dolarla başlayan pazarlık 500 dolara kadar çıktı ama Küba toplam bir milyon dolar talep ediyordu. Küba ile uzlaşma olmayınca gemi Miami’ye doğru hareket etti, yolcuların ABD’ye giriş izinleri vardı ama işsizlik ve diğer ekonomik sorunlar nedeniyle, geminin girişi hükümet tarafından engellendi.
Kabul eden yok
Geminin kaptanına Hamburg’tan gelen direktif, yolcuları hangi ülke kabul ederse oraya bırakabileceği yönündeydi. Dominik Cumhuriyeti, Venezüella, Ekvador, Şili, Kolombiya, Paraguay ve Arjantin’e sırayla başvuruldu. Hepsi de gemiyi geri çevirdi. Bu arada tüm dünya medyası olayı takip ediyordu. Gemiye ‘Dünyanın Utanç Gemisi’ adı takılmıştı.
Gemi geriye, Avrupa’ya doğru yöneldi. Almanya, Yahudileri kimse kabul etmezse onları geri alabileceğini açıkladı. Ama aldığında başkalarının istemediği Yahudilere ne yapacağına kimsenin karışma hakkı da olmayacaktı artık.
Yolcular umutlarını kaybetmek üzereyken Belçika, Hollanda, İngiltere ve Fransa mültecileri kabul edeceğini açıkladı 17 Haziran’da, bir aydan fazla denizde kaldıktan sonra ilk ayrıldıkları limandan 500 km kadar uzaktaki Antwerp limanında karaya indiler. 1 Eylül’de II. Dünya Savaşı başladı. 937 yolcu savaş boyunca Nazi işgali altındaki Avrupa Yahudilerinin kaderini paylaştı. 250’sinin öldüğü tahmin ediliyor.
Aradan yaklaşık 70 yıl geçti, cellât aynı, kurbanlar değişti. Şimdi bugün Gazze’de yaşayan Filistinliler, Akdeniz’de tıpkı Struma’dakiler gibi abluka altında kaderlerini bekliyorlar ve yine tıpkı St. Louis transatlantiği gibi yanaşacak bir liman arıyor.”
Ürdün neyin kefaretiydi?
Osmanlı Devleti, Napeoleon’un 1798-1801 tarihleri arasındaki Ortadoğu Seferi’nden sonra, Ürdün (Şeria) Nehri’nin doğu yakasındaki Mavera-ı Ürdün (Trans Ürdün) diye anılan kesimine başta Çerkesler olmak üzere Kafkas kökenli bir nüfusu iskan etme yoluna gitmişti. 1916 Sykes-Picot Antlaşması’yla Britanya’nın otorite alanı sayılan Filistin topraklarının yüzde 70’i Maveva-ı Ürdün’deydi. 1921 yılında, Mekke Şerifi Hüseyin’in oğlu Abdullah, Balfour Deklarasyonu’nu ve 1920 San Remo Konferansı kararlarını protesto etme bahanesiyle Ürdün bölgesini işgal etti ve o sırada Fransız egemenliğinde olan Suriye’ye saldırmaya kalktı. Fransızlarla bozuşmak istemeyen Britanya’nın araya girmesiyle Abdullah, Mavera-ı Ürdün’ün başına getirildi. Böylece Britanya Balfour Deklarasyonu’nun kefaretini ödemiş oldu.
O tarihte Ürdün Emirliği’nde çoğunluğu Bedevi 400 bin kişi yaşıyordu. Halkın yüzde 20’si, nüfusları 30 bini geçmeyen dört şehirde meskûndu. Böyle bir ülkeden modern bir devlet yaratma gayretine giren İngiliz memurlar savunma, finans ve dış politikayı yönetiyorlar, Emir Abdullah iç işlerine bakıyordu. Bedevi güçlere karşı bir denge unsuru olmak üzere Araplar tarafından Peake Paşa diye adılan F.G. Peake adlı bir ingiliz memurun gözetiminde bir de polis gücü oluşturulmuştu. 1923’de Britanya ülkeyi bağımsızlığa hazırlanan bir milli devlet olarak kabul etti. 1926’da Vadi Musa ile Petra arasındaki bölgede kabile gerginlikleri yaşanması üzerine Abdullah hükümetine Ürdün Sınır Kuvvetlerini kurma izni verildi.1927’de bölge Filistin mandasından ayrı bir yapı olarak tanındı. 1939’da ise Britanya Manda Konseyi yerini temsili nitelikte bir hükümete bıraktı. Ürdün orduları İngiliz Glubb Paşa’ya teslim edildi. (Paşa bu görevini 1956’ya kadar yürütecekti.) Böylece Britanya bölgede kendisine sadık bir ülke imal etme projesinin son adımını atmıştı. 1948-1949 Arap-İsrail Savaşı sırasında Ürdün kuvvetlerince ele geçirilen Batı Şeria 1950’de resmen Ürdün’e bağlandıktan sonra devlet son şeklini almış oldu. Irak kralı Faysal’ın ‘beceriksiz’ denilen kardeşi, herkesden becerikli çıkmış ve Haşimi Ailesi’nin kendi bağımsız krallığını kurma düşünü gerçekleştirmişti. Üstelik ne bölgeden ne de dünyadan ciddi bir itiraz görmeden...
Özet Kaynakça: W. T. Mallison, Jr.,”The Balfour Declaration:An Appraisal in International Law”, Ibrahim Abu Lughod, The Transformation of Palestine, Evanston, Northwestern University Press, 1971’in içinde, s. 61-110; Documents on German Foreign Policy, 1918-1945, Series D, Volume XIII’ten aktaran Walter Laquer ve Barry Rubin, The Israel-Arap Readers, Penguin Book, 2001, s. 51-55; Philippe Matter, Mufti of Jerusalem: Al-Hajj Amin Al-Husayni and the Palestinian National Movement, Diana Pub Co, 1988; Michael R. Fischbach, Records of Dispossession: Palestinian Refugee Property and the Arab-Israeli Conflict; Columbia University 2003; Steven PressGlazer, “The Palestinian Exodus in 1948”, Journal of Palestine Studies, Vol. 9, No. 4. (Summer, 1980), s. 96-118; Dominique Lapierre/Larry Collins, Kudüs...Ey Kudüs, E Yayınları, 2002 (Belgesel roman).
***
4. GÜN: İSRAİL-TÜRKİYE İLİŞKİLERİ
Ocak 1950’de Seyfullah Esin’in ataşe olarak Tel-Aviv’e gönderilmesiyle başlayan gayrı resmî ilişkiler, 6 Mart
1950’de İsrail’in tanınmasıyla resmîleşmişti. Bu adım Türkiye’nin Batı Bloğu ve NATO’ya dâhil olma politikalarıyla uyumluydu. MOSSAD, aynı yıl Türkiye’de bir istasyon açmıştı.
Türkiye 1951’de Mısır’ın İsrail gemilerini Süveyş Kanalı’ndan geçirmeme kararını protesto eden Batı ülkelerine katıldı. Türkiye ile Mısır’ın ilişkisi bu yüzden gerildi ama Türkiye İsrail’deki temsilcisini geri çekerek ortamı yumuşattı. Ancak İsrail’le ticari, askerî ve istihbarat ilişkileri sürdü. Bu dönemde, Türkiye İsrail’e mülteci geçişine izin verdi.
Haziran 1954’te ABD’yi ziyaret eden Başbakan Adnan Menderes Arap ülkelerini İsrail’i tanımaya davet etti. Mısır’da 1952 Temmuz’unda krallığı devirerek iktidara el koyan Hür Subaylar Hareketi’nin perde arkasındaki lideri Cemal Abdül Nasır, Türkiye’nin İsrail yanlısı politikalarının Arap dünyasında nefretle karşılandığını açıkladığında Türkiye bunlara aldırmadı, çünkü o sırada Batı ülkelerinin Ortadoğu’daki mutemet adamı olmayı hayal ediyordu. Yine de, Arap ülkelerinin tepkisini çekmemek için İsrail’le ilişkileri düşük profilli yürütmeyi tercih etti.
Bağdat Paktı
Mısır, ABD’nin Sovyet etkisini sınırlamak için kendisine yakın Orta Doğu ülkelerine 1955’de kurdurdurduğu Bağdat Paktı’na dâhil olmakta çekinceli davranınca ABD Dışişleri bakanı J. Foster Dulles tarafından Assuan Barajı’nın yapımı için Dünya Bankası’ndan verilen kredinin dondurulması ile tehdit edildi. Bu fırsatı kaçırmayan Sovyetler Birliği barajın finansmanını üstlendi, üstelik bunun karşılığında Mısır’ın ne Varşova Paktı’na katılmasını ne de Tarafsızlar Hareketinden ayrılmasını talep etti. Böylece ABD’nin yanlış hesabı sonucu Sovyetler bölgede sağlam bir üs bulmuş oluyordu. Bunlar olurken, Türkiye, İsrail’in 1947 sınırlarına çekilmesi karşılığında İsrail’i Bağdat Paktı’na pakta davet etti ama İsrail’in efsanevi başbakanı Ben Gurion bunu kabul etmedi.
Süveyş Krizi
6/7 Eylül 1955 yağmasından sonra ilk iş İsrail’e, ‘Yahudilere karşı herhangi bir ön yargı olmadığı’ yolunda garanti vermek oldu. Ama 1956’da Mısır Süveyş Kanalı’nı millileştirdiğinde kamuoyu baskısıyla İsrail’i kınamaya mecbur kaldı ve Tel-Aviv’deki ataşesini çekti. Bir de ‘Filistin sorunu çözülünceye kadar’ geri göndermeyeceği tehdidini savurdu ancak, bu lafta kaldı.
1956’da Nasır, ihtiyacı olan mali gücü sağlamak için Süveyş Kanalı’nı işleten Kanal Şirketi’ni milleştirdiğini açıkladığında Kanal Şirketi’nin hisselerinin değerini sahip devletlere ödeyeceğini açıkladıysa da, bu karar İngiltere ve Fransa’dan çok büyük tepki aldı. Çünkü bu iki devlet için Süveyş Kanalı, Basra Körfezi’ndeki devletlerden aldıkları petrolün taşınması için çok önemliydi. Boğazlar konusunda haklı olarak son derece ‘millici’ bir tavır izleyen Türkiye Mısır’ın Süveyş Kanalı ile ilgili ‘milli’ hasiyetlerini anlayışla karşılamadı ve olayı kınadı.
Anlaşmazlığı çözmek için toplanan once Londra’da sonra Paris’te toplanan İngiltere, Fransa ve İsrail, Mısır’a askerî müdahele kararı aldı. Buna göre İsrail Mısır’a saldıracak, İngiltere ve Fransa ise savaşanları ayırmak bahanesiyle bölgeye asker çıkartıp kanalı işgal edeceklerdi. İki ülke arasındaki çatışmalar durdurulduktan sonra ise, “daha başka çatışmaları önlemek ve dünya ticaretinin bölge savaşlarından etkilenmemesini sağlamak” amacıyla bölgede kalıcı bir İngiliz-Fransız birliği konuşlandırılacaktı
Anlaşmaya göre İsrail 29 Ekim 1956’da Sina yarımadasını işgale başladı. Derhal harekete geçen İngiltere ve Fransa, Mısır’a bölgeye asker yollayarak ‘savaşı durdurmayı’ önerdi. Nasır’ın bunu reddetmesinin ardından başlayan harekat kısa sürede sonuç verdi ve İngiliz ve Fransız birlikleri, kanalı ele geçirdi ve bölgeye hâkim oldu. Ancak ABD ve SSCB’nin nadir görülen bir işbirliği içinde işgali kınamasıyla, İngiliz-Fransız birlikleri kısa sürede bölgeden çekilmek zorunda kaldılar. Türkiye’nin bu olaylara tepkisi, NATO’daki yeni müttefiki ABD’nin yanında yer almak ancak Bağdat Paktı’ndaki müttefikleri Britanya ve Fransa aleyhine davranmamak şeklinde tezahür etti.
1958’de Irak Kralı Faysal’ı deviren Albay Abdülkadir Kasım’ın, Arap milliyetçiliğinin bayrak ismi Nasır ile yakınlaşması hem İsrail’i hem de Türkiye’yi benzer nedenlerle endişelendirmişti. İsrail etrafını sarılmış hissetmişti, Türkiye ise Kasım’ın, uzun süredir sürgünde yaşayan Molla Mustafa Barzani’yi (Mesut Barzani’nin babası) askerleriyle birlikte Irak’a dönmesine izin vermesinden rahatsızdı. Türkiye, epeydir Kürtlere para ve silah veren, peşmergeleri eğiten İsrail’in Kürtler üzerindeki etkisinden yararlanmak istiyordu.
1958 Üçlü Anlaşması
Türk-İsrail zirvesi macera filmlerine konu olacak şekilde gelişti. O tarihte doğrudan Türkiye uçuşu olmayan El-Al’ın bir uçağı İstanbul üstündeyken motorunda arıza çıktığı gerekçesiyle İstanbul’a indi. Uçaktaki İsrail Başbakanı David Ben Gurion ile Dışişleri Bakanı Golda Meir başka bir uçakla gizlice Ankara’ya götürüldü ve Türkiye Başbakanı Adnan Menderes’le buluştu. Aslında plan az daha Yeşilköy’deki kontrol kulesinin telaşı yüzünden suya düşüyordu. Çünkü kule görevlisi, İsrail uçağının arızasını ciddiye almış, piste itfaiye ve cankurtaran araçları yığmıştı. Neyse, Ankara araya girmişti de, önemli konuklar sağ salim Ankara’ya ulaştırılmıştı. Ankara’daki toplantıda MOSSAD ile MİT arasında yeni anlaşmalar yapıldı. Bu ittifaka İran’ın gizli polisi SAVAK da dâhil edildi. Elbette arka planda CIA vardı. Böylece hem Nasırcılığa, hem Kürt tehlikesine, hem Sovyetler Birliği’ne ve komünistlere karşı güçlü bir cephe oluşturulmuştu.
1959’da İsrail Tarım Bakanı Moşe Dayan, Türkiye’ye tarım konusunda yardımcı olabileceklerini açıkladığında Türkiye’de bazı çevreler tedirgin oldu çünkü böyle bir teklifin yapıldığı ilk ülke Türkiye’ydi. İsrail’in Kıbrıs’ta hem Rum hem Türk tarafı ile ilişkileri geliştirmeye başlaması da bu dönemde oldu. İki ülke arasındaki ilişkiler 27 Mayıs 1960 darbesinden sonra da aynı minval üzerine devam etti ama 1964’te Kıbrıs dolayısıyla ABD ile yaşanan ‘Johnson Mektubu’ krizi, ABD’ye mesafe koyarken İsrail’e de uzak durma fırsatını vermişti.
1967 Altı Gün Savaşı
5 Haziran 1967’de İsrail ordusunun yaptığı ani atakla, uzun süredir gizlice İsrail’e saldırmaya hazırlanan Mısır, Ürdün ve Suriye ordularının gafil avlamasıyla Filistin Sorunu yeni bir aşamaya girdi. Arap ülkelerine Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan, Sudan ve Cezayir de yardım etmişlerdi ama savaşın en uzun sürdüğü Suriye cephesinde savaş altı gün, Mısır cephesinde sadece dört gün, Ürdün cephesinde üç gün sürmüştü. Tarihe ‘Altı Gün Savaşı’ olarak geçen bu tarihin en kısa savaşı sırasında İsrail orduları Kahire’ye 100 kilometre, Şam ve Amman’a 50 kilometre yaklaşmakla kamamış, savaşın sonunda İsrail Mısır’dan Sina Yarımadası’nı ve Gazze Şeridi’ni, Suriye’den de Golan Tepeleri’ni, Ürdün’den de Doğu Kudüs’ü ve Batı Şeria’yı almıştı. Savaş sırasında Nasır, Akabe Körfezi’ne İsrail gemilerinin girişini yasakladığında Türkiye İsrail’i desteklemedi ama İsrail’e yaptığı tek baskı Sina Yarımadası ve Golan Tepeleri’nden çekilmesini istemek oldu. Türkiye bu olaydaki en ciddi tepkisini 11 Eylül 1967’de Başbakan Süleyman Demirel ile Ürdün Kralı Hüseyin Ankara’da buluştuğunda koydu. İki lider, İsrail’in işgal ettiği topraklardan çekilmesini ve Kudüs’le ilgili BM kararlarının uygulanmasını isteyen bir bildiri yayınladılar. Ardından Demirel Sovyetler Birliği’ni ziyaret etti ve Türkiye’nin İsrail’in işgal politikalarına karşı duruşunu tekrarladı. Bu dönem, Türkiye’nin Araplarla İsrail arasında ilk kez dürüst bir hakemlik görevi yaptığı dönemdi.
16 Mayıs 1971’de İsrail’in İstanbul Konsolosu Efraim Elrom, Türk Halk Kurtuluş Cephesi adlı solcu örgüt tarafından kaçırıldı. Elrom, 22 mayısta bir apartman dairesinde ölü bulundu. 23 mayıs günü İstanbul’da sıkıyönetim ilan edildi ve bütün şehir didik didik arandı. Olayın failleri hariç pek çok solcu tutuklandı, binlerce kitaba el kondu. Türk solunun bilinçaltında, Balyoz Harekâtı adlı bu sindirme kampanyası ile İsrail ister istemez ilişkilendirildi.
1973 Yom Kippur Savaşı
Altı Gün Savaşı’yla İsrail’e kaptırdıkları toprakları geri almak için umutlarını Birleşmiş Milletler toplantılarına ve ABD-SSCB görüşmelerine bağlayan Arap ülkeleri bu toplantıların esas işlevinin sorunu çözmek değil sürüncemede bırakmak olduğunu anlayınca durumu yine kendi güçleriyle düzeltmeye karar vermişlerdi. Ancak, Mısır, Ürdün ve Suriye ordularını yeniden donatıp teşkilatlandırırken İsrail de ABD ve Fransa’dan aldığı modern silah ve teçhizatın yanısıra, kendi olanaklarıyla ordusunu takviye ediyordu. Özellikle Süveyş Kanalı’nın doğusunda oluşturduğu ‘Bar Lev Hattı’ ile kanal bölgesinde oyalama muharebeleriyle gereken zamanı kazanacağını ve bu süre içinde Suriye-Lübnan kesimindeki Arap ordularına taarruz ederek bunları süratle savaş dışı bırakacağını hesaplıyordu.
Beklenen an 1973 sonbaharında geldi. Mısır ve Suriye, ilan etmeden ihtiyatları askere aldılar, tatbikat maskesi altında yığınakları tamamladılar. Mısır ve Suriye orduları, İsrail’in en büyük bayramı olan Yom Kippur’u kutladığı gün, yani 6 Ekim 1973 günü saat 14:00’te taarruza geçtiler. Ancak, İsrail tarafı aynı gece, Mısır ve Suriye’deki Sovyet görevlilerinin ve ailelerinin havayolu ile tahliyesinden şüphelenerek alarma geçtiği için çok hazırlıksız değildi. Suriye ve Mısır cephelerinde başarılı olan İsrail ancak, 26 Ekim 1973 günü Birleşmiş Milletler Barış Gücü’nün gelmesiyle ateşkes yaptı. Bunda SSCB’nin bölgeye tek taraflı kuvvet göndermesi de etkili olmuştu.
Yom Kippur Savaşı’ndan sonra Mısır giderek Sovyetler Birliği’ne yaklaşırken, İsrail ABD’ye bağımlı hale geldi. Savaşın hemen ardından başını Suudi Arabistan’ın çektiği petrol ambargosu tüm dünyada ciddi bir enerji sıkıntısına yol açtı. Türkiye, petrol için Arap ülkelerine ve OPEC’e göbekten bağlıydı. Ancak, arka plandaki stratejik ortaklıktan dolayı olsa gerek, OPEC’in baskılarına boyun eğip de İsrail’le ilişkilerini kesmedi. Nitekim 1974’te Kıbrıs Harekâtı yapılırken iki ülkenin istihbaratının sıkı işbirliği yaptığı söylendi. Ancak, Başbakan Bülent Ecevit Kasım 1975 tarihinde BM’de Arap ülkeleri tarafından hazırlanan ‘Siyonizm’in ırkçılıkla eşdeğer olduğunu’ söyleyen karar tasarını destekleyerek İsrail’i bir kez daha ters köşeye yatırdı. Bununla da kalmadı, bir kaç ay sonra Türkiye Filistin Kurtuluş Örgütü’nü (FKÖ) Filistin halkının temsilcisi olarak tanıdığını açıkladı. Ancak, her zamanki faydacı tavrıyla İsrail’den Safir füzelerini, Hetz tanklarını, Uzi makinelilerini almaya devam etti.
Türkiye, 1978’deki Camp David ‘Barışı’ndan sonra Araplara yakın durmaya başladı. Aynı yıl FKÖ Ankara’da büro açtı. Çünkü Demirel hükümetine destek veren MSP İsrail’e karşı sesini yükseltmiş, Türkiye, İran İslam Devrimi yüzünden tavana vurmuş petrol fiyatlarından dolayı Arap ülkelerine daha muhtaç hale gelmişti. Ancak sonra öğrenildi ki, Lübnan iç savaşı ve Türkiyeli radikal-sol örgütlerin Lübnan’daki Bekaa Vadisi’ndeki örgütlenme çalışmaları yüzünden İsrail istihbaratıyla sıkı işbirliğine devam etmişti.
ASALA’ya karşı elele
1982’de petrol fiyatlarındaki düşmeler sayesinde Arap ülkelerine bağımlılıktan biraz olsun kurtulan Türkiye, İsrail’le daha açık ilişki kurmaya başladı ama esas neden Lübnan’da konuşlanan ASALA benzeri Ermeni örgütlerini MOSSAD yardımıyla etkisiz hale getirmekti. 4 Nisan 1985’de Dışişleri Bakanı Vahit Halefoğlu, İsrail’in Washington Büyükelçisi Meir Rosenne ile buluştu. Amaç, ABD’nin Türkiye’ye yardımlarında İsrail’in aracılık etmesini sağlamak ve Türkiye’yi soykırım iddialarıyla bunaltan Ermeni lobisine karşı denge unsuru olarak kullanmaktı. Bölgede Türkiye’den başka dostu olmayan İsrail bu işi seve seve yaptığı gibi, basınında Ermeni Tehciri’ne veya azınlıklara ilişkin tek kelime haber yayınlatmadı.
İsrail’le ilişkiler, Aralık 1987’de Filistin’de patlak veren İntifada eylemiyle tekrar zora girdi. Türkiye iki arada denge tutturmaya çalıştı, İsrail her zamanki gibi alttan aldı, ses çıkarmadı.
Manavgat suyu
1994’te Ezer Weizman and Şimon Peres Türkiye’yi ziyaret ettiler ve Süleyman Demirel’le görüştüler. Aynı yıl Manavgat Nehri’nin suyunu İsrail’e satma konusu gündeme geldi. İsrail düşmanı kesimler hop oturup hop kalkınca, Manavgat’ın altın kıymetindeki suyu denize akmaya devam etti.
İsrail’in cesaretlenip Türkiye’ye ilk kez tepki göstermesi, 16 Eylül 1994’de Başbakan Tansu Çiller ve Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in FKÖ lideri Yaser Arafat’ı Ankara’da ağırlamasıyla oldu. Kasım 1994’de İsrail’e giden Çiller, ortamı yumuşatmak yerine Kudüs’te Filistinlilerin merkezini ziyaret edince kıyamet koptu. Koptu da ne oldu derseniz, askerî ilişkiler ve MİT, MOSSAD ve CIA işbirliği bütün hızıyla devam etti.
Sonuç olarak, Türkiye İsrail’le ilişkilerini hep saklamak ihtiyacı hissetti. Bu ilişkiden hep mahcubiyet duydu. Böylece İsrail’i meşru bir devlet olarak görmediğini ima etti. Ancak gayrı meşru gördüğü bu devletle gayrı meşru ilişkileri kurmakta beis görmedi. İsrail ise Türkiye’nin çizdiği bu çerçeveye razı oluyor gözüktü. Bunu yaparken de muhtemelen kendini aşağılanmış hissetti. Filistin gibi karmaşık bir soruna, kafası İsrail konusunda bu kadar karışık olan bir Türkiye’nin ne gibi bir katkısı olacağını hep birlikte göreceğiz.
FKÖ’nün kuruluşu
13 Kasım 1974’te BM Genel Kurulu’nda 91 dakikalık bir konuşma yapan Yaser Arafat birden dünyanın gündemine oturmuştu. Bu konuşmayı tarihî kılan, Filistin sorununun ilk kez BM’de bir devlet ya da hükümeti temsil etmeyen bir kuruluş adına dile getirilmiş olmasıydı. Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) en aktif üyelerinden El-Fetih’in lideriydi Arafat. Bir şemsiye örgüt olan FKÖ’nün temelleri Ocak 1964’te Kahire’de toplanan Arap Zirvesi’nde atılmıştı. Arap devletleri tarihlerinde görülmemiş bir şey yapıp bir konuda ortak tavır almışlardı. Bir ‘Filistin Milli Fonu’ oluşturmuşlar, askerî okullarına Filistinli öğrencileri almışlar, Arap devletlerinde FKÖ ofislerinin açılmasına olanak sağlamışlardı.
Leyla Halid’i hatırlar mısınız?
1969 yılı ağustosunda TWA’ya ait bir uçağı Şam’a kaçıran Filistinli teröristlerden birinin kadın olması o yıllarda büyük sansasyon yaratmıştı. Bu cesur kadının adı Leyla Halid’ti. Uçağa İsrail’in ABD elçisi İsaac Rabin’in bineceği haber alınmıştı ancak Rabin uçakta değildi. Leyla Halid’in katıldığı ikinci eylem ise, İsrail havayolları El Al’ın bir uçağının kaçırılmasıydı. Bu sefer uçakta İsrail Askerî İstihbaratı’nın başı Ahron Yarev’in olacağı haber alınmıştı. Amsterdam’da rehin alınan uçak Amman’a gidecekti ama pilot onları Londra’ya götürdü, ekipten Nikaragualı Patrick orada öldürüldü. Sonra İngilizler Leyla Halid’i tutukladı. Ertesi gün Dubai’den kalkan bir uçak Leyla Halid’i kurtarmak amacıyla kaçırıldı. Ve 28 günlük tutukluluktan sonra Leyla Halid takas edildi. Bu olaylar Filistin davasının dünyada tanınmasını sağladı.
Aradan geçen yıllarda, esas olarak silahlı mücadeleyi öne çıkaran Arafat 1973 yılından itibaren diplomasiye ağırlık vererek FKÖ’ye sürgün hükümeti niteliği kazandırdı. Ekim 1974’te örgüt, Arap Birliği, İslam Konferansı Örgütü ve BM tarafından Filistinlilerin tek meşru temsilcisi olarak tanındı. İşte Arafat’ı BM salonlarına kabul ettiren bu tarihçeydi.
FKÖ, ilk merkezi olan Ürdün’den, 1970 yılında, tarihe Kara Eylül diye geçen kanlı bir savaştan sonra çıkarılmış, Lübnan’a taşınmıştı. Ancak 1982’de İsrail’in Lübnan’ı işgal etmesine tepki göstermeyerek büyük itibar kaybetti ve Lübnan’dan da çıkarıldı. Merkez çok uzağa, Tunus’a taşındı.
Sabra ve Şatilla Katliamı
İsrail-Filistin ilişkilerini en çok etkileyen olaylardan biri hiç kuşkusuz 16-18 Eylül 1982 tarihinde yaşanan ve tarihe ‘Sabra ve Şatilla Katliamı’ olarak geçen kanlı olaylardır. Beyrut’un güneyindeki bu iki mülteci kampı söz konusu tarihlerde İsrail ordusuna bağlı birlikler tarafından kuşatılmış, birliklerin arasına gizlenmiş Lübnanlı Marunî Falanjist milisler tarafından açılan ateş sonunda, Uluslararası Kızıl Haç örgütünün verdiği rakamlara göre Filistinli ve Lübnanlı 2.750 mülteci hayatını kaybetmişti.
İsrail tüm dünyanın tepkisini çeken olaylardaki ölü sayısını 800 olarak açıklamış ancak sorumluluğunu hiçbir zaman üstlenmek istememişti. BM bile 521 sayılı kararı ile katliamı lanetlemiş ancak suçluların adını anmaktan kaçınmıştı. Hâlbuki katliamdan kısa süre önce bazı Amerikan, İngiliz ve İsrail gazetelerinde olaya bizzat şahit olan doktorların, hemşirelerin anlatıları yer almıştı. Bunun üzerine İsrail hükümeti bir komisyon toplamayı kabul etti. Kahan Komisyonu, 1983 Şubatında sonucu bildirdi: “Ariel Sharon katliamdan sorumlu bulunmuştur, çünkü Falanjistlerin Filistinlilere ve Lübnanlılara duyduğu büyük düşmanlığı göz ardı ederek onları birliklerine dâhil etmiş, onları eylemleri sırasında denetlememiştir. Onun yapması gereken Falanjistlerin kampa girmesini engellemekti.” Peki, bu raporun sonucu ne oldu derseniz, cevap koca bir hiç!
HAMAS kuruluyor
İşte böylesi bir ortamda FKÖ’nün bıraktığı boşluğu, adını ilk kez 1983’te duyuran ‘Al-Harekat al-Muqawama al-İslâmîya fi Filistin (Filistin’deki İslami Direniş Hareketi), kısa adıyla HAMAS aldı. FKÖ seküler bir örgüttü ama HAMAS, Gazze Şeridi’ndeki mülteci kamplarında faaliyet gösteren Mısır’ın kadim Müslüman Kardeşler örgütünün bağrından çıkmıştı. Yıllar sonra, HAMAS’ın kuruluşunda İsrail’in payı olduğu iddia edildi. İsrail’in amacı, güya FKÖ’nün gücünü kırmaktı. Ancak, 14 Aralık 1987’de başlayan İntifada’dan (Ayaklanma) sonra, İsrail’in yanlış hesap yaptığı anlaşıldı. O gün, Gazze bölgesinde bir
İsrail kamyoneti, Filistinli işçileri taşıyan bir araca çarparak dört Filistinlinin ölümüne ve dokuzunun da yaralanmasına neden olmuştu. Yaralıların bulunduğu hastanenin etrafında toplanarak eyleme geçen gençler HAMAS üyesiydiler. Sivil itaatsizlik şeklinde başlayan eylemler kısa sürede Batı Şeria’ya yayılmış, protesto eylemleri, grevler yapılmış. İsrail ürünleri boykot edilmiş, yollara barikatlar kurulmuştu. Filistinli gençlerin ve çocukların sapan, taş ve sopalarına İsrail’in cevabı ağır silahlarla verilmişti. 1993’e kadarki Birinci İntifada’da verilen can kayıpları bini aşmıştı.
Cihat ideolojisi
İslam toprağı olan Filistin’de bir Yahudi devletinin İslami açıdan kabul edilmez olduğunu söyleyen HAMAS, Filistin’in kurtuluşunun cihatla olduğunu düşünüyordu. Dolayısıyla İsrail’le görüşmeye gerek duymuyordu. 1 Haziran 2001’de İsrail’in başkenti Tel Aviv’deki intihar saldırısından sonra gazetecilere mülakat veren HAMAS sözcüsü, diş hekimi Abdülaziz Rantissi “eğer İsrail işgali bitmezse ölülerimizi onların üstlerine püskürteceğiz” demişti. Filistin’de HAMAS’ın kontrol ettiği Gazze’deki üniversitelerin duvarlarında ‘İsrail nükleer bombalara sahipse bizim de insan bombalarımız var’ yazıyordu. İlan tahtalarında canlı bomba olarak ölüme giden ve ‘şehitlik mertebesine ulaşan’ kahramanlara verilen beratlar, diplomalar asılıydı. Şehitlerin hikâyeleri web siteleri, duvar gazeteleri, kulaktan kulağa anlatılan hikâyelerle toplumun her katmanına yayılıyordu.
Ancak 2001 yılının sonbaharında başlayan ‘İkinci İntifada’ ilki gibi başarılı olmadı. İsrail’in de HAMAS’la görüşmek istemediği HAMAS’ın ruhani lideri Şeyh Ahmed Yasin’in 22 Mart 2003 sabahı cami çıkışında İsrail helikopterinin füze saldırısında öldürülmesiyle anlaşıldı. Halefi, Abdülaziz Rantissi de 17 Nisan 2003’te aynı şekilde öldürülünce, HAMAS’la İsrail’in arası iyice açıldı. İsrail için en kötüsü, 2004 yılı kasım ayında Yaser Arafat’ın ölümüyle başlayan ve Ocak 2005’te Mahmud Abbas’ın devlet başkanlığıyla devam eden siyasî süreçti.
Sabık Yaser Arafat yönetiminin yolsuzluk ve kötü yönetim hikâyelerinin ayyuka çıktığı bir ortamda, HAMAS temiz siyaset vaat ederek, 25 Ocak 2006’da yapılan parlamento seçimlerinde 132 sandalyeli Filistin Meclisi’nde 74 sandalye kazandı. Mahmud Abbas’ın E Fetih hareketi 45 sandalyede kalmıştı. İsrail’in Gazze’nin tamamı ve Batı Şeria’nın bir bölümünden çekilmesi de Filistin halkı nezdinde HAMAS’ın hanesine yazıldı.
Mart 2006’da güzel bir gelişme oldu ve o güne dek, İsrail’in varlığını tanımadığını açıkladığı için İsrail tarafından muhatap alınmayan HAMAS, El Kaide’nin, İsrail’i Filistin’den çıkarmak için yaptığı cihat çağrısını, HAMAS’ın hedefinin sadece işgal altındaki toprakları kurtarmak olduğunu söyleyerek reddetti. Ancak, İsrail bu beyana itibar etmemekte ısrar etti. Ve bu günlere gelindi. İsraillilerin derin beka endişesini ve Filistinlilerin derin mağduriyet duygusunu giderecek bir çözüm bulunmazsa, korkarım bu savaş her iki tarafı da tüketecek...
Özet Kaynakça: Jacob Abadi, Israel and Turkey: From Covert to Overt Relations,http://www.lib.unb.ca/Texts/JCS/Fall95/abadi.pdf; M. Hakan Yavuz. “Turkey’s Relations with Israel.” Dış Politika, XV, no.3-4 (1991), s. 41-69; George E. Gruen, “Turkey’s Relations With Israel and Its Arab Neighbors,” Middle East Review; Spring 1985, s. 33-43; Ömer Kürkçüoğlu, “Turkey’s Attitude towards the Middle East Conflict,” Foreign Policy, 5. no. 4 (1976), s. 23-33; İhsan Dağı, Ortadoğu’da İslam ve Siyaset, Boyut Yayınları, İstanbul 2002; Murat Erdin, Hizbullah ve HAMAS (Düşünceleri, Örgüt Yapıları ve Eylemleriyle), Kastaş Yayınları, 2002.
BİTTİ
19-9.11.
.Ege ve Akdeniz’de garip savaşlar
Bu hafta Star yazarı Mustafa Akyol, Gazete Habertürk yazarı Nihal Bengisu Karaca ve Zamanyazarı Ali Bulaç’ın Kuran’a ve İslami kaynaklara dair yazılarıma yönelik eleştirilerine cevap verecektim ama Ali Bulaç’ın yazısına (I) diye başlaması üzerine bu işi sözkonusu yazı dizisi bitinceye kadar ertelemeyi doğru buldum. Haftanın yazısı Kıbrıs Cumhuriyeti ile yaşadığımız kıta sahanlığı çatışmasına dair.
“Kıta sahanlığı” bir kıyı devletinin kıyıdan hemen sonra başlayan sualtı alanı demek. 1910 yılında yabancı balıkçılar tarafından deniz kaynakları talan edilen Portekiz’in şikâyetinden beri uluslararası hukukun konusu olan kıta sahanlığı terimi, günümüzde bu alanın temel metinleri olan 1958 Cenevre Kıta Sahanlığı Sözleşmesi ve 1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne ve bunların alt protokollerine göre kıyıdaş ülkenin topraklarından deniz tabanına doğru 200 metre derinliğinde, ortalama 75 mil genişliğinde bir şeridi kapsıyor. Ancak dünya pratiğinde derinlik 135 ila 600 metre arasında değişirken, genişlik ise Sibirya örneğinde olduğu gibi 700 kilometreye kadar çıkıyor.
Savaş değil uzlaşma
1960’lardan itibaren pek çok ülke kıta sahanlığı yüzünden çatıştılar ama bütün çatışmalar Uluslararası Hakem (Tahkim) Mahkemesi aracılığıyla barışçıl biçimde çözüldü. Çözemeyen iki ülke ise Türkiye ile Yunanistan. İki ülke arasındaki kıta sahanlığı anlaşmazlığının 40 yıllık tarihçesi var.Yunanistan’ın 1961’den beri hidrokarbon ve petrol yatakları bakımından zengin olduğu söylenen Kuzey Ege’de araştırmalar yapması ve keşfedilen madenlerin işletilmesi için yabancı şirketlere izin vermesi üzerine Kıbrıs yüzünden Yunanistan’a kızgın olan Türkiye 18 Ekim 1973’te Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’na (TPAO) bir bölümü Yunanistan kıta sahanlığı ile örtüşen bölgelerle ilgili 27 adet petrol arama ruhsatı vermişti. Taraflar arasında nota değişimi sürerken Çandarlı gemisi 32 savaş gemisinin eşliğinde Ege’ye açılmıştı. İşe savaş gemileri karışınca Yunanistan ve uluslararası toplum endişelenmiş, Türkiye’nin buna cevabı arama sahasını genişletmek olmuştu. İlişkiler 20 Temmuz 1974 Kıbrıs ‘Barış’ Harekâtı ile iyice kötüleşti. 1975’te Yunanistan konunun Lahey’deki Uluslararası Adalet Divanı’na (UAD) götürülmesini önerdi ama Türkiye buna yanaşmadığı gibi 1976’da MTA’nın sismik araştırma gemisi Hora’yı Ege’ye gönderdi.
Piri Reis ve Sismik-I yolda
Aynı yıl Yunanistan konuyu BM Güvenlik Konseyi’ne taşıdı, Konsey’in 395 sayılı kararı uyarınca konu UAD’ye gitti, Türkiye bazı tarihsel argümanlarla UAD’nin yetkisini tanımadı ama sonunda konu küllenmeye bırakıldı. 1987’de Yunanistan’ın Taşoz Adası’nın doğusunda petrol bulmasından sonra konu yeniden alevlendi ve bu sefer sahneye (son krizde de sahneye çıkacak olan) Piri Reis ve Sismik-I gemileri çıktı. İki ülke tekrar savaşın eşiğine gelmişti ki uluslararası toplumun aracılığıyla konu yatıştı. Öyle ki, 1988’de iki ülke başbakanları (Turgut Özal ve Andreas Papandreu) Davos’ta biraraya gelmekle kalmadılar bu tarihten sonra iki ülke arasında adeta yeni bir balayı havası doğdu. Ama 1989’da iki ülkede de başbakanların değişmesiyle (Özal Cumhurbaşkanı oldu, Papandreu seçimi kaybetti) balayı bittiği gibi 1996’da Muğla’nın 7 km. açıklarındaki Kardak (Yunanca adıyla İmia) Kayalıkları krizi ile iki ülke yeniden savaşın eşiğine geldi.
Kardak/İmia krizi
Bu krizin kahramanı da bir gemiydi. Kriz, batmak üzere olan Figen Akat adlı şilebin kurtarılmayı istememesine rağmen, ticari bir Yunan kurtarma gemisi tarafından kurtarılması üzerine çıkmıştı. Yunanistan geminin kendi karasularında battığını söylüyordu, Türkiye Kardak’ın Türk toprağı olduğunu ileri sürüyordu. Gerilim Yunan ve Türk gazetecilerinin kayalığa bayrak dikmeleriyle tırmanmış, Yunanistan’ın Kardak/İmia’ya; Türkiye’nin de yakındaki bir kayalığa çıkarma yapmasıyla uluslararası bir bunalıma dönüşmüştü. Neyse ki ABD’nin ve NATO’nun çabalarıyla savaştan dönülmüştü. Galiba bu iki huysuz ülke de nasılsa uluslararası toplum aramıza girer ve bizi engeller diye bu kadar rahat kavga çıkarıyordu.
Bu tarihçeye bakınca, Doğu Akdeniz sularında bizi nelerin beklediğini tahmin etmek zor değil. Bakalım tam 39 yaşındaki emektar Piri Reis (gemisi demeye dilim varmıyor) bu zorlu görevi yürütebilecek mi? Çünkü duyduğuma göre ödenek yetmediğinden ana motoru ve jeneratörünü gümrükten çekememişiz. Bakalım TSK kendi gemilerimizi bombalamamayı başarabilecek mi? Çünkü emekli Genelkurmay Başkanı Işık Koşaner’in internete sızan konuşmalarına bakılırsa defalarca kendi askerimizi öldürmüşüz…
Kocatepe Muhribi’ni nasıl batırdık?
Söz gemilerden açılmışken, batırdığımız Kocatepe Muhribi’ni anmamak olmaz. Bu olay sadece TSK’nın askerî becerileri açısından değil, son aylarda adını sıkça duyduğumuz iki ülke Libya ve İsrail’in konuya bir şekilde dâhil oluşlarıyla da ilgiyi hak ediyor. Bu geminin adı Kocatepe Muhribi.
Muhribin başına gelenler harp akademilerinde ders olarak okutulacak nitelikte. Hikâye şöyle gelişiyor: Türk ordusunun Kıbrıs ‘Barış’ Harekâtı’nı başlattığı 20 Temmuz 1974 günü, Muğla İl Jandarma Komutanlığı’ndan Muğla Valisi’ne, ondan Jandarma Genel Komutanlığı’na, ondan Genelkurmay’a, Genelkurmay’dan da Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’na bir istihbarat raporu gelmişti. Raporda “Rodos’ta, Mandrake Burnu açıklarında asker yüklü 10-12 gemi 8-10 mil süratle Baf’a doğru seyrediyor” yazıyordu. Bu basit rapor yetkilileri telaşlandırmış, Dışişleri Bakanı Turan Güneş o sırada Ankara’da bulunan ABD’nin Kıbrıs Temsilcisi Joseph Sisco aracılığıyla eğer konvoy geri çevrilmezse konvoyun batırılacağını Yunan tarafına bildirmişti. Sisco Atina’ya uçtu ve durumu Yunan tarafına bildirdi. Yunan Deniz Kuvvetleri Komutanı Amiral Arapakis Kıbrıs’a doğru giden hiçbir Yunan gemisinin olmadığını belirtti. Bu bilgiyi ABD’nin Ege’de bulunan 6. Filo’su ile diğer Amerikan haber alma kaynakları da doğruluyordu. Ancak Türk tarafını inandırmak mümkün olmadı. Bütün hazırlıklar yapıldı ve ertesi gün harekâta (!) başlandı.
Şenlik Başladı!
Girne (Pladini) Plajı açıklarından batıya hareket eden Adatepe, Mareşal Fevzi Çakmak ve Kocatepe muhripleri Arnavut Burnu’nu dönünce Rum Milli Muhafız Kuvvetleri’ne bağlı üç hücumbotun saldırısına uğradılar. Bunlardan ikisi Türk jetleri tarafından batırıldı. Diğer hücumbot ise hızla geri çekildi. Yapılan hesaplara göre Arnavut Burnu’nu dönen Türk muhriplerinin rapor edilen Yunan gemi konvoyunu görmeleri lazımdı. Ortalıkta konvoy falan yoktu, sadece uzaklarda seyreden iki gemi vardı. Bunun üzerine Türk muhripleri Arnavut Burnu ile Baf arasında beklemeye geçtiler. İşte olan tam bu sırada oldu. “Şenlik Başladı” parolasıyla Ankara-Mürted, Eskişehir ve Antalya askerî hava üslerinden kalkan Türk jet uçakları Türk muhriplerini bombaladılar. Altı saat can çekiştikten sonra 289 kişilik mürettebatıyla Kocatepe Muhribi batarken, 56 (bazı kaynaklara göre 54 veya 57) Türk denizcisi şehit oldu. Jetlerimiz görevi başarıyla yerine getirmenin mutluluğu içinde üslerine döndüler.
Kissinger’la Ecevit’in tartışması
Aslında gemilerin savunma sistemleri olsaydı, muhtemelen onlar da Türk jetlerini düşüreceklerdi. Neyse ki yoktu. Adatepe ve Mareşal Fevzi Çakmak muhripleri de yara almışlar ancak güç bela Mersin’e ulaşmışlardı. Yapılan hata o zaman anlaşıldı. Genelkurmay 25 Temmuz 1974 günü bir bildiriyle “Kocatepe’nin kaybedildiğini” açıkladı. Halk üzgün ve Yunanlılara kızgındı. Daha sonra anlaşıldı ki Başbakan Ecevit ABD Dışişleri Bakanı Kissinger’e Türk bayrağı çekmiş, telsizden Türkçe konuşan Yunan gemilerinin sefer halinde olduğunu, bunları batıracaklarını söylemiş, Kissinger o gemilerin Türk gemisi olduğunu söylediği halde buna inanmamıştı. Jet pilotları da kendilerine verilen bu yanlış bilgiler yüzünden gemilerin bayrağına ve telsizcinin verdiği bilgilere inanmayıp bombaları salmışlardı. Âdet olduğu üzere hükümet ve Genelkurmay olayın üstünü örttü, kamuoyu Kocatepe’yi kimin batırdığı aylar sonra o da yabancı basından öğrenildi. 56 şehidin adı ancak 28 Haziran 1975’te açıklandı. Olayın perde arkası M. Ali Birand’ın Milliyet’teki yazı dizisinden öğrenildiği halde olay soruşturulmadı. Soruşturulmadığı gibi konu üzerinde konuşmaya bile cesaret edilemedi.
Kaddafi değil Kaptan Reuven
Gazetemiz yazarlarından Yıldıray Oğur, 24 Şubat 2011 tarihli yazısında “Kaddafi’nin (Türkiye’deki) şanını iyice arttıran Kıbrıs harekâtı sırasında Türk jetlerinin yanlışlıkla batırdığı Kocatepe Muhribi’nden sağ çıkanların Türkiye’ye getirilmesinde oynadığı rol oldu. Kurtardıkları arasında daha sonra 28 Şubat 1997’de yeniden yardımı dokunacağı muhribin komutanı, geleceğin Deniz Kuvvetleri Komutanı Güven Erkaya da vardı” diye yazmıştı. Okurlarımızdan Denis Ojalvo’nun Yıldıray Oğur’a gönderdiği düzeltme mailini bilgi için bana da yollamasıyla öğrendiğim gibi, Kocatepe kazazedelerini kurtaran Libya kuvvetleri değil, (Libya’nın katkısı olaydan sonra Türkiye’ye bazı yedek parçaların gönderilmesiyle sınırlıydı) bugün savaşın eşiğinde olduğumuz İsrail’de yaşayan Türkiye kökenli Yahudi kaptan Reuven’di. (72 denizciyi İngilizler, 111 kişiyi de Türk donanmasından Berk gemisi kurtarmıştı.)
Denis Ojalvo’nun maile eklediği linkte, Gila Benmayor 22 Mart 1998 tarihli Hürriyet gazetesinde yayımlanan “42 denizcimizi kurtaran gizli dost” başlıklı röportajında Kaptan Reuven’in denizcilerimizi kurtarma hikâyesi gayet güzel anlatıyordu. Yıldıray Oğur’un, yazısındaki yanlış bilgiyi düzeltme fırsatı bulmadığını sanıyorum. İsrail ile Türkiye arasında savaş tamtamlarının çaldığı bugünlerde, söz konusu röportajı (http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1998/03/22/34076.asp) okumanızı tavsiye ediyorum.
***
Kıbrıs’ın dört çocukla Türkleştirilmesi
Ancak Türkiye Kıbrıs Meselesi’ni sadece savaşla çözemeyeceğini biliyor. Nitekim Başbakan Tayyip Erdoğan, ‘Barış’ Harekâtı’nın 37. yıldönümü törenleri için gittiği Kıbrıs’ta karşılaştığı gazetecilere tek tek kaç çocuk sahibi olduklarını sormuş,Havadis Genel Yayın Yönetmeni Başaran Düzgün “İki”, Kıbrıs Haber Müdürü Ali Baturay “İki”, Yenidüzen yazarı Aysu Basri “Hiç çocuk yok” deyince, “Kaç yıllık evlisin” diye sorgulamayı derinleştirmişti. Basri, “Yedi yıl” cevabı verince, “Yedi yıl ve çocuk yok. Hem doğurmuyorsunuz, hem de oraya nüfus götürmemize karşı çıkıyorsunuz. Madem nüfus aktarmamızı istemiyorsunuz, siz de doğurun. Burada [Türkiye’de] üç ama Kıbrıs için dört çocuk öngörüyorum çünkü nüfusa ihtiyacımız var” demişti. Başbakan Erdoğan kahvaltı sonrasında da, gazetecilerden “dört çocuk yapacakları” sözünü almıştı. Anlaşılan Başbakan güçlü olmanın tek yolunun sayısal üstünlük olduğunu sanıyor.
Türkiye’den göçertilenler
Aslında bu yeni bir politika değil. Türkiye, 1974’ten beri adadaki Müslüman-Türk nüfusu şu veya bu şekilde arttırarak Kıbrıs’ı bir ‘Türk adası’ haline dönüştürmeye çalışıyor. Bugüne dek, kimsenin aklına Kıbrıslı Türklerin yatak odasına müdahale etmek gelmediği için, bu politikanın esasını Türkiye’den bazı grupları Kıbrıs’a göçertmek oluşturmuştu. Göçertilen nüfusun ekonomik açıdan güçlendirilmesi de Kıbrıslı Rumlara ait olan ve 1974’te el konan mal ve mülklerin kendilerine verilmesiyle halledilmişti. Kıbrıs Meselesi’nin bugüne dek çözülmemesinin temelinde aynen Ermeni Meselesi’nde olduğu gibi mal-mülk gaspının payı olduğunu herkes biliyor.
Bilmediğimiz ise Kıbrıs’ın nüfusunun ne olduğu. Çünkü 1990’da KKTC’de yapılan son resmî nüfus sayımının sonuçları açıklanmadı. Daha sonra da resmî bir nüfus sayımı yapılmadı. Ama geçmişte adada ne kadar Rum, ne kadar Türk yaşadığı hakkında epey bilgiye sahibiz.
1570-1571’den itibaren Osmanlı Devleti’nin bir parçası olan Kıbrıs’a ilk yerleşen Türkler, fetihte görev alan askerler ve aileleriydi. Bunları Anadolu’dan (özellikle Karaman ve Maraş bölgesinden) göçertilenler izledi. 1581 yılına kadar sekiz bin Müslüman hane adaya yerleştirilmişti. O tarihlerde kayıtlar, etnik kökene göre değil dine göre tutulduğu için, tüm göçertilenlerin Türk (Türkmen) asıllı olduğunu söylemek doğru olmaz ama her bir hanenin dört beş kişiden oluştuğu kabul edilirse, askerî personelle birlikte, Kıbrıs’ta o tarihlerde 30-40 bin kadar Müslüman yaşıyordu. Kıbrıs’ın ‘Müslümanlaştırılması’ işine ileriki yıllarda pek önem verilmediği anlaşılıyor çünkü 1831 tarihli bir belgeye göre Kıbrıs’ta 29.233 gayrımüslim erkeğe karşılık (o tarihlerde kadınlar ve çocuklar sayılmazdı) 14.983 Müslüman erkek yaşıyordu.
İngiliz titizliği
Kıbrıs’ın 1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra II. Abdülhamit tarafından İngilizlere kiralanmasından sonra nüfus meselesi biraz daha açıklığa kavuştu, çünkü İngilizler 10 yılda bir düzenli nüfus sayımı yapmaya başladılar. İngilizlerin 1881’de yaptığı ilk sayımda Kıbrıs’ın toplam nüfusunun 186.173 kişi olduğu, bunun 45.458’inin de Müslüman olduğu ortaya çıktı. (O tarihte de etnik köken esas alınmıyordu) Yani nüfusun yüzde 25’i Müslüman, yüzde 75’i Hıristiyan idi. Bu oran ileriki yıllarda aşağı yukarı aynı kaldı ve Hıristiyanların ezici çoğunlukta olması, toplumlararası ilişkilerin sağlıklı biçimde gelişmesinin önünde ciddi bir engel teşkil etti. Hıristiyan-Rumlar 300 yıllık Osmanlı hâkimiyetine duydukları nefreti onların bakiyesi olan Türklere yönelttiler, Müslüman-Türkler ise 300 yıllık hâkim pozisyonu kaybetmeyi hiçbir zaman hazmedemediler. Bu durum 1920’lere kadar sürdü.
Anamur Mal Müdürü’nün ettiği
Mustafa Kemal’in önderliğindeki Kemalist güçler ile İtilaf Devletleri arasında 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan ve yeni Türkiye’nin kuruluşunu dünyaya ilan eden Lozan Barış Antlaşması’nın 21. maddesi uyarınca beş altı bin kadar Kıbrıslı Türk Türkiye’ye iltica etti. İlginçtir, o yıllarda Türklerin adadan ayrılmasına karşı çıkan taraf, Türkleri Rumlara karşı bir denge unsuru olarak gören İngilizlerdi! Rumların 1931’den itibaren açıkça dillendirmeye başladıkları Enosis talebini sürekli püskürten de onlar oldu. Ancak mülteciler Türkiye’de ciddi sorunlarla karşılaştılar. Örneğin 1931 yılında Kıbrıs’ta yayımlanan Söz gazetesinde çıkan bir habere bakılırsa, Mersin-Anamur’a yerleştirilen gruplara Türkiye hükümetince verilen evler, bizzat Anamur Mal Müdürü tarafından geri alınmıştı.
1960’tan 1974’e değişen nüfus
1960 yılında, İngilizlere karşı verilen bağımsızlık savaşının ardından Kıbrıs Cumhuriyeti kurulduğunda adada yapılan son ortak sayıma göre Kıbrıs’ta 442.138 Rum, 104.333 Türk, 3.622 Ermeni, 2702 Maruni (Lübnan kökenli Hıristiyanlar), 17.513 İngiliz, 475 Çingene ve 2.796 değişik milletler olmak üzere toplam 573.579 kişi yaşıyordu. Yani nüfusun yüzde 77’si Ortodoks-Rum, yüzde 18,2’si Müslüman-Türk’tü.
20 Temmuz 1974’teki ‘Barış’ Harekâtı sonrasında, Kıbrıs’ın Türkleştirilmesi işine Kıbrıs’ın güneyinde yaşayan Türklerin adanın kuzeyine yerleştirilmesi, kuzeyde yaşayan Rumların da güneye yollanmasıyla başlandı. Bu yer değiştirmeler, o günlerin koşulları düşünüldüğünde gayet anlaşılırdı. Ancak daha sonra işin rengi değişti. Türkiye, 1975 yılından itibaren özellikle Karadeniz illerinden bazı grupları Kıbrıs’a taşımaya başladı. Çoğunun işsiz güçsüz, eğitimsiz ve aşırı milliyetçi kesimler olduğunu bildiğimiz ama sayılarını hiçbir zaman öğrenemediğimiz bu göçmenler Kıbrıs’ın ‘yerli’ Türklerini (ki Rauf Denktaş’a göre adada yerli olan tek şey Kıbrıs’ın eşekleriydi) pek çok açıdan rahatsız etti. Yakın tarihlerde sadece 1981 yılında Türkiye’den 90 bin kişinin getirildiği söylendi. Bu sayı zamanla daha da arttı. Devletin teşviki ile gelenlere, kendi istekleriyle gelenler eklendi. Bugün Kıbrıs’ta 300 bini Türkiye’den gelenler olmak üzere 570 bin Türk’ün yaşadığını söyleyenler var. Bazıları bu sayıyı gizli tutarak, konuyu kâğıt üzerinde halletmeyi yeterli görüyorlar ama Başbakan Erdoğan gibi Kıbrıs’ın Türkleştirilmesi işini garantiye almak isteyenler de var. Bakalım, Kıbrıslı Türkler ‘emir büyük yerden geldi’ deyip işe koyulacaklar mı? Ya da benzer talepler Kıbrıslı Rum liderlerden de gelirse ne olacak? Milliyetçi ideallerle dünyaya getirilecek Kıbrıslı bebecikler kıta sahanlığı savaşını atlatabilecekler mi? Bekleyip görelim…
Özet Kaynakça: Güven Erkaya, Turan Baytok, Bir Asker Bir Diplomat, Doğan Kitapçılık, 2001; Hande Dağıstanlı, “Ege Kıta Sahanlığı Uyuşmazlığı”, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 2006 yılında kabul edilmiş lisansüstü tezi; Milletlerarası Birinci Kıbrıs Tetkikleri Kongresi (14-19 Nisan 1969), Türk Heyeti tebliğleri, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1971; Hikmet Öksüz, “Lozan’dan Sonra Kıbrıs Türklerinin Anavatana Göçleri”, Tarih ve Toplum, S. 187, C. 32, Temmuz 1999, s. 35-38; Mehmet Demiryürek, “Fetihten günümüze Kıbrıs’ta Türk varlığı”, Toplumsal Tarih, S. 103, Temmuz 2002, s. 46-49.
.25-9-11.
.Gidelim serv-i revanım Sadabâd’a
Zaman’dan Ali Bulaç perşembe günü (4) numaralı yazısını yazdı ama tefrikasını bitirip bitirmediğini belirtmediği için, Kuran konusundaki cevabımı yine ertelemek zorunda kaldım. Fırsattan istifade, Ramazan’dan beri İstanbul Beyoğlu’nda sokağa masa koyan eğlence mekânı sahipleriyle AKP’li belediye arasında süren ve arka planında bölge halkının şikâyetleri mi, İslami muhafazakârlık mı yoksa bölgenin yapısını değiştirme planları mı olduğunu tam anlayamadığım gerilimin esinlendirdiği yazımı paylaşmak istiyorum. Konuyu, Osmanlı Dönemi’nde eğlence hayatı ile sınırladım çünkü bazılarının Cumhuriyet Dönemi’ndeki eğlence hayatını ‘yozlaşma’ ile eşdeğer gördüğünü biliyorum. Bakalım, ‘muhafazakâr’ bir toplumda halk nasıl eğleniyormuş...
Hacivat-Karagöz
Osmanlı Dönemi’nde çoğunluğu oluşturan Müslüman toplumunda güçlü din kurumunun ve kapalı aile yapısının etkileri nedeniyle eğlence yaşamı içe dönük ve kısıtlıydı. Kadın ve erkekler genel olarak birlikte değil kendi hemcinsleriyle birlikte eğlenirlerdi. Bayramlar, doğum, lohusalık, nişan, kına, evlilik ve sünnet törenleri, cülus, fetih ve zafer şenlikleri, okçuluk, güreş, avcılık, cirit, tomak gibi sporlar, su kenarlarında yapılan âb âlemleri, Kâğıthane veya Göksu gibi mesirelere yapılan geziler, Hacivat-Karagöz oyunları, mehtap ve sandal sefaları, soytarıların, cambazların gösteri yaptığı salıncaklı, dönme dolaplı bayram yerleri Osmanlı döneminde geniş kitlelerin birlikte eğlendikleri etkinliklerdi. Ayrıca hanendeler, sazendeler, rakkaslar ve mukallitlerin (taklitçiler) katıldığı yemekler, mekik, yüzük, bilmece, mâni oyunları gibi ev içi eğlenceleri, iftar yemekleri de hayatı şenlendirirdi. Gayrımüslimler ise bunların dışında kendi bayram, yortu ve karnavallarında eğlenirlerdi. Ama bu kısıtlı eğlence hayatı bile, yönetenlerle halkın arasında bilek güreşine neden olurdu. Yönetenler halkın aşırıya kaçmaması için yasaklar koymaya, yönetilenler ise delmeye çalışırdı. Sonunda galip gelen hayatın kendisi olurdu.
Âşık, hayalci, semavi kahveleri
Örneğin günümüzdeki kafeteryaların nüvesi olan kahvehaneleri ele alalım. 16. yüzyıldan itibaren, değişik halk kesimlerinin toplumsal iletişimi sağlamak, boş zamanlarını değerlendirmek, eğlenmek gibi din dışı ihtiyaçlarına cevap verebilecek nitelikteki ticari mekânlar olan ilk kahvehaneler 1550-1554 yılları arasında bir tarihte Tahtakale’de açılmıştı. Kahvehaneler başından itibaren gündelik hayatın en önemli unsurları olmuştu. Esnaf zümreleri, yeniçeriler, tulumbacılar kendilerine has kahvehanelerde toplanmış, iş arayanlar kahvehanelere gelmiş, ticaret anlaşmaları kahvehanelerde yapılmış, âşıklar, halk sanatçıları kahvehanelerde ünlenmiş, mahalleler kahvehanelerden idare edilmiş, heterodoks tarikatlar ve yönetime karşı muhalefet kahvehanelerde örgütlenmişti.
Ama kahvehaneler aynı zamanda fuhşun yapıldığı, içki, tütün, nargile, esrar, afyon gibi yasak maddelerin tüketildiği ve satıldığı mekânlardı. Bu özellikleri yüzünden de yöneticileri rahatsız etmişti. Kahve içmeye ilk yasak Kanuni Sultan Süleyman Dönemi’nde (1512-1566) konuldu. Dönemin güçlü Şeyhülislamı Ebussuud Efendi’nin “kömür derecesinde kavrulmuş maddeleri yemenin İslamiyet’e aykırı olduğu” yolundaki fetvasından sonra İstanbul’a kahve getirilen gemiler dibi delinerek batırıldı. Bu tarihten sonra pek çok padişah kahvehaneleri yasaklama yoluna gitti. Ama kapanan kahvehanelerin işlevini berber dükkânları üstlendi.
Ama en ağır tedbirler IV. Murad tarafından alındı. Padişah altı kızdan sonra ilk erkek çocuğu doğduğu için yapılan eğlenceler sırasında 1 Ağustos 1633’te Cibali’de bir kadırgada çıkan ve karada 20 bine yakın evi yok eden büyük yangından sorumlu tuttuğu tütünü tamamen yasakladı. Esas neden tütünün zararlarından çok, bu şenliklerle yangın arasında bağlantı kurarak Padişah’a kızan halkın, tütünün en çok tüketildiği mekânlar olan kahvehanelerde Padişah aleyhine konuşmalara başlamasıydı. Padişah öyle öfkelenmişti ki, kahvehaneleri yıktırmakla kalmamış, tebdili kıyafet edip sokaklarda tütün kullananları ve sarhoş gezenleri elleriyle öldürmüştü. Padişah böylece İslam’ın katı bir yorumunu egemen kılmaya çalışan Kadızadeliler denen medreseli zümreye de destek vermiş oluyordu. Ancak elbette bu dönem çok sürmedi, kahvehaneler zaman içinde eski cazibelerini kazandı. Öyle ki, 1849’da İstanbul’a gelen ve bir yıl kalan Fransız gazeteci Ubicini’ye göre ortasında havuzu, sonradan sandalye ile değişecek sabit kerevet düzenli oturma birimleriyle satranç ve dama oynanan, kahve ve nargile içilen, Karagöz-Hacivat oynatılan, âşık atışmaları dinlenen, siyaset tartışılan kahvehaneler Osmanlı erkeğinin iş ve ev yaşamı dışında vakit geçirdiği başlıca mekânlardı.
Göksu’da âb âlemleri
Peki, insanlar sadece kahvehane gibi kapalı mekânlarda mı eğlenirlerdi? Elbette hayır. 16. yüzyıldan itibaren İstanbul’un Avrupa yakasında Kâğıthane, 18. yüzyıldan itibaren ise Anadolu yakasında Göksu mesireleri halkın da seçkinlerin de gözde eğlence mekânları arasındaydı. Her iki mesirede de, gündüzleri halk dere boyunca sıralanan kahvehanelerde, kır gazinolarında, 19. yüzyıldan itibaren birahanelerde, lokantalarda zaman geçirirdi.
Elbette bir de işin yönetim tarafından onaylanmayan yanı vardı. Şer’i kurallar yüzünden ancak geceleri yapılabilen “incesaz”lı kayık sefalarına, mehtap âlemlerine ve fasıllara rakılar, şaraplar, biralar, konyaklar eşlik ederdi. Sazlı sözlü bu içki toplantılarına “ab âlemi” denirdi. İçkiden uzak muhafazakâr devlet adamlarından eğlence düşkünü mirasyedilere uzanan geniş yelpazede pek çok meraklısı olan bu eğlenceleri izlemek için bazen padişahlar, sultan efendiler ya da şehzadeler de buralara gelirlerdi.
Bizans’tan beri varlıklarını sürdüren meyhaneler ise, zaman zaman sıkılaşan içki yasaklarına rağmen, asırlarca Osmanlı erkeğinin en önemli eğlence mekânı idi. Fatih Sultan Mehmed’in (ö. 1481) divan kâtibi şair Melihi’nin Tahtakale’deki meyhanelerin müdavimi olduğu bilinir. 16. yüzyıl yazarı Kastamonulu Latifî’ye göre Galata demek meyhane demekti. 17. yüzyıl yazarı Evliya Çelebi’ye göre şehirde 2.623 meyhane vardı, buralarda 11.639 kişi çalışıyordu. Çelebi, “içkinin katresinin haram” olduğunu buna rağmen devletin sadece Galata’dan 70 bin kuruş “hamr” (içki) vergisi topladığını yazmıştı. 18. yüzyıl padişahı III. Selim’in bir Boğaz gezisi sırasında gördüğü âlemi yapanlara “âlemlerinde olsunlar” diye haber salmıştı. 19. yüzyılda şehrin “selatin camileri” gibi “selatin meyhaneleri” vardı. (30 Aralık 2007 tarihli “Kâfir işi fakat ne çare...” başlıklı yazımda bu konuyu işlediğim için bu faslı kısa kesiyorum.)
Kanto, revü, sinema ve tiyatro gibi Batılı tarzda eğlencelerle de halk ayyaşlık derecesinde içki müptelası olan Abdülmecit (1839-861) döneminde tanıştı. Levantenlerin yaşam biçimleri geniş halk kitlelerince olmasa bile devlet ricali ve aydınlar tarafından taklit edilirken, geleneksel kahvehanelerin yanı sıra balozlar (konsomatrisli meyhaneler), içkili, müzikli, revülü café chantant’lar [kafe şantan] açıldı. Batılılaşma sürecine paralel olarak gayrımüslim ve Müslüman aileler arasındaki ilişkiler sıklaşınca, ev içi ve dışı eğlencelerin de niteliği değişmeye başladı.
II. Abdülhamit içer miydi?
Bazıları tarafından Kızıl Sultan diye yerin dibine batırılan, bazılarınca Ulu Hakan diye göklere çıkarılan 34. Osmanlı Padişahı Halife unvanlı II. Abdülhamit’in eğlence hayatının ayrılmaz parçası olan içki konusundaki tavrı hakkındaki tevatür çeşitlidir. Bazı tanıklıklara bakılırsa Abdülhamit içki içmezdi. Muhtemelen bu bilgiler padişahlığı dönemiyle ilgilidir. Çünkü şehzadeliğinde, özellikle ağabeyi V. Murat’ın düzenlediği âb âlemlerine katıldığı ve içki içtiği konusunda bilgiler var. İçkiyle arasına mesafe koyması, yakalandığı şiddetli zatürree sırasında onu tedavi eden dönemin tanınmış Rum doktoru Mavroyani Bey’in verem uyarısından sonra olmuştu. Vesveseli bir karakteri olan ve annesi Tirimüjgan Kadınefendi ile babası Abdülmecit’i veremden kaybettiği için sağlık konularına aşırı önem veren Abdülhamit bu tavsiyeye uymuştu. Diğer özel doktoru Sarıca Arif Paşa’nın günlüklerinde de padişahın içki içtiğine dair bir not bulunmuyordu. Gene de II. Abdülhamit’in soğuk algınlığı geçirdiği zamanlarda, bu hastalığa iyi geldiğine inandığı konyak ve romu ilaç niyetine içtiği rivayet olunur.
Açıkhava meyhanesi
Öte yandan Abdülhamit cami ve mezarlıklara 100 arşından (yaklaşık 67 metre) daha yakın mesafeye meyhane açılmasına izin verilmemesi gibi önlemlerle sade Müslüman vatandaşlarını tatmin etmekten başka bir önlem alma gereğini duymamıştı. Hatta, Meşrutiyet ve Cumhuriyet döneminin unutulmuş gazetecilerinden Ahmet Cemaleddin Saraçoğlu’na göre, Abdülhamit dönemi, etliye sütlüye karışmayan vatandaşlar için “kocaman bir meyhane” idi. Göksu ve Kâğıthane açık hava meyhanesine dönmüştü.
Aynı şekilde halk tarafından “meyhanenin alafrangası” denen gazinoların ilk örnekleri, II. Abdülhamit döneminin sonlarına doğru İstanbul’da açılmıştı. Bunlar arasında en ünlüleri Galata’daki Arkadi Gazinosu, Pangaltı Hamamı’nın karşısındaki Dimitri’nin Gazinosu, Haydarpaşa’daki Emperiyal Bağçesi, Karaköy’deki Filip’in Gazinosu, Beyazıt’taki Kadirpaşa Hanı’ndaki Fiks Gazinosu ile Tophane’deki Alkazar Amerikan Gazinosu idi. Bu gazinoların hepsi de, gerek nefis mezeleri, gerek hanende ve sazendeleri, gerekse servise sundukları zengin içki çeşitleriyle İstanbul’un eğlence hayatının önemli parçalarıydı.
Fertek ve Mürefte rakıları
Daha ilginci, II. Abdülhamit döneminde alkollü içki üretimi devletin resmî faaliyetlerinden biri olmuştu. Bu konudaki ilk adım 1880’lerin başında, o yıllarda Konya’ya bağlı olan Niğde’nin Fertek kasabasında üretilen Fertek Rakısı idi. Bu rakının yanı sıra Mürefte Rakısı adlı bir başka yerel rakıyı satan ünlü Fertek Meyhanesi’nin en parlak yılları 1890-1908 arasıydı.
Ama daha önemlisi Abdülhamit’in tam 32 yıl boyunca başmabeyincisi olan ve arada maliye nazırlığı da yapan Sarıca Ragıp Mehmet Paşa tarafından Tekirdağ yolu üzerindeki Umurca Çiftliği’nde Osmanlı’nın ilk rakı fabrikası kurulmasıydı. Umurca Rakısı halk arasında öylesine tutulmuştu ki, 1878’de devlet borçlarının ödenmesi için altı değişik verginin birleştirilmesinden oluştuğu için Rüsum-u Sitte (Altı Vergi) diye anılan verginin en önemli kalemini, bu rakıdan alınan vergi oluşturmuştu. Abdülhamit döneminin diğer ünlü rakıları Erdek Düzü ve Deniz Kızı (Bozcaada, Tenedos) rakılarıydı. 1897’de İkdam gazetesinde çıkan bir ilana bakılırsa “Halis üzümden istihsal olunan Erdek Düzü, dünyanın her cihetinde bihakkın kesb-i şöhret etmiştir. Taamı tatlı, sıhhate nâfi ve baş ağrıtmaz ve hararet vermez ve vücudu kuvvetlendirir, iştiha açar.”
Biranın hası burada
İsviçreli Bomonti kardeşlerin 1885’te Şişli’de bira imalathanesi kurması, 1890’da bu imalathanenin ürettiği “halis Osmanlı birası”nın satışa sunulması, bu tesislerin 1902-1905’te modernize edilerek Bomonti Bira Fabrikası adıyla faaliyete geçmesi de Abdülhamit zamanında olmuştu.
Lokanta ve meyhanelerde olduğu gibi, birahanelerde de müşterilerin çeşidi ve kişiliğine göre ünlenenler vardı. Sözgelimi Sinyor Nikoli’nin İsviçre Birahanesi’ne Anadolu Demiryolları Müdürü Mösyö Huguenin devam ederdi. Sinyor Yani’nin Viyana Birahanesi çoğunlukla Alman-Avusturya-Macaristanlıların gittiği bir yerdi ve mönüsünün başka bir yerde benzeri yoktu. Alman subaylar, burayı asker niyetine bockdenen büyük bira bardaklarının dizildiği bir tür Yüksek Komuta merkezine dönüştürmüşlerdi. Yani’nin Strazburg Birahanesi’nde ise Galatasaray Lisesi’nin Fransız öğretmenleriyle Paris gazetelerinin muhabirlerini görmek olağandı. Tepebaşı’ndaki Çardaş Birahanesi, Lala Birahanesi ve Union Française’in karşısındaki Kohut Birahanesi’ne ise Levanten ve gayrımüslim aileleri giderdi. İlk sinema gösterisi de 1897 yılında Galatasaray’daki Sponeck Birahanesi’nde düzenlenmişti.
Abdülhamit döneminde içkinin sadece meyhanelerde, birahanelerde, gazinolarda tüketildiğini düşünüyorsanız yanılırsınız. Çünkü Ayşe Fahriye Hanım’ın ilk baskısı 1883’te yapılan ve çok tutulanEv Kadını adlı yemek kitabının 34. bölümü “rakı içmemeyi nasihat ederek” başlıyor ama ardından “amma ille de içecekseniz Avrupa’dan ithal kötü ispirtolarla yapılan ve sağlığa çok zararlı olan rakıları içeceğinize, benim tarifim üzere evinizde rakı üretin onu için” diye devam ediyordu. Ardından basit bir imbik yapımı, iki tip rakı yapımı (mastika ve düz rakı) ayrıntılarıyla anlatılıyor ve bu düzenekle şıra ve şarap üretimi yapılabileceği de hatırlatılıyordu.
Beyaz Ruslar
Ama İstanbul’daki eğlence hayatının radikal bir biçimde değişmesi, 1917 Ekim Devrimi’nden sonra Rusya’yı terk ederek dünyanın değişik yerlerine, bu arada İstanbul’a da göç eden Ruslar sayesinde oldu. İstanbul’da bu kişilere Beyaz Ruslar denirdi, çünkü çoğu Çarlık yanlısı Beyaz Ordu mensupları ve aileleriydi. Ancak aralarında Rus aristokratları ve burjuvaları, bürokratlar ve halktan kişiler de vardı. İstanbul’a gelen Beyaz Rusların sayısının 40 bin ila 200 bin kişi arasında olduğu sanılır. Beyaz Rusların İstanbul’un toplumsal yaşamına, özellikle eğlence hayatına etkilerini Ahmet Hamdi Tanpınarşöyle anlatır: “Tanzimat’ın başında Fransız ve bilhassa İtalyan tesiri ne ise Beyaz Rusların tesiri de odur. Kadın kıyafetinden, lokanta ve bardan plajlara kadar birçok modayı onlar getirdiler. Bu Rus muhacirleri Beyoğlu’nu iyice zapt ettikten sonra yavaş yavaş İstanbul semtine ve bizim çıktığımız kahvelere kadar yayıldı. Kürklü, çizmeli, saçları çok düz taranmış, hafif tombul yanaklı, beyaz yüzleri bol düzgünlü, bol mücevherli, bir yığın kontes ve prenses, parasını güçlükle ödediğimiz kahve ve çaylarımızı, lokantalarda rakı ve yemeklerimizi getirmeğe, vestiyerde yırtık ve eski pardösü ve paltolarımızı göğsüne kadar sakallı sabık generaller veya miralaylar tutmağa başladı. Çar yaveri, eski miralay veya asilzade delikanlılar karşımızda çevik Kafkas oyunları oynadılar. Hiçbir zaman İstanbul bu kadar bahtsız, sınıflar muvazenesini alt üst edecek derecede paralı ve eğlenceli olmamıştı. Hemen her köşeden balalayka sesleri geliyordu...”
Haraşo iyi, hoş güzel anlamına gelen Rusça bir sözcüktü ve Rusların işlettiği mekânlarda çok sık duyulurdu. Bu yüzden İstanbullular Rus göçmenlere (özellikle sarışın ve ak tenli olan kadınlara)haraşolar adını takmıştı. Haraşo edebiyatı gazete köşelerine, fıkralara ve karikatürlere kadar girmişti.
Demokratik tavır
İşte bugün AKP’li belediye başkanının zabıta tedbirleriyle hizaya getirmeye çalıştığı Beyoğlu’nun eğlence hayatı böylesine köklü bir geleneğin devamı. Nasıl ki camiler, minareler, serviler, sahilsaraylar, yalılar İstanbul’un dikey siluetini oluşturuyorsa, açık hava lokantaları, kahvehaneler, eğlence mekânları da İstanbul’un (deyim yerindeyse) yatay siluetini oluşturuyor. Bu silueti Halife unvanlı II. Abdülhamid bile bozmaya kalkışmadı. Kaldı ki, çağımız demokrasi çağı. Şehirler, iktidardakilerin zihinsel ve kültürel kodlarını sahnelemek, ya da gücün kimde olduğunu göstermek için kullanacakları araçlar değil. Bir şehirde yapılacaklara sadece başbakanlar, belediye başkanları değil, uzmanlar, sivil toplum kuruluşları, şehirlerin sakinleri birlikte karar vermeli.
Özet Kaynakça: Rakı Ansiklopedisi, Overteam Yayınları, 2010; Reşat Ekrem Koçu,Eski İstanbul’da Meyhaneler ve Meyhane Köçekleri, Ahmet Rasim, Fuhş-i Atik, Dünkü İstanbul’da Hovardalık, Arba Yayınları, 1987; Ahmet Refik Altınay, Eski İstanbul, İletişim Yayınları, 1998; Jak Deleon Beyoğlu’nda Beyaz Ruslar, Remzi Kitabevi, 1996; Ekrem Işın, “Kahvehaneler”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı ortak yayını, 1994, C.4, s. 386-392;Said N. Duhani Beyoğlu’nun Adı Pera İken, İstanbul Kütüphanesi, 1990; Willy Sperco, Yüzyılın Başında İstanbul, Çeviren: Ramime Köymen, İstanbul Kütüphanesi, 1989; Mustafa Cezar XIX. Yüzyıl Beyoğlusu, Akbank Yayınları, 1991.
.2-10-11.
.Fitne, CIA, Jakobenlik, bilimsel şüphecilik
Yüzde 99’u Müslüman olan ve son dokuz yıldır İslamcı bir parti tarafından yönetilen bir ülkede yaşayan bir yazar olarak 55 yıl yedi aylık hayatımda (okulda, yolda, televizyonda, gazetede) ne kadar çok İslami propagandaya maruz kaldığımı tahmin edebilirsiniz. Örneğin Kemalist rejimin tüm pozitivizmine(!) rağmen, hayatım boyunca tam 101.425 kere ezanla ibadete davet edildiğimi hesapladım. Üstelik son 10 yıldır camili bir sitede oturduğum için bu daveti bilmem kaç desibellik mikrofonlardan haykıran, usulden nasibini almamış müezzinlerden dinledim. Buna rağmen sekiz yıllık yazarlık kariyerimin omurgasını Kemalizm’i ve Jakobenizmi eleştirmek oluşturdu. Din konularına saygılı bir mesafede durdum. Ama ilk kez, İslam tarihi hakkında bir yazı yazdım, ne cahilliğim, ne fitneciliğim, ne CIA ajanlığım, ne Jakobenliğim, ne Oryantalistliğim, ne pozitivistliğim kaldı. Anlaşılan benim bir sayfalık yazım birilerini telaşa sokmuş. Demek ki birileri göründükleri kadar özgüvenli değillermiş. Demek ki birileri sadece kendileri için demokrasi ve özgürlük istiyormuş. Ne ilginç...
Beni eleştirenlerin yazıları neredeyse küçük bir kitap boyutuna ulaştığı için bu hafta sadece bazı iddialara değinebileceğim. İhtiyaç devam ederse daha sonra yine yazarım.
1- Addas, Yessar, Cebr, Bel’am, Bahira kimdi?
Bazıları pek de mühim olmayan “bazı vahiy kâtiplerinin adları” konusunu öyle köpürttüler ki, cevap vermek gerekti. İki yazarın haklı olduğu bir yan var: Bu kişilere “vahiy kâtibi” adını yakıştıranlar gayrımüslim kaynaklar. İslami kaynaklar ise bunları “Peygamberi Hıristiyanlık, Musevilik, Süryanilik vb. konularda bilgilendirenler” olarak tanımlıyor. Evet, benim gibi bir amatörün bu kişilere “vahiy kâtibi” demesi bile ayıp olabilir ama Ünal ve Bulaç gibi ‘ulemadan’ kişilerin bu isimleri hiç duymaması daha büyük ayıp. Çünkü örneğin İbn İshak (ö.761 veya 767), Baladhuri (ö.892), Tabari (ö.922), İbn El Cevzi (ö.1350), Zerkani (ö.1710), Nuveyri (ö.1493) gibi önemli kaynaklar Hıristiyan olan Addas’tan söz ediyor. Mukatil b. Süleyman (ö.767) Tefsir adlı eserinde, Hazreti Muhammed’in Amir El Hadrami el Kureyşi adıyla bilinen hizmetçisinin aslında Ebu Fukayya Yessar adlı bir Yahudi olduğunu, bu kişinin Aramice ve/veya Grekçe bildiğini, Kureyşlilerin Muhammed vahiylerden söz etmeye başladığında “Ona bunları öğreten Yasser’dir” dediğini yazıyor. Hıristiyan Cebr’den İbn İshak, Vakidi (ö.822) ve Tabari de bahsediyor. Suyuti, (ö.1505) bu “bilgi veren” kölelerin, hizmetçilerin isimlerinin pek çok kaynakta farklı geçtiğini belirtiyor ve şu adları veriyor: Yasser, Yasr, Addas, Ebu Maysara (Ba’lam veya Be’lam), Cebr (Hayr veya Habar), Yaiş (veya Aiş), Abis, Ans, Abbas, Yuhannas, Baghavi, Mikyas, İbn Kammata, (İbn Kimta) vs. (Sadece, Verka’yı daha sonraki yüzyıllarda yaşamış bir Verka ile karıştırmışım, özür.)
Bahira’ya gelince, bazı kaynaklara göre Bahira Süryani de değil Nasturi, bazılarına göre Yakubi, bazılarına göre Ariusçu. Kaynaklarda ayrıca Nastura isimli bir başka rahip de var. Bazı kaynaklarda bu Nastura ile Bahira’nın aynı kişi olduğu yazılı. Peygamberin Bahira ile ne zaman karşılaştığı konusunda da değişik rivayetler var. Kimine göre Peygamber dokuz, kimine göre 12 yaşında ama kimine göre 25, kimine göre de 26 yaşında iken karşılaşmışlar. Yani Bahira’nın etkisi iddia edildiği kadar önemsiz değil.
2- Bi’r-i Meune ve Yemame Savaşı’nda kaç hafız öldü?
Bence değil ama anlaşılan İslamcı yazarlar için bu soru çok önemli. O zaman cevabı birlikte arayalım: Ebubekir döneminde ayetlerin metne geçirilmesi ihtiyacını Bi’r-i Meune (626) ve Yemame Savaşı’ndaki kayıplara bağlayan (633-634) en eski kaynak Musa b. Ukba’nın (ö.758) Maghazi’si. Ancak Mahazi’nin metinlerinden çok küçük parçalar günümüze ulaşmış, gerisi kayıp. Çok daha sonra kaleme alınmış kaynaklarda ise bu savaşlara kaç kişinin katıldığı, kaç kişinin öldüğü ölenlerin kaçının hafız olduğu, hafızların Kuran’ın tamamını mı yoksa bazı bölümlerini mi bildikleri konusunda tek bir güvenilir bilgi yok. Yine birbirinden kopyalanmış rivayetlerle karşı karşıyayız. Örneğin İbn Hişam’a (ö.833) göre ilk savaşta 70 hafız ölmüş, ikincisine Peygamber tarafından 40 sahabe gönderilmiş. Halife b. Hayyat’a (ö.855) göre Yemame Savaşı’nda 500 kişi şehit edilmiş. Tabari’ye (ö.923) göre Yemame’de sahte peygamber Müseyleme’nin ordusu 40 bin kişilik ordusundan yedi ila 10 bin kişi ölürken, Müslümanların ordusundan 1.100 kişi ölmüş. İbnü’l Esir’e (ö.1234) göre Yemame’de 660 Müslüman şehit olmuş. Zerkani’ye (ö.1710) göre Yemame’de 75 ile 500 arası kura (hafız) varmış.
Bunların en hacimlisini esas aldığımızda bile Ali Bulaç’ın üç bin sayısına ulaşmak mümkün değil. Zaten Ali Bulaç da bu iddiasına kaynak göstermiyor. Sadece sanki o sırada orada tahrirat kâtibiymiş gibi emin bir eda ile sayılar veriyor. Suyuti’nin sadece 23 kişinin adını vermesini de pek ilginç biçimde açıklamış. Yani hafız sayısı 50 olsaydı, Suyuti bunların adlarını “kütük defterine döner diye” diye vermez miydi? Eminim verirdi ama maalesef sayı ancak bu kadardı. Öte yandan takdir edersiniz ki, en güvenilir kaynak olaya en yakın tarihte yazandır. Bu da İbn Hişam’dır ve o 70+40 kişiden (hepsi şehit mi oldu belli değil) söz ediyor.
3- Ebubekir Mushaf’ı nasıl derlendi?
Bana göre bunlar değil esas mesele, Esas mesele Peygamber tarafından neden yapılmadığı muamma olan bir işin, yani (eğer söz konusuysa) vahiylerin üzerlerine yazıldığı taş, ağaç kabuğu, deri, kumaş, porselen, kemik gibi elverişsiz malzemelerden kâğıda (papirüse veya parşömene) aktarılmasının (cem edilişinin) ne zaman ve nasıl olduğu. Her şeyden önce böyle bir ‘cem’ yapıldı mı? Harald Motzki’ye göre (adına bakıp ‘oryantalist’ yaftası yapıştırmayın, kendisi İslamcı bir araştırmacı) bu konudaki en tafsilatlı bilgiyi ilk olarak Buhârî nin (ö.870) el-Câmi’u’s-sahîh adlı eserindeki dört hadisten öğreniyoruz. Buhârî üçü detaylı, biri kısa olan bu dört rivayeti farklı kişiye (ravi) dayandırıyor.
Buhârî’den önceki bir kaynak olan İbn Hanbel’in (ö.856) Müsned’indeki iki kısa rivayette Yunus’tan nakille Zeyd b. Sâbit’in Kuran’ın cem’ine direnmesinden söz ediliyor ama arkası yok. Ebû Ubey Kâsım b. Sellâm (ö.838) tarafından yazılmış olan Kitâbu fedâili’l-Kur’an ile Abdurrazzâk’ın (ö.827)Tefsîr adlı eserlerinde Buhârî’ninkilerden herhangi biriyle aynı olmaksızın onunkiler kadar tam rivayetler var. Daha eski tarihli bir kaynak olan Tayâlisî’nin (ö. 20) Müsned’inde İbrahim b. Sa’d’dan nakille Zeyd’in Kur’an’ın cemine itiraz ettiği söyleniyor, o kadar. Ancak, buradaki anlatım ne Hanbel’e ne Buhârî’ye benziyor. Abdullah b. Vehb (ö.812) tarafından yazılan el-Câmi adlı eserde, Müsned’de eksik olan rivayetin sonu yani Ebubekir döneminde cem yapıldığına dair bilgiler var. Ama bu kaynaklarda Buhârî’nin el-Câmi’inde bulunan tek tam versiyon bulunmuyor.
Buhârî’den daha genç kaynakları da tarayan Motzki, sonunda bu rivayetlerin hepsinin tek bir kişiden kaynaklandığını tesbit ediyor: Bu kişinin adı İbn Şihâb ez Zühri. Zühri’nin dayandığı kaynak Ubayd b. El-Sebbâg, onun altındaki kişi ise Zeyd b. Sâbit.
Peki, İbn Şihab ez-Zühri kim? Doğum tarihi bilinmeyen ancak 742’de öldüğü söylenen Zühri, bazı kaynaklara göre o zamana kadar ki rical ve tabakat kitaplarında adı geçmeyen önemsiz biri, bazılarına göre büyük bir hadis âlimi. Alın size ciltler dolusu kitap yazılacak bir konu daha. İşin daha ilginci Ez Zühri, Peygamber’e vahiy geldiğini de ilk nakleden kişi.
Peki, Ubayd b. El-Sebbâg kim? Ne doğum ne ölüm tarihi bilenen, Buhârî’de bu hadisinden başka hiçbir yerde adı geçmeyen biri. Özetle Ebubekir derlemesinin kaynağı, adı ilk kez 150 yıl sonra duyulmuş biri ile yaşadığı meçhul biri. Böyle önemli bir olayı o dönemde yaşamış başka kişilerin de bilmesi gerekmez miydi sizce? Ama koca İslam tarihi buna benzer hayali unsurlar üzerine inşa edilmiş.
Peki, Ebubekir’in bu çok önemli işi Zeyd b. Sabit gibi genç birine (o sırada 23 yaşında) vermesine ne demeli? Zeyd ‘sahih’ rivayetlere göre 610 doğumlu ve Hicret’ten (622) sonra Müslüman olmuş, ardından Peygamber’e vahiy kâtipliği yapmış. Demek ki daha 12 yaşında iken Kuran gibi karmaşık bir metni kaleme alacak kadar Arapçaya hâkim imiş. Dahası rivayetlere göre Peygamber’in isteği üzerine 15 gün içinde İbraniceyi, 17 gün içinde de Süryaniceyi öğrenmiş. Gerçi İbranice onun anadili olmalı, çünkü Ebubekir ve Osman dönemlerindeki derleme heyetine dâhil edilmediği için pek kızan İbn Mesud’a göre “Kendisi Peygamber’den vahiy ezberlerken Zeyd ‘iki örüklü saçıyla’ sokakta oyun oynuyor”muş. Buradaki ‘iki örük’ lafı Zeyd’in Yahudiliğini ima ediyor galiba.
Peki, Zeyd’le aynı yaşta olan ve bazılarına göre dil bilgini Düeli’ye (ö.688) ders verecek kadar Arapçaya hâkim olan Ehlibeyt’ten Ali, neden derleme heyetine alınmamış? Bu derleme iddia edildiği gibi Peygamber’in evinde saklanan yazılı belgelerin iki şahitle doğrulanması üzerine yapılmışsa, neden 15 ay gibi uzun süre almış? Bu kutsal metin neden Hafsa’ya teslim edilmiş? Daha çok soru var ama yerimiz sınırlı.
4- Osman Mushafı nasıl derlendi?
Günümüzdeki tüm Kuran’ların atası (neden Ebubesir Mushafı değil de Osman derseniz, cevap yok.) olduğu iddia edilen Osman Mushafı henüz elimizde yok. Bunu kimse de inkâr edemedi. Demek ki bu konuda sadece rivayetler var. Motzki’ye göre bu konudaki rivayetlerin sayısı Ebubekir’in cemine ilişkin olandan daha da az. Buhârî’nin (ö.870) el-Câmi’isinde, İbn Şebbe’nin (ö.876) Târîhu’l-Medîne’sinde, Tirmizî’nin (ö.882) Câmi’inde, Ebû Ubeyde’nin (ö.838) Fedâil’’inde, Nesâî’nin (ö.915-6)Sünenü’l-kübrâ’sında, Ebû Ya’lâ’nın (ö.920) Müsned’inde, Taberî’nin (ö.922) Câmi’inde ve İbn Ebî Dâvud’un (ö.928) el-Mesâhif’inde 16’sı aynı metinle verilen 22 rivayet zinciri var. Bunda da bütün isnatlar yine aynı kişide, İbn Şihab Ez Zühri’de çakışıyor. Altında bu sefer Enes b. Malik ve onun altında Osman var.
Osman’ın neden yeni bir derleme yapma ihtiyacı duyduğu sorusuna ‘Yedi Harf’ hadisinden sonra ortaya çıkan durumun, çok farklı okumalara neden olduğu, hatta Müslümanların aynen Hıristiyanlar gibi bölünme noktasına vardığı için diye cevap veriyor İslami kaynaklar. Önce bu hadisin ne olduğunu hatırlayalım: Ömer ile Hişam arasında Furkan Suresi’nin okunuşu yüzünden çıkan anlaşmazlığı Peygamber “Bu Kuran yedi harf üzerine indirilmiştir. Bunlardan hangisi kolayınıza gelirse onunla okuyun” demiş. Bundan sonra da aynı metni farklı okumalar meşru olmuş. Peki, ikisi de Kureyşli olan bu kişilerin aynı sureyi farklı şekilde okuması ve bu farklılığın Ömer’i neredeyse Hişam’ın üzerine atılacak kadar kızdırması mantıklı mı? Âlimler neyin farklı olduğunu söylemedikleri için buna cevap veremiyoruz. Peki, harekesiz, noktasız, sesli harfsiz bir metni insanların tek tip okuması mümkün mü? İslam âlimleri sorunun büyüklüğünün farkındalar. Yedi Harf derken kastedilen ‘okuma farkıdır’, ‘yedi Arap lehçesidir’, ‘Mudarlılar arasındaki lehçe farklarıdır (Bunlara göre Kuran Kureyş lehçesinde değil Mudar lehçesinde inmiştir) “yedi harften kasıt helal, haram, emir, zecr, muhkem, müteşabih ve emsal’dir’ ‘ayetlerin sonundaki harflerin değiştirilmesidir’ ‘harfler, fiiller ve isimlerdir’, ‘yakın anlamları olan yedi vecihtir’ ‘imale, feth, terkik, tefhim, hemze, teshil, idğam, izhar gibi farklı okuyuşlardır’ gibi açıklamalarla meseleyi çözmeye çalışıyorlar. Kafanız karıştı değil mi? Ama İbn Cezeri’nin (ö.1233) tam 30 senede çözemediği problemi Ali Bulaç çözmüş işte.
5- Kayıp ayetler kimde bulundu?
Sadece Kuran konusunu araştıran kişinin işinin ne kadar zor olduğunu gösteren bir örnek olduğu için, önemsiz bir eleştiriye cevap vereceğim: Zeyd’in Tevbe Suresi’nin son iki ayetiyle, Ahzab Suresi’nin bir ayetini ayrı ayrı kişilerde bulduğunu ve kurallara aykırı biçimde tek kişinin şahitliği ile metne geçirdiğini söylemiştim, bu bazılarına çok komik geldi. Komikse bile benden kaynaklanmıyor bu durum. Çünkü 1) İslami kaynaklarda bazen olayın Ebubekir, bazen Ömer bazen de Osman dönemlerinde olduğu söyleniyor. Bazen bu dönemler birbirine geçiyor. 2) Kaybolan ayetler Tevbe’nin son iki ayeti ile Ahzab’ın bir ayeti mi? Yoksa Ahzab suresinin bazı ayetleri mi bu kesin değil ama bu nispeten önemsiz bir sorun. Sadece Ahzab’ın (73 ayet) orijinalinin Bakara Suresi kadar (286 ayet) olduğu yolundaki rivayet var ki bu Şii ulemanın “Kuran’ın orijinali 17 bin ayetti ancak Ebubekir ve Osman derlemelerin sırasında Ali’ye ve velayet kurumuna ilişkin ayetler ayıklandı” iddiasıyla birlikte ele alınmalı. Suyuti’nin yaptığı tesbitlere göre Sünni ulema da ayet sayısında hemfikir değil. Sayıyı 6000, 6204, 6214, 6219, 6225, 6216, 6236, 6616, 6666 diye veren kaynaklar var. 3) Kaynaklarda kaybolan ayetlerin yanında bulunduğu kişiler olarak Huzeyme bin Sabit El Ensari, Ebu Huzeyme El Ensari, Huzeyme, Haris b. Huzeyme, Ubey b. Ka’b, son olarak ‘ensârdan bir adam’ diye tarif ediliyor. Peki, hangisinin şahitliği iki kişi yerine geçiyor? Ali Bulaç “Peygamber’in Huzeyme’yi iki şahit yerine kabul ettiğini herkes biliyordu” diyor. Bulaç yanılıyor, hadislerde şahitliği iki kişi yerine geçen kişinin adı Huzeyme değil, Huzeyme b. Sabit El Ensari. Merak edenlere, bu kişinin neden “Zü’ş şehadeteyn” (şahitliği iki kişiye bedel) olduğunu anlatalım. Rivayete göre bir gün Peygamber bedevinin birinden bir at satın almış. Peygamber “bunu şu kadar paraya sattın” demiş, Bedevi “hayır şu kadar paraya” demiş. O sırada olay yerine Huzeyme b. Sabit El Ensari gelmiş. Peygamber lehine şahitlik yapmış. Peygamber, “pazarlık sırasında burada mıydın ki şahitlik ettin?” deyince de, El Ensari “ben senin doğru sözlü olduğunu biliyorum” demiş. Bunun üzerine Peygamber de onun şahitliğini iki şahitliğe denk sayarak kendisini ödüllendirmiş!
Yedi Harf, farklı Mushaflar, Kahire Mushafı, Batılı bilim adamlarının bu konulardaki tezleri gibi pek çok önemli konuya değinmeye fırsat kalmadan yer bitti. İslam âlimlerinin 1400 yılda halledemediğini bir yazıda halletmek gibi bir iddiamız yok nasılsa, onlara da ilerde değiniriz. Herkese iyi pazarlar...
Özet Kaynakça: Ziya Şen, Kur’an’ın Metinleşme Süreci, Ensar Neşriyat, 2007; Harald Motzki, “Kur’an’ın Cem’i, Son Dönem Metodolojik Gelişmeler Işığında Batılı Görüşlere İlişkin Yeni Bir Değerlendirme”, (Çeviren: Selim Türcan),Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2006/2, c.V, S. 10, s. 131-163; I. Kuran Sempozyumu Tebliğler-Müzarekeler, Ankara, 3 Nisan 1994;Encyclopaedia of Quran, 6 cilt, (Yayına Hazırlayan: Jane Dammen McAuliffe), Brille, Leiden-Boston, 2002.
.9-10-11..
.
Türkler söz verir ama tutmaz (mı?)
Geçtiğimiz haftalarda MİT-PKK görüşmelerinin neden başarısız olduğu, sözünden cayanın kim olduğu konusunda yazılar okuduk. Bu tartışma ve Yıldıray Oğur’un 13 Ekim 2011 tarihli “Söz, devlet sözü” başlıklı güzel yazısı bu haftaki yazımın esin kaynağı oldu. İttihatçıların (İTC) ve Kemalistlerin siyasi rakiplerine verdikleri ve tutmadıkları sözlerin bir çetelesini çıkardım. Kanımca bu tarihçe, Türk milliyetçileri için olduğu kadar, rakip milliyetçiler (Osmanlı döneminde Arap, Rum ve Ermeni vb. milliyetçileri, günümüzde özellikle Kürt milliyetçileri) için de önemli dersler içeriyor.
Frenkler mi Osmanlılar mı?
Jön Türklerin 1890 tarihli Paris toplantısında Mizancı Murad, Arap katılımcılara bir Arap devleti kurma niyetlerinin olup olmadığını sorduğunda, Meclis-i Mebusan üyesi Beyrutlu Marunî Halil Ganem şöyle demişti: “Biz Araplar biliyoruz ki, eğer Frenkler ülkemize girerlerse, birkaç yıl içinde topraklarımız onların eline geçecektir ve ülkeyi diledikleri gibi yöneteceklerdir. Türklere gelince, onlar bizim dinimize inanırlar ve âdetlerimizi bilirler. Dört yüz yıllık yönetimleri boyunca bir santimetre mülkümüzü dahi almamışlardır. Arap aydınlarının ve ileri gelenlerinin ümmetlerinin Osmanlı çıkarları çerçevesinde yaşamasından başka bir isteği yoktur.”
Nitekim 1908’de Meşrutiyet’in ikinci kez ilan edilmesinden sonraki ilk seçimlerde Meclis’e giren 240 veya 288 mebusun 50 veya 67’si Arap’tı. Buna karşılık, Aralık 1908’de Paris’te kendilerine Suriye Merkez Komitesi adını veren grup tarafından yayınlanan beyannamedeki en aşırı talep olan Arap vilayetlerine bir çeşit özerk statü tanınması fikri İstanbul’da Meclis-i Mebusan’daki Arap mebuslar arasında infial yaratmıştı. Hatta deklarasyonu kaleme alan Raşid Mutran’ın ailesinden dahi bu girişimi lanetleyenler olmuştu.
Türk-Arap monarşisi
Abdülhamid’in 31 Mart Olayı bahane edilerek 1909’da tahttan indirilmesinden sonra iktidara yerleşmeye başlayan İttihat ve Terakkiciler’in reformları yerleştirmek amacıyla merkezî otoriteyi güçlendirmek için attığı adımlar bu olumlu süreci tersine çevirdi. Özellikle İttihatçıların Suriye’deki idarî makamlara kendi adamlarını yerleştirmeleri ve buradaki okullarda, mahkemelerde ve idarî birimlerde Türkçe kullanımını mecburi hale getirmeleri muhalefetin ‘Arapçılık’ hareketi etrafında toplanmasına neden oldu. Ancak bu dönemde bile Araplar arasında Osmanlı Devleti’ne karşı takınılacak tutumda netlik yoktu. Örneğin 1909 yılında Paris’te kurulan El Cemiyyeti’l-Arabiyyeti’l-fetat (Genç Arap Cemiyeti) Arapları hem Osmanlı’nın hem de yabancıların egemenliğinden kurtarmak gibi radikal bir hedefe sahipken, el-Kahtaniyye (Arapların ilk atası sayılan ‘Kahtan’ın Oğulları’) adlı gizli örgüt, Osmanlı Devleti’ni Avusturya-Macaristan örneğindeki gibi ikili bir monarşi haline getirmeyi hedefliyordu.
İstanbul’daki Meclis-i Mebusan’ın Arap üyeleri ise Filistin’e Yahudi göçü gibi önemli bir konuda ya da Fırat üzerinde İngiliz Lynch şirketinin vapur işletmesi gibi ikincil konularda hâlâ milliyetçilikten uzak bir tavır sergiliyorlardı. Ancak 1911 Trablusgarp ve 1912-1913 Balkan Savaşları (daha doğrusu hezimetleri) sonrasında Osmanlı İmparatorluğu, Araplar için güvenli bir şemsiye olma niteliğini yitirince Araplar kendilerine yeni bir yol çizmek zorunda kaldılar.
1913 Arap Kongresi
Osmanlıcı ancak adem-i merkeziyetçi (Prens Sabahattinci) Araplar bu amaçla 18-24 Haziran 1913’te Paris’te bir ‘Arap Kongresi’ topladılar. (Paris daha önce İttihatçılar ve Kürt milliyetçileri için olduğu gibi Arap milliyetçilerinin de ‘başkenti’ idi.)
Kongreden bir hafta önce Gürcü kökenli, Bağdat doğumlu Sadrazam Mahmud Şevket Paşa şüpheli bir suikasta kurban gitmişti, dolayısıyla siyasi ortam gergindi. İTC ve farklı görüşlerdeki Arap gruplar uzun süre kongreyi engellemeye çalıştılar. İTC bunu başaramayınca cemiyetin umumi kâtibi Mithat Şükrü (Bleda) ile birkaç kişiden oluşan bir heyeti Paris’e gönderdi. Kongrenin Hıristiyan Araplardan oluşan delegeleri İTC’ye güvenilmeyeceğini söyleyerek görüşmelere katılmadılar. Uzun tartışmalardan sonra taraflar (İTC ve Müslüman Araplar) bir anlaşma sağladılar. Kongre Heyeti Başkanı sıfatıyla Abdülkerim el-Halil ile İTC adına Dâhiliye Nazırı Talat Bey tarafından imzalanan anlaşmanın önemli maddeleri arasında, Arap vilayetlerinde resmî işlemlerin Arapça yapılması, ilk ve ortaöğretimin Arapça yapılması, yüksek öğrenimin bölgedeki çoğunluğun dilinde yapılması, ortaöğretimde Türkçenin zorunlu ders olması, vali dışındaki tüm devlet görevlilerinin Arapça bilmesi, askerlerin memleketlerine yakın yerlerde askerlik yapması, vilayetlerde yerel meclislerin kararlarının geçerli olması, Osmanlı Devleti’nin her hükümetinde en az üç bakanlığın Araplara verilmesi, idari, adli ve ilmi sınıflarda Arap görevlilere yer verilmesi vardı.
Cemal Paşa’nın işleri
İttihatçıların Arapların tüm isteklerini kabul etmelerinin nedeni kısa sürede anlaşıldı. İttihatçılar Araplara verdikleri sözleri tutmayacaklardı. Nitekim Kongre Başkanı Abdülhamit Zöhravi, Ayan Meclisi üyeliğine atandığı halde antlaşmanın diğer koşulları uygulanmadı. Dahası önemli Arap liderlerinden Aziz Ali Mısri, İstanbul gizli polisi tarafından 9 Şubat 1914 günü Tokatlıyan Oteli’nde tutuklandı ve kısa bir yargılamadan sonra idama mahkûm edildi. Gerçi daha sonra İngilizlerin araya girmesiyle idam cezası affedildi ancak bu olay, Arap milliyetçilerinin gözünde İttihatçıların tüm itibarını kaybetmesine neden oldu. İttihatçılar bununla da kalmadılar, bölgeye Cemal Paşa’yı atadılar. Cemal Paşa’nın Suriye ve Lübnan’da izlediği gaddar politikalar Arap milliyetçiliğini ayrılıkçı çizgiye hızla taşıdı. Haziran 1916’da Mekke Şerifi Hüseyin’in kendi adına çıkardığı bir fetva ile başlayansözde ‘Arap İsyanı’, Türk tarih yazımında “Arapların Türkleri arkadan hançerlemesi” olarak anılacaktı. Savaşın sonunda ortaya çıkan tablonun ne Arap milliyetçilerini ne de Türk milliyetçilerini memnun ettiğini herhalde belirtmeye gerek yok.
İttihatçı-Taşnak ittifakı ve hazin sonu
Aynı dönemde, benzer bir süreç Türk-Ermeni ilişkilerinde de yaşanmıştı. 27 Eylül 1907’de Jöntürk hareketinin Selanik ve Paris kolları Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti adı altında birleştiğinde hareketin önündeki en önemli sorun hareketi Anadolu’da yayacak bir teşkilata ve etkinliğe sahip olmamaktı. İşte bu eksiklik 27-29 Aralık 1907’de Paris’te yapılan kongrede Haçadur Malumyan (nam-ı diğer Agnuni), Prens Sabahaddin ve Ahmet Rıza’nın başkanlık yaptığı üç oturumda kurulan ittifakla dolduruldu.
23 Temmuz 1908’de II. Abdülhamid’in Meşrutiyet’i ikinci kez ilan etmesini sağladıktan sonra Talat, Nazım ve Bahaddin Şakir daha önce alınmış kongre kararlarına bağlılıklarını teyid etmişler, sadece Abdülhamid’in tahttan indirilmesinden vazgeçtiklerini söylemişlerdi. Bu geri adıma ses çıkarmayan Taşnaksutyun’un İTC’ye ilettiği 3 Ağustos 1908 tarihli talepler listesinde Ermeni vilayetlerinde serbest dolaşıma izin verilmesi, 1895-1908 arasında Ermeniler aleyhine çıkarılan bütün kararnamelerin geri çekilmesi, Ermeni siyasi tutukluların salınması, sürgünlerin ve göçmenlerin evlerine dönmesine izin verilmesi vardı. Bu tekliflerin hemen hepsi kabul edildi. 1908 eylülünde Hamidiye Alayları’nın dağıtılması kararı alındı, 1909 kasımında Hamidiyeci Kör Hüseyin Paşa tutuklandı ve elinden alınan bütün toprakları yasal sahipleri olan Ermenilere iade edildi. Ortaya çıkan olumlu havada Balkanlar, Kafkasya ve ABD’de yaşayan 50 bin kadar Ermeni geri döndü. Hayvan sayısı ve rekolte arttı. Kısacası ülkede bir umut, bir mutluluk havası egemendi.
Çoğulcu Meclis
30 yıl aradan sonra 17 Aralık 1908’de açılan Meclis-i Mebusan’da 147 Türk, 60 Arap, 27 Arnavut, 26 Rum, 14 Ermeni, 10 Slav ve dört Yahudi mebus yer aldı. Partilere göre dağılım ise 160 İttihatçı, 20-25 Ahrarcı, dört Taşnak, bir Hınçak, iki Bulgar devrimci, bir Bulgar Sosyal Demokrat ve 70 bağımsız şeklindeydi. Kısacası Osmanlı Devleti’nin çok kültürlü yapısını tam anlamıyla yansıtmasa da gayet çoğulcu bir meclis oluşmuştu. Ancak bu mutlu dönem çok uzun sürmedi. İstanbul’da yaşanan 31 Mart Olayı ve bununla eş zamanlı olarak Adana’da yaşanan (tarafların değişik adlandırmalarıyla) Adana İğtişaşı/ Faciası/ Katliamı sırasında 20 bin civarında Ermeni’nin öldürülmesinden sonra İttihatçı-Taşnak ittifakında ilk çatlak oluştu.
Trablusgarp hezimetinin gölgesinde, 29 Eylül- 9 Ekim 1911 tarihlerinde Selanik’te toplanan İTC’nin IV. Kongresi’nde “Türkçülük” doktrinini kabul edildikten sonra adında “Türk” terimi bulunan çeşitli cemiyetler kuruldu, Arap eyaletlerinde, Kırım, Kafkasya ve Orta Asya’da Türkçülük propagandasına hız verildi. Türk tarafı 1908 ruhuna bir kez daha ihanet ederken Hınçak Partisi, 1912 yılının başında kurulan Hürriyet ve İtilaf Fırkası (HİF) ile; Taşnaksutyun ise İTC ile ittifaka devam ediyordu. İttihatçılar 1912 seçimlerinde, Taşnaksutyun’a 20 mebusluk vaat etmişlerdi ancak seçimi kazanacaklarını anlar anlamaz sözlerinden caydılar ve mebus sayısını dokuza düşürdüler. Üstelik de bunları kendileri tayin edeceklerdi. Hâlbuki daha önceden parlamentoda 14 Ermeni mebus vardı. Böylece İttihatçıların muhaliflere uyguladığı şiddet yüzünden tarihe Sopalı Seçimler olarak geçen 1912 seçimlerinden sonra İTC iktidara iyice yerleşirken, Ermeni milliyetçileri yeni düzende kendilerine yer olmadığını kavramaya başlamışlardı.
Son temaslar ve kopuş
Taraflar arasındaki son temaslar, 1878 Berlin Antlaşması’nın şartı olduğu halde tam 36 yıldır yapılmayan Ermeni Reformları konusunda oldu. İttihatçılar, Ermenilerden Batılı devletlerin bu konudaki müdahalelerine karşı çıkmalarını istiyorlardı. Taşnaklar ise Müslümanlarla tam hak eşitliği, Ermeni vilayetlerine daha önceden kararlaştırıldığı gibi Avrupalı görevlilerin atanması, bu vilayetlerdeki jandarma güçlerinin yüzde 50’sinin Ermeni olması gibi taleplerinde direniyorlardı. Hınçaklar ve Patriklik ise bu pazarlıkları hoşnutsuzlukla izliyordu.
İttihatçılar 1914 seçimlerinde, yarısını kendileri seçmek koşuluyla Taşnaklara 16 Ermeni mebus sözü verdi. Ayrıca bir Ermeni mebus Meclis-i Mebusan’ın başkan yardımcılığına getirilecekti. Tam işler yoluna girmiş görünüyordu ki, Birinci Dünya Savaşı patladı. İttihatçıların Almanya ile 2 Ağustos 1914’te gizli bir antlaşma imzaladığı günlerde Erzurum’da Taşnaksutyun’un VIII. Kongresi toplandı. İTC’yi temsilen Bahaeddin Şakir, Ömer Naci ve Hilmi Bey’den oluşan üç kişilik bir heyet Erzurum’a geldi. Heyet Ermenilerin Kafkaslarda Rusya’ya karşı bir ayaklanma çıkarmaları karşılığında Kafkasları paylaşmayı öneriyordu. Taşnaklar, hem uluslararası ortamı kendi lehlerine gördüklerinden, hem de geçmiş tecrübelerinden dolayı, İttihatçıların bu teklifine olumlu cevap vermediler. İttihatçıların intikamı acı oldu. 1915 yılının ilkbaharında başlayan ve 1917 yılının sonbaharında biten Ermeni Tehciri/ Katliamı/ Soykırımı sonucu ortaya çıkan tablo Türk milliyetçilerini memnun ettiyse (hatta hâlâ memnun etmeye devam ediyorsa da) Ermeni halkının ödediği bedeli düşününce, Ermeni milliyetçilerinin mutlu olduğunu sanmıyorum.
Kemalistlerin Kürtleri kandırması
Abdülhamit’in Hamidiye Alayları, Aşiret Mektepleri, unvanlar vb. ile merkeze bağladığı Kürtler, Birinci Dünya Savaşı’nda Türkçü tasfiye politikaların hedefi olmadılar çünkü savaşta onlara ihtiyaç vardı. Kemalistler Milli Mücadele yıllarında Doğu Anadolu’da bir Ermeni devleti kurulmasından endişe eden Kürtleri çeşitli vaatlerle yedeklerine almayı başardılar. Ama bu vaatlerini hiç bir zaman yerine getirmediler. Bu sayfalarda defalarca yazdım ama okumayanlara satır başlarıyla hatırlatırsam, 23 Temmuz 1919’da toplanan Erzurum Kongresi’nin sonuç beyannamesinde ABD Başkanı W. Wilson’un “milletlerin kendi kaderini tayin hakkı” prensibinin geçerliliği vurgulanarak, konunun toplanacak “Milli Meclis”te ele alınacağı vaat edilmiş, deyim yerindeyse Kürtlere ‘havuç’ uzatılmıştı. Ancak, 4-11 Eylül 1919 tarihlerinde toplanan Sivas Kongresi’nde Wilson’dan ve “kendi kaderini tayin hakkından” söz edilmemişti bile.
20-23 Ekim 1919 tarihlerinde İstanbul adına Bahriye Nazırı Salih Paşa ve padişahın başyaveri Naci (Eldeniz) Paşa ile Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adına Mustafa Kemal, Rauf (Orbay) ve Bekir Sami (Kunduh) paşalar arasında Amasya’da imzalanan beş protokolden ikincisinde“Kürtlerin oturduğu arazi”den, “Kürtlerin ırk hukuku”ndan söz edildiği halde, 23 Nisan 1920’de açılan Büyük Millet Meclisi’nde bu konular görüşülmedi bile. Kürtler de verilen sözlerin neden tutulmadığını sormadılar.
Anayasal kandırmaca
Ocak 1921’de kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun (günümüzdeki adıyla 1921 Anayasası) 23 maddesinden ‘İdare’ başlığı altında toplanan 12’si vilayet ve kazaların muhtariyetinin (bugünkü deyimle özerkliğinin) nasıl hayata geçirileceğine ayrılmıştı. Bu maddelerde etnik temele dayalı bir özerklikten söz edilmediği halde Kürt çevreleri epey umutlandı.
1921’de Koçgiri Ayaklanması yüzünden sıkıntılı anlar yaşayan Ankara, bölgeye gönderdiği Nasihat Heyeti sayesinde Dersimli liderlerin bir bölümünü TBMM’ye katılmaya ikna etmiş, hatta bu kişilerin oturumlara “Kürt milli giysileriyle katılmalarını” teşvik etmişti. Devletin teşvikiyle Kürt milli giysilerini sırtına çekenlerden Hasan Hayri Bey, devlete güvenmenin bedelini ağır ödeyecek, 1925’te “Kürtçülük yapmak” suçundan (suçlamalar arasında Meclis’e Kürt giysileri ile gelmek de vardı) idam edilecekti.
Özerklik sözü vermek kolay
TBMM’nin 10 Şubat 1922 tarihli oturumunda Kürtlere özerklik veren 18 maddelik bir kanun teklifi verildiğine dair İngiliz belgesini güvenilir bulmasam da, Mustafa Kemal’in 16/17 Ocak 1923 gecesi, İzmit Kasrı’na davet ettiği dönemin ünlü gazetecilerine söylediği şu sözleri ciddiye almamak mümkün mü: “Dolayısıyla başlı başına bir Kürtlük düşünmektense, bizim Teşkilat-ı Esasiye Kanunu [1921 Anayasası] gereğince zaten bir tür yerel özerklikle oluşacaktır. O halde hangi livanın halkı Kürt ise, onlar kendi kendilerini özerk olarak idare edeceklerdir.”
Elbette Kürtlere uzatılan bu havucun nedenini artık iyi biliyoruz: Lozan Barış Görüşmeleri’ndeİngilizler Musul’un bir Arap şehri olduğunu ileri sürerek Irak manda yönetimine bağlanmasını; Türk tarafı ise Musul’un Kürt şehri olduğunu ve Türklerle Kürtlerin “etle tırnak gibi ayrılmaz” unsurlar olduğunu söyleyerek Musul’un Türkiye’ye bağlanmasını istiyorlardı.
Özerklik sözünü tutmak zor
Sonuç ne oldu derseniz, Türk devleti verdiği Musul konusunda Kürtlere verdiği sözleri tutmadı,Musul’u dışarıda bırakan Lozan Barış Antlaşması Kürt milletvekillerinin itirazına rağmen 24 Ağustos 1923’te TBMM’de kabul edildi. 20 Nisan 1924 tarihinde kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda 1921 Anayasası’nın özerklikle ilgili maddeleri yer almadığı gibi, 88. maddesinde “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle Türk ıtlak olunur” denerek Kürt kimliği inkâr edildi. Bu tarihten sonra Türklerle Kürtlerin ilişkisi hiç iyi olmadı. Ama Türkler Kürtlere sözler vermeye ve bu sözleri tutmamaya devam ettiler. Kürtler de nedense bu sözlere inanmaya ve her seferinde şaşırmaya devam ettiler.
28/29 Haziran 1925 gecesi idam edilen Palulu Şeyh Said’in İstiklal Mahkemesi üyesi Ali Saip (Ursavaş’a) “Hani doğruyu söylersem beni kurtaracaktın?” demesi ya da devletin sözüne güvenerek teslim olan ancak 15 Kasım 1937’de altı arkadaşla Elazığ’da idam edilen Dersimli Seyit Rıza’nın “Ben sizin hilelerinizle baş edemedim, bu bana dert oldu, ama ben de sizin önünüzde diz çökmedim, bu da size dert olsun” sözleri devletimizin “sözünü tutmama” tarihçesinin küçük ama anlamlı anekdotlarıdır.
Sözün özü, İttihatçılar Arap ve Ermeni (bu yazıda değinmediğim Rum) milliyetçiliklerinin, en az Türk milliyetçiliğinin talepleri kadar meşru taleplerine kulaklarını tıkayarak, Osmanlı Devleti’nin parçalanmasını hızlandırdılar. Ama daha kötüsü bizlere boğazına kadar kana batmış bir toplum bıraktılar. İttihatçıların devamı olan Kemalistler, Cumhuriyet tarihi boyunca Kürtlere çeşitli sözler verdiler ama hiçbirini tutmadılar ve ülkeyi patlamaya hazır barut fıçısına çevirdiler. Kemalist devlet geleneğine sadık kalan sağ muhafazakâr iktidarlar ülkeyi kana çeviren son sürecin mimarı oldular. Eğer AKP de İttihatçı-Kemalist geleneğe teslim olarak Kürt milliyetçiliğinin en az Türk milliyetçiliği kadar meşru taleplerine kulaklarını tıkarsa, korkarım sonumuz pek hayırlı olmayacak.
Özet Kaynakça: Hasan Kayalı, Jön Türkler ve Araplar. Osmanlı İmparatorluğu’nda Osmanlıcılık, Erken Arap Milliyetçiliği ve (1908-1918), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998; Zekeriya Kurşun, Yol Ayrımında Türk Arap İlişkileri, İrfan Yayınevi, İstanbul, 1992; Arsen Avagian; Arsen Avagyan ve Gaidz F. Minassian, Ermeniler ve İttihat ve Terakki, Aras Yayıncılık, 2005; Ayşe Hür, “Kürtlere özerklik sözü verildi mi?”, 19 Eylül 2010, Taraf; “Cemal Paşa ve Arap milliyetçiliği”, 14 Ağustos 2011,Taraf; Ali Bilgenoğlu, Osmanlı Devletinde Arap Milliyetçi Cemiyetleri, YARMH Yayınları, 2007.
.16-10-11.
Tek eksik ‘Sakallı Nureddin Paşa’
Müjdeler olsun. 26. sınırötesi harekât başladı. Madem devletimiz 90 yıllık Kürt Meselesi’ni (onlara göre PKK veya terör meselesi elbette) orduya havale etti, o halde ordumuzun başına bir de ‘Sakallı Nureddin Paşa’ bulalım, böylece hem gelenek devam etsin, hem ordumuz başarıdan başarıya koşsun, hem ordunun yetmediği yerlerde ‘Nureddin Paşa yöntemleri’ ile meseleyi halletsin. Neden böyle düşündüğümü yazıyı okuduğunuzda anlayacağınızı düşünüyorum.
Parlak askerî sicil
Önce kahramanımızın Cumhuriyet öncesi kısa künyesini verelim:1873 yılında Bursa’da doğan Mehmed Nureddin Bey 1893 yılında teğmen rütbesiyle askerlik hayatına başlamıştı. Nurettin Bey sırasıyla 1897’de Osmanlı-Yunan Savaşı’na gönüllü olarak katıldı, 1898’de II. Abdülhamid’in yaverliğine atandı, 1902’de Makedonya’da Bulgar çetecileri takip etmekle görevlendirildi, 1909’da 31 Mart Olayı’nı bastırmak için Hareket Ordusu’yla İstanbul’a geldi, 1911’de Yemen’de çıkan Zeydî İmam Yahya İsyanı’nı bastırmakla görevlendirildi. Buradaki başarısından sonra 9. Kolordu Komutanlığı’na tayin edildi. 1913’te II. Balkan Savaşı’nın son yıllarına katıldı ve Edirne’nin geri alınışında bulundu.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Albay rütbesiyle Irak ve Havalisi Umum Komutanı olarak atandı. Ayrıca Basra ve Bağdat Valilikleri de ek göreviydi. Sakal bırakmaya ve ‘Sakallı’ diye anılmaya bu yıllarda başladı. Selman-ı Pak ve Kut’ül-Amare muharebeleri sırasında kararlarını beğenmediği için Goltz Paşa’ya ve Enver Paşa’ya sert cevap mektupları yazdı. Sonunda Enver Paşa’nın isteğiyle Goltz Paşa tarafından görevinden alındı, kısa süre Kafkas Cephesi’nde görev yaptıktan sonra, Ekim 1916’da Muğla ve Antalya Havalisi Komutanlığı’na atandı.
Urla Rumları
‘Sakallı Nureddin’, 1 Mart 1918’de Mirliva (Tuğ-Tüm General/Paşa) oldu. Ocak 1919’da Aydın (İzmir) Vali Vekilliği ve 17. Kolordu Komutanlığı, sonra İzmir Valiliği ve İzmir Havalisi Bölge Komutanlığı’na tayin oldu. Bölge azınlıklarına karşı o kadar gaddarca politikalar izledi ki, gayrımüslimler ve İtilaf Devletleri Nureddin Paşa’nın görevden alınması için İstanbul hükümetine baskı yaptılar. Sonunda Nurettin Paşa İzmir Valiliği ve Bölge Komutanlığı’ndan alındı, İstanbul’da sadece adı olan 25. Kolordu Komutanlığı emrine atandı ancak kendisine bir görev verilmedi.
Sıra Lo diyenlerde
İstanbul’dan ümidini kesince Haziran 1920’de Anadolu’ya geçen Nureddin Paşa, ayağının tozuyla Mustafa Kemal’e Hilafet, Bolşeviklik ve İtilaf Devletleri’ne yönelik politikaları konusundaki görüşlerini sorma cüretinde bulundu. Mustafa Kemal bunun üzerine Paşa’yı İsmet Bey’e havale etti, o da kendisini Konya Valiliği’ne atadı. Ancak Paşa bu görevi pasif buldu ve küserek damadı Hüseyin Paşa’nın bulunduğu Taşköprü’ye gitti. Neyse kısa sürede affedildi ve aralık ayında Sivas’ta bulunan 3. Ordu’ya bağlı 3. Kolordu’nun yerine kurulan Merkez Ordusu’nun başına atandı. Karahisar-ı Şarki (Şebinkarahisar), Erzincan ve Dersim’i kapsayan Elazığ Livası’nda faaliyet gösterecek bu ordunun en önemli işi 1921 baharında başlayan Koçgiri İsyanı’nı kanlı biçimde bastırmak olacaktı. Nureddin Paşa’nın görevine başlarken sarf ettiği şu söz tarihe geçti: “Zo diyenleri ortadan kaldırdık, şimdi sıra Lo diyenlerde...” Paşa kibarca 1915’de Ermenilere reva görüleni, Kürtlere reva gördüğünü söylüyordu anlayacağınız.
Hikâyesini bir başka hafta anlatmayı planladığım Topal Osman’ın 47. Müfrezesi’nin de yardımıyla Nureddin Paşa kısa sürede görevini başardı. 500 asiyi ‘temizledi’, iki bin kişiyi sürdü. Hükümet isyanın bastırılmasını yeterli görüyordu ama Nureddin Paşa bölgeye yönelik sert tedbirlerin devam etmesinden yanaydı. Özellikle Dersimli Kızılbaş aşiretlerin “bir daha ayağa kalkamayacak şekilde dağıtılmasında ve Anadolu’nun değişik yerlerine serpiştirilmesinde” ısrarlıydı. Ancak Meclis bu teklifi reddetti ve mesele küllenmeye bırakıldı.
Pontusçuları temizliyor
Nureddin Paşa’nın yeni görevi, Karadeniz havalisindeki Rumları (ve yolu üzerindeki Ermenileri ve Kürtleri) yola getirmekti. (Pontusluların suçu neydi derseniz, 14 Mart 2010 tarihli “Pontus’un gayrı resmî tarihi”, yazıma bakabilirsiniz.) ‘Sakallı Nureddin Paşa’ya bağlı kuvvetler bir yandan Rum köylerine baskınlar yaparak çetecileri imha ederken, bir yandan da TBMM’de kabul edilen bir kararname ile Muğla, Aydın, Burdur ve Silifke livalarındaki 18-50 yaş arasındaki Hıristiyanlar ile Karadeniz havalisindeki eli 15-50 yaş arasındaki Hıristiyanların Sivas, Elazığ, Ergani, Malatya, Maraş’a tehcir edilmeleri emredilmişti. Ama Nureddin Paşa’ya bağlı birlikler bölgede öyle katliamlar yaptılar ki, sonunda Karadeniz ve Doğu vilayetlerinin milletvekilleri isyan etti. Erzurum Milletvekili Hüseyin Avni (Ulaş) ve 106 arkadaşının imzaladığı dilekçe Dâhiliye Vekâleti’nce haklı görülünce Nureddin Paşa 4 Kasım 1921’de Merkez Ordusu Komutanlığı’ndan alındı ve Ankara’ya çağrıldı.
Mustafa Kemal’in kalkanı
Ancak, Nureddin Paşa hakkında yapılan gizli oturumlarda, Paşa’nın Kürtlere, Ermenilere ve Rumlara karşı acımasızlığı değil, mıntıkasında bir çeşit ‘aile hükümeti’ kurması tartışıldı. Nureddin Paşa’yı milletvekillerinin gazabından Mustafa Kemal kurtardı, Genelkurmay Başkanı’nın kendisini yargılaması koşuluyla Meclis soruşturmasından vazgeçilmesini sağladı. Fevzi (Çakmak) Paşa tahmin edileceği gibi Nureddin Paşa’yı cezalandırmadı sadece askerlik görevine son verdi. Çünkü bu gaddar asker, o güne dek devletin pek çok kirli işini başarıyla halletmişti.
Tekrar Taşköprü’deki damadının yanına giden Nureddin Paşa’nın yıldızı, 6-11 Ocak 1921’de I. İnönü Muharebesi’ndeki başarısı(!) yüzünden (bu konuya da bir başka yazıda değineceğim) albaylıktan paşalığa terfi ettirilen İsmet (İnönü) Bey’in 1. ve 2. Ordu olarak ikiye ayrılan Garp (Batı) Cephesi Orduları’nın başına getirilmesi üzerine doğan boşlukta yeniden parladı. İsmet Bey’in yerine 1. Ordu’nun başına getirilmek istenen Ali İhsan (Sabis) Paşa, Ali Fuad (Cebesoy) Paşa ve Refet (Bele) Paşa, sırayla, kendilerinden kıdemsiz olan İsmet Bey’in emrinde çalışmak istemedikleri için görevi kabul etmeyince Mustafa Kemal bu göreve ‘açıktaki’ Nureddin Paşa’yı atamıştı. Paşa da Taşköprü’de kızaktan kurtulmak için olsa gerek, itiraz etmeden kabul etmişti.
Büyük Taarruz’u sahipleniyor
Paşa görevine 1 Temmuz 1922’de başladı. Mustafa Kemal’in Yunan ordusuna yönelik taarruz planına ilk başta sadece Nureddin Paşa destek verdi. Ama daha sonra ikili arasında görüş ayrılıkları belirmeye başladı. İsmet Bey de Nureddin Paşa’ya hak veriyordu. 26 Ağustos 1922 günü başlayan Büyük Taarruz sırasındaki bazı başarıları Nureddin Paşa’yı iyice cüretkâr hale getirdi ve Mustafa Kemal’in kararlarını daha çok eleştirmeye başladı. Büyük Taarruz’un başarı ile sonuçlanması üzerine TBMM “Bu muharebe bizzat Başkumandan tarafından idare edildiğinden dolayı” “Başkumandanlık Meydan Muharebesi” adı verilmesini teklif edince Nureddin Paşa’nın keyfi kaçtı. Çünkü bu zaferde kendi katkısının daha büyük olduğunu düşünüyordu. Ancak yapacak şey yoktu. Nureddin Paşa’ya Uşak, Alaşehir, Nazilli istikametine kaçmakta olan Yunan askerlerini ve yol üzerindeki Rumları ‘tepeleme’ görevi verilmişti. Paşa bu görevi de hakkıyla yaptı. 9 Eylül günü İzmir’e giren ve şehrin gayrımüslim ahalisini, mecazî anlamda değil kelimenin gerçek anlamıyla “denize döken” birliklerin komutanı Nureddin Paşa’ydı.
Hrisostomos’u linç ettiriyor
10 Eylül 1922’de İzmir’e gelen Mustafa Kemal’e tekmili Nurettin Paşa verdi. Önlerindeki masada değerli taşlarla süslenmiş bir kılıç duruyordu. Bu kılıç, İzmir’e girecek ilk süvari komutanına verilmek üzere Buhara Cumhuriyeti tarafından gönderilen üç kılıçtan biriydi. Nurettin Paşa’nın daveti üzerine, işgal yıllarında doğal olarak Yunanlılarla işbirliği yapan İzmir Rum Metropoliti Hrisostomos, yanında Belediye Meclisi Üyesi Klimadoğlu, Çürükçüoğlu Nikolaki, Sarraf Yanko ve Timoleon Efendi ile birlikte Vilâyet Konağı’na gelmişti. Aslında Metropolit İzmir’in geri alınmasından önce pekâlâ kaçabilirdi ancak kaçmamıştı. Anlaşılan fazla iyimserdi.
Mustafa Kemal, Nureddin Paşa’ya “Senin dostundur! Git görüş, ben görüşmek istemem” demişti. Nureddin Paşa Hrisostomos’a elini uzatmadığı gibi hakaret etti. Ardından İkiçeşmelik Karakolu’na götürülerek sorgulanmasını emretti. Bir süre sonra Hrisostomos’un halk tarafından linç edildiği haberi geldi. Linçin en yakın tanıdığı hikâyesini bu sayfalarda (3 Nisan 2011) anlattığım Cellât Ali’nin 1973 yılında Yeni Asır gazetesinde yayımlanan hatıratında linç emrini Nureddin Paşa’nın verdiği söylendikten sonra olay şöyle anlatılıyordu: “Papaz, muhafızların himayesinde bulunduğu hücreden çıkarıldı ve idam hükmünün yerine getirileceği Namazgâh yönüne yürümeye başlandı. Biz giderken peşimizdeki kalabalık da her dakika artıyor ve tehlikeli bir durum meydana geliyordu (...) Jandarmalar ne yapacaklarını şaşırmışlardı. Galeyana gelenleri yatıştırmaya çalışıyorlardı. Fakat nasıl olduysa oldu ve papaz kaşla göz arasında kayboluverdi. ‘Ey ahali ne oluyor? Bu yaptığınız doğru değil. Zaten ona kanun(?) cezasını vermiş’ demeye kalmadan Hrisostomos parça parça edildi ve cesedi de bir kenara atıldı. Kafasına vurulan ilk sopayla kanlar içinde kalmıştı. Ölürken Latince bir özdeyişi tekrar tekrar mırıldandığı duyuldu: ‘Credo quia absurdum’...”
‘İnanıyorum, çünkü saçma’ anlamına gelen bu son sözleri Cellât Ali mi söylemiş yoksa gazeteci mi eklemiş belli değildi ama daha sonra olanları düşününce deyim cuk oturmuştu.
Güzelim İzmir yanıyor
İstirdat’ın (yani İzmir’in geri alınışının) dördüncü günü, yani 13 eylülde İzmir’in en mamur, en güzel, en zengin mahallelerini yani Ermeni Mahallesi, Çalgıcıbaşı, Aya Dimitri, Aya Katerina, Aya Nikola, Sur Takya, Hacı Franko mahallelerini alevler sardı. 18 eylülde söndürülebilen yangında yaklaşık 2,6 milyon metrekarelik bir alan, 25 bin ev, işyeri, kilise, hastane, fabrika, depo, otel ve lokanta yok olmuştu. Şehirde her nasılsa kalmış gayrımüslim ahali bu yangında yanarak ya da yangından kaçarken denizde boğularak ölmüştü. Böylece şehir gayrımüslim ahalisinden bir anlamda ‘kendiliğinden kurtulmuştu’.
29 Kasım 1922’de TBMM’de yapılan gizli celsede “yangını kimin çıkardığı (Ermeniler mi, Yunanlılar mı, Türkler mi?)” konusu nedense konuşulmadı ama Afyon Karahisar Mebusu Mehmet Şükrü Bey’e göre “Nureddin Paşa [gayrımüslimlerden kalan] kasaları bomba ile açtırmış ve [içlerindeki] paraları almıştı”. Yangın sırasında şehirde olan Falih Rıfkı (Atay) ve Fevzi (Çakmak) Paşa’ya (ve bana göre) yangının arkasında Nureddin Paşa vardı. (Neden böyle düşündüğümü 14 Eylül 2009 tarihli “1922’de güzelim İzmir’e kimler kıydı” başlıklı yazımda uzun uzun anlattım, merak edenler bakabilir.)
Ali Kemal’i linç ettiriyor
Eylül ayının son günlerini Urla’daki Rumları tepeleyerek geçiren Nureddin Paşa 11 Ekim 1922’de imzalanan Mudanya Mütarekesi sırasında Ordu’nun terhis edilmesine karşı çıkınca neredeyse Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasını tehlikeye düşürecekti. İstanbul’a karşı harekete geçmesi planlanan orduların başına geçirilerek İzmit’e gönderilen Paşa’nın son marifeti, Mütareke Dönemi’nde Damat Ferit Paşa kabinelerinde Maarif ve Dâhiliye Nazırı olarak hizmet vermiş, Milli Mücadele sırasında Anadolu hareketine ve Mustafa Kemal’e sert muhalefet yapmış, gazeteci Ali Kemal’i linç ettirmek oldu.
Bu olayı da daha önce anlattım “Resmî tarihin ünlü haini: Ali Kemal”, 11 Nisan 2008) anlattım ama kısaca tekrarlayayım: Hakkında TBMM tarafından 1 Kasım 1922’de çıkarılmış yakalama kararı olan Ali Kemal, İstanbul Polis Müdür Muavini Sadi Bey ve dört polisi tarafından berber koltuğunda derdest edilip Samatya kıyısına yanaşan bir motorla 6 Kasım 1922’de İzmit’e götürülmüştü. Kısa bir sorgulamadan sonra Nureddin Paşa, Haberalma Şube Başkanı Rahmi (Apak) Bey’e “Şimdi sokaktan birkaç yüz kişi bulup Büyük Kapı’nın önünde toplayacaksın. [Bunlar] kapıdan çıkarken Ali Kemal’i linç etsinler!.. Öldürsünler!..” demişti. Rahmi Bey’in deyimiyle “Ahali bir kara bulut gibi” çullanmıştı Ali Kemal’e. Saldırılardan kurtulmak için İstiklal Mahkemesi Savcısı Necip Ali (Küçüka) Bey’e sarılmış olan Ali Kemal’in böğrüne bir de bıçak sokulmuş, taş ve sopalarla kafası ezilmişti. Saldırgan güruh, Ali Kemal’i donuna kadar soymuş, parmağındaki yüzüğü, altın saatini ve paralarını almayı da ihmal etmemişti. Ardından ayaklarına bir ip bağlayarak sokaklarda dolaştırmışlardı. Parçalanmış cenazesi bir çöp arabasıyla bilinmeyen bir yere gömülmüştü.
Güya İsmet Paşa kızmış
O gün, Lozan Konferansı’na gitmek üzere trenle İzmit’ten geçen İsmet İnönü görsün diye, Nurettin Paşa istasyonun yakınındaki küçük tünelin üstüne bir sehpa kurdurmuş ve Ali Kemal’in ölü vücudunu astırmıştı. Falih Rıfkı’ya göre “İsmet Paşa, meşalelerle aydınlanan korkunç sehpayı uzaktan görünce yüzünü asmış, başını eğmiş ve hiç bakmayarak binaya girmiş, orada Nureddin Paşa’ya söylemediğini bırakmamıştı”. Kızmıştı da ne olmuştu derseniz hiçbir şey. Nureddin Paşa’nın görevi ancak 1 Eylül 1923’te Batı Cephesi Karargâhı’nın lağvedilmesi üzerine bitmişti.
Bunun üzerine memleketi Bursa’ya giden Nureddtin Paşa, 1923 yılındaki seçimlere katılmak istedi. Ancak bizzat Mustafa Kemal’in oluşturduğu listede adı yoktu. Koçgiri ve Karadeniz’deki katliamları gibi hizmetleri yüzünden değildi bu aforoz, Mustafa Kemal’in liderliğini sorgulaması yüzündendi. Ama Paşa inatçıydı, Mustafa Kemal’in kendisine komplo kurduğunu düşündüğü asker-milletvekillerinden istifasını istemesi üzerine 2. Kolordu Kumandanı Ali Hikmet (Ayerdem) Bey’den boşalan sandalye için bağımsız adaylığını koydu. Paşa kapağında “İzmir Fatihi, Karahisar ve Dumlupınar Muharebeleri Galibi, Gazi Nureddin Paşa Hazretlerinin Tercüme-i Hâli” yazan 19 sayfalık bir de broşür bastırmıştı ki bu unvanların ‘resmi tarih’ tezlerini nasıl altüst ettiğini görmemek imkânsızdı.
Askerlik mi milletvekilliği mi?
Ama Paşa imkânsızı başarmış, 1 Kasım 1924’te (daha sonra CHP olacak) Halk Fırkası’nın (HF) adayı Dr. Emin Bey’e karşı 236 ikinci seçmen oyu alarak (o yıllarda halk doğrudan seçemiyordu, ikinci seçmenler seçiyordu) Bursa’dan milletvekili seçilmişti. Hepsi de merkezden atanmış ikinci seçmenlerin bu tavrı Ankara’da epey konuşulmuştu. Ama demokrasilerde çare tükenmezdi! 19 Aralık 1924’te kabul edilen “Askerlik ile Mebusluğun birarada yürütülmeyeceğini” öngören kanun imdada yetişti. Nureddin Paşa’nın milletvekili seçilirken asker olması bahane edilerek milletvekilliği onaylanmadı. Hâlbuki, kanun III. Dönem’den yani 1927’den itibaren uygulanacaktı ve Mustafa Kemal başta olmak üzere pek çok milletvekili askerlikten henüz istifa etmedikleri halde TBMM’ye seçilebilmişlerdi.
Bir kez konuşabildi
Elbette hukukun değil Mustafa Kemal’in dediği oldu. Bunun üzerine Nureddin Paşa askerlikten istifa etti ancak yedi açık milletvekilliği için 5 Şubat 1925’te yapılan ara seçimlerde tekrar bağımsız aday oldu. Halk Fırkası Nureddin Paşa’yı seçtirmemek için Bursa’da özel çalışma yaptığı halde başarılı olamadı, Nureddin Paşa Dr. Emin Bey’i bu sefer 296 oy alarak mağlup etti ve TBMM’ye girdi. Girdi ama Halk Fırkası üyeleri ağzını açmasına izin vermediler. Sadece 28 Kasım 1925’te kabul edilen Şapka İktisası (Giyilmesi) Hakkındaki Kanun’un 1924 Anayasası’na aykırı olduğunu söyleyebildi. Konuşması HF’li milletvekilleri tarafından büyük tepki ile karşılandı. HF’nin örgütlemesiyle Nureddin Paşa aleyhine 76 protesto telgrafı gönderildi. Gazetelerde “Bu irticacı paşanın Meclis’te işi ne” diye soruldu. Bir sonraki dönemde (1927) milletvekili seçilemeyen Nureddin Paşa, 18 Şubat 1932 tarihinde İstanbul’da vefat etti.
Nutuk’ta ‘karakter katliamı’
Mustafa Kemal’in 15-20 Ekim 1927’de CHF Kurultayı’nda okuduğu Nutuk’ta tam 31 sayfada Nureddin Paşa’nın adı geçiyordu. Bunlardan 16 sayfa külliyen Nureddin Paşa’yı yerine dibine batırmaya ayrılmıştı. Neler demiyordu ki Mustafa Kemal? Babası İbrahim Paşa’nın II. Abdülhamid’e hizmet etmesini kınamakla başlıyor, Nureddin Paşa’nın 1909’da 31 Mart Olayı’na müdahale eden Hareket Ordusu’nda görev aldığının yalan olduğunu, Yemen’deki İmam Yahya İsyanı’nda hiçbir rolünün olmadığını, Salman-ı Pak’ta İngilizler tarafından kovalandığını, 1920’de Taşköprü’de bastırdığı kartvizitine yazdığı “Kutü’l-Amare Muhasırı” unvanını hiç hak etmediğini, soyunun Kerbela Şehidi İmam Hüseyin’e uzandığını söylemesinin ne kadar ayıp olduğunu, Büyük Taarruz’da en az payı olan kişi olduğunu (iddiasına göre savaş boyunca dürbünden bakmayı tercih etmişti) ve daha nice kusurunu sayıp döküyordu. (Bu polemikçi üslup sonradan mahcubiyet yaratmış olmalı ki,Nutuk’un 1929’da yapılan Fransızca baskısından bu bölümler çıkarılacaktı.)
İlginçtir Mustafa Kemal’in değinmediği sadece üç konu vardı: Hrisostomos’un linç edilmesi, İzmir Yangını ve Ali Kemal’in linç edilmesi. İki ihtimal vardı: Mustafa Kemal ya Nureddin Paşa’nın bu eylemlerini onaylamıştı ya da Nureddin Paşa’yı bunlardan sorumlu tutmamıştı! Artık hangisi olduğuna siz karar verin.
12 Eylülcülerin gözbebeği
Nureddin Paşa’nın bayrağını küçük damadı Abdullah Alpdoğan Paşa teslim almış ve 1935’te Tunceli Genel Valiliği sırasında göndere çekmişti. Atatürkçülük şampiyonu 12 Eylülcülerin 6 Kasım 1981 tarihli “Devlet Mezarlığı’na gömülmeleri öngörülen kişiler” listesindeki üçüncü ismin (İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak’tan sonra) Mustafa Kemal’in Nutuk’ta yerin dibine batırdığı Nureddin Paşa olması gayet ironikti. İleriki yıllarda hem Atatürkçü olup hem de “Keşke Nureddin Paşa’ya engel olunmasaydı da Kürt Meselesi o zamandan kökünden halledilseydi” diye hayıflananlar oldu.
Şimdi başa dönüyorum, askerlik konusundaki başarıları şüpheli de olsa (herhalde Mustafa Kemal yalan söyleyecek değil), ‘Sakallı Nureddin Paşa’nın Ermeni, Rum ve Kürt meselelerindeki ‘başarısı’ göz kamaştırıcı değil mi? Kuzey Irak’a sefere giden ordunun başında böyle bir paşamız olsa fena mı olur? Kürt Meselesi hallolmasa bile geride epey tedip, tehcir, tepeleme, katliam, linç hikâyesi kalır ki, doğrusu bundan memnun olacak çok kişi var etrafta...
***
ÖZET KAYNAKÇA: Necati Fahri Taş, Nureddin Paşa ve Tarihi Gerçekler, Nehir Yayınları, 1997Atatürk, Söylev (Nutuk), II. Cilt, TDK Yayınları, 1965, s. 532-547; Mete Tunçay, Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931), Tarih Vakfı Yayınları, 2005, s. 124-127; Orhan Karaveli, Ali Kemal, Doğan Kitap, 2009.
.23-10-11.
.Göçük altında Cumhuriyet Bayramı
Cumhuriyet’in 88. Yıldönümü’nü, aynen geçen yıl olduğu gibi, daha önceki yıl olduğu gibi, hatta beş yıl önce olduğu gibi Kürt Meselesi, Ergenekon Davası, anayasa tartışmaları, insan hakları ve demokrasi önündeki engeller, AB ile tıkanan ilişkiler, komşularla bozulan ilişkiler.. gibi çok temel ve derin sorunların gölgesinde ‘kutladık’.
Bu yılın evvelki yıllardan farkı, bu sorunların aslında ne kadar önemsiz, ne kadar anlamsız olduğunu bir tokat gibi yüzümüze çarpan Van depreminin acısı, çaresizliği, utancı idi. Başta Van halkı olmak üzere herkese baş sağlığı diliyorum.
22 Ağustos 2010 tarihli “İstanbul depremini beklerken” başlıklı yazımda hikâyesini anlattığım 1966 Varto Depremi’ne kıyasla devletin tavrı çok olumlu. Ama aynı devletin KCK tutuklamalarına, PKK’nin ise misillemeye devam etmesi ülkenin tamamını deprem yerine çevirmek üzere. Böyle bir ortamda ilginizi çeker mi bilmiyorum ama bu haftaki yazım, AKP’nin deprem bahanesiyle iptal ettiği Cumhuriyet Bayramı kutlamalarının tarihçesine dair.
***
İlk Cumhuriyet Bayramı, sanıldığı gibi 1924’te değil, 1925 yılında kutlanmıştı; çünkü 1924 yılı, devletin kuruluşunu Meclis’in açılışı mı yoksa Saltanat’ın kaldırılması mı sembolize ediyor meselesini tartışmakla geçmişti. Sonunda Cumhuriyet’in İlanı’nda karar kılınmıştı. Yakup Kadri (Karaosmanoğlu) 1925’teki kutlamaları (ki Hipodrom’da resmigeçit, TBMM’de kabul töreni, Ankara Palas’ta balodan ibaretti) “tereddütlü”, 1926’dakini “biraz gevşek”, 1927’dekini “dâhili vakalardan dolayı mahzun” diye nitelemişti. 1928 yılı “geçen yıllardan daha iyi” olduysa da, 1929-1932 arası, dünyayı saran ekonomik buhran yüzünden mi yoksa henüz Cumhuriyet’in faziletleri idrak edilmediğinden midir bilinmez, pek sönük geçmişti. Yine de 1928’de törenlere Yunanistan Başbakanı Venizelos’un katılımı ve Türkiye ve Yunanistan futbol takımları arasında maç yapılması; 1931’de törenlere Sovyetler Birliği Dışişleri Bakanı Litvinof’un katılımı, 1932’de ise İran Dışişleri Bakanı Furugi Han’ın katılımı pek memnuniyet yaratmıştı.
Efsanevi kutlamalar
Cumhuriyet’in ilanının 10. yılı olan 1933’te bütün bu kötü tarihçeyi temize çekmek ve rejime iman tazelemek için kollar sıvandı. Bugünden baktığımızda anlamakta güçlük çekeceğimiz bir heyecanla ele alınan 10. Yıl kutlamalarının çalışmaları aylar önce başlamıştı. 9 Haziran 1933 günü Abdülmuttalip (Öker), Hakkı Tarık (Us), Hasan Cemil (Çambel), Hasan Reşit (Tankut), Necip Ali (Küçüka) beylerin hazırladığı 12 maddelik “Cumhuriyet İlanı’nın 10. Yıl Dönümü Kutlama Kanunu”uyarınca, kutlamalar üç gün sürecek, hükümet kutlamalardan 10 gün önce ve 10 gün sonra devlete ait ulaşım araçlarında indirim yapacak, kutlamalara ilişkin kitap ve broşürlerden posta ücreti alınmayacak, diğer gönderiler indirimli olacak, memurlara maaşları ayın 28’inde ödenecekti.
Kutlamalar için o günler için çok büyük miktar olan 230 bin liralık bir bütçe ayrılmış, 10. Yıl Dönümü Kutlama Komitesi’nin başına CHF Genel Sekreteri Recep (Peker) Bey getirilmişti. Erzurum Milletvekili Nafi Atuf (Kansu) Bey ile Milli Savunma Bakanı, İçişleri ve Milli Eğitim müsteşarları da komitenin üyeleriydi. Recep (Peker) Bey, parti örgütüne 31 Ağustos 1933 tarihinde gönderdiği yazıda, yapılacak işlerin büyük boyutta, hareketli, renkli, zekâ ürünü, anlamlı çalışmalar olması gerektiği belirtmiş; partililerin kendilerine, ailelerine ve çocuklarına yeni elbise, şapka, palto gibi giysileri alma işini Cumhuriyet Bayramı’na denk getirmeleri istenmiş; bunun gelenekselleştirilmesinin “maksada büyük hizmet olacağı” eklenmişti.
Komite ayrıca “olayın büyük heyecanını halka duyurmak için her vasıtadan yararlanmak”, “yurdun her tarafında en az bin konferans ve beş yüz temsil vermek”, “büyük meydanlarda radyo yayını yapmak”, “gazetelerde inkılâbın anlamı ve büyüklüğünü anlatan sözler, grafikler, temsili resimler” yayımlamaya da karar vermişti. Ayrıca konferans, basın, dekorasyon, tören, temsil ve radyo komiteleri kurulacaktı.
Komiteler hemen işe koyuldu. 10. Yıl anısına hatıra paraları, pullar bastırıldı. Milli Eğitim Bakanlığı 200 bin adet madalya ve 200 bin adet broşür hazırlattı ve belediye teşkilatı olan yerlere gönderdi. Köylere ayrıca 20 bin Türk bayrağı gönderildi. CHF de kendine kırmızı zemin üzerine her biri ayrı uzunlukta olan, beyaz renkli mızrakla süslü bayrak hazırlattı. Mızraklardan her biri ‘Cumhuriyet’in bir ilkesini’ (yani CHF’nin altı okunu) temsil ediyordu. Halk arasında CHF bayrağının ilerde milli bayrakla yer değiştireceği dedikoduları yapılıyordu...
Kemalist güzelleme: 10. Yıl Marşı
Komite ayrıca Cumhuriyet’in simgesi olacak bir marş hazırlanmasına karar vermişti. (İddialara göre bu marş söylenmesi pek zor olan ve milli temalardan çok dinî temalara yaslanan İstiklal Marşı’nın yerine ısmarlanmıştı.) Sonunda güftesini Behçet Kemal (Çağlar) ve Faruk Nafiz (Çamlıbel) beylerin, bestesini Cemal Reşit (Rey) Bey’in yaptığı 10. Yıl Marşı seçildi. Tüm dünyaya bir zamanların ‘Hasta Adamı’nın nasıl dirildiğini ve 10 yılda ne büyük işler başardığını anlatmayı amaçlayan marş önce Halkevi’nde Recep Bey ve diğer mühim şahısların önünde; sonra 500 kişilik bir topluluğun önünde, nihayet 14 Ekim 1933 günü Mustafa Kemal’in huzurunda Müstakil Jandarma Taburu’nca seslendirildi ve Mustafa Kemal’in marşı çok beğendiğini söylemesi üzerine ülkeye takdim edildi. İlk ağızda İstanbul’da Şehir Bandosu tarafından Beyazıt Meydanı’nda kamusal alana çıkan marş ardından Taksim Meydanı’nda icra edildi. Ardından tüm ülkede benzer talimler yapıldı. Marş okuma kursları açıldı, on binlerce kişi bu kurslarda marşı ezberledi.
Durmayalım, düşeriz!
Marş ezberlenirken, ülke boydan boya Mustafa Kemal’in vecizeleri ve CHF’nin sloganlarını içeren afişlerle donatılmıştı. Küçük kâğıtlara yazılarak uçaklardan halkın üzerine de atılan bu vecizeler arasında şunlar vardı: “Durmayalım, düşeriz”, “Biz bize benzeriz”, “Dağılan çöker, daima bir, daima toplu”, “Türk’üm, ne mutlu bana”, “Ne mutlu milletimize, kendi bağrından bir Mustafa Kamâl çıkardı”, “Sekiz yılda dört bin kilometre demiryolu!”, “Türk ordusu! İnkılâbı, istiklali koruyan ve kollayan sensin. Sana saygı”, “Türk ordusu milletin özüdür”, “Sevr, ölüm; Lozan, hayat. Sevr saltanatın, Lozan Cumhuriyet’in”, “Devletin yapıcılık kuvvetine inan”, “İmtiyazsız, sınıfsız kaynaşmış bir milletiz”, “Demiryollarile; kömüre, bakıra varıyoruz: Akdenizi Karadenize bağladık. Balıkesire vardık, Sivası aştık, yarın Erzurumdayız”, “İktisad savaşı devam ediyor; uzun sürecektir, fakat bunda da mutlak muzaffer olacağız” ve bütün bunları özeti olarak: “Türk inkılâbı eşsizdir”!..
10. Yıldönümü şerefine kısmi af ilan edilerek (yüz kızartıcı suçlular ve 150’likler dışarıda tutulmuştu) milletin yüzü biraz daha güldürüldükten üç gün sonra beklenen gün geldi. 29 Ekim 1933 günü Kemalist rejimin yarı resmî gazetesi Cumhuriyet’in başyazarı Yunus Nadi, “Türkün Kulağına Akseden Ses: Kalk Kurtulacaksın” başlıklı yazısında “Modern Ergenekon’dan nasıl çıkacağımızı ızdırap ve hayretle düşünürken memleketin içerisinden fışkıran kuvvetli bir ses duyuldu –Kalk kurtulacaksın!” diye yazıyordu. Ahmet Refik (Altınay), Mustafa Kemal’i Sezar’la, İskender’le, Napolyon’la karşılaştırıp hepsinden yüce bulurken, başka gazetelerde Mustafa Kemal adeta bir ilah gibi tasvir ediliyordu.
Ne Mutlu Türküm Diyene!
TBMM’deki törenden sonra, geçit töreni için yüz binlerce kişi İstiklâl Marşı’nı söyledikten sonra Mustafa Kemal’in radyolardan tüm yurda naklen yayınlanan tarihî konuşmasını dinledi. Hani “Yurttaşlarım! Az zamanda çok ve büyük işler yaptık” diye başlayan; “Türk milletinin karakteri yüksektir. Türk milleti çalışkandır. Türk milleti zekidir” diye devam eden ve “Ne mutlu Türküm diyene!” diye biten o ünlü konuşmayı... Mustafa Kemal, konuşma metninde olduğu halde şu cümlenin üzerini çizmiş ve okumamıştı: “Bu söylediklerim hakikat olduğu gün senden [Türk milletinden] ve bütün medenî beşeriyetten dileğim şudur: Beni hatırlayınız.”
O günün akşamı devlet erkânı ve yabancı konuklar Ankara Palas’taki yemekte buluşmuşlardı. Almanya’nın resmî heyet gönderme teklifi “sadece Sovyetler Birliği’nin katılacağı söylenerek” reddedilmişti ama törene Sovyet Rusya’nın yanı sıra (Mustafa Kemal’in hayalini kurduğu Balkan Paktı’nın ön çalışması olarak) Balkan ülkelerinden heyetler kabul edilmişti. Sovyet Rusya’nın ayrıcalığı ise Milli Mücadele yıllarında Kemalist hareketi silah, para ve cephane ile desteklemesinden geliyordu.
50 kilo havyar ithal ediliyor
Taraflar 1925 yılında bir Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması imzalamışlar, bu antlaşma 1929 yılında uzatılmıştı. Bu yakınlığın nişanesi olarak Kızılordu Süvari Umumi Müfettişi Budiyeni (ki kendisi Mayıs 1919’da Mustafa Kemal’le Samsun’da temas kuran Ruslardan biriydi), Maarif Komiser Muavini Krijanovski, Sovyet Harbiye Komiseri Varoşilof ve bazı üst düzey yetkililerden oluşan Sovyet Heyeti, yanlarında Sovyet Rusya Halk Komiserleri Meclisi Başkanı Molotof’un telgrafıyla başkente ulaştıklarında büyük sevinç yaşanmıştı. Heyete öyle önem veriliyordu ki, Bakanlar Kurulu “kontenjana bakılmaksızın 50 kilo havyar ithal edilmesine” bile izin vermişti! Heyet daha sonra İzmir, Çanakkale, İstanbul ve Bursa’yı da ziyaret edecek ve buralarda binlerce kişi tarafından “Priyazdim” [Safa geldiniz] pankartlarıyla ve alkışlarla karşılanacaktı.
Toplu marş talimleri
İstanbul’da ise, Beyazıt Meydanı’nda toplanan 150 bin kişilik grup, hoparlörlerden Mustafa Kemal’in 10. Yıl Nutku’nu dinledikten sonra hep bir ağızdan 10. Yıl Marşı’nı söylemiş, ardından Taksim’e doğru yürüyüşe geçmişti. 29 ekim gecesi Boğaz’da demirleyen 300 parça gemiden oluşan donanmanın ışık seli ile “Nurdan taç giymiş” olan Dolmabahçe Sarayı’nda Cumhuriyet Balosu yapılmış, şehir halkı Onuncu Yıl İktisat Sergisi, Resim Sergisi, Maarif Sergisi gibi sergileri gezmiş, günün anlam ve ehemmiyetini anlatan konuşmalar dinlemiş, piyesler izlemişti.
Yurdun diğer bölgelerinde de benzer törenler yapılmıştı elbet. Kutlama Komitesi’nin aldığı karar uyarınca “Cumhuriyeti seven her vatandaş” gündüz evine bir bayrak, gece de bir fener astı. Şehirlerin değişik yerlerinden hoparlörle yayınlar yapıldı, kule, minare, köprü gibi yüksek yerlere ışıldaklar yerleştirildi, anıtlar aydınlatıldı, gemilerden havaifişekler atıldı, gazeteler her zamankinden kalın basıldı, konferanslar verildi, şiirler okundu, kısacası ülke boydan boya devlet güdümlü kutlama furyasına girdi.
Altı İnanç İlmihali
Köylerde Cumhuriyet’le ilgili piyesler (Faruk Nafiz’den Kahraman, Nahit Sırrı’dan Sönmeyen Ateş, Aka Gündüz’den Mavi Yıldırım gibi), tek yapraklı ‘Cumhuriyet destanları’, Cumhuriyet şiirleri okundu. Sokaklara “yerden en az yarım metre yüksekte” kürsüler kuruldu (adları “Cumhuriyet Halk Fırkası Halk Kürsüsü” idi) ve halk Cumhuriyet hakkındaki düşüncelerini söylemeye çağrıldı. “Köyle kenti buluşturmak için” devlet araçları ile şehirlere taşınan köylüler devlete ait konukevlerinde ve şehirli ailelerin evlerinde misafir edildiler.
Ülke çapında verilen konferanslarda okunan metinlerden biri İslam dinindeki ‘İmanın Altı Şartı’ndan esinlenildiği anlaşılan ‘Altı İnanç Kaynağı’ (İnkılâbın İlmihali) başlıklı broşürde şöyle deniyordu:
“İnanışlarımızı bir defa daha sıralayalım, dil ile ikrar ve kalp ile tasdik edelim;
1) Cumhuriyet’e inanıyoruz: Kayıtsız ve şartsız hâkimiyet milletindir.
2) Milliyete inanıyoruz: En geniş ve kucaklayıcı camia şuuru milliyet şuurudur.
3) Halka inanıyoruz: Ayırt etmeksizin, halk içinde herkes lazımdır.
4) Devlete inanıyoruz: Devlet hepimizden üstün ve hepimizin bütünüdür.
5) Laikiz: Görüşte bilgiye, gidişte ülküye inanıyoruz.
6) İnkılâba inanıyoruz: Büyük değişikliğin işleyicileri bizleriz.”
Bir avuç toprak töreni
İkinci ve üçüncü günlerde, tarihçi Enver Behnan Şapolyo tarafından “hiçbir millette görülmemiş bir buluş” diye nitelenen bir tören (aslında sivil bir ayin demek lazım) yapılmıştı. Ülke çapında kutlamaların yapıldığı tüm meydanlardan alınan birer avuç toprak (ki nasıl alınacağı yönetmelikle kesin kurallara bağlanmıştı) Ankara’ya gönderilmiş, Diyanet İşleri Başkanı, Ankara Valisi, Halkevi Başkanı, iki yüksekokul öğrencisi ve bir şehit annesi “Türk milletinin bütünlüğünü” temsil eden bu yığından aldıkları birer avuç toprağı Türk bayrağının içine sararak Mustafa Kemal’e teslim etmişlerdi. İstanbul’da bu “bir avuç toprağı” çıkarırken kullanılan kazma, kürek, mühür, mum ve tutanak, yazılırken kullanılan kalem bir gün açılacak olan “İnkılâp Müzesi”ne konmak için saklanmıştı.
Dost, düşman bize hayran
10. Yıldönümü kutlamaları Avrupa ve ABD basınında da geniş şekilde yer aldı. Bükreş, Brüksel, Washington, (Buda)Peşte, Varşova, Stockholm, Londra, Kahire, Bern, Lahey gibi merkezlerde 10. Yıl’la ilgili programlar yapıldı. ABD, Fransa, Rusya, Romanya, Almanya ve Balkan ülkelerindeki Türk sefaretlerinde 29 ekim günü törenler yapıldı, konferanslar düzenlendi. Bu konferanslarda, merkezden gönderilen ve 19 Mayıs 1919 gününden beri yaşanan her olayın, her yeniliğin, her hamlenin övünerek anlatıldığı metinler okundu. Almanya’da Hitler teşkilatından bir kıta Türkiye’nin Berlin Sefareti önünde resmigeçit yaparken, Ermenistan Sovyeti’nin Kızıl Şafak gazetesi “Türklerin emperyalizme karşı verdiği mücadeleyi” övdü. Venizelos, “Türk İnkılâbının şaşırtıcı gelişiminden” ve “Türk-Yunan dostluğundan” bahsederek Mustafa Kemal’e hayranlığını belirtti. Selanik Belediyesi, Türk-Yunan dostluğu ve Balkan Konferansı’nın anısına Mustafa Kemal’in Selanik’te doğduğu eve 4 Kasım 1933 günü Fransızca, Yunanca, Türkçe “Bu evde büyük Türk reformisti Mustafa Kemal oturmuştur” yazan bir plâket çaktı.
Coşkunun söndüğü yıllar
1934-1937 arasında 10. Yıl yönetmelikleri aynen uygulandı ama hiçbir zaman 1933 coşkusu yaşanmadı. Örneğin 1934’ün en renkli olayı Irak’tan gelen dört uçağın yaptığı gösterilerdi. 1935 törenleri, 150’likler faslından sürgünde bulunan Çerkes Ethem ve Urfa Milletvekili Ali Saip Ursavaş’ın içinde olduğu bir ekibin Atatürk’e suikast girişiminde bulunduğu iddialarının gölgesinde geçti. (İddia ispat edilemediğinden sanıklar beraat edeceklerdi.) Bir de “Bir Avuç Toprak” töreni için toplanan bazı topraklar “usulüne uygun toplanmadığından” alındıkları yerlere geri gönderildiği için üzüntüler yaşanmıştı. Neyse ki, 1936’da Romanya ve Yugoslavya başbakanlarının teşrifiyle; 1937’de Selanik Belediyesi’nin Atatürk’ün doğduğu evi Atatürk’e hediye etmesiyle ve beş bin kişilik Cumhuriyet Balosu ile sevindik.
Cumhuriyet’in 15. Yıldönümü tahmin edileceği gibi Atatürk’ün hastalığı yüzünden neredeyse bir matem havasında geçti. 25. Yıldönümü savaş yorgunluğuyla; 50. Yıldönümü ekonomik ve siyasal krizlerin ve silahların gölgesinde geçti. Kürt Meselesi’nin akut hale geldiği Cumhuriyet’in 75. Yıldönümü 38 milyon dolar dolarlık projelerle birazcık şenlendirildi ama sorunlar devam etti. 88. Yıldönümü ise Van Depremi bahanesiyle törensiz geçti. Dileyelim ki Cumhuriyet’in 100. Yıldönümü Ergenekonsuz, darbesiz, “Tek Adam”sız, krizsiz, harekâtsız, tutuklamasız, yıkımsız, “göçük altında kalan”sız, “şehit”siz, “etkisiz hale getirilen”siz geçsin! Bu belalardan kurtulduğumuzda tören olsa da olur olmasa da. Çünkü o zaman hayatın kendisi bir şölen olur...
ÖZET KAYNAKÇA: Bengül Salman Bolat, “Milli Bayram Olgusu ve Türkiye’de Yapılan Cumhuriyet Bayramı Kutlamaları”, Hacettepe Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılapları Enstitüsü’nda 2007 yılında kabul edilmiş doktora tezi; Hakkı Uyar, “CHP Genel Sekreterliğinin Parti Örgütü ile Yazışmaları: Durmayalım, Düşeriz”, Toplumsal Tarih, S. 118, Ekim 2003, s. 80-83, Enver Behnan,Cumhuriyetin Onuncu Yıl Dönümü Ankara’da Nasıl Kutlandı, Hakimiyeti Milliye Matbaası, 1934.
.30-10-11.
Berzenciler, Barzaniler ve Talabaniler
Bir hafta önce KCK akademisinde toplumsal cinsiyet dersi veren öğretim üyesine terörist muamelesi yapacak kadar basireti bağlanan hükümet (bunu devlet olarak da okumak mümkün artık), dün “MİT yeri geldiğinde PKK ile yemek de yer” dedi diye rahatlamalı mıyız? Bir ay önce PKK’yı tasfiye etmek için sınıra asker yığacak kadar gözü kararmış olan hükümet bugün Kuzey Irak Bölgesel Kürt Yönetimi Başkanı Mesut Barzani’yi Ankara’ya davet etti diye umutlanmalı mıyız? Doğrusu, ya hükümet şizofrenik bir yarılma içinde ya da bizleri şizofrenik yapmaya çalışan bir ‘derin aygıt’ var ortada. Benzer soruları Kürt siyasal hareketi için de sormak mümkün. Aynı anda hem Meclis’e ve anayasa çalışmalarına katılmak, hem gariban mehmetçikleri, polis eşlerini, bayram alışverişine çıkmış anneleri öldürmek ancak şizofrenik bir siyasetin ürünü olabilir. Taraf da bu şizofrenik yarılmadan nasibini almış durumda. Bir yandan Nabi Yağcı gibi iflah olmaz iyiciller, bir yanda Emre Uslu gibi iflah olmaz kötücüller...
Herşey bir yana, yakın bir zamana kadar ‘aşiret reisi’ diye küçümsenen Mesud Barzani’den “Sevgili Dostum Başkan Barzani” diye söz edilmesi iyi bir şey. Ancak Ankara’nın Barzani’den beklediği şey, sadece PKK açısından değil, genel olarak Kürt toplumu açısından sindirilmesi kolay bir şey değil. Bu zor pazarlık sırasında Ankara- Erbil- Kandil- İmralı hattının kısa devre yapmamasını dileyerek, bugüne dek ihmal ettiğim Kuzey Irak Kürtleri’nin yakın dönem tarihçesine göz atmak istiyorum.
***
Osmanlı döneminde, Kuzey Irak’a El Cezire denirdi. El Cezire Vilayeti’nin (bugün Türkiye- İran- Irak sınırlarının kesiştiği noktadaki) Barzan Köyü civarında, Nakşibendîliğin Halidiye koluna bağlı Barzan Ailesi, Osmanlı Dönemi’nde Baban Emirliği’nin merkezi olan Süleymaniye’de Kadiri tarikatına bağlı Berzenci Ailesi hüküm sürerdi. Yine Kadiri tarikatına bağlı Talabani Ailesi ise Kerkük civarında yaşardı.
Nakşibendîlik-Kadirilik ilişkisi
Aslında Berzenci ve Talabani ailelerinin Şeyhi olan Halid-i Bağdadi (ö.1827), başlangıçta Kadiri iken takipçileri tarafından kurulmuş olan, 1809’da Nakşibendîliğe intisap etmiş ve Süleymaniye’de ilk Halidi tekkesini kurmuştu. Bu değişimi Berzenciler ve Talabaniler şiddetle kınamışlardı. İstanbul ise Halidileri desteklemişti çünkü Nakşibendîlik 1826’dan beri adeta resmî tarikattı. 1908’de Meşrutiyet ilan edildiğinde, Berzencilerden Şeyh Sait fırsatı değerlendirdi ve devlete isyan etti. Şeyh Sait’in Musul’da İttihatçılar’ın yönlendirdiği halk tarafından linç edilmesi üzerine oğlu isyana devam etti. Bu kişi ileriki yıllarda Kürt milliyetçiliğinin en önemli figürlerinden biri olacak olan Şeyh Mahmut Berzenci idi.
Aslında küçük bir aile Barzaniler ise ünlü Nakşibendî aileleriyle evlilik yoluyla ‘asalet sahibi’ olmuşlar ve Nakşibendîliğin devlet içindeki ayrıcalıklı konumunun tadını çıkarmaya başlamışlardı. Ancak onlar merkezin Barzan’daki aşiretlerinin yerleşik düzene geçirmek istemesi üzerine 1903 yılında isyan etmişler, liderleri Şeyh Muhammed Barzani asılarak, isyan bastırılmış, Barzan Aşireti’nin liderleri tutuklanarak bir buçuk sene Diyarbakır Cezaevi’nde tutulmuşlardı. Şeyh Muhammed’in yerine oğlu Şeyh Abdüsselam geçmişti. Kendini ‘Mehdi’ ilan eden Şeyh Abdüsselam 1907-1913 arasında bir kaç kez İstanbul’la karşı karşıya gelmiş, 1913’te İran’a sığınmış, ardından Tiflis’e geçerek Ruslar’la görüşmüş, dönüş yolunda Osmanlı askerlerine yakalanmış, Süleyman Nazif’in düzenlediği göstermelik bir mahkemeden sonra 1915’te idam edilmişti. Bu kişinin kardeşi Molla (Mele) Mustafa Barzani 1950’lerde Kürt milliyetçiliğinin bir diğer önemli figürü olacaktı. (Ankara’nın konuğu Mesud Barzani bu kişinin oğludur.)
Kerkük civarındaki Talabaniler ise, 1880’de Osmanlı Devleti’ne milliyetçi söylemle isyan eden ilk Kürt beyi olan Şemdinanlı Şeyh Ubeydullah’ın köyü Nehri’ye yerleştiği için Sadate Nehri adını alan Musul’lu bir ailenin üyeleriydiler. Şeyh Ubeydullah Nakşibendîliğin Halidiye koluna bağlıydı. Sadate Nehri Ailesi’nin şeyhliği ise aynen adı gibi soydan değil, Musul civarında yaşayan bir Kadiri şeyhinden bir zamanlar alındığı iddia edilen icazetten geliyordu. Günümüzde Irak Cumhurbaşkanı olan Celal Talabani bu ailenin üyesidir.
Sykes-Picot Anlaşması
Ortadoğu’nun siyasi haritasını oluşturmak üzere masaya oturan Fransa ve Britanya
arasında, 9-16 Mayıs 1916 tarihleri imzalanan Sykes-Picot Anlaşması’na göre Suriye’nin Akka’dan itibaren kuzeye doğru bütün kıyı bölgesi, Mersin ve Adana bölgeleri Fransa’nın; Bağdat-Basra arasındaki Dicle ve Fırat bölgesi İngiltere’nin olacak, bu bölgelerin dışında kalan topraklarda bir Arap devleti veya Arap devletleri federasyonu kurulacak, ancak bu federasyonun Akka-Kerkük çizgisinin kuzey kısmı Fransız, güneyi ise İngiliz kontrolüne bırakılacaktı. İskenderun Limanı serbest liman, Filistin ise milletlerarası bölge olacaktı. Bu görüşmelerde Kürtlerin durumu konuşulmamıştı. Dolayısıyla Kürtler savaş sırasında Büyük Devletlere karşı özel bir bağlılık hissetmediler. Nitekim Osmanlı’nın 13.Ordu Kumandanı Halil (Kut) Paşa, İngilizlere karşı Şeyh Mahmut Berzenci’den yardım istemiş, karşılığında kendisini “Süleymaniye Sancağı’nın azlolunmaz emiri” olarak atamıştı. Şeyh Mahmut Berzenci de sözünü tutarak Osmanlı ordusunun çekilmesine yardım amacıyla İngilizlere karşı savaşmıştı.
‘Kürdistanlı Lawrence’ın çabaları
Savaşın son günlerinde Britanya Savaş Bakanlığı’nın Propaganda Dairesi’nde çalışan tarihçi Arnold J. Toynbee, Mondros Mütareke taslağına son biçimini vermek için Sykes-Picot Anlaşması’nın mimarlarından Sir Mark Sykes’a “eğer Mezopotamya’da İngiliz denetiminde bir Arap Devleti kurulacaksa, Rusya ile tampon olmak üzere bir de Kürt Devleti’nin de kurulması gerektiğini” hatırlattı. Sykes’ın fikri ise Kilikya’da Fransız yönetiminde bir Ermenistan’ın, Siirt’ten Karadeniz’e uzanan bölgede Kürt-Ermeni yapılanmasının, İran’ın Urumiye bölgesi ile Musul’u içine alan bölgede ise Kürdistan Devleti’nin kurulması yolundaydı. Ancak Britanya’nın Irak’taki Siyasi Komitesi Arnold T. Wilson, Kürtlerin aşiret düzeyinde yaşadıklarını, hem coğrafi hem de toplumsal olarak aşırı derece bölünmüş olduklarını, dolayısıyla kendi geleceklerini belirleme ve kendilerini yönetme yeteneğine sahip olmadığını söyleyerek ancak İngilizlerin liderliğinde küçük Kürt devletçiklerini mümkün görürken, Britanya’nın Kürt aşiretleri arasında istihbarat toplamakla görevlendirdiği Binbaşı Edward W.C. Noel ise Kürtlerin bağımsız devletlerini kuracak düzeyde olduklarına yürekten inanıyordu. Meslektaşlarının ‘Kürdistanlı Lawrence’ lakabını taktığı Binbaşı, eğer her şeye rağmen Kürtlere bağımsız bir devlet kurulamazsa, Kürtlerin düşman oldukları Araplara değil, geniş bir özerklikle Türklere bağlanmalarının daha hayırlı olduğunu düşünüyordu. Ancak bu planlara Britanya’nın baş müttefiki Fransa karşı çıktı. Buna İngiltere’deki siyasal çatışmalar ve ekonomik sorunlarla, Ermeniler ve İran’la ilgili engeller eklenince bağımsız Kürt Devleti planları rafa kaldırıldı.
İngiliz-Berzenci işbirliği
30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi imzalanmış, 10 Kasım 1918’de Ali İhsan Sabis Paşa nihayet Musul’u İngilizlere terk etmeye razı olduktan hemen sonra Binbaşı Noel Süleymaniye’ye giderek, başta Şeyh Mahmud Berzenci olmak üzere Kürt aşiretleri ile bir Kürt Federasyonu kurulması doğrultusunda anlaşmıştı. Şeyhe silah, mühimmat ve aylık 10 bin rupi karşılığı para verilecekti. Ancak Kürt Federasyonu bir türlü hayata geçmedi. Çünkü Şeyh Mahmud Berzenci Kadiri’ydi ama Kürtlerin çoğunluğu Nakşibendî idi. Dahası Kadiriler (örneğin Berzenciler ve Talabaniler) de kendi aralarında çatışıyorlardı. Dolayısıyla Şeyhe kendisininki dışındaki tüm aşiretler karşıydı. Kerkük, Kifri, Erbil gibi şehirlerin yerleşik ve eğitimli ahalisi ise dağlı bir aşiretin yönetimi altına girmeyi istemiyorlardı.
Dahası Şeyh Berzenci, bu konumunu borçlu olduğu İngilizlerle uyum sağlamaya da yanaşmıyordu. İngilizler Şeyh Mahmud’un liderliğinde hayal ettikleri türden bir yapı oluşturamayacaklarını anlayınca Şeyhin yetkilerini kısıtladılar. Şubat 1919’da Kerkük ve Kifri, Şeyh’in Kürdistan’ından ayrılarak doğrudan Bağdat’a bağlanma kararı aldı. Onları Köysancak, Revandiz, Halepçe ve başka merkezler izledi. Bunun üzerine Berzenci, İran’dan bazı Kürt gruplarının yardımıyla 21 Mayıs 1919’da ‘cihat’ çağrısı yaptı, Süleymaniye’deki İngiliz birliklerini esir alıp bağımsız Kürdistan Hükümeti’ni ilan etti. İngilizlerin buna tepkisi sert oldu. 17 Haziran 1919 günü Baziyan Geçidi’nde yapılan savaşta İngilizler Barzani güçlerini ağır bir yenilgiye uğrattılar. Yenilginin bir nedeni başta Caf, Pişdar ve Talabaniler olmak üzere önemli Kürt aşiretlerinin İngilizlerin yanında yer almasıydı. Yaralı ele geçirilen Mahmut Berzenci, Bağdat’ta yargılandı, idam cezasına çarptırıldı ama idamının yaratacağı sonuçlar düşünülerek, Britanya sömürgesi Hindistan’a sürgüne gönderildi. Ayaklanmaya katılan Kürt köyleri havadan bombalanarak cezalandırma işlemi tamamlandıktan sonra İngilizler kendilerine yeni müttefikler aramaya koyuldular.
Ancak, Şeyh Ubeydullah’ın soyundan gelen Nehri Şeyhi Seyyid Taha’nın uzun yıllar Rusya’da hapis yattığından bölgeden koptuğunu gördüler. Mondros Mütarekesi imzalandıktan hemen sonra Osmanlı ordularının işgalinde olan Tebriz de içinde olmak üzere Kuzey İran’ın Azerilerin ve Kürtlerin oturduğu bölgeleri kontrol altına alan Şikak Aşireti lideri İsmail Ağa Simko ise İran’la ilişkileri bozmamak için elenmişti. Eski Hamidiye Alayı Kumandanı Milli Aşireti’nden ‘Kör’ Hüseyin Paşa’nın oğlu Mahmud’un bölgede etkisi olmadığı görülmüştü. Şırnak Şeyhi Abdurrahman, Türk yanlısıydı. Bütün bu gelişmeler Kürtlerin bağımsız bir devlet kuracak ve yönetecek düzeyde olmadıkları konusunda İngilizleri kesin olarak ikna etmişti.
Kemalist hareket güçleniyor
Bunlar olurken İngilizlerin desteklediği Yunan Ordusu İzmir’e çıkmış, işgale karşı Anadolu’da Kemalist hareket örgütlenmeye başlamış, Kemalistlerin kışkırtmasıyla Kuzey Irak’taki pek çok Kürt aşireti İngilizlere karşı ayaklanmışlar, İngilizler Binbaşı Noel aracılığıyla başta Viranşehir’deki Milli Aşireti olmak üzere Diyarbakır, Bitlis, Van ve Harput bölgelerindeki bazı grupları Kemalistlere karşı kullanmaya çalışmışlar ama başarısız olmuşlardı.
10 Ağustos 1920 tarihli Sevr Antlaşması’yla Kürtlere önce özerklik sonra da bağımsızlık verilmesi öngörülmüştü ama anlaşma yürürlüğe girmediği için Kürtler yine devletsiz kalmışlardı. Kürtler için asıl şansızlık, Mustafa Kemal’in ordularının I. İnönü Savaşı (10-16 Ocak 1921) ile Yunan ordularını püskürtmeye başlamasıydı. Eylül 1921’de Kemalist ordular Sakarya Meydan Savaşı’nda Yunan ordularını yendiler, bir ay sonra Fransızlarla Ankara arasında barış antlaşması imzalandı. Bunlar olurken İngilizlerin denetiminde Irak Manda Yönetimi kurulmuş. İngilizler, Fransızların denetimindeki Suriye’de kısa süre krallık yapan Faysal’a (1916’da ünlü ‘Arap İsyanı’nı başlatan Mekke Şerifi Hüseyin’in oğluydu), Bağdat’ta krallık tacını giydirirken, Milletler Cemiyeti (MC), İngilizlere Kürtlere özerklik verilmesini tavsiye etmişti. Ancak Britanya yukarıda anlattığım nedenlerden dolayı bu önerilere kulak vermemişti.
Özdemir Bey’in planları
Bütün bunların üstüne 1922 yılı baharında Özdemir Bey namlı Milis Yarbayı Ali Şefik Bey, yanında zayıf bir birlikle Revandiz bölgesindeki Kürt aşiretlerini Türk tarafına çekmek üzere çalışmaya başladı. İlginçti, İngilizler halkla Kürtçe konuşurken Özdemir Bey Türkçe konuşuyordu. Buna rağmen kısa sürede Barzan Aşireti ve İran’daki Şikak Aşireti de dâhil olmak üzere pek çok Kürt aşiretini yanına çekmeyi başardı. Özdemir Bey’in toplama kuvvetleri karşısında beklenmedik bir yenilgiye uğrayan İngilizler önce Şeyh Mahmud Berzenci’nin kardeşi Şeyh Abdülkadir’i Süleymaniye’deki yerel konseyin başına geçirdiler, ardından Hindistan’a sürdükleri MahmudBerzenci’yi Süleymaniye’ye getirip bazı yetkilerle ‘Özerk Kürdistan’ın başına koydular. Ancak evdeki hesap çarşıya uymadı ve Şeyh âdeti olduğu üzere kendi başına hareket etmeye başladı. Neler yapmadı ki? Eylül 1922’de kendisini ‘Kürdistan Kralı’ ilan etti. Bir yandan Özdemir Bey’le bir yandan da Necef ve Kerbala’daki Şii aşiretleriyle temas kurup, İngilizlere karşı bir ayaklanma örgütlemeye çalıştı. Hatta Ali Fuat Cebesoy’a göre, bir temsilcisini Ankara’ya gönderip İngilizleri bölgeden atmak için silah ve para yardımı talep etti.
İngilizler hem Özdemir Bey’i hem de Şeyh Berzenci’yi yola getirmek için ünlü entrikalarına başvurdular (örneğin Talabanileri kullanarak Berzenci’nin etrafındaki halkayı çözdüler) ama elbette hava bombardımanını ihmal etmediler. Günler süren ağır bombardımandan arta kalanları da İngiliz işbirlikçisi Asurilerin milisleri temizledi. Özdemir Bey 1922 yılı sonunda pes ederken, 1923’te Lozan Barış Antlaşması ile Türkiye Musul’u dışarıda bırakarak bir anlamda bölgeyi İngilizlere terk etti. İngiltere 1924 ve 1927’de tekrar başkaldıran Berzenci’ye son darbeyi 1930’da vurdu ve 1941’e kadar Irak’ın güneyindeki Nasıriye’ye sürgüne gönderdi. Şeyh Mahmud Berzenci 1956’da Bağdat’ta öldü.
Barzanilerin yükselişi
Bunlar olurken koyu bir aşiret kültüründe yaşayan Nakşibendî Barzaniler ise hem bölgedeki Kadiri şeyhleriyle hem de Irak Merkezî Yönetimi ile sorunlar yaşıyordu. Sonunda Irak Ordusu, İngiliz uçaklarının ve diğer Kürt aşiretlerinin da desteğiyle, 1932’de Barzanileri yenilgiye uğrattı. Nakşibendîlik bağından dolayı Türkiye’ye doğru kaçan Barzaniler, Türk ordusuna teslim oldular ve Muş civarına yerleştirildiler. Ailenin lideri Molla (Mele) Mustafa Barzani ise Süleymaniye’de ikâmete zorunlu tutuldu. 1941’de İngiltere’nin Irak’ı işgalini fırsat bilen Barzani memleketine gidip bir isyan başlattıysa da başarılı olamadı. Savaş sonrasında merkezî hükümet kayınpederi Mahmud Ağa’nın da desteğiyle Barzani’ye karşı harekata geçince Barzani İran’a geçti. Urumiye Gölü civarında toplanan Kürtler burada Mahabat Kürt Cumhuriyeti’ni kurdular. Mahabad Cumhuriyeti Amerikalı bir komutanın yönettiği İran ordusu tarafından kısa sürede sonlandırılınca, Barzani, 1958’e kadar kalacağı Sovyetler Birliği’ne gitti.
Talabani-Barzani çatışması
Molla Mustafa Barzani, 14 Şubat 1958’de Kürt asıllı General Abdülkerim Kasım ve Yüzbaşı Abdüsselam Arif’in başını çektiği darbeden sonra Irak’a döndü. O güne dek illegal olarak faaliyet gösteren ve İbrahim Ahmad tarafından yönetilen Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) legal hale geldi. Partinin içinde çeşitli kanatlar vardı. Barzani ve Talabani aileleri bunların en önemlileriydi. Celal Talabani, İbrahim Ahmad’ın damadıydı. Aşiret ayrıcalıklarını kaybetmek istemeyen Barzaniler General Kasım’ın toprak reformuna karşı çıktıkları için gözden düşerken, Soranice konuşan şehirlileri temsil eden Talabaniler General Kasım’ın yanında yer aldılar ve yıldızları parlamaya başladı.
8 Şubat 1963’te General Kasım, Arap Sosyalist BAAS Partisi’nce (ASBP) düzenlenen bir darbeyle devrildi ve öldürüldü. Başa yol arkadaşı Abdüsselam Arif geçti. General Arif, 1964’te KDP’yi dışta bırakarak, doğrudan Barzanilerle görüşmeler yaptı. Bunun meyvesi Geçici Anayasa ile Kürtlere Irak’ın bütünlüğünü bozmamak kaydıyla bazı ‘milli haklar’ verilmesi oldu. Bu ilişki elbette Barzanilerin kadim rakibi Talabanileri rahatsız etti. Talabaniler Barzanileri genel Kürt çıkarlarından çok aile çıkarlarını kollamakla suçladılar. Bazılarına göre çok haksız da değillerdi.
KDP ve KYP çatışması
1968 yılında iktidara doğrudan el koyan BAAS Partisi, 1970’de Kürtlere özerklik tanındı. Ancak zengin bir petrol bölgesi olan Kerkük’ün statüsünü belirlemedi. Gerek Kerkük sorunu, gerekse Barzanilere bağlı 25 bin kişilik Peşmerge gücünün İran ve Türkiye’deki Kürtlere yardımda kullanılmasına merkezin hükümetin karşı çıkması yüzünden KDP ile merkezin arası açıldı. BAAS’ın 1972’de Irak petrollerini millileştirmesi üzerine ABD fırsatı kaçırmadı ve o zamanlar Şahlık rejimiyle yönetilen İran aracılığıyla Kürtlerle ilk temaslara başladı. Irak Hükümeti 1974’te petrol bölgeleri Kerkük ve Hanekin’i dışarıda bırakmak kaydıyla bir ‘Özerk Kürdistan’ kurmayı önerdiğinde Barzani buna karşı çıktı. Irak Merkezî Hükümeti, 1975’te Cezayir’deki OPEC toplantısı sırasında İran’ı Kürtlere destek vermekten vazgeçirdi. İşte tam bu günlerde Barzani’nin aşiretçi ve maksimalist politikalarından bunalan Talabani KDP’den ayrılarak Iraklı solcularla birlikte 1975 yılında Suriye’de Kürdistan Yurtseverler Birliği’ni (KYP) kurdu. Bundan sonrası daha da hızlı gelişti. 1978’de KDP ve KYP arasında silahlı çatışmalar çıktı. Kansere yakalanan Molla Mustafa Barzani ABD’ye gitti ve 1979’da orada öldü. Barzani’nin ölümünden sonra KDP tekrar parçalandı ve Sami Abdurrahman öncülüğünde Kürdistan Demokratik Halk Partisi (KDHP) kuruldu.
Aynı yıl İran’da İslam Devrimi olmuş ve Humeyni başa geçmişti. Irak’ta ise Saddam Hüseyin iktidarı ele geçirmişti. Saddam, 1975 Cezayir Antlaşması’nın ihlal edildiğini, İran’ın hâlâ Kürtlere yardım ettiğini ileri sürerek İran’a savaş açtı. Ancak 22 Eylül 1980 günü Irak orduları sınırı geçerken, kimse savaşın sekiz yıl süreceğini ve bir milyondan fazla kişinin hayatına mal olacağını kestirememişti. Hele Kürtler hiç kestirememişti. Öyle ki KYP öncülüğündeki birkaç parti 12 Kasım 1980’de Irak Milli-Yurtsever Demokrasi Cephesi’ni kurarken üç hafta sonra KDP öncülüğündeki bazı partiler (ki aralarında Türkmen örgütü de vardı) Irak Milli Demokrasi Cephesi’ni kuracaktı. Kürt cephesindeki yeni unsur ise PKK idi.
1980 darbesinden kaçan PKK 1982’de KDP’nin onayıyla Kuzey Irak’a yerleşmeye başlamıştı. Ancak PKK’nın Marksist yapısı ile KDP’nin feodal yapısı arasında kan uyuşmazlığı çıktı. 1986’da TSK Barzani’nin güçlerine saldırınca, yıllardır özenle oluşturduğu kendi krallığının tehlikede olduğunu anlayan KDP, PKK ile yaptığı anlaşmayı bozdu. Bunun üzerine PKK, KYB ile protokol imzaladı ve Suriye’ye kaydı. (PKK konusunu 18 Nisan 1010 tarihli “Kürt Meselesi’nde PKK’nin işlevi neydi” başlıklı yazımda anlattığım için burada ayrıntıya girmiyorum.)
Bu arada bölgede çeşitli İslamcı Kürt örgütleri (Kürt İslam Ordusu, Kürt Hizbullahları) ortaya çıkmıştı. Bu oluşumlar, düşman kardeşler KDP ve KYP’yi ittifak yapmaya zorladı. 1987’de KDP ve KYP ile üç önemli Kürt partisi Kürdistan Cephesi adı altında birleştiler. 1988’de İran orduları Süleymaniye yönünde ilerlerken Irak uçakları Kürt şehri Halepçe’yi ve civarındaki köyleri havadan bombaladılar. Sinir gazı ve diğer kimyasal silahlarla beş bini aşkın Kürt öldürüldü ama dünyanın sesi çıkmadı. Saddam’ın ordularından kaçan on binlerce Kürt, Türkiye’ye sığındı, dünyanın sesi yine çıkmadı.
1988’de İran-Irak Savaşı bitti ama iki yıl sonra Irak, 13. Vilayeti olduğunu ileri sürerek Kuveyt’i işgal etti. Epeydir bölgeye müdahale fırsatı arayan ABD’nin başını çektiği Koalisyon Güçleri, 16-17 Ocak 1991’de Irak’ı bombalamaya başladılar. Birinci Körfez Savaşı adı verilen bu savaş sırasında, 36. Paralel’in kuzeyi ile 32. Paralel’in güneyi uçuşa yasaklı bölge ilan edilince Kürtler için yepyeni bir dönem başladı. O güne kadar sürekli birbiriyle çatışan KDP ve KYB ‘kurtarılmış bölgede’ 19 Mayıs 1992’de seçime gittiler. KDP’nin yüzde 45, KYP’nin yüzde 44 oy aldığı seçimlerden 105 üyeli bir Kürdistan Parlamentosu çıktı, ardından Kürdistan Hükümeti kuruldu. Yine de nihai barış ABD-Britanya koalisyonunun 2003’te Irak’a müdahalesinden sonra oldu. O günden bu yana iki parti bu ittifakı sorunsuz götürüyorlar. Tarihten epey ders aldıkları, güçlerini abartmaktan vazgeçtikleri, maksimalist hedefler yerine ulaşılabilir hedeflere yönelmeyi öğrendikleri, uzlaşmayı bildikleri için Kürdistan Bölgesel Yönetimi sürekli güçleniyor, kurumsallaşıyor, saygınlığı artıyor. Başta PKK olmak üzere Türkiye’deki Kürt siyasal hareketinin bu deneyimden alacağı dersler olduğunu düşünüyorum.
***
Özet Kaynakça: Wadie Jwadieh, Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve Gelişimi, İletişim Yayınları, 2007; Hakan Özoğlu, Osmanlı Devleti ve Kürt MilliyetçiliğiÇevirenler: N. Ö. Gündoğan and A. Z. Gündoğan, Kitap Yayınevi, 2005; İhsan Şerif Kaymaz, Musul Sorunu, Otopsi Yayınları, 2003; İsmail Beşikçi,Devletlerarası Sömürge Kürdistan, Alan Yayınları, 1990, Stuart A. Cohen, British Policy in Mesopotamia, 1903-1914, Londra, Ithaca Press, 1976; M.S. Lazarev,Emperyalizm ve Kürt Sorunu (1917-1923), Çeviren Mehmet Demir, Öz-Ge Yayınları, tarihsiz, Kürdistan 1919, Binbaşı Noel’in Günlüğü, Çeviren: Bülent Birer, Avesta Yayınları, 2010.
6-11-10.
.Atatürk’ün 15 yıl süren cenaze töreni
Hastalığının ağırlaşması üzerine 27 Mayıs 1938’de İstanbul’a gelen Atatürk’ün bundan 73 yıl önce, 10 Kasım 1938 günü, Dolmabahçe Sarayı’ndaki odasında saat 9’u 5 geçe dünyaya gözlerini yumduğunu hepimiz ezberlemişizdir. Ama ölümünden sonra olanları pek bilmeyiz. Bilmediklerimiz arasında, Atatürk’ün cansız bedeninin Anıtkabir’e gömülünceye kadarki uzun ve zahmetli yolculuğu da vardır.
Ölüm haberinin duyulmasından sonra Ankara’da telaşlı saatler yaşanmış, ancak çok kısa sürede siviller ve askerler arasında 1937 sonbaharında Atatürk tarafından kızağa çekilmiş olan İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı konusunda anlaşma sağlanmıştı. 11 kasım günü İnönü Cumhurbaşkanlığı’na seçildikten hemen sonra Başbakan Celal Bayar jest yaparak istifasını verdi ama İnönü şaşırtıcı biçimde Bayar’ı yeniden hükümeti kurmakla görevlendirdi. Ancak bu görevlendirmenin ömrü çok kısa olacak, İnönü kendisine yakın Refik Saydam’ı Başbakan olarak görevlendirecekti. Ömrü çok kısa sürecek olan İkinci Bayar Hükümeti ise neredeyse sadece Atatürk’ün cenaze işleriyle ilgilenecekti.
“Burası türbeye benziyor”
Bunlar olurken bir yandan da Atatürk’ün naaşı tahnit (bozulmaması için ilaçlamak) edilmişti. Çünkü hükümet henüz cenazeyi nereye defnedeceğine karar vermemişti. Hükümetin 13 kasımdaki ilk toplantısında Milli Savunma Bakanı Kazım Özalp’in Ankara’daki Etnografya Müzesi’ni önerisinden başka öneri gelmeyince Atatürk’ün ‘Muvakkat Mezarı’ olarak Etnografya Müzesi’nde karar kılınmıştı. Arkeolog Remzi Oğuz Arık’a göre bunun nedeni, 1933’te müzenin inşaatını ziyaret eden Atatürk’ün müzenin kubbesinden çok etkilenerek “Burası türbeye benziyor” demesiydi. Gerçekten de Etnografya Müzesi, kiliselerde kullanılan haç tipi planla, cami ve türbelerde kullanılan kubbeyi başarılı biçimde birleştiren bir üslupla inşa edilmişti ama Doğulu havası daha belirgindi. Ancak, Atatürk’ün binayı türbeye benzetmesi iltifat değilse, cenazenin buraya gömülmesi Atatürk’ün hatırasına saygısızlık olmaz mıydı? Eğer bu bir iltifatsa Batı kültürüne hayran bir önderin ‘Doğulu’ bir binaya gömülmesi garip kaçmaz mıydı? Bu tür soruların üzerinde durulup durulmadığını bilmiyoruz. Aksine cenaze işleri için 500 bin Türk Lirası (bugünün değeriyle yaklaşık beş-altı milyon dolar) ödenek ayrıldıktan sonra tam 15 yıl sürecek bir sürecin ilk aşamasına geçilmişti.
Atatürk’ün kızkardeşi Makbule Atadan’ın isteği üzerine 16 kasım (bazı kaynaklara göre 19 kasım) 1938 sabahı 8:10’da Diyanet İşleri Başkanı Şerafeddin Yaltkaya tarafından kıldırılan cenaze namazı sonrasında (iddiaya göre cemaat ‘Allahu ekber’’ yerine ‘‘Tanrı uludur’’; ‘‘Selâmun aleyküm’’ yerine ‘‘Esenlik üzerinize olsun’’ demişti) cenaze Dolmabahçe Sarayı’nın Muayede (Tören) Salonu’nda kurulan katafalkta konuldu ve 19 kasıma kadar halkın ziyaretine açıldı. (‘Katafalk’ önünden geçilerek saygı gösterilmek istenen cenazenin yerleştirildiği yüksekçe platform anlamına gelen Fransızca kökenli bir terimdi.) Türk bayrağına sarılı katafalk muhtemelen CHP’nin Altı Ok’unu sembolize eden altı meşaleyle aydınlatılıyordu. Cenazenin başında dördü general (Fahreddin Altay, Halis Bıyıktay, Cemil Cahit Toydemir ve Ali Sayit Akbaytogan), ikisi mehmetçik altı kişinin nöbet tutması da bu sembolizmle ilgili olabilirdi. Bu dört günde, cenazeyi 500 bine yakın kişinin ziyaret ettiği söylendi.
Chopin’in Cenaze Marşı
19 kasım günü, saat 9:22’de bir askerî araca konan cenaze yine askerî bandonun çaldığı Chopin’in Cenaze Marşı eşliğinde Tophane ve Galata Köprüsü yoluyla Sarayburnu’na doğru yola çıktı. Türk bayrağına sarılı cenaze arabasını altı at çekiyordu ama bu sefer arabaya dört değil sekiz general ile Kara, Hava ve Deniz Kuvvetleri’ni temsil eden birer mehmetçik eşlik ediyordu. En önde Atatürk’ün İstiklal Madalyası’nı taşıyan bir general (İlyas Aydemir) yürüyordu. Yani ya sayısal sembolizmden vazgeçilmişti ya da bizim anlayamadığımız başka bir sembolizm vardı.
Törene şahit olan Fransız gazeteci Emile Bouery “Türkiye’nin eski payitahtı tanımayacak bir haldeydi. Acıyla ezilmiş tek vücut bir ulus, her tarafta bedbin insanlar, yaşlarla dolu gözler, sessiz sokaklar...” diye yazmıştı.
Sarayburnu’nda Zafer Torpidosu’na teslim edilen cenaze, oradan Yavuz Zırhlısı’na nakledilecek ve saat 13:40’ta 101 pare top atışıyla Marmara’ya doğru yola çıkacaktı. Topları atanlar Britanya, Sovyetler Birliği, Fransa, Yunanistan ve Romanya’dan cenaze için gelen gemilerdi. Bu gemiler sembolik olarak Yavuz’a kısa bir süre eşlik ettiler. Ardından cenaze tekrar Zafer Torpidosu’na aktarıldı ve torpido cenazeyi Ankara’ya taşıyacak trenin kalkacağı İzmit’e hareket etti.
Neden Sarayburnu?
Kortejin son durağının neden Sarayburnu olduğu, cenazenin neden gemiler arasında getirip götürüldüğü ya da neden Haydarpaşa’dan değil de İzmit’ten trene bindirildiği sorulabilir. Resmî tarihçilerin birinci soruya cevabı “Atatürk’ün 15 Mayıs 1919 günü Samsun’a gitmek üzere Sarayburnu’ndan yola çıkmış” olduğudur. Döküm işleri Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel tarafından Viyana’da yapılan ve 1926’da Sarayburnu’na dikilen bronz Atatürk Heykeli’nin neden daha merkezî bir yere değil de Sarayburnu gibi gözlerden ırak bir yere dikildiği sorusuna da benzer cevap verilmişti. Kanımca bölgenin Marmara Denizi’ne ve Boğaz’a hâkim coğrafi pozisyonu ile Antik dönemde, Bizans döneminde ve nihayet Osmanlı döneminde şehrin en saygın köşesi olması burayı Cumhuriyet elitlerinin gözünde de önemli hale getirmiş gibidir. Yani ne kadar “geçmişten koptuk” denirse densin, geçmişin değerlerini bir çırpıda silip atmak zordu.
Cenazenin trene Haydarpaşa’dan değil de, İzmit’ten bindirilmesi ise denizcilik teamüllerine göre, açık denize açılmayan bir geminin 101 pare top atışıyla uğurlanmasının yakışık almamasıyla ilgili olmalıydı. Anlaşılan sırf törene görkem kazandırmak için cenaze gemiden gemiye taşınmıştı.
Yol boyu karanfiller
Sonunda İzmit’te hazırlanan özel bir trene aktarılan cenaze Arifiye, Doğançay, Geyve, Pamukova, Mekece, Osmaneli, Vezirhan, Bilecik, Karaköy, Eskişehir, Beylikahır, Sarıköy, Polatlı, Etimesgut, Gazi Çiftliği duraklarında toplanan halkın gözyaşları ve çiçek yağmuru arasından geçerek 20 kasım günü sabah 10:00’da Ankara’ya varmış, cenazeyi Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve büyük bir grup milletvekili karşılamıştı..
Ancak cenaze doğrudan Etnografya Müzesi’ne götürülmedi. Önce İkinci Meclis Binası ile Ankara bürokrasisinin buluşma yeri olan Ankara Palas arasındaki yolun üzerine yerleştirilen katafalka konuldu. Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Binası’nın Alman mimarı Bruno Taut’un Türk mimar Mahmut Bilen’le birlikte tasarladığı katafalk 14 metre yüksekliğinde, yeşilliklerle kaplanmış dört sütunun arasına asılmış dev bir Türk bayrağının altına yerleştirilmişti. Bu katafalkı da aynen İstanbul’da olduğu gibi yüz binlerce kişi ziyaret etti.
Asker sayısı artıyor
Resmî cenaze töreni 21 kasım günü saat 9:30’da TBMM’de yapıldı. Ardından cenaze askerî bir araçla Etnografya Müzesi’ne götürüldü. Bu yolculuğa da aynen İstanbul’da olduğu gibi İngiliz, Alman, Rus, Yunan, İran ve Yugoslavya’dan gelen şeref kıtaları ve Chopin’in Cenaze Marşı eşlik etmişti. Değişik olan ise, kortejin biraz daha hızlı hareket etmesi, atlı arabanın yerini zırhlı askeri aracın alması ve asker sayısının artmasıydı. Bu sefer cenazeye 66’sı önde, 30’u arkada 96 asker eşlik etmişti.
Mimar Arif Hikmet Koyunoğlu’nun eseri olan ve 1925-1928 arasında inşa edilen Etnografya Müzesi’nin hemen giriş bölümündeki mermer masanın üzerine konan tabutun öylece açıkta durmasının yakışıksız olduğu görülünce, bu bölüme bir mezar odası yapılmasına karar verildi. Atatürk’ün naaşı TBMM Başkanı, Genelkurmay Başkanı, Vali, Belediye Başkanı ve Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri ile Yaveri’nin katıldığı bir törenle 31 Mart 1939 günü, yani Atatürk’ün ölümünden neredeyse beş ay sonra, mezar odasına indirilebildi. Ancak ilginçti, törende Cumhurbaşkanı İsmet İnönü yoktu ve bu durum çeşitli dedikodulara neden olacaktı.
Atatürk’ün Daimi Mezarı’nın nereye yapılacağı konusu da epey tartışılmıştı. Sonunda kararı çeşitli bakanlıkların temsilcilerinden oluşan bir komisyonun vermesi kararlaştırıldı. Komisyona 1928’de Ankara’nın imar planını yapan Herman Jansen, Ankara’daki birçok resmî binanın (şimdiki TBMM binasının da) mimarı olan Clemens Holzmeister, İstanbul’daki Güzel Sanatlar Akademisi’nde hocalık yapan ve bazı İnönü heykellerinin yaratıcısı Rudolph Belling ile Ankara’daki katafalkın mimarı Bruno Taut da davet edilmişti.
“Beni Çankaya’ya gömün”
Komisyon 16 Aralık 1938’deki ikinci toplantısında ‘Daimi Mezar’ için yer önerilerini görüştü. Yeşiltepe Timurlenk Tepesi, Gençlik Parkı, Gazi Orman Çiftliği, Altındağ Hıdırlıktepe, Bakanlıklar semti, Çankaya Tepesi, Etnografya Müzesi’nin önü, eski Ziraat Mektebi ve şimdiki TBMM’nin arkasındaki Kapatepe seçenekleri üzerinde duruldu.
Güya Atatürk Orman Çiftliği’nin Müdürü Tahsin Bey’e şöyle demişti: “Şu küçük tepede bana küçük ve güzel bir mezar yapılabilir. Dört yanı ve üstü kapalı olmasın (...) Açıklardan esen rüzgâr bana yurdun her yanından haberler getirir gibi, kabrimin üstünde dolaşsın. Kapıya bir yazıt konulsun. Üzerine ‘Gençliğe Söylev’im yazılsın. Orası yol uğrağıdır. Her geçen, her zaman okusun ...”
Afet İnan’a göre ise Atatürk önce “Beni Çankaya’ya gömün” demiş ama sonra fikrini değiştirerek “Milletim beni istediği yere gömsün. Ama benim hatıralarımın yaşayacağı yer Çankaya olacaktır” demişti. 15 milletvekilinden oluşan komisyon tam Çankaya’yı oylayacaktı ki Trabzon Milletvekili Nihat Aydın, bugünkü yer olan Rasattepe’yi önerdi. Aynı gün üyeler Rasattepe’yi keşfe gittiler. Tepenin Ankara’ya hâkim konumu geziye katılan milletvekillerini çok etkilemişti Sonunda sürpriz aday Rasattepe seçildi. (Bunlar olurken Bruno Taut hayata gözlerini yummuştu.)
Azametli, kuvvetli, şerefli anıt
18 Şubat 1941 tarihinde uluslararası bir yarışma açıldı. Şartnamede “azamet, kuvvet, şeref, kudret, eşsiz” gibi kelimeler mimarlardan ne beklendiğini gösteriyordu. Başvuruların kabulü 2 Mart 1942’de sona erdi. Yarışmaya yurt içinden ve dışından (Almanya, İtalya, Avusturya, İsviçre, Fransa ve Çekoslovakya’dan) 49 başvuru yapılmıştı. 24-31 Mart 1942 tarihleri arasında Ankara Sergi Evi’nde sergilenen projeleri Alman mimar Prof. Paul Bonatz, “İsviçre Devlet Mimarı” Prof. Ivar Tengbom, Macar mimar Prof. Karoly Wichinger, Türk mimar Prof. Arif Hikmet Holtay, Bayındırlık Bakanlığı Müsteşarı Muammer Çavuşoğlu ve Ankara Planlama Direktörü Muhlis Sertel’den oluşan bir jüri değerlendirdi. İlk elemede seçilen üçü Türk, üçü İtalyan, biri Alman ve biri İsviçreli ekibe ait sekiz projeden üçüne (Emin Onat-Orhan Arda, Johannes Kruger ve Arnaldo Foschini’nin projelerine) üç biner lira ‘Birincilik Ödülü’ verildi. Kalan beş proje ise biner liralık ‘Şeref Mansiyonu’ ile değerlendirildi. Birincilik Ödülü verilen üç projeden hangisinin seçileceğine TBMM karar verecekti. Meclis kararını 7 Mayıs 1942’de açıkladı: “Milli evlatlarımız olan” Emin Onat ile Orhan Arda’nın ortak projesi seçilmişti.
İronik olarak ‘milli mimarların’ ‘milli lider’ için çizdikleri proje hiç de ‘milli’ özellikler taşımıyordu. Hatta ‘Anıtkabir’ Antik Dönem’in Yedi Harikası’ndan biri olan Karya Kralı Mausellos’un mezarının (Mauseleum) bir benzeriydi. Mimarlar benzerliği reddetmedikleri gibi bunu Türk Tarih Tezi ile açıkladılar.
Tümülüs üzerine inşaat
Temel atma töreni 1,5 yıl sonra, 9 Ekim 1944’te yapıldı. Bu törende de Cumhurbaşkanı İnönü yoktu. Ancak inşaat bir türlü ilerlemiyordu. Gecikmenin bir nedeni zeminin depreme dayanıklı olmadığının ortaya çıkmasıydı. Rasattepe aslında bir ‘tümülüs’ idi, yani yığma toprakla yapılmış tarihî bir mezar yeriydi. Dolayısıyla Anıtkabir gibi ağır bir yapıyı taşıması zordu. İnşaatı yürüten ekip Almanya’da kullanılmaya başlanan ‘Radye General’ sistemini önerdi. Ayrıca mozolenin üst kısmındaki kütlenin yüksekliği de 35 metreden 20 metreye indirilecekti. Bu tedbirler için de 10 milyon liralık bütçenin 24 milyon liraya çıkarılması gerekmişti. Bu da savaş yıllarının ekonomik şartlarında hükümeti zorlamıştı.
14 Mayıs 1950’de “Yeter Söz Milletindir” diyerek seçimlerden ezici bir zaferle çıkan Demokrat Parti, Atatürkçülük şampiyonluğunu CHP’nin elinden almak için Anıtkabir inşaatına hız verdi. İnşaat 1 Eylül 1953’te tamamlandı. (Bugün Atatürk’ün özel eşyalarının ve 3.123 kitabın sergilendiği müze bölümü ise ancak 21 Kasım 1960’ta açıldı.)
Karnaval havasında nakil
9 Kasım 1953 günü Etnografya Müzesi’ndeki yerinden vinçlerle çıkarılan ve hekimlerce muayene edilen naaş (ölüye yönelik saygısızlığın zirvesini oluşturan bu muayeneye ilişkin ayrıntıları yazının internet nüshasında okuyabilirsiniz) 10 Kasım günü törenle Anıtkabir’e nakledildi. Bu törenin daha öncekilerden en önemli farkı, hüzünlü olmaktan çok bir karnaval havasında geçmesiydi. Yine askerî bando marşlar çalmıştı ama bu sefer Chopin’in Cenaze Marşı yoktu. Kortej yol boyunca ilerlerken, Türk Hava Kurumu’nun uçakları Atatürk’ün bir portresini Ankara semalarında dalgalandırıyordu. Uçaklardan naaşın üzerinde ufak paraşütlerle bağlı çiçek demetleri atılıyordu. Benzer yan ise, cenazeye yine askerlerin egemen olmasıydı. Öyle ki bu sefer cenaze arabasına tam 138 subay ve er eşlik ediyordu.
Atatürk’ün doğum yeri Selanik’ten, Kore’deki Birleşmiş Milletler Mezarlığı’nda Türk şehitlerinin yattığı bölümden ve Suriye’de Selçuklu kumandanı Süleyman Şah’ın mezarından getirilen toprakla gömülen cenazenin bu uzun ve zahmetli yolculuğundaki durakların her biri, Atatürk’ün totemleştirilmesi ve tabulaştırılması sürecinde bir aşamaya tekabül ediyordu. Dolmabahçe Sarayı’nın 71 No’lu odası, etten ve kemikten müteşekkil ‘ölümlü’, ‘insan’ Atatürk’ü temsil ediyordu. Ancak Atatürk’ün İstanbul’da ölmesi, Kemalist kesimin eski düzenin başkenti İstanbul’a duyduğu antipatiyi arttırmış olabilirdi. Nitekim Dolmabahçe Sarayı, ancak 1950’lerde popüler olmuştu.
Cenaze törenlerindeki bazı unsurlar (katafalk ve cenaze marşı gibi) Batı kültürüne sempatiyi simgeliyor, ‘altı asker’, ‘altı at’ gibi unsurlar ise CHP’nin ideolojik yönelimlerini vurguluyordu. Törenlerde giderek artan asker sayısı Atatürk tabusunun ilerde hangi amaçlarla kullanılacağının ipuçlarını veriyordu. Etnografya Müzesi’ne nakil, bir türlü dâhil olunamayan Batı kültüründen Doğu kültürüne yönelişi sembolize ediyordu. Ancak bu dönemde pek az kişi mezarı ziyaret edebilmişti. Çünkü hem ziyaret günleri ve saatleri kısıtlıydı, hem de devletten izin almak gerekiyordu. Belki de, hayatı boyunca Atatürk’ün gölgesinde kalan İnönü’nün Atatürk’ü unutturmak için başvurduğu bir yoldu bu. ‘Milli mimarlar’ tarafından binaları Klasik Yunan tarzında, Aslanlı Yol’u Hitit tarzında tasarlanan Anıtkabir ise, Sakallı Celal’in veciz ifadesiyle söylersem “Doğu’ya doğru giden bir geminin güvertesinde Batı’ya doğru koşan” bir toplumun zihinsel yarılmasının anıtsal ifadesiydi....
Atatürk’ün naaşı ne durumdaydı?
8 Kasım 1953 Pazar gecesi Ankara’da Yüksel Caddesi’ndeki evinde 40 derece ateşle yatan Ankara Üniversitesi’nin uzman patologlarından Prof. Kamile Şevki Mutlu’ya bir telefon gelmişti. Arayan Ankara Valisi Nevzat Tandoğan’dı. Vali Ata'nın naaşının Anıtkabir’e nakledileceğini, ancak 14 yıldır tahnitli olarak muhafaza edilmekte olan naaşın ananeye uygun olarak toprağa verilmesi için muayene edileceğini söylemişti. Kamile Hanım, önce hastalığını bahane ederek muayeneye katılmak istemedi ama Vali tarafından ikna edildi. Gerisini Kamile Şevki Mutlu’nun 14 Mart 1964 tarihli Tıp Dergisi’ne yazdığı yazıdan okuyalım: “...9 Kasım 1953 Pazartesi. Etnografya müzesinde aziz ölünün huzurundayız. Titriyorum. Eşim bütün kuvvetiyle tutmasa yere yuvarlanacağım. Komite üyeleri solumda geride duruyorlar. Yüksek Teknik Öğretmen Okulu’ndan on öğretmen önümdeler. Bana yardımcı olarak geceden isimlerini verdiğim adlî tıp doçenti, kıymetli ve vefakâr eski mesai arkadaşım Dr. Cahit Özen, Histoloji asistanım Dr. Şeref Yazgan ve Ankara Numune Hastanesi otopsi salonunda vaktiyle uzun yıllar benimle beraber çalışmış emektar Salih Kebapçı yanımdalar; gözümün içine bakıyorlar, çıt yok. Genç öğretmenlere gül ağacından yapılmış tabutun kapağını açmalarını söylüyorum. Ne çevik ve enerjik bir çalışma. Vidaların sökülmesi dakika bile almıyor. Kapak kaldırıldı. Şimdi lehimli kurşun tabut görünüyor. Bunun kapağının yalnız üç kenarında lehimin sökülmesini istiyorum; bu da hemen yerine getiriliyor. Lehimi sökülmeyen kenarı üzerinde çevrilerek kapağın açılmasıyla derin bir huzura kavuşuyorum; çünkü naaş ile tabut arasındaki boşlukları silme dolduran ince talaş tozu ıpıslak. Ve tahnit solüsyonundaki şimik maddelerin kokusunu almaktayım. Heyecanım artıyor. Demek Ata’nın maddi varlığını, fani hayatına son verdiği andaki durumu ile görebileceğim. Hâlbuki kulaklarımıza ne dedikodular gelmişti; tahnit iyi yapılmamış, pütrifikasyon neticesi husule gelen gazlarla tabut patlamış, nöbetçi er korkusundan bayılmış vs. vs... Bu söylentilerden bir patolog olarak yıllarca nasıl üzülmüştüm. Şimdi ise şu ıslak talaş tozu bana her işin yolunda yapılmış olduğunu kesin olarak haber veriyordu. Talaş tozu tabutun ayak tarafına doğru toplandı. Naaş kahverengi muşamba ile sarılı olarak göründü. Yüzünü örten ıslak pamuk kitlesi kaldırıldı ve Ata’nın mü-heykel yüzü ile karşılaştım. Ata ve eseri bir an birbirimize bakıştık sanki... Uzun kaşlarından ince bir tutam sol göz kapağının üzerine inmiş, Ata sanki 15 yıl önce Dolmabahçe Sarayı’ndaki hasta yatağında uyuyor... Ağzımdan hemen şu sözler döküldü: Bu tahniti eski Gülhane hocalarından Prof. Dr. Lütfi Aksu yapmıştı. Kendisi iki sene önce rahmetli oldu. Nur içinde yatsın. Evet, ideal bir tahnitti bu. Rahmetli hoca kullandığı solüsyondan birer şişeye doldurup ağızlarını lehimlemiş, üzerlerine yapıştırdığı etiketlere terkibini kaydetmeyi de ihmal etmemiş ve bunları Ata’nın kolları arasına yerleştirmişti. Başımı çevirdiğim zaman kimse nefes bile almıyor zannettim. Aşağıda duran komite üyelerine ‘Yüzünü görmek ister misiniz’ dedim. Ansızın bir ürperti, bir geri çekilir gibi hareket ve sonra yine derin bir sükût... Saygı duruşunda bulunan subaylara varıncaya kadar, herkesin bir bir katafalka çıktığını ve [TBMM Başkanı] Abdülhalik Renda’nın aziz ölünün yüzü ile karşılaşır karşılaşmaz tabutun yanına yıkıldığını unutamam. O arada Doç Dr. Cahit Özen elimi öpüyor ve heyecanla şunları söylüyor: ‘Hocam sağ olun, bana bu tarihi günü yaşattınız.’
Komite üyelerine naşın tahta tabuta hemen o gün konulmasının mahzurlarını ve bu işin Anıtkabir’e nakil töreninin yapılacağı ertesi sabahın erken saatlerine bırakılmasının fenni zaruretini açıklıyorum. Numune Hastanesi’ne gönderdiğim Dr. Şeref Yazgan’a bir miktar fiksatör hazırlatıp kurşun tabut içine ilave ediyoruz. Kapak yeniden lehimleniyor. Üzerine gül ağacından tabut kapağı da konuluyor ve oradan ayrılıyorum....”
Özet Kaynakça: Behçet Kemal Çağlar, Dolmabahçeden Anıt-Kabire, Sel Yayınları, 1955; Eren Akçiçek “Atatürk’ün Ölümünden Sonra: Mulajı, Tahniti ve Otopsi Tartışması, Toplumsal Tarih, S. 131, Kasım 2004, s. 18-21; Ali Güler, “Atatürk’ün Ölümü, Cenaze Töreni ve Defin İşlemi”,Silahlı Kuvvetler Dergisi C. 119, S. 366, Ekim 2000, s. 62-72; Hürriyet Gazetesi 10 Kasım Özel Sayısı, 10 Kasım 1998;Bilâl N. Şimşir, Atatürk`ün Hastalığı, TTK Yayınlan, 1989; Christopher Samuel Wilson,”Remembering and Forgetting in the Funerary Architecture of Mustafa Kemal Atatürk: The Construction and Maintenance of National Memory”, 2007 yılında OTDÜ’de kabul edilmiş doktora tezi; Tunç Boran, “Anıtkabir İçin Rasattepe Doğru Yer mi?”, Toplumsal Tarih, S. 157, Ocak 2007, s. 64-69.
.13-11-11.
.150. Yıldönümünde Abdülmecid
Bu haftanın iki önemli tartışma konusu vardı: Birincisi CHP Tunceli Milletvekili Hüseyin Aygün’ün 1937-1938 Dersim Katliamı’ndan dönemin tek partisi CHP’nin sorumluluğu olduğu ve Atatürk’ün olan bitenden haberdar olduğu iddiasıydı. Ben de aynen böyle düşünüyorum. İkincisi ise TBMM’ye bağlı Milli Saraylar Müdürlüğü’nün 17-19 Kasım 2011 tarihlerinde Dolmabahçe Sarayı’nda “Abdülmecid’in 150. Yıldönümü” adı altında bir sempozyum düzenlemesiydi. Birinci konuda daha önce pek çok kere yazdığım için, Dersimlilerden bu haftalık özür dileyerek ikinci konu üzerine yazmaya karar verdim.
Milli Saraylar Müdürlüğü’nün, Osmanlı Dönemi’nin önemli padişahlarından olan Abdülmecid’in 150. yıldönümünü bir konser ve sempozyumla anmasında herhangi bir gariplik yoktu. Gariplik, sempozyumun tarihi idi. Çünkü 17 Kasım Abdülmecid’le ilgili hiçbir önemli olayın tarihi değildi. Sırayla gidersek, Abdülmecid’in doğum günü (25 Nisan 1823) ile ilgili değildi, ölüm günü (25 Haziran 1861) ile ilgili değildi, tahta çıkış tarihi (1 Temmuz 1839) ile ilgili değildi. Abdülmecid Dönemi’nin sembolik olaylarından Tanzimat Fermanı’nın ilanı (3 Kasım 1839) ile ilgili değildi, Islahat Fermanı’nın ilanı (18 Şubat 1856) ile ilgili değildi. Üstüne üstlük, Abdülmecid’in torununun torunu Osman Mayatepek’in televizyonlarda açıkladığına göre aile efradı bile sempozyuma davet edilmemişti. Aksilik bu ya, 17 Kasım Abdülmecid’in oğlu Vahdettin’in, 1-2 Kasım 1922 tarihinde TBMM tarafından Hilafet kurumunun kaldırılması üzerine, bir İngiliz gemisi ile yurtdışına sürgüne gitmesinin tarihiydi! Dahası, Vahdettin’den sonra TBMM tarafından Halife seçilen kişinin adı da Abdülmecid idi. Bu ipuçlarını biraraya getiren bazı çevreler, sempozyumu düzenleyenlerin Abdülmecid yoluyla babası Vahdettin’e, oradan da Hilafet makamına gönderme yapmaya çalıştıklarını iddia ettiler. Doğrusu tarihteki garabet ortadaydı ama amaca ulaşmak için Abdülmecid’i seçmek hiç akıl kârı görünmedi bana. Neden derseniz, cevabını aşağıda vermeye çalışacağım.
***
Şehzadeliğinde yarı hapis hayatı yaşayan Abdülmecid, babasının erken ölümü üzerine tahta geçtiğinde henüz 16 yaşındaydı. Belki de bu yüzden babasının kurduğu idari kadroyu bozmak istemedi. Böylece, 1838’de İngilizlerle imzalanan Ticaret Antlaşması’nın mimarlarından Mustafa Reşit Paşa da Hariciye Nazırlığı görevine devam etti. Mustafa Reşit Paşa Hariciye Nazırlığı’ndan önce Paris ve Londra’da sefirlik yaparken, Batı siyasi kültürünü gözleme imkânı bulmuş, özellikle eşit vatandaşlık meselesinin önemini iyi kavramıştı. Bunun meyvesi sadece Abdülmecid Dönemi’ne değil, Osmanlı tarihine damgasını vuracak olan Gülhane Hattı-ı Hümayunu (Tanzimat Fermanı) oldu. Mustafa Reşit Paşa’nın daha genç padişahı ikna etmesi zor olmamıştı, çünkü Abdülmecid, şehzadeliğinde dönemin ölçülerine göre çok iyi bir eğitim almıştı. Bu eğitim de sadece alaturka dersleri değil alafranga dersleri de kapsıyordu. Ve babasının izlediği yola da büyük saygı duyuyordu.
Tanzimat Fermanı okunuyor
Kabaca söylersek, 3 Kasım 1839 Pazar günü Gülhane Bahçesi’nde okunan Tanzimat Fermanı’nın özetinin özeti şuydu: “Bugüne dek devlet kanunsuz yönetiliyordu. Bundan böyle her şey kanuna dayanacaktır. Bu kanunlar da devletin Müslüman ve gayrımüslim tebaasına eşit olarak uygulanacaktır. Fermanın okunması için Müslümanların tatil günü olan cuma değil de Batılıların tatil günü olan pazar gününün seçilmesi bile gayet ‘devrimci’ bir tutumdu. Ama daha önemlisi fermanın içeriğiydi. Öyle ki Mustafa Reşit Paşa, fermanı okumaya gideceği sabah karısıyla helalleşmişti, çünkü kellesinin gideceğinden neredeyse emindi. Neyse, korktuğu olmadı. Gülhane Bahçesi’nde kendisini, çok değil dört ay önce Nizip’te isyancı Kavalalı Mehmed Ali Paşa ordularını durduran Britanya, Fransa, Avusturya ve Rusya’nın temsilcileri (aralarında Fransa Kralı Louis Philippe’in oğlu da vardı), âlimler, vekiller, yüksek bürokratlar, medrese hocaları, askerler ve daha nice kesimden insan bekliyordu. Fermanı okumaya başladığında önce sessizlik, sonra pes perdeden bazı homurtular olduysa da konuşmanın sonunda geleneksel “Padişahım Çok Yaşa!” nidaları yükseldiğinde, Osmanlı ülkesinde artık yeni bir dönem başlamıştı. Bu yeni döneme ilişkin genel tepkiyi ise şu sözler özetliyordu: “Ne yani, artık gâvura gâvur demeyecek miyiz?”
Gâvura gâvur diyememek
Aslında farkında değillerdi ama sadece gayrımüslimler değil, Müslümanlar da ‘reaya’ olmaktan ‘tebaa’ olmaya (yani kulluktan vatandaşlığa) doğru yola çıkmıştı. Ama elbette, Ferman esas gayrımüslimlerin hayatını etkiledi. O güne dek ‘Millet’ denen kompartımanlarda adeta hapis hayatı yaşayan gayrımüslimler ilk kez, ‘Millet-i Hâkime’ denen kesimlerle eşit muameleye tabi tutulmaya başladılar. İstanbul’da hayat giderek şenlendi. Ülkeye Avrupalı akını başladı. Batı tarzı yapılaşma arttı, İstanbul halkı, Rokoko, Ampir, Neo-Gotik gibi mimari tarzlarla tanıştı. Levantenlerin âdeti olan balolar, karnavallar, yılbaşı kutlamaları, tiyatro gösterileri yaygınlaşmaya başladı. Böylece ilk kez Müslüman ve gayrımüslim kesimler kaynaşmaya, birbirinin kültürünü tanımaya başladılar. Bu yakınlaşma ile birlikte ilk kez tüm tebaa kendini ‘Osmanlı’ kimliği altında tanımlamaya başladı. Ancak bunlara paralel olarak İngiliz Büyükelçisi Lord Straford Canning gibi aktörlerin etkisi artmaya başladı.
Abdülmecid halkla tanışıyor
Bütün bu gelişmelere rağmen Abdülmecid, tahta geçişinden ancak dört yıl sonra halkının arasına karışmaya cesaret etti. Bu da çok devrimci bir tavırdı, çünkü IV. Murad Dönemi’nden beri (1623-1640) padişahlar halktan uzak dururlardı. Abdülmecid Eser-i Cedid Vapuru ile İzmit’e, ardından Mudanya yoluyla Bursa’ya geçti. Uludağ’a çıktı. Sonra Çanakkale’ye gitti. Gezdikçe gezesi geldi. Bozcaada, Midilli, Sakız, Sisam, Bahr-i Sefid denen On İki Adalar’a uğradı. Yol boyunca halkla sohbet etti. Bu sadece halk için değil kendisi için de paha biçilmez bir deneyimdi. Öyle ki, birincisi biter bitmez ikinci gezisini planlamaya başladı. Bu sefer rotası Trakya, Balkanlar ve Tuna Boyları’ydı. Rusçuk’ta Eflak-Boğdan Beyleri’nin, Avusturya ve Rusya’nın heyetleriyle biraraya geldi. Tuna Nehri üzerinde vapur gezileri yaptı. Ardından Balkanlar’ın önemli şehirlerine uğradı. Tam 40 gün sürmüştü bu ikinci gezisi. Bu gezisinde öğrendiklerini de hemen uygulamaya geçti. Örneğin erzaktan ve hayvanlardan alınan vergileri kaldırdı. “Terbiye-i Amme” yani halk eğitiminin hemen gerçekleştirilmesi için yeni okullar açılmasını emretti.
Doktor Spitzer ve Lamartine
Üçüncü gezisini Girit’e yaptı. Ama bu gezi ilk ikisi kadar eğlenceli değildi. Girit gezisinde kendisine eşlik edenlerden biri olan Avusturyalı Doktor Spitzer’in Abdülmecid’in Batı algısında önemli yeri olduğu anlaşılıyor. Dolmabahçe Sarayı’ndaki uzun sohbetleri sırasında neler konuşmadılar ki... Avrupalı insanların yaşama biçimleri, Avusturyalı kadınların serbestliği, müzik, gelenekler, yemekler, içki kültürü, giyim-kuşam kültürü ve daha nice ilginç konuyu saatler boyunca tartıştılar. Doktor Spitzer’i Müslüman yapmak için azıcık uğraşmıştı ama doktorun dininden dönmeyeceğini anlayınca, “Elbette baskı yapmak istemem. Ama aynı dinden olsaydık daha memnun olurdum” demekle yetinmişti.
Abdülmecid’in ikinci yabancı dostu Fransız şairi ve edebiyatçısı Alphonse de Lamartin’di. Lamartine, daha çok edebiyatçı kimliği ile tanınırdı ama politikacılık ve diplomatlık da yapmıştı. Hatta 1848’de Fransa Cumhurbaşkanlığı’na adaylığını koymuş ama sadece 17.500 oy alabilmişti. Rakibi Louis Napoléon ise tam 5,5 milyon oy almış ve ardından III. Napoléon adıyla Fransa Kralı olmuştu. İşte bu yenilgiden sonra gelmişti Lamartine İstanbul’a. Bu 17 yıl aradan sonraki ikinci gelişiydi. Bu sefer İstanbul hakkında bir kitap yazmak istiyordu.
Lamartine şöyle anlatmıştı ilk karşılaşmalarını: “Hiç kuşku yaratmayan, çekici, sevecen ve saygı uyandıran bir kişiydi. Bakışlarında alçakgönüllülük, hüzün, duygusallık ve yorgunluk seziliyordu. Davranışlarında ne gençliğinin izleri vardı, ne de canlılık. Kutsal bir gizem içindeydi. Hünkârdan çok, genç bir din adamını andırıyordu (...) Kendisini hükümdarlığa adamış bir insandı. Yakışıklı ve güçlüydü. Sorumluluğunun bilincindeydi. Ülkede ona merhamet ve sevgi duyuluyordu. Tahtının tutsağı olmuştu (...) Bir halkın uyanışında böyle genç bir hükümdarın bulunması o ülke için ne büyük bir talihti...”
L’Illustrastion ve Debats abonesi
Abdülmecid sadece Spitzer ve Lamartine’den değil, abone olduğu L’Illustrastion ve Debats adlı Fransız dergilerinden de yeni şeyler öğreniyordu. Mesela, mezar taşına “İlke olarak aşk, temel olarak düzen, amaç olarak ilerleme” yazdıracak olan Auguste Comte’u öğrenmişti. Örneğin “mülkiyet hırsızlıktır” diyen Pierre-Joseph Proudhon’u veya “dünyanın bütün işçileri birleşin” diyen Karl Marx’ı öğrenmişti. Ama “Cenab-ı Hakk’ın herkesi cismen ve fikren ayrı yarattığını” dolayısıyla “hiçbir kanun temel farkları ortadan kaldıramayacağını” düşünüyordu.
Abdülmecid gerek aldığı eğitim gerekse bu sohbetler ve dergiler sayesinde, Batılı kadınların serbestliğinin ille de ahlaki bir zayıflık anlamına gelmediğini, eğitimli kadının aileye ve topluma daha çok katkı yapacağını fark etmişti. Kızların eğitimi konusunda halka örnek olmak için şehzadesi Murad’la kızı Fatma Sultan’ı ellerinden tutup ilk mektebe kaydettirmesi tarihe düşülmüş bir nottu. Nitekim onun döneminde Müslüman Osmanlı kadınları o tarihe kadar görülmedik bir serbestliğe kavuştular. Kâğıthane, Boğaz birer şenlik yerine dönüştü. Beyazıt, Üsküdar, Fatih gibi geleneksel semtlerde bile kadınlı erkekli kalabalıklar meydanları doldurdu. Kadınlar çarşıları, pazarları, mağazaları doldurdular. Elbette bu gidiş gelişler sırasında karşı cinsle ilişkilerde de bazı yeni ufuklar açıldı. Cevdet Paşa’nın Maruzat adlı eserine bakılırsa, kadın erkek ilişkilerinin normalleşmesi, eşcinsellik gibi gayrıtabii ilişki biçimlerini geriletmişti. “Zendostlar çoğalmış, mahbuplar azalmıştı, Kavm-i Lut sanki yere batmıştı...”
“İlklerin” padişahı
Ama sanılmasın ki Abdülmecid ‘ciddi’ işlerle uğraşmadı. Aksine devlet ve toplum ilişkilerinde çok önemli yeniliklere imza attı: İlk belediye teşkilatı Abdülmecid tarafından kuruldu. Güvenlik teşkilatına ilk o çekidüzen verdi. İlk çiçek aşısı, ilk telgraf, ilk modern askerlik eğitimi, ilk genel nüfus sayımı, ilk ‘kafa kâğıdı’ (insanlar nüfus tezkirelerini feslerinin altında sakladıkları için böyle anılıyordu) onun eseriydi. İlk üniversitenin (Darülfünun) temelleri onun zamanında atıldı. Köleliği en azından kâğıt üzerinde o kaldırdı. İlk nizami mahkemeleri o kurdu. Saray kapılarında vezirlerin ya da isyancıların kesik başlarının sergilenmesini o yasakladı. İlk Nafıa (Bayındırlık), Maarif (Eğitim) Nezaretleri (bakanlıkları) onun zamanında kuruldu. Yıllardır devletin başını ağrıtan Mısır Hidivi Kavalalı Mehmed Paşa meselesini barış yoluyla o halletti.
Kırım Savaşı ve sonuçları
Ama ‘Kavalalı Meselesi’ni barışla halleden Abdülmecid, Kırım Meselesi’ni savaşla halletmek gafletinde bulundu. 1853-1856 arasında üç yıl süren savaş, her iki taraftan 240 bin askerin ölümüne ve her iki tarafın da hazinesinin dibinin görünmesine neden olmuştu ama bazı faydaları da olmuştu. Bir kere Osmanlı-Britanya dostluğu bir kez daha teyit edilmişti. Çünkü Çar I. Nikola 1853’te ‘Hasta Adam’ olarak tabir ettiği Osmanlı İmparatorluğu’nun mirasını Britanya, Fransa ve Rusya arasında paylaşmayı önerdiğinde, Britanya, Ortadoğu ve Mısır’ın kendisine verilmesi teklifine rağmen paylaşıma razı olmamıştı. Dahası, aynı yıl Rus donanması, Sinop’taki Osmanlı donanmasını yok ettiğinde, Fransa ile Britanya Rusya’ya savaş ilan etmişti. 1856’da Kırım Savaşı’nı sonlandıran Paris Antlaşması’yla Rus Donanması’nın Karadeniz’e inmesi yasaklanmıştı. Bu durum II. Abdülhamid Dönemi’ne (1876-1909) kadar da sürecekti.
1856 Islahat Fermanı
Kırım Savaşı’nın ikinci faydası Paris Konferansı arifesinde Büyük Devletlerin gayrımüslimlerin durumlarını bahane ederek Osmanlı’nın içişlerine karışmalarını engellemek için, Abdülmecid’in Islahat Fermanı’nı yayımlamasıydı. İngiliz Elçisi Canning, Fransa Elçisi Thouvenel ve Avusturya Elçisi Prokesch’in katıldığı bir dizi toplantı sonunda Mehmed Emin Âli Paşa ve Keçecizade Mehmed Fuad Paşa’nın kaleme aldığı ve 18 Şubat 1856’da okunan ferman ile padişahın iradesi sınırlanıyor, kişi hakları öne çıkarılıyor, ırk ve din ayrımı yapılmaksızın bütün Osmanlı uyruklarının can, mal ve namus dokunulmazlıkları, yasalar önündeki eşitlikleri ve özel tasarruf hakları güvence altına alınıyordu. Tüm uyrukların din özgürlükleri garanti ediliyor, iltizam, müsadere, işkence ve kötü muamele yasaklanıyordu. Bundan böyle duruşmalar kamuya açık olacak, cezaevleri ıslah edilecekti. Müslüman olsun, gayrımüslim olsun herkesin devlet memuriyetine girebilecekti. Hatta askerî okullara bile alınacaktı gayrımüslimler. Elbette artık Müslümanlar gibi askere de gideceklerdi. Özetin özeti olarak söylersek Tanzimat Fermanı ile başlayan kulluktan vatandaşlığa geçiş süreci ile devletin laikleşmesi süreci, Islahat Fermanı ile biraz daha derinleşmişti. Ancak bu kararların çoğu gerçekleşmedi ya da geç gerçekleşti.
Savaşın üçüncü etkisi, bakış açısına göre olumlu ya da olumsuzdu. Olumluydu, savaş dolayısıyla İstanbul’a akın eden askerler, doktorlar, mühendisler, seyyahlar, oryantalistler, hatta yaralılar sayesinde İstanbul tarihinde en hareketli yıllarını yaşadı. Buna bir de Mısır Valisi Abbas Paşa’nın Batılı reformlara karşı çıkması yüzünden Mısırlı zenginlerin İstanbul’a göç etmesi eklenince İstanbul adeta bir dünya başkenti oldu. İngiliz Elçisi Lord Cunning’in deyimiyle “İstanbul insan ilişkileri açısından uygar bir şehir” olmuştu.
Kuleli Olayı
Aynı şekilde ekonomi de canlanmış, orta sınıflar bile su gibi para harcanmaya başlamıştı. Saray zaten son derece müsrifti. Abdülmecid kızlarına, oğullarına debdebeli düğünler düzenliyor, sarayın kadınları, kuyumculardan çıkmıyordu. Olumsuzdu, çünkü hayatın ve piyasanın bu kadar hızlı şekilde liberalleşmesi hem ekonomik, hem ahlaki yozlaşmaya kapı açtı. Hayat pahalılığı, bütçe açıkları, yolsuzluk, rüşvet arttı. Devlet memur maaşlarını, esnafa borçlarını ödeyemez olunca. hem dış ülkelerden hem de içte tefecilerden borç almaya başladı. Bütün bunlar tahmin edileceği gibi, çeşitli kesimlerin tepkisini çekti. Örneğin İstanbul esnafı kayıklara doluşup Dolmabahçe Sarayı’nın rıhtımına dayanmaya kalktılar. Birkaç kez softalar ayaklandı. Bunlardan 1859’da yaşanan Kuleli Olayı diye anıldı. Arka planı tam olarak ortaya çıkmadıysa da, genel kanı, şeriatçıların “Frenkleşmiş padişahı” tahttan indirme girişimi olduğu yolundaydı.
Ünlü operalar İstanbul’da
Abdülmecid’in ‘Frenkleşmesi’ sadece Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasi, idari ve sosyal yapısına yönelik girişimleri ile ilgili değildi. Özel yaşamıyla da ‘Frenkleşmiş’ görülüyordu. Örneğin, II. Mahmud döneminde İstanbul’a gelen ve estirdiği hava yüzünden bazı kişileri (örneğin Dede Efendi’yi) Saray’dan kaçırtan Donizetti (Paşa) Abdülmecid Dönemi’nde çok itibar gördü. Paşa’nın yönettiği Mızıka-yı Hümayun konserler verdi, özel orkestralar, korolar, dans toplulukları kuruldu. Bunları duyan Avrupalı sanatçılar İstanbul’a gelmek için kuyruğa girdiler. Örneğin Verdi’nin 1844’te yazdığı Hernani operası, 1846’da İstanbul’da sahnelenmişti. Verdi’nin Otello’su da Milano’dan iki yıl sonra İstanbul’da sahnelenmişti. Franz Lizst 1856’da bir konser vermek için İstanbul’a gelmişti. Sanılmasın ki, Türk musikisine kapalıydı Abdülmecid’in kulakları. Aksine Hacı Arif Bey, Hacı İsmail Efendi, Santuri İsmet Bey, Medeni Aziz Bey ve daha nice sanatkâr sarayda meşk ediyorlardı. Harem’deki eğlence günlerinde, köçekçeleri, Yunan horası, bunu Arnavut ve Boşnak dansları izliyordu. Saraya ve konaklara, Ermeni, Rum, Yahudi piyano ve keman hocaları gelip gidiyordu. Osmanlı padişahları içinde ilk kez baloya katılan Abdülmecid’di. Sadece o değil, bazı İstanbullu gençler de 1850’li yıllarda Fransız Sefareti’nin bahçesindeki balolara katılmışlardı.
Kadınlar ve içki
Tahmin edileceği gibi Abdülmecid kadınlara da pek düşkündü. Tam 26 eşi olmuştu. İlk eşlerinden Şevketza, Tirimüjgan ve nikâhlısı Gülcemal hemen hemen aynı günlerde iki erkek, bir kız doğurduklarında Abdülmecid henüz 17 yaşındaydı. İlk şarabı da bu yaşta tatmış ve bir daha bırakmamıştı. Her gün düzenli içerdi. Bazen sızıncaya kadar içerdi. İçkiyle tanıştıktan sonra kadınlara ilgisi daha da artmıştı. Kayıtlara bakılırsa, hareminde tam 688 cariye vardı. Elbette bunların çoğu hizmetkârlık, çocuk bakıcılığı gibi işleri yaparlardı ama Abdülmecid’in tam 16 erkek çocuğu ve bir o kadar da kızı olması, İslam’ın ‘dört eş’ sınırını epeyce aştığını düşündürüyordu. Abdülmecid, karılarına hep sevgili, saygılı davranmıştı. Öyle ki, Gülcemal’in ölümünden sonra nikâh kıydığı Bezmera, Tirimüjgan’dan olma Abdülhamid’e (geleceğin ‘Ulu’ ya da ‘Kızıl’ sultanı) hayatının ilk ve son tokadını attığında bile sesini çıkarmamıştı. Sadece bir süre sonra kıskançlığına dayanamayıp Bezmera’yı boşadı. Ve o tarihe kadar görülmemiş bir şey daha yaptı. Bezmara gözüne kestirdiği bir paşayla evlenmeye kalktığında, “Ben karışmam, ne isterse yapsın” deyip “padişahın çırak çıkardığı kadınla evlenilmez” tabusunu yıktı. Dahası var. Bezmara Tevfik Paşa’yla evlenmiş ama Abdülmecid’i hiç affetmemişti. Hatta bir keresinde evinin önünden geçerken pencereden “Abdülmecid iki gözün kör olsun!” diye bağırmıştı. Abdülmecid de her zaman çelebiliğiyle gülüp geçmişti. İşte böyle sıra dışı bir Osmanlı padişahıydı Abdülmecid.
Niye II. Abdülhamid değil?
Başa dönersek, TBMM’nin (ya da AKP’nin) dolaylı yoldan ‘şanlı Osmanlı geçmişini’ veya ‘Halifeliği’ gündeme getirmek için Osmanlı tarihinin en Batıcı-modernleşmeci padişahlarından biri olan, kadına, içkiye, eğlenceye pek düşkün olan Abülmecid’le işe başlaması size de mantıksız gelmiyor mu? Bu iş için kadınla, içkiyle işi olmayan, mazbut ama en az Abdülmecid kadar modernleşmeci Pan-İslamcı II. Abdülhamid daha uygun olmaz mıydı mesela? Bence ortada ya bir savrukluk, bir amaçsızlık var ya da Kemalist-Atatürkçü modernleşme hamlelerinin aslında çok özgün olmadığını, aksine Abdülmecid döneminde, hatta III. Selim-II. Mahmud dönemlerinde başlatılan Batılılaşma-modernleşme hamlelerinin bir devamı olduğunu gösterme amacı var. Ki bu buna daha mantıklı geliyor. Ama hangi amaçla olursa olsun Abdülmecid gibi özgün bir padişahı gündeme getirmek hayırlı bir iş olmuş...
Özet Kaynakça: Necdet Sakaoğlu, “Abdülmecid”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Kültür Bakanlığı ile Tarih Vakfı ortak yayını, 1994, C. I, s. 45-48; Cevdet Paşa, Maruzat, Çeviren: Yusuf Halaçoğlu, Çağrı Yayınları, 1980; Hıfzı Topuz, Abdülmecit, Remzi Kitabevi, 2009; Stanley Lane Pole, Lord Stratford Canning’in Türkiye Hatıraları, Çeviren: Can Yücel, Tarih Vakfı Yayınları, 1999;Alphonse de Lamartine ve İstanbul Yazıları, Çeviren: Nurullah Berk, İstanbul Kitaplığı, 1971.
.20-11-11.
Özür literatüründe Almanya ve Japonya örneği
Başbakan Tayyip Erdoğan’ın 1937- 1938’de Dersim’de devletin yaptığı korkunç katliam için özür dilemesi, Cumhuriyet tarihinde bir ilkti. Ancak birçok kişi gibi ben de, bu özrün CHP’yi köşeye sıkıştırmak için değil de samimi bir tarihle yüzleşme çabası olduğuna inanmak için sadece Dersim defterinin değil, 1915 Ermeni Tehciri’nden başlayarak Cumhuriyet tarihinin tüm karanlık sayfalarının açılmasını bekliyorum. Bu bağlamda, Dersim konusunda halk deyişiyle ‘yavuz hırsızlık’ yapan CHP’nin sırf AKP’yi köşeye sıkıştırmak için söylemiş bile olsa “Özür dilemek yetmez!” sözünü önemli görüyorum. Çünkü özür dilemenin de bir usulü var.
Kolektif özür- kolektif suç
Bugün bizim ‘özür’ dediğimiz eyleme Batılıların verdiği ad olanapology eski Yunancadan geliyor.Apology esas itibariyle bir kişinin kendisine yöneltilen suçlamalara karşı savunması anlamını taşıyor. Pek çok bilim adamı özür söyleminin bir çeşit imaj düzeltme retoriği olduğunu ileri sürüyorsa da ben özür dilemenin erdemine yürekten inanıyorum. Kişisel olarak hatalarımdan dolayı özür dilemekte bir an bile tereddüt etmem. Devlet adamlarının, toplum liderlerinin dahil oldukları gruplar adına diledikleri kolektif özür ise, ‘geçmişle/tarihle hesaplaşma’ ya da ‘geçmişle/tarihle barışma’ sürecinin parçası olarak ele alındığında çok önemli işlev görüyor.
Kolektif özrü anlamak için kolektif suç kavramını da anlamak gerekiyor. Hukuk değil sosyal bilimler alanının ortaya koyduğu bir kavram olarak kolektif suç, toplumun bir suçun failleriyle dayanışması ve kurbanlar karşısında suçun sorumluluğunu üstlenmesi olarak anlaşılabilir. Dayanışma açık, doğrudan gösterilebileceği gibi, örtük veya dolaylı bir yoldan da gösterilebilir.
İlk Günah kavramı
Bazıları ‘özür dileme kültürü’ adlı bu yeni kültürü, Yahudi-Hıristiyan kültüründeki “daha doğarken günahkâr olmak” diye çevirebileceğim Original Sin (İlk Günah) kavramı ve bundan kurtulmak için yapılan “günah çıkarma seansları” ile ilişkilendiriyor ve “günah çıkar ve kurtul” şeklinde özetlenebilecek bir kaçış durumuna sebep olabileceğini söylüyorlar. Bazıları ise hangi gerekçelerle olursa olsun, bir toplumun en üst düzeydeki temsilcilerinin, o toplumun mensupları tarafından işlenmiş suçlar için kolektif sorumluluk duygusuyla özür dilemesinin her şeye rağmen olumlu işlevi olduğunu söyleyerek bu tür analizlere fazla takılmıyorlar. Ama bütün bu kesimler, özür dileme politikalarının içinin boşaltılmaması için son derece dikkatli olmak gerektiğinde birleşiyorlar.
Özür dilemek ciddi iştir
Bu dikkati göstermenin yolu, özrün belli bir bağlam içinde, belli bir sürecin parçası olarak ele alınması. Yani özür dilemek ciddi bir iş. Bazı bilim adamlarının “meşru”, “dört başı mamur”, “mükemmel” veya buna benzer sıfatlarla nitelediği bir özrün, belli unsurlar taşıması gerekiyor. Bir kere, “özür dileme” tek taraflı değil, diyalojik bir sürecin parçası olmalı. “Özür dileme”, belli bir anlaşmazlığı barışa götürme sürecinin bir parçasıysa anlamlı. Gerçi, aşamaların adlandırılmasında ya da tarif edilmesinde bilim adamları arasında tam bir uzlaşma yok ama yine de Almanya’da, İspanya’da, İsviçre’de, Güney Amerika’da, Güney Afrika Cumhuriyeti’nde, İrlanda’da, Japonya’da yaşanan başarılı ve başarısız barışma süreçlerinin ortak noktaları var. Bunları şöyle özetleyebiliriz:
1. Aşama, güvenlik aşamasıdır. Çatışma aşılmış, tehlikeli ve baskıcı ortam ortadan kaldırılmıştır. Güvenlik ortamını temin eden yeni kurumlar oluşturulmuştur.
2. Aşama “hakikat” aşamasıdır. Gerçekten ne olduğuna dair bilgiler toplanmıştır. Tarihsel anlatılar kayıt altına alınmıştır. Şahitler bulunmuş, arşivler ortaya konmuştur.
3. Aşama “hikâyelerin karşılıklı anlatılması” aşamasıdır. Hakikat komisyonları (veya benzerleri) kurulur, mahkemeler oluşturulur. Kurbanın yaşadıkları bütün boyutlarıyla ortaya konur.
4. Aşama “nedamet” (pişmanlık) aşamasıdır. Failler yaptıklarını kabul ederler, nadim olurlar. Kişisel ve kamusal üzüntü, pişmanlık duyguları ifade edilir.
5. Aşama “özür” aşamasıdır. Kurbanların maruz kaldıkları aşağılayıcı durumdan ve utançtan kurtulmalarını sağlamak için kurbanlardan kişisel ve kamusal özür dilenir. Bağışlanma talebi kurban tarafından kabul edilir veya edilmez. Bu seçme hakkı, kurbanı sağaltan en önemli unsurlardan biridir. Kurban böylece kendini güçlü hisseder.
6. Aşama “adalet” aşamasıdır. Eğer gerekiyorsa yargılama ve cezalandırma yapılır. Ancak ölüm cezası ve hapis cezası dışında cezaların uygulanması tercih edilir. Veya cezalar en aza indirilir. Onarıcı, telafi edici ve sembolik adaleti sağlayacak adımlar atılır.
7. Aşama “tazmin, telafi ve onarma” aşamasıdır. Bu aşamada mağdurların maddi ve manevi zararlar giderilir. Bunun yerine “onarıcı adalet” denen, faillerin ve onları destekleyenlerin de katılacağı süreç tercih edilir. Bu süreçte, maddi ve manevi zararlar tazmin edilir.
8. Aşamada bu sürecin gelecek kuşaklara aktaracak anma günleri, anıtlar, heykeller, müzeler, sergiler, semboller oluşturulur. Failler veya onların destekleyicileri yaşıyorlarsa, bu süreçlere aktif olarak katılmaları sağlanır. Böylece onlar da kendilerini daha iyi hissederler. Nihayet toplum, yeni bir ilişkiler, egemenlik, temsil biçimlerini oluşturur. Geleceğe daha umutla bakan kuşaklar vardır artık.
Dikkat edilirse, “kişisel ve kamusal özür” meselesi, tarihle hesaplaşma veya tarihle barışma süreçlerinin ileriki aşamalarında yer alıyor. Bunun nedeni var. Çünkü özrün belli nitelikler taşıması gerekiyor ve o nitelikler ancak bir önceki aşamalar başarıyla geçilirse hayatiyet kazanılabiliyor. Başbakan Erdoğan’ın Dersim özrünün “dört dörtlük bir özür” olmadığı herhalde anlaşılmıştır.
Şimdi de biri yine “dört dörtlük” olmamakla birlikte “olumlu”, birisi ise gayet olumsuz iki “özür dileme” olayını ele almak istiyorum.
Olumlu örnek: Almanya’nın özrü
1949’da kurulan Federal Almanya Cumhuriyeti Nazi rejiminin işlediği korkunç suçlarla yüzleşmekte çok cesur davrandı ve olayların maddi açıdan telafisini de ihmal etmedi. Bu tutumu “suçüstü yakalandıkları için öyle yapmak zorundaydılar” diyenlere hak vermediğimi de söyleyemem ancak, yakın tarihimizde gözlerimizin önünde işlenen yüzlerce suçun, örneğin 17 bin faili meçhulün (!) bile kabul edilmediğini görünce, “Alman özrü”, tazminatları ve geçmiş eylemler hakkındaki eğitim programları dünyanın diğer ülkelerince takdirle karşılanan bir bütün oluşturuyor. Bilim adamları ve gazeteciler Alman özür politikalarının Avrupa barışına yaptığı katkıları teslim ediyorlar.
Üç aşama
Almanya’nın geçmişi ele alması üç aşamalı oldu. Birinci aşama 1945- 50’lerde, ikinci aşama 1960-80’lerde yaşandı. Son aşama ise 1990’lardan günümüze kadar devam etti. Almanya’nın tarihle barışma politikaları üzerine çalışan Jennifer M. Lind ilk aşamayı “unutmayı yansıtma” (Reflecting Amnesia), ikinci ve üçüncü aşamayı ise “açıklayıcı” (Apologetic) olarak adlandırıyor.
İlk aşamada Batı Almanya Şansölyesi Konrad Adenauer önderliğindeki Almanya, Yahudilerin değil, Alman halkının kendi yaralarına, acılarına, kayıplarına yoğunlaşmış, “Federal Almanya Cumhuriyeti suçludur ancak pek çoklarının inandığı kadar suçlu değildir, bunu kabul ederek geçmişi geride bırakabiliriz” demişti.
1960-1980’lerdeki ikinci aşamada Batı Almanya iki önemli politik değişim yaşadı. 1960’ların sonlarında sol hareket güç kazandı ve 1982’ye kadar iktidarda kaldı. Bu dönemde Almanlar Nazilerin işlediği suçlar üzerinde konuşmakla kalmadı, Şansölye Willy Brandt, 1970’te Polonya’daki Auschwitz-Birkenau Toplama Kampı’na yaptığı ziyaret sırasında Varşova Gettosu’na gitti ve dizlerinin üzerine çökerek özür diledi. 1978’de yeni Şansölye Helmut Schmidt 1938’de yaşanan Kristal Gece’nin acı ve utanç kaynağı olduğunu söyledi. Schmidt’e göre Almanlar geçmiş üzerinde konuşmalıydılar.
Üçüncü aşamada ise, Bergen-Belsen Toplama Kampı’nın kapatılmasının 40. yıldönümünde Şansölye Kohl, Nazi suçlarını tek tek saydı ve Yahudilerin en büyük kurbanlar olduğunu söyledi ve “bunları bilmiyorduk” savunmasına karşı çıktı.
Verdun Mezarlığı’ndaki tören
Ancak 1982’de muhafazakârlar iktidara gelince, geçmişin kabahatlerini bilen ve bunlar için üzüldüğünü söyleyen pek çok kişi bile geçmişin artık geride bırakılmasını ve geleceğe bakılmasını istemeye başlamıştı. Bunun üzerine, Fransa Devlet Başkanı François Mitterrand ve Almanya Şansölyesi Kohl 1984’te Birinci Dünya Savaşı’nın kurbanlarının yattığı Verdun Mezarlığı’nda el ele tutuşarak fotoğraf çektirdiler. Fransız-Alman ortak deklarasyonunda Fransa ve Almanya’nın tarihten gereken dersleri çıkardığını, Avrupa’nın hepimizin anavatanı olduğunu; bu el sıkışma ile her iki halka da barışçı, akıl dolu ve dostça bir işbirliğinden dönüş olmadığını göstermeyi amaçladıklarını söylüyordu. 5 Mayıs 1984’te, ABD ve Batı Almanya benzer bir seremoniyi Bitburg Mezarlığı’nda ve Bergen-Belsen Toplama Kampı’nda tekrarladılar.
‘Sonderweg’ (özel yol) tartışması
1986-1989 yılları arasında Alman entelektüellerin başlattığı akademik tartışma (Historikerstrei ) Almanya’nın özür politikalarının nihai şeklini almasında önemli rol oynadı. Çağdaş Alman düşünürlerinden sağ eğilimli Ernest Nolte ve ünlü solcu sosyal teorist ve siyasi eylemci Jürgen Habermas’ın karşılıklı makaleleriyle başlayan tartışmaya sağ ve sol kanattan bir dizi bilim adamı ile bazı İngiliz tarihçileri de katıldı. Tartışma temel olarak dört başlık etrafında yürütülmüştü: 1) Nazi Almanya’sının işlediği suçlar tarihte özel bir yere sahip midir? 2) Alman tarihi kaçınılmaz olarak Nazi suçlarına giden özel bir yol (=Sonderweg) izledi? 3) Tarih boyunca işlenen diğer soykırımlarla Holokost arasında fark var mıydı? 4) Nazi suçları Stalin döneminde işlenen Sovyet suçlarına bir tepki miydi? (Tartışmanın alt başlıklardan biri 1915 Ermeni Tehciri’ne ne ad takmak gerektiği konusuydu. Sonunda “soykırım” adını uygun görmüşlerdi.)
1915’te Alman sorumluluğu
İşte böyle bir iklimin egemen olduğu 1990’da iki Almanya’nın birleşmesinden sonra Soğuk Savaş döneminde zarar görenlere tazminat ödemeleri için devlet fonları 1,8 milyar Alman Markı’na çıkarılırken, Doğu Almanya’da kaldığı için Nazi suçlarından dolayı uğradıkları zararları tazmin edilmemiş olanlar ile Polonya, Belarus, Rusya Federasyonu, Ukrayna, Çek Cumhuriyeti de kapsama alındı. Şansölye Schröder ve ABD Başkanı Clinton Almanya’nın kurduğu “Hatırlama, Sorumluluk ve Gelecek” fonuna 10 milyar mark verilmesini kararlaştırıldılar. Bir dizi sembolik adım da atıldı. Birçok Alman şehrinde anıtlar dikildi. Böylece Almanya önce geçmişi anımsama, sonra özür dileme, ardından da sağlıklı bir unutma sürecine doğru yönelmiş oldu.
Almanya’nın hâlâ yapacağı şeyler olduğunu biliyoruz. Örneğin 1915 Ermeni Tehciri’nden 90 yıl sonra, 15 Haziran 2005 tarihinde Almanya Parlamentosu Buntestag, “Birinci Dünya Savaşı sırasında şiddet, cinayet ve tehcir sonunda hayatını kaybeden Ermeni kurbanların hatırasını anan ve onları şereflendiren” bir karar almıştı. Kararda İttihat ve Terakki hükümetinin eylemlerinin Anadolu’daki tüm Ermeni nüfusun yok olmasına neden olduğu belirtildikten sonra, Ermenilerin organize tehciri ve imhasından gayet zengin bilgisi olduğu halde, araya girmek ve katliamları durdurmak için hiçbir şey yapmamasından dolayı Almanya’nın esef ve utanç duyduğunu açıklanıyordu. Bu özürü yetersz bulanlara katılıyorum ama niz Türklerin tutumu ile karşılaştırıldığında, gayet ileri bir adım olduğunu kabul etmek gerekir. (1915'te Almanların rolü konusunu ayrı bir yazıda ele alacağım.)
Olumsuz örnek: Japon özrü
Japonların 1930’lu ve 1940’lı yıllarda işgal ettikleri Güneydoğu Asya ülkelerinde Japon askerlerini ‘rahatlatmak’ için 200 bin kadını seks kölesi olarak istihdam ettiklerini kabul ederek özür dilemesi ise, yaraları sarmaktan çok yaraları kanatmaya yaramıştı. Japonların söz konusu yıllarda resmî olarak “seksüel rahatlama işletmesi”, günlük dilde “umumi tuvalet” olarak adlandırdıkları bu yerlerde çalıştırılan seks kölelerinin (Japoncası Jungun ianfu) Filipinler, Endonezya, Tayvan, Çin ve Kore gibi ülkelerden toplandığı biliniyor. Bu talihsiz kadınların pek azı sağ kaldı, çünkü bir kısmı daha o yıllarda, işkencelerle öldürüldüler. Hayatta kalanlar ise yaşadıkları utanca fazla dayanamadı ve erken yaşlarında hayata veda etti.
Bu trajedi, o yıllarda bölgede Uluslararası Güvenli Bölge Sorumlusu olarak çalışan ve birçok esiri kurtararak, bir nevi Oscar Schindler rolü oynayan John Rabe adlı Nazi işadamıyla Winnie Vautrin adlı bir Amerikalı kadının günlükleri sayesinde biliniyordu. Günlükler ortaya çıkmadan Nazi Partisi’nden ihraç edilen Rabe 1950’de yoksulluk içinde ölürken, Vautrin 1941’de intihar etmişti.
“Olay biliniyordu” dedim ama aslında o tarihten sonra fazla üzerinde de durulmamıştı. Bu suskunluğu bozan Çin asıllı Amerikalı yazar Iris Chang’ın 1997’de yayımlanan Nanking Tecavüzü (The Rape of Nanking) adlı kitabı oldu.
Neden hesabı sorulmadı?
Sadece 13 Aralık 1937’den itibaren altı hafta süren ve 300 bin cana mal olan Nanking Katliamı’ndan değil, Japonların kurduğu çalışma kamplarından, savaş esirlerine yapılan kötü muamelelerden, biyolojik ve kimyasal silah deneylerinden de bahsedilen kitap zamanında büyük bir gürültü koparmıştı. Ama asıl şaşkınlık yaratan böyle bir barbarlığın 60 yıl boyunca tarihin karanlık köşelerinde kalması idi. Haydi, Japonlar suçlu oldukları için seslerini çıkarmamışlardı, ama Çinliler, Filipinliler, Tayvanlılar, Endonezyalılar ve Koreliler neden bu olayın hesabını sormamışlardı? Gerçekten de Japonya’nın o tarihten bu yana tek yaptığı “Bütün bunlar Japonların imajını zedelemek için Çinlilerin uydurduğu yalanlardır” demek olmuş, 1998’de bir Japon mahkemesi Çinli kadınlara tazminat ödenmesini, “savaş döneminde bütün kadınların acı çektiğinden” bahisle reddetmişti.
Batı’nın Japonya’nın savaş suçları karşısındaki uzun süren sessizliği Soğuk Savaş döneminde Maocu Çin’e karşı Batı’nın en önemli müttefiklerinden olan “Japonya’nın küstürülmemesi” politikasına bağlanırken, Çin’in sessizliği, dünya politik sahnesinde yer almak için Japonya tarafından tanınmaya odaklanmış olması ve Japonya ile ekonomik ilişkilerin Çin’in refahı açısından hayati öneme sahip olması ile açıklandı.
Acaba bu utanç verici sessizlik, sadece tarihsel ya da politik nedenlerle açıklanabilir miydi? Bu konularda ufuk açıcı bir yaklaşımın sahibi olan Antropolog Ruth Benedict’e göre Batılılarla Japonların ve Çinlilerin tavır farklılığının ardında kültürel nedenler de olabilirdi.
Suç ve ayıp kültürleri
Benedict, dünya toplumlarını kabaca “suç” ve “ayıp” kültürleri diye ikiye ayırıyor. Birinci gruba Hıristiyan ve Musevi kültüründen gelen Batı toplumlarını, ikincilere ise Müslüman, Budacı, vb. Doğu toplumlarını örnek veren Benedict’e göre, “suç kültürleri” özerk, insan haklarına, bağımsızlığa, kendi kaderini tayin etme hakkına ve özgürlüğe saygılı topluluklar. Benedict, “Bu kültürlerin üyesi için, toplumun baskısı değil, insanın iç sesi önemlidir, bu iç ses ne kadar alçak olursa olsun, onu her zaman duyar. Eğer bir hata yaptıysa, kimsenin onu uyarmasına gerek olmadan ‘ben günah işledim’, ‘ben yanlış yaptım’ der ve bunu affettirmenin yolunu arar” diye devam ediyor. Benedict açıkça söylemiyor ama bunun Hıristiyanlıktaki “ilk günah” (Original Sin) kavramı ile ilişkisi olması muhtemel.
Benedict’e göre “ayıp kültürleri”nde ise, kişinin doğru ve yanlışa ilişkin yargıları dışsal faktörlerle belirleniyor. Örneğin bir Japon için, kişisel özerklik, bağımsızlık, özgürlük değil, boyun eğmek, sadakat, başkalarının beklentilerini karşılamak, mütekabiliyet, aidiyet ve sosyal sorumluluklar daha önemli. Bu yüzden kişi sosyal çevre tarafından reddedilme, alaya alınma, ayıplanma korkusu içinde yaşar. Kişi eğer bir yanlışlık yaptıysa, tek umudu bunun başkaları tarafından fark edilmemesidir. Nitekim biri onu ayıplayıncaya kadar kabahatine rağmen, ‘onurlu biçimde’ yaşamaya devam eder. Ayıbı ortaya çıkınca da harakiri yapar...
Gerçi daha sonra bazı bilim adamları Doğu ve Batı toplumları arasında böyle kesin ayrımlar yapmanın kolay olmadığını gösterdi ama Benedict’in kavramsallaştırması tümüyle geçersiz kılınmadı.
Peki, biz hangi kültüre dâhiliz?
Peki, bu topraklardaki katı ve sürekli inkârcı tavrın kaynağı nedir? Bunun bilimsel olarak araştırılması gerekir, ancak bazı ipuçları da yok değil: İslam’a göre Allah, âdem ile Havva’ya tövbe imkânı vermiş, onlar da yaptıkları şeyin farkına vararak tövbe etmişlerdi. Böylece “İlk Günah” yapanla sınırlı kalmış, yeni doğanlara geçmemişti. Nitekim İslamiyet’te kimse başkasının günahından sorumlu tutulmaz, çünkü suç kişiseldir. Dolayısıyla, ileriki kuşakların geçmiş kuşakların yaptıklarından mesul tutulması, hele hele onlar adına özür dilenmesi gibi şeyler İslam kültürüne yabancıdır. Öte yandan Hazreti Muhammed’in, “Mezarlarınızı süslemeyin, taştan yapmayın ki bir zaman sonra silinip gitsin” şeklindeki sözleri ya da tasavvuf düşüncesindeki “dündü, geldi, geçti” yaklaşımı İslam’ın tarih anlayışının ipuçları olabilir.
Başbakan’ın Dersim özrü, “literatüre” uymuyor ama İslam-Türk geleneği düşünülünce de büyük bir adım. Bütün eksiklerine rağmen ve bazılarının iddia ettiği gibi samimi duygularla değil de CHP’yi köşeye sıkıştırmak ya da Kemalist modernleşme paradigmasını eleştirmek için yapılmış bile olsa (ki başta da söylediğim gibi böyle olduğunu iddia etmiyorum, sadece yukarıda ayrıntılarıyla anlattığım türden adımlar bekliyorum) bu “Alaturka” özrün, Türkiye’nin demokratikleşmesi sürecinde önemli bir işlev göreceğine inanıyorum. “Tarihle yüzleşmek gerekli mi” diye soranlar ya da “Devlet adına kim özür dilemiş ki?” diyenler 5 Ekim 2008 tarihli “Unutma kültüründen hatırlama kültürüne” başlıklı yazıma göz atabilirler.
Özet Kaynakça: Mithat Sancar, Geçmişle Hesaplaşma, İletişim, 2007; Michel-Rolph Trouillot, “Abortive Rituals, Histortical Apologies in the Global Era,” Interventions, no: 2 (2000), s. 171-186 Baldwin, Peter, Hitler, the Holocaust and the Historians Dispute,Boston, MA: Beacon Press, 1990; Politics and the Past: On Repairing Historical Injustices, Editör: John Torpey, Clarement:Claremont Graduate University, 2000; Elazar Barkan, The Guilt of Nations: Restitution and Negotiating Historical Injustices, New York: WW. Norton, 2000; Mark Gibney&Erik Roxstrom, “The Status of State Apologies,” Human Rights Quarterly, n. 23 (2001), s. 911-939; Jennifer M. Lind, “Apologies and Threat Reduction in Postwar Europe,” The Memory of Violence Workshop'a sunulan bildiri, Massachusetts Institute of Technology, 24-25 January 2003.
.27-11-11.
.Kimyasal silahların kısa tarihçesi
Resmî belgelere göre 13.806 ölü, 11.118 sürgünle sonuçlanan Dersim Harekâtı’na son noktayı ordunun kullandığı zehirli gazın koyduğunu ilk kez, 2008 yılında posta ile bana gönderilen bir ses kaydından öğrenmiş ve 16 Kasım2008 tarihli “1937-1938’de Dersim’de neler oldu?” başlıklı yazımda sizlerle paylaşmıştım. Kayıtta Süleyman Demirel hükümetlerinin ünlü Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil’le emekli olduktan sonra, 1986’da yapılan bir röportajdan bir bölüm vardı. Hatırlanacağı gibi Çağlayangil, 1937’de Malatya Emniyet Müdürü olarak Seyit Rıza’nın hukuk dışı yargılamasını örgütlemiş, Seyit Rıza ve altı arkadaşının idamlarına tanıklık etmişti. Röportajı yapan ise o sırada hesap uzmanı olarak çalışan, bugünün CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu idi. Çağlayangil’in özellikle şu son sözleri tüyler ürperticiydi: “Neticeyi söylüyorum. Bunlar mağaralara iltica etmişlerdi. Ordu zehirli gaz kullandı. Mağaraların kapısının içinden... Bunları fare gibi zehirledi. Yediden yetmişe o Dersim Kürtlerini kestiler. Kanlı bir hareket oldu. Dersim davası da bitti. Hükümet otoritesi de köye ve Dersim’e girdi. Dersim böyle bitti...”
Bu sözler o günlerde dikkati çekmemişti ama 2009 yılında CHP Genel Sekreteri Onur Öymen’in “Dersim’de analar ağlamadı mı?” vecizesi üzerine konu tekrar gündeme geldi, Çağlayangil’in anlattıklarını doğrulayan tanıklar ortaya çıktı. Ama son günlerde bazıları Çağlayangil’in itirafını ve Dersimlilerin tanıklıklarını geçersiz kılmak için “o günlerde zehirli gaz mı vardı ki” gibi sorular soruyorlar. Hem bu soruya cevap vermek için, hem de Van 4. Ağır Ceza Mahkemesi’nin molotofkokteylini ve havaifişeği terör silahı kabul ederek iki sanığa 12 yıl 6’şar ay ceza vermesinin anlamı üzerine biraz düşünmeyi sağlamak için bu haftayı kimyasal silahların tarihçesine ayırmaya karar verdim.
İlk kimyasal silah
Tarihin en ünlü kimyasal silahı Haçlılar’ın verdiği adla Rum Ateşi (bizde Grejuva) denen gizemli silahtı. Silah ilk kez 674-678 yılları arasında Bizans’ın başkenti Konstantinopolis’i (bugün İstanbul)kuşatan Arap ordularına karşı kullanılmıştı. Rivayete göre silahın yarattığı korku öylesine büyük olmuştu ki, Araplar çekilmekle kalmamış Bizans’a 30 yıl süreyle yılda üç bin altın ödemeyi kabul etmişlerdi.
Silaha ilişkin anlatımlar, Rum Ateşi’nin çıkardığı sesin insanları büyük bir paniğe sevkettiğini, değdiği yerde taş taş üstünde bırakmadığını, suda bile yanmaya devam ettiğini düşündürüyor. Kaynaklarda Rum Ateşi’nin temel maddesi olarak pek çok maddenin adı veriliyor. En çok neft, sülfür ve zift karışımı; zift, reçine, sülfür karışımı, sülfür, zift, katran, günlük, doğal gübre, reçine ve keten kıtığı karışımı, ya da pamuk kıtığına emdirilmiş neft ya da neftyağı ile damıtılmış petrol karışımından sözediliyor. Rum Ateşi’nin su üstünde bile yanmaya devam etmesinin nedeni içindeki neft yağı olmalı. Bazı kaynaklarda Rum Ateşi ile birlikte canlı akreplerin ve yılanların da düşman üzerine fırlatıldığı, ayrıca toz kireç de atılarak düşmanın yoğun bir toz bulutu ile kör edildiği ya da boğulduğu da kaydedilmiş.
Ana madde konusu henüz açıklığa kavuşmadığı gibi, Rum Ateşi’nin belli bir dereceye kadar ısıtıldıktan sonra herhangi bir patlamaya neden olmadan bir boru aracılığıyla çok uzaklara püskürtülmesinde kullanılan düzeneğin de nasıl olduğu bilinmemekte. Çünkü Rum Ateşi’nin formülü yüzlerce yıl Bizans’ın en büyük devlet sırrı olarak saklanmış. Silahın dair nadir tasvirleri iseMadrid Milli Kütüphanesi’nde saklanan Skilitzes Yazması’ndaki bir kaç minyatür ileVatikan’da bulunan 11. yüzyıla ait bir resimden ibaret.
1139’da Roma’da toplanan Lateran Konsili’nde savaş sırasında bu öldürücü silahın kullanılması yasaklanmıştı ama 1191’de Araplar, III. Haçlı Ordusu tarafından kuşatılan Akka kalesini savunurken; 1249’da ise Nil Deltasındaki Mansura şehrini kuşatan IX. Louis’nin komutasındaki Fransız ordularına karşı savaşırken Rum Ateşi’ni kullanmışlardı. Bu tarihten itibaren kaynaklarda Rum Ateşi’ne rastlanmaz, çünkü yeni yeni silahlar keşfedilmişti. Yine de Bizanslı tarihçiler Mihael Dukas ve Georgios Sfrantzes’e göre 6 Nisan-29 Mayıs 1453’te Konstantinopolis Osmanlılar tarafından kuşatıldığında da meşhur silah kullanılmıştı.
Leonardo da Vinci’nin icadı
Sadece çok başarılı bir ressam değil, on parmağında on marifet olan, 16. yüzyılda yaşamış Leonardo da Vinci’nin bile, kireçtaşı, arsenik, sülfür ve bakır pasından oluşan bir toz karışımı düşmanı boğacak bir silah olarak kullanmayı önerdiğini biliyoruz. 17. yüzyıldan itibaren kükürt, donyağı, reçine, terebentin, güherçile ve antimon karışımı yanıcı bir madde kuşatmalarda kullanılmıştı. Bu madde yanmazsa bile çıkardığı dumanla kitlesel boğulmalara neden oluyordu. 1672 yılında Münster Piskoposu, ‘güzelavratotu ile yapılmış boğucu gazların’ kullanılmasını sağlamıştı. Ancak bu silahlar öylesine yıldırıcı olmuştu ki, 27 Ağustos 1675’te Fransızlar ve Almanlar Strasbourg Anlaşması ile bu ‘hain ve iğrenç’ zehirli silahların kullanılmasını yasaklamışlardı. Yasağa rağmen basit boğucu gazların kullanımına devam edildi.
Kaptan Mahan’ın itirazı
Örneğin 1854’te Kırım Savaşı sırasında Britanyalı bir kimyager, kakodil siyanür adlı iğrenç kokulu bir maddenin Sivastopol kuşatması sırasında kullanılmasını önerdi. Öneri Başbakan Lord Palmerstone tarafından beğenildiyse de, ilginçtir, Ordu Donatım Bölümü, düşmanı zehirlemeyi ‘kötü bir âdet’ olarak niteledi ve kabul etmedi. Kimyasal gazların kullanımına karşı ilk ciddi tavır alış 1899’da Hague Konferansı’nda oldu. Bu konferansta boğucu gazların kullanımına karşı alınan karara ret oyu veren tek kişi Amerikan temsilcisi Kaptan Alfred Thayer Mahan’dı. Mahan, “Amerikalıların yaratıcılığı yeni silahların gelişmesine sıkıştırılmamalıdır” demişti.
Elbette, silah teknolojisi Mahan’ın dilediği yönde gelişti. 1899-1902 Boer Savaşı’nda İngilizler pikrik asit dolu mermiler kullandılar. 1907 tarihli La Haye Konvansiyonu ile zehirli gazların kullanımı yasaklandığı halde Birinci Dünya Savaşı sırasında 124 bin tondan fazla zehirli gaz kullanıldı.
Bu konuda öncü olan Almanlar 22 Nisan 1915’te Belçika’nın 22 Ypres bölgesinde Fransız, Belçika, Cezayir ve Kanada tümenlerine karşı 51 bin ton klorin kullandılar ve beş bin askeri öldürdüler.Almanlar bu gazı Ruslara karşı da kullandılar. Fransızlar da Almanlara karşı fosgene ve turpunite gazını kullandılar. Karşılıklı bu saldırılarda 50 bin kişi öldü, bir milyondan fazla kişi ise zarar gördü.
Almanların içine sodyum hipoklorit ve bikarbonata batırılmış yastıklar yerleştirilmiş deri gaz maskelerini, İngilizler güya geliştirdiler (ilk örneklerde sidiğe ve sodaya batırılmış pamuklar kullanılmıştı) ama bu maskeler öyle ilkeldiler ki, ölümleri engellemek bir yana, hızlandırıyorlardı. Almanlar maskeleri daha da etkisiz kılmak için ‘at pisliği, sarımsak ve elma kokulu’ yakıcı bir gaz olan hardal gazını icat ettiler. Bu gazı difenilkloroarsin adlı kusturucu bir gazla birlikte kullanıyorlardı çünkü bu gaz maskelerin çıkarılmasını sağlıyor, böylece hardal gazının etkisi artıyordu!
Çanakkale’de gaz kullanıldı mı?
Peki, bizde sıklıkla iddia edildiği gibi 1915’te Çanakkale (Gelibolu) Savaşı sırasında zehirli gaz kullanıldı mı? İngiliz ve Rus kaynaklarında Türk tarafının 26-27 Kasım 1915 tarihinde zehirli gaz kullandığına dair iddialar vardır. Yine iddiaya göre, Türk tarafı İngilizleri caydırmak için 50 kadar gayrımüslimi ‘rehine’ babından cepheye götürmüştü. Türk tarafı ise Churchill’in “Türkler insan bile değildir, gaz bombası atın” dediğini; İngilizlerin de Türklere karşı zehirli gaz kullanmaya çalıştığını ancak rüzgâr yüzünden başarılı olamadığını iddia ederler. Ancak bu güne dek, ne Churchill’in böyle dediğine, ne de iki tarafın da zehirli gaz kullandığına dair kanıt ortaya çıkmıştır. Bu iddiaların, Osmanlı ordusunun Almanlardan alacakları zehirli gazları kullanmaları ihtimaline karşı İngiliz askerlerine dağıtılan gaz maskelerinden kaynaklanmış olması muhtemel. Bu arada not edelim ki, İngiliz askerleri gaz maskelerini bazılarının iddia ettiği gibi “Türkler temiz savaş yaparlar” diye düşündüklerinden değil, Gelibolu’da gaz kullanılamayacağını bildiklerinden takmamışlardır. Çünkü Gelibolu gibi cephelerin iç içe geçtiği ve rüzgârın tek bir yönü olmadığı bir coğrafyada zehirli gaz kullanmak aynı zamanda intihar anlamına da gelirdi.
Çanakkale’de zehirli gaz kullanmaya fırsat bulamayan İngilizler 1920 temmuzunda işgalleri altındaki Irak’ın Necef ve Kerbela şehirlerinde başlayan halk ayaklanması sırasında uçakla zehirli gaz bombaları atma mutluluğuna (!) erdiler. Sadece emperyalistler değil, 1921’de Bolşevikler devrime karşı çıkan Tambov köylülerinin ayaklanmasını bastırmak için zehirli gaz kullanırken, İspanyol ve Fransız kuvvetleri Fas’taki Berberî ayaklanmasını bastırmak için hardal gazı kullandılar. Bu iş o kadar benimsenmişti ki, 1923’te Almanya ile SSCB, Volga Nehri civarındaki Trotsk şehrinde ortak bir kimyasal silah fabrikası kurmak için görüşmelere başladılar ama neyse ki sonunu getiremediler.
Tabun, soman ve sarin
1925’te dünyanın 16 büyük devleti savaşlarda kullanılacak silahları ve savaşan taraflara yönelik muameleleri kurallara bağlayan Cenevre Protokolü’nü imzaladılar ama durum değişmedi. (ABD protokolü ancak 1975’te imzaladı.) 1935’te Mussolini İtalya’sı Etiyopya’da hardal gazıyla 150 binden fazla kişiyi öldürdü. 1934’ten itibaren ‘kimyasal silah birlikleri’ oluşturan Almanya, 1938’de sinir gazı diye bilinen tabun, soman ve sarini üretti ancak Müttefiklerin elinde de benzer gazlar olduğunu sandığı için bunları kullanmaktan kaçındı. 1938’de Türk ordusu, Dersim’de kendi halkına karşı zehirli gaz kullandı ve ‘Dersim müşkilesini bitirdi (!)...
Literatüre “garibanların silahı” olarak geçen ve artık kullananların 12 yıl altı ay hapse mahkûm olabileceği molotofkokteyli, ilk kez 1939’da Finlandiya’yı işgal eden Rus tanklarına karşı kullanıldı. Bir cam şişe içine konan az miktarda sülfürik asit ile benzin/parafin karışımının bir filtre ile yakılmasıyla faaliyete geçen bu ilkel yangın bombasına Finliler, Finlandiya’nın işgalinden sorumlu gördükleri SSCB Dışişleri Bakanı Molotof’un adını vererek Ruslarla adeta dalga geçmişlerdi.
Zehirli gaz merakı Yeni Dünya’ya da geçmişti. Nitekim 2 Aralık 1943’te İtalya’nın Bari limanında Alman güçlerince batırılan Amerikan gemilerinde bol miktarda hardal gazı olduğu anlaşıldı. Aynı dönemde, Japonya, Hindi Çin’de ve Mançurya’da bol bol zehirli gaz kullanıyordu.
İkinci Dünya Savaşı’nın ardından İngiltere, ABD ve Rusya, Almanlardan geriye kalan sinir gazlarını yoğunlaştırarak kalıcı sinir gazları ürettiler. İngilizlerin icadı V, ABD’lilerin icadı VX, Rusların icadı ise VR-55 ve Goman adıyla anılacaktı. Bu devletler müttefiklerini de bu nimetten mahrum etmedilerelbette. Mısır 1966-1967’de Yemen iç savaşında; Libya 1969’da Çad’da hardal gazı kullandı. Aynı yıl ABD’nin Utah eyaletinde depodan sızan VX gazı binlerce koyunu öldürdü. ABD 1963-1973’te Vietnam’da “Kargaşaları Bastırma Gazları” dediği kusturucu, göz yaşartıcı, yanıcı kimyasalları ve 800-1200 derece ısı veren korkunç napalm bombasını kullandı. Vietnam, 1975-1981’de Laos ve Kamboçya’da; Sovyetler Birliği 1979’dan sonra Afganistan’da; Irak 1984-1988’de İran’a karşı kimyasal ve biyolojik silahlar kullandı. Mart 1988’de Saddam Hüseyin, VX, hardal gazı ve sarin karışımını Halepçe’de Kürtlere karşı kullandı. Bu saldırıda altı bin kişi öldü, 65 bin kişi çeşitli zararlar gördü. İran da aynı dönemde savunma amaçlı (!) kimyasal silah üretimine başladı.
Tokyo Metrosu’na sarin
Günümüzde sadece devletler değil terör örgütleri de kimyasal silahları çok seviyor. 1995 mart ayında Tokyo Metrosu’na sarin atarak 12 kişinin ölümüne ve beş bin 700 kişinin hastanelik olmasına neden olan Aum Shinrikyo örgütü Hinduizm ve Budizm’den esinlenmiş, kıyamet gününe inanan bir çeşit dinsel fanatikler topluluğuydu. Renksiz ve kokusuz olduğu için tesbit edilmesi son derece güç olan sarin gazının üretimi ileri teknoloji gerektiriyordu ama yıllık bir milyar dolardan fazla cirosu olan ve üyelerini Japonya’nın seçkin üniversite öğrencilerinden ve bilim adamlarından derleyen örgüt için sarini üretmek zor olmamıştı.
Son olarak İsrail, 27 Aralık 2008’de Gazze’ye yönelttiği “Dökme Kurşun Operasyonu” sırasında fosfor gazı kullandı. İsrail savunmasını “Fosfor bombası, kimyasal silah olarak nitelendirilse de, askerî açık alanlarda geceleri çatışma bölgesini aydınlatma ya da çıkardığı yoğun dumanla karşı tarafın hedefini köreltme amacıyla kullanılabiliyor, biz de öyle kullandık” diye yaptı.
ABD ve Rusya’nın stokları
1993 yılında 130 ülke, kimyasal silahların yasaklanmasını öngören antlaşmaya imza attı, anlaşma 1997’de yürürlüğe girebildi. Bugün Suriye’nin elinde bir miktar sarin olduğu, HAMAS’ın da sarin peşinde olduğuna dair ipuçları var. Ama bu tür silahların anadeposu ABD ile Rusya. ABD’nin elinde 36 bin ton kimyasal gaz olduğu, sadece sinir gazı stoklarının dünya nüfusunun dört bin katını öldürecek miktarda olduğu söyleniyor. Rusya’nın elinde ise 270 ila 360 bin ton arasında fosgene, tabun, sarin, soman, hardal ve hidrosiyanik asit olduğu sanılıyor. Hâl böyleyken, özünde çok haklı bir tepki olmakla birlikte, İran’ın nükleer silah edinmesine bu ülkelerin karşı çıkması çifte standardın daniskası oluyor.
Bu kısa özet sadece kimyasal silahların tarihçesine dair. Daha ateşli silahlar var, biyolojik silahlar var, nükleer silahlar var... Şimdi bu tarihçeye bakınca, 1937-1938’de Dersim’de “devlet Kürtleri mağaralara doldurdu ve fare gibi zehirledi” diye itirafta bulunan İhsan Sabri Çağlayangil’e ve zehirli gazla yakınları öldürülmüş Dersimlilere inanmamak mümkün mü? Peki, molotofkokteylini veya havaifişeği 12 yıl altı ayla cezalandıran bir mahkemenin, acaba 13.806 kişiyi ateşli silahlarla, bombalarla, zehirli gazlarla öldüren bir devlete ne kadar ceza kesmesi adil olur?
Özet Kaynakça: Ayşe Hür, “Rum Ateşi’nin Sırrı Neydi?”, Toplumsal Tarih, S. 120, Aralık 2003, s. 50-53; L. Szinicz, History of chemical and biological warfare agents,Toxicology, Volume 214, Issue 3, 30 October 2005, s. 167-181; Richard Price, “A genealogy of the chemical weapons taboo”, International Organization, Volume 49, Issue 01, December 1995, s. 73-103; Yetkin İşcen, “Kimyasal silah, Çanakkale’de hiç kullanılmadı”, Çanakkale 1915, Nisan 2010, s. 34-42.
.4-12-11.
Siyasetin ‘leitmotiv’i Fethullah Gülen
Bir çeşit McCharty dönemine giriyoruz. Hemen her sabah yeni bir operasyonla uyanıyoruz. İnternette, basında sansür ve oto sansür kol kola gidiyor. Slogan atan, yürüyüş yapan, yumurta atan, saçını kesen, duvara slogan yazan, elinde kırık şemsiye taşıyan, evinde sol kitaplar bulunduran gençler; konferans veren aydınlar, haber yapan gazeteciler, kitap yazan yazarlar onlarca yıl hapis cezası talebiyle tutuklanıyor. Karakollarda kötü muamele artıyor. Herkes telefonunun dinlendiğinden kuşkulanıyor. Bu gelişmeleri protesto eden bazı kampanyalarda imzam yoksa bunun nedeni, imza toplayanların neden olduğu iletişim sorunları. Bu yüzden, şiddet içermeyen eylemleri cezalandıran zihniyeti şiddetle protesto ettiğimi peşinen ilan ediyorum.
Bu gelişmeler sürerken Şike Yasası ile yeniden gündeme gelen Fethullah Gülen bu konularda ne düşünüyor diye merak ettim, çünkü ülkenin güvenlik bürokrasisinde Gülen hareketinden gelenler egemen. İnternet araştırmasında şunları gördüm: Fethullah Gülen son olarak Muhteşem Yüzyıldizisinin başkahramanı Kanuni’nin 46 yıllık saltanatında sadece 1,5 yıl sarayında kalmasına çok üzülmüş. (Gülen’i teselli edecekse söyleyeyim, bu bilgi külliyen yanlış. Kanuni, seferde sekiz yıl sekiz ay, sarayında ise 37 yıl dört ay geçirdi.) Gülen ayrıca Alevilik (daha doğrusu Nusayrilik) ve PKK ile ilgili çok sert açıklamalar yapmış ve bu açıklamalar söz konusu çevrelerde büyük tepki uyandırırken merkez medyada hiç yer bulamamış.
Bunun üzerine, bu hafta Fethullah Gülen’in aile, devlet, millet, Batı, terör, Alevilik, Kürt meselesi gibi konulara dair görüşlerini özetlemeye karar verdim. Bazılarınız niye bu kadar geciktiğimi sorabilir. Belki sol geçmişimden miras “ana çelişki- tali çelişki” saçmalığı yüzünden, belki bir çeşit oto sansürden, belki dinî cemaatleri şeytanlaştıran ulusalcı koroya katılma endişesinden. Ama en çok da konuyu tarihten çok güncele dair gördüğümden. Nitekim bu yazı da bir tarih yazısı olmadı.
Öncelikle şunu belirtmeliyim. Fetullah Gülen’in okumuşlara hitap eden kitaplarındaki görüşleriyle, video konferanslarındaki görüşleri arasında ciddi farklılıklar var. Işık Evleri’nde ne tür konuşmalar yapıldığı ise benim için bir muamma. Ben doğal olarak kitaplar, videolar ve bu konuda yazılmış tezlerden yararlandım. Sonuçta ortaya çıkan yazı, konuya giriş mahiyetinden ileri gitmedi. Demek ki, ilerde konuya tekrar dönmek gerekecek. Gelelim başlıklara:
Din ve ahlak
Fethullah Gülen için ahlâk dinin özü, din de ahlâkın esasıdır. Din hayatın hemen her alanını kuşatır. Dini sadece inançtan ibaret görenler onu bütün benliğiyle kabul edememiş “kültür Müslümanları” sayılır ki bu kişilerin makbul olmadığı açıktır. Ancak, Gülen’in sözünü ettiği din, herhangi bir din değil, İslam dinidir. Fethullah Gülen için İslam dini sadece ahlakın değil aynı zamanda güvenlik, asayiş, kontrol, eğitim, terbiye, disiplin, inanç, güç, vazife, mutluluk gibi kavramların da kaynağıdır ya da onunla ilişkilidir. Gülen’e göre kendisinden önceki dinleri kaldıran ve kıyamete kadar hükmü sürecek olan İslam dini, zamanı ve mekânı aşan derin anlamları ile gelecekte, dünya çapında bir yenileşmenin gerçekleştiricisi olacak; yeryüzünü bütünüyle fethedecek, hatta Müslüman “boş durmayıp” gökyüzünü de fethetmenin yollarını arayacaktır. Dünyayı fethettiğinde de, sadece Türkiye’de değil bütün dünyada yaşayanlar için Peygamberimizin o muzaffer günleri (Asr-ı Saadet) geri gelecektir.
Aile, cemaat
Elbette bu kendiliğinden olmayacaktır. Dünyayı Asr-ı Saadet’e ancak eğitim götürecektir. Ancak sadece çocuk değildir bu eğitimin nesnesi, tüm ailedir, ailenin genişlemiş hali olan cemaattir, giderek tüm toplumdur.
Fethullah Gülen, anne ve babalardan “gerçek muallimler”e (yani Işık Evleri’ndeki ağabeylere, ablalara) kadar uzanan bir çizgide ve herkesi bağlayacak biçimde bu vazifenin dağılımını yapar. Gülen için bu terbiyecilerin/ mürşidlerin görevi, yuvadan okula, kahveden kışlaya, bütün vatan sathını mektep haline getirip, bütün yurtta bir kültür seferberliği ilân etmek, ferdi (Gülen düşüncesinde “birey” değil “fert” vardır), “habis ur ve mikroplardan” temizleyip, böylelikle talebeyi aşağıdan çekip yukarılara yükseltmek, en ulvi, en yüce huylarla bezeyip müspet istikamette en verimli tohumları atmaktır.
Fethullah Gülen’e göre ailenin genişlemiş hali ama ondan çok daha uhrevi bir yanı olan cemaat fertlerin maddî menfaat, mal mülk sevdası, makam mansıp hırsını dizginlerken, cemaat dışında yaşamak insanı günaha sokar, şerre ve şeytana yaklaştırır.
Ahlaklı ve dayanışmacı bir toplumu inşa etme açısından Gülen’in özel bir önem verdiği millî/ içtimaî terbiye kavramı, İttihatçıların ideologu Ziya Gökalp’in Türk milletinin eğitimi üzerine yazdığı makalelerde önemle üzerinde durduğu millî terbiye kavramına çok benzer.
Kadın
Fethullah Gülen’e göre “Kadın ile erkek arasında mukayeselere girmek (yani feminizm) münasebetsizliktir. Kadın-erkek yaradılış ve dünyadaki misyonları açısından birbirinden farksızdırlar ve bir bütünün birbirine muhtaç iki yüzü gibidirler”. Ancak “Allah kadını başka değil, erkeğe eş olarak yaratmıştır”. “Ahenkli ve dayanıklı bir yuva, istikbal vaat eden bir milletin temel öğesidir.” Gülen’e göre “İslamiyet kadına diğer dinlerden çok farklı ve yüce bir makam vermiştir ve kadının çalışmasında İslami açıdan bir engel yoktur; ancak fiziki ve ruhi özellikleri düşünülünce onun için de insanlık için de en uygun işlev anneliktir ve evin çekip çevrilmesidir”. Buna rağmen Gülen kadının asker de, hekim de olabileceğini kabul eder, “yeter ki işi dinini yaşamasına engel olmasın”. Ancak nedense cemaatin kadın müritlerini ya da erkek müritlerin eşlerini kamusal alanda görmek pek mümkün olmaz ve kadınlar cemaat hiyerarşide en altta yer alır.
Disiplin, otorite ve devlet
Fethullah Gülen eğitimde disipline çok önem verir, disiplini anlatmak için askerî terimler kullanır. Yavuz Sultan Selim, II. Abdülhamid gibi padişahları, Japonya ve Güney Kore gibi ülkeleri disiplin örneği olarak takdir eder.
Fethullah Gülen düşüncesinde otoriteye (babadan başlayarak devlete uzanan bir dizgede) saygı, toplumun “nizam” ve “asayişi” açısından gereklidir. Gülen’in devlet yorumlarında açık bir Gazali etkisi görülür. Gülen’e göre devletsizlik kargaşadır, istikrarsızlıktır. O otorite, adaletsiz ve zulmeden bir iktidar olsa bile (hatta sosyalist bir iktidar bile olsa), hiçbir durum asayiş ve nizamın bozulmasından kötü değildir. Gülen’e göre her “fert”, “devletin ayrılmaz bir parçasıdır” ve onun yaptığı, yapacağı her şey devlet adınadır. Üstelik hangi konu olursa olsun devlete sorulmadan hareket etmek yanlıştır ve devletten mutlaka tasdik alınmalıdır!
Ordu, darbeler ve 28 Şubat
Otorite ve devlet sevgisi yüzünden Fethullah Gülen kişisel yükselişinin miladı olan 12 Eylül 1980 sonrası dönemde, diğer İslâmî hareketlerin tersine, devlet yanında yer almış ve darbeyi destekleyici açıklamalar yapmıştır. Elbette Fethullah Gülen kendisine atfedilen “darbe yanlısı” suçlamasını kabul etmez. Ona göre askerî darbeler “kötüdür” fakat “çok daha kötüye göre o kadar kötü değildir”.
Bu yüzden Gülen, darbeler arasında da bir ayrıma gider. 27 Mayıs 1960 “sol güdümlü bir harekettir”, bu yanıyla kabul edilemez. 12 Mart 1971 müdahalesi de aynı şekle sokulacakken “ihtilale beş kala hadiseye el konulmuş”, “tam bir komünist ülke haline gelinecekken” birilerinin ülkeyi maceraya götürmesine engel olunmuştur. 12 Eylül 1980 darbesi için de “Türkiye bir yerlere çekilmek istenmişti” der ve “askerî müdahaleleri bütün bütün yadırgamak, isabetsizdir demek doğru değildir ama acaba demokrasi içinde askerî güç o dönemde anarşiyi aşamaz, kargaşanın önüne geçemez miydi” diye sorar.
Gülen’e göre 12 Eylül öncesindeki en büyük tehlike Türkiye’nin komünist bir ihtilale doğru gitmesidir. Ona göre Türkiye o günlerde “dünyadaki en dinsiz ülkedir”. Silahlı Kuvvetler bu tehlikeyi önlemiştir. “12 Eylül hareketini gerçekleştiren insanlar da din realitesi karşısında duyarlı davrandılar. Müfredatlara ahlak-din dersi koydular... İmam-hatip liseleri açtılar. Çok önemli de bir iş yaptılar. Din realitesi karşısında duyarlı davrandılar” diyerek 12 Eylül’ün aslında doğru bir analizini yapar.
Nitekim Turgut Özal’ın kendisinden Kenan Evren’e bahsetmesiyle Fethullah Gülen’in yıldızı parlamaya başlar. Gülen okullarından mezun öğrencilerin 1995’te dönemin Genelkurmay Başkanı İsmail Hakkı Karadayı tarafından kabulü, hareketin 1997’de Karadayı’ya ödül vermek istemesine neden olur, ancak Karadayı’nın reddetmesi üzerine ödül Süleyman Demirel’e verilir. Yine de, orduya ve devlete verilen bu yumuşak mesajlar Gülen Hareketi’ni 28 Şubat 1997 müdahalesinden kurtarmaz. Fethullah Gülen, 1999’da izleyicilerine devleti ele geçirmelerini tavsiye eden kasetleri çıktığında ülkeyi terk etmek zorunda kalır ve ABD’ye göç eder. O günden beri de Pensilvanya’da yaşamaktadır.
Fakat bu sürgün bile onun ordu, asker konusundaki düşüncesini değiştirmez ve 2000’li yıllarda verdiği bir video konferansta şöyle der mesela: “Ülkemiz [Batı’ya karşı] son karakoldur. Askeriye, askerin şahs-ı manevisine hiç laf etmemek, askerin şahs-ı manevisine karşı uygunsuz lafta bulunmamak çok önemlidir. Bizim için önemli olan da şahs-ı manevidir. Şahıslar gelip geçicidir. Bugün onlar olur, arkadan başkaları gelir. Bu askerlerin bulunduğu yerde bir zaman Kanuni Sultan Süleyman vardı, Yavuz Cennetmekân vardı. Serdar-ı Âzam Merzifonlu vardı. Fazıl Ahmet Paşa vardı. Şimdi de başkaları var yani bunların yerinde. Bu bakımdan asker şahs-ı manevi olarak son karakoldur...”
Millet ve Türk milliyetçiliği
Osmanlı İmparatorluğu’nu, İslam tarihi içindeki en parlak bölümlerden biri kabul eden Fethullah Gülen, ilginç biçimde 19. yüzyılda ortaya çıkan modern “millet” kavramını devletten sonraki en önemli kavram olarak görür. “Fatih bir millet olan Türkler, idareleri altındaki çeşitli milletleri Türkleştirmeye çalışmamış, onların din ve âdetlerine saygı göstermiştir” derken İttihatçı-Kemalist Türk milliyetçiliğinin tektipleştirme politikalarından habersiz görünen Gülen için “millet”, aynen Kemalist ideolojide olduğu gibi “sınıfsız”, “zümresiz”, “kaynaşmış” bir toplumdur. Kapitalist toplumun en önemli özelliği olan sınıflar ayrımı, işçi-patron ilişkileri ya da bürokrasideki statü farklılıkları Gülen için önemli olmayan konulardır. Gülen bu alanlardaki çatışmaları, uyuşmazlıkları veya hak gasplarını “kişisel hırslar”, “az ile yetinmeme” gibi insanî zaaflara bağlar.
Fethullah Gülen “millet” kelimesinin önüne “Türk” kelimesini koymaktan çoğu kez kaçınır ama Türk kültürünün köklerinin bulunduğu Orta Asya’daki Türk cumhuriyetleri (onun deyimiyle) “Türkî dünyalar” veya Balkanlar söz konusu olduğunda perhizi bozar. Kana ve ırka dayalı gruplaşmaların millet için tehlikeli ve dış kaynaklı olduğunu söyleyen, ırk meselesinin gelecekte önemsiz olacağına inanan Gülen, yeri geldiğinde “saf kan 10 milyon Türk”, “öz be öz saf Türk” demekten kaçınmaz.
Türk Müslümanlığı
Aynı şey Müslümanlık için de geçerlidir. Gülen’e göre Türklerin Müslümanlığı benimsemesinden sonra zaten “nezih” olan kültürlerini İslam’ın evrensel ilke ve değerleriyle bir üst düzeye çıkarmalarının sonucu ortaya “Türkiye Müslümanlığı” çıkmıştır. En parlak dönemi Osmanlı İmparatorluğu olan Türkiye Müslümanlığı da zenginliğini ve özgünlüğünü Orta Asya’ya borçludur. Türklüğe verdiği özel önem, “Türkçeyi bir dünya dili haline getirmek” amacıyla başlattığı Türkçe Olimpiyatları’ndan ve dünyanın dört bir yanındaki “Türk okulları”ndan sonra iyice belirgin hale gelmiştir.
Kürt Meselesi
Fethullah Gülen’in ağzından Türk kelimesini duyarsınız ama Kürt kelimesini duyamazsınız. Kürt yerine “falan”, “falanlar” veya “bölge insanı”, “oradaki insanlar” der. Gülen Hareketi’ne yakın yayınevlerinin Said-i Nursi’nin kitaplarındaki Kürt, Kürdistan ifadelerini “Bedevi”, “Doğulu”, “Şark”, “Vilayet-i Şarkiye” terimleriyle yer değiştirmesi de pek tanıdıktır.
Kürt Meselesi ile PKK’yı kesin çizgilerle birbirinden ayırdığı anlaşılan Fethullah Gülen, bir yandan “Meselenin üzerine bağırıp çağırarak, yakıp yıkarak ve öldürerek değil, akıl, feraset ve şefkatle gidilmelidir” der, Kürt sorununun çözümünü kilitleyenin “dil meselesi” olduğunu söylerken bir video konferansta da şunları söylemiştir: “O Güneydoğu’daki vatandaşı baştan çıkarmak için [Batılılar, Haçlılar] Ermeni’yi kullanıyor, Süryani’yi kullanıyor, ateisti kullanıyor. Bir zaman komünizm perdesi altında yapıyorlardı. O yıkılınca işleri biraz zorlaştı. Artık Kürt istiklali, hürriyeti, vatanı falan diyorlar şimdi.”
Cumhuriyet, demokrasi
Fethullah Gülen, kendisini cumhuriyet karşıtı diye suçlayanlardan daha fazla cumhuriyetçi olduğunu söyler. Hatta İslamiyet’in ilk yıllarını adı konmamış bir cumhuriyet olarak kabul eder. Gülen’e göre kâinatı yaratan “külli irade” kula seçim yapma hakkını tanımıştır. Dolayısıyla “İslam’ın demokrasi, demokrasinin ise İslam olmadığını” ancak dinle demokrasinin pekâlâ bağdaşabileceğini düşünür. Ama, “Kim olursa olsun insanları oldukları gibi kabullenmek demek, müminle kafiri aynı kefeye koymak demek değildir”.
Mümin ve kâfir derken acaba Müslümanları ve gayrımüslimleri mi yoksa ilahi dinlere inananlarla diğer inanç sistemlerine bağlı olanları mı yoksa bir yaratıcıya inananla inanmayanları mı kastettiğini açıkça söylemez. Ama kesin olan bir şey vardır ki, komünistler ve anarşistler Gülen demokrasisinden nasiplenemeyecektir. (Hatta Gülen’e göre “anarşist çocuğa miras verilmemelidir”.)
Laiklik
Fethullah Gülen, Kemalistlerin Fransız tipi laikliğini eleştirmekle birlikte takipçisi olduğu Said-i Nursi’nin mevcut otoriteyle çatışma yaşamadan makul davranmayı öneren, fakat buna mukabil fertte bir dönüşüm yaratarak, kamusal düzende en alttan başlayacak bir değişimi amaçlayan düşüncesinin izinden gider (kendi ifadesiyle “Risaleler taşkınlıklarını zapt-u rapt altına almıştır”) ve rejime sert eleştiriler yöneltmekten kaçınır. Örneğin 1982 Anayasası’nın değişmez maddelerini (devletin demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti olması ve diğerlerini) veri olarak kabul ederek laikliği kaldırmaktan değil, mevcut laikçilik anlayışını “iyileştirmekten” söz eder. Örneğin “Başörtüsü bir iman meselesi değildir” der, “Başörtüsü teferruattır, insanların vicdanına bırakılmalıdır” der,“Tesettür emrinin hicretin yedi veya sekizinci yılında, yani Peygamberliğinin yirminci yılında farz olduğunu görürüz” der. Veya Diyanet İşleri’nin Müslümanlığın şeklini belirlediği görüşüne katılmaz.
Alevilik
Fethullah Gülen röportajlarında, kitaplarında ısrarla Türkiye’de Alevi-Sünni kavgası olmadığını söyler ama bir video konferansında şu sözleri de sarfetmekten kaçınmaz: “Arkadan Türkiye’de Kızılbaş meselesi geliyor (...) Anadolu’daki Aleviler, Yörükler bizim Tahtacılar, onlar her zaman bizim kendileriyle anlaşacağımız insanlardır. Fakat esas aslen Nuseyri olan, Ermenilerden, Süryanilerden meydana gelmiş, aslen Nuseyri olan, Tunceli civarındaki Aleviler bu işin arkasında. Bunlar Türkiye’de gaileler açtığı zaman devletinizle ordunuzla bu işin karşısına çıkamazsınız. Ve bunların dinleri yoktur. Nuseyri akidesi vardır. ‘Allah insandır, insan Allah’tır’, ‘Allah insanın içine girmiştir’, ‘Allah insanla itaat etmiştir.’ Bu anlayış hâkimdir. Bu itibarla biz şimdi Güneydoğu’yu verelim dediği zaman bile Sivas’a kadar talepler gelecektir arkadan...”
İslam Dünyası-Batı Dünyası
“İslam Dünyası” diye bir oluşuma inanmayan Fethullah Gülen’e göre Müslümanlar arasında cahillik ve seviyesizlik söz konusudur. Bu yüzden Müslümanlar “dünyanın problemlerini henüz” çözemezler. Ama Gülen’e göre Haçlı Seferleri’nden (11. yüzyıl) beri bizimle uğraşan Batı Dünyası’nın planlarına karşı uyanık olmak gerekir. Çünkü ona göre “Çanakkale de bir Haçlı Seferi’dir ve Körfez’e gelme de bir Haçlı Seferi’dir. Bunların Kıbrıs karşısındaki tutumu da bir Haçlı düşüncesidir. Ve bundan hiç vazgeçmemişlerdir. İçimizde iftiraklar (bölünmeler) meydana getirme de tabii ayrı bir meseledir...”
Ancak Gülen’e göre, Batı’daki pek çok kurumun, kavramın, anlayışın temeli Doğu’da atıldığı için de körü körüne bir Batı düşmanlığı bizi çağın dışına iter. İçinde bulunduğu koşulların da etkisiyle olsa gerek ABD düşmanlığı, Büyük Ortadoğu Projesi veya Medeniyetler Çatışması gibi konularda ılımlı mesajlar vermesine rağmen Gülen için, oruç, namaz, düzenli okuma seansları ve nefsi kontrol çalışmalarının yapıldığı Işık Evleri, okullar, dershaneler hep bu Batılı yaşam şekline direnme yerleridir.
Terör
Fethullah Gülen’e göre hakiki Müslüman’ın terörist; teröre bulaşmış birinin Müslüman kalması mümkün değildir. “Bir buçuk milyarlık Müslüman dünyasının içinden böyle üç beş tane sergerdenin çıkmış olmasını, İslami bünyenin ifrazatı saymak mümkündür...” Bu bağlamda Gülen’in “en çok nefret ettiği insanların başında” El Kaide lideri Bin Ladin gelir. Ona göre Ladin “hissini, hevesini İslami mantık yerine koymuş, canavarlık” yapmaktadır.
Ancak Fethullah Gülen (Lübnan’daki değil Türkiye’deki) Hizbullah’ın işlediği korkunç cinayetleri diğer İslami kesimler gibi görmezden gelmese de bu konuda çok keskin laflar etmekten kaçınır. Gülen için Hizbullah devletin PKK’ya karşı kullanmak üzere kurduğu bir örgüttür ve “Şayet şakiyi şakiye karşı kullanırsanız, ona karşı da başka bir şaki bulmak zorunda kalırsınız”. “Hizbullah’ı Mizbullah, onu da Tizbullah takip eder ve bu mesele sürer gider.” “Bunlar güçlü bir hukuk devleti için ayıptır. Onları çıkaranlar, alet olarak kullananlar ve hem devlet bünyesinde hem de kendi başlarına gaile yapanlar tarih mahkemesinde sorgulanacak ve tarihe birer kara leke olarak geçeceklerdir ve tabii Allah’ın huzurunda bu cürümlerinin hesabını vereceklerdir.”
Ancak konu PKK’ya gelince, Fethullah Gülen meseleyi Allah’a havale etmez, TSK’ya havale eder.Örneğin halen yayında olan bir video konferans kasetinde şöyle dediğini duyarız: “30 senedir, ayıptır yani ardır bu. Dağdaki bir avuç mevcudiyetleri ne kadar onların? Diyorlar ki dağda her zaman 500-600 tane insan var. Haydi, o kadar olmasın, beş bin tane olsun, hayır 50 bin tane olsun. Canım, bir milyona yakın şeyiniz var sizin. Bu kadar da Emniyet teşkilatınız var yani. İstihbaratınız var. Ayrı ayrı birbirinden farklı üç dört tane İstihbarat var Türkiye’de. İsimlerini söylemeyeceğim ben onların. Sonra dünya istihbaratı ile müşterek şeyleriniz oluyor sizin, projeleriniz oluyor. Bunları yerli yerinde tesbit edin, o projeleri. O bir avuç eşkıyanın hakkından gelin. Kuşatın onları, lokalize edin... Allah’ım birliğimizi sağla. Lütfeyle, aramızı telif buyur, bizi ittifaka muvaffak kıl. O hakkı kötektir olan bunlar. Allah’ım onların da altlarını üstlerine getir, birliklerini boz (Amin!), evlerine ateş sal (Amin!), feryatlarını figan sar (Amin!), köklerini kes (Amin!), kurut ve işlerini bitir (Amin!).”
Başta da dediğim gibi bu yazı sadece kuşbakışı bir değerlendirme. Bana göre, Fethullah Gülen Hareketi'nin yıllardır kıyasıya eleştirdiğim Kemalizm’den tek farkı, sivil değil dinsel bir toplumsal mühendislik projesi olması. Doğrusu bu da öyle küçük bir fark değil. Görünüşte ya da kamuya açıklanan yüzünde Gülen düşüncesi çok kültürcü, hoşgörülü, uzlaşmacı görünüyor ama biraz kazıyınca altından cemaatçi, milliyetçi, dışlayıcı, devletçi, askerci bir yapı çıkıyor. Bugünün boğucu atmosferi muhtemelen bu zihniyet haritası ile ilgili.
Bu düşünceyle yetişmiş kadroların Türkiye’nin kronik sorunlarına çözüm getireceğini beklemek ise tam bir hayal.
Özet Kaynakça: Doğu Ergil, 100 Soruda Fethullah Gülen ve Hareketi, Timaş Yayınları, 2010; Laik Devlet ve Fethullah Gülen Hareketi, (Der: M. Hakan Yavuz & John L. Esposito), (Çev: İbrahim Kapaklıkaya), Gelenek Yayınları, İstanbul, 2004; Medya Aynasında Fethullah Gülen/Kozadan Kelebeğe, (Derleyenler: Mustafa Armağan & Ali Ünal), Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı Yayınları, İstanbul, 1999, Eyüp Can, Fethullah Gülen Hocaefendi ile Ufuk Turu, Ad Yayıncılık, 1996;Mehmet Gündem, Fethullah Gülen’le 11 Gün, Alfa Yayınları, 2005; Kırık Testi, Bir Damla Ülke Kalmış Zaten, Zaman Kitap, 2003; Metin Özer, “The Gülen Movement: Perceptions of Democracy, Secularism, Religion and Public Sphere”, Boğaziçi Üniversitesi’nde 2007 yılında kabul edilmiş master tezi; Yavuz Çobanoğlu, “Fethullah Gülen’de Sosyal Ahlak Tasavvuru” Ege Üniversitesi’nde 2008’de kabul edilmiş doktora tezi. Video konferanslar için bkz.http://diyarbakirhaber.gen.tr/haber-3229-Fetullah-Gulenden-Sok-Fetva.html;http://www.dailymotion.com/video/xei7oz_fethullah-gulen-yn-kurt-ve-alevy-du_shortfilms
.11-12-11..
.Franz Werfel ve ‘Musa Dağ’da Kırk Gün’
Her sene bu günlerde Mevlana Celaleddin-i Rumî hakkında yazmaya niyetlenirim ama her seferinde bir engel çıkar. Bu yıl da öyle oldu. Fransa Parlamentosu Genel Kurulu’nun, 7 Aralık 2011’de Yasalar Komisyonu’nda kabul edilen bir yasa teklifini, 22 Aralık 2011 günü oylayacağı ortaya çıkınca Türkiye-Fransa ilişkileri gerildi. İktidardaki Halk Hareketi Birliği’nin (UMP) Marsilya Milletvekili Valerie Boyer tarafından hazırlanan yasa teklifine göre Fransız yasaları tarafından tanınan soykırımların inkârı, bir yıl ve 45 bin avro para cezasıyla cezalandırılacak. Fransız yasaları tarafından tanınan soykırımlar arasında 1915 Ermeni Soykırımı da var. Tasarı 2006, 2009, Mayıs 2011'de de parlamentoya gelmiş ama yeterli çoğunluk sağlanamadığı için yasalaşmamıştı. Yaklaşan seçimleri düşününce, Türkiye’nin sert tepkilerine rağmen bu sefer farklı bir sonuç çıkabilir. Cumhurbaşkanı Nicholas Sarkozy’nin Türkiye’ye karşı tavrı biliniyor. Sosyalist Parti adayı François Hollande da, Ermeni diasporasına 2012’de cumhurbaşkanı seçilirse, benzer bir yasa çıkarmayı vaat etmişti. Yani er ya da geç, bu veya benzeri bir yasa ile karşılaşacağız.
Parlamento kararları
Peki, Türkiye tepkisinde haklı mı? Gelin birlikte karar verelim. Türkiye’nin itirazı üç husustan oluşuyor: Öncelikle Türkiye, bu tür tarihsel konuların parlamentolar tarafından değil, tarihçiler tarafından ele alınması gerektiğini söylüyor. Hâlbuki gerçek demokrasilerde, parlamentoların seçmenlerinin talepleri uyarınca bu tür kararlar almasında bir gariplik yok. Nitekim bu tür kararların alındığı ülkelerde hem sayısal hem de nitelik açısından gelişkin Ermeni toplumları yaşıyor. Bu kişiler seçmenler olarak temsilcilerine demokratik yollardan baskı yapıyorlar. Bunun sonucu da bu tür kararlar alınıyor.
Dolayısıyla ben 1915’te yaşananların 1948 Soykırım Sözleşmesi’nde tanımlanan soykırım suçuna uyduğunu düşündüğüm halde, Fransa veya diğer parlamentoların aldığı kararları dikkate almıyorum, çünkü bu kararların bilimsel kriterlere uygun araştırmalara dayanmadığını biliyorum. Ama bu kararlar olmasa, Türkiye’de kimsenin 1915 hakkında konuşmayacağını da kabul ediyorum.
Türkiye’nin “konuyu tarihçilere bırakmak lazım” demesine gelince; “95 yıldır yaptıklarımız yapacaklarımızın teminatıdır” deyip geçelim. “Fransa’nın yaptığı ifade özgürlüğüne aykırıdır” tezine en anlamlı cevabı ise geçtiğimiz günlerde AİHM verdi. Ermeni Meselesi konusunda öncü çalışmaların sahibi Taner Akçam’ın başvurusu üzerine AİHM TCK’nın 301. maddesinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ifade özgürlüğüne ilişkin 10. maddesini ihlal ettiğine, dolayısıyla Ermeni Meselesi üzerine çalışmaya niyetlenen kişileri engellediğine karar verdi.
Kısacası en iyi ihtimalle “tencere dibin kara, benimki senden kara”...
Franz ve Alma Şam’da
Bu kriz, aklıma bundan 80 yıl önce Fransa ve ABD ile yaşadığımız benzer bir krizi getirdi. O zaman konu bir yasa değil bir kitap ve bu kitaptan çekilmesi düşünülen bir filmdi. Kitap, Prag doğumlu bir Yahudi entelektüeli olan Franz Werfel’in (1890-1945) orijinal adıyla Die Vierzig Tage des Musa Dagh (Musa Dağ’da Kırk Gün) adlı romanıydı. Halen hapiste yatan değerli yayımcı Ragıp Zarakolu’nun Belge Yayınları tarafından ancak 1997’de Türkçeye kazandırılan romanda, İttihat ve Terakki yönetiminin “devlete ihanet” ile suçladığı tüm Ermeni tebaasını Suriye’nin Der Zor çöllerine tehciri sırasında, Antakya yakınlarındaki Musa Dağ’a sığınan yedi Ermeni köyünün yaklaşık beş bin kişilik ahalisinin 40 gün boyunca Osmanlı güçlerine karşı direnişi anlatılıyordu. 16 ay süren tehcir boyunca, resmî tarihin “silahlı, gözü dönmüş, kan içici çeteciler” olarak tarif ettiği Ermeni halkından, tehcire karşı koyan nadir kesimdi Musa Dağlılar. Yoksa Ermeni halkının ezici çoğunluğu, sessizce boyun eğmişti bu acımasız sürgüne.
“Ne garip çocuklar bunlar...”
1911’de ilk kitabı yayımlanan Franz Werfel’in 1920’li yıllarda yazdığı eserlerinin ortak noktası hepsinin ahlakçı bir bakış açısıyla kaleme alınmış olmasıydı. (1945’te ölünceye kadar da yazdıkları da aynı öze sahipti.) Werfel’i bu kitabı yazmaya götüren ise 1929’da, Viyanalı ünlü besteci Gustave Mahler’in dul eşi Alma Mahler ile birlikte Suriye’ye yaptığı gezide yaşadığı bir olaydı. Werfel, Şam’daki bir halı atölyesini gezerken yakında karısı olacak Alma’ya “Yunan tipi çehreler ve büyümüş koyu renk gözbebekleri... Ne garip çocuklar bunlar!...” demişti. Atölyenin sahibi de “Bu garip yaratıklar mı? Türkler tarafından öldürülen Ermenilerin çocukları... Onları sokaklardan topladım, eğer barınacak yer ve iş vermezsem açlıktan ölürler. Kimse onlarla ilgilenmiyor...” diye cevap vermişti. Alma Mahler “Oradan ayrıldığımızda artık hiçbir şey bize önemli ya da güzel görünmüyordu” diye anlatacaktı çiftin o anki duygularını.
Şimdi biliyoruz ki, Werfel’i romanı yazmaya götüren sadece Şam’daki Ermeni yetimlerine duyduğu şefkat ve borçluluk duygusu değildi. Musa Dağ’da Kırk Gün bir anlamda, Werfel’in adım adım geldiğini hissettiği Yahudi Soykırımı’nı önlemek için attığı umutsuz bir çığlıktı. Nitekim romanda Avrupalı Yahudilerin yaşadıklarını sembolize eden olaylar vardı. Romanı okuyan 200 kadar Yahudi Musa Dağ’ı ziyaret etmişlerdi. Werfel’in romanı epey ses çıkarmasına rağmen Alman halkı da tarihten ders almayarak Nazizm’i iktidara taşıyacaktı. Sonrası korkunç bir trajediydi. Ancak yazımızın konusu bu değil. O halde devam edelim.
Dönüşlerinde Werfel, Fransa Dışişleri Bakanlığı’na başvurarak konu ile ilgili tüm belgeleri istemişti. Osmanlı belgeleri hariç, birincil ve ikincil kaynaklara dair uzun okumalardan ve Musa Dağ direnişine katılan Pater Tomas’ı dinledikten sonra bir gün Alma’ya “Bu gece aklıma bir şey geldi. Aslında beni kovalayıp peşimi bırakmadı. Ben istemiyordum, ama o istiyordu” diyecekti. Ardından “kendisini kovalayan fikri” anlatmaya başlamıştı. Bir roman yazacaktı. Türk milliyetçiliğini açığa çıkaracaktı, Ermeni mezaliminin tarihini yazacaktı. Şam’da dokuma tezgâhlarının önünde gördüğü öksüz yetim Ermeni çocuklarının acılarını azaltmaya çalışacaktı.
Werfel sözünü tuttu ve romanını 1933’te tamamladı. Romanın başkahramanlarından Musa Dağ, Maraş’tan başlayıp güneye doğru uzanan Amanos (Nuh) Dağları’nın Hatay’ın Samandağ İlçesi sınırları içinde, Asi Nehri’nin denize döküldüğü yerin kuzeyinde denize ulaştığı yerde, 1555 metre yüksekliğinde keskin kayalıklarla ve sık çalılıklarla dolu yekpare bir dağdı. Aslında romanın başkahramanı Gabriel Bagradian dâhil pek çok karakter hayali idi. Osmanlı kaynaklarına göre dağdaki direniş Werfel’in dediği gibi 40 gün değil, 53 gün sürmüştü. Direnişe beş bin kişi değil 5.609 kişi katılmıştı ancak bu farklara rağmen romanda anlatılanlar esas olarak sözlü ve yazılı tarih anlatılarına uygundu.
Fransız gemileriyle kaçış
Bilinen o ki, Musa Dağ eteklerindeki Vakıf (bugün Vakıflı), Yoğunoluk, Eriklikuyu (bugün Hacı Habip), Bitias (bugün Batıayaz), Kebusiye (bugün Kapısuyu), Damlacık ve Zeytun’da (bugün Süleymanlı) oturan Ermeniler, tehcir emrini duyunca yataklarını, yorganlarını, tavuklarını, zahirelerini yüklenip Musa Dağ’a sığınmışlardı. Ancak, Osmanlı Devleti’nin 41. Fırka’dan iki alay ve bir dağ topçu takımını bölgeye sevk etmesiyle birlikte işler tersine dönecek, erzakları tükenen Musa Dağ direnişçileri bölgeyi etmek zorunda kalacaklardı. Yıllar sonra ortaya çıkan belgelere göre tam 4.088 Musa Dağlıyı bölgeden Fransız gemileri uzaklaştırdı. Mülteciler önce Kıbrıs’ın Limasol limanına getirildiler, ancak Kıbrıslı Türkler ve Rumlar Ermenilerin bölgeye yerleştirilmesine şiddetle karşı çıkmaları üzerine Mısır’ın Port Said limanına götürüldüler. Ancak burada da gemiden çıkış izni alamadılar, çünkü Mısır’daki Britanya Siyasi Komiseri “Niçin Fransız sömürgeleri değil de İngiliz sömürgeleri? Ermenileri başka yere yerleştirsinler” demişti. Uzun pazarlıklardan sonra gemidekiler liman civarındaki bir askerî tesise “geçici” kaydıyla indirildiler, ancak kampın 360 bin franka yaklaşan masraflarını ödemek istemeyen İngilizler, Fransızlara bir an önce Ermenilerin ülkeden çıkarılmasını kesin dille tebliğ ettiler.
Monarga Ermeni Lejyonu
Mültecilerin Tunus, Fas veya Cezayir’e götürülmelerine Tunus Valisi ve Fas’ın güçlü adamı Fransız Mareşali Louis Lyautay, Müslüman halkın tepkisini ileri sürerek karşı çıktı ve Ermenilerin Korsika’ya ve Güney Fransa’ya gönderilmelerini önerdi. Cezayir Valisi ise Ege’deki Mondros Limanı’nda yükleme ve boşaltma işlerinde çalıştırılmalarını uygun buluyordu. Sonunda “Ermeniler arasında eli silah tutanların bir kampta toplanarak askerî eğitime tabi tutulmaları” teklif edildi. Musa Dağ Ermenilerinin cemaat liderleri “geride kalan Ermenilerin başını belaya sokarız” diye itiraz etse de kendilerini kabul edecek bir ülke bulma konusunda umutları iyice azalan mülteciler, bu teklife çaresiz “evet” dediler.
1916 yılın son aylarında 500 kadar genç Kıbrıs’ta, Magusa’nın (bugün Gazi Magosa) kuzeyindeki Monarga’da (bugün Boğaztepe) kurulan Ermeni Lejyonu’na katıldı. Başka katılımlarla büyüyen Lejyon, Fransızlarla birlikte Kilikya’ya (Adana havalisi) çıktı ve bazı intikam saldırılarında yer aldı. Ancak yine Fransızlar tarafından 28 Nisan 1919’da Mersin’de silahlarını teslim etmeye zorlanan lejyon, Fransa ile Türkiye arasında 20 Ekim 1921 tarihinde imzalanan Ankara Anlaşması ile de tamamen kapatıldı.
Bu tarihten sonra Musa Dağı Ermenileri o tarihte Fransız Mandası olan Sancak’a (bugün Hatay) geri döndüler. Bugünkü Vakıflı Köyü’ne yerleştiler. 1939’da Sancak’ın Türkiye sınırları içine alınması üzerine, birkaç aile dışındakiler önce Lübnan’da, Beyrut yakınlarındaki Ayncar’a (Andjar) gittiler. “Ayncar” Arapçada “testi gözü” demekti ancak, ıssız ve susuz bir ovaydı. Sol eğilimliler, 1946’da büyük umutlarla Ermenistan’a göçtü. Bunların bir kısmı Mıgırdıç Margosyan’ın deyimiyle “tespih taneleri gibi” dünyanın dört bir yanına dağıldı. Ermenistan’da kalanların bir bölümü 1988 Erivan Depremi’nde öldü. Geriye, Musa Dağı’nın efsaneleri kaldı.
Türkiye Cumhuriyeti MGM’e karşı
Franz Werfel’in bu olayı anlatan romanı 1933 yılı mart ayında Viyana’da yayımlandığında büyük yankı uyandırmıştı. Kitabı ABD’de yayımlayacak olan The Viking Press “büyük edebiyat ile kahramanca bir hikâyenin muhteşem bileşimi” derken, New York Times’ın kitap editörü “eğerHollywood bunu mahvetmezse, muhteşem bir film” olur kehanetinde bulunuyordu. Nitekim Hollywood’un devleri romanın yayın haklarını almak için yarışa girdiler. Sonuçta Viyanalı yayımcısı, Werfel’i 20.000 dolar karşılığında kitabın film haklarını dönemin devlerinden Metro Goldwyn-Mayer’e (MGM) satmaya ikna etti.
Ancak birkaç hafta sonra, MGM’in bağlı olduğu Loew şirketinin yöneticisi J. Robert Rubin, Mayer’i konunun “hassasiyeti” hakkında uyararak “en azından Türkleri rahatsız etmeyecek şekilde temkinli biçimde ele almaya” davet etti. Uyarıyı dikkate alan Mayer’in damadı ve MGM prodüktörlerinden David O. Selznick, bir milleti toptan kusurlu ilan etmektense sadece bir Türk’ün cani olarak gösterileceği bir senaryo ile tepkileri önleyebileceğini düşündü. Bununla da yetinmeyerek Amerikan film endüstrisinin bir çeşit sansür kuruluşu olan MPPDA’in (The Motion Picture Producers and Distributors of America) Başkanı Will Hays’den Türkiye’nin Washington Büyükelçisi Ahmet Münir Ertegün’ün rızasını almasını rica etti. Bu iyi niyetli adım Türkiye’nin MGM şirketine karşı büyük bir savaş açmasının başlangıcı oldu. Hatırlatalım, o yıllarda henüz “Ermeni diasporası” veya “diasporanın soykırım iddiaları” ortada yoktu.
25 Aralık 1934’te hükümetin resmî yayın organı sayılan Hakimiyet-i Milliye gazetesinde Falih Rıfkı (Atay) imzalı bir yazıda, Alman makamları kitaba karşı uyarılırken, 27-28 aralıkta aynı gazetede Burhan Asaf (Belge) Werfel’i “pek çok Ermeni kahvesi içtiği kitabın hem gelişinden hem gidişinden belli” diye iğneledikten sonra “Hıristiyan ahlakiyatının çoktan aşınarak düzleşmiş zemini üzerinde Ermeni atını, Faustkâri bir kükreyiş ile şaha kaldırmak istemektedir” diye suçluyordu. Tepkiler kısa sürede sonuç verdi ve Almanya’daki Nazi hükümetinin Propaganda Bakanı Goebbels“Türkiye’ye duydukları dostluğun nişanesi olarak” kitabın yasaklandığını ilan etti. Ancak geç kalınmıştı, çünkü kitap Alman Yahudilerinin başucu kitabı olmuştu bile.
Aralık 1934’te ABD’de piyasaya çıkan kitap iki hafta içinde 35 bin kopya satarak o yılın rekorunu kırınca Türkiye’nin tavrı sertleşti. Tehcirin sembolik başlangıcının 20. yıldönümü olan 24 Nisan 1935 yaklaşırken, MGM’in projeden hâlâ vazgeçmediğini gören Türkiye, eğer film çekilirse, MGM’in filmlerinin Türkiye’ye girmesini yasaklayabileceği tehdidinde bulundu. MGM’in Türkiye temsilcisi Fahir İpekçi de filmin çekilmesi halinde şirkete büyük zararlar geleceğini söyleyince MGM senaryoda bazı değişiklikler yapma sözü verdi ancak bu da Türk tarafını tatmin etmedi.
Yahudiler dikkat ediniz!
5 Eylül 1935 günlü Akşam Postası’nda “Yahudi müesseseler dikkat ediniz! Bir filmin kazancı yüzünden ırkınıza karşı şimdiye kadar düşmanlık etmeyen Türkleri kızdırmayın!” yazıyordu. “Milli dava”ya destek çıkan Ulus, Hürriyet ve Cumhuriyet gazeteleri birinci sayfadan protesto kampanyalarına başlamışlardı bile. Savunma tanıdıktı: “Ermeni meselesi halledilmiş ve unutulmuştur! Yoksa halen Meclis’te Ermeni üyenin olması nasıl açıklanabilir? MGM, durup dururken kapanmış bir konuyu gündeme getirirken neyi amaçlamaktadır?” Kastedilen kişi, 1935 seçimlerinde Meclis’e Afyon Milletvekili olarak girmiş olan Ermeni Berç Keresteciyan-Türker’di.(Türker soyadını Atatürk vermişti.) Makalelerde hem Werfel’in Yahudi olduğu, hem de MGM’in “bir Yahudi Şirketi” olduğu vurgulanıyor, olayın “Ermeni-Yahudi Komplosu” olduğu ima ediliyordu. Örneğin Ulus’tan Burhan Belge “bu bir Ermeni masalıdır. Fakat bir Yahudi tarafından yazılmıştır” diyordu.)
Aynı günlerde, İstanbul’da adeta rehine olarak tutulan Ermeni Cemaati Cismani Meclis’i toplanıp olayı kınadığını açıklamaya zorlandı. Cumhuriyet’ten Abidin Daver “Türk düşmanı Yahudilere ilk hücumu siz Musevi vatandaşlarımız yapmalısınız. Bu sizin içinde yaşadığınız memlekete ve millete karşı borcunuz ve vazifenizdir” diyor, Yunus Nadi Werfel’i “Yahuda rolü oynayan Yahudi yazıcı”, “Yahudi serseri” diye aşağılıyordu. Mesajı alan Ermeni Cismani Meclisi, 15 Aralık 1935’te filmi protesto eden bir açıklama yayımladı. Ardından bir grup Ermeni, Pangaltı Ermeni Kilisesi bahçesinde Werfel’in kitaplarını yaktılar/ yakmak zorunda kaldılar. Tören “Kahrolsun Türklüğe dil uzatanlar!” haykırışlarıyla bitti.
Yunanistan’ın desteği
Bunlar olurken koroya Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya ve Yunanistan da katılmış ve MGM’i çekilecek filmin bu ülkelerde oynatılmayacağı konusunda uyarmıştı. (Yunanistan’ın tavrı bugünden bakınca şaşırtıcı görünebilir ama Yunanistan ve Türkiye 1934’te imzaladıkları Balkan Antandı ile ikinci baharlarını yaşıyorlardı. Bunun nişanesi olarak bir yıl önce Venizelos, Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday göstermişti.) Son darbeyi 1936’da Türkiye’nin ricası üzerine Fransa vurdu. Fransa eğer film çekilirse, tüm MGM filmlerine yasak koyacağı tehdidini savurdu. Bunun üzerine MGM’in Başkanı J. Robert Rubin havluyu attı ve “Musa Dağ’ın filmcilik açısından muhteşem olanaklar sağlamasına rağmen” bir başka stüdyo tarafından çekilmesine razı olacağını açıkladı. Ardından MGM’in diğer yöneticilerinin açıklamaları geldi. Böylece hem sinema dünyasının devlerinden MGM, hem de ABD’nin ünlü özgürlükler ilkesi, T.C. Devleti tarafından yenilgiye uğratılmış oldu.
O tarihten sonra Türkiye, 1915’i hafızalarımızın karanlık dehlizlerine gömmek için her şeyi yaptı ve bugünlere kadar geldik. Şimdi tekrar soralım: Sizce ASALA suikastları olmasaydı, bu tür parlamento kararları olmasaydı 1915’te Ermenilere yapılanları hatırlar mıydık acaba? Bırakın 1915’i, 2009’daki Ermeni Açılımı’nı hatırlayan var mı? Emin olun ki bu badireyi de atlattıktan sonra 24 Nisan’a kadar kulağımızın üstüne yatacağız. Onu da atlattıktan sonra bir başka krize kadar yine kulağımızın üstüne yatacağız. Biz böyle davrandıkça da bu tür kararlar alınmaya devam edecek. Biz yine esip gürleyeceğiz. Hâlbuki yapmamız gereken şeyin ne olduğu “literatürde” yazılı.
Kaynakça: Franz Werfel, Musa Dağ’da Kırk Gün, (Çeviren: Saliha Nazlı Kaya), Belge Yayınları,1997; Rıfat N. Bali, Musa’nın Evlatları Cumhuriyet’in Yurttaşları, İletişim, 2003, s. 109-40; Edward Minasian, “The Forty Years of Musa Dagh: The Film That Was Denied,” Journal of Armenian Studies, Vol. III. No. 1-2, 1986-87,s.121-31; Halil Aytekin, Kıbrıs’ta Monargo (Boğaztepe) Ermeni Lejyonu Kampı, TTK Yayınları, 2000; AHİM kararının metni:
http://bianet.org/files/doc_files/000/000/366/original/AIHM_TANER_AKCAM_v._TURKEY.doc
.18-12-11.
Nisan 1915’te Van’da neler oldu?
Neredeyse herkes, Fransa Parlamentosu’nun aldığı ‘soykırım’ kararının, 1915-1917’de neler olduğunu konuşmayı engellediğini düşünüyor. Sanki 95 yıldır bu konuda konuşmuşuz gibi. Hadi o kadar uzağa gitmeyeyim, sanki 24 Nisan 2011’den beri bu konuda konuşmuşuz gibi. Sanki ifade özgürlüğü konusunda Fransızlara ders vermeye yüzümüz varmış gibi. Karardan sonra neredeyse herkes “bu tür konuların parlamentoların değil tarihçilerin alanına girdiğini” söyledi. Ama sonunda neredeyse herkes “1915-1917’de yaşananların soykırım olmadığında, asıl Fransa’nın Cezayir’de yaptıklarının soykırım olduğunda” birleşti. “Bu telaşın nedeni ne?” demeyeceğim. “Nereden biliyorsunuz, tarihçi misiniz?” demeyeceğim. “Hani bu konuları tarihçilere bırakacaktık?” demeyeceğim, “Fransa’nın Cezayir’de soykırım yapması, Ermenilere yapılanların soykırım olmadığını göstermez” demeyeceğim. Sadece bir tarihçi olarak bildiklerimi sizlerle paylaşmaya devam edeceğim.
Resmî tarihe göre, Ermenileri tehcir kararı, 1915 yılının mart ayında Zeytun’da (bugün Kahramanmaraş’a bağlı Zeytun’da) ve nisan ayında Van’da Ermenilerin isyan ettiği haberlerinin İstanbul’a ulaşması üzerine alınmış ve 23/24 Nisan 1915 gecesi İstanbul’da son derece geniş tutuklamalar yapılmış ve ilk sürgün kafileleri Ayaş ve Çankırı’ya doğru yola çıkmıştı. Zeytun konusunu 11 Nisan 2011 tarihli “Zeytun neden isyankârdı?” yazımda; İstanbul sürgünlerini, 23 Nisan 2011 tarihli “24 Nisan 1915’te aslında ne oldu?” başlıklı yazımda anlatmıştım. Bu hafta “Van İsyanı” konusuna açıklık getirmeye çalışacağım.
Yakın tarihte art ardına gelen üç depremle adeta yok olmanın eşiğine gelen Van, kadim bir Ermeni yerleşimiydi. Ermenilerin Urartu Krallığı’na bağlı Van’a MÖ 612-585 yılları arasında geldiği sanılıyor. MÖ 401 yılında Van civarından geçen Yunan yazarı Ksenophon, Anabasis (On Binlerin Dönüşü) adlı eserinde o yıllarda Pers egemenliğindeki Ermenileri, tarım ve hayvancılıkla uğraşan, müreffeh ve barışçı bir toplum olarak tanımlamıştı. MÖ 331’de Van civarını kontrolü altına alan Makedonya Kralı Büyük İskender, Ermenileri bir satraplık altında topladı. Ardından şehir Sasaniler, Romalılar, Bizanslılar, Selçuklular ve Osmanlıların egemenliğine girdi ama her zaman önemli bir Ermeni yerleşimi oldu.
Milliyetçilik ideolojisi
1871 Erzurum Salnamesi’ne göre, Van ve civarındaki 156 kazanın erkek nüfusu (o yıllarda sadece hane reisleri sayılırdı) 25.725 kişi idi. Bunun sadece 6.863’ü (yüzde 27) Müslüman’dı, gerisi (yüzde 73) ağırlıklı olarak Gregoryan Ermeni’ydi. O yıllarda da şehrin ekonomik hayatını Ermeniler kontrol ediyorlardı ama idari açıdan Türkler ve Kürtler daha öndeydi.
Ermeni toplumunun durumu görece iyiydi ama imparatorluğun genel durumu iyi değildi. Ağır ve adaletsiz vergiler, hantal ve zorba devlet, başta gayrımüslimler olmak üzere çeşitli kesimlerin siyasal temsil sorunları, tebaadan vatandaşa geçemeyen bir hukuk sistemi, her yerde olduğu gibi Van’da da hoşnutsuzluğu arttırmıştı. Yani 1789 Fransız İhtilali’nden beri dalga dalga dünyanın her yanına yayılan milliyetçilik ideolojisi için uygun bir ortam vardı. İleride İstanbul’da Ermeni Patriği olacak Mıgırdıç Hırimyan’ın 1858 yılında, Van’daki Varak Manastırı’nda görevli iken çıkardığı Van Kartalı ile 1863 yılında da St. Garabed Manastırı’nda görevli iken çıkardığı Muş Kartalı adlı gazeteler Ermeni uyanışını hızlandırdı. Ardından Van’da 1872’de Miutyun i Pırgutyun (Kurtuluş Birliği), 1878’de Sev Khaç Gazmagerbutyun (Kara Haç Teşkilatı) kuruldu. 1880’de açılan Yeremyan Okulu milliyetçi fikirleri daha da kökleştirdi.
Armenakan’ın kuruluşu
1885’te ilk Ermeni partisi diye bilinen Armenakan, Van’da kuruldu. Armenakan örneğini izleyerek 1887’de Cenevre’de kurulan Devrimci Hınçak (Çan) Partisi ile 1890’da Tiflis’te kurulan Taşnaksutyun (Ermeni Devrimci Federasyonu) da Van civarında güçlü örgütlere sahip oldular.
Ermeni milliyetçi örgütleri, II. Abdülhamid’in kurduğu Hamidiye Alayları’nda örgütlenen Kürtler ve Türklerin egemen olduğu merkezî güçlerin değişik oranlarda katkısıyla 1896’da Van kana bulandı. Yabancı misyon şeflerinin raporlarına göre şehir merkezinde 500 kadar Ermeni ile 250 kadar Müslüman ölürken, kırsal alanlarda Ermeni ölümleri 10 bine ulaşmıştı. Aynı yıl Hınçak komitacıları Van’daki katliamlardan sorumlu tuttukları Kürt lideri Şakir’e başarısız bir suikast girişiminde bulundular. Kürtlerin buna tepkisi sert oldu. 18-21 Haziran 1896 günlerinde şehrin Ermeni erkekleri üç bölüğe ayrıldılar ve sınıra doğru yürüyüşe geçirildiler. Yürüyüş kolları Hamidiye Alayları tarafından katledildi.
Bütün bu olayların sonucu Ermeni-Türk, Ermeni-Kürt ilişkileri onulmaz şekilde zedelenirken, bölgedeki Ermeni toplumu yıkıma uğradı. Örneğin Van merkezi itibariyle, 1871’de 25.725 olan erkek nüfus, 1900’de 35.131’e çıktığı halde, 1871’de yüzde 27’ye tekabül eden Müslüman nüfus, yüzde 42’ye çıkmış, yüzde 73 olan gayrımüslim nüfus yüzde 58’e düşmüştü.
1908’de İttihatçı-Taşnak ittifakı II. Abdülhamid’e Meşrutiyet’i ikinci kez ilan ettirdiğinde, Van’da da büyük sevinç yaşanmıştı. 30 yıl aradan sonra açılan Meclis-i Mebusan’a, Taşnaksütyun’un Van şubesinden Onnik Dersakian Vramian da gitmişti. Bu yıllarda Van’ın enerjik ve liberal valisi Tahsin Bey, hem Hıristiyanlar, hem de Müslümanlar tarafından kabul görüyordu. Şehrin belediye başkanlığına ise manifaturacı Bedros Kapamacıyan seçilmişti. Kapamacıyan 1912’de iki Taşnak militanı tarafından öldürülecekti. Çünkü o yıllarda Ermeni örgütlerinin arası hiç de iyi değildi.
Cevdet Bey’in valiliği
Birinci Dünya Savaşı’nın patlak verdiği 1914 yılı yazında durum radikal biçimde değişti. 1878 Berlin Antlaşması’nın 61. maddesinde tanımlanan Ermeni Islahatı kapsamında, bölgeye gönderilen Norveçli Binbaşı Hoff ağustos ayında Van’a geldiğinde Ermeni ahali tarafından “Mesih gibi” karşılanırken, Tahsin Bey çok soğuk davranmıştı. Çünkü İttihatçı paşalar o günlerde Rusya-Britanya bloğuna karşı Almanlarla ittifak halinde savaşa girmeye karar vermişlerdi. Hâl böyle iken, Ermenilere verdikleri sözleri tutmaya hiç gerek yoktu. Bu sertleşmenin bir sonucu olarak, 1914 yılının ekim ayında uzlaşmacı Tahsin Bey’in yerine Enver Paşa’nın bacanağı tecrübesiz ve gaddar Cevdet Bey vali olarak atandı.
Ardından Sarıkamış faciası geldi. Bilindiği gibi Enver Paşa yenilginin faturasını, cephe gerisinde sabotajlar yapan Ermeni komitacılarına kesmişti. Van civarındaki yerleşimlerde birbiri ardına asayiş sorunları patlak verdi. Kürt çetelerden kaçan Ermeni köylüleri Van’ı doldurdu. Cevdet Bey’in uzlaşma bahanesiyle çağırdığı Taşnak lideri İşkhan Bey’i 16/17 Nisan 1915 gecesi, Hirç Köyü civarında tuzağa düşürerek öldürtmesi, bununla da yetinmeyerek iki çocuğunu da diri diri kuyuya attırması gerginliği daha da arttırdı. Cevdet Bey bununla da yetinmedi, emrindeki Kasap Taburu’na isyancı köyleri yerle bir etme talimatı verdi. Bütün bunlar Van’ı patlamaya hazır bir barut fıçısına döndürmüştü. 20 Nisan 1915 günü bir Osmanlı askerinin bir Ermeni kadınına şiddet göstermesi, buna şahit olan Ermeni gençlerinin de askerlere ateş açmasıyla barut fıçısı alev aldı. Şehirde çatışmalar yaşanırken, 24 nisanda İstanbul’daki Ermeni toplumunun önde gelenlerinin Ayaş ve Çankırı’ya doğru sürülmesine başlandı. Van ve civar illerdeki Ermenilerin sürülmesine ilişkin eldeki ilk telgraf 9 Mayıs 1915 tarihinde “bizzat hallolunacaktır” notuyla, Van ve Bitlis valilerine çekildi.
Rusların Van’ı işgali
Rus birlikleri Ermenilerin kontrolündeki Van’a 18 Mayıs 1915 günü girdiler. Ruslar Aram Manukyan’ı Van Valisi olarak atadılar. (Manukyan 1918’de kısa ömürlü Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti’nin ilk İçişleri Bakanı olacaktı.) Ardından katledilme sırası Müslüman ahaliye geldi. Frieda Spörri adlı bir misyoner şöyle anlatıyordu durumu: “Şehirde Türk evlerinin yağmalanmasına başlanmıştı ve bu biz misyonerlere acı veriyordu. Babamız, istasyonumuzdaki insanları bu haksızlıktan uzak tutmak için elinden geleni yapıyordu.” Spörri’ye göre, Ermeniler Türklere “ne Cenevre Konvansiyonu’na, ne de İsa’nın öğretisine göre” davranıyorlardı.
Rusların kurduğu, Antranik’in komutasındaki Ermeni gönüllü birliği ile Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda Erzurum temsilcisi olan Armen Garo namlı Karekin Pastırmacıyan’ın örgütlediği bir diğer Ermeni gönüllü birliği ise bölgedeki Müslüman köylerini ve kendilerini desteklemeyen Ermeni köylerini yağmalıyor, katliamlar yapıyorlardı. Bu arada not edelim: Karekin Pastırmacıyan’ın kardeşi Vahan Pastırmacıyan, Aralık 1914’te Sarıkamış’taki Osmanlı ordusunda Binbaşı Ziya (Yergök) Bey’in komutasında Ruslara karşı savaşmıştı.
Karar daha önce alınmıştı
Resmî tarihin tehcir kararını haklı çıkarmak için ileri sürdüğü “Van İsyanı” işte böyle bir arka plana sahipti. Ancak bugün biliyoruz ki, “Van İsyanı”ndan çok önce Ermenileri sürme kararı alınmıştı. Örneğin İsveçli hastabakıcı Alma Johansson Muş’ta Kasım 1914’te bile bu tür söylentilerin dolaştığını aktarmıştı. Bir başka hastabakıcı Danimarkalı Marcher, Harput Valisi Erzincanlı Sabit Bey’in Erzurum’daki Alman Konsolosu Scheubner-Richter’e “Türkiye’deki Ermeni milletinin yok edilmesi gerektiğini ve edileceğini söylediğini” ileri sürmüştü. Urfa’daki İsviçre hastanesinin müdürüJakop Künzler, 1915 yılının ocak ayında İran’a yaptığı yolculuk sırasında tanıştığı Nafiz Bey adlı bir subayın kendisine “Ermenilerle birlikte hareket etmek imkânsızdır. Savaş Türkiye’ye bunları, ya imha ederek ya da kovarak defetme imkânı verecektir” dediğini aktarmıştı. Başkâtipzade Ragıp Bey, anılarında, 14 Nisan 1915’te Erzurum’a geldiğini ve 26 nisanda Erzurum’dan ayrıldığını belirttikten sonra, “Ermenilerin tehciri münasebetiyle, civarda bulunan biçare Ermeni kız ve kadınların perişan, sefil, rezil, hali perişanları kalplerimizi dağdar etmişti” diye yazmıştı. Alman Konsolosluk raporlarında, Erzurum’un civar köylerinin boşaltılmaları işlemine mayıs başı başlandığı ve 15 mayısa kadar tüm köylerin boşaltıldığı bildiriliyordu.
Kati suretle halledilsin!
Sürgünlerin katliama dönüşmesi üzerine, Rusya, Fransa ve İngiltere hükümetleri, 24 Mayıs 1915’te ortak bir bildiri yayımlayarak katliamlardan Osmanlı Hükümeti’ni sorumlu tutacaklarını açıkladılar. Bunun üzerine Enver Paşa, sürgünlere meşruiyet kazandırmak için bir formül buldu. Dâhiliye Nezareti’nin 26 Mayıs 1915 tarihinde Sadrazamlık makamına gönderdiği resmî yazıda Ermenilere yönelik sürgün eyleminin, Ermeni meselesinin “esaslı bir suretde hal ve faslı ile külliyen izalesi” (esaslı bir şekilde sona erdirilmesi ve tamamen yok edilmesi) için gündeme getirildiği açıkça yazılıydı.
Tezkere günümüz Türkçesiyle şöyle devam ediyordu: “Savaş yörelerine yakın bölgelerde oturan Ermenilerin bir kısmı ordunun harekâtını zorlaştırır davranışlarda bulunmakta, halka saldırmakta ve isyancılara yataklık etmektedirler. Bu yüzden, Van, Bitlis, Erzurum vilayetleriyle, Adana, Mersin, Osmaniye ve Kozan kazaları, Maraş’ın merkezi dışında Maraş mutasarrıflığında, Halep vilayetinde, İskenderun, Antakya kazalarında oturan Ermenilerin yerleri değiştirilecektir. Bunlar, Musul ve Zor mutasarrıflıklarının Van vilayetiyle bitişik kuzey kısımlarına, Halep vilayetinin doğu ve güneydoğusuna ve Suriye vilayetinin doğusuna nakledileceklerdir.”
Geçici Tehcir Kanunu
Yaygın olarak “Tehcir Kanunu” olarak bilinen; resmî adıyla “Savaş Zamanında Hükümet Uygulamalarına Karşı Gelenler İçin Asker Tarafından Uygulanacak Önlemler Hakkında Geçici Kanun” bu tezkereden bir gün sonra 27 Mayıs 1915’te Meclis-i Vükela’da (Bakanlar Kurulu) kabul edildi. Altında Başkumandan Vekili ve Harbiye Nazırı Enver Paşa ve Sadrazam Said Halim Paşa’nın imzaları olan ve Sultan Mehmed V. Reşad tarafından tasdik edilen dört maddelik geçici kanunun içeriği şöyleydi:
“1. Savaş sırasında ordu, kolordu ve tümen komutanları ve bunların müstakil mevki kumandanları, ahali tarafından herhangi bir suretle hükümetin emirlerine, yurt savunmasına, asayişin korunmasına ilişkin işlere ve düzenlemelere muhalefet, silahla saldırı ve direnme görürlerse bunu önlemeye mezun ve mecburdurlar.
2. Ordu, müstakil kolordu ve tümen kumandanları askerlik icaplarından dolayı veya casusluk ve hıyanetlerini hissettikleri köyler ve kasabalar halkını tek tek veya toplu olarak diğer mahallere sevk ve iskân ettirebilirler.
3. İşbu kanun yayınlandığı tarihten itibaren geçerlidir.
4. İşbu kanun hükümleri yürürlüğe Başkumandanlık Vekili ve Harbiye Nazırı memurdur.”
Dikkat edileceği gibi tezkirede “savaş yörelerine yakın bölgelerde oturan bir kısım Ermeni”den şikâyet ediliyordu. Kanunda ise herhangi bir etnik kimlik (Ermeni, Rum, vb.) zikredilmiyordu. Ermeni adı kanunla birlikte çıkarılan talimatnamelerde, şifreli telgraflarda geçiyordu. Mütareke döneminin ilk hükümeti olarak kurulan Ahmet İzzet Paşa kabinesinde Şuray-ı Devlet Başkanı olarak görev yapan Reşit Akif Paşa ve 3. Ordu Kumandanı Vehip Paşa, 1918 yılında İTC Merkez Komitesi’nin bu karara paralel olarak bir de “kırım kararı” aldığını, bu iş için de Teşkilat-ı Mahsusa lideri Dr. Bahaeddin Şakir’i görevlendirdiğini söyleyeceklerdir.)
Almanya Büyükelçisi Wangenheim merkeze gönderdiği 17 Haziran 1915 tarihli rapora “Ermeni tehcirinin sadece askerî nedenlerle yapılmadığı çok açık” diye yazmıştı. Talat Paşa Wangenheim’a “Dünya Savaşı’nı bahane ederek, dış ülkelerin diplomatik müdahalelerine aldırmaksızın, ülkeyi iç düşmanlardan tamamen temizlemek” istediğini ve bunun “Türkiye’nin müttefiki Almanya’nın da çıkarlarına” olduğunu söylemişti. Talat’a göre “devlet böylece güçlenecekti.”
“Ermeni meselesi hallolunmuştur!”
Almanya’nın İstanbul Başkonsolosu Mordtmann, 30 Haziran 1915 tarihli raporunda, İttihatçı liderlerden İsmail Canpolat’ın kendisine bir Anadolu haritası üzerinde Ermenilerin sürülmesi işinin Anadolu’ya yayılacağını söylediği yazdıktan sonra, Talât’ın kendisine “söz konusu olan (...) Ermenilerin imha edilmesidir” dediğini aktarmıştı. Amerikan Büyükelçisi Morgenthau, 9 Temmuz 1915 günü hatıratına şu notu düştü: “Talat bana, meseleyi [tehciri] son derece etraflıca tartıştıklarını ve sonuçta bağlı kalacakları bir karara ulaştıklarını söyledi. Dünya tarafından suçlanacaklarını söylediğimde, kendilerini nasıl savunacaklarını bildiklerini söyledi. Başka bir deyişle umurunda bile değildi.”
Ülkenin dört bir yanından gelen ölüm haberleri üzerine Almanlar kendisine baskı yapınca, Talat Paşa 31 Ağustos 1915 tarihinde elinde bölgelere yolladığı bazı telgrafların çevirileri olduğu halde doğrudan Alman Büyükelçiliği’ne gitmişti. Burada Ermenilere karşı alınan önlemlerin durdurulduğunu tekrar açıklayan Talât Paşa çok bilinen sözünü söyledi: “La question arménienne n’existe plus!” (Ermeni meselesi artık mevcut değildir.)
Sessizce boyun eğdiler
Bu söze rağmen tehcir ancak Kasım 1917’de sona erdi. Resmî tarihin “isyancı”, “çeteci”,
“asi” diye tarif ettiği Ermeniler nedense 17 ay süren tehcir boyunca Muş, Urfa’daki toplama merkezlerinde yaşanan olayın dışında, hiç direnmediler. Ezici çoğunluk korkunç kaderlerine sessizce boyun eğdi.
Yakın tarihe kadar kaç Ermeni’nin tehcir edildiğini de bilmiyorduk. Sayılar 2,5 milyon (Ermeni Patrikhanesi’ne göre) ile 413.067 (ATASE’ye göre) arasında değişiyordu. Murat Bardakçı’nın 2008 yılında yayımladığı Talat Paşa’nın Evrak-ı Metrukesi adlı kitapta 924.158 Ermeni’nin tehcir edildiği yazılıydı.
Taner Akçam, Talat Paşa’nın defterinde 18 vilayet ve kasabanın adının olduğunu, buna karşılık Ermenilerinin sürgün edildiğini başka kaynaklardan bildiğimiz İstanbul, Edirne, Aydın, Kastamonu, Suriye, Antalya, Biga, Eskişehir, İçel, Kütahya, Menteşe, Çatalca ve Urfa gibi merkezlerin adının olmadığını söylüyor. Bu merkezlerden sürülenleri de ekleyince bir milyondan fazla kişinin tehcir edildiği anlaşılıyor. Nitekim Talat Paşa’nın defterindeki listenin altındaki notta, sayıların yüzde 30 arttırılması gerektiği yazılı. Böylece en az 1,2 milyon Ermeni’nin tehcir edildiği ortaya çıkıyor.
Sayı pazarlığı
Tehcirde ölen ya da öldürülen Ermenilerin sayısıyla ilgili resmî ve yarı-resmî rakamlar da çok farklı. Örneğin Ermeni kaynakları 1,5 ila 2,5 Ermeni’nin öldüğünü iddia ederken, 1918’de savaş suçlarını soruşturmak üzere kurulan Mustafa Arif (Deymer) başkanlığında kurulan Osmanlı Dâhiliye Nezareti Komisyonu’nun raporuna göre Birinci Cihan Harbi’nde ölen Ermeni sayısı 800.000’di. 1928’de Genelkurmay Başkanlığı’nın bir belgesinde “Anadolu, bu maada, Vilâyat-ı Şarkiye Müslümanlarından savaş işlemleri yüzünden veya mülteci olarak 500.000’ini kaybetmiştir. 800.000 Ermeni ve 200.000 Rum da katl ve tehcir yüzünden veya amele taburlarında ölmüştür” deniyordu. 1983 yılında ‘Resmî tarihçi’ Kâmuran Gürün “Binaenaleyh hangi hesabı yaparsak yapalım Türkiye Ermenilerinin Birinci Cihan Harbi içinde her türlü sebepten zayiat (harp halinde bir toplum olduğu için bu tabiri kullanıyoruz) miktarı 300 bini geçmez,” diyerek ciddi bir ıskonto yapmış ama ortada büyük bir katliam olduğunu inkâr edememişti.
Artık Gürün’ü bile mumla arıyoruz. Çünkü sabık TTK Başkanı Yusuf Halaçoğlu önce “Ancak bu kayıp, hiçbir zaman 1,5 milyon Ermeni’nin ölümüyle neticelenmediği gibi yüz binlere de varmamıştır” demiş, bir süre sonra “Tabii ki yukarıda belirttiğimiz gibi, nakil sırasında, Ermeni çetelerinin katliamına uğrayan halktan bazı grupların kafilelere bir tepki olmak üzere saldırıları vukubulmuş ve yaklaşık dokuz on bin kişi katledilmiştir” demiş, sonra bunu da fazla bularak “Soykırımı Ermeniler yaptı. 6.500 ve 8.500 kişi bu şekilde katledilmiş bir rakam var. Ermeniler 519 bin Türk’ü öldürdü” diyerek hikâyeyi tersyüz etmişti.
Fransa Parlamentosu’nun almasa çok daha iyi olacağı kesin olan ‘soykırım’ kararıyla yeni bir “tersyüz etme” dalgasına girdik. Demek ki biz gayrıresmî tarihçilerin daha çok konuşması lazım.
Özet Kaynakça: Hans-Lukas Kieser, Iskalanmış Barış, İletişim Yayınları, 2010; Türkiye’de Ermeniler, Cemaat- Birey-Yurttaş, Editörler: Günay Göksu Özdoğan, Füsun Üstel, Karin Karakaşlı, Ferhat Kentel, TESEV Yayınları, 2009; Taner Akçam, İnsan Hakları ve Ermeni Meseli, İmge Kitabevi Yayınları, 2002; a.g.y., Ermeni Meselesi Hallolunmuştur, İletişim Yayınları, 2009
..İslamcıların ve sağ muhafazakarların Hitler sevdası
4.1.2016 - Bu Yazı 549 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
3 Nisan 2012 yaptığı AKP grup toplantısında dönemin Başbakanı Erdoğan, ‘bayram değil seyran değil’ iken, bir gazete küpürü eşliğinde Kemal Kılıçdaroğlu’na hitaben “Bize Hitler benzetmesini defalarca yaptı. (…) O dönemden iki gazete gösteriyorum. Başlık 'Milli şefimizle Führer arasında samimi tebrikler' Bundan daha önemli delil olur mu? Gazete malum Cumhuriyet. Kemalist Türkiye'den faşist İtalya'ya selam. Altında İnönü'nün İtalya'ya gideceği yazıyor. İşte CHP budur. CHP Genel Başkanı Hitler sevdalısı arıyorsa gitsin gurur duyduğu CHP tarihine baksın orada bulur.” demişti. Elbette iktidara ve ideolojisine yakın yazarlar derhal Hitler-İnönü ilişkilerini ele alan yazılar yazmışlardı.
2014 yılı Kasım ayında, Harvard Üniversitesi’nden Stefan Ihrig’in Atatürk in the Nazi Imagination (‘Nazi Tahayyülünde Atatürk’, Harvard University Press, 2014) adlı kitabı yayımlandı. Bu sefer, 2,5 yıl önce cesaret edilemeyen yapıldı. Yandaş yazarlar, büyük bir hevesle Hitler-Atatürk ilişkilerini didiklediler. (Ben bu ilişkileri, esinlenmeleri yıllar önce konu etmiştim. 2007’den itibaren Taraf ve Radikal arşivlerimde ilgili yazıları bulabilirsiniz. Ancak Ihrig’in konuya Hitler ve Almanya taviyesinden bakan kitabındaki belgeler, bilgiler, tezler hakikaten ilginç. Onlara bir başka yazıda değinmek istiyorum izninizle.)
(Hitler, Nurnberg’de SA hücum taburunu selamlarken, 1935) ve (19 Temmuz 2014 tarihli Yeni Akit Gazatesi'ndeki çengel bulmaca)
ÜNİTER BAŞKANLIK VE HİTLER ALMANYASI
Nihayet 31 Aralık 2015 günü Cumhurbaşkanı Erdoğan, Suudi Arabistan gezisi dönüşünde Atatürk Havalimanı’nda yaptığı basın toplantısında bir soru üzerine "Üniter devlette başkanlık sistemi yoktur diye bir şey yok. Şu an zaten dünyada bunun örneği var geçmişten bu yana da var. Yani Hitler Almanya'sına baktığınızda orada da bunu görürsünüz. Daha sonra değişik ülkelerde bunun örneğini görürsünüz” dedi. ‘Havuz medyası’ bu sözleri görmezden geldi, basın danışmanları ‘sözlerinin çarpıtıldığını’ iddia ettiler ama video kayıtlarıyla desteklenen Hitler Almanyası benzetmesi sosyal medyada büyük ilgi çekti. Ama daha kötüsü uluslararası ajanslar bu açıklamayı flaş haber olarak geçtiler. Bu atıf bir ‘yol kazası’ mı idi, yoksa ‘dervişin fikri neyse zikri de odur’ atasözündeki gibi zihinsel bir arka planı mı vardı? Ya da bir okurumun söylediği gibi ‘İsrail konusundaki 180 derece çarkı dengelemek için atılmış taktik bir adım mıydı, orasını bilemem. Bildiğim, Erdoğan’ın açtığı yoldan giderek, Hitler’i bir de AKP veya onu besleyen siyasi çizginin tarihinde aramanın farz olduğu. Bu konuyu yazma konusunda beni esinlendiren ve Kürşat Bumin’in bu konudaki makalesini (8 Mayıs 2010, Yeni Şafak, (okumak için tıklayın) hatırlatan sosyal medyadan takipçim ‘Konstantinopolis’e teşekkür ederim.
Hitler ve Mussolini’nin zuhur ettiği 1920’li yıllarda İslamcı veya sağ muhafazakar diye tanımlanabilecek kesimlerin Hitler ve Mussolini’nin fikirlerine ilgi duyduklarına bir bilgiye rastlamadım kaynaklarda. Ama Beşir Ayvazoğlu, Modern Türkiye’de Siyasal Düşünce (İletişim, 2009) dizisinin Milliyetçilik cildinde yer alan “Tanrıdağı’ndan Hıra Dağı’na” başlıklı makalesinde şöyle diyor:
“Kırklarda ırkçı-Türkçülüğün yükselişi, kendileri kabul etmeseler de İtalya ve Almanya’daki gelişmelerle yakından ilgiliydi. Başta Nihal Atsız olmak üzere bütün Türkçülerin hatta Peyami Safa ve Nurettin Topçu gibi farklı çizgilerde yer alan milliyetçilerin Almanya’ya ve Hitler’e sempati duydukları bir gerçektir.”
HİTLER TRAŞLI NİHAL ATSIZ
Beşir Ayvazoğlu’nun adını andığı kişilerden ırkçı-Türkçü Nihal Atsız’ın Yahudi ve komünist düşmanlığı konusunda Hitler’e hayran olmasında bir gariplik yok.
Çanakkaleye Yürüyüş&Türkçülüğe Karşı Haçlı Seferler adlı kitabında Askeri Tıbbiye anılarını anlatırken; “Hitler’e ‘merhum’ dediğim de garipsenmesin ve yine derhal faşistliğime verilmesin. Başta Moskof dostlarımız olduğu halde bunca milyon gâvur ve çıfıt öldüren bu adama merhem denmez de ne denir.” Veya “68.Vilayete Seyahat” (Ötüken,1969, S.12) başlıklı makalesinde Münih’ten bahsederken “Şehir dışındaki anayollar çok güzeldi. Bunları cennetmekân Hitler yaptırmıştı”, “Bugün o şehirde yaşayan Almanlar'dan birçoğunun hâlâ Hitlerci olduğu anlaşılıyordu. Bunlar, bazı yanlışlarına rağmen Hitler'in iyi işler yaptığını söylediler. Hele bir tanesi: ‘Ben Nasyonal-Sosyalistim. Fakat her şeyden önce Alman'ım. Almanya'nın üzerine bu kadar çirkef atan bugünkülerin Allah belâsını versin’ dedi,” diyerek Hitler sevdasını açık eder.
Nitekim II. Dünya Savaşı yıllarında saçlarını Hitler tarzı kestirip, onun gibi pozlar vermiştir. Gerçi Orkun’un 25 Mayıs 1951 tarihli sayısında bu benzerliğe dikkat çekenlere hiddetle cevap vermiştir ve de o dönemki yazılarında Hitler, Nazizm gibi konularda açık ifadeler yoktur ama Nazizmin ve Faşizmin tarihe gömülmesinden 20 yıl sonra 5 Nisan 1974 tarihli Ötüken’de yayımlanan “Faşist” adlı makalesinde şöyle der: “Faşist demek bir devrin İtalyan milliyetçisi demektir. İtalyanca ‘facio’ kelimesinden doğan bu sıfat, Musolini’nin İtalyan milliyetçi partisi mensuplarına alem olmuş, İtalyan milliyetçiliğine de ‘faşizm’ denmişti. Milliyetçiliğin milletleri sardığı sırada hepsi ayrı ayrı adlar almış; Almanlar ‘nazi”’ (Nasyonal Sosyalist’ten kısaltma), İspanyollar ‘falanjist’, Belçikalılar ‘reksist’, Romenler ‘gardist’ kelimesini kullanmıştı. Bu disiplinli ve komünist düşmanı milliyetçilik ilk önce İtalya’da çıktığı için hepsine birden ‘faşizm’ demek âdet olmuştu.”
Şimdi bu ifadelerden ne anlıyoruz: Faşizm ve Nazizm, milliyetçiliğin bir türüdür! Milliyetçilik de iyi bir şeydir. Peki, Faşizmin ve Nazizmin insanlığın başına açtığı felaketler, milyonlarca ölüm, yıkım hakkında bir kaç cümle etmez mi insan? Nihal Atsız etmez…
(Nihal Atsız’ın Hitler öykünmeciliğine kanıt olarak gösterilen pozu)
PEYAMİ SAFA HİTLER’İ DİNLERKEN BAYILDI MI?
Ancak Peyami Safa’nın Hitler hayranlığı konusu ilginç bulunabilir. Nazım Hikmet’le, Zekeriya-Sabiha Sertel çiftiyle sert polemikleriyle ve “Matmazel Noraliya’nın Koltuğu”, “Dokuzuncu Hariciye Koğuşu”, “Fatih-Harbiye” gibi eserleriyle ünlü Peyami Safa’nın konuya yaklaşımı temkinli ve kademelidir aslında. Örneğin 16 Mart 1938 tarihli Cumhuriyet gazetesindeki “Yahudiler Ne Olacak?” başlıklı yazısında Peyami Safa şöyle der: “Almanya Avusturyaya girdikten sonra ayni sistemin Tuna boyuna kadar uzanacağını anlamak için ajansları okumağa bile lüzum yoktur. Şu dakika Viyanalı Yahudi avukatın profesörün veya gazetecinin geçirdiği kabusları, bir film-jurnal sadakatile, yüzde yüz doğru olarak tahmin edebiliriz. Bu vaziyetten sonra Yahudi meselesi, yalnız Avusturyada değil, orta Avrupada ve bütün Balkanlarda müstacel davaların dosyasına girmiş oluyor.”
Ancak 23 Mart 1938 tarihli “Avusturya’nın Mezarı Önünde” makalesinde, “Viyananın Türklerden kurtuluşunu Hitler’in Cermen Almanya hesabına bir zafer olarak kayda teşebbüs etmesini ve bu arada babalarımız hakkında tuhaf mütalealar yürütmesini hayretle karşılarız...Yalnız şu var ki milliyet hissini kuvvetlendirmek için geçmiş düşmanlıklarını hatırlatmak ve tazelemek sakat bir siyaset sistemidir...Türk aleyhtarı neşriyatın Alman matbuatında tesadüfen ve dikkatsizlik yüzünden yer bulduğunu kabul ederek nasyonal sosyalist hükûmetin artık buna mani olacağını umuyoruz,” diyecektir.
Bu tarihten sonraki bir olay ise Nadir Nadi kanalıyla ‘bilinir’ olmuştur. Nadir Nadi Perde Aralığından (Cumhuriyet Yayınları, 1965) adını verdiği hatıratında şöyle bir olay anlatır: “19 Eylül’de [1939] Hitler Danzig’i ilk kez ziyaret ediyordu. Führer’in söyleyeceği büyük nutku bütün Alman istasyonları verecekti. Biz arkadaşlar matbaada toplanmış, Danzig'de yapılan muazzam töreni radyodan dinliyorduk. Mızıkalar, marşlar, coşkun bağırışmalar arasında Hitler söze âğaz eyledi. (...) Sıkıldığım için radyonun başından ayrıldım. Odama gitmek üzere kapıyı açarken, tek kelime Almanca bilmeyen Peyami'yi bir köşeye büzülmüş, heyecandan yüzü sapsarı, kendini kaybetmişcesine, parazitlerin daha da bozduğu o histerik sesi dinler gördüm….”
Nadir Nadi’nin (ve orada olanlardan Fikret Adil’in) iddiasına göre nutku dinledikten sonra Peyami Safa bayılmıştır. Bu anekdot Nadir Nadi’den aktarılarak pek çok kaynakta kullanılacaktır. Örneğin Aziz Nesin, şöyle der: “Bir tek kelime Almanca bilmediğin halde, savaş yılları boyunca her gün radyodan büyük bir vecd içinde Hitler’in nutkunu dinlediğini, bir gün de Hitler’in azgın naralarında çoşup, birden fırlayarak -Kahahayy! diye iki elini havaya kaldırdığını, sonra yüzü koyun yere kapaklanıp, sar’a nöbetleri içinde titreyerek, ağzın köpürerek çırpındığını, sonra da donup kaldığını, Cumhuriyet gazetesinde görenler, bilenler var.”
O gün Peyami Safa'nın yanında olan Vecdi Bürün ise Peyami Safa ile 25 Yıl (Yağmur Yayınları, 1978) adlı kitabında hadiseyi çok farklı anlatmıştır: 1939 Haziranı'nda kızı Merve'ye hamile olan Nebahat Hanım'ın durumu ağırlaşır ve hastahaneye kaldırılır. Doktorlar doğumun an meselesi olduğunu söyledikleri için Peyami Safa geceleri geç saatlere kadar hastahanede kalmaktadır.
Vecdi Bürün, dostunu hiç yalnız bırakmadığını, üç gece arka arkaya hastahanede sabahladıklarını, nihayet Merve'nin dünyaya geldiğini ve bu sevinç verici hadiseden sonra gazeteye gidebildiklerini anlatır ve şöyle devam eder: "İkimiz de yorgunduk (...) Yazı işleri müdürü Feridun Osman'ın odasındaki radyodan sesler geliyordu. Peyami Safa, sinirleri son derece gergin bir halde radyoyu dinlemek istedi. Odada Ahmet Hidayet Reel'den başka Fikret Adil de vardı. Fikret Adil dedikoduculuğu ile ün yapmış bir edebiyat meraklısıydı. Radyo Adolf Hitler'in konuşacağını bildirdi. Almanya'nın Führer'i dehşet verici bir sesle konuşmaya başladı. Hitler'in konuşmasından bir dakika kadar sonra, Peyami Safa'nın oturduğu koltuktan yana doğru kaykıldığı görüldü. Bayılmıştı. Hemen sular, kolonyalar koşturuldu. Gömleğinin yakası açıldı, şakakları ve bilekleri kolonya ile ovuldu. İki üç dakika sonra üstadın gözleri açıldı. Durumun ne olduğunu hemen anlamıştı (...) Bu bayılmanın sebebi besbelliydi. Zaten zayıf bünyeli olan Peyami Safa hastahanede uzun geceler beklemekten gelen yorgunluğa dayanamamıştı. Fikret Adil bu olayı etrafa şöyle yayacaktı: Hitler konuşurken Peyami Safa öyle heyecanlandı, öyle heyecanlandı ki, sonunda koltuğa yığılıp kaldı!”
Beşir Ayvazoğlu, bu farklı anlatıları ihtiyatla karşılamak gerektiğini, çünkü Nadir Nadi’nin savaş yıllarında Cumhuriyet’te yazdığı baş makalelerin Alman yanlısı ifadelerle dolu olduğunu, Vecdi Bürün’ün ise Peyami Safa’ya aşırı derecede bağlı biri olduğu için nesnel olamayabileceğini ima eder. (Nadir Nadi’nin ve başka ünlü gazetecilerin Nazi sempatizanlığı hakkında şu yazıma bakılabilir: Okumak için tıklayın)
SADIK BİR HİTLER HAYRANI: NURETTİN TOPÇU
Beşir Ayvazoğlu’nun adını andığı üçüncü kişi olan Nurettin Topçu’ya gelince… İrade, Hareket, İsyan adlı kitabın yazarı Mehmet Birgül tarafından “Filozof ama mistik; Müslüman ama İslamcı değil; milliyetçi ama Türkçü değil; tarih şuuruna sahip ama Osmanlıcı değil; Batılı ama kesinlikle Batıcı değil.” diye tarif edilen Nurettin Topçu, İsmail Kara'nın Dergâh dergisi için kaleme aldığı "Bir Kâseden Bin Neşve Peydâ" adlı yazısına da konu olur. Yazının konumuzla ilgili bölümü şöyledir:
"Uzunlamasına küçük bir oda. Camekân kısmında büyükçe ve güzel bir [Mehmed] Akif [Ersoy] fotoğrafının yer aldığı alttan çekmeceli bir büfe, pencerenin karşı davarında alt kısmı çift kapaklı ahşap mütevazi bir kütüphane (…) ciltsiz kitapların çoğu kırmızıya çalan kağıtlarla kaplı, bu duvarda Hüseyin Avni Ulaş'ın, pencere tarafındaki duvarda Hitler'in fotoğrafı asılı….”
Kaynaklarda Nurettin Topçu’nun ısrarlı sorulara rağmen bu üç fotoğrafın gerekçelerini açıklamadığı yazılı.
(Nurettin Topçu, Mehmed Akif Ersoy, Hüseyin Avni Ulaş)
İSMAİL KARA: “HİTLER DEYİNCE….”
İsmail Kara, Sözü Dilde Hayali Gözde (Dergâh Yayınları) adlı hatıratında konuyla ilgili şöyle diyor: “Bugün Hitler dendiği zaman insanların aklına İkinci Dünya Savaşı sonrasında, büyük ölçüde Yahudilerin tahakkümündeki sinema dünyasının, basın-yayın organlarının icat ve inşa ettiği Hitler tipi geliyor: Meczup, gaddar, cahil, nutuk budalası, toplama kampları, gamalı haç, gadre uğramış ve katledilmiş Yahudiler. İkinci Dünya Savaşı bitene kadar bütün dünyada, hususen İngiltere’nin, Fransa’nın, Rusya’nın gadrine, işgaline uğramış ülkelerde, bu arada Türkiye’de de Hitler kesinlikle böyle biri değildi; dünyaya nadir gelen bir kahraman, hem de cihanı titreten bilge bir kahramandı. 1930’lu yılların TBMM albümlerine, üniversite yıllıklarına, gazete sayfalarına bakarsanız sizi ekseriyetle, şimdi sadece filmlerde gördüğümüz ‘Hitler bıyığı’ karşılayacak. Nurettin Bey’in bu genel gidişten ayrılan önemli bir tarafı var: Herkes vazgeçtikten sonra o devam etti, hem de aleni denilebilecek bir tarzda. Çünkü Hitler’e olan ilgisi ortalıktaki aktüel hissiyattan ve galebe çalma, meydan okuma, bıyığı taklit etme duygularından ötede bir şeydi. (…) Hafızam beni yanıltmıyorsa yazılarında Hitler hiç geçmiyor, ne müsbet, ne de menfi olarak. (...) Bana kalırsa, Hitler'in Alman idealist ruhuyla meczolmuş iradesine, hareket adamlığına ve mücadele ezmine hayranlık besliyor olmalıydı. Nurettin Bey'de dinî, siyasi ve ahlâkî vecheleri olan derin/felsefi Yahudi düşmanlığı, bunun paralelinde kuvvetli bir kapitalizm ve masunluk karşıtlığı vardı; dönemsel unsurlar yanında belki bunlar da hayranlığı besliyordu…"
Gerçekten de, Nurettin Topçu, başkaları gibi fikirlerinden çark etmemiş, Hitler’in ve Nazizmin lanetli bir geçmiş haline geldiği 1945 sonrasında defalarca Hitler’e atıfta bulunmuştu. Bunlardan bazılarını tarih sırasına koyarak aktarayım: “Yavuz Selim, Alpaslan’dan daha genç, Hitler, İskender’den daha zindedir. Gandi, Buda’dan daha taze, Yunus, Sen Pol’den daha cezbelidir. Kalven, Luther’den daha samimi, Hüseyin Avni, Dalton’dan daha ateşlidir.” (1959) “Alman üniversiteleri, 18. asırda, arza sığamayan bir idealizmin kurucuları oldular. Öyle ki, Hegel’de Hitler’i tanımak kabildir. Zira kollar daima beyne bağlı kalmışlardır.” (1960) “Hem insanlık adı altında toplanan bütün meziyetler, nasıl olursa olsun, harbi kazanan tarafa mı aitmiş? Vaktiyle Hitler’in istila senelerinde Alman şansölyesini göklere çıkaran ve tıpkı şimdiki Müslümanlar gibi yenilgiye uğrayan Fransızları o zaman dejenere olmakla itham eden kuvvet müdahenecileri, Hitler yenilir yenilmez, Amerika’dan gelen Yahudi temposuna uyarak, onu yerlerin dibine geçirmekte tereddüt göstermediler.” (1967) “Hitler, ideali hülyaya çiğnetti. Gazi Osman Paşa, Plevne ufuklarında bütün bayağı realiteyi kutsal vatan idealine feda etmesini bildiğinden, kılıcını teslim ederken bile, davanın muzaffer ve şerefli sahibi olarak kaldı.” (1971) Nurettin Topçu Hitler hakkında, bazen de susarak bir şey söyler. Örneğin Mayıs 1965’te kaleme aldığı Büyük Fetih kitabındaki Fatihler ve Zalimler başlıklı bölümde tarihin gelmiş geçmiş tüm kan içicilerini saydığı halde Hitler’in ve Almanya’nın adını ağzına almamıştır.
‘KAFAYI YAHUDİ İLE BOZAN’ NECİP FAZIL
Beşir Ayvazoğlu’nun ve İsmail Kara’nın bu bağlamda adını anmadığı, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ı en çok etkileyen kişilerden ‘üstad’ Necip Fazıl’ın ‘kafayı Yahudi ile bozan’ yazarların başında geldiğini biliyoruz. Necip Fazıl’ın Büyük Doğu mecmuasının 1947’den itibaren değişmez konularından birisi“Yahudinin Cihan Hakimiyeti Ülküsü”ydü. 1949-1951 arasındaki Büyük Doğu’ların neredeye tamamında Yahudi-Mason karşıtı yazılar vardı. Bu yazılardaki temaları 25 Ekim 1967 tarihli Büyük Doğu’da yayımlanan “Dünyayı Yahudi güdüyor!” makalesindeki şöyle özetlemişti: “Kanuni’ye hulûlden başlayarak Türk alçalma tarihini başlatan, Yahudi…” “Tanzimat isimli felâket çığırının açıcısı, Yahudi…” “İttihat ve Terakki kuklalariyle Abdülhamid Hân’ı sırf tahtından al aşağı ederek koca İmparatorluğun tasfiye masasına yatırıcısı, Yahudi…” “Türk millî ıstırap ve inkisarının büyük ümitlerle başa geçirdiği, sâf ve temiz Anadolu çocuğu kabul ettiği, İslâm köylü Süleyman Demirel bile.. onun [Yahudi’nin] güdüm havası içindedir.”
Şimdi de yazarın hüküm cümlesini okuyalım: “Onu korkutan tek mâna İslâmiyet olmuş, korkutan şahıslar da İkinci Abdülhamid ve Hitler’den ibaret kalmıştır.”
Necip Fazıl’a göre, “Hitler sadece gözü kara, deli mizaçlı bir hesapsız olduğu için muvaffak olamamış”tı. Bu cümlenin her bir kelimesi zihniyet analizi açısından bir hazine ancak yerimiz dar. Bu yüzden hızla ilerleyelim. Necip Fazıl, yine 1960’lı yıllarda tarihin tüm ünlü figürlerini ‘sahte kahraman’ ilan ettiği Sahte Kahramanlar başlıklı konferanslarından birinde ise balans ayarı yaptı: “Elimizde Faşizma ve Nazizma kaldı.. Ve milliyetçilik… Biri eski Roma nizam ve karakterinde (Faşizm), öbürü üstün ve hakim ırk gayesi etrafında (Nasyonal Sosyalizm)… Tam komünizma ve liberalizma reaksiyonu halinde çifte reaksiyon, sağa ve sola reaksiyon, bir davranış… Ve Batının kendisine yeni bir ruh arama hamlesi… Bu hem libralizmaya ve demokrasyaya, hem komünizmaya zık… Almanya’da filozof (Haydeger) ve (Rozenberg)de, İtalya’da bazı fikircilerde ve daha ziyade (Mussolini)de fikir temeli arayan bu dava bir ideoloji olmaktan öteye bir psikoloji… Hüküm verilmiştir. Bunların ideoloji olma haysiyeti yoktur. Komünizmin var da bunların yok… (…) Ve bizim buradaki karakulaklar -karakulak diye arslanın arkasından giden, leş yiyen çakallara filan derler- (Hitler) rejimini tuttular. Eğer (Hitler) dünyaya hakim olaydı, bize Haymana Ovasını sulama vazifesini verecekti (!)…”
Necip Fazıl ne demek istemektedir? Yaptığı benzetmeler, kapalı, imalı cümleler, ünlemler, Hitler hakkındaki fikirlerinin değiştiğini mi göstermektedir? Doğrusu bu eşyanın tabiatına aykırı…(Neden böyle düşündüğümü şu yazımı okuyanlar anlayacaktır: Okumak için tıklayın)
(Necip Fazıl Kısakürek ve Said-i Nursi)
MÜTEREDDİD HİTLERCİ: SAİD-İ NURSİ
Bediüzzaman Efsanesi ve Saidi Nursi Gerçeği (Patika Yayınları 2015) adlı önemli kitabın yazarı Emrah Cilasun’dan öğrendiğime göre, İkinci Dünya Savaşı başladığında Kastamonu’da mecburi ikamette olan, 1943-1944’te Denizli Hapishanesi’nde yatan ve savaşın sonunu Emirdağ’da karşılayan Said-i Nursi, “Milli Şef’in 1941’den 1944’e kadar İkinci Dünya Savaşı’nda izlediği politikayla Nursî’nin aynı yıllarda aldığı pozisyon arasında muazzam benzerlikler söz konusuydu. Bugüne değin üzerinde durulmamış olan bu konuya biraz daha yakından bakıldığında, kuşkusuz ‘Milli Şef’ reel politik kaygılar ve çıkarlardan hareketle, Said Nursî ise ideolojik nedenlerden ötürü pozisyon almışlardı. Ancak her iki pozisyonda neticede Nazi Almanya’sının yanına düşmekteydi. (…) Berlin-Ankara-Kafkasya hattında 1941 yılında bu ve buna benzer gelişmeler yaşanırken, Kastamonu’da, karakolun karşısındaki ahşap evde Said Nursî, ‘İslam milletine büyük darbeler vuran İngiliz ve Rusların, Alman ordusu karşısında mağlubiyetlerini büyük sevinçle’ karşılamaktaydı. Hatta bir ara Alman ordusunun muvaffakiyeti için dua etmeye başlamıştı.”
Cilasun bu iddiasını Said-i Nursi’nin en has talebelerinden, eserlerinin yayımcısı Abdülkadir Badıllı’ya dayandırıyor. Badıllı da iddiasını Said-i Nusri’nin bir başka has talebesi Tahiri Mutlu’ya dayandırıyor.
Cilasun şöyle devam ediyor: “Öte yandan Nursî’nin Alman yanlılığı hep var olmakla birlikte, savaşın başlarında ‘ya kazanamazlarsa’” diye düşünüldüğünü gösteren bir temkinliliğin de var olduğu belirtilmelidir. Muhtemelen SSCB’ye saldırı öncesinde veya esnasında kaleme aldığı bir yazıda şöyle demektedir: “Amma öteki galip cereyan [Almanya] ise, ne vakit Kur’ân’a ve Risale-i Nur’a ve bize ve İslamlara yardım etse ve Kur’ân’ın hakikatına hizmete bilfiil teşebbüs eylese, siz de o vakit Kur’ân ve Risale-i Nur hesabına onun hareketine merakla bakabilirsiniz. Yoksa şimdiden tarafgirane bakmak ile tahribatındaki zulümlere hissedar olmak ihtimali var.’ (…)” Cilasun “Bu konuya ilişkin Badıllı, Tahirî Mutlu’dan duyduklarını şöyle anlatmaktadır: ‘…Bir müddet sonra, Almanların çok acayip zulümlere başladığını ve masum çoluk çocuk demeden bombalarla imha ettiğini işitince, dua defterinden onların ismini sildi ve sırt çevirdi. Hatta Tahirî ağabey Alman mağlubiyetinin Üstad’ın duasını kesmesinden sonra başladığını söylüyordu.’ Tabii ki tamamen hurafe olan bu sözlerin bizi ilgilendiren boyutu, içerdiği siyasi muhtevadır. Alman mağlubiyeti ne zaman başlamıştır? 1943’te Stalingrad kuşat-masının yarılmasıyla mı? 1944’te başlayan Normandiya çıkartmasıyla mı? Yoksa Kızıl Ordu’nun 16 Nisan 1945’te Berlin’i kuşatmasıyla mı? Badıllı’nın aktarımlarından bunu anlamak mümkün değil. Öte yandan burada mutlaka sorulması gereken bir soru daha var. ‘Üstad’ın duasını kesmesinden’ evvel acaba Nazi Almanya’sı, ‘çok acayip zulümlere” başlamamış mıydı? Ya da ‘masum çoluk çocuk demeden bombalarla imha’ etmiyor muydu?”
Bu ve başka konularda Said-i Nursi’nin tavrını merak edenler, Emrah Cilasun’un kitabını mutlaka okumalı…
(Kudüs Müftüsü Hacı Emin El Hüseyni, Berlin’de Nazi selamı veriyor. 1943)
Bu kadar yazdım ama 1908-1966 arasında yayımlanan İslamcı Eşref Edip Fergan’ın Sebilürreşad dergisinde ve 1964 sonrasında İslamcı yönü ağır basan milliyetçiliğin yayın organı Yeniden Milli Mücadele dergisinde yayımlanan, Yahudilik, Masonluk, Komünizm dolayımı ile Nazizm ve Faşizm temalı yazıları veya konuyla dolaylı yoldan da ilgisi olan Filistinlilerin efsanevi lideri Kudüs Müftüsü Hacı Emin El Hüseyni’nin ve Bosnalı Müslümanların ‘Bilge Kralı’ Aliya İzzetbegoviç’in Hitler ve Mussolini ile ilişkilerine değinmeye fırsat olmadı. Onlar da bir başka sefere kalsın…
http://www.radikal.com.tr/yazarlar/ayse-hur/islamcilarin-ve-sag-muhafazakarlarin-hitler-sevdasi-1496624/
.
Bediüzzaman efsanesi, Said-i Nursi gerçeği
10.1.2016 - Bu Yazı 344 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Mücahit Bilici, 6 Ocak 2016 tarihli Yeni Yüzyıl’da “Said Nursi’ye Hitler çamuru bulaştırmak” başlıklı yazısında, geçen haftaki “İslamcıların ve sağ muhafazakârların Hitler sevdası” yazımda, Said Nursi, Hitler ve İkinci Dünya Savaşı bağlamında sadece özet mahiyetinde verdiğim bilgileri “bir cümlede beşbuçuk yanlış” diyerek güya eleştirmiş. Kendisine cevap hazırlarken iddialarımı dayandırdığım Emrah Cilasun’dan, Bilici’nin yazısına dair uzunca bir mail alınca, ikimizin cevaplarını birleştirmeye karar verdim. Emrah Cilasun’un değinmediği konuları ‘Ayşe Hür’ün notu’ ibaresiyle Cilasun’un metnine ekledim. Umarım bunu yaparken, Cilasun’un metninin bütünlüğüne ve vuruculuğuna halel getirmemişimdir. (Bu vesileyle hatırlatmış olayım, 2010 yılında Taraf’ta yayımlanan iki yazımda Said-i Nursi’nin ‘Eski Said’, ‘Yeni Said’ (okumak için tıklayın) ve ‘Üçüncü Said’ (okumak için tıklayın) dönemlerinin izini sürmüştüm.
EMRAH CİLASUN’UN MEKTUBU
“Ayşe Hanım, merhaba,
Öncelikle geçen haftaki yazınızda Yeni Paradigmanın Eşiğinde ‘Bediüzzaman’ Efsanesi ve Said Nursi Gerçeği–Yabancı Arşiv Belgeleriyle (Patika Kitap, Mayıs 2015) başlıklı kitabımı kaynak göstermenizin ötesinde tanıtıp, övdüğünüz için teşekkür ederim. Bu elektronik postayı yazmamın diğer bir nedeni ise Mücahit Bilici’nin, sizin yazınızdan hareketle 6 Ocak 2016’da Yeni Yüzyıl’da yayınlanan yazısıdır. Bilici’nin bilip bilmeden kaleme aldığı yarım yamalak yazısında mutlaka üzerinde durulması gereken iddialara ilişkin görüşlerimi aşağıda (minimum yorum, maksimum alıntı şeklinde) sizinle paylaşmak isterim:
1. Bilici diyor ki:
“Bir kere Said Nursi İslamcı değildir. İslamcılığı benimsememiştir. İslamcılığa yaklaşan tek tarafı küresel bir Müslüman dayanışması fikrine sahip olmasıdır. Nurculuğun bugün İslamcılığa, geçmişte de sağcılığa yamanması Nursi’nin değil onun bazı takipçilerinin tercihidir. Said Nursi sağcı da değildir. Muhafazakâr olarak da tanımlanamaz.” (Mücahit Bilici, Yeni Yüzyıl, 06. 01. 2016. Vurgular Bilici’ye aittir.)
Evvela hiç tereddüt etmeden Bilici’nin çok bariz bir biçimde Nursi’yi çarpıtmakta olduğunu belirtilmek zorundayım. Vaktiyle bunu Şerif Mardin’inde denemişti. Mardin’e göre Nursi bir “İslam sivil toplumu manivelası” idi. (Şerif Mardin, Said Nursi Olayı, İletişim Yayınları, 1997, s. 258) Said Nursi kendisinin böyle çarptırıldığını görse kim bilir Bilici’ye (ve Mardin’e) ne derdi bilinmez ama, bendeniz Nursi’nin tamamen siyasal İslamcı oluşunu ispat eden sözlerinden sadece bir kaçını müsadenizle sıralamak isterim.
Örnek 1: Muhtemelen 1949’da Afyon Mahkemesi’nde savunma yapan bir talebeye yolladığı mektuptan: “Senin bu yeni müdafaatını haklı ve hakikatlı ve kanuni gördüm. Fakat bir derece mübarezekârane olmasından, şimdilik anlara izhar zamanı gelmemiş. Çünkü mesleğimiz müspet harekettir. Menfi tarzda hücuma halimiz müsait değil.” (Abdülkadir Badıllı, Bediüzzaman Said-i Nursi, Mufassal Tarihçe-i Hayatı, yayınevi belirtilmemiş, 1998, c. 3, s. 1622.)
Örnek 2: Afyon hapishanesinden muhtemelen 1948’de yazılan bir mektuptan: “(Haşiye): Kardeşlerim namına âcizane diyorum ki: ‘Lüzum olursa, inşallah çok ileri geçeceğiz. Bizler, dinde olduğu gibi kahramanlıkta daecdadımızın vârisleri olduğumuzu göstereceğiz.” (Badıllı, age, s. 1623)
Örnek 3: Afyon hapishanesinden muhtemelen 1948’de yazılan bir mektuptan: “Onlar, mevhum bir cem’iyet isnadıyla zulmederler. Kader ise, ‘Neden tam ihlâsa, tam bir tesânüdle, tam bir hizbullah olmadınız?’ diye bizi onların eliyle tokatladı, adalet etti.” (Şualar, Şahdamar Yayınları, 2010, s. 522.)
Örnek 4: Afyon Mahkemesi’nde yaptığı savunmadan: “Nurcular asayişin muhafızıdırlar. İman dersiyle herkesin kafasına bir yasakçı bırakırlar.” (Emirdağ Lahikası-2, Şahdamar Yayınları, 2010, s. 146.)
Örnek 5: 30 Mayıs 1950’de “Reisicumhur Celal Bayar ve Heyeti Vükelâsına” başlıklı mektuptan: “…vazifemiz siyaseti dine alet ve dost yapmaktır...” (Emirdağ Lahikası-2, s. 13.)
AYŞE HÜR’ÜN NOTU
En genel anlamıyla İslamcılığı, İslam’ı bir bütün olarak (inanç, ibadet, ahlak, felsefe, siyaset, hukuk, eğitim ve öğretim vd) yeniden hayata hakim kılmak ve akılcı bir metotla İslam dünyasını Batı sömürüsünden, zalim yöneticilerden, esaretten, taklitten, hurafelerden kurtarmak; medenileştirmek, birleştirmek, kalkındırmak için yürütülecek her türlü hareket olarak tanımlıyorum. Bu açıdan Said-i Nursi tipik bir İslamcıdır. Ancak İslamcılığını çok muğlak terimlerle sürekli bir perde arkasından yürüttüğü için aksini söyleyenlere itiraz etmek de kolay değildir.
Bu durumu (benimle aynı ideolojik dünyadan olmadığı kesin olan) Yasin Aktay gayet güzel özetlemiş: “Belli siyasi angajmanları olanların kendileri için ürettikleri Nursi portreleri dolaşımdadır ve bu portrelerin daha sahici olduğu konusunda her birinin ikna edici argümanları vardır. Dileyen istediğini seçebilmektedir. Bu, bir yandan Nursi portresinin sembolik sermaye değerinin ne kadar yüksek olduğunu gösteriyor. Diğer yandan, bir ölçede Nursi’nin ortaya koyduğu metnin zor şartlarının, ürettiği muğlaklıklara (belirsizliklere), müteşabihliklere (benzeşmelere, mecazlara) dayanıyor. Müteşabihlik veya muğlaklık, bir anlamda muhayyileyi zenginleştirici, kışkırtıcı bir özelliğe sahiptir. Anlamsal muhkemlik açısından negatif etkisi olsa da, bir metnin klasikleşmesini sağlayan, onun politik kullanışlığını arttıran pozitif/kurucu etkileri de vardır.” (“Halife Sonrası Şartlarda İslâmcılığı Öz-Diyar Algısı”, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, İslamcılık, c. 6, İletişim Yayınları, s. 89-90. Vurgular bana ait.)
Said-i Nursi’yi ‘İslamcı’ olarak niteleyenlere sadecek tek örnek vereceğim, çünkü yerimiz sınırlı. İslamcılık konusunun uzmanlarından İsmail Kara’ya göre Nursi’nin Ankara’nın davetini kabul etmesi, TBMM’de bir konuşma yapması siyasal hayata duyduğu ilginin işaretidir. Kara, 1925’teki Şeyh Said İsyanı’ndan 1950’ye kadarki tutumunu ise ‘siyasetten geri çekilme’ olarak niteler ve 1950’lerin dünya ve Türkiye konjonktüründe Nursi’nin “Yeni Said fikrini hemen tadil ve tashih etmeye başladığı özellikle Demokrat Parti ile birlikte siyasi tavır takındığı, bir bakıma Eski Said’e döndüğügörülecektir” der. (Cumhuriyet Türkiyesi’nde Bir Mesele Olarak İslam, Dergah Yayınları, s. 206.)
Nurcu külliyatta (bazı ihtilaflar olsa da) 1949-1960 arası ‘Üçüncü Said’ dönemi diye anılır. ‘Üçüncü Said’ döneminin karakteristiklerini anlamak için İsmail Kara’nın bu dönemle benzerlikler kurduğu ‘Eski Said’ döneminin ‘siyasal tavırları’na dair hafızamızı tazelemekte fayda var.
Said-i Nursi’nin ‘Eski Said’ diye adlandırdığı dönemin önemli köşe taşlarından biri 31 Mart Olayı’na giden yolda önemli rolü olan Derviş Vahdeti’nin Volkan gazetesindeki yazılarıdır. Bu yazılarda Nursi, ağırlıklı olarak İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti’nin savunmasını yapar. Cemiyetin, ilahiyat tartışmaları yapmak için değil siyasi amaçlarla oluşturulduğunu biliyoruz.
Kendi kendine sorduğu “Sen Selanik’te İttihat ve Terakki ile ittifak etmiştin neden ayrıldın” sorusuna cevap olarak 11 Nisan 1909 tarihli Volkan gazetesinde yayımlanan yazısında yer alan “Ben ayrılmadım onların bazıları ayrıldılar.[Resneli] Niyazi Bey ve Enver Bey gibi adamlarla şimdi de müttefikim. Lakin bazıları bizden ayrıldılar. Bataklık yoluna saptılar” sözü de pür siyasi bir örgütlenme olan İttihatçılarla ilişkisine dair önemli bir ipucudur.
1911 baharında Şam’daki Emevî Camii’nde İslam’ın dünya çapında yükselişini müjdeleyen meşhur Şam Hutbesi’ni ve Mehmed V. Reşad’ın 5 Haziran 1911’de başlayan meşhur Kosova seyahatine eşliği, sırasıyla Arap ve Arnavut milliyetçilerini teskin faaliyetlerindendir. İki seyahati de büyük ihtimalle İttihatçılar düzenlemiştir. (Bu olayları, birincil kaynaklardan derleyerek aktaran: Mary F. Weld/Şükran Vahide, Bediüzzaman Said Nursi, Entelektüel Biyografisi, Biyografi Yayınları, 2006, s.128-143.)
Emrah Cilasun’a göre, Birinci Dünya Savaşı sonrası, Sadrazam Said Halim Paşa’nın ve Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın özel ilgisine mazhar olup, Dar’l-Hikmet-i-İslamiye azalığına 1918-1922 getirilmesi de ona devlet katında biçilensiyasi değerle ilgilidir.
Şimdi tekrar İsmail Kara’nın sözü ettiği ‘Üçüncü Said’ dönemine dönelim. Yerimiz dar bir kaç anekdot yeter herhalde: Nursi, 1948-1949’da, ‘İslam kahramanı’ diye nitelediği Adnan Menderes’e yazdığı mektupta “Cenab-ı Hak sizleri İslamiyet lehindeki hizmetlerinizde muvaffak ve mezkur tehlikelerden muhafaza eylesin diye ben ve Nurcu kardeşlerimiz, yapacağınız hizmete ve mezkur hakikati kabul etmenize mukabil dua etmeye karar vereceğiz,” diye başlar, “Şimdi milletin arzusuyla seair-i İslâmiyenin serbestiyetine vesile olan Demokratlar, hem mevkilerini muhafaza, hem vatan ve milletini memnun etmek çare-i yegânesi; ittihad-ı İslâm cereyanını kendine noktai istinad yapmaktır. (…) Ve beşeri bu tehlikeden kurtarmağa vesile olduğu gibi bu vatanı istila-yı ecânipten ve bu milleti anarşilikten kurtaracak yalnız odur” (Emirdağ Lahikası-2) diye devam eder, 1956’da takipçilerine bir süredir oy kaybeden DP’yi destekleme çağrısı yapar, 1957 seçimlerinde oyunu açıkça DP’ye verir. Benim okumama göre bütün bunlar gayet ‘İslamcı’ tavırlardır.
2. Bilici diyor ki:
“Said Nursi’yi Nihal Atsız gibi katıksız bir faşistle veya Necip Fazıl gibi faşizan bir sağcıyla bir arada anmak hem Nursi’nin din âlimi kimliğine hem de onun Kürd kimliğine saygısızlıktır.” (Vurgular Bilici’ye aittir.)
Bilimle uğraştığını söyleyen bir akademisyenin ahlak ve terbiye zabıtalığı ile işi olmamalıdır ama müsadenizle ben, kimi yerde Bilici’nin bu ahlaki kavramlarını ödünç alacağım. Tarihte kimin nerede, kiminle durduğuna; ideolojik ortaklıklar ve siyasi mevzilenmeler üzerinden bakmak gerekir. Evet, Adsız katıksız bir ırkçı/faşist olduğu için Kürd düşmanılığı üzerinden Nursi’ye karşıydı. (Birazdan üzerinde teferruatla duracağım gibi, aldıkları pozisyon gereği İkinci Dünya Savaşı sırasında ise aynı siyasal mevzide buluşuyorlardı) Necip Fazıl ile Nursi’nin çelişkili birlikteliklerinin ise katiyen üzeri örtülemez. (Bunları merak eden hem kaynaklarından hem de benim kitabımdan okuyabilir) Benim esas üzerinde durmak istedğim husus burada Bilici’nin yaptığı ‘Kürd’ vurgusudur.
Bu vurgu maalesef, aynı anda içiçe geçmiş, bir biçimde hem tehlikeli bir demagojiyi hem de Nursi’nin zaviyesinden bakıldığında “kavmiyetçilik”i içermektedir. (Ayşe Hür’ün notu: Mücahit Bilici’nin 3 Eylül 2015 günü Twitter’da paylaştığı şu fikri de hatırda tutalım: “Kürdler Türk kardeşlerini sevmeli ama haklar konusunda dindar dinsiz farketmez bu kardeşlerine zerre kadar güvenmemeli.”) Zira her ulus da olduğu gibi Kürt ulusunun içerisinde de farklı sınıf ve tabakalar mevcuttur. Bu sınıfların farklı siyasi ideolojik pozisyonlara sahip olmalarını yadsımak, sosyal bilime “‘saygısızlık’ olur. Ziya Gökalp gibi örnekleri şimdilik bir kenara koyalım. Tersinden ‘Kürdden faşist olmaz’ diye de okunabilecek Bilici’nin bu sözlerinin varacağı doğal nokta, ‘imtiyasız, sınıfsız, kaynaşmış’ bir ‘Atakürdcülük’tür.
‘Kavmiyetçilik’ bahsine dönecek olursak... Aslında Bilici’nin bir Nurcu olarak bu bahisden imtina etmesi gerekir. Said Nursi hiç bir zaman ezilen, milli baskıya maruz kalan Kürd ulusunun yanında olmamamıştır! (Bunu sayfalarca kitabımda ispatladığım kanısındayım.) Haliyle Nursi’nin bizatihi kendisinin ‘Kürd kimliği’ne (Eski Said döneminin tali örnekleri hariç) –Türk hakim ulus şovenizminin basıncı altında olduğu göz ardı edilmeden- esasen sahip çıkmadığı çok açıktır. İşte bir kaç örnek:
1. Örnek: Said Nursi’nin ölümünden iki sene evvel bizat kendi denetiminde yayınlanan Bediüzzaman Said Nursî, Tarihçe-i Hayatı Eserleri Meslek ve Meşrebi adlı eserde Şeyh Said İsyanı ile alakalı şu kısma dikkatinizi çekmek isterim: “Van’da, mezkûr mağarada yaşamakta iken, Şark’ta ihtilâl ve isyan hareketleri oluyor. ‘Sizin nüfusunuz kuvvetlidir’ diyerek yardım isteyen bir zatın mektubuna: Türk Milleti asırlardan beri İslamiyete hizmet etmiş ve çok veliler yetiştirmiştir. Bunların torunlarına kılınç çekilmez; siz de çekmeyiniz; teşebbüsünüzden vazgeçiniz. Millet, irşad ve tenvir edilmelidir!’ diye cevap gönderiyor.” (Bediüzzaman Said Nursî’nin Tarihçe-i Hayatı, Eserleri, Meslek ve Meşrebi, Doğuş Ltd. Şirketi Matbaası, 1958, s. 100.)
2. Örnek: Şeyh Said İsyanı sonrası, isyancıların yargılandığı Diyarbekir duruşmalarında, mahkeme heyetinin mensuplarından Ali Saip Ursavaş ile isyancılardan Seyid Muhammed arasında geçen kısa diyalogdan. Ursavaş: “Üç numaralı azanız Bediüzzaman ne meslektedir?” Seyid Muhammed: “Mütedeyyindir, ulemadandır. Onun için istiklâl taraftarı değildir.” (Malmisanij, Said-i Nursî ve Kürt Sorunu, Doz Yayınları, İstanbul, 1991, s. 40.)
3. Örnek: Şimdi de 1911’de Kürt Talebe Cemiyeti, Hêvî’nin kurucuları arasında yer alan ve kendisi de 1925’te Burdur’a sürgün edilen Kadri Cemilpaşazade’ye kulak verelim.
“Dikkati şayan olan cihet Türk hükümetinin isyan anında kim kendine yardım ettiyse önce bunları ilk kafile olarak sürgüne göndermesiydi. Hükümetin iyi gözle görmediği kimseler kendilerini hükümet memurlarından uzak tutmaktaydılar. Hükümete yardım etmiş veya en azından vatani düşünceleri kısa kimseler, isyan başladıktan sonra hizmetlerine mükâfat veya hiç olmazsa aferin almak niyetiyle hükümet kapısından ayrılmıyorlardı. Bundan dolayı vefasız, gaddar hükümetin icraatine ilk kurban bunlar oldu. Sürgün edildiğim Burdur vilayetine yetiştiğimde benden evvel Burdur’a gönderilmiş Türkofillikleri ile tanınmış bir kısım Kürtleri orada mevcut buldum. Eskiden Konya vilayetinin küçük bir kazası olan Burdur’da üç yüz kadar doğulu hemşeri toplanmıştık. Bediüzzaman Molla Said de aramızda bulunuyordu.” (Kadri Cemilpaşazade, Doza Kurdistan, Özge Yayınevi, Ankara, 1991, s. 102.)
4. Örnek: Yıllar sonra (1935) Said Nursî’nin, Eskişehir Mahkemesi’nde yaptığı savunma, adeta Seyid Muhammed’i ve Cemilpaşazade’yi teyit etmektedir: “Şark hadisesi münasebetiyle neyf edilmem, iddianamede iştirâkimi ihsas ettiği cihetle, cevap veriyorum ki: Hükümetin dosyalarında, benim künyem altında hiçbir meşruhat yoktur. Sırf ihtiyat yüzünden neyf edildiğim hükümetçe sabit olmuştur.” (Osmanlıca Lem’alar’dan aktaran Badıllı, age, c.1, s. 663.)
3. Bilici diyor ki:
“Bir kısım solcuda sık rastlanan sığ bir laik önyargı var: Her dindarın mutlaka antisemit olacağını varsayıyorlar. Bazen ümit ediyorlar. Bu çocukça bir ezberdir, terkedilmelidir. (…) Nursi’nin sıralanan faşizan figürlerle bir ortaklığı olmadığı gibi kendisi antisemitizmden de beridir.” (Vurgular Bilici’ye aittir.)
Bilici ya Risale-i Nur Külliyatı’nı bilmiyor (ki zannetmiyorum) ya da bildiği halde alenen, tarihe çalım atmaya çalışıyor. İşte ispatı:
“Rivayette var ki: ‘Deccalın mühim kuvveti yahudidir. Yahudiler severek tabi olurlar.’ Allahu Alem, diyebiliriz ki, bu rivayetin bir parça te’vili Rusya’da çıkmış. Çünkü her hükümetin zulmünü gören Yahudiler, Almanya memleketinde kesretle toplanıp intikamlarını almak için, komünist komitesinin tesisinde mühim bir rol ile Yahudi milletinden olan ‘Troçki’ namında dehşetli bir adamı, Rusya’nın başkumandanlığına –ve terbiyegerdeleri olan meşhur Lenin’den sonra- Rus hükümetinin başına geçirerek Rusya’nın başını patlatıp bin senelik mahsulatını yaktırdılar. Büyük deccalın komitesini ve bir kısım icraatını gösterdiler ve sair hükümetlerde dahi ehemmiyetli sarsıntılar verip karıştırdılar.” (Şualar, “Beşinci Şua’ın İkinci Makamı ve Meseleleri”; “On Dördüncü Mesele”, Celtüt Matbaası, İstanbul, 1959, s. 378-379.)
Nursi’nin Yahudiler hakkındaki bu sözleri düpedüz antisemitizmdir ve biraz olsun tarih bilgisine sahip bir akademisyenin bu sözlerin, Avusturyalı bir çavuşun 1925’te yayınlanmış kötü ünlü kitabından ilham alınarak yazıldığını bilmesi gerekir. Okuyalım:
“ [Rusya’daki] Devrimin gerçek tertipçisi ve devrimin dizginlerini elinde tutan kimse uluslararası Yahudi idi. Bu uluslararası Yahudi, o günlerde durumu pekiyi takdir etmişti… Neticede, Komünist ihtilali galip çıkınca, cahil Rus halkı Yahudi diktatörlerin, müdafaadan mahrum birer kölesi haline geldi. Yahudi diktatörler ise, bu istibdada, ‘halk cumhuriyeti’ adını verecek kadar sahtece ve ustaca hareket ettiler… Yahudi’nin amacı, savunmasız hale gelen ve parçalanmış olan Reich’ı [Alman İmparatorluğu’nu] tamamen komünizmin bir avı haline getirmekti...” (Bkz. Adolf Hitler, Kavgam, 1925, pdf formatında okumak için tıklayın)
AYŞE HÜR’ÜN NOTU
Mücahit Bilici’nin ‘her dindarın’ derken ‘her Müslümanın’ demek istediğini varsayıyorum. Ama konu bu değil. Emrah Cilasun gayet insaflı davranmış. Ben Said-i Nursi’nin ‘antisemitizm çamuru’na nasıl bulaştığına dair bir kaç örnek daha vereceğim. (Vurgulamalar bana ait. Kaynakları internette adlarıyla tararsanız bulabilirsiniz.)
"Hırs, sebeb-i haybettir ve illet ve zillettir; ve mahrumiyet ve sefaleti getirir. Evet, her milletten ziyade hırsla dünyaya saldıran Yahudi milletinin zillet ve sefaleti, bu hükme bir şahid-i kàtı’dır.” “Hem daire-i insaniye içinde her milletten ziyade hırsla dünyaya yapışan ve aşk ile hayat-ı dünyeviyeye bağlanan Yahudi milleti, pek çok zahmetle kazandığı, kendine faydası az, yalnız hazinedarlık ettiği gayr-ı meşru bir servet-i ribâ ile bütün milletlerden yedikleri sille-i zillet ve sefalet, katl ve ihanet gösteriyor ki, hırs maden-i zillet ve hasârettir.” (Mektubat, “Yirmi İkinci Mektubun İkinci Mebhası”)
"Hem dünyada, milletler içinde şiddet-i hırsla meşhur olan Yahudi milletinden daha ziyade rızık peşinde koşan olmuyor. Halbuki zillet ve sefalet içinde en ziyade sû-i maişete onlar maruz oluyorlar. Onların zenginleri dahi süflî yaşıyorlar. Zaten ribâ gibi gayr-ı meşru yollarla kazandıkları mal, rızk-ı helâl değil ki meselemizi cerh etsin.” (Mektubat, “Üçüncü Desise-i Şeytaniye”.)
"Hem Yahudi milleti hırs ile, ribâ ile, hile dolabı ile rızıklarını zilletli ve sefaletli, gayr-ı meşru ve ancak yaşayacak kadar rızıklarını bulması ve sahrânişinlerin, yani bedevîlerin, kanaatkârâne vaziyetleri, izzetle yaşaması ve kâfi rızkı bulması, yine mezkûr dâvâmızı kat'î ispat eder.” (Lem’alar, “Ondokuzuncu Lem’a”.)
"Yahudi milleti hubb-u hayat ve dünyaperestlikte ifrat ettikleri için, her asırda zillet ve meskenet tokadını yemeye müstehak olmuşlar….” (Şualar, “Ondördüncü Şua”.)
"Yahudilere müteveccih şu iki hükm-ü Kur'ânî, o milletin hayat-ı içtimaiye-i insaniyede dolap hilesiyle çevirdikleri şu iki müthiş düstur-u umumîyi tazammun eder ki, (…) mahrum kaldıkları ve daima zulmünü gördükleri hükûmetlerden ve galiplerden intikamlarını almak için her çeşit fesat komitelerine karışan ve her nevi ihtilâle parmak karıştıran yine o millet olduğunu ifade ediyor.” (Sözler, “Yirmibeşinci Söz”.)
Bu ifadelerin de Hitler’in Kavgam kitabında tarif edilen Yahudi’den farkı yok ama Saidi Nursi, müritlerine kaçacak yer kalmasın diye Kuran’daki iki hükmü de hatırlatıyor.
4. Bilici diyor ki:
“Said Nursi sosyalizme kapitalizme kıyasla sıcak bakarken komünizme (ateizmi nedeniyle) düşmanca yaklaşmıştır.” (Vurgular Bilici’ye aittir.)
Osmanlı İmparatorluğu’nun 1918 sonrası, Birinci Dünya Savaşı’nda yenik düştüğü, Osmanlı hakim sınıflarının ve onların tüm askeri, siyasi, dini sözcülerinin, devletin bekası için kafa yordukları bir dönemde –hani Akif’in Batı medeniyetinden “tek dişi kalmış canavar” diye yakındığı dönemde- herkes gibi Said Nursi de (Asar-ı Bediiye adlı eserinde) sosyalizm hakkında bir takım sözler etmişti. Özetin özeti Nursi, Anadolu’da genç Sovyetler Birliği’nin etkisinin yoğun bir şekilde hissedildiği, Mustafa Kemal, İsmet İnönü gibi erkanı harp mensuplarının dahi sahte Komünist Partisi kurma çabaları içerisinde oldukları bir ortamda (1920’nin başlarında) sosyalizm ile kapitalizm kıyaslamasına girmişti. Birinin “necis” (pis), diğerinin “ences” (en pis) olduğunu söylemişti. Nursi’nin ehven-i şerciliğinin (‘kötünün iyisi’ yaklaşımının) sosyalizme “sıcak bakmak”la hiçbir alakası bulunmamaktadır. Kapitalist toplumdan komünist topluma bir geçiş aşaması olan sosyalizm hakkında Bilici’nin kesinlikle Marx’ı okuması gerekir:
“Bu sosyalizm, devrimin sürekliliğini; tüm sınıf ayrılıklarının kaldırılmasına, bu sınıf ayrılıklarının dayandığı tüm üretim ilişkilerinin kaldırılmasına, bu üretim ilişkilerinin karşılığı olan tüm sosyal ilişkilerin kaldırılmasına, bu sosyal ilişkilerin sonucu olan tüm fikirlerin devrimcileşmesine zorunlu geçiş noktası olarak proletaryanın sınıf diktatörlüğünün ilanıdır.” (Marx-Engels, Ausgewählte Werke II, Dietz Verlag, Berlin, 1983, s. 104.)
Marx’ın bu sözlerle tasvir ettiği bir sosyalizme Nursi’nin “sıcak” bakabilmesi için Said Nursilikten feragat etmesi gerekirdi.
5. Bilici diyor ki:
“Herşeyden önce Almanya Osmanlıların müttefikiydi. Ayrıca “underdog” olması, sonradan gelip başarı göstermesi gibi faktörler de Almanya’yı insanların gözünde taktir nesnesi haline getirmişti. Benzer bir ilgi ve hayranlık Asya’daJaponya için vardı.” (Vurgular Bilici’ye aittir.)
Umarım Bilici ne yazdığının farkındadır. Nursi’nin ve Nurcu akımın Prusya Almanyası, Nazi Almanyası ve İkinci Cihan Harbi sonrası demokrat Almanya’ya beslediği muhabbet en son Bilici’nin bu satırları ile birlikte kendisini bir kez daha ele vermektedir. “Underdog” (‘toplumun en altındaki’ anlamına sosyolojide kullanılan bir kavram) ve “insanlar” gibi masum ifadeler dikkatten kaçmamaktadır.
Zira Bilici’nin “underdog” dediği ülke, baskı ve sömürüye karşı devrim yapmış, emperyalist ülkelerin iktisadi ambagolarına maruz kalmış, sonrada muazzam bir siyasi, ideolojik ve iktisadi atılımla belini doğrultmuş olan genç Sovyetler Birliği veya kızıl Çin değildir. Bilakis Bilici’nin “underdog” diye tasvir ettiği Almanya, tıpkı bugün olduğu gibi dün de dünyanın emperyalist talanından pay sahibi olan bir devlettir.
1904-1908’de Güney Batı Afrika’da ve/veya 1915’de Osmanlı topraklarında müttefikleriyle birlikte kanlı icraatlara imza atan bu devletin, “underdog” diye takdim edilmesi emperyalist bir devleti mağdur göstermenin ötesinde soykırımlarda yitirlen insanlara karşı da yapılmış bir ‘saygısızlıktır’. O yüzden Bilici’ye sormak lazım. Almanya’nın “sonradan gelip başarı gösterdiği faktörler” nelerdir? Versay anlaşmasını yırtıp, dünyaya efelenmiş olması mı? Savaş sanayisini muazzam arttırıp, dünya halklarına kan kusturmuş olması mı? Peki bu Almanya’yı gözlerinde “taktir nesnesi haline” getirmiş olan “insanlar” kimler? Nazi’lerin gönüllü propagandacısı ve Müslüman SS Birlikleri’nin örgütleyicisi Hacı Emin el-Hüseyni ya da onunla yıllarca hediye alışverişi içerisinde olacak olan, Nazi orduları için “dua eden” Said Nursi değil mi?
6. Bilici diyor ki:
“Hitler sevgisini Said Nursi’ye yamamak ve ilgisi olmadığı halde onu da o çamura batırmak hem yanlış hem de ayıptır. Ayşe Hür’ün haksız yargısını dayandırdığı Emrah Cilasun’un atıf yaptığı dipnotta Badıllı bir rivayetin rivayetini yapıyor. (…) Bir sözün suyunun suyuna değil, sözün kendisine bakalım.”
Müsaade ederseniz, alıntıyı sondan başlayarak adım adım ele alalım. Bilici’nin, Nursi’ye halel getirmemek için, Nurcu akımın önde gelen kadrolarından Tahiri Mutlu ve Abdülkadir Badıllı’yı kaşla göz arasında “rivayetin rivayeti” veya “suyunun suyu” gibi sözlerle harcamasını şimdilik bir kenara bırakalım ve bizzat Badıllı’nın o bahsi geçen dipnotuna gelinceye kadar Nurcu literatürde gelişmelerin seyrini incelemeye çalışalım.
Savaşın başlarında Nursi’nin, (Birinci Dünya Savaşı’nın verdiği tecrübeyle olsa gerek) son derece ihtiyatlı davrandığı, kadro ve taraftarlarının ise açıktan taraf tutmakta daha istekli olduklarına dair iki örnekle başlayalım.
Örnek 1: “Bugün namazda ve tesbihatında iken, manevî tarzda denildi ki: Küre-i arzda çarpışan, mücadele eden cereyanlar, her halde birisi İslâmiyete ve Kur'ana ve Risale-i Nur’a ve mesleğimize taraftar olacak. Bu noktadan ona karşı merakla bakmak gerekti. Bakmamak için bir iki mektupta yazdığım sebepler çendan kalbe, akla kâfidir. Fakat meraklı ve hevesli nefse kâfi gelmiyor diye kalbime geldi.” (Osmanlıca Kastamonu Lahikası-1, s. 304’den aktaran Badıllı, Bediüzzaman Said-i Nursi, Mufassal Tarihçe-i Hayatı, c. 2, s. 1052.)
Örnek 2: Nursi’nin Nisan 1936’da Kastamonu’ya sürgün edildiği ve İkinci Dünya Savaşı’nın 1 Eylül 1939’da patlak verdiği göz önünde bulundurulacak olunursa, 1940’ın Ekim’inde Nursi’nin İngiltere’ye açıktan karşı ama Almanya’nın desteklenmesine de hala ihtiyatlı davrandığını şu sözlerinden anlıyoruz.
“... on üç aydan beri harbin vaziyetini nazara almadığımın sebebini soran buradaki kardeşlerime verdiğim cevaba Hafız Ali'nin istihsanı münasebetiyle, kaidemize muhalif olarak bir iki dakika siyasete bakıp bir iki kelime beyan ediyorum: Evvelâ: Buradaki bir kısım Risale-i Nur şakirtleri; Âlem-i İslâmda çok müstemlekâtı bulunan bir devlet [İngiltere], bu Anadolu hâricindeki Müslümanlara -yalnız kendi menfaatı için- bir derece dinlerine ilişmiyor veya ilişemiyor diye o devletin hariç İslamlara tatbik ettiği siyasete bütün bütün muhalif bir siyaseti takib ettiği, bu memlekette faaliyette bulunan propagandasına kapılıp o cereyana taraftarlıkla, Risale-i Nurun safvet ve halisiyetine zarar verdiğinden, o siyasî şâkirde dedim: ‘O devlet, bu memleketteki hükümete müstemlekâtındaki Müslümanlar ısınmamak ve iltihak etmemek için eskiden beri bu vatanda dinsizliği tervic etmiş (…) Amma öteki galib cereyan ise [Almanya], ne vakit Kur'an'a ve Risale-i Nur'a ve bize ve İslâmlara yardım etse ve Kur'an'ın hakikatına hizmete bilfiil teşebbüs eylese, siz de o vakit Kur'an ve Risale-i Nur hesabına onun hareketine merakla bakabilirsiniz. Yoksa şimdiden tarafgirane bakmak ile, tahribatındaki zulümlere hissedar olmak ihtimali var...” (Bkz. Badıllı, a.g.e., c.2, s. 1055-1056.)
Said Nursi’nin, İkinci Dünya Savaşı’nda Nazi Almanyası’nın galip gelip gelmeyeceğine dair bu ihtiyat ve temkinliliğin (Kastamonu’da tevkif edileceği Eylül 1943’e kadar) harbin seyri içerisinde dağılmaya başladığını da belirtmek gerekir. İşte örneği:
Örnek 3: Badıllı’ya göre Said Nursî, “bütün hayatında hep Hristiyanlık aleminden İslamiyete maddi bir imdad, bir kuvvet geleceğini beklemiş ve zaman zaman bu hakikatin bazı parıltılarına ümitle müteveccih olmuştur. İşte burada da, İkinci Cihan Harbi sıralarında, ahir zaman hadiselerinden haber veren bir hadis-i şerifi şöylece tev'il edip tefsir etmiştir:
“...İsevilik dini ve o dinden gelen adat-ı müstemirresini [sağlam adetlerini] muhafaza hesabına çalışan bir hükümet (İtalya ve Almanya. A.B.) ile resmi ilanıyla zulmeti pis menfaatı için dinsizliğe ve bolşevizme yardım edip terviç eden [değerini arttıran] diğer bir hükümet (Rusya A.B.) ki, yine hasis menfaatı için (İngiltere. A.B.) İslamlarda ve Asya’da dinsizliğin intişarına [dağılmasına] taraftar olan fitnekâr ve cebbar hükümetlerle muharebe eden evvelki hükümetin şahs-ı manevisi temessül etse [canlansa]. Ve dinsizlik cereyanının bütün taraftarları da bir şahs-ı manevisi temessül eylese; üç cihetle bu müteaddit [güçlendiren] manaları bulunan hadisin bu zaman aynen bir manasını gösteriyor.
“Eğer o galip hükümet [İtalya ve Almanya], netice-i harbi kazansa, bu işarî mâna dahi bir manayı sarih derecesine çıkar. Eğer tam kazanmazsa da yine muvafık bir manayı işeridir.
“...Küre-i arzın dört kıt'aları içinde en küçüğü olan Avrupa'nın ve bu kıt'anın dörtte biri olmayan bir hükûmetin memleketi; ekser Asya, Afrika, Amerika, Avusturalya’ya karşı galibane harp ederek; Hazret-i İsa'nın vekâletini dava eden bir devlet ile beraber; (2.Cihan harbinde Almanlar’ın İtalyanlar ile ittifakı demektir. A.B.) dine istinad edip, çok müstebidane olan dinsizlik cereyanlarına karşı semavî paraşütlerle muhabere ve mücadele eden o hükûmet ile, ötekilerin şahs-ı manevileri insan suretine girse; ceridelerin eskiden beri yaptıkları gibi, devletlerin kuvvetlerini ve hükûmetlerin derecelerini göstermek nev'inden, o manevî şahıslar dahi ruy-i zemin ceridesinde bu asır sahifesinde insan suretinde tersim ve tasvirleri gibi temessül etseler; aynen ve tam tamına hadis-i şerifin mucizane ihbar-ı gaybîsi nev'inden beyan ettiği hadise-i ahir zamanın müteaddid manalarından tam bir manası çıkıyor. Hatta ‘şahs-i İsa'nın semavattan nüzulü’ işaretiyle, bir mana-yı işarisi olarak; Hazret-i İsa'yı (A.S.) temsil ederek ve namına hareket eden bir taife dahi, şimdiye kadar işitilmemiş ve görülmemiş bir tarzda tayyarelerle, paraşütlerle semadan bir bela-i semavî gibi nüzûl ettiriyor, düşmanların arkasına indiriyor. Hazret-i İsa'nın nüzûlünün maddeten bir misalini gösteriyor. Evet, hadis-i şerifin ifadesiyle Hazret-i İsa'nın semavi nûzulü kat'i olmakla beraber, mana-yı işarisiyle başka hakikatleri ifade ettiği gibi, bu hakikate de mu'cizane işaret ediyor...” (Bkz. Badıllı, a.g.e., c.2, s. 1094-1096.)
Ne diyordu Bilici? “Bir sözün suyunun suyuna değil, sözün kendisine bakalım.” Bilici ne der bilemem ama bu satırlarda Nursi’nin, İsa’nın nezdinde muharebe meydanlarında ilerleyen faşit Alman ve İtalyan ordularını gördüğü çok barizdir. Katiyen bu, bir “minimal eğilim” olarak geçiştirilemez. Bunu görmemek –Bilici’den ödünç alarak söyleyecek olursak- “hem yanlış hem de ayıptır.”
Devam edelim. Bilici ne diyor: “Başlamış savaşın başlarında Almanların başarısının Müslümanlar için daha iyi olacağını düşünen biri, savaşın dehşeti ortaya çıktıkça bu minimal eğilimden de vazgeçtiğini söylemiş.” Hadi varasayalım ki öyle. Peki savaşın dehşeti –Bilici açısından- Nursi’ye göre ne zaman ortaya çıkmıştır? İşte şimdi Bilici’nin “rivayetin rivayeti” veya “suyunun suyu” diye önemsizleştirmeye çalıştığı Badıllı’nın Tahiri Mutlu’ya dayarak verdiği dipnota bakmanın zamanı gelmiştir.
“Bizzat Tahirî Mutlu Ağabeyden duyduğum bir mes'elenin burada zikri münasib görüldü. Tahirî Ağabey dedi: ‘Ben Kastamonu'ya Üstad'ımızı Ziyarete gittigimde, kendisinden dinlediğim ve oradaki Nur talebelerinden etraflıca duyduğum bir hadise şöyledir: Hazret-i Üstad, İkinci Cihan Harbi başlarında; İslam milletine büyük darbeler vuranİngiliz ve Rusların Alman ordusu karşısında mağlubiyetlerini büyük sevinçlerle karşılamışken, hatta bir ara Alman ordusuna muvaffakiyet için dua etmeye başlamışken, fakat bir müddet sonra, Almanların çok acib zulümlere başladığını ve masum çoluk çocuk demeden bombalarla imha ettiğini işitince ,dua defterinden onların ismini sildi ve sırt çevirdi.’ Hatta Tahirî Ağabey Alman mağlubiyetinin Üstad 'ın dua sını kesmesinden sonra başladığını da söylüyordu. A.B.” (Badıllı, a.g.e., c. 2, s. 1054. Dipnot: 301.)
“Üstad’ın duasını kesmesi” ile başlayan “Alman mağlubiyeti” acaba hangi döneme denk gelmektedir? 1943’te Stalingrad kuşatmasının yarılmasına mı; 1944’te başlayan Normandiya çıkartmasına mı; yoksa Kızıl Ordu’nun 16 Nisan 1945’te Berlin’i kuşatmasına mı? “Üstad’ın duasını kesmesinden” evvel acaba Nazi Almanya’sı, “çok acayip zulümlere” başlamamış mıydı? Ya da “masum çoluk çocuk demeden bombalarla imha” etmiyor muydu? Bilici de dahil bütün Nurcu camianın cevaplandırması gereken esas soru bence budur.
AYŞE HÜR’ÜN NOTU
Bilici ‘bu savaşa’ demiş ama Nursi’nin savaşlara girme konusunda ne kadar hevesli olduğunu gösteren şu anlatıları da hatırlatmak gerekir:
1913 yılında kendisine şakirt olmak için gelen ancak duyduklarından sonra bundan vazgeçen üç öğrenci Said-i Nursî’yi şöyle betimler: “… Bu esnada medresenin duvarı dikkatimizi çekti. Mavzer tüfekleri, çeşitli silah, kılıç, kama ve fişekler dizilmişti. Bununla beraber rahleler üzerinde kitaplar vardı (...) ikinci olarak da dikkatimizi çeken ve taaccüp ettiğimiz (şaşırdığımız) husus, hocanın tavrı kılık kıyafeti oldu. Çünkü eskiden beri gördüğümüz hoca kıyafetini görmedik. Bu adeta, başında külahıyla, ayağında çizmesi ile belinde kaması ile ve birde sert adımlarla yürüyüşü ile bize bir hocadan ziyade, bir erkânı harp bir asker intibaı vermişti. Doğrusu çok genç olduğundan ‘Acaba ilmi var mı?’ diye içimizden geçirmiştik.(…)” (Aktaran Nurettin Şahiner, Bilinmeyen Taraflarıyla Bediüzzaman Said Nursi, Nesil Yayınları, 2005, s. 189-190.)
“Oğlun Kore’ye [1950-1953 Kore Savaşı’nı kastediyor] gidiyor, sen çok merak ediyorsun, üzülüyorsun. Hiç merak etme, üzülme! İnşallah oğlun gidip gelenlerden olacak. Hükümet Kore’ye dörtbinbeşyüz kişilik asker gönderiyormuş.Eğer bana da izin verseler, beşbin genç Nur talebelerimle gönüllü olarak komünistlerle harp etmek için ben de giderdim…” Sohbette bulunanlardan birinin ‘Üstad’ım bu harbe nasıl niyet edeyim?” sorusuna da Nursi şöyle cevap verir: “Din- i İslam uğruna, Allah için cihada, şeklinde niyet et!” (Aktaran Badıllı, a.g.e., c. 3, s. 1919)
Ama esas, Emrah Cilasun’un maddelerine şu maddeyi eklemek istiyorum.
7. Bilici diyor ki:
“Nursi, sağcı da değildir. Muhafazakâr olarak da tanımlanamaz.” (Vurgu Bilici’ye ait.)
Sağcılık-solculuk tarifi yaparken, İdris Küçükömer’in ‘bizde sağ soldur, sol da sağdır’ aforizması gelir hep aklıma. Bu açıdan Bilici’nin ‘Nursi sağcı değildir’ derken neyi kastettiğinden emin değilim. Diyelim ki onun dediği gibi olsun. (Nasılsa solcu olamayacağını Emrah Cilasun gösterdi.) Muhafazakarlık konusunda da tarif vermek kolay değil. Ekonomide veya ulusalararası siyasette muhafazakarlık bambaşka anlamlara gelir mesela. Ama “muhafazakarlık geleneksel toplumsal ve kültürel değerlerin, yapıların muhafaza edilmesini destekleyen politik ve sosyal felsefedir” tarifine katılırsanız, Nursi, Ziya Gökalp’den beri hars-medeniyet kilidini açmak için sıkça kullanılan mealen söylersem “Batı’nın kültürünü reddetmek farz, teknolojisini ise almak mübahtır” ekolünden olup, hars (kültür) alanında bal gibi muhafazakardır. Yazı aşırı uzadığı için sadece çerçeveyi belirlemek açısından, muhafazakarlığının genel karinesi olarak “İslam’da içtihad kapısı açıktır. Fakat şu zamanda oraya girmeye ALTI MÂNİ vardır” ifadesini hatırlatacağım. (Sözler, “Yirmiyedinci Söz”.) Nursi bu altı maniyi öyle geniş anlatmıştır ki, ‘bu manilerin bu çağda aşılması adeta imkansızdır, dolayısıyla Kuran ve Sünnet’e uymaktan başka yol yoktur’ diye özetleyebiliriz tavrını.
Özel olarak da, benim muhafazakarlık konusunda turnusol kağıdım olan kadına bakışına dair bazı ifadelerini aktaracağım. İfadeleri ilerici mi, muhafazakar mı, yoksa mürteci mi bulursunuz, orası size kalmış…
“Tarihten dinliyoruz: Bir zamanlar Amazonlar isimli silahşor kadınlardan mürekkep askeri bir taife varmış ve harika çapında cenkler yaparlarmış... Bu zamanın fitnesi de, planını nefs-i emmarenin yaptığı ve başbuğluğunu Şeytanın idare ettiği yarı çıplak hanımlar ordusunun, menfi tarafından harika çapında saldırışından doğmaktadır. Bunların silahları ve kalkanlarını delmek, olur olmaz fuhuş yolunu açmaya memurdur.” (Gençlik Rehberi)
“Hemşirelerim, mahremce bu sözümü size söylüyorum: Maişet derdi için, serseri, ahlâksız, frenkmeşrep bir kocanın tahakkümü altına girmektense, fıtratınızdaki iktisat ve kanaatle, köylü mâsum kadınların nafakalarını kendileri çıkarmak için çalışmaları nev'inden kendinizi idareye çalışınız, satmaya çalışmayınız. Şayet size münasip olmayan bir erkek kısmet olsa, siz kısmetinize razı olunuz ve kanaat ediniz. İnşaallah, rızanız ve kanaatinizle o da ıslah olur. Yoksa, şimdiki işittiğim gibi, mahkemelere boşanmak için müracaat edeceksiniz. Bu da, haysiyet-i İslâmiye ve şeref-i milliyemize yakışmaz.” (Lem’alar, “Yirmidördüncü Lem’a”)
“Risale-i Nur'un erkân-ı mühimmesinden bir zât yazıyor ki: ‘Adapazarı zelzelesinin aynı gününde [20 Haziran 1943] , zelzeleden birkaç saat evvel, umumî ve herkese göstermek için, bir büyük tiyatro teşekkülüyle ve oyuncu kızlardan dört güzelini çırılçıplak olarak alayişle çarşı ve pazarda gezdirerek, o cazibedarlara kapılan tiyatro binasında toplanan bin kişiden fazla seyirciler, oyun başlarken, birdenbire arz kemal-i hiddet ve gayz ile onların hayasız yüzlerini dehşetli tokatladı, mahvedip zîr u zeber etti. Ve o binayı hâk ile yeksan eyledi.” Nursi’nin bu girişten sonraki uzun cevabında ‘çırılçıplak kızların depreme neden olamayacağına dair’ bir ifadeye rastlamayız elbette. Özetin özeti şunu söyleyerek çekilir sahneden: “Risale-i Nur dünya işlerine âlet olamaz, dünya işlerine siper edilmez.” (Kastamonu Lahikası)
“Bir zaman [muhtemelen 1951], Eskişehir Hapishanesi’nin penceresinde bir Cumhuriyet Bayramı’nda oturmuştum. Karşısındaki lise mektebinin büyük kızları, onun avlusunda gülerek raks ediyorlardı. Birden manevî bir sinema ile elli sene sonraki vaziyetleri bana göründü. Ve gördüm ki; o elli-altmış kızlardan ve talebelerden kırk-ellisi kabirde toprak oluyorlar, azap çekiyorlar... ve on tanesi, yetmiş- seksen yaşında çirkinleşmiş, gençliğinde iffetini muhafaza etmediğinden sevmek beklediği nazarlardan nefret görüyorlar... kat'î müşahede ettim. Onların o acınacak hallerine ağladım. Hapishanedeki bir kısım arkadaşlar ağladığımı işittiler. Geldiler, sordular. Ben dedim: “Şimdi beni kendi halime bırakınız, gidiniz.” “Ben o Eskişehir Hapishanesindeki müşahede ile meşgul iken, sefahet ve dalâleti terviç eden bir şahs-ı mânevî, insî bir şeytan gibi karşıma dikildi ve dedi: “Biz hayatın herbir çeşit lezzetini ve keyiflerini tatmak ve tattırmak istiyoruz; bize karışma.” “Madem lezzet ve zevk için ölümü hatıra getirmeyip dalâlet ve sefahete atılıyorsun. Kat’iyen bil ki, senin dalâletin hükmüyle bütün geçmiş zaman-ı mazi ölmüş ve mâdumdur. Ve içinde cenazeleri çürümüş bir vahşetli mezaristandır.” (Şualar, “Onbirinci Şua”)
Yazıyı benim ve Emrah Cilasun’un bâki selamlarıyla bitireyim…
http://www.radikal.com.tr/yazarlar/ayse-hur/bediuzzaman-efsanesi-said-i-nursi-gercegi-1497628/.
Darülfünun, üniversite, Einstein, cadı kazanı
17.1.2016 - Bu Yazı 344 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
“Sayıları hızla artıp 2000’i aşan akademisyen ‘Bu suça ortak olmayacağız’ dedi ve doğuda, güneydoğuda sürmekte olan savaşta devlet şiddetine, suça varan orantısız güç kullanımına karşı çıktı. Cumhurbaşkanı’nın, eleştiri ve uyarı sınırlarını çok aşan; ifade özgürlüğüne açık müdahale, hakaret ve ihbara varan sözleri, bir eliyle bozkurt işareti öteki elinin dört parmağıyla Rabia işareti yapan organize suç/mafya liderlerinden Erdoğan’ın emrindeki rektörlere, Erdoğan’ın emrindeki savcılara kadar çeşitli çevreleri harekete geçirdi. Tam bir cadı kazanı kaynatılıyor, linç atmosferi yaratılıyor. Suça ortak olmayacağız açıklamasına yağıp gürleyenler, akademisyenleri (ve tabii ki onları destekleyenleri) hedef alan ‘Oluk oluk kanınızı akıtacağız, kanınızla duş alacağız’ ifadesine değinmek, savcıları harekete geçirmek, şiddet ve dehşetin ülkeye yayılmasını önlemek için parmaklarının ucunu, dudaklarının kenarını bile kıpırdatmıyorlar….”
Bu satırlar t24.com.tr yazarı Oya Baydar’ın 15 Ocak 2015 tarihli yazısından. Akademisyenlerin hangi suça ortak olmak istemediklerini herhalde anlatmama gerek yok. Şu satırlar da o yazıdan:
“Çarşamba gecesi Diyarbakır’ın Çınar ilçesinde Emniyet Müdürlüğü Lojmanı’na saldırıda üçü çocuk beş kişi hayatını kaybetti. Bombalar o kadar güçlüydü ki lojmanın yanındaki tek katlı ev yıkıldı, ölenlerden üçü o yıkıntılar altında hayatını kaybetti. Bomba 1 kilometre çapında bir alanda tahribat yarattı, evler, dükkânlar yıkıldı, okullar kapandı. Saldırıyı PKK’nin gerçekleştirdiği haberi geldi. Şırnak’ın İdil ilçesinde de açık olan okullara çocuklar içerdeyken ses bombalarıyla saldırıldı.
(…)
Savaşta sivil ölümlere neden olmak, halka zulmetmek suçtur. Akademisyenler ‘bu suça ortak olmayacağız’, derken özünde bunu dile getiriyorlardı ve haklıydılar. Ama Çınar ilçesindeki, İdil’deki sivillere, hele de çocuklara yönelen saldırılar da suçtur. Bir lojmana gece saldırmanın, çocuklar okuldayken okula saldırmanın, hastalar varken hastaneye saldırmanın, sivil halkın hayatını karartmanın ama’sı olmaz. Terör, haklı davaları da haksızlaştırır. Öncelikle Kürt siyasal hareketinin, hele de HDP’nin bu türden terör saldırılarına kesinlikle ve cesaretle karşı çıkması gerekmez mi?
(…)
Aslolan hayattır, hayatı yok etmek suçtur. ‘Hiçbir suça ortak olmayacağız!’” diye hep bir ağızdan bağırabildiğimizde, ne devlet şiddeti ne örgüt şiddeti, hiçbiri sesimizi duymazlıktan gelemez.”
Uzun bir alıntı oldu ama, son olaylar hakkındaki duygu ve düşüncelerimi bu kadar güçlü ifade eden bir metin varken kendi metnimi yazmayı anlamsız buldum. Özellikle Çınar saldırısıyla ilgili ikinci bölüm, akademisyenlerin imza metninde eksik kaldığını düşündüğüm çağrıyı içerdiği için önemliydi.
BİRİNCİ DARÜLFÜNUN
Gelelim haftalık vazifeme… Konu, başlıktan da anladığınız üzere, sayıları 2000’i aşan yürekli akademisyenin belkemiğini oluşturduğu üniversite dünyamızın asırlık serüveni…
Osmanlı döneminin üniversitesinin adı Dar’ül-Fünun (Darülfünun) idi. ’Dar’ kelimesi Arapçada ev anlamına gelir ama okul, mektep anlamı da taşır. ‘Fünun’ ise ‘fenler, bilgiler’ demektir. Yani Darülfünun, ‘Fenler/Bilgiler Okulu’ demektir. Necdet Sakaoğlu’ndan öğrendiğime göre böyle bir okul kurulmasına ilişkin çalışmalar, Mart 1845’te, Sadrazamı Sait Paşa tarafından başlatılmış, Sultanahmet’te, şimdiki Adliye Sarayı’nın olduğu yerde Darülfünun binası yapılmasını kararlaştırmıştı. İtalyan mimarlar Fossati Kardeşler (1827’den beri İstanbul’daydılar) işe koyuldu ama bina ancak 17 yıl sonra bitebildi. O da eksik gedik… Bunun üzerine bitmiş odalarda, halka açık serbest konferanslar verilmesine karar verildi. Belirli bir programı ve öğretim kadrosu olmayan bu ‘Birinci’ Darülfünun, Ahmet Vefik Paşa, Cevdet Paşa, Derviş Paşa, Müneccim Paşa ve Hekimbaşı Salih Efendi gibi meşhurların verdiği derslerle faaliyete başladı. İzleyici sayısının 500 kişiye kadar çıkması üzerine Nuri Efendi Konağı’na taşınıldı. Tam hocaların anlattıkları muhafazakâr çevreleri rahatsız etmeye başlamıştı ki, konak ünlü Hocapaşa Yangını’nda kül oldu da, ‘Birinci’ Darülfünun macerası sona erdi.
İLİM TAHSİLİNE TÖVBELER OLSUN!
1870’de, Maarif Nazırı Saffet Paşa, Paris’te çalışmış Hoca Tahsin ve Panislamist düşünür Cemalettin Afganî’nin çabaları ile Çemberlitaş’ta şimdi Basın Müzesi’nde ‘Hikmet (Felsefe) ve Edebiyat’, ‘Hukuk’, ‘Tabiat’ ve ‘Riyaziyat’ olmak üzere dört şubeden oluşan ‘İkinci Darülfünun’ açıldı. Darülfünun-ı Osmanî olarak anılan bu okul da iki sene sonra kapandı. Kapanma nedenleri arasında; Viyana Sefiri Şekip Efendi’nin, Avusturya’da 1848 ihtilalinde üniversitelerin monarşinin yıkılması için çaba gösterdiğini yazması, Hoca Tahsin’in havanın canlılar için önemini belirtmek amacıyla havasını boşalttığı cam bir fanusa koyduğu güvercinin ölmesi, bir Ramazan akşamı verilen konferansta Cemaleddin Afganî’nin peygamberliğin ‘sanat’ olduğunu söylemesi vardı. Darülfünun’un Reisi Hoca Tahsin, görevden azledildiğinde duygularını şu beyitle dile getirmişti: “Cehâlet mültezem, kesb-i kemâldir cünhâmız bildim/İlâhi cürm-u tahsil-i ilimden tövbeler olsun.” (Cahilliğin gerekli, olgunluk kazanmanın suçumuz olduğunu bildim. Ey Allah’ım ilim tahsili suçundan tövbeler olsun!) Tahsin Efendi yine de şanslıydı, çünkü Cemaleddin Afganî İstanbul’dan sürülmüştü…
Neyse ki, hemen 1874’te Galatasaray Sultanisi içinde okulun müdürü Sava Paşa’ya ‘devlete yük olmamak’ ve ‘önceki Darülfünunların kaderine uğramaması için ihtiyatlı davranmak’ kaydıyla ‘Üçüncü’ Darülfünunu açmak için yetki verildi. ‘Hukuk’, ‘Fen’ ve ‘Edebiyat’ şubelerinden oluşan ve Darülfünun-ı Sultanî adı verilen okulun öğretim dili Fransızca olduğu için yalnız Galatasaray Sultanîsi mezunları gidebiliyordu. Gayrimüslim öğrencilerin çoğu burslu olduğu için mali sorunlar boy gösterdi ve yedi yıl sonra bu okul da kapandı.
Bu sefer aradan yıllar geçti. II. Abdülhamit’in cülusunun 25. yıldönümüne rastlayan 31 Ağustos 1901’de, Cağaloğlu’nda, yakın zamana kadar İstanbul Kız Lisesi olarak hizmet veren binada, ‘Darülfünun-ı Şahane’ adıyla ‘dördüncü’ Darülfünun açıldı. Bir önceki bölümlere ‘Dinî İlimler’ şubesi eklenmiş, öğrenim paralı hale getirilerek öğrenci sayısı sınırlandırılmıştı. Ama en önemlisi, çok sıkı idari kontrol oluşturulmuştu. Abdülhamit’in amaçlarından birinin, Osmanlı gençlerinin eğitim gerekçesiyle Avrupa’lara gidip ‘zararlı cereyanlarla’ tanışmasının önlenmesi olduğu söyleyenler olacaktı…
EMRULLAH EFENDİ’NİN KATKISI
Adı ‘İstanbul Darülfünunu’ olarak değiştirilen kurum, 21 Ağustos 1909’da Vezneciler’de şimdiki Fen ve Edebiyat Fakültesi’nin olduğu yerdeki Zeynep Hanım Konağı’na taşındı. Bu tarihte ‘Şube’ adı ‘fakülte’ ile değiştiriliyor, okulun beş fakültesinde birer Muallimler Meclisi ( Profesörler Kurulu ) kuruluyor ve şubeler reislerini kendileri seçiyorlardı.
“Fakülte demek serbestlik demektir. Üniversitenin kapısı herkese açıktır. Yükseköğretim herkesin hakkıdır” diyen Emrullah Efendi halka açık kursların yanı sıra yine serbest konferanslar şeklinde kadınlar için de dersler açmıştı. (Emrullah Efendi, ünlü ‘Tuğba Ağacı Nazariyesi’nin müellifiydi. Adını Cennet’te varolduğu sayılan Tuğba Ağacı’ndan alan nazariyeye göre eğitim ve ilim yukarıdan başlar ve aşağıya, yani üniversiteden liseye doğru gelişirdi.) Bir süre sonra bu kurslar ‘Edebiyat’, ‘Riyaziyat’ ve ‘Tabiat’ olmak üzere üç şubesi bulunan İnas (Kız) Darülfünunu’na dönüştü ama, ‘devrim’ kısa sürdü. İlk mezunlarını 1917’da veren okul 1920’de kaldırılıp ‘erkek’ Darülfünunu’na bağlandı.
Birinci Dünya Savaşı sırasında, müttefik ülkeler olan Almanya ve Avusturya- Macaristan’dan pozitif bilim, felsefe ve edebiyat alanları için profesör ve doçentler getirerek, ıslahat yapma fikri de Emrullah Efendi’ye aitti. Savaş kaybedilince, 1918 Mondros Mütarekesi gereğince, bu kadrolar gerisin geri gidince, tekrar başa dönüldü ancak, Osmanlı Devleti tarihe gömülürken öyle bir ‘devrim’ yaptı ki hala (ve neyse ki) aşılamadı: 1919 tarihli Darülfünun-ı Osmani Nizamnamesi ile Darülfünun’a ‘ilmi muhtariyet’ verildi!
‘MÜTAREKE BEŞLİSİ’
Ankara’nın, Darülfünun’a ‘mim koyması’ 1921-1922 eğitim öğretim yılında, Darülfünun’un Edebiyat şubesinden Rıza Tevfik (Bölükbaşı), Ali Kemal, Hüseyin (Daniş), Cenap Şehabettin ve Muallim Barsamyan adlı beş öğretim üyesinin, ders ve konferanslarında, hatta bazı İstanbul gazetelerinde İtilâf Devletleri’ni ve işgalcileri öven, Milli Mücadele güçlerini karalayan ve aşağılayan tutum içine girmesiyle oldu. 1924’de Cumhuriyet döneminin ilk muhalif partisi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’na Darülfünun öğrencilerinin destek vermesi üzerine tüy dikti. (Fırka, 1925 Haziranında, Şeyh Said İsyanı ile ilişkilendirilerek kapatılacaktı.)
Darülfünun’un kapatılması ilk kez bu dönemde telaffuz edilmeye başladı. Kararın kesinleşmesinde 1926 yılının Mart ve Nisan aylarında Akşam gazetesinin ‘Latin harflerinin kabul edilmesinin yararlı olup olmayacağı’ hakkındaki anketine katılan birkaç Darülfünun müderrisinin, bunun doğru bir hareket tarzı olmayacağını söylemesi de etkili olmuştu. Cumhuriyet Halk Fırkası’nın 1927 ve 1931 kurultaylarında niyet iyice belirginleşti. 1931 kurultayında Darülfünun’un ıslahı için yapılması gerekenler hakkında bir rapor vermek üzere Avrupalı bir uzmanın çağrılması için bütçeye ödenek konuldu. Dönemin önemli entelektüellerinden Ahmet (Ağaoğlu) ve Aziz Şevket (Kansu) beyler ‘Avrupa’dan medet umulmasını’ eleştirdiler ama İsviçre’nin Cenevre Üniversitesi profesörlerinden Albert Malche’ın Türkiye’ye gelmesini önleyemediler.
(Mustafa Kemal, Darülfünun’da, 15 Aralık 1930)
PROF. MALCHE’NİN RAPORU
16 Ocak 1932 tarihinde İstanbul’a gelen Prof. Malche, tam beş ay boyunca Darülfünun’da incelemeler yaptı ve Türkçe-Fransızca iki dilde yazdığı yüz sayfadan uzun raporunu Maarif Vekili Reşit Galip’e takdim etti. Reşit Galip raporu dikkatle okudu ve Mustafa Kemal’e sundu. Malche’nin raporunda özetle şunları diyordu: ‘Fakülteler arasında bilimsel işbirliği yoktur. Hocalar ders vermekle yetinmekte, araştırma yapmamakta, en basit çevirileri bitirme tezi olarak kabul etmekte, derslerde çok yüzeysel olarak not tutturmaktadırlar. Ders dışında hocaların rehberlik yapmaları söz konusu değildir. Kurum dışında işleri olan hocaların özel işleri ön plana çıkmaktadır. Aralarında bilimsel işbirliği değil, ayrılık ve çekişme vardır…’
Rapor beğenilmiş olmalıydı ki, Prof. Malche başkanlığında 24 Mayıs 1933’te toplanan Darülfünun Islahat Komitesi, tarihe ‘1933 Üniversite Reformu’ diye geçen harekâtı başlattı. Yeni üniversitenin dört fakültesi (Tıp, Hukuk, Fen ve Edebiyat) ile İslam Tetkikleri, Milli İktisat ve İçtimaiyat, Türkiyat, Coğrafya, Morfoloji, Kimya, Elektro-Mekanik ve Türk İnkılâbı enstitüleri olacaktı. Bütün öğrencilerin devam mecburiyeti olan bu son enstitüde Recep Peker, Reşit Galip, Hikmet Bayur, Hamdullah Suphi gibi rejimin ağır topları ders vereceklerdi.
Ancak, esas değişiklik ‘özerklik’ konusunda oldu. Kontrol işi, profesörlerden derse devam cetvelleri isteyecek kadar sıkı tutulmuştu.
BÜYÜK GÜN GELİYOR
31 Temmuz 1933’te ‘İstanbul Darülfünunu’ tabelası indirilerek yerine ‘İstanbul Üniversitesi’ tabelası çakıldı. 1 Ağustos tarihli Cumhuriyet gazetesi harekâtın bilançosunu veriyordu: “Mülga (kaldırılmış) Darülfünun’un 151 hocasından müderris, muallim ve müderris muavinlerinden yalnız 59’u üniversiteye alınmış, mütebaki 92’si kadro haricinde kalmışlardır. Çıkarılanların 30’u Tıp Fakültesi, 17’si Fen Fakültesi, 5’i İlahiyat Fakültesi, 15’i Hukuk, 13’ü Edebiyat Fakülteleri, 7’si Eczacı, 5’i Dişçi Mektepleri müderris, muallim ve müderris muavinleridir. En çok değişiklik Tıp, Fen ve Hukuk Fakültelerinde olmuştur. Darülfünun kadrosunda mevcut ecnebi profesörler, mukavelelerinin hitamına kadar kaydıyla üniversitelerde, kendi saha ve ihtisasları dahilinde tavzif edilmişlerdir.”
(Darülfunun tabelası, İstanbul Üniversitesi tabelası ile değiştiriliyor. 31 Temmuz 1933)
KİMYAGERİN İNTİHARI
Rakamlardan anlaşıldığına gibi ciddi kıyım yapılmıştı. Kıyımda hangi ölçütlerin kullanıldığı hala bilinmemekle beraber, Maarif Vekili Reşit Galip, 12 Eylül 1933 tarihli Milliyet gazetesine verdiği demeçte “ilimden ziyade idealistliğin ön planda tutulduğunu” söylemişti. Nitekim tasfiye edilenler arasında Avrupa’da eğitim görmüş, uluslararası kuruluşlara üye olmuş, ödül almış, eserleri basılmış, modern araştırma kurumları kurmuş olanlar vardı. Hatta birkaç kişi, çok önceleri rahmetli olmuştu. Açığa alınan 92 kişi ilk ay içinde maaşlarının tamamını, izleyen dönemde eğer bir devlet memuriyetine girememişlerse, maaşlarının yarısını almaya devam ettiler.
Ancak, bu kişilerden birinin sonu çok acı oldu. Bu ülkenin endüstriyel kimya alanında yetiştirdiği ilk uzman olan Cevat Mazhar Bey reform sonrasında kadrodan çıkarılanlar arasındaydı. Hükümet, çoğu arkadaşına lise öğretmenliği, okutmanlık gibi işler ya da dolgun maaşlı emeklilik verdiği halde kendisine bunlar yapılmadığı için onuru kırılan Cevat Mazhar Bey, yedi ay süren acılı bir inziva döneminden sonra durumu düzeltmesi için reformun mimarı Dr. Reşit Galip’le görüşmeye bel bağlamıştı ancak, Reşit Galip’in 5 Mart’ta veremden ölmesi üzerine tüm ümidini yitirmiş, 10 Mart 1934’te, Bebek Set Sokak’taki evinde koluna boryum klorid enjekte ederek hayatına son vermişti. Dönemin gazeteleri, 1931’de çıkan ve 1933 ve 1934’te iki kez ağırlaştırılan Matbuat Kanunu yüzünden olaya arka sayfalarında yer vermişler, üstelik ölüm nedenini de saklamışlar, “asabi bir buhran sonucu feci çırpıntılar içinde vefat ettiğini” yazmışlardı. (Cevat Mazhar Bey’in gerçek ölüm nedeni ancak 1982’de, yani olaydan yaklaşık 50 yıl sonra kamuya açıklanacaktı. )
DARÜLFÜNUN NEDEN KAPATILDI?
Maarif Vekili Dr. Reşit Galip, 1 Ağustos 1933’te verdiği demeçte (yine bugünün Türkçesi ile) şöyle açıklamıştı gerekçeyi: “Ülkede siyasi, sosyal büyük devrimler oldu, Darülfünun bunlara karşı tarafsız gözlemci kaldı, ekonomik alanda önemli hareketler oldu, Darülfünun bunlardan habersiz göründü. Hukukta radikal değişiklikler oldu, Darülfünun yalnız yeni kanunları tedrisat programına almakla yetindi. Harf devrimi oldu, öz dil hareketi başladı, Darülfünun hiç tınmadı. Yeni bir tarih anlayışı, millî bir hareket halinde bütün ülkeyi sardı, Darülfünun’da buna bir ilgi uyandırabilmek için üç yıl kadar beklemek ve uğraşmak lazım geldi. İstanbul Darülfünunu artık durmuştu, kendisine kapanmıştı…”
YAHUDİ BİLİM ADAMLARI
Peki, tasfiyelerle zayıflayan akademik kadrolar nasıl dolduruldu? İmdada Hitler rejimi yetişti. Bilindiği gibi Hitler’in iktidara gelmesinden üç ay sonra çıkarılan ‘Sivil Kamu Hizmetlerinin Yeniden Yapılandırılması’ kanunu ile Ari ırktan (Aryan) olmayanların (özellikle de anası-babası veya büyükannesi-büyükbabası Yahudi olanların) devlet hizmetinde çalışması yasaklanmıştı. Bu kanunla Türkiye’deki ‘üniversite reformu’nun üstüste düşmesi, deyim yerindeyse her iki taraf için de şans olmuştu. Öyle ki, 1933 yılının Temmuz ayında 100’ü aşkın anadili Almanca olan bilim adamı İstanbul Üniversitesi ile sözleşme imzalanmış durumdaydı. Bunlar arasında Yahudi olanlar da Yahudi olmayan ama politik nedenlerle Almanya’dan ayrılmak zorunda kalanlar/bırakılanlar da vardı.
Bugün Yahudi bilim adamlarının Türkiye’ye kabul edilmesini ‘hümanist’ nedenlere bağlayanlar çoğunlukta. Ancak İ. İzzet Bahar’ın kaynakçadaki makalesinden öğrendiğime göre bunun böyle olmadığına dair pek çok emare var. Öncelikle Yahudi profesörlerin Türkiye’ye gelmesine önayak olan Alman (Aryan) Prof. Philippe Schwartz’ın anılarında bu kişilerin Türkiye’ye gelişleriyle ilgili temaslar sırasında Yahudilik meselesinin geçtiğine dair hiç bir ifade yokmuş. İkinci olarak Türkiye’ye gelen Yahudi profesörlerden biri olan Fritz Neuman, anılarında sadece “ortak çıkarların uyuşması”ndan söz etmiş. Üçüncü olarak Maarif Vekili Reşit Galip, 6 Temmuz 1933 tarihinde bu profesörlere yaptığı konuşmada “bugün alışılmışın dışında örneği gösterilemeyecek bir iş yapabildiğimiz bir gün oldu. 500 yıl önce İstanbul’u kuşattığımız zaman Bizanslı bilginler ülkeyi terk etmişti ve buna engel olamamıştık. Bu bilginlerin büyük çoğunluğu İtalya’ya göç etti ve sonuç olarak Rönesans gerçekleşti. Bugün Avrupa’dan bunun karşılığını alıyoruz” diyerek, söz konusu ekibin Yahudi olmalarından dolayı değil Avrupalı olmalarından dolayı davet edildiğini ima etmiş.
ATATÜRK EİNSTEİN’I DAVET ETTİ Mİ?
Ama esas ipucu, bu soruya vereceğim cevapta gizli. 1933 yılının Temmuz ayı boyunca gazetelerde sözünü ettiğim kanundan sonra Almanya’dan ayrılıp ABD’ye gitmiş olan “Profesör Ayinştayn, üniversitede konferanslar vermek üzere senenin muayyen (belirli) zamanlarında İstanbul’a gelecektir,” türü haberler çıkmasına karşın, arşivlerde 1921’de Nobel Fizik Ödülü’nü alan teorik fizikçi Albert Einstein’ın Atatürk veya bir başka yetkili tarafından Türkiye’ye davet edildiğine dair bilgi/belge yoktur. İ. İzzet Bahar’ın makalesinden öğrendiğime göre, aksine, Einsteim, 17 Eylül 1933’te Başbakan İnönü’ye, ekinde 40 Yahudi profesör ve doktorun listesi bulunan bir mektup yazmış, bu mektupta söz konusu kişilerin, Türk devletinin görevlendireceği bir yerde, bir yıl ücretsiz çalışma sözü de vererek Türkiye’ye kabul edilmesini rica etmişti. Mektuba bugün pek çok kişinin sandığının tersine, olumsuz cevap verilmişti.
İnönü’nün 13 Kasım 1933 tarihli Fransızca cevabı özetle şöyleydi: “Sayın Profesör, Almanya’yı idare eden kanunlar yüzünden artık bilimsel ve tıbbi çalışmalarını Almanya’da yürütemeyecek olan 40 profesör ve hekimin Türkiye’ye kabul edilmelerini isteyen 17 Eylül 1933 tarihli mektubunuzu aldım. Bu beylerin hükümetimizin emirleri altında müesseselerimizde bir sene boyunca ücretsiz olarak çalışmayı kabul edeceklerini de not ettim. Teklifinizin çok cazip oluğunu kabul etmeme rağmen bu teklifinizi ülkemizin kanun ve nizamnameleriyle uyuşturma imkanı görmediğimi söylemek zorundayım. Sayın Profesör, bildiğiniz gibi kırktan fazla profesör ve hekimi mukavele ile istihdam ettik. Bunların çoğu mektubunuzun konusu olan profesör ve hekimlerle aynı siyasi şartlar içinde bulunmakta ve onlarla aynı vasıf ve kapasiteye sahip. (…) Sayın Profesör, isteğinizi tatmin edememekten dolayı üzüntülerimi bildirir, en derin hislerime inanmanızı rica ederim.”
İ. İzzet Bahar, ‘ilginç olan, Einstein’in mektubunun alınmasından çok kısa süre önce, 14 Eylül 1933 tarihinde yayınlanmış 14942 no.lu kararname ile hükümet, yabancı profesör istihdam etmek konusunda kararlı olduğunu gösterdiği halde, İnönü’nün cevabı, bu profesörlerin Einstein’in listesindeki ‘beylerden’ (yani Yahudilerden) olmaması gerektiği düşüncesini gösteriyor’ diyor. Nitekim, Einstein’a yazılan mektubun taslağının üzerinde bu gerekçeyi ima eden bazı notlar varmış.
İ. İzzet Bahar’a göre ihtiyaç olduğu ve bunun için kararname de çıkarıldığı halde, hükümeti Einstein’ın cazip teklifini reddetmeye sevkeden, büyük ihtimalle Prof. Philippe Schwartz’ın Türkiye’ye Ari ırktan (Alman) bilim adamlarını getirmeye söz vermesi idi. Ancak, kısa süre içinde, Aryan bilim adamlarının Almanya’da Yahudilerden boşalan pek çok cazip mevkiyi doldurmak varken, olanakları sınırlı Türkiye’ye gelmeye pek gönüllü olmadığı anlaşılmış, bunun üzerine Türkiye yüzünü tekrar Yahudi bilim adamlarına çevirmek zorunda kalmıştı. Böylece 1934 sonbaharından itibaren Yahudi asıllı veya politik olarak Nazi karşıtı bilim adamları tekrar Türkiye’ye gelmeye başlamıştı.
2000’li yıllarda bu hikaye, çeşitli süslemelerle Kemalist kadroların hümanistliğine, Nazi kurbanı Yahudilere 1492’deki gibi kucak açmasına, Atatürk’ün bilimadamlarına verdiği değeri anlatan örnekler olarak efsaneleştirilecekti…
(Einstein, geleneksel Hint şiirinin son büyük temsilcisi Tagore ile. 14 Temmuz 1930)
1948 TASFİYESİ
İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda Batı bloku içinde yer almak gerektiğinde, Ankara Üniversitesi’nin Yahudi asıllı Alman profesörlerinden Ernest Hirsch bir reform paketi hazırlamakla görevlendirilmişti. Hirsch, Avrupa’nın yedi üniversitesini incelenerek 1946 yılında oldukça demokratik bir kanun hazırladı. Ancak bu olumlu kanun bile 1948’de Pertev Naili Boratav, Niyazi Berkes ve Behice Boran’ın ‘komünistlik’ suçlamasıyla Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi’nden uzaklaştırılmasını önleyemedi.
Tasfiyenin işareti aynı fakültenin felsefe bölümünden Doç. Muzaffer Şerif’in 1944’de tutuklanmasıyla verilmişti. Muzaffer Şerif’in başını yakan, Kayseri’de pastırmanın faydalarını aşırı şekilde öven askeri veteriner Profesör Süreyya Aygün’e “Kayserililer pastırmadan bir heykelinizi yapıp sizi ansınlar artık” diye takılmasıydı. Aygün Muzaffer Şerif’i “benim şahsımda Türk ordusuna hakaret etti” diye şikayet etmiş, şikayet tutuklamayla sonuçlanmıştı. Ardından derslerinde komünizm propagandası yaptığı suçlaması eklenmiş, ülke içinden ve dışından gelen yoğun tepkilerle 1945’te serbest bırakılmıştı. (Hapisten çıkınca doğru ABD’ye giden ve ABD’nin en saygın üniversitelerinde el üstünde tutulan Muzaffer Şerif bir daha Türkiye’ye dönmedi.)
Diğerlerinin üniversiteden atılmasına giden yolun ilk taşını, DTCF Dekanı Prof. Enver Ziya Karal’ın Milli Eğitim Bakanlığı’na yazdığı rapor oluşturdu. Raporda, Boratav, Berkes ve Boran’ın Zekeriya Sertel’in Görüşler dergisine yazı vermeyi vaat ettiği, bunun okuldaki eğitim-öğretim açısından sakıncalı olduğu belirtiliyordu. Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel de bu kanıda olunca sözü edilen öğretim üyeleri bakanlık emrine alındı. Danıştay kararı iptal edince, iktidarın kışkırttığı veya göz yumduğu “milliyetçi talebeler” kararı protesto ettiler, Boratav’ın konferansını bastılar, Rektör Şevket Aziz Kansu’ya zorla istifa dilekçesi imzalattılar. Ardından iki yıl süren yargılama süreci başladı. Sonunda öğretim üyeleri üzerlerine atılı suçlardan beraat ettiler ama, bu baskılar sol-liberal eğilimki kesimleri yeni kurulan Demokrat Parti’ye yaklaştırdı. Bu süreçte, 1933’te gelip o tarihe kadar Türkiye’de kalan az sayıdaki yabancı görevli de istifaya zorlandı ya da kendiliğinden ayrıldı.
1402’LİKLER
Yaklaşık bir asır boyunca defalarca darbe yiyip, güç bela ayağa kalkan üniversiteye yönelik bir başka tasfiye harekatı ise, 12 Eylül 1980 darbesi sonrası yaşandı. Sol veya liberal görüşleriyle tanınan öğretim üyelerinin bir bölümü 6 Kasım 1982 günü yeni kurulan YÖK kararıyla, bir bölümü ise (71 kişi) 1983 yılında, 1971 tarihli 1402 Sayılı Sıkıyönetim Kanunu’na dayanarak üniversitelerden atıldı. Ayrıca protesto amacıyla görevlerinden istifa edenler oldu. Sonra bu kanun başka memurların işlerinden, öğrencilerin okullarından atılmasında kullanıldı. 1402’likler diye anılan bu aydınların sayısı bazı kaynaklara göre 5 bin, bazı kaynaklara göre 20 bin kişiye ulaşmıştı.
Başa dönersek, 2000 imzalı dilekçe, üniversitelerde yeni bir cadı avına gerekçe yapılmaya başladı bile. CB Erdoğan ‘tak’ diye emrediyor, YÖK ve üniversite rektörleri ‘şak’ diye uyguluyor. Adeta 1930’ların Almanyası, 1990’ların Türkiyesi… Ya da Orwell’in 1984’ü… Dileyelim ki, bu yanlıştan çabuk dönülsün. Türkiye’nin alnına yeni bir kara leke sürülmesin…
Bu yazıyı bitirdikten sonra hala enerjiniz kalmışsa hemen, kalmamışsa enerji topladıktan sonra lütfen Mahmut Çınar’ın “Türk Sağı’nın Temsilcisi Olarak AKP’nin Aydın-sevmezliği” başlıklı yazısını da (okumak için tıklayın) okuyun…
Özet Kaynakça: Necdet Sakaoğlu, Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2003; Ali Arslan, Darülfünundan Üniversiteye, Kitabevi Yayınları, 1995; Albert Malche, İstanbul Üniversitesi Hakkında Rapor, İstanbul, 1939; Mehmet Serhat Yılmaz, “Darülfünun Reformu-Darülfünun’dan İstanbul Üniversitesine Geçiş Süreci (1863-1933)”, Kastamonu Eğitim Dergisi, Cilt. 9, No:1, (Mart 2001), s. 245-260; Ernst E. Hirsch, Dünya Üniversiteleri ve Türkiye’de Üniversitelerin Gelişmesi, A.Ü. Yayınları, 1998; İ. İzzet Bahar, “1933’te Nazi Almanya’sından Gelenler, Hükümetin Yahudi Asıllı Akademisyenler Sorunu”, Toplumsal Tarih, Ocak 2014, S. 241, s. 50-55; Üniversitede Cadı Kazanı, 1948 DTCF Tasfiyesi ve Pertev Naili Boratav’ın Müdafaası, Hazırlayan: Mete Çetik, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2008; Haldun Özen, Entelektüel’in Dramı-12 Eylül’ün Cadı Kazanı
Küçük Kara Balık' ve Leyla Zana
25.1.2016 - Bu Yazı 743 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Başlıktan da anlamışsınızdır, bu haftaki yazım, 12 Haziran 2011, 7 Haziran ve 1 Kasım 2015 Genel Seçimleri’nden sonraki yemin törenleri sırasındaki tavrıyla, son iki seçim arasındaki kanlı olayları durdurmak için açlık grevi çıkışıyla, nihayet çözüm sürecini yeniden canlandırmak için (?) CB Erdoğan’dan randevu talep ettiğine ilişkin haberlerle (medya diliyle) defalarca ‘gündeme oturan’ Leyla Zana’ya dair. Leyla Zana’nın hayatı Kürt sosyal, kültürel ve siyasi tarihinin modern döneminin izdüşümü olduğu için sizin de ilginizi çeker diye düşündüm.
Yazıyı akademisyen Arzu Yılmaz’ın kaynakçada künyesini verdiğim yüksek lisans tezinden özetledim. Kürt Meselesi’ne dair çok önemli yazılarıyla tanıdığım ve büyük saygı duyduğum Arzu Yılmaz’ın da belirttiği gibi Leyla Zana kendine özgü biri. Öyle ki, kendisi hakkındaki tek bilimsel çalışmayı yapan Arzu Yılmaz’ın mülakat talebini reddetmiş bunun yerine kendi seçtiği belgeleri yollamış ona. Bu belgelerden en önemlisi Leyla Zana’nın 1999’da Ankara Ulucanlar Kapalı Cezaevi’nde kaleme almaya başladığı anıları. Hapse neden düştüğünü ise hatırlatmaya gerek yok herhalde. Yine de hikayesini birazdan ayrıntıyla anlatacağım. Başlıktaki Küçük Kara Balık ise en sonra… Aslında yok.gov.tr adresinden tezi indirip okuyabilirsiniz. Önce üye olmanız gerekir ama üye olmak çok kolay. Ben sadece konumuzla ilgili olan bölümlerden yaptığım bir özeti aktaracağım sizlere. Yani bu yazının esas yazarı Arzu Yılmaz. Ben ‘özetleyen’im. (Bir de okumayı kolaylaştırsın diye aralara başlıklar ekledim.)
“BUYRUN ÖĞRETMENİM PATATES!”
Evlenmeden önceki soyadıyla Leyla Dağlı, 1961’de Diyarbakır’ın Silvan ilçesine bağlı Bahçeköy adlı 7-8 haneli bir mezrada doğmuştur. Dört kız ve bir de erkek kardeşi vardır. Sözü şimdi Leyla Zana’ya bırakalım:
“Çocuksu heveslerim arasında, okuyup keşke doktor, eczacı ya da avukat olsam gibi hedefler olmasa da, hemşireliğe karşı bir ilgi ve sempatim vardı. Çünkü çevremizdeki hastalara iğne yapacak kimse bulamazdık ve bundan çok etkilenirdim. Elimde eski bir enjektör, fırsat buldukça yastık, yorgan ve döşeğe iğne yapar, her yanı delik deşik ederdim. Bu nedenle de öncelikle okumalı ve Türkçe’yi öğrenmeliyim diye köyümüzde okul olmadığı için komşu köydeki okula yazıldım. Sanırım ilk günlerdi.Tahtaya patates soğan gibi ürünlerin yer aldığı bir tabela asılmıştı. Öğretmen ‘Bu nedir?’ diye soruyor ve biz de yüksek sesle ve hep birlikte tekrarlıyorduk. Derste bir ara öğretmen ‘Çocuklar şimdi kim eve gidip patates getirebilir?’ diye sorunca, ben el kaldırdım. Ve koşarak kaldığım eve gidip soğan getirdim. Yarım yamalak Türkçemle ‘Buyurun öğretmenim patates’ deyince, öğretmen dahil herkes kahkahalarla gülmeye başlamıştı. O gün ezilmiş, mahcup olmuştum. Günlerce okula gitmedim. Sonra öğretmen ve arkadaşlarım gönlümü almaya çalışıp bir müddet daha okula gitmemi sağladılarsa da, okula devam edemedim ve bir daha da gitmedim…”
KENTLE İLK BULUŞMA
“Henüz 8-10 yaşlarındaydım. Babam beni köyden kente (Diyarbakır’a) doktora götürmüştü. Okur yazar olmadığım gibi, tek kelime Türkçe dahi bilmiyordum. Köyüm dışındaki bir yerleşim yerini ilk kez görmüştüm. Gördüklerim inanılır gibi değildi: Üst üste yığılmış evler (apartmanlar), ışıklı tabelalar, renkle reklam panoları, yanıp sönen neonlar, süslü dükkanlar, vitrinleri mankenli mağazalar görmüştüm. Vitrindeki mankenleri önceleri canlı sanmış, soluk alıp verişlerini göğüs hareketlerinden izleyerek hareketsiz duruşlarına anlam vermeye çalışmıştım. İlk kez gittiğim sinemada filmdeki arabaların üzerime geldiğini, öldürme sahnelerinde kurşunların alnımın ortasını hedeflediğini sanarak can havliyle babama sarılmıştım. Lokantada ilk kez kebap yemiş, ilk kez otelde kalmış, ilk kez giysilerimi seçebilmek gibi bir özgürlüğümün olduğunu görmüştüm...O güne kadar hiç bilmediğim, hayal bile etmediğim, edemediğim bir yaşamın ilkleriyle tanışmıştım. Köyü bir anda unutmuştum. Ya da hiç yaşamamıştım. Belki o gün ve o yaşta henüz doğmuş gibiydim. Belki de bir rüyaydı gördüklerim. Tanımsız duygularla bulutların üstünde uçar gibiydim. İşimiz bitip, köye dönmek için bindiğimiz otobüs Diyarbakır’dan uzaklaştıkça hüzün yüklü bir burukluk sarmalıyordu her yanımı. (…) Bir saatime bakmıştım, bir giysilerime. Bir düne bakmıştım, bir bugüne. Ne dünden kopabilmiştim, ne de bugünden. Aslında gördüklerim ne pembe bir rüyaydı, ne de bir başka dünyaya dair olan şeylerdi. Köylü-kentli, zengin-fakir ve ilkel-modern çelişkilerinin, içsel dünyamda yarattığı depremin enkazından yeni bir kimlik edinerek sıyrılmaya çalışıyordum sadece.”
TEYZE OĞLU İLE EVLİLİK
“Bir gün babamın pantolon, gömlek ve şapkasını giyerek köyü baştan aşağı dolaştım. Köy evine camiye giderek özellikle erkeklere görünmeye çalıştım. Amacım tepkimi bir biçimde yansıtmaktı. Kimi güldü, kimi küfür etti, kimileri ‘Bu kız bizimkilerin ahlakını bozacak’ diyerek beni kovaladı. Ancak buna rağmen çıkarmadım…” diye devam eder ancak 1975 yılında, henüz 14 yaşındayken babasının kararıyla evlenmek zorunda kalır Leyla… Yıldırım Türker’in 18 Kasım 2002 tarihli Radikal gazetesindeki yazısında şöyle anlatılır karar anı: “Mehdi Zana’nın anasına çay ikram ederken babası ona dönüp ‘Kızım seni veriyorum. Ne diyorsun?’ diye sordu. Deli kız çay tepsisini oracığa bırakıp babasını yumruklamaya başladı. Mehdi abisini tanıyordu elbet. Küçüklüğü onun mahpusluk serüvenini izleyerek geçmişti. Anasının muhalefetine rağmen babası sözünden dönmedi. Mehdi Zana’yla evlendirildi.”
Mehdi Zana kendisinden 20 yaş büyük ve babasının teyze oğludur. Evlendikten sonra Diyarbakır’a yerleşirler. Ertesi yıl 1976’da oğlu Ronay’ı kucağına alır ve başını örter. Mehdi Zana 1978 yılında bağımsız aday olarak girdiği seçimler ertesinde Diyarbakır Belediye Başkanı olur, 12 Eylül 1980 darbesinde tutuklanır ve 10 yıl hapiste kalır. O tarihte Leyla Zana’nın oğlu Ronay beş yaşında, kızı Ruken henüz karnındadır. Ve Türkçe bilmeyen Leyla Zana için adeta bir işkenceye dönen hapishane ziyaretleri başlar. Niye mi işkence? Kendisi anlatsın nedenini:
KÜRTÇE KONUŞMAK YASAK!
“Hiç unutmuyorum. 12 Eylül sonrasıydı. Eşim tutuklanmıştı. İlk görüşmemizde eşim kabine iki güvenlik görevlisinin yardımıyla getirilmişti. Tanınmayacak bir haldeydi. Ayakta duramıyordu. Ben Türkçe anlıyor fakat hiç konuşamıyordum. Kürtçe sadece ‘Nasılsın?’ diye sordum. Daha yanıt alamadan bir güvenlik şefinin uyarısıyla irkildim. ‘Kürtçe konuşmak yasak. Türkçe bilmiyorsan bakışarak konuşursun.’ Bakışarak konuşmaya dahi olanak tanınmadan görüş tamamlanmıştı. Görüştürülmeden biten görüş beni kendi gerçeğimle yüz yüze getirdi.”
(Leyla Zana bir açlık grevinde, Diyarbakır, 1990.)
Leyla Zana 1980-90 yılları arasında yeniden doğar adeta. Başından örtüsünü atar. Çocuklarıyla birlikte okuma-yazma öğrenir. İlkokul, ortaokul ve lise diplomalarını dışardan sınava girerek alır. 1987 yılında Diyarbakır İHD’nin kurucuları arasında yer alır. 1988’de ise, Yeni Ülke gazetesinde muhabir olarak çalışmaya başlar. 1991’de ÖSS için Adana’da kayıt yaptırır. Hedefi Ankara Hukuk Fakültesi’ne girmektir. Ancak o yıl yapılacak olan genel seçimlerde aday gösterilir…
O sırada İsveç’te sürgünde olan Mehdi Zana, Leyla Zana’nın milletvekilliğini kendisinin mi arzu ettiğine ilişkin soruya şöyle yanıt verir: “O Ankara’daydı çocuklarla. Bana geldiler insanlar burada, Leyla Bacı da yer alsın istiyoruz bu harekette dediler. Leyla ile oturduk konuştuk. Dedim, bak bu işin bedeli vardır, ölüm vardır cezaevi vardır.”
KÜLTÜRÜN OTANTİK KADIN İMGESİ
Seçim mitinglerde etek boyu ve kolları uzun, kırmızı, sarı, yeşil, mavi çiçek desenleri ile bölgenin tipik kadın kıyafetlerini andıran elbisesi, başında beyaz tülbenti, tülbentin üstünde sarı-kırmızı-yeşil bandıyla boy gösterir. Hapiste iken ‘Leyla’ya Özgürlük’ kampanyalarında kullanılacak olan bu fotoğraf hakkında şu yorumu aktarıyor Arzu Yılmaz: “Deniz Kandiyoti’nin kadınların milliyetçi projelere katılmasının analizini yaparken kavramsallaştırdığı biçimiyle bu fotoğraf, ‘geriliğin kurbanı’ ve ‘kültürün otantik göstereni’ olarak Leyla Zana’nın siyasal kimliğini koşullamaktadır. Yani “‘cahil ve köylü’ kadın imgesi, Zana’nın siyasi bir figür olarak taşıdığı değeri tayin etmektedir. Bu yönüyle Leyla Zana Kürtlerin ‘mağduriyetinin’ bir sembolü olarak siyasete girmiştir. Üzerinde taşıdığı elbise ya da tülbent ise kültürel olana yapılan göndermenin yanında ‘doğallığın ve saflığın’ da bir göstergesi niteliğindedir. Bu da mağduriyet üzerine temellenen ‘dava’nın, dillendirildiği kamusal alanda ‘haklılığı’nın pekiştirilmesine yardımcı olmaktadır. Bir ‘Kürt’ ve bir ‘kadın’ olarak taşıdığı tüm dezavantajlara rağmen, Türkiye ve dünya kamuoyunda tanınan bir isim olması ise sembolik değerini artırmaktadır.”
(1991 Genel Seçimleri, mitingde konuşma yapıyor.)
45 BİN TERCİH OYUNUN SORUMLULUĞU
Leyla Zana, HEP ve SHP ittifakının desteğiyle 45 bin tercih oyuyla ilk ‘Kürt kadın milletvekili’ olarak TBMM’ye girer. Ama işi kolay değildir. Neden mi? Kendisi anlatsın:
“(HEP Genel Başkanı) Fehmi Işıklar arkadaşlara sürekli bu koalisyon hükümeti mutlaka bir adım atacak ve mutlak bir çözüm bulacak diyordu. Bir toplantıda yine aynı şeyleri ifade edince ben söz istedim. Bana söz verilince sözlerime şöyle başladım. ‘Sayın Işıklar siz çok güzel şeyler söylüyorsunuz. Hepsine katılmak isterdim. Ama benim kafamda soru işaretleri var beni aydınlatmanı istiyorum’ dedim. Fehmi, ‘Nedir kafanı kurcalayan?’ dedi. Ben, ‘Şu anda bölgede bir savaş var. SHP bu savaşı durduracak güçte mi? Bu savaş sürdüğü müddetçe bunların bir adım atacaklarına ben inanmıyorum. Bu savaş durdurulmadığı taktirde biz orada ezileceğiz. Çünkü iki seçeneğimiz var ya halkın yanında olacağız ya devletin yanında. Çok basit bir örnek vereyim, bir mahalle veya sokak kavgasında iki kişi kavga ettiği zaman araya giren kimse en çok o dayak yer. Korkarım bizim sonumuz da böyle olur’ dedim. Bir arkadaş hiddetlenerek ‘Leyla sen sesini keser misin...’ dedi. Ben tekrar söz aldım. ‘Abi sana bu yetkiyi veren halk bana da aynı yetkiyi vermiş. Üstelik bana daha çok sorumluluk yüklemiş. Oylarıyla bu yükümü daha çok ağırlaştırmış. Sizler 15-20 veya 30 bin oyla seçildiniz. Ben ise 45 bin tercih oyuyla seçildim. Üstelik 21 erkeğin arasında ben bir tek kadınım. Anaların yükü de benim omuzlarımda’ dedim. Arkadaş hemen benden özür diledi, ‘Kusura bakma ne de olsa feodal bir yapımız var, kadınların konuşmasına tahammül edemiyoruz’ dedi. Toplantı sonrası beni yemeğe davet etti. Beraber yemeğe gittik. Yanımızda üç arkadaş daha vardı. Bana feodal bir zihniyetle yaklaşmalarını kabullenemiyordum ama onları da kırmak istemiyordum. Arkadaşın en hassas noktasını fark etmiştim. Yemek geldi. Yemeğimiz geldiği sırada garsona işaret ettim. Yemek hesabını bana getirin dedim. Garson şaşırmıştı. ‘Sayın milletvekilim nasıl olur, Sayın A.T. bana çok kızar’ dedi. Ben, ‘Sen bana getir, sana kızmasına izin vermem’ dedim. Arkadaşımız belki hayatında ilk defa bir kadının ısmarladığı yemeği yiyordu. Bırakalım bir kadını kendisinin bulunduğu bir masada asla bir başkası hesap ödeyemezdi. Bunu kendisine hakaret sayardı. Ödemeyi yaptım. Kendisi sonra fark etti. A.T. böyle bir şey olmaz diyordu. Kendisine anlatmaya başladım. ‘Abi benim amacım sana saygısızlık değil. Tam tersi sana saygım sonsuz, ama sana yardımcı olmak istiyorum. Kadını da bir insan olarak düşünmeni ve feodal yapını biraz kırmanı rica ediyorum’ dedim.”
VE O YEMİN TÖRENİ
Nihayet, 6 Kasım 1991 günü TBMM’de yapılan yemin töreni, Leyla Zana’yı hem Türkiye’de hem de dünyada tanınan bir isim yapar. O günün arka planını ve o gün neler yaşandığını Leyla Zana şöyle anlatır:
“6 Kasım 1991 günü yemin töreni için Meclis’teydik.Saat 15:00 civarıydı. Biz arkadaşlarla kulise geçtik. HEP Genel Başkanı Fehmi Işıklar gelir gelmez arkadaşları yanına çağırarak ‘Kesinlikle yemin töreni esnasında hiçbir mesaj verilmeyecek’ diyordu. Daha önce kararlaştırdığımız gibi işler yürümüyordu. Kürtçe mesajı verecek olan Batman milletvekili A. Kerim Zilan Meclis’e gelmemişti. Fehmi de caydığına göre bu görevi birileri üstlenmeliydi. Fehmi Bey ısrarla hiçbirimizin törende bir şey söylemesini istemiyordu. Ben ve Hatip (Dicle) kararımızı verdik. Hatip Türkçe, ben ise Kürtçe mesaj verecektik. Yemin töreni başlamadan önce ben kırmızı, sarı ve yeşilden oluşan eşarpları örerek saçlarıma geçirdim. Zaten seçim çalışmalarında hiç çıkarmamıştım bu renkleri. Diyarbakır’daki toplantıda Fehmi Işıklar’a gerekçemi belirtmiştim. Meclis’e taşıyacağımı bu bölge halkına verdiğim sözü tutacağımı, kendisinin bir itirazı olup olmadığını sormuştum. Fehmi ‘Sen takarsan bizim de takmamız lazım. Tabii eşarp değil de kravat bulursak takarız’ demişti. Ben de kendisine ‘Ben sizlere hediye edeceğim’ demiştim. Diyarbakır toplantısından sonra bu konuda hiç konuşmamıştık. Yemin töreninden yarım saat önce ben eşarpları takınca bir-iki arkadaş ‘Bizim kravatlar nerede?’ dediler. Ben de ‘Mehdi Zana İstanbul’da kravat bulamamış ama cep mendili yaptırmış’ dedim. Birçok arkadaş mendilleri takarken, aramızda takmayanlar da oldu.”
NEDEN KIRMIZI-SARI-YEŞİL?
Leyla Zana anlatsın nedenini: “Arkadaşlar arasında tartışmalar oldu. Kimisi bu renkleri taşımanın gereksiz olduğunu söylerken, ben ısrarla taşıyacağımı, istemeyenlerin takmayabileceğini belirttim. Gerekçem gayet açık ve netti. 1989’da özel bir kararname ile bu üç rengin kullanılmasına izin verilmiyor ve yasaklanıyordu. Çobanlar şalvarında bu üç renkten oluşan kuşakları bulundurdukları için dünya kadar işkence görmüş ve bu kuşaklarla dolaştıkları için güvenlik güçleri bir tanesinin boynuna bu kuşağı geçirip uzun süre yerlerde sürüklemişlerdi. Kamyoncular bu renkleri arabalarında kullandıkları zaman günlerce kamyonları trafikten men ediliyordu. En ilginci de seçim çalışmamda tanık olduğum bir düğün idi. Bismil’in bir köyündeydik. Köyde davul zurnalar çalınıyor. Herkes düğünde eğleniyordu. Ben konuşmamı bitirip düğün sahiplerine teşekkür etmek için odaya geçtim. Damadın annesine damat ve gelini tebrik etmek istediğimi bildirdim. Damadın annesi beni gelinin yanına götürdü. Ben gelini kutladıktan sonra, damadın nerede olduğunu sordum. Annesi damadın gittiğini söyledi. O tarihlerde gençliğin büyük bir kesimi gerillaya katılıyordu. Ben de damadın gerillaya katıldığını sanarak ‘Peki bu kızcağızın günahı neydi?’ diye sorduğumda insanlar gülüşmeye başladı. ‘Neden gülüyorsunuz?’ dediğimde oradakilerden biri ‘Damat gerillaya gitmedi ki, özel tim götürdü’ dedi. Ben şaşkındım. Ne diyeceğimi bilemedim. Annesi hemen bu üç renkten oluşan eşarpları kendi elleriyle örerek başıma bağladı. Bana dönerek ’Sen bana söz vereceksin. Bu renkleri yasaklayan parlamentoya böyle gideceksin’ dedi. Ben de 'ana’ya söz verdim. Benim hayatıma da mal olsa senin bu isteğini yerine getireceğim dedim. Çünkü damat bu üç renkten oluşan eşarpları boynunda taşıdığı için özel timler tarafından göz altına alınmıştı. Bu kadının sitemi, kalbinin kırıklığı ve hüzünlü bakışı beni o kadar etkilemişti ki; hiçbir güç beni kararımdan ve verdiğim sözden alıkoyamazdı. Yemin sırası Diyarbakır’a gelmişti. Hatip çıktı. ‘Ben ve arkadaşlarım bu yemin metnini Anayasa baskısı altında okuyoruz’ dediğinde birden kıyamet koptu. Bütün Meclis ayaktaydı. Kürsüye hücumlar başladı. Bütün fanatikler neredeyse Hatip’i parçalayacaklardı. Şoven duygular kabarmış kontrol kaybolmuştu. Kürt parlamenterleri büyük bir korku içindeydiler. Tek tek bana geliyorlar ‘Sakın sen bir şey söylemeyesin’ diyorlardı. Çok sevip saydığım bir arkadaş beni kulis bölümüne çağırarak beni ikna etmeye çalıştıysa da ben ikna olmadım.”
“LEYLA KENDİ KARARINI KENDİ VERİR!”
Öyle arkadaşları araya eşini bile koyarlar. Leyla Zana şöyle anlatıyor bunu: “Mehdi benim yapımı çok iyi bildiği için arkadaşa dönerek ‘Leyla kendi kararını kendisi verir. Ben kesinlikle kendisine karışmam. Ayrıca ben bir mesajın verilmesinden yanayım’ dedi. Ben tekrar Genel Kurul salonuna döndüm. Yerime geçip oturdum. Kürsüye çıkma sırası bana geldi. Ben oturduğum yerden gayet soğukkanlı bir şekilde kürsüye yürümeye başladım. Kürsüye çıkmadan tepkiler gelmeye başladı. Habire bağırıyorlardı. ‘Başının üstündeki bayrağı indir’ diyorlardı. Ben soğukkanlılığımı koruyarak kürsüye ulaştım. Yemin metnini (Türkçe) okudum. Bitirdikten sonra Kürtçe ‘Ben bu yemini Kürt ve Türk halklarının kardeşliği için okudum’ dedim. Bir anda sanki Meclis’in duvarlarına dinamit koymuştum. Başta Demirel olmak üzere diğer bütün milletvekilleri nasıl da masalara vuruyorlardı. Çoğu saldırmak için yerinde duramıyor, habire kürsüye çıkmak istiyorlardı. Meclis Başkanı Ali Rıza Septioğlu dayanamayarak Demirel’e kızdı ‘Niye kızıyorsun? Bir cümle Kürtçe konuştu da ne oldu?’ diyordu. Aslında fırsat verilseydi aynı mesajı Türkçe de verecektim. Ama o an kıyamet kopmuştu. Kimse kimseyi duyamıyordu. Beni ikinci defa kürsüye çıkardılar. Ben yemini tekrar okudum. Ve aynı sözleri tekrar ettim. Yine karşı çıktılar. Ben üçüncü sefer çıkmak istemiyordum. Israrla sözlerimizin geri alınması isteniyordu. Ben de buna karşı çıkıyor ve geri almayacağımı belirtiyordum. Hatip beni ikna etmek için yanıma geldi, ‘Biz iki adım attık. Bir deyim vardır, iki adım ileri bir adım geri’ dedi. Ben yine karşı çıktım ‘Olmaz’ dedim. Kendisi çıktı sözlerini geri aldı. Gerçi mesaj yerini bulmuştu. Daha sonra ben çıktım.Ali Rıza Septioğlu sürekli ‘Kızım, kızım...’ diyerek, ‘Sözlerimi geri alıyorum de ve yemin metnini oku’ diyordu. Ben kendisine dönerek ‘Sayın Başkan ben kardeşlikten söz ettim, geri alınması gereken kardeşlik midir’ dedim. ‘Eğer kardeşlik istenmiyorsa sen de geri al sözünü’ dedi. Sonuçta sözlerimizi geri alıyoruz dedik.”
KÜRTÇE’NİN DRAMATİK ROLÜ
Günümüzde bile ısrarla “Kürtçe yemin krizi” diye kodlanan bu olayın aslında, ‘Türkçe yeminde sonra edilen Kürtçe bir cümle”ten koptuğunun altını bir kez daha çizelim. Sonra devam edelim. Leyla Zana eşi Mehdi Zana’nın ağzından da kendi iradesinin altını çiziyor ama Arzu Yılmaz haklı olarak yine de soruyor: “Leyla Zana bu kararı kendi mi verdi yoksa -yemin törenini izleyen tarihlerde iddia edildiği gibi- PKK lideri Abdullah Öcalan’ın telkini/emri ile mi hareket etti? Bu sorunun yanıtı, Leyla Zana’nın politik bir figür olarak eylemlerinin öznesi olup olmadığını örneklemesi bakımından önemlidir. Zana’nın anılarındaki ayrıntılar -böyle bir telkin/emir eğer varsa dahi- diğer Kürt milletvekillerinin de benzer bir hazırlık içinde olduğunu ancak daha sonra bir mesaj vermekten vazgeçtiklerini göstermektedir. Dolayısıyla Leyla Zana’nın tüm baskılara rağmen kararında ısrarcı olması kendi iradesiyle hareket ettiğini düşündürmektedir. (…) Sonuçta Leyla Zana’nın hayatında Kürtçe’nin yeri dramatik bir tesadüfler zincirine işaret etmektedir. Bir bakıma Kürtçe yüzünden eğitimini tamamlayamayan Zana, yine Kürtçe yüzünden eşiyle cezaevindeyken konuşamamış ve yine Kürtçe yüzünden bu kez de TBMM’den uzaklaşmak durumunda kalmıştır. (Ve 10 yıl hapis yatmak zorunda kalacaktır. A.H.) Bu tesadüfler zincirinin bir başka ifadesi de Leyla Zana’nın Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmen temsil edildiği üç mekanla; okul, cezaevi ve meclisle ilk temasının her seferinde aynı sonla deneyimlenmiş olmasıdır.”
HAPİSTE BÜYÜMEK
Gerisini hızla anlatalım. Yemin krizi ile başlayan süreç HEP’in 1993’te kapatılmasıyla ilerledi, 2 Mart 1994’te ABD’de yaptığı bir konuşma bahane edilerek dokunulmazlıklarının kaldırılmasıyla derinleşti. Leyla Zana, Hatip Dicle, Orhan Doğan ve Selim Sadak 3 Mart 1994’te TBMM’den ‘yaka paça’ alınıp, tutuklandılar. 8 Aralık 1994 tarihinde DGM’nin aldığı kararla da 15 yıl hapse mahkum edildiler. Leyla Zana 1994 yılında Ankara Ulucanlar Kapalı Cezaevi’ne girdi ve burada tam 10 yıl kaldı…
Hapishane arkadaşlarında biri “Leyla Hanım hapiste büyüdü. Ve bu süreçte en çok büyüten kesim dış basın oldu. Doğrusunu söylemek gerekirse Türkiye’deki hareket Zana’yı doğru dürüst sahiplenmedi. Kürt kadın hareketi de sahiplenmedi. Dışarıdaki siyaset onları biraz geride bıraktı. HADEP döneminde yöneticilik yaptım ve biliyorum ki düzgün bir şekilde bu arkadaşlara giden parti kanallı avukatlarımız olmadı. Bir iki bizim de onaylamadığımız insanlar onlarla temas kurdu ve cezaevindeki insanlar onlara kimler dokunuyorsa onlardan dışarıdaki bilgileri alıyorlar. İstediğin kadar radyo televizyon dinle dışarıdaki yaşam farklı bir şey. Bu buradaki oluşumla arasına çok önemli bir mesafe koydu. Yalnız bırakılma hissi, onların kaile alınmadıkları fikri... bizim siyasetimiz o konuda yanlıştı.”
Bir başka hapishane arkadaşı da benzer şeyler söylüyor: “Zana (hapiste iken) HADEP Kadın Kollarından şikayet ederdi. İlgisiz olduklarından yakınırdı. Örneğin her gün Avrupa’dan düzinelerce mektup gelirdi. Bir keresinde ilkokul öğrencisi bir Alman çocuğun kendisine gönderdiği mektubu göstererek ‘Bak Türkiye’den böyle bir mektup alamıyorum. Neden?’ diye sordu.”
DANİELLA MİTTERAND’DAN: “SEVGİLİ KIZIM…”
Gerçekten de kendisiyle aynı kaderi paylaşan üç arkadaşı daha olmasına rağmen, Leyla Zana’nın ismi özellikle Batı kamuoyunda daha çok öne çıkmıştı. Dönemin Fransa Cumhurbaşkanı François Mitterand’ın karısı Daniella Mitterand 5 Eylül 1994 tarihinde Leyla Zana’ya “Sevgili Kızım” hitabıyla başlayan mektubunda “…senin demokrasiye olan inancın ve halkının yüz yüze olduğu ciddi problemlere politik çözümler arayışın Batı demokrasilerindeki kamuoyunda sempati yaratacaktır. Daha şimdiden Avrupa’daki en popüler Kürt kadını sensin...Türkiye senin aleyhine verdiği hükümle ağır bir bedel ödeme yükü altına girmiştir ” diye yazmıştı. Paris’te bir sokağa Leyla Zana’nın adı verildi, 1995 ve 1998 yıllarında Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterildi. Leyla Zana Nobel Barış Ödülü’nü alamadı ancak 1995’te Avrupa Parlamentosu’nun Sakharov Özgürlük Ödülü’nü aldı. (‘Aldı’ dedim ama ödülü fiilen alması ancak 9 yıl sonra mümkün olacaktı.) Ödül töreninde yapılan konuşmada Türkiye ve AB ilişkilerinin gelişmesi için sıralanan şartlardan biri olarak da, “Leyla Zana ve üç milletvekili arkadaşı hakkında verilen mahkumiyet kararının düşmesi şartına bağlı olduğu” ilan edilmişti.
İlgi o kadar ısrarlıydı ki, Avrupa-Türkiye Karma Parlamento Komisyonu’nun Kasım 2001’deki bir toplantısında, dönemin Devlet Bakanı Ayfer Yılmaz, Komisyon Başkanı Cohn Bendit’e “Ne yapacaksınız, dışarı çıkması için bu kadar uğraşıyorsunuz, evlenecek misiniz?” bile demişti!
“O SÜREÇTEKİ TEK YİĞİT VE NAMUSLU SES”
Leyla Zana Haziran 2004’de cezaevinden çıkar çıkmaz yoğun bir siyasi gündemin ortasına düştü. Kendisiyle birlikte 10 yıl hapis yatan arkadaşları Orhan Doğan, Hatip Dicle ve Selim Sadak’la birlikte Türkiye’nin dört bir tarafını dolaştı. Bu süreçte meydanlarda öne çıkan ve grubun lideri olarak görülen isim Leyla Zana oldu. Hatta basın onlardan bahsederken “Leyla Zana ve arkadaşları” demeye başladı sadece Bunun çeşitli nedenleri vardı elbette ama muhtemelen en önemlisi Abdullah Öcalan’ın desteğiydi.
Bu destek karşılıklıydı elbette. Leyla Zana, öteden beri Kürt sorununun çözümüne dönük bir muhatap arayışında tek ve mutlak lider Abdullah Öcalan’ı işaret etmekteydi. Tutukluluğu süresince, aralarında ABD ve Avrupa Devlet Başkanlarının da olduğu birçok kişiye yazdığı mektuplarda bu mesajı açıkça vermişti. Leyla Zana’nın bu çabalarının Abdullah Öcalan tarafından desteklendiği, daha da ötesinde, Öcalan’ın açıkça Zana’dan taleplerde bulunduğu görülüyordu. Örneğin “Avrupa’nın niyeti farklı. Avrupa bizi pazarlamaya çalışıyor. Leyla da bu ödülleri (Sakharov Ödülü) almasın... Onlara (Avrupalılara) mektup yazmalı, beni kullanarak paçayı kurtarmaya çalışıyorsunuz demeli,” diyordu. Örneğin “Avrupa iki yüzlüdür. Avrupa’ya şunu diyecekler. Benim örgüt kimliğim var. Ya terör listesinden çıkaracaksınız, ya kabul edeceksiniz. Olmazsa ödülünüzü almam. Kürt halkını sattınız desin,” diyordu. Örneğin “Bu süreçte tek yiğitlik yapan namuslu ses Leyla oldu. Sizin yaşınızda çocukları var. Görev almayabilir de. Ama siyasi mücadele yap diyorum. Legal demokratik alanda sözcülüğümü yapsın diyorum,” diye sesleniyordu. Ama Leyla Zana, bu tavsiyeleri dinlemeyerek Sakhanov Ödülü’nü almaya gitti ve 14 Ekim 2004 günü Avrupa Parlamentosu’nda yaptığı konuşmada ‘Türkiye’de işkence yoktur’ demekle kalmadı, ne Abdullah Öcalan’ın serbest bırakılmasına, ne de Avrupa’nın terör listesinde yer alan PKK’nın durumuna ilişkin bir tek cümle etti. Onun yerine demokratik ve barışçıl bir çözüm için kimlerin ne yapması gerektiğini vurgularken, “birlik, dayanışma ve barış”tan uzak tavırlarını eleştirdiği Kürtleri de çözümsüzlüğün parçası olarak tarif etti.
ÜMİT FIRAT: “FOTOJENİK DİYE ÖN PLANDA!”
16 Ekim 2004 tarihli Özgür Politika Gazetesi’nde okunan şu ifadeleri Leyla Zana’nın bu tavrının bir başka nedenine işaret ediyordu.
“Politika elbette öç alma işi veya sanatı değildir. Ama öç almayı akla getirmeyecek, düşmanlarını bile affedecek bir konuma gelmek için, önce zafer kazanmak gerekiyor. Ortada kazanımlardan söz edilse de, henüz bir zafer yok. O nedenle sözün doğrusu: ‘Öç almayı unut, ama Öcalan’ı unutma’ olmalıdır.”
İş burada da kalmadı. Aralık 2004’te Serbesti Dergisi’nin Genel Yayın Yönetmeni Ümit Fırat’ın başını çektiği bir grup Avrupa’da bazı basın-yayın organlarında (Le Monde ve Herald Tribune’de) yayınlanmak üzere bir bildiri hazırlamıştı. Bildiride Kürtlerin bağımsızlık da dahil birçok talepleri Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne hitaben duyuruluyordu. Bildiri Avrupa basınında ilk yayınlandığında altında imzası olanlar arasında Leyla Zana da vardı. Ancak Zana daha sonra yaptığı açıklamada bu bildiriye imza atmadığını, olayın “Bir yanlış anlama...”dan kaynaklandığını açıkladı. Tepkiler gecikmedi.
Bildirinin mimarlarından Ümit Fırat “Leyla Zana’nın adıyla birlikte anılmaktan rahatsızım. Leyla, güçlü politik formasyona sahip değil. Eğitim şartları, geldiği ortam buna elverişli değil. Ne öğrendiyse, 10 yıllık hapishane sürecinde öğrendi. Leyla, kadın olmasaydı, bu konumda olmazdı. Ne bugün ne de geçmişte. Leyla, fotoğraflarda güzel görünüyor. Fotojenik diye ön planda. Nedir Leyla’nın formasyonu, neyi hak etmiş, neyi söylüyor, neyi istiyor, bunlar tartışılmıyor. Leyla okuyup imzaladığı metnin içeriğini kavrayabilmiş değil. Tartışma çıkınca, ‘yokum’ dedi. Bu metin tartışma değil, imza metnidir. İmzalarsın ya da imzalamazsın. Leyla Zana 1994’te Saharov Barış Ödülü’nü alması Avrupa’nın iki yüzlülüğünün sonucudur. Halbuki ondan daha ağır durumda olanlar vardı. Leyla Zana’nın adının bu kadar ön planda olması, metne imza atan 200 kişiye haksızlık. Çünkü hepsi, önemli birer şahsiyet. Bu konudaki görüşlerimi, Serbesti Dergisi’nin yeni sayısında ayrıntıyla yazdım,” diyerek Leyla Zana’ya antipatisini en kaba şekilde ifade edecekti…
SUSKUNLUK DÖNEMİ
Muhtemelen bütün bunların sonucu olarak, 2005’te Öcalan’ın da uzun süredir “misyonunu tam anlamıyla yerine getirmemekle” suçladığı DEHAP (1994’te kapatılan DEP’in yerine kurulmuştu) fesh edilerek yerine DTP kurulduğunda, kadınlara yüzde 40 kota uygulamayı zorunlu kılan parti tüzüğü uyarınca partinin kadın eşbaşkanı, beklendiği gibi Leyla Zana değil, Aysel Tuğluk oldu. Hatta Leyla Zana partide görev bile almadı. Bunun nedeni hakkında hâlâ süren siyasi yasaklar olarak gösterildi.
Leyla Zana bu tarihten sonra adeta ortadan kaybolarak, bu siyasi yasakların ötesine geçen bir suskunluğa gömüldü. Hem yurt dışından, hem de Türkiye’den kendisiyle görüşmek isteyenlerin yoğun taleplerinin hiçbirine yanıt vermedi. Bu tutum sonucu merak edilenlerin yanıtı hep başkalarının söylediklerinde arandı. Bu durum örneğin Ali Atıf Bir’in Tempo Dergisi’nin 24 Şubat 2006 tarihli sayısındaki sayfasına şöyle yansıdı:
KİMDİR BU LEYLA ZANA?
“Ortalıkta lider figürü olarak Leyla Zana var ama Leyla Zana ile ilgili de o kadar bilinmedik şey var ki! Eğer bilsem söylentilere inanmayacağım. Kim bu Leyla Zana, ne yer ne içer? İnsan olarak nasıl biridir? Nasıl yaşar? Neye kızar? Çocukları ile arası nasıldır? Hapiste nasıl acılar çekmiştir? Bu acılar, aile yaşantısına nasıl yansımıştır? Arkadan birileri mi ittirmektedir? Kadın olmasının aşıladığı 'mağduriyet' duygusundan yararlanmak isteyen birileri mi vardır? Eğer partinin başına geçerse, hep 'barıştan' yana mı olacaktır? Kürt kimliğini, Türk kimliği ile nasıl örtüştürmektedir? 'Barış' çağrısı içeride bir yerlerden mi gelmektedir, yoksa hâlâ kalbinde 'nefreti' taşımakta mıdır? Merak ediyorum bu soruların yanıtlarını. Ama o, bu konularda 'sır' vermeyen bir tavır içinde... Leyla Zana ortaya çıkıp, kendini şeffaflaştırmadığı sürece, onun Zana'nın sadece kadın olduğu için öne itilen bir figür iddiasına inanmaktan başka yapacak bir şey yok. 'Kürt hareketi' demokratik bir platforma sağlıklı bir şekilde akmak, siyasi mücadeleye girmek istiyorsa, önce Leyla Zana'yı şeffaflaştırmak zorunda. Bunu yapmadığı sürece, Leyla Zana'nın bir piyon olarak görülme olasılığı çok yüksek.”
Leyla Zana’nın 2011 Genel Seçimleri’nde Diyarbakır’dan bağımsız milletvekili adayı olmasına kadar süren bu suskunluk döneminde hakkındaki haberler bile kendi ağzından değil, Mehdi Zana’nın ağzından yayınlandı. Mehdi Zana on yılı aşkın bir sürenin ardından, Leyla Zana cezaevinden çıktıktan sonra Türkiye’ye dönmüştü. Nursun Erel’le yaptığı röportajda Diyarbakır’da bir ev tuttuklarını ve yıllardır ayrı kalan aile fertlerinin artık bu evde birlikte yaşayacaklarını açıklamıştı. Anlamışsınızdır muhakkak, Mehdi Zana Leyla Zana’nın hem siyasi hem de özel yaşamında en kritik role sahip kişilerden biridir. Ama Mehdi Zana aralıklarla 16 yıl, Leyla Zana 10 yıl hapiste kaldığı için 30 yıllık evlilikleri boyunca sadece 5 yıl beraber yaşayabilmişlerdir. Mehdi Zana 2006’daki bir röportajında “Gerçeği konuşmak gerekirse evlenmemem gerekirdi. Önümde cezaevinin olduğunu kendisi de biliyordu… TC’den çok çekti. Çocuklarının çocukluğunu görmedi mesela. Ben de görmedim. Ronay 5 yaşındayken ben cezaevine girdim. 6 ay sonra Ruken dünyaya geldi. Çocuklar yalnız başlarına büyümek zorunda kaldılar. Mesela Leyla tam on senedir oğlumuz Ronay’ı görmemiş. Birkaç senedir Ruken annesini Ankara’da ziyaret edebiliyordu.”
Ancak çiftin yıllar sonra biraraya gelmesi en üst seviyeden eleştirilir. Öcalan’ın “...kocasıyla ilişkisini dondursun. O adamı kullanmak istiyorlar. ABD’ye gitti. Bir gün Fransa’da, bir gün İsveç’te. Ajan demiyorum ama ne yaptığı belli değil,” dediği yansır gazetelere. Mehdi Zana Tercüman gazetesine verdiği röportajda gayet nazikçe cevaplar bu sert müdahaleyi: “Abdullah’ın İmralı’dan karışmaması lazım.Talimat vermemesi lazım. Bir parti eğer cezaevlerinden, şuradan buradan talimat alıyorsa, parti değil başka bir şeydir. Leyla da böyle düşünüyor.”
TERCİH Mİ ZORUNLULUK MU?
Arzu Yılmaz burada da şu soruyu soruyor: “Leyla Zana’ya ilişkin özellikle son iki yıldaki gelişmeleri izleyen herkesin sorduğu soruların hala yanıtsız kalması akla iki şeyi getirmektedir: Birincisi Leyla Zana’nın zaten varolan bilgiler üzerinden şekillenen imajını onayladığı, ikincisi ise bu merakın nedeni olarak ortaya çıkan ‘liderlik’ konumundan uzak durmayı tercih ettiğidir. Peki bu tespitlerden hangisi doğru?”
Arzu Yılmaz’ın görüştüğü bazı kişilerin cevapları şöyle: “Kürt Hareketi’nin söyleminin dışarıya duyurulması konusunda Leyla Zana isminin çok etkili olduğu biliniyor. Bu etki sıradan köylü kadınlara ulaşma açısından da önemli. Örneğin Zana’yı gören kadınlar o da bizim gibi Türkçe okuma yazması yoktu…. diyerek; o başardıysa biz de başarabiliriz diyorlar. Leyla Zana köylü kadınların da örgütlenebileceğinin iyi bir örneğidir. Ancak Kürt kadın hareketi için bir temsil yeteneği yoktur. Daha önce herkes için bir semboldü. Ama bugün örgütlü kadın için dağdakilerin ne söylediği Zana’nın söylediklerinden daha önemli.”
“Cezaevinde çıkınca siyasette aktif rol almak istemediğinden bahsediyordu. Yani mücadele içinde yer alacağını ancak ön planda olmak istemediğini söylüyordu.Başkan Avrupa’dan sorumlu olmasını istedi ama kabul etmedi. Ama Avrupa da kolay değil tabii. Zaten Avrupa Parlamentosu’nda ‘Türkiye’de işkence yoktur’ demekle büyük bir gaf yaptı. Bu da ona ders oldu. Ayağını yere daha sağlam basması ne söyleyeceği konusunda daha hazırlıklı olması gerektiğini gördü ve geri çekildi.”
“Leyla Zana’nın bundan sonra temsil yeteneğinin kalmadığını düşünüyorum. O rüya bitti. Ancak barış için bir çaba harcarsa bilmem ama… zaten kendi isteği de yok, böyle bir arzusu heyecanı olduğunu sanmıyorum. Ancak kendi isteğiyle bu işten vazgeçti de denilemez. İşin ne kadar zor olduğunu, ne kadar ona bağlı olmadığını gördü. Kürtler çok genişledi, genişlediği oranda da çeşitlendi. Kürt hareketi lidere bağlı bir hareket bu lider de Öcalan ama öte yandan da bilinç öyle bir düzeye geldi ki, kimse lidere de tahammül edemiyor…”
(Leyla Zana 2014 Newroz’unda…)
CESUR MU CESUR, KARARLI MI KARARLI
Gelelim başlıktaki küçük kara balığa…
“… Küçük Kara Balık çelimsiz, sığ ve ancak kar sularıyla beslenen ırmak balığıdır. Tutucu, kıskanç ve bağnaz çevresinin tüm baskılarına karşın, denizi bulmak üzere yola çıkar ve minik cüssesine aldırmadan, kocaman yüreğiyle dalar suların derinliğine. Nice tuzaklar, girdaplar, şelaleler aşar… Nice engellere, baskılara göğüs gerer...Direnir ve direndikçe sığmaz olur engin sulara. Eyvah her şey bitti derken kertenkelenin, kurbağanın, salyangozun, ceylanın dostluklarıyla umutlanır bir anda. Kaşıkçı kuşu yutsa da onu, denize olan özlemi ve özgürlüğe olan sevdasıyla kurtulur kaşıkçının torbasından. Testere balıkları, yılanlar, yengeçler, karabataklar ve onu bir lokmada yutmaya hazır soydaşlar, türdeşler… Hiç beklemediği yer ve zamanlarda gelen ağır darbeler...Her yanı yara, bere, kan revan içinde. Ama o yine kararlı, yine dirençli ve biliyor ki, asla geri dönüşü yoktur bu yolun (...) İsyan etmiştir bir kere. Üstelik pişman da değildir. Her şeye rağmen ve her şeye inat, can pahasına da olsa gitmeli, gitmeli, gitmeliyim der ve gider. Küçük Kara Balık, ne filozof, ne bilge, ve ne de zamane çocuğu. Hele hele, akıl yitirenlerden, akıl bozanlardan hiç değil. Aksine inançlı mı inançlı. Cesur mu cesur. Kurnaz mı kurnaz ve kararlıdır ayrıca. Aykırı ve kabına sığmayandır. Akarsuların, ırmakların, nehirlerin değil, denizlerin sonsuzluğundadır artık. Nesilden nesle anlatılır. Dilden dile dolaşır. Kırmızı, sarı, yeşil, mavi, turuncu ve beyaz renk renk balık izindedir küçük kara efsanenin. Çünkü, o özgür bir dünya için, küçücük dünyaları ve her şeyden önce kendi dünyasını darmadağın ve yerle bir etmiştir.”
Bu satırlar, Leyla Zana’ya ait. Tezine, Özgür Gündem Gazetesi’nin 13 Aralık 1997 tarihli sayısında yayımlanan bu metaforik anlatıyla başlayan Arzu Yılmaz’a göre Leyla Zana’nın İran Şahı Rıza Pehlevi’nin muhalifi yazar Samed Behrengi’nin Küçük Kara Balık adlı masalından yola çıkarak kaleme aldığı yukarıdaki metinde, ‘küçük kara balık’a ilişkin her ayrıntı, adeta Leyla Zana’nın kişisel tarihinin bir yansıması niteliğindedir: “Öncelikle esmer ve minyon bir fiziğe sahip Zana’nın, ‘küçük, kara ve çelimsiz’ olarak tasvir ettiği masal kahramanıyla kendini özdeşleştirdiği görülüyor. Öte yandan ‘tutucu, kıskanç ve bağnaz’ sözcükleri bir ırmağı tasvir etmekten çok Zana’nın yaşadığı çevreyi anlatıyor. ‘...tüm baskılara karşı, denizi bulmak için yola çıkar’ satırları, Zana’nın evinden ve köyünden kopup daha geniş bir çevreye, dünyaya açılmasına işaret ediyor. ‘Küçük kara balık’ın önüne çıkan ‘…testere balıkları, yılanlar, karabataklar’ ise girdiği yeni çevrede karşılaştığı zorluklara bir gönderme niteliği taşıyor. Bu noktada en dikkat çekici olanı, ‘...onu bir lokmada yutmaya çalışan soydaşlar, türdeşler’ satırlarıdır. Bu satırlar Zana’nın mücadelesinde, ait olduğu Kürt toplumundan ve ‘türdeş’i kadınlardan destek bulamadığını gösteriyor. Ancak bu tablonun ‘mağdur’ karakteri, masal kahramanına yakışır bir biçimde ‘inançlı ve cesur’ olarak resmediliyor. Çünkü o, ‘aykırı ve kabına sığmayan, sığ sulardan denizlere doğru’ yola çıkan biridir. Zana, bütün engellere rağmen idealini gerçekleştiren masal kahramanını ‘nesilden nesle, dilden dile dolaşan’, zamanın ve mekanın boyutlarını aşan biri olarak konumlandırma yoluyla da ödüllendiriyor. ‘Küçük Kara Balık’ın sonu, Leyla Zana’nın bir politikacı olarak kendine biçtiği rol hakkında da bize fikir veriyor. Örneğin ‘kırmızı, sarı, yeşil... çeşit çeşit balık izindedir küçük kara efsanenin’ sözlerinin ilk akla getirdiği Kürt hareketinin simgeleşen renkleridir. Bu anlatımda balıklar, Kürtler’i; peşinden gittikleri ‘küçük kara efsane’ ise Leyla Zana’yı işaret ediyor.” “Bu masalda ‘Nice tuzaklar, girdaplar, şelaleler aşan, nice engellere, baskılara göğüs geren, direnen ve direndikçe engin sulara sığmayan’ kara efsanenin çabalarının ödülü ‘nesilden nesle, dilden dile anlatılan’ bir efsane olmaktır. Leyla Zana gerek Kürtler arasında, gerekse dünyada ulaştığı ünle bir anlamda bu ödülü çoktan almış görünmektedir. Geriye ise sadece bu ünü korumak, ya da başka bir ifadeyle riske atacak mücadeleler içine girmemek kalmaktadır.”
Kaynak: Arzu Yılmaz, “Siyaset ve Kadın Kimliği: Leyla Zana”, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
.
1919-1920 Sevr sürecinde Kürtler
1.2.2016 - Bu Yazı 375 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Son günlerde “Sykes-Picot ve Lozan çöktü, Sevr yeniden masada” türü başlıklar etrafında ateşli tartışmalar dönüyor çeşitli mecralarda. Sykes-Picot Antlaşması hakkında Radikal’de (okumak için tıklayın) kısa adıyla Sevr, uzun adıyla Sevr Barış Antlaşması hakkında Taraf’ta (okumak için tıklayın) yazmıştım. Bu ikinci yazıda Sevr sürecinin köşe taşlarını oluşturan 18 Ocak 1919- 27 Haziran 1920 tarihli Paris Barış Konferansı’nın, 12 Şubat 1920’de başlayan Londra Konferansı’nın ve 19-26 Nisan 1920 tarihli San Remo Konferansı’nın arka planını detaylı biçimde anlatmıştım ancak Kürtlerin Sevr sürecindeki tavrına değinmemiştim. Bu hafta o eksik parçayı tamamlamaya çalışacağım. Ama eksik parçayı yerine oturtmanız için yukarıda sözünü ettiğim yazıları okumanızı naçizane tavsiye ederim.
(18 Ocak 1919 tarihinde başlayan Paris Barış Konferansı)
PARİS KONFERANSI’NDA KÜRTLER
Birinci Dünya Savaşı, İtilaf Devletleri’nin kesin zaferi ile bittikten sonra, sıra galiplerin mağluplara diz çöktürmesine gelmişti. Bunun koşulları 18 Ocak 1919’da başlamasına karar verilen Paris Konferansı’nda tespit edilecekti. Konferansın arifesinde Kürt Teali Cemiyeti (KTC) reisi Seyid Abdülkadir Bey başkanlığındaki bir Kürt heyeti, İngilizlere Kürt taleplerini içeren bir metin sunmuşlardı. Bir küçük parantez açayım: Osmanlı Şûra-yı Devlet (bugünkü Danıştay’ın öncülü) Reisliği de yapmış olan Seyid Abdülkadir sıkı bir Osmanlıcı idi ve siyasi hedefi Hilafeti de koruyarak Osmanlı Devleti içinde Kürtlere otonomi (özerklik) verilmesiydi. Ancak bunun için Kürt toplumundan çok ABD, Britanya ve Fransa gibi dış güçlere bel bağlamıştı. Cemiyetin belkemiğini oluşturan Bedirhanlar ve Cemilpaşazadeler gibi Kürt aristokratları ise bağımsız bir Kürdistan için mücadele ediyorlardı. Ancak destekçileri çok azdı. Metinde Van, Bitlis, Harput, Diyarbakır ve Musul illerinde ezici çoğunluğun; Sivas, Konya, Ankara, Adana ve Halep illerinde belirli bir kesimin Kürt olduğu ileri sürülerek şu isteklerde bulunuyordu:
1.Sınırları kesinlikle saptanmış bir bölgenin kendilerine verilmesi, 2.İngiliz Mandası altında özerklik tanınması, 3. İsteklerini savunmak için Paris Barış Konferansına bir heyet gönderilmesine yardım edilmesi.
İngilizlerin bu taleplere tepkisi doğrudan olmadı. Önce, epeydir Paris’te yaşayan Şerif Paşa’yı Kürt temsilcisi olarak kabul ettiler, ayrıca Binbaşı Edward W. C. Noel’i Anadolu’daki Kürtlerin kendi kendini yönetecek durumda olup olmadığını tespitle görevlendirdiler.
(Kürt Teali Cemiyeti’nin üyelerinden bir grup. 1918)
ŞERİF PAŞA’NIN MİSYONU
Şerif Paşa, II. Abdülhamit'in çok güvendiği Mehmet Sait Paşa’nın oğluydu. Süleymaniyeli bir Kürt olan Mehmet Şerif Paşa, Cezayir-i Bahr-i Sefid Valiliği, iki kez Hariciye Nazırlığı, Berlin Sefirliği, Şûra-yı Devlet Reisliği yapmıştı. Oğul Şerif Paşa ise Mektebi Sultaniye’nin ardından Fransa’daki Saint-Cry Askeri Akademisi'nde okumuş, 1890'larda 'Paşa' unvanı almış, ardından Brüksel ve Paris'te Askeri Ataşelik yapmış, 1898’de İsveç’in başkenti Stockholm’e orta elçi olarak atanmıştı. Şerif Paşa II. Meşrutiyet'in 24 Temmuz 1908'de ilanından bir ay sonra elçilikten istifa edip İstanbul'a gelecek ancak anlaşamadığı İTC’den istifa ederek Paris’e yerleşti. Bu dönemde Prens Sabahaddin’in Ahrar Fırkası’na yaklaşan Şerif Paşa’nın lakabı Fransızlar arasında ‘Beau Cherif’ (‘Yakışıklı Şerif’) İttihatçılar arasında ‘Boş Herif’ idi. e çevirerek alay konusu yaptı. 11 Haziran 1913’te Mahmud Şevket Paşa’ya yönelik suikasttan sonra İttihatçıların muhaliflere yönelik sert politikaları üzerine Şerif Paşa HİF’e yaklaştı. İttihatçıların buna cevabı başarısız bir suikast girişimi oldu. (Paşa yerine damadı öldürülmüştü.) Bunun üzerine, Şerif Paşa, Almanya’nın Rusya’ya savaş ilan ettiği 1 Ağustos 1914'te, Saint Cry Askeri Okulu’ndan mezuniyetini ileri sürerek Fransız ordusunda görev alma başvurusu yaptı ancak başvurusu kabul edilmedi. Bu tarihten sonra Şerif Paşa tüm enerjisini bağımsız bir Kürt devletinin kurulmasına hasretti. Ancak İngilizler, Şerif Paşa’nın Kürtlerle organik bağının çokta koptuğunun, hatta Kürtçe bilmediğinin farkındaydılar. Yine de o tarihlerde daha uygun bir aday yoktu yakınlarında.
(Şerif Paşa ve Bogos Nubar Paşa)
BİNBAŞI NOEL’İN MİSYONU
Daha önce Hindistan ve İran’da görev yapan ve bu arada Kürtçe öğrenen Binbaşı Noel’e gelince, 1919 yılında Britanya’nın İstanbul Sefareti Müsteşarı Hohler’in merkeze yazdığı bir rapordan öğrenelim nasıl biri olduğunu: “Benim sorunum Kürtler. Noel, Bağdat’tan buraya geldi. Çok iyi insan, çok güçlü biri. Fakat, diğer bakımdan da Kürtlerin peygamberi olmak istiyor. Kürtler gibi kimse yoktur, onlar çok asil, çok iyiler diyor. Ermenilerin ise değersiz ve hilebaz oldukları görüşünde. Kürtler hiç Ermeni öldürmedi, aksine onları korudular, fakat Ermeniler Kürtleri öldürdüler, diyor. Korkarım ki, Noel bir Kürt Lawrenci olabilir. Mezopotamya şimdi bizim olduğuna göre ona bir Kürt devleti kurdurup kuzey dağlarını böylece koruyabiliriz. Binbaşı Noel, bir ‘Kürt Lawrence’dir!”
Aynı günlerde İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Sir A. Calthorpe, Britanya Dışişleri Bakanı Lord Curzon’a şu gizli raporu gönderiyordu: “Binbaşı Noel, Kürt şefleriyle görüş birliğine varırsa, bundan büyük faydalar sağlayacağını söylüyor. Bunlar, İstanbul’da Abdülkadir ve Bedirhan ve daha az önemli bazı kişilerdir. Bunlar, şüphe uyandırmamak için Noel’den ayrı olarak Kürt bölgesine gidecekler. Türkler, Paris’teki sulh konferansına Kürtlerin de geleceğinden korkuyorlar. Kürtler henüz Mustafa Kemal’e karşı ayaklanmadı. Noel bunu başaracağından emin..”
(Binbaşı Edward W. C. Noel)
MUSTAFA KEMAL SAMSUN’DA
Peki o sırada Anadolu’da neler oluyordu? 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Mütarekesi imzalandıktan sonra, Rus işgaliyle birlikte, daha önce Osmanlı hükümetleri tarafından yerlerinden sürülen ve bir kısmı Rusya’ya geçen Rumlar Karadeniz bölgesine geri gelmeye başlamışlar ve Rum çeteleri Samsun, Merzifon, Amasya bölgelerinde örgütlenmeye devam etmişlerdi. Hatta 1918 Kasım ayı içinde Merzifon yöresindeki bazı Türk köylerini yağmalamışlardı. Hamdi adlı bir teğmenin askerleriyle dağa çıkması ve Türk köylülerini örgütlemeye başlaması üzerine İtilaf Devletleri, İstanbul’daki hükümeti, durumu kontrol etmemekle, dolayısıyla Mütareke’yi ihlal etmekle suçlayacaktı. Bunun üzerine Sultan Vahdettin Türk çetecilerini yola getirmesi için geniş yetkilerle donattığı Mustafa Kemal’in Dokuzuncu Ordu Müfettişi sıfatıyla Samsun’a göndermişti. Kutsal İsyan romanını yazarı Hasan İzzettin Dinamo’ya göre, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a gelen Mustafa Kemal’in ilk işlerinden biri Havza’da bölgenin namlı kabadayılarından Topal Osman Ağa ile görüşmek ve “Pontus belasından kurtulmayı Topal Osman’ın tecrübeli ellerine” bırakmak olmuştu. Topal Osman da “Siz hiç merak etmeyin Paşam. Bu Pontus Rumlarına öyle bir tütsü vereceğim ki, hepsi mağaralarda eşek arısı gibi boğulacak” demiş ve hemen işe koyulmuştu.
MUSTAFA KEMAL’İN TELGRAF DİPLOMASİSİ
Mustafa Kemal bundan böyle dikkatini Kürtlere çevirecekti. 28 Mayıs 1919’da, dört Kürt aşiret reisine çektiği telgraflarda kendisinin Sultan tarafından atandığından ve yakın bir zamanda Kürdistan’ı ziyaret etmek istediğinden bahsetmiş ve aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin işgalci Avrupalıların elinden kurtuluşu için, mücadelede kendilerinden destek istemişti. Aynı gün, Osmanlı Meclis-i Mebusan’ı üyesi Diyarbakır’daki Kürt Derneği’nin üyelerinden biri olan Kamil’e bir telgraf çekti. Telgrafta, Kürt ve Türk arasındaki her nefret ve düşmanlığın felaketle sonuçlanacağı konusunda Kamil’i uyarıyor ve bundan dolayı da iki millet arasındaki birlik ve kardeşliğin korunmasını istiyordu.
11 Haziran 1919’da, Diyarbakırlı Cemil Paşazade yoluyla Kürt’lere bir mesaj gönderdi ve onlara açıkça şunu yazdı: “İngiltere, bağımsız Kürdistan haritasını Ermenilerin çıkarına kurban ediyor. Kürtler ve Türkler birbirlerinin gerçek kardeşleridir ve birbirlerinden ayrılmaları mümkün değildir. Bizim varlığımızın Kürtlerin, Türklerin ve bütün Müslümanların yardımına ihtiyacı var. Genel olarak hepimiz bağımsızlığımızı korumalıyız ve ülkemizin bölünmesine izin vermemeliyiz. Ben Kürtlere, Osmanlı Devleti’nin parçalanmaması şartı ile onların gelişmesine ve ilerlemesine vesile olacak bütün hukuk ve imtiyazın verilmesinin yanındayım.”
KAZIM KARABEKİR’E TELGRAFLAR
Mustafa Kemal, 17 Haziran 1919’da, Erzurum’da bulunan 15. Kolordu Kumandanı Kazım Karabekir’e gönderdiği bir telgrafta şöyle diyordu: “Diyarbakır’daki Kürt kulübü İngilizlerin kışkırtmasıyla İngilizlerin koruyuculuğunda bir Kürdistan kurmak amacını takip ettiği anlaşıldığından kapattırılmıştır. Üyeleri hakkında yasal kovuşturma yapılıyor. Kürdistan’ın tanınmış beylerinden aldığım birçok telgraflarla dağıtılıan bu Kürt kulübünün hiçbir Kürdü temsil etmediği, birkaç serserinin girişimlerinin sonucu bulunduğu ve vatan ve milletin bütünüyle bağımsız ve özgür yaşaması uğrunda her fedakarlığı ve bu konuda emirlerimize hazır bulundukları bildirilmektedir…”
24 Haziran 1919 tarihinde yine yine Kazım Karabekir’e gönderdiği telgrafta Binbaşı Noel’in faaliyetlerine ve Kürtlerin tepkisine dair şunları söylüyordu: “Mr. Noel adlı bir İngiliz Binbaşısı Urfa’dan Siverek yoluyla Viranşehir’e giderek ‘Milli’ aşiretlerin başkanlarıyla görüşmüş ve Urfa’ya dönmüştür. Osmanlı Hükümeti aleyhinde pek kötü propagandalar yapmıştır. Aşiretlerin başkanlarından aldığı kesin cevaplar kendisini sevindirmemiştir. Kürtler kayıtsız şartsız devletten ve Türk kardeşlerinden ayrılmayacaklarını, bu uğurda en son nefeslerine varıncaya kadar canlarını vermeye hazır bulunduklarını söylemiştir. Ve adı geçenin vermek istediği çok miktarda parayı kabul etmeyerek namus ve vatanlarını koruma isteklerini göstermişlerdir…”
Mustafa Kemal, Sivas Kongresi sırasında (Erzurum ve Sivas kongrelerindeki Kürt temsilini ayrı bir yazıda ele alacağım), 10 Eylül 1919’da Elazığ’da görevli süvari birliği komutanı İlyas Bey’e, ‘Kürtçülük cereyanına asla zemin bırakılmaması’ konusunda kesin emir verirken, 15 Eylül 1919’da Malatya Mutasarrıfı aracılığı ile Hacı Kaya ve Şatzade Mustafa’ya gönderdiği telgrafında şöyle diyordu: “Din, namus sahibi büyükler yaşadıkça, Türk ve Kürt’ün birbirlerinden ayrılmaz iki öz kardeş olarak yaşamakta devam edeceği ve Hilafet etrafında sarsılmaz bir vücut halinde kalacağı şüphesizdir.”
(Mustafa Kemal Erzurum’da)
ŞERİF PAŞA’YA SEYİD ABDÜLKADİR’İN TEPKİSİ
Ancak sadece Mustafa Kemal’in yönlendirdiği Kürt aşiret liderleri değil, özerklik yanlısı Seyid Abdulkadir Bey de hoşnut değildi duyduklarından. Kürt Birliği Merkez Komitesi Başkanı sıfatıyla 2 Ekim 1919’da Sevr Konferans Başkanlığı’na gönderdiği bir notada şöyle diyordu örneğin: “Kürdistan’ın Güney ve Kuzey olarak iki farklı bölgeye ayrılmasıyla ilgili söylentiler durmak bilmiyor. Kürdistan’ın böylesi bir bölünmüşlüğünün, Yakın Doğu’nun durumunu kuvvetlendirmeyeceğini sayın ekselansların dikkatine çekerim. İttihat Terakki Hükümetinin baskısı altında olmayan yerlerde Kürtler, İtilaf Güçlerine karşı silah çekmeyi reddettikleri gibi, Türklerin hâkimiyetlerini kuramadıkları bölgelerde Ermenileri korudular. Şimdi Konferansın adaletinde, bölünmez bir Kürdistan’ı beklemektedirler. Gerçekte, Konferans’a şerefle sunduğumuz Kürdistan sınırları içindeki etnik formu bölmek istemek ve farklı güçlerin mandasına vermek, bu parçaları sonu bilinmez karanlıklara sürükleyecektir” diyordu.
ŞERİF PAŞA-BOGOS NUBAR PAŞA ORTAK BİLDİRİSİ
Tepkilere rağmen 20 Kasım 1919’da da Kürt Temsilcisi sıfatıyla Şerif Paşa ile Ermeni Temsilcisi sıfatıyla Bogos Nubar Paşa “Birleşik Bağımsız Ermenistan ve Bağımsız Kürdistan” konusunda ortak bildiri yayınladılar. Tepkiler yeniden şiddetlendi. KTC azalarından Dr. Abdullah Cevdet Bey “Benim fikrime göre ayrıca bir Kürdistan ve Ermenistan teşkili mümkün değildir. Bu iki unsur birbirine tamamen karışık bir halde bulunduğundan aralarında bir hudut çizilemez (…) Kürtlerin ve Türklerin ayrı ayrı idarelerde bulunmaları, ayrı ayrı kendi başlarının çarelerine bakmaları her iki millet için hayırlıdır.” demişti örneğin.
Kahire’deki Kürdistan Bağımsızlık Komitesi adına Mardinzade Mehmet Arif Paşa da Şerif Paşa’ya bir mektup göndererek, “Kürdistan’ı oluşturan yedi vilayetten Erzurum, Sivas, Diyarbakır, Van, Bitlis, Harput ve Musul’dan bir karış toprağı Ermenilere bırakmanın imkânsız olduğunu, bir Kürdistan Hükümeti oluşturulduğunu, Kürdistan’ın ne İran’a ne de Mekke Emirliği’ne katılabileceğini, bağımsızlığını temin için, ne Avrupalı güçlerden, ne de barış konferansından bir şey beklediklerini belirtmişti. Mektup, “Avrupalı güçler eğer askeri kuvvetlerine dayanarak, bu Müslüman bölgeleri Osmanlı İmparatorluğundan zorla ayırıp, bir Ermeni devleti kurarsa 24 saat içinde bu bölgede tek bir canlı Ermeni’nin kalmayacağını bilsinler” diye bitiyordu.
KÜRT AŞİRET LİDERLERİNDEN İTİLAF DEVLETLERİ’NE
Ardından 27 Aralık 1919 tarihinden beri Ankara’da olan Mustafa Kemal’in yönlendirdiği yeni bir yazı, karikatür, telgraf dalgası eklendi. Örneğin 12 Ocak 1920 tarihli İfham gazetesinde yayımlanan karikatürde Şerif Paşa'yı kovalayan bir Kürt şöyle diyordu: ''Boş Herif! Ev Harap. Sana kim dedi bizi babamızdan ayırmaya kalkasın. Defol Cehenneme!'' Örneğin 22 Şubat 1920 tarihlerinde Baban Aşireti Reisi Paşa Bey, Basuranlı Aşireti Reisi Yusuf, Bodmanlı Aşiret Reisi Seyit Yusuf, Bal Aşireti Reisi Eyüp, Medanlı Aşireti Reisi Çiçek, Göçerli Aşireti Reisi Yusuf, Abbas Aşireti Reisi Seyit Ali, Rol Aşireti Reisi Hasan, Şadi Aşireti Reisi Yusuf ve Şişanlı Aşireti Reisi Muhsin imzalı, çeşitli mercilere gönderilen bir telgrafta şunlar yazılıydı: “Gazetelerde öğrendiğimize göre şu anda Paris’te oturan ve Kürt olduğunu iddia eden Şerif Paşa, Türkiye’deki entrikalarında başarılı olamadığı için, Bogos Nubar ile birlikte, gerçekte kişisel çıkarlar için çalışmasına rağmen, güya bağımsız Kürdistan için barış konferansına başvurmuştur. Bu nedenle barış konferansına bildiririz ki Kürtler, soy ve din olarak Türklerle aynı ülke içerisinde birleştikleri yasal kardeşlerdir. Osmanlı hükümetinden başka hiç kimsenin Kürtler adına konuşma hakkı yoktur. Osmanlı tarihi içinde Kürtler arasında hiçbir ayrım yapılmamıştır. Ve bütün savaşlarda Kürtlerle birlikte ön saflarda kanlarını akıtmışlardır. Acaba Rus orduları ülkemizden çekildikten sonra, Ermeniler tarafından katledilen Müslüman halkın yüzde 80’inin Kürt olduğunu bu gün Bogos Nubar’la uzlaşan Şerif Paşa bilmiyor mu? Öyleyse Ermenilerle iş birliği yapma çabaları sonuçsuz kalacaktır. İmparatorluk topraklarından bir kısmını ayırıp Kürtlere vermek, gelecekte Ermenilere yeni bir ülke hazırlamak demektir. Barış Konferansı’nın dikkatine sunuyoruz ki bizi Osmanlı imparatorluğundan ayırmak için varlığımızdan hiçbir şey bırakmaksızın yok etmeleri gerektiğini kendilerine bildiririz.”
“KÜRTLER ÖNCE İSLAM, SONRA OSMANLI, EN SON KÜRT’TÜR!”
Ve 27 Şubat 1920 tarihinde Silvan aşiret reisleri, eşrafı, şeyhleri ve din alimleri tarafından Padişaha, Paris Barış Konferansı’na, İtilaf Devletleri liderlerine, bazı ülkelerin sefaretlerine, İstanbul’daki Mebusan Meclisi ile Ankara’daki Heyet-i Temsiliye’ye çekilen telgrafta şöyle deniyordu: “Muazzam Osmanlı kitlesinin en metin ve sarsılmaz, kale gibi direnci olan Kürtler, her şeyden evvel İslam’dır. Ve ikinci olarak Osmanlı’dır ve en sonra Kürt’tür. Muhteşem Osmanlı hanedanının ve şu İslam kardeşliğinin en fedakar ve en bağlı ve en uyumlu bir uzvu olan Kürtlerin bu beraberlikten zerre kadar ayrılmamaları onların gayesi ve emelidir. Kürtler Osmanlı idaresinin adil ve ulvi egemenliğine katılma onuruna sahip olduları günden beri hiçbir ihanet eseri göstermemiştir ve ebediyen de göstermeyecektir. Dünyada hiçbir kuvvet tasavvur edilemez ki Kürtlük ile Osmanlılık arasındaki bu kadim ve tarihi uyumu kaldırmaya ve yok etmeye muvaffak olabilsin…”
Telgrafın devamında Şerif Paşa’nı gafil bir çıkarcı olduğu, milyonlar lira topladığı ve zimmetine geçirdiği, böyle birinin hiçbir zaman Kürtleri temsil edemeyeceği ve dahası vatan haini olduğu söyleniyordu.
Bu telgraflarda kullanılan dil iki şeyi düşündürüyor: Kürtlerde ciddi bir Ermeni düşmanlığı vardı, telgrafları çekenler Ankara’nın değil İstanbul’un (Saltanat ve Hilafet’in) yanında olduklarını sanmaktaydılar.
ŞERİF PAŞA’NIN PES ETMESİ
Sonunda telgraflar etkisini gösterdi. Şerif Paşa’yı ilk terkeden İngilizler oldu. İstanbul’daki temsilcisinden Şerif Paşa’ya dair tepkileri öğrenmiş olan Lord Curzon konferansın 19 Nisan 1920 oturumunda “Şerif Paşa kendisini Kürtlerin temsilcisi gibi göstermişse de onu böyle tanıyan olmamıştır” dedi. Hiç bir kesim tarafından desteklenmediği idrak eden Şerif Paşa 5 Mayıs 1920 tarihinde konferans yetkililerine şöyle bir telgraf çekti: “Kutsal Halifelik Makamı’na derin surette bağlı bulunduğumdan ve ayrılma arayışı yönündeki düşünceler ile bu bağlılığımı bozmak istemediğimden Paris Konferansı nezdindeki Kürdistan Yetkili Heyeti Başkanlığı’ndan istifa ettim. Her şeyden önce ve hiçbir siyasi partinin etkisinde kalmaksızın bütün çabamı halifelik haklarının korunmasına harcayacağımı açıklarım.” Bu telgraf üzerine Seyid Abdülkadir Bey 17 Mayıs 1920’de Kürt Kulüpleri adına çektiği telgrafta Kürt halkının Sevr Barış Konferansı’nda temsil edilmediğini, bu yüzden konferansın alacağı kararların Kürtleri bağlamayacağını bildirdi.
‘Kürdistanlı Lawrence’ Binbaşı Noel’in merkeze sunduğu raporda ise Kürtlerin kendi kendini idare edecek durumda olmadıkları belirtiliyor, Kürtlere bağımsız bir devlet kurulmayacaksa, Kürtlerin düşman oldukları Araplara değil, geniş bir özerklikle Türklere bağlanmalarının daha hayırlı olduğunu söylüyordu. Ancak bu planlara Britanya’nın baş müttefiki Fransa karşı çıktı. Buna İngiltere’deki siyasal çatışmalar ve ekonomik sorunlarla, Ermeniler ve İran’la ilgili engeller eklenince bağımsız Kürt Devleti planları rafa kaldırıldı.
(Resmi adıyla ‘Sevr Barış Antlaşması’nın imza töreni, 10 Ağustos 1920)
SEVR NEDİR?
Sevr’e dönersek, girişte sözünü ettiğim Taraf yazımda etraflıca anlattığım gibi 10 Ağustos 1020 tarihinde Sevr Barış Antlaşması imzalandı. Antlaşmanın 433 maddesinden üçü /62, 63 ve 64. maddeler) Kürtlerle ilgiliydi. (Merak edenler internette bulabilirler madde metinlerini.) Sevr Barış Antlaşması, 1914-1918 yıllarındaki Birinci Dünya Savaşı’nın galiplerinin mağluplarına dayattığı Versailles Barış Antlaşmaları sisteminin ayrılmaz bir parçasıydı. Diğer mağluplarla antlaşmaların imzalanması birkaç ay içinde bitirildiği halde Sevr görüşmeleri çok uzun sürmüştü. İtilaf Devletleri 19 Haziran 1919 tarihli Versailles Antlaşması ile Wilhelm Almanyası’nı dizlerinin üstüne çökerttiler. 10 Eylül 1919 tarihli Saint-Germain Antlaşması ve 4 Haziran 1920 tarihli Trianon Antlaşması ile Avusturya Macaristan İmparatorluğu’nu tarihe gömdüler. 27 Kasım 1919 tarihli Neuilly Antlaşması ile de irredentist (yayılmacı) Bulgaristan’ı zapt-u rapt altına aldılar.
Bizde çok iyi bilinmez, ancak bu antlaşmalar Sevr’den daha ağır şartlar taşıyordu. Dahası bu antlaşmaların hepsi de hukuki nitelik kazanıp uygulanmıştı. Bugün İkinci Dünya Savaşı’nın Versailles’ın aşağılayıcı şartları yüzünden çıktığını düşünen geniş bir kesim var. Sevr’in Türk toplumunda yarattığı travmanın bir benzerini Trianon Antlaşması’yla yaşayan Macar toplumu, ancak 2004’te Avrupa Birliği’ne üye olduktan sonra geçmişin bu hayaletinden kurtulabildi. Bulgar milliyetçilerinin Neuilly travması ise hala dinmiş değil.
Sevr ise, yaklaşık yüz yıldır zaten dağılmakta olan Osmanlı İmparatorluğu’nun, Wilson’un 14 İlkesi uyarınca ulus-devletlere bölünmesi planıydı. Bu bağlamda, ‘Milli Mücadele’ nasıl Sevr zihniyetine karşı gelişen ya da ondan güç alan bir süreçse, Sevr süreci de Milli Mücadele zihniyetine karşı gelişen bir süreçti. İtilaf Devletleri, Milli Mücadele kadrolarının o günlerde henüz çok az açık vermekle birlikte kafalarında bir Türk ulus devleti kurmak olduğunu fark etmişti. Bunda bir sorun da görmüyorlardı. Sorun, İtilaf Devletleri’nin kamuoyları açısından bakıldığında, bu yeni ulus-devletin ABD Başkanı Wilson’un ’14 İlke’si ve Sovyet Rusya lideri Lenin’in ‘halkların kendi kaderlerini kendilerinin tayinleri’ ilkesi uyarınca Anadolu’da yaşayan gayrimüslim, gayri Türk azınlıkların haklarını koruyup korunmayacağı meselesinde kilitleniyordu. Halbuki Sevr’in ana hatları şekillendiğinde Milli Mücadele çoktan başlamış, Anadolu’da ‘Osmanlı Devleti’nin otoritesi neredeyse yok olmuş, onun yerine bir ‘Ankara Hükümeti’ çıkmış, yepyeni bir karar mercii olan Büyük Millet Meclisi faaliyete geçmişti. Bu çift başlılıkta Sevr’in uygulanamayacağını İtilaf Devletleri’nin karar yapıcıları ve kamuoyları anlamıştı. Nitekim, Osmanlı Meclis-i Mebusanı 11 Nisan 1920’de Padişah tarafından kapatıldığı için Sevr metni görüşülmedi bile. Ankara Hükümeti ise Sevr’i hiçbir zaman kabul etmedi. Yunanistan dışında İtilaf Devletleri ve müttefiklerinin meclisleri tarafından da onaylanmadığı için Sevr hiçbir zaman hukuki nitelik kazanmadı.
Her ne kadar ‘İslam kardeşliği’ söylemi, Saltanat ve Halife sevgisi ve Ermeni düşmanlığı üzerinden Mustafa Kemal ve arkadaşları tarafından ustalıkla Kemalist hareketin yanına çekilen Kürtlerin sayısı, ayrılıkçı Kürtlerden çok fazla ise de Sevr ile kendi ulus-devletlerini kurmanın eşiğine gelen Kürtlerin (ve Sevr ile 1915’te kanlı biçimde sürüldükleri anavatanlarına dönmeyi uman Ermenilerin) Sevr’e sempati duymasında hiçbir gariplik yoktu. Bugün de böyle düşünenlerin olması gayet normaldir. Bir tarihçinin gözünde ise, Sevr tarihsel şartların ve onların öne çıkardığı politik aktörlerin dikte ettirdiği ancak yine tarihsel şartlar ve politik aktörler tarafından tarihin tozlu raflarına kaldırılmış bir belgedir. Aradan 95 yıl geçtiği halde, Türkiye’de sağcısından solcusuna, milliyetçisinden İslamcısına pek çok kesimin hala ‘Sevr masada’ demesi tarihin tekrar edeceğine dair kadim inanışla açıklanabilir. Elbette eğer ders alınmazsa, tarih tekrarlayabilir. Ancak Karl Marx’ın 1851-1852 yılları arasında kaleme aldığı ‘Louis Bonaparte’ın 18. Brumaire’i’ adlı eserinde “Hegel, bir yerde, şöyle bir gözlemde bulunur: bütün tarihsel büyük olaylar ve kişiler, hemen hemen iki kez yinelenir. Hegel eklemeyi unutmuş: ilkinde trajedi, ikincisinde komedi olarak,” derken kastettiği, tarihin ille de tekrarlayacağı değil, tarihte siyasal aktörlerin rolünün önemli olduğudur. Bu açıdan, Sevr paranoyasının ilacı da, tarihteki hataları (en önemlisi de Kürt Meselesi’nin ciddiye alınmaması gelir) tekrarlamamaktır.
Özet Kaynakça: Seha L. Meray, Osman Olcay, Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri, Ankara, AÜ SBF Yayınları, 1977; Rıza Tevfik Bölükbaşı, Biraz da Ben Konuşayım, Yayına Hazırlayan: Abdullah Uçman, İletişim Yayınları, 2008; Yusuf Hikmet Bayur, Türk İnkılâp Tarihi, Cilt III, TTK Basımevi, 1991; Ahmet Şükrü Esmer, Türk Diplomasisi, 1920-1950, Yeni Türkiye, Nebioğlu Yayınevi, 1959; Mehmet Gönlübol, Cem Sar, Atatürk ve Türkiye’nin Dış Politikası (1919-1938), Atatürk Araştırma Merkezi, 1997; Orhan Koloğlu, Mondros’tan Mudanya’ya, Son Tartışmalar, Doğan Kitap, 2008; Tolga Ersoy, Sevr, Bir Öcü Masalı, Özgür Üniversitesi Kitaplığı, 2009; Naci Kutlay, İttihat Terakki ve Kürtler, Koral-Fırat Yayınları, 1991; Hasan Yıldız, Fransız Belgeleriyle Sevr-Lozan-Musul Üçgeninde Kürdistan, Doz Yayınları, 2005; Celile Celil, Kürt Aydınlanması, Avesta Basın Yayın, 2000; Andrew Mango, “Ataturk and Kurds”, Middle Eastern Studies, Vol. 35, No. 4, 1999, s. 1-10; Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, Atatürk Araştırma Merkezi, 2006.
.
Kalpsizler için 'intihar kasidesi'
14.2.2016 - Bu Yazı 309 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Milli Eğitim Bakanı Nabi Avcı Cuma günü öyle bir gaf (yoksa densizlik, duyarsızlık veya vicdansızlık mı demeli) yaptı ki, tarifi yok… Avcı, atanamayan öğretmenler ile TEOG'dan düşük puan aldığı için bazı kişilerin intihar ettiği (ki geçen hafta Türk Eğitim-Sen Genel Sekreteri Musa Akkaş, bugüne kadar atanamayan 40 öğretmenin intihar ettiğini söylemişti) yönündeki eleştirileri değerlendirirken, "Teknik tabiri nedir bilmiyorum ama bunu bile söyleyip söylememekte tereddüt ediyorum, 'gösterişçi intihar eylemi' diye bir sendromdan bahsediliyor. Aslında niyeti olmadığı halde etrafında ilgi uyandırmak veya ilgi çekmek veya isteklerinin yerine gelmesini sağlamak amaçlı" dedi. Gazetecilerden hiç biri “peki ölenler geri dönebiliyor ve bu gösterişli eylemlerinin meyvelerini yiyebiliyorlar mı?” diye sormadı elbette. Öte yandan YÖK’un Ulusal Tez Merkezi’ndeki tezleri taradığımda Bakanın sözünü ettiği ‘gösterişçi intihar’ eylemine dair bir bilgiye rastlamadım. Demek ki Bakan Avcı’nın bu vicdansız tarifi nereden aldığını söylemesini bekleyeceğiz.
Ben de utanarak da olsa, bu hafta intihar tarihimizden bir kaç sayfa çevireceğim…
4 bin yıl öncesinden bir intihar mektubu
Ölüm önümde bugün
Mür kokusu gibi,
Rüzgârlı bir günde yelken altına oturmuş gibi.
Ölüm önümde bugün
Nilüferlerin kokusu gibi,
Sarhoşluğun kıyısına oturmuş gibi.
Ölüm önümde bugün
Yıllarını tutsaklıkta geçirmiş bir adamın,
Evini özlemesi gibi…
Bu hüzünlü satırlar, günümüzden 4 bin yıl önce, Mısır’da intihar eden birinin bıraktığı mektuptan alınma. Muhtemelen insanlık tarihi kadar eski olan intihar eylemi, Pisagoras, Platon, Aristotales, Epikür gibi Antik Çağ filozoflarınca olumsuzlanırken, tek tanrılı dinlerin hemen hepsinde onaylanmayan davranışlar arasında sayılmıştır. Brahmanlık ve Budacılık ise bazı durumlarda intiharı destekler.
Kuran’da intihar kelimesi ve intihara ilişkin açık bir ifade bulunmamakla birlikte, bir kimseye hayat vermenin adeta bütün insanlara hayat verme gibi yüce bir davranış; bir cana kıymanın da adeta bütün insanları öldürme gibi ağır bir suç ve günah olduğunu belirten Maide Suresi/32’den, cana sebepsiz kıymayı yasaklayan Furkan/68’den, “kendilerinizi öldürmeyin” diyen Nisa/4’den ve iki hadisten hareketle, İslam geleneğinde intihar günah kabul edilir, intihar eden kişinin cennete gidemeyeceği, cehennemdeyse ölümüne neden olan olayı tekrar tekrar yaşayacağına inanılır. En çok tartışılan konulardan biri de Peygamber’in intihar eden bir kimsenin cenaze namazını kıldırmayışından hareketle, intihar eden kimsenin cenaze namazının kılınıp kılınmayacağı meselesidir.
İslam dinine göre intihar günah kabul edilmekle birlikte tarih boyunca İslam toplumlarında çok sayıda intihar olayı yaşandı. 1402’de Yıldırım Bayezit’in Timur’un eline düşünce intihar ettiğine dair rivayetler bir yana bırakılırsa, görünüşe göre bunların çoğu namus ve onurun korunmasıyla ilgiliydi.
İNTİHAR TERİMİNİN İCADI
İngilizcedeki ‘suicide’ (kendi kendini öldürme) fiili ilk kez 1662 yılında, Fransızcadaki ‘suicidium’ fiili ise ilk kez 1737 yılında kullanılmış. Her iki kelime de Latincedeki ‘kendini öldürme, katletme’ anlamında, ‘sui homicidia’ veya ‘sui ipisus homicidium’ terimlerinden geliyor. ‘İntihar’ kelimesi Türkçeye Tanzimat’la beraber girmişe benziyor çünkü İbrahim Müteferrika’nın matbaasında basılan ilk kitap olan Vankulu Lügatı’nda (1727) veya Burhan-ı Katı Lügatı’nda (yazılışı 1652, tercümesi 1797) ‘intihar’ kelimesi yok. O güne dek ‘hançere düşmek’, ‘ateşe düşmek’ vb. metaforlarla anlatılan ‘intihar’, Şemseddin Sami’nin Kamûs-ı Türkî (1901) adlı sözlüğünde, Arapçada ‘kurban’ anlamındaki ‘nahr’ kelimesinden gelme olarak tarif ediliyor.
İntihar düşüncesine yer veren ilk roman Ahmet Mithat Efendi’nin Hüseyin Fellah (1875) adlı romanı. ‘İntihar’ sözcüğünü ilk kullanan kişinin Âsaf mahlâsı ile yazan Mahmud Celaleddin Paşa (ö. 1903) olduğu sanılıyor. Abdülhamid’in kızkardeşi Seniha Sultan’la evlenerek saraya damat olan Paşa, intihar redifli 36 beyitlik İntihar Kasidesi’nde, kayınbiraderi Abdülhamid’le ters düşerek oğulları Prens Sabahattin ve Lütfullah Beylerle Avrupa’ya kaçtıktan sonra yaşadığı çileli hayat betimlemişti.
MODERNLEŞME VE İNTİHAR
19. yüzyıldaki intiharlar üzerine master tezi hazırlayan Aslı Güller’in incelediği 100 intihar vak’asından 19’u kadın, 81’i erkek olup, intihar eden kadınların 11’i Müslüman 8’i Gayri Müslim, erkeklerde ise intihar edenlerin 50’si Müslüman, 33’ü Gayrimüslim ve 6’sı ‘Ecnebi’ olarak belirtilmişti. İntihar edenlerin yedisinin yaşı belirtilmemişti ama geri kalanlar 19 ila 50 yaş arasındaydı.
İstanbul’da Ölüm başlıklı kitabın da yazarı olan Prof. Edhem Eldem’e göre 19. yüzyıldan itibaren modernleşme ile birlikte, Batı edebiyatının romantik intihar vakalarının da etkisiyle, karşılıksız aşk, başarısızlık, yoksulluk ve mali krizler yüzünden bunalıma düşenlerin intiharı oldukça sık rastlanan durumlar olmuştu. Ya da modernleşme ile intihar vakaları görünür hale gelmişti. İntihar yöntemleri de modernleşmiş; eskinin suya veya uçuruma atlama, iple asma, bıçakla kesme, zehirli bitki yeme gibi yöntemlerinin yerine revolver, havagazı, kimyasal maddeler (prusik asit, kostik asit, cıva afyon, afyon tentürü, potasyum siyanür, arsenik, haşere ilaçları, kloroform ve striknin) gibi yeni araçlar kullanılmaya başlamıştı.
HALKTAN KİŞİLERİN İNTİHAR NEDENLERİ
Belgelerde intihar nedeni olarak ‘illet-i kara sevda” (aşk), “fakr-u zaruret” (fakirlik), “meyusiyet” (umutsuzluk), “çeşitli hastalıklar”, “cinnet”, “namus” ve “havf” (korku) olmak üzere yedi başlık altında toplanmıştır. Örneğin 1854 yılında Kütahya’nın Bardakçı karyesinden Keloğlan oğlu Hasan İbn-i Abdullah’ın kendini ahırında bir urganla tavana asmasının nedeni ise kara sevda illetidir.
1860 yılında Ahmet ve İsmail adlı kişiler tarafından tecavüze uğrayan Hacer ve Şerife isimli iki kadından Şerife’nin mahkemede haksız bulunmaları sonucu intihar etmesi ise “namus” başlığı altında yer alır. İlginçtir, mahkeme Şerife’nin intiharını, tecavüz olayına karine olarak görmüş ve ikinci yargılamada sanıkları tecavüzden cezalandırmıştır.
1889’da “Sapanca nahiyesinde intihar etmiş olan Şerife namında bir kadının keyfiyet-i intiharına nahiye müdürüsi ve belediye şubesi reisi sebeb olduğu” belirtilmiştir. 1893’te Fransa’nın Montpellier Ziraat Mektebi’nde eğitim gören İlyas Behçet Efendi kumara düşkünlüğünden intihar eder.
1894’te “Şişli’de tabanca ile mecruhen vefat eden …Tarabya’da sakin Simon Efendi” ise “zaruretinden dolayı ”intihar etmiştir. Zaruret ne derseniz, o yıllar Abdülhamit istibdatının en koyu olduğu yıllardır ve Simon Efendi Hasköy’de bulunan Keresteciyan Tekrur Efendi ile birlikte evlerinde “evrak-ı muzırra” (zararlı belge) bulundurmaktan ve “sirkat maddesinden” (hırsızlık yaptığından) dolayı tutuklanma emri çıkartılmış bir şahıstır. Anlaşılan başına gelecekler Simon Efendi’nin ümitlerini kırmış ve intihara yöneltmiştir.
Aynı yıl revolverle intihar eden 35 yaşındaki Hüsnü Bey’i ölüme götüren ise frengi hastalığıdır.
1905 yılında Ali adlı Müslüman bir genç, Sarı Kürd oğlu İsmail adlı kişiyi darp etmekten aranmaktadır. Ali kendisini kurtarmaları için biriyle ailesine haber gönderir. Ancak haber aileye geç ulaşır. Ali de ailesinden ümidi keser ve kendini saklandığı yerdeki ceviz ağacına asarak intihar eder.
Elbette bazı intiharlar tarihe bile geçmedi, bazıları ise hiç unutulmadı. İşte bunlardan bir kaçı:
ENTELEKTÜEL BEŞİR FUAD'IN İNTİHARI
Bazılarına göre ‘İlk Türk Materyalisti’, bazılarına göre ‘İlk Türk Pozitivist ve Naturalisti’ olan Beşir Fuad, 6 Şubat 1887’de, Cağaloğlu Yokuşu’nda, Babıâli’deki ilk kitabevinin sahibi Arakel Tozluyan’ın dükkânının karşısındaki 12 numaralı evde, gece geç vakit intihar ettiğinde 35 yaşındaydı. O gece Beşir Fuad, koluna klorit kokain enjekte ederek bileklerini dört yerden kestikten sonra kendi kanını mürekkep yaparak izlenimlerini yazmaya koyulmuş, kendisini yoklamak için kapıyı çalan baldızını “çalışıyorum” diye savuşturmuş, bir süre sonra bağırıp yardım istemeye başlayınca çağrılan doktora ise “beyhude uğraşmayınız, beş dakikalık ömrüm kaldı” demişti. Kanıyla yazdığı son mektubunda şöyle diyordu: “Ameliyatımı icra ettim. Hiçbir ağrı duymadım. Kan aktıkça biraz sızlıyor. (...) Bundan daha tatlı bir ölüm tasavvur edemiyorum. Kan aksın diye hiddetle kolumu kaldırdım. Baygınlık gelmeye başladı (...) Vücudumu otopsi için Tıbbiye’ye bağışladım. Cenazem oraya nakledilmelidir.”
(Beşir Fuad)
Zengin bir aileden gelen, Cizvit mektebinde okuyan, dine mesafeli duran, birden fazla evlilik yapan, metresinden gayrimeşru bir çocuğu olan Beşir Fuad, intihar kararını tam iki yıl önce dostu edebiyat adamı Ahmed Mithad Efendi’ye yazdığı mektupla ayrıntılı olarak duyurmuştu. Mektubunda Tıbbiye’nin yılda ancak beş altı kadavraya kavuşabilmesini yetersiz bulduğu için, amacının vücudunun teşrih (otopsi) için Tıbbiye’ye bağışlamak olduğunu belirtiyor, intihar için seçtiği yöntemi anlattıktan sonra sözlerini şöyle bitiriyordu: “Şairler söz ile pek çok kahramanlık satarlar; fakat fiiliyata gelince, böyle bir metanet göstereceklerinden pek emin değilim. Çünkü şu intihar, beyne bir tabanca sıkmak, kendini asmak veya suya atılmak gibi değildir. Onlara bir kere teşebbüs edilince, onu menetmek ihtiyarı elden gider.”
Dostları kendisini ikna ettiklerini sanmış olmalılar, çünkü Beşir Fuad 1887 yılına büyük coşkuyla girmişti. Gazetelere tefrikalar, kitap ve tiyatro eleştirileri yazıyor, edebiyat polemiklerine katılıyordu. Dahası intiharından iki gün önce bile gelecekle ilgili iyimser planlar yapıyordu. Ancak sonunda kafasına koyduğunu gerçekleştirmişti. Gerçekleştirmişti ama Beşir Fuad’ın intiharı o dönem için son derece anlaşılmaz bir olaydı. Nitekim ölü bedeninin kadavra yapılması yolundaki vasiyeti Ahmed Mithad Efendi başta olmak üzere dostları tarafından şeriata aykırı bulunarak yerine getirilmedi. Bir iddiaya göre cenaze namazı da kılınmadı.
SEFİR SADULLAH PAŞA'NIN İNTİHAR
Beşir Fuad’ın ardından bir intihar furyası başladı. Öyle ki peş peşe gelen intihar haberleri halkın moralini bozduğu için, Abdülhamid intihar haberlerinin yayımını yasakladı. Bu furyanın en dikkat çekici olayı, 1891’de şair ve bürokrat Rami Sadullah Paşa’nın sekiz yıl sefirlik yaptığı Viyana’daki evinde ağzına havagazı hortumunu sokarak intiharıydı. Bazılarına göre Paşa’yı intihara götüren, Abdülhamit’e muhalefet eden bazı arkadaşlarının tutuklanmasıydı çünkü Paşa’nın kendisi de Abdülhamit muhalifiydi, sefirliği de bir çeşit sürgündü. Bazılarına göre ise neden çok daha kişiseldi. Paşa, elçilikte çalışan Anna Schumann adlı 24 yaşındaki hizmetçi ile yaşadığı yasak aşkın ve bu aşktan doğan çocuğun muhafazakâr padişah Abdülhamit’in kulağına gitmesinden korktuğu için hayatına son vermişti. Gelin karar verin! Elbette, Sadullah Paşa’nın Sultan II. Mahmud Türbesi’nin haziresindeki mezar taşında ölüm nedeni yer almadı. Ancak ayak taşındaki şu kısa dize anlayana çok şey anlatıyordu: “N’olsan budur cihanda hayatın bahası…”
ZİYA GÖKALP'İN İNTİHAR TEŞEBBÜSÜ
İttihatçı ideolog Ziya Gökalp, Diyarbakır’da İdadi son sınıfta okurken (1894 yılıydı), İstanbul’a gitmek istemiş, amcası ve dayısının kendisine “Babasız koca bir evin büyük oğlusun. Artık amca veya dayıkızlarından biriyle evlenerek ailenin sahip olduğu arazi ve mülkle uğraşmalısın. Diyarbakır’da bunca arazi ve mülkümüz dururken, bu İstanbul, sevdası ne ola ki?” diyerek engel olmaları üzerine tabancayla intihara kalkışmıştır. Kurşun, alın kemiğini delemediği için beyne girmemiş, alın kemiği üzerine yayılmış, orada perçinleşmiştir. Gökalp o kurşunu ömrü boyunca kafasında taşır. İntihar sonrasında kendisine ilk yardımı yapanlardan İttihatçı ‘Pozitivist’ Abdullah Cevdet, bu yardımdan adeta pişman olduğunu şöyle anlatacaktır: “Ziya’ya Diyarbakır’da elimden geleni yaparak kurtulması için büyük çaba sarf ettim. Tanrının lütfu ile kısa zamanda iyileşti. Onun daha sonraları Türkçülük gibi geri fikirleri yayacağını kestirebilseydim, hiç alakadar olmazdım. Simdi düşünüyorum da Ziya’nın Türkçülük fikirlerini yaymasında, onu kurtarmak girişiminde bulunmakla, hiç arzulamadığım halde benim de dahlim vardır.”
SÜLEYMAN ASKERİ'NİN İNTİHARI
Gökalp başarılı olamamıştı ama İTC’nin ‘mütemmim cüzü’ Teşkilat-ı Mahsusa’nın kurucusu Süleyman Askerî, Birinci Dünya Savaşı'nda İngilizler Basra'yı ele geçirince, Kürt ve Arap aşiretlerinden derlenmiş bir çeteyle İngilizlere karşı vur-kaç saldırıları düzenlemiş, Abadan’daki petrol tesislerini yakmıştı. İngilizlerin bu tepkisi sert olmuş, 12-14 Nisan 1915'te Şuayyibe'de atlı birliklerle gelişigüzel saldıran Osmanlı birliklerini ağır bir yenilgiye uğratmışlardı. Süleyman Askeri, bunu kendine yedirememiş ve 14 Nisan günü bir sahra çadırının içinde kafasına kurşun sıkarak intihar etmişti.
İTC’nin kurucularından ve Diyarbakır Valilerinden Dr. Reşit ise, Mütareke Dönemi’nde, 1915 Ermeni Kırımı’ndaki rolünden dolayı Divan-ı Harb’e sevk edilmiş, arkadaşları tarafından tutuklu bulunduğu Bekirağa Bölüğü’nden kaçırıldıktan sonra yakalanacağını anlayınca 6 Şubat 1919 tarihinde intihar etmişti.
MÜLAZIM MEHMED ALİ BEY'İN İNTİHARI
19 Temmuz 1919 günü, üniformasını giyip Ada Vapuru’na binen, vapurun baş kısmına gelip, şakağına bir kurşun sıkan, ardından denize düşerek ölen Mülazım (Teğmen) Mehmed Ali Bey’in intiharı ise Japon kültüründen aşina olduğumuz ‘onur intiharları’na benziyordu ama bir yanıyla da gayet modern gerekçeli bir intihardı. Çünkü geride bıraktığı mektuba bakılırsa, henüz 21 yaşında olan Mehmed Ali Bey’i ümitsizliğe düşüren olay, aşk acısı ya da ekonomik sıkıntılar değil, ‘memleketin düştüğü yoksulluğu, ülkenin elden giden namusunu temizleyememesi’ idi! Edhem Eldem’e göre olayın gerçekten böyle mi olduğu, yoksa mektubu yayımlayan Vakit gazetesinin olayı, milliyetçi şova dönüştürmek amacıyla imal mi ettiği bilinmemekle birlikte, adeta milliyetçi bir manifesto olan mektup şöyleydi:
“Muhterem Kumandanım,
Artık hayatı terk etmek icap etdi. Bundaki sebebi tamamen teşrih edecek (açıklayacak) bir halde değilim. Dimağıma (zihnime) üşüşen birtakım fikirler arasında bunaldım. Necatı (kurtuluşu) artık ölümde buluyorum. ... Zavallı Türkler ayak altına düşdükten sonra hayat bana zırva gelmeğe başladı. Hiçbir iş yapmadan öldüğüm için çok meyusum. Arkadaşlarımın benden daha metin olmalarını temin ederim. Ben daha fazlaya tahammül edemedim... Size büyük işler temenni ediyorum. Ruhum Türklerin saadetine iştirak edecektir. Fakat bugün çok meyusum.”
YARBAY REŞAT ÇİĞİLTEPE'NİN İNTİHARI
Bu olay aklıma Milli Mücadele yıllarında yaşanan bir ‘onur intiharı’nı getiriyor. 26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz sırasında kendisine Sandıklı-Sincanlı-Dumlupınar üçgeninde, stratejik öneme sahip Çiğiltepe’nin alınması emredilen 57. Tümen Komutanı Yarbay Reşat Bey, tepeyi Mustafa Kemal’e söz verdiği gün olan 27 Ağustos’ta alamayınca revolveri ile intihar etmişti. Geride bıraktığı notta “Başarısızlık, beni yaşantımdan bıktırdı” yazıyordu. O gün haberi duyduğunda çok sarsılan Mustafa Kemal, 1934’te Soyadı Kanunu çıktığında, Reşat Bey’in ailesine (Reşat Bey evlenmemişti) ‘Çiğiltepe’ soyadını vererek ‘müntehir’ subayımızın onurunu iade etmişti.
KİMYAGER DR. CEVAT MAZHAR'IN İNTİHARI
Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki intiharlar üzerine bir araştırma yapan Fahrettin Kerim Gökay’a göre “Harp gibi bütün fikirleri bir nokta etrafında toplayan hadiseler esnasında intiharlar şüphesiz azdı. Fakat harp nihayet bulup mütareke senelerinin maneviyatı bozan, ruhlara azap veren derbeder hayatı başlayınca intihar salgını meydana çıkmıştır. Nitekim İstiklâl harbinin bütün sinirleri gerdiği 1922 senesinde bu salgın bir duraklama devresine girmiş fakat zaferi takiben Durkheim’in ‘büyük sevinçli hadiseler zamanında artar’ iddiasına uygun şekilde intiharın arttığına şahit oluyoruz. 1925 senesinde yeniden azalmıştır. 1925’ten sonra çoğalma artmıştır. 1929’da 291 intihar olmuştur.”
Gökay’ın tarif ettiği dalgaya girer mi bilmiyorum ama 10 Mart 1934’te, Bebek Set Sokak’taki evinde koluna boryum klorid enjekte ederek hayatına son veren Kimyager Dr. Cevat Mazhar’ın ölümü doğrudan 1933 Üniversite Reformu ile ilintiliydi. (Bu olayı şu yazıda anlatmıştım: http://www.radikal.com.tr/yazarlar/ayse-hur/darulfunun-universite-einstein-cadi-kazani-1498721/)
ŞEHREMİNİ\VALİ NEVZAT TANDOĞA'NIN İNTİHARI
Ankara’nın ünlü valisi Nevzat Tandoğan’ın hazin sonunu da daha önce (http://www.radikal.com.tr/yazarlar/ayse-hur/tek-parti-doneminin-unlu-sehreminleri-1183928/) anlatmıştım ama yine de bir özet yapayım: 1945 yılının Ekim ayında Ankara sosyetesinin ve SSCB Sefareti’nin de diş hekimi olan Neşet Naci Arzan muayenehanesinde silahlı saldırı sonucu öldürülmüştü. Saldırıyı Reşit Mercan adlı genç üstlenmiş ve polise teslim olmuştu. Cinayeti neden işlediğini de şöyle açıklamıştı: “Veremim, doktordan rapor istedim vermedi. Bu yüzden öldürdüm.” Reşit Mercan’ın şahidi, Robert Kolej’den sınıf arkadaşı ve dönemin Genelkurmay Başkanı Kazım Orbay’ın oğlu Haşmet Orbay (MİT’te görevli idi ama bu bilgi o sırada ortaya çıkmamıştı) silahı kendisinin temin ettiğini söyleyince Mercan’a 20 yıl, Orbay’a bir yıl ceza verildi. Ancak basın olayın peşini bırakmadı. Çünkü katil zanlısının verem olmadığı anlaşılmıştı. Polisten önce Nevzat Tandoğan’la görüştüğü öğrenilmişti. Cinayet silahının kılıfı Haşmet Orbay’ın belediyedeki odasında bulunmuştu…
Yargıtay’ın kararı bozması üzerine davaya Bolu’da devam edildi. Tanık olarak çağrıldığı mahkemeye tanık sıfatıyla çağrılan Nevzat Tandoğan, birden sanık durumuna düştü, yapılan sorgulama sonunda katilin Haşmet Orbay olduğu anlaşıldı. Cinayetin Nevzat Tandoğan tarafından örtbas edildiği ve Reşit Mercan’ın Tandoğan’ın zorlaması üzerine suçu üstlendiği ortaya çıktı. (Tandoğan’ın oğlu zanlıların sınıf arkadaşıydı.) İfadesi tamamlanıp Ankara'ya döndükten sonra ertesi sabah önce Adalet Bakanı Mümtaz Ökmen'e Bolu'da kendine yapılan ‘muameleden çok üzüntü duyduğunu söylemiş, telefonu kapattıktan sonra karısına, ‘‘Ben şerefiyle oynanacak adam mıyım?’’ diye sormuştu. Daha sonra da yatak odasına çekilmiş ve kafasına bir kurşun sıkarak intihar etmişti.
GAZETECİ BÜLENT ÜSTÜNDAĞ'IN İNTİHARI
Demokrat Parti’nin katıldığı ilk seçimler olan 1946 seçimlerine hile bulaştırıldığını iddia eden Demokrat İzmirgazetesinin sahibi ve başyazarı Bülent Üstündağ olayı “Nesebi Gayrı Sahih” başlıklı köşe yazısıyla protesto etmişti. Seçimlerden sonra oluşan CHP Hükümeti, yazar hakkında Meclis’e hakaret ettiği gerekçesiyle tahkikat açtırdı ve gazetenin sorumlu müdürü, Bülent Bey’in eşi Müçteba Hanım hamile olmasına bakılmaksızın hapse atıldı. Eşinin kendi yazısı yüzünden hapse girmesine dayanamayan Bülent Bey, 10 Kasım 1947’de intihar etti. (Ancak ailenin trajedisi bununla bitmedi. Müçteba Hanım, eşinin ölümünden tam 25 yıl sonra, 10 Kasım 1972’de intihar ederek hayatına son verdi.)
SİYASETÇİ NAMIK GEDİK'İN İNTİHARI (?)
Demokrat Parti’nin İçişleri Bakanı Namık Gedik, darbe günü evinden alınıp (bazı iddialara göre bir çöp arabasıyla ve dövülerek) Harp Okulu’na getirilmişti. Resmî iddiaya gore, 30 Mayıs 1960 günü saat 22:55’te ‘ani sinir buhranı geçirip’, hapsedildiği odanın penceresinden atlayarak intihar etmişti. Namık Gedik’in naaşı ailesine gösterilmeden toprağa verilmişti. Aile yarayı deşmek istememiş, böylece bu şüpheli ölüm ‘intihar’ olarak tarihe geçmişti. Celal Bayar’ın kızı Nilüfer Gürsoy yıllar sonra, Namık Gedik’in ailesine verilen eşyalar arasında bulunan pijamasının arka tarafında delik olduğunu duyduğunu belirtecekti. Ama bu konudaki en ciddi iddialar, 2008 yılında Yeni Aktüeldergisinde (158. Sayı) çıkan, “27 Mayıs’ın dördüncü idamı mı?” başlıklı yazıda dile getirildi. O tarihte Tank Okulu’nda yedek subay öğrencisi olan Fehmi Yücel’e göre, Namık Gedik intihar etmemiş, camdan atılmıştı. Yücel’in anlattığına göre Gedik’in tutulduğu oda çift pencereliydi. Tavana yakın yükseklikteki bu çift pencerenin, arka arkaya olan tek kanatlı pencereleri arasındaki mesafe de yaklaşık 30 santimdi. Bir kişinin odada hız kazanıp bu kadar yüksekteki ve aralarında 30 santim olan iki camı birden kırması mümkün değildi. Zaten Yücel’in gördüğü kadarıyla cam, elmasla kesilmiş gibi kırılmıştı ve kırık bölüm bir kedinin geçebileceği kadar küçüktü. İddia edildiği gibi camı Gedik kırmış olsa bile, ilk camı kırdığında birilerinin bu sesi duyması gerekirdi. Nitekim Namık Gedik’le aynı odada yatan dönemin Savunma Bakanı Ethem Menderes, cam kırılırken uyanmamıştı bile. Ama ertesi günkü gazetelerde Ethem Menderes’in “Gedik ya Allah diyerek kendisini pencereden attı” şeklindeki şahitliği yer almıştı. Ethem Menderes’in 10 yıl hapse mahkum olmasına karşın, 1962’de affedilmesi ve ardından iş hayatına atılması, darbecilerle işbirliği yaptığı söylentilerini destekleyen mahiyette görülmüştü.
BAYAR VE MENDERES'İN İNTİHAR GİRİŞİMİ
DP döneminin Cumhurbaşkanı Celal Bayar da dört kez intihara teşebbüs etmişti. Bunların ilki 27 Mayıs 1960 günü kendisini tutuklamaya gelen askerlere karşı koyarken olmuştu. İkinci kez, 14 Eylül 1960 gecesi ‘Düşükler Yassıada’da’ temalı filmin çekimi için yatağından kaldırılması ve rıhtımda bir mizansen yapılarak yürütülmesi üzerine, o sırada çevrede bulunan subayların gülüşmelerini ve kendine yapılanları haysiyet kırıcı bularak banyoya gitmiş ve belindeki kemerle kendini asmıştı. Çıkardığı hırıltı sesine koşanlar, kulaklarından kan gelmiş olarak ve ölmek üzereyken bulmuşlardı Bayar’ı. Üçüncü ve dördüncü girişimlerini Kayseri cezaevinde yapmıştı. Hepsinden kurtulan Bayar 102 yaşında eceliyle ölecekti.
Adnan Menderes’in de, kendisine verilen cezayı öğrenmeden bir gün önce ilaç içerek intihar etmeyi denediğini ama başaramadığını (oğlu Aydın Menderes’e göre amacı zaten intihar değil, idamını geciktirmekti), tedavisinin yapılmasından sonra, 17 Eylül 1961’de idam edildiğini anımsatarak bitirelim bu bölümü.
ŞAİR NİLGÜN MARMARA'NIN İNTİHARI
Üniversiteyi bitirme tezi “her on yılda bir intihara teşebbüs eden” ve bunlardan sonuncusunda 29 yaşında ölmeyi başaran şair Sylvia Plath olan şair Nilgün Marmara 13 Ekim 1987’de henüz 29 yaşındayken Kızıltoprak’taki evinin (5. kattaydı) penceresinden atlayarak intihar etti ancak ölümüyle ilgili şüpheler bugüne kadar sürdü. Suçlananlardan biri de şair Ece Ayhan’dı. Cezmi Ersöz Ece Ayhan’ı şöyle savundu: “Nilgün’ün birtakım dedikodularla yıpratılmasına göz yumamam. Nilgün olayında Ece Ayhan’a büyük haksızlık yapıldı. Nilgün, Ayhan’ı çok severdi ve dostlukları büyüktü. 20’li yaşlardan itibaren intiharı düşünüyordu. Bir ara İskenderiye’ye gitti ama mutlu olamadı. Döndüğünde bana dedi ki: ‘Cezmi, düşlerimin İskenderiyesi’ni bulamadım.’ Yüzünde ölüm ifadesi vardı son zamanlarda. Tedavi için gittiği psikiyatrisi taciz etti onu; o durum daha çok yıktı. Alkol ile birlikte antidepresan alıyordu. Bahariye’de karşılaştık; yanında eşi vardı. Kulağıma ‘Cezmi çok hastayım’ dedi. Biyolojik hastalık algıladım. Ama çökmüş vaziyetteydi. 3-4 ay sonra intihar etti. İnsanlar komplo teorilerine meraklı, Nilgün’ü kim atacaktı ki? (…) Ne acıydı ki birileri bu intihardan Ece Ayhan'ı sorumlu tuttular... Hatta bu suçlamayı yazıya dökenler bile oldu. Bir şiirinde; 'Her yakın zulmün küçük hisseli uzak ortağı' dediği içindi belki de... Bu dedikodular ve suçlamalar etkisini göstermiş olacak ki, bir akşam Ece Ayhan arkadaşlarıyla bir meyhanede otururken kızın biri yanına bir şey söylemek maksadıyla yaklaşmış ve arkasına sakladığı bir şişe kırmızı şarabı başından aşağı dökmüş... Ece Ayhan hiçbir şey yapmamış, ama sadece şunu söylemiş; babalarına yapamıyorlar, bana yapıyorlar; çünkü güçleri bana yetiyor…”
Yazıyı Nilgün Marmara’nın bir şiirinin son dizeleriyle biterelim:
“……….
Yine de, zaman kedisi
pençesi ensemde, üzünç kemiğimden
çekerken beni kendi göğüne,
bir kahkaha bölüyor dokusunu
düşler marketinin,
uyanıyorum küstah sözcüklerle:
Ey, iki adımlık yerküre
senin bütün arka bahçelerini
gördüm ben!”
Özet Kaynakça: Ethem Eldem, İstanbul’da Ölüm, Osmanlı-İslam Kültüründe Ölüm ve Rituelleri, s. 192, 212, 214, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi Yayınları, 2005; Aslı Güller, “XIX. Yüzyıl Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Toplumunda İntiharlar”, Ordu Üniversitesi’nde kabul edilmiş Yüksek Lisans Tezi, 2015; Orhan Okay, Beşir Fuad (İlk Türk Pozitivisti ve Naturalisti), Hareket Yayınları, 1969; Halid Ziya Uşaklıgil, Saray ve Ötesi, Gül Matbaası, 1981; Ercüment Ekrem Talu – Ziya Şakir, Şehzade Yusuf İzzeddin Öldürüldü mü? İntihar mı Etti?, Hazırlayan: Tahsin Yıldırım, Selis Kitaplar, 2005; Fahrettin Kerim Gökay, Türkiye’de intiharlar meselesi, Kader Matbaası, 1932; Şeref Etker, “Darülfünun kimya müderrisi Dr. Cevat Mazhar Bey nasıl intihar etti ?”, Cumhuriyet Bilim Teknik, S. 730, 17 Mart 2001, s. 18; İhsan Tombuş, Ankara Cinayeti, Bilgi Yayınevi, 2003; Dinçer Gökçe, “24 yıldır yürek burkan kuşku”,http://www.radikal.com.tr/radikal.aspx?atype=haberyazdir&articleid=1037850.
.
Bir asırlık dostlar: Türkiye-SSCB/Rusya
22.2.2016 - Bu Yazı 263 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Rusya ile ilişkilerimizin hızla bozulduğu günlerdeyiz. Daha önce ilişkiler henüz iyiyken, Korkunç İvan ve Kanuni Sultan Süleyman döneminden Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadarki dönemi şu yazımda (okumak için tıklayın) özetlemiştim. Bugün bıraktığım yerden devam edeceğim. Belki güzel günler hatırlanınca, barış hevesi güçlenir umuduyla…
Bilindiği gibi Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu ile Rusya Çarlığı karşı saflarda yer almışlardı. Aralık 1914-Ocak 1915 Sarıkamış Faciası, Şubat 1915’te Rus ordularının Trabzon’a saldırmaları ve 20 Nisan’da Rus gemilerinin Giresun’u bombalaması, Şubat 1916’da, General V. Liakhov’un komutasındaki iki Rus tümeninin Rize, Sürmene ve Of’tan sonra Trabzon’a girmesi, ardından Van, Muş, Erzurum ve Erzincan’ın Rus işgaline uğraması ile şekillenen büyük hezimeti Çarlık rejimini yıkan 1917 Bolşevik Devrimi önlemişti. Devrim yüzünden kargaşa içine giren Rus ordusunun zaaflarından ustaca yararlanan Osmanlı birlikleri 24 Şubat 1918’de Trabzon’u geri aldıktan sonra, 3 Mart 1918’de Bolşevik Rusya ile imzalanan Brest-Litovsk Anlaşması ile kayıplarının bir kısmını (Kars, Ardahan, Batum’u) telafi etmekle kalmadı, Osmanlı orduları Tiflis ve Erivan’a kadar ilerlediler.
(Doğu Cephesi Kumandanı Kazım Karabekir ve maiyeti)
1918 Mondros Ateşkes Antlaşması ile durum yeniden değişti. 1919 sonundan beri Doğu Cephesi’nin kumandanı Kazım Karabekir, Ermenistan’a karşı bir harekat için Mustafa Kemal’e baskı yapıyordu. Mustafa Kemal ise buna direniyor, Ermenistan meselesinin Türkler lehine hallini Rusya’ya bırakmak gerektiğini ileri sürüyordu. Ancak Anadolu’da durum giderek Türklerin aleyhine gelişiyordu. Temmuz 1920’de Yunan ordularının Trakya ve Anadolu’da ilerlemeye başlaması Mustafa Kemal’i Bolşeviklerle ittifaka iyice mecbur etti. Böyle bir ortamda, Rusya’dan Ermenistan’a baskı yapmasını istemek mümkün değildi. Bekir Sami (Kunduh) başkanlığındaki bir Türk heyeti Moskova’ya gitti ve 24 Ağustos’ta taraflar arasında bir dostluk anlaşması imzalandı. Anlaşmanın koşulları arasında Doğu Anadolu’da Ermenilere toprak verilmesi de vardı. Halil (Kut) Paşa, Temmuz 1920’de geri dönerken, yanında Rusların verdiği 400 kilo külçe altın getirdi. Altınlar Karaköse’deki Tümen Kumandanı’na teslim edilmiş, 200 kilo kadarı Doğu Cephesi’nin ihtiyacı için alıkonulduktan sonra kalanı Ankara’ya gönderilmişti. Aynı yılın Eylül ayında Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey tarafından 1 milyon ruble daha getirildi.
GÜMRÜ ANTLAŞMASI
Fakat, Eylül ayında Kızıl Ordu birliklerinin Çarlık yanlısı Beyaz Rus ordularına yenilerek Polonya önlerinden geri çekilmek zorunda kalması ile, durum tekrar Ankara’nın lehine döndü. Bu sefer Kazım Karabekir’in planları uygulanacaktı.30 Ekim’de Kazım Karabekir’in 15. Kolordusu Kars’a doğru yürüyerek Ermeni ordularını yendi. Bir grup Ermeni yanlısının, İtilaf Devletleri temsilcilerine ve ABD’ye Trabzon’da bulunan deniz kuvvetleri ile Türklere baskı yapmaları ricasını kimse dikkate almayınca, 7 Kasım’da Gümrü düştü. 2-3 Aralık 1920 gecesi, Türkiye ile Erivan’daki Taşnak hükümeti arasında Gümrü Anlaşması imzalandı. Anlaşma ile 1918’de Ruslar tarafından Ermenilere verilen Kars Sancağı ve Kulp (Tuzluca) kazası Türk tarafına veriliyor, Ermeni tarafı 10 Ağustos 1920 tarihli Sevr Antlaşması’nda kendisine tanınan haklardan feragat ediyor, iki ülke arasındaki sınır çiziliyordu. Gümrü Antlaşması, 23 Nisan’da açılan BMM’nin uluslar arası alandaki ilk askeri ve siyasi başarısıydı.
ERMENISTAN’IN BOLŞEVIKLEŞMESI
Ancak ertesi gün, Lenin ve Stalin’in Ermenistan’ı Bolşevikleştirilmesi için emir verdiği Kızıl Ordu Erivan’a girerek ‘burjuva’ diye nitelediği Taşnak hükümetini düşürerek, Ermeni Bolşevikleri ile birlikte Ermenistan Sovyet Cumhuriyeti’ni ilan etti. Yeni hükümet 10 Aralık 1920’de Ankara’ya bir nota vererek, Gümrü Anlaşması’nı tanımadığını ilan etti. Böylece Gümrü Anlaşması yürürlüğe girmedi.
29 Ocak 1921 gecesi TKP lideri Mustafa Suphi ve yoldaşları Ankara’nın emriyle veya yönlendirmesiyle Karadeniz’de boğulduklarında, olayla ilgili Ankara ile Moskova arasındaki yazışmalardan anladığımız kadarıyla Moskova tercihini Ankara’dan yana yapmıştı.
Nitekim Ankara hükümeti ile (resmi adıyla) Rusya Şuraları Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Hükümeti (kısaca Sovyet Rusya) arasında 16 Mart 1921’de (aslında 18 Mart’ta imzalanmıştı ama İstanbul’un İtilaf Devletleri tarafından işgal edildiği gün olan 16 Mart tarihine denk gelsin diye, Türk resmi tarihi tarafından 16 Mart 1921’de imzalanmış gibi sunulmuştu) imzalanan Moskova Antlaşması ile Ermenistan sınırı kesinleşti. (Kesinleşti ama Ermenistan’ın Gümrü Anlaşması’ nı tanımaması’ Türkiye tarafında bugüne dek mesele yapıldı.) Ardından Sovyet Rusya’nın Anadolu’ya yardımları ivme kazandı.
PARA VE SİLAH YARDIMI
Fahir Armaoğlu’nun Sovyet belgelerinden aktardığına göre, anlaşmadan sonraki bir yıl içinde Sovyet Rusya, Ankara Hükümeti’ne karşılıksız olarak 39.275 tüfek, 327 makineli tüfek, 54 top, 62.986.000 tüfek mermisi, 147.079 top mermisi, 1.000 atımlık top barutu, 4.000 el bombası, 4.000 şarapnel mermisi, 1.500 kılıç, 20 bin gaz maskesi ve 10 milyon altın ruble yardım göndermişti. Değişik kaynaklarda değinilen Sovyet Rusya’nın veremediği silahların Almanlardan alınması için Almanya’ya gönderilen 1.760.000 ruble, İtalya’daki bir hesaba yatırılan 1 veya 3 milyon İtalyan lireti, Sovyet Rusya temsilcileri Danilof ve Bagirof tarafından getirilen 200 kilo külçe altın ile Sovyet Rusya’nın parasal yardımı 17,5 milyon rubleye yaklaşıyordu. Ayrıca yüksek miktarda gıda ve tahıl yardımları vardı. Ama en önemlisi Batum’un Gürcistan’a verilmesi şartıyla Doğu sınırı güvence altına alındığı için, Türk orduları Batı Cephesi’ne kaydırılmış ve Yunanlara karşı zaferlerin kazanılması mümkün olmuştu.
Burada bir parantez açalım: 1920 yılında Buhara Cumhuriyeti’nin ilk ve son cumhurbaşkanı olan Osman Hoca’nın iddiasına göre, Buharalı Müslümanlar, Ankara’ya verilmek üzere Moskova’ya 100 milyon ruble teslim etmişti. Rusya’nın yaptığı yardımlar bu paranın bir bölümüydü. Eğer bu iddia doğruysa, Moskova’nın Buhara Cumhuriyeti tarafından yapılan yardımın 82.5 milyon rublesini alıkoyduğunu düşünmek gerekir ki, bu konuların uzmanı olan Alptekin Müderrisoğlu, Rus arşivlerinde Buhara Cumhuriyeti’nden gönderilen yardımlara dair bir belgeye rastlamadığını, Sovyet Rusya’nın da böyle bir işe tevessül edeceğini düşünmediğini söylemekte. Demek ki konu hala araştırmacısını bekliyor.
ARALOV, FRUNZE VE VOROŞİLOV ANKARA’DA
Parantezi kapatıp devam edersek, 1921 yılının Kasım ayında 1917 Şubat Devrimi’nde karşı devrimci hareketleri bastıran kahraman bir asker, 1917 Ekim Devrimi’nde ise Sovyet Kongresi’nde ordu delegesi, iç savaşın bitiminden itibaren Kızıl Ordu’nun örgütleyicilerinden olan Simeon I. Aralov, Sovyet Rusya ile Kemalist hareket Türkiye arasındaki ilişkileri geliştirmek üzere Anadalu’ya ayak bastı. Ardından Ankara’daki ilk yabancı sefir oldu. Mustafa Kemal’in yanında Anadolu’da seyahatler yaptı, savaşları izledi, gözlemlerini Moskova’ya aktardı.
İngilizlerin yanlış istihbaratlarla Türkleri Ruslara karşı kışkırttığı bir dönemde, 13 Aralık 1921 günü ise Ukrayna ve Kırım’daki Kızıl Orduların komutanı, Komünist Parti Politbüro Üyesi Mikhael Frunze, Mustafa Kemal’e açıklamalar yapmak üzere Ankara’ya gelmişti. (Frunze, 1924’te, Kızıl Ordu Genelkurmay Başkanlığı, 1925’te Troçki’nin yerine SSCB Askerî Devrimci Sovyeti Başkanı, Harbiye ve Bahriye Halk Komiseri, yani Savunma Bakanı olacaktı.)
(Asım Gündüz, İsmet İnönü, Sovyet Rusya Askeri Ataşesi K. K. Zvonarev, Semyon Aralov, Mustafa Kemal, Azerbaycan Sefiri İbrahim Abilov, Ali İhsan Sabis Paşa, 31 Mart, 1922, Afyonkahisar-Çay mevkii)
ARALOV VE ABILOV İZMIR İKTISAT KONGRESI’NDE
17 Şubat 1923 günü açılan İzmir İktisat Kongresi’nde Azerbaycan Sovyeti Sefiri Abilov’la Sovyet Rusya Sefiri Aralovda bulunmuştu. Abilof’un sade bir baş selamıyla yetinmesine karşılık, Aralof’un Türk usulü selam durarak “Yaşasın Türkiye, yaşasın Ordu!” diye bitirdiği teşekkür konuşmasını delegeler “Yaşasın Ruslar!” nidalarıyla karşılamışlardı. Ancak Aralov, Mustafa Kemal’in üslubunun eskisi gibi “Bolşevikçe” değil “Batılıca” olduğunu fark edecek ve Moskova’ya gönderdiği raporda, Kongrede hiç de sosyalist bir hava olmadığını ve Türkiye’nin Sovyet Rusya’dan giderek uzaklaştığını yazacaktı. (Kongre hakkında ayrıntılı bilgi için tıklayın)
Gerçekten de Kasım 1922-Temmuz 1923 arasındaki Lozan Barış Görüşmeleri sırasında Boğazlar konusunda Ankara’nın Britanya’nın tezlerine yaklaşması ile sıcaklık biraz daha azalmıştı ama yine de Aralık 1925’te iki ülke arasında bir dostluk ve saldırmazlık paktı imzalanmıştı. Dahası Aralof ve Frunze, 1928’de açılan Taksim Cumhuriyet Abidesi’nin Sıraselviler ve İstiklal Caddesi’ne bakan ve Milli Mücadele Dönemi’ni temsil eden geniş cephesinde Milli Mücadele’nin lider kadrosundan Kazım Karabekir, Rauf Orbay gibi aktörler yer almazken Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü, Fevzi Çakmak’ın arkasında mermere nakşedilecekti.
MUSTAFA KEMAL’İN ANILARI KIZIL YENİ’DE
Aralov, Abilov, Frunze gibi önemli şahsiyetlerinin rapor ve anıları dışında Rusların kafasındaki Türk imajını oluşturan kaynaklar arasında 1926 yılında ilk bölümü Kızıl Yeni dergisinde yayımlanan “Mustafa Kemal’in anıları” vardı. Çevirmen Polina Raviç’in kısa önsözünde belirttiğine göre, Ankara’daki Milliyet ve İstanbul’daki Akşam gazetelerinde yayımlanan anılar ile başka gazetelerde yayımlananlar (örneğin Journal D’Orient gazetesindekiler) Polina Raviç tarafından karşılaştırılmış ve “tam bir metin oluşturmuş”, ayrıca çeviri metnine ayrıntılı bilimsel yorumlar, açıklamalar eklemiş, bazen de Mustafa Kemal’in bahsettiği ve Sovyet okurunun anlayamayacağı bazı tarihsel ve politik olaylarla ilgili ayrıntıları açıklamıştı. Bu yazıyı inceleyenlere göre anılarda Mustafa Kemal’in insani yüzüne dair ayrıntılar sansüre uğramamıştı.
Ancak Bolşeviklerin kafasında ‘Yeni Türkiye’ imajını zedeleyen olaylar da vardı: Örneği tiyatrocu Muhsin Ertuğrul 1925 yılında İstanbul’daki tiyatrosu kapandıktan sonra Moskova’ya gitmiş, orada Stanislavski, Ayzenştayn gibi ünlü Rus tiyatrocuları ve 1925’te İstiklal Mahkemesi’nce 15 yıla mahkum olunca Moskova’ya sığınan Nazım Hikmet’le birlikte tiyatro çalışmaları yapmış, “Tamilla”, “Spartaküs”, "Beş Dakika" adlı filmlerini çekmişti. (Muhsin Ertuğrul 1927’de İstanbul’a döndükten sonra bu tecrübelerini Darülbedayi’de sanat yönetmenliğinde kullanacaktı.)
Yine de ilişkiler gelişerek sürdürüldü. 1926 yılında Sovyet TASS Telgraf Ajansı ile Anadolu Ajansı arasında bir bilgi paylaşımı anlaşması imzalandı. 1927’de Ankara’da aralarında Ayzenştay’ın 1905’deki başarısız devrimi anlatan Potemkin Zırhlısı adlı sessiz filminin de olduğu bir film festivali düzenlendi. (Bazı kaynaklarda filmin Türkiye’de ilk kez 1967’de gösterildiği yazılı.) Sovyetler Birliği’nde Türkçe’den yapılmış ilk çeviri ise Atatürk’ün 15-20 Ekim 1927 tarihli Cumhuriyet Halk Partisi kongresinde okuduğu 36,5 saatlik Büyük Nutuk idi. Kitabın dört ciltlik ilk baskısı 1929-1934 yılları arasında yapıldı.
1929’da SSCB Dışişleri Karahan Ankara’ya geldi ve taraflar 1925 tarihli Dostluk ve Saldırmazlık Anlaşması’nı yenilediler. 1932’de Başbakan İsmet İnönü Moskova’yı ziyaret etti.
MAKSİM GORKİ İSTANBUL’DA
Şu satırlar Siirt Mebusu Mahmut Soydan’ın yönetiminde çıkan Milliyet gazetesinin 14 Mayıs 1933 tarihli nüshasından:
“Meşhur Rus edibi Maxim Gorki yarın Sovyet bandıralı Jean Jaures vapuru ile İtalya’nın Soreneto şehrinden şehrimize gelecektir. Gorki bundan birkaç ay evvel tedavi için Soreneto’ya gitmiş ve orada bulunduğu zaman bazı Türk dostlarına Türkiye’yi görmek istediğini söylemişti. Rus edibi bu sebeple Rusya’ya dönerken şehrimize de uğramağa karar vermiştir. Maxim Gorki’ye oğlu ve gelini ile doktoru refakat etmektedir. Jean Jaures vapuru bu gece sabaha karşı limanımıza varacak ve muhterem misafirimiz yarın sabah şehre çıkacaktır. Maxim Gorki’ye şehrimizde istikbal için bir program yapılmaktadır. Muhterem misafir Halkevi ve C.H.Fırkası ve Matbuat Cemiyeti tarafından karşılanacaktır. Maxim Gorki’nin şehrimizde ne kadar kalacağı belli değildir. Bununla beraber ikametini temdit etmesi ve sıhhati müsait olduğu takdirde Ankara’yı ziyaret etmesi rica edilecektir.”
Foma Gordeyev, Ana, Halk Düşmanı, Küçük Burjuvalar gibi muhteşem romanların; Benim Üniversitelerim, Çocukluğum, Ekmeğimi Kazanırken gibi etkileyici biyografik eserlerin yazarı, edebiyatta ‘sosyalist gerçekçilik’ akımının öncüsü, yılmaz siyasi eylemci Maksim Gorki’nin (1868-1936) asıl adı Aleksey Maksimoviç Peşkov olup, ‘acı’ anlamına gelen ‘Gorki’ soyadını 1892 yılında kullanmaya başlamıştı. Maksim Gorki’nin 1907’de Çar II. Nikola tarafından Kapri Adası’na sürülmesi ile başlayan İtalya macerası, bazen gönüllü olarak, bazen de sağlık nedenleriyle, aralıklarla 1933’e kadar sürdü. Haberde Soreneto denilen şehir de Napoli Körfezi kıyısındaki Sorrento şehri. Sözünü ettiğimiz İstanbul ziyareti ise Rusya’ya kesin dönüş yaparken gerçekleşmişti.
Gazetenin 16 Mayıs tarihli nüshasına göre, Maksim Gorki, Rus Sefiri Y. Z. Suriç, Rus Konsolosu (ismi verilmiyor) ve Tass Ajansı muhabiri M. Yablovski ile şehirdeki Sovyet müesseselerine ziyaretler yapmış, Taksim Abidesi’ni, Sultanahmet, Ayasofya, Süleymaniye camilerini, Asar-ı Atika Müzesi’ni (Aya İrini Kilisesi), Edirnekapı’yı gezdikten sonra vapura dönmüştü. Burada C.H.F, Halkevleri ve Matbuat Cemiyeti temsilcileri tarafından verilen bir yemeğe katılmıştı. Anlaşılan yazarı Ankara’ya ziyaret konusunda ikna etmek mümkün olmamıştı, çünkü Gorki, 15 Mayıs günü saat 17.00’de Odessa’ya doğru yola çıkmıştı.
YUTKEVİÇ’İN TÜRKİYE BELGESELİ
Yine 1933’de, Cumhuriyet’in 10. yıldönümü kutlamaları için yurt içinde yapılan büyük hazırlıklara ek olarak Türkiye hakkında bir belgesel hazırlamaları için Rus sinemacılar Sergey Yutkeviç ve Lev Oskaroviç Arnstam Türkiye’ye davet edildiler. (İlgili yazıyı okumak için tıklayın)
İki sinemacı, bir yıllık bir çalışma sonunda “Ankara: Türkiye’nin Kalbi” adlı belgeseli çektiler. (Belgeselin o tarihte gösterilip gösterilmediğini tespit edemedim.)
Bunun karşılığında Moskova’da Cumhuriyet’in 10. yılı münasebetiyle “Türk Kurtuluş Savaşı” tablolarından oluşan bir sergi açıldı.
(Nazım Hikmet ve Abidin Dino Paris sokaklarında, 1961)
10. YIL KUTLAMALARINDA SOVYET HEDİYESİ
29 Ekim 1933’deki 10. yıl kutlamalarına Almanya’nın resmî heyet gönderme teklifi “sadece Sovyetler Birliği’nin katılacağı söylenerek” reddedilmişti ama törene SSCB’nin yanı sıra (Mustafa Kemal’in hayalini kurduğu Balkan Paktı’nın ön çalışması olarak) Balkan ülkelerinden heyetler kabul edilmişti. Törenlerde SSCB’yi Kızılordu Süvari Umumi Müfettişi Buduyoni (ki kendisi Mayıs 1919’da Mustafa Kemal’le Samsun’da temas kuran Ruslardan biriydi), Maarif Komiser Muavini Krijanovski, Sovyet Harbiye Komiseri Voroşilof (ki bazılarına göre kendisi 1920 veya 1921’de Ankara’ya gelip, Kemalist güçlere stratejik ve taktik katkılar yapmıştı ve Taksim Cumhuriyet Abidesi’sindeki figürlerden biri ona aitti ancak bu bilgiyi doğrulayamadım) ve bazı üst düzey yetkililerden oluşan Sovyet Heyeti, yanlarında Sovyet Rusya Halk Komiserleri Meclisi Başkanı Molotof’un telgrafıyla başkente ulaştıklarında büyük sevinç yaşanmıştı. Heyete öyle önem veriliyordu ki, Bakanlar Kurulu “kontenjana bakılmaksızın 50 kilo havyar ithal edilmesine” bile izin vermişti! Heyet daha sonra İzmir, Çanakkale, İstanbul ve Bursa’yı da ziyaret edecek ve buralarda binlerce kişi tarafından “Priyazdim” [Safa geldiniz] pankartlarıyla ve alkışlarla karşılanacaktı.
Dostane ilişkiler sanatsal alışverişle desteklendi. 1934’te ‘d’ Grubu sanatçılarının (ki 1933’de kurulan grubun kurucuları ressamlar Zeki Faik İzer, Nurullah Berk, Elif Naci, Cemal Tollu, Abidin Dino ve heykeltraş Zühtü Müridoğlu) yapıtlarını çok beğenen “Ankara: Türkiye’nin Kalbi” filminin yönetmeni Yutkeviç, bu sanatçıların bazı resimlerinin Moskova ve Leningrad’da da sergilenmesini sağladı. (Sergiler 1937’ye kadar sürdü.) Ardından 13 Rus sanatçısı konser için İzmir’e davet edildi, Atatürk’ün emriyle sanatçılara Türkiye’yi ve Ege’yi anımsatan hediyeler verildi. Ardından Yutkeviç’in daveti üzerine ressam Abidin Dino Rusya’ya gitti, Lenfilm Stüdyoları’nda ressam olarak çalıştı, Sovyet yönetmenlerle film çekimlerine katıldı, ünlü tiyatro kuramcısı Stanislavski için sahne krokileri çizdi.
1 MAYIS: TÜRKİYE’DE YASAK, MOSKOVA’YA GİDİN
İlginçtir, Türkiye, SSCB ile bu yakın ilişkilere rağmen, içerde komünistlere göz açtırmıyordu. Örneğin 1925 yılından beri 1 Mayıs kutlamaları yasaktı. Nazım Hikmet’e (ve elbette başkalarına da) 15 yıllık hapis cezası da bu kutlamalar yüzünden verilmişti. Ancak 1934’te “Türk sanayisinin cihazlandırılması için” Ankara’da SSCB ile bir protokol imzalandığında bir Türk Saylavlar Heyeti (o yıllarda ‘milletvekili’ değil ‘saylav’ deniyordu), 1 Mayıs törenlerine katılmak üzere Moskova’ya ve Leningrad’a gitmişlerdi! 1935 yılında Montreaux (Montrö) Boğazlar Sözleşmesi’nin arifesinde (ki yakında kazılarının başlayacağı müjdelenen Kanal İstanbul dolayısıyla yeniden gündeme gelecek anlaşma hakkında ayrıntılı bilgiyi şu yazımda bulabilirsiniz.. (Okumak için tıklayın)
Boğazlar konusunda Türk tezlerine destek sağlamak için Türkiye’den bir başka Saylavlar Heyeti daha Moskova’daki 1 Mayıs törenlerine katıldı. Daha da ironiği, 21 Mart 1935 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yayınlanan “1 Mayıs Bayramını SSCB’’de geçiriniz” şeklindeki ilandı. Görülen oydu ki, hükümet için olay bir turizm faaliyetiydi!
İnşaatı 1935’te başlayan 1937’de biten Nazilli Basma Fabrikası ise Türk-Sovyet ortak yatırımlarından biriydi. Makineler ve teçhizatların çoğu Sovyetler Birliği’nden narenciye karşılığında alınmıştı. Ayrıca 120 Sovyet montör ve mühendisi istihdam edilmişti.
STALİN’İN TOPRAK TALEPLERİ
1939 ve 1941’de Boğazların statüsü yüzünden gerilen Türkiye-SSCB ilişkileri, 19 Mart 1945’de SSCB Dışişleri Bakanı Molotov’un Türkiye’nin Moskova’daki büyükelçisi Salim Sarper’e, 1925 tarihli Dostluk ve Tarafsızlık Antlaması’nı feshettiklerini bildirmesiyle ciddi bir krize girdi. İddiaya göre Sovyet Rusya Türkiye’den Artvin, Kars ve Ardahan hattı üzerinde sınır düzeltmesi istiyordu. Aslında Molotof’un böyle bir talepte bulunduğuna dair tek kaynak dönemin Moskova Sefiri Selim Sarper’di. Nitekim 7 Temmuz 1945 tarihinde Türkiye’nin Washington Büyükelçisi Hüseyin Ragıp Baydur, ABD Dışişleri Bakan Vekili Joseph Grew’i ziyaret ederek Sovyet tehdidi meselesini görüştüğünde Grew kendisine Molotof–Sarper konuşmasının dostça bir görüş alışverişinden ibaret olduğunu, konuşmada hiç bir somut tehditte olmadığını ifade etmişti. Yıllar sonra Selim Sarper’in ABD ile yakın ilişkileri, bu söylentinin, Türkiye’yi SSCB’den uzaklaştırıp ABD’nin kucağına atmak için fırsat kollayanların bir planı olduğunu söyleyenler artacaktı. Ancak Moskova o günlerde açık bir tutum takınmayınca plan tutmuş, anlaşma feshedilmişti. Yıllar sonra konunun uzmanlarından Tunceli Üniversitesi’nden Candan Badem, Rusya, Ermenistan ve Britanya arşivlerinde bulduğu belgelere dayanarak Molotov’un “vermezler” demesine aldırmayan Stalin”in “sen yine de iste” demesi üzerine Türkiye’ye Kars ve Ardahan talebini iletmiş hatta o günlerde ‘Kars Oblastı’ için parti sekreteri bile tayin edilmişti. Ayrıca aynı yıl Boğazların savunması için Türk-Sovyet ortak üssü kurulması için Türkiye’ye iki kez nota vermişti. Ancak Stalin’in aşırı özgüveni, ters tepmişti. (İlgili yazıyı okumak için tıklayın) Bundan sonrasını biliyoruz: 1947 Truman Doktrini kapsamındaki Marshall Yardımları, 1950-1953 Kore Savaşı ve 1952’de Türkiye’nin NATO’ya girişi ile Türkiye Batı Bloku’na adeta çivilendi. 1953’te SSCB, Türkiye’den artık bir toprak talebinin olmadığını açıkladı ama artık çok geç kalmıştı…
Bu dönemde yaşanan önemli bir olay da, 1938’de orduyu ayaklanmaya kışkırtmaya çalıştığı gerekçesiyle (ki Donanma Davası diye bilindi olay) 28 yıl dört ay hapis cezasına çarptırılan ve 12 yılı aşkın hapis yattıktan sonra 1950’de iktidara gelen Demokrat Parti’nin çıkardığı af yasasıyla salıverilen Nazım Hikmet, sürekli izlendiği ve çürüğe ayrıldığı halde 48 yaşında yeniden askerlik yapmaya çağrılınca yurt dışına kaçmış ve 1963’teki ölümüne kadarki dönemde bazı kesintilerle de olsa Moskova’da yaşamıştı.
(Nazım Hikmet’in Moskova’daki mezarı)
Kıbrıs konusunda Türkiye’nin ABD tarafından yalnız bırakılmasından ve 5 Haziran 1963 tarihli ünlü Johnson Mektubu’ndan sonra (bu konuda şu yazıma bakılabilir: Okumak için tıklayın) iki ülke yine yakınlaşmaya başladılar. 1964’te Türkiye Dışişleri Bakanı Feridun Cemal Erkin, 1965'de Başbakan Suat Hayri Ürgüplü Sovyetler Birliği'ni ziyaret ettiler. Bu yakınlaşma 1965 seçimlerinde işbaşına gelen Adalet Partisi iktidarı döneminde de sürdü. 1965 Eylül'ünde Ankara'ya gelen bir Sovyet heyetiyle görüşmeler bir ön anlaşmanın imzalanmasıyla sonuçlandı. Aralık 1966'da Sovyet Başbakanı Aleksi Kosigin Türkiye'yi ziyaret etti. Ziyaret sonunda yayınlanan ortak bildiride iki ülke arasındaki siyasal ve ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi üzerinde duruldu. 1967’de yılında 1. Demirel Hükümeti’nce yapılan ekonomik ve teknik anlaşma ile SSCB Türkiye’ye 200 milyon dolar tutarında kredi sağladı. Bu kredi ile İskenderun Demir Çelik Tesisleri, Seydişehir Alüminyum Fabrikası, Aliağa Petrol Rafinerisi, Bandırma Asit Sülfürük Fabrikası, Artvin Levha Fabrikası inşa edildi.
1969 YUTKOVİÇ BELGESELİ KRİZİ
Ancak diplomasi örtüsünün altına saklanmış Sovyet düşmanlığının ateşi düşmemiş olmalıydı ki, Atatürk’ün ölümünün 31. yıldönümü dolayısıyla 10 Kasım 1969’da TRT Ankara Televizyonu Yutkoviç ve ekibinin 1934’te tamamladığı “Ankara, Türkiye’nin Kalbi” belgeselini göstermeye kalkınca olanlar oldu. Filmdeki bir kaç Orak-Çekiçli bayrak ve Enternasyonal Marşı yüzünden dönemin sağcı, dinci, muhafazakar çevrelerinin “bir Sovyet yönetmeninin filmi devlet televizyonunda nasıl gösterilir?”, “kahrolsun komünistler!”, “komünistler Moskova’ya!” sloganlarıyla ortamı germesi üzerine yaşananları o gecenin yayın sorumlusu Varlık Özmenak’tan öğrenelim: “Filmi bilen ve bulan kişi benim. Sovyetler Birliği Elçiliğinden istedik onlar da filmin orijinalini bulup bize getirdiler. Filmin gösterildiği sırada biz yayın odasındaydık. Ben yayın sorumlusu, Mahmut Tali Öngören de Program Dairesi Başkanıydı. Televizyon yayınlarını dönemde Mithatpaşa Caddesi üzerinde bir apartmanda yapıyorduk. Filmin ortalarına doğru TRT Genel Müdürü Adnan Öztrak stüdyoya geldi ve ‘Bu film ancak Moskova’da seyrettirilebilir. Yayını kesin’ diyerek yayını durdurdu. Bu olay galiba dünya televizyon yayıncılık tarihinde de bir ilk oldu. Adnan Öztrak geldiği zaman ben anladım ki filmi bilmiyor. Oysa film Atatürk’ün ricası üzerine çekilmişti. Türkiye o zamana kadar 10. Yıl Marşı’nı bile bilmiyordu, bu filmle birlikte öğrendi. Şimdi bu marş banka reklamlarında bile çalıyor. Öbür gün yer yerinden oynadı ve savcılık hareket geçti. Diğer gün de TRT Yönetim Kurulu toplandı. Mahmut Bey’in görevine ara verildi bana da disiplin cezası verildi. Savcılık ise daha sonra takipsizlik verdi.”
(Ankara: Türkiye’nin Kalbi belgeselinden bazı sahneler)
2000’LERİN BAHAR HAVASININ KIŞA DÖNMESİ
Türkiye-Rusya ilişkileri, SSCB’nin dağıldığı 1989’dan sonra doğalgaz fiyat artışları, Bakü-Ceyhan boru hattına misilleme olarak gündeme getirilen Burgaz-Dedeağaç Boru hattı, 1915 Ermeni Kırımı’nın Duma’da gündeme gelmesi, Rusya Federasyonu’nun Orta Asya’daki Türki cumhuriyetlerle Türkiye’yi devredışı bırakacak türden ilişkiler geliştirmesi veya tersine Rusya-Gürcistan gerginliğinde Türkiye’nin çekimser kalması yüzünden zaman zaman sıkıntıya girdiyse de genel olarak bir yandan ‘bavul ticareti’, bir yandan Rus turistlerinin Türkiye’yi keşfi, bir yandan Mavi Akım anlaşması ile bahar havasındaydı. 2000 yılından itibaren karşılıklı olarak üst düzey siyasi ziyaretlerin yapıldığına hepimiz şahit olduk. Türkiye’de ‘Rus Yılı’, 2008’de de Rusya’da ‘Türk Yılı’ ilan edildi. Rusya’da Nobel ödüllü Orhan Pamuk başta olmak üzere Türkiyeli yazarların kitapları basılmaya başladı. Rusların en çok sevdiği Türkiyeli yazarlardan olan Reşat Nuri Güntekin’in aynı adlı eserinden uyarlanan Çalıkuşu filmi Rusya televizyonlarında gösterilirken sokaklardaki insan sayısının gözle görülür oranda düştüğü söylenmişti. Tarkan, Mustafa Sandal Rusya’lı gençlerin idollerinden olmuştu. Ataol Behramoğlu, İlber Ortaylı iki ülke arasındaki kültürel alışverişe katkılarından dolayı Moskova’ya davet edilmişti. Kısacası, stratejik derinlik ustası (!) Ahmet Davutoğlu hükümetinin Türkiye’nin Suriye sınırını 5 dakika ihlal eden Rus SU-24 uçağını düşürünceye kadar işler gayet güzeldi… Bakalım mantık ve bir asırlık dostluk ilişkisinin hatıraları mı galip gelecek yoksa akıldışılık ve düşmanlık duyguları mı?…
Özet Kaynakça: W.E.D. Allen ve Paul Muratoff, Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border, 1828-1921, Cambridge: Cambridge University Press, 1953, Alptekin Müderrisoğlu, Kurtuluş Savaşı Mali Kaynakları, 2 Cilt, Kastaş A.Ş. Yayınları, 1988; Fahir Armaoğlu, Siyasi Tarih, 1789-1960, Sevinç Matbaası, 1964, Erdal Aydoğan, “Kliment Yefromoviç Voroşilov'un Türkiye'yi Ziyareti ve Türkiye-Sovyet Rusya İlişkilerine Katkısı”,http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/45/794/10169.pdf , Emel Akal, Milli Mücadele’nin Başlangıcında Mustafa Kemal, İttihat ve Terakki ve Bolşevizm, Tüstav Yayınları, 2002, Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Anıları (1922 - 1923), Semyon İvanoviç Aralov, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2008, Bengül Salman Bolat, “Milli Bayram Olgusu ve Türkiye’de Yapılan Cumhuriyet Bayramı Kutlamaları”, Hacettepe Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılapları Enstitüsü’nda 2007 yılında kabul edilmiş doktora tezi.
Not: Öyle yoğun bir tarih ki, unuttuğum olaylar muhakkak vardır. Varsa affola
.
1938 Donanma Davası
28.2.2016 - Bu Yazı 201 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Bu haftaki yazımın esin kaynağı son haftalarda yaşadığımız olaylar. Can Dündar ve Erdem Gül’ün yaklaşık üç aylık tutukluluklarının Anayasa Mahkemesi kararı yardımıyla sonlanması en büyük sevincimiz oldu. Aynı günlerde yargı tarihimizin en absürt davalarından biri olan ‘Askeri casusluk, şantaj ve fuhuş davası’nın tüm sanıkları (357 kişiydiler) beraat etti. Onlara da sevindik… Ancak benim sevincim kısa sürdü çünkü, 25 Şubat 2016 günü, gazeteci, yazar, dilbilimci, düşünür, turizmci, eylemci Sevan Nişanyan, şimdilik 11 yıl 8 aylık (her an artabilir) kesinleşmiş cezasını Söke Açık Cezaevi’nde çekerken, kütüphanede internet bağlantısı sağladığı iddia edilen bir aparat yakalandığı için aldığı disiplin cezası mahkemece onandı. Bu onamanın anlamını anlatmadan önce Sevan’ın neden hapiste olduğunu bir kez daha hatırlatmak istiyorum izninizle: Sevan Nişanyan, 20 milyon yapının yüzde 60’nın kaçak olduğunu ülkemizin, yıllardır yaşadığı Şirince köyünde gerçekleştirdiği restorasyon faaliyetleri sırasında bazı prosedürlere uymadığı, daha doğrusu uyamadığı için (çünkü bürokrasinin böyle aykırı insanlar söz konusu olduğunda ne gibi engeller çıkarma kapasitesinde olduğunu hepimiz tahmin edebiliyoruz) hapse atılmış belki de tek kişisi. Sevan şimdilik kesinleşmiş 11,8 yıl hapis cezasını çekiyor(du) Söke Açık Cezaevi’nde. Aparat olayından sonra kapalı bölüme alındı ve böylece açık cezaevlerinin sağladığıavantajlardan yoksun kaldı.
1938 Donanma Davası
SEVAN İÇİN TEHLİKE
Ama disiplin cezasının onanması daha kötü bir tabloya işaret ediyor. Bunu, dostlarından Özlem Yağız şöyle özetlemiş: “Sevan Nişanyan'ın 25 Şubat 2016 günü yapılan mahkemesinde ki iki önemli davanın bir tanesi aleyhine sonuçlandı. Birisi de 3 Mart’a ertelendi. 11 günlük hücre cezasının sonuçları tam olarak şunlar: 1)Bir yıl boyunca kapalıda kalacak. 2) Kendisine ayrıca 3 ile 5 yıl hapis ile sonuçlanacak bir ceza davası açılacak. 3)Ceza alırsa, ki muhtemelen alacak, kapalıda daha uzun süre kalacak. 4)Bu arada Yargıtay'da bekleyen diğer cezalar da gelecek ve sonuç olarak en az 5 yıl kapalı cezaevinde çalışamadan kalacak. Zaten 2 yıldır bunun büyük bölümü kapalı cezaevinde olmak üzere hapiste. 60 yaşında bir insanın 8 yılını daha kapalı cezaevinde geçirmesi, fiziksel ve ruhsal olarak yok olması demektir. Sevan gibi üretmeden duramayan bir insanın bütün çalışmalarından uzak olmasının zaten ölüm olmasını bir yana bıraksak bile, kısaca durumu bu.
Can Dündar ve Erdem Gül'ün 3 ay cezaevinde kalması vicdanlarımızı yaraladı. Neyse ki artık serbestler. Ama 2 yıldan uzun zamandır bu şartlar altında yaşayan Sevan’ın akıbeti için yeterince ses veremediğimizi düşünüyorum. Nitekim 25 Şubat’taki mahkemeden sonra Sevan’la ilgili olarak basında yer alan az sayıdaki haberde çıkan tek şey şu: "Sevan Nişanyan 11 gün hücre cezası aldı." Bu 11 gün hücre cezasının gerçekte ise ne anlama geldiğini kimseye ulaştıramadık. Agos, Radikal dahil hiçbir gazete bunu anlatabilecek iyi bir haber yapmadı. Hiçbir köşe yazısı yazılmadı. “Gazete haberleri, köşe yazıları bu hukuksal sürece ne yapabilir?” diyebilirsiniz. Ama ben hukuksal süreç bir yana, cezaevinde unutulmuş olma hissinin şu anda Sevan Nişanyan'a en büyük darbe olduğunu düşünüyorum.”
Bu satırları okumadan önce de sürekli olarak Sevan’ın yaşadığı trajediyle meşguldü zihnimin bir yanı, ama artık düşünmekten öteye gitmemiz lazım geldiği kafama dank etti. Yoksa, birazdan anlatacağım trajedilerin bir tekrarını yaşayacağız ve belki de 50-60 yıl sonra benim gibi biri çıkıp utanarak, Sevan Nişanyan’ın mahpus öykülerini anlatacak genç kuşaklara…
YETMEZ AMA EVET’Çİ MİYDİM?
Ancak affınıza sığınarak bu sefer de kendimle ilgili bir bir sıkıntılı duruma açıklık getirmek istiyorum. (“Uzattın” diye şikayet etmek yerine, doğrudan NAZIM HİKMET’İN TUTUKLANMASI başlığına atlayabilirsiniz elbette.) Ne zaman yargıyla ilgili bir temayı işlemeye kalksam rutin bir suçlama ile karşılaşıyorum: “Senin buna hakkın var mı? Sen o hukuk dışı davaları yürüten ‘Paralel’ci Taraf’ta çalışmadın mı? Sen yıllarca AKP iktidarını desteklemedin mi? Yargıyı iktidara bağımlı hale getiren 2010 Anayasa Referandumu’nda Yetmez Ama Evet demedin mi?” Ve buna benzer suçlamalar…Sosyal medyada ara ara cevap veriyorum ama fayda etmiyor. Bir kere de daha kapsamlı vereyim dedim.
Sondan başlayayım, 2010 Anayasa Referandumu’nu destekleyen tek satır yazım yoktur. Belki de siyasi körlük, ama sonuçta anayasaların uygulanmasının siyasi iktidarların karakterine, ideolojik yönelimine bağlı olduğunu tarihsel deneyimden gayet iyi bildiğim için başta önemsemedim konuyu. Sonra iktidara en sıkı muhalefeti o yaptığı için BDP’nin öncülük ettiği ‘Hayır’ cephesine meylettim, sonra da oy kullanmadım. Bu zikzakları eleştirebilirsiniz ama 2013’teki ‘demokratikleşme paketi’ni, ’geç ve sığ olduğu için yetmez ama evet’ diyerek destekleyen bir twit mesajım dışında, klasik anlamda Yetmez Ama Evet’çi olmadım. Ancak olanları, bırakın kınamayı, düşünce özgürlüğü kapsamında saygıyla karşıladım. Zihin okumaya çalışmadım, aksi ispat oluncaya kadar iyi niyetli olduklarını kabul ettim, onları anlamaya çalıştım, hatta zaman zaman katıldım. Bugün bazı kişiler için farklı düşünüyor olabilirim ama o günlerde genel tavrım buydu.
DAVALAR HAKKINDAKİ TAVRIM
İktidarın bugün “ben yapmadım, Paralel yaptı” diye sorumluluğundan kurtulmaya çalıştığı davalar hakkındaki tavrımı ise bir örnekle anlatmaya çalışayım. 6 Mart 2011 tarihli Taraf yazıma (okumak için tıklayın) şöyle başlamışım: “Kısa süre önceye dek ‘Ergenekon’, ‘Balyoz’ ve benzeri soruşturmaları İttihat ve Terakki’den beri başımıza musallat olan darbecilik geleneği ile hesaplaşmanın bir parçası olarak görüyor ve yürekten destekliyordum. Ancak bugüne dek olanlar beni hayal kırıklığına uğrattı. Öncelikle 1970’lerden beri on binlerce kişinin ölümünden, sakat kalmasından, hapse girmesinden birinci dereceden sorumlu olanlar, 12 Mart, 12 Eylül, 28 Şubat, 27 Nisan darbecileri, hatta Ergenekon ve Balyoz davalarına konu olan darbe girişimlerinin asıl patronları ellerini kollarını sallayarak gezerken, Ahmet Şık ve Nedim Şener örneğinde olduğu gibi bunlara destek verdikleri iddia edilen ikincil, üçüncül aktörlerin şüpheli delillerle hapse atılması Ergenekon’un sulandırılmaya çalışıldığı izlenimini uyandırıyor. Bu arada, hükümeti desteklesin veya eleştirsin yüzlerce gazetecinin yargılanması ve yüzlercesinin ağır cezalara çarptırılması, seçilmiş Kürt siyasetçilerin ‘KCK operasyonları’ adı altında yaklaşık iki yıldır hapiste tutulması, binlerce siyasi mahkûmun hapishanelerde çürümeye terk edilmesi, Hırant Dink davasının bir türlü karara bağlanmaması, hasta ve özürlü mahkûmların inatla affedilmemesi, Pınar Selek, İsmail Beşikçi, Nevin Berktaş gibi aydınların adeta kan davasına kurban edilmesi, vicdani reddini açıklayan gençlerin cezalandırılmaları (son olarak Halil Savda'nın 5 aylık hapis cezası onandı) ve daha bir dizi olay hükümetin demokrasi ve insan hakları konusundaki samimiyetinden kuşku duymama neden oluyor. Bu nedenle 4 Mart 2011 günü Taksim’deki gazeteciler mitingine ben de katıldım, Galatasaray’a kadar basın özgürlüğünü savunan sloganlar atarak yürüdüm. Umarım, aramıza karışarak Ergenekoncu sloganlar atan İşçi Partililer (Aydınlıkçılar) yüzünden mesajımız bulanıklaşmamıştır. Hükümet ne demek istediğimizi anlamıştır.”
19 Şubat 2012 tarihli yazımda (okumak için tıklayın) benzer eleştiriler yapmışım. Bir kaç yazımda da ufak tefek değinmeler var. Merak eden okuyabilir.
NEDEN TARAF’TAN AYRILDIM?
2012 yılının Mayıs ayında da Taraf’tan istifa ettim. Bu istifa, sözü edilen davaların açılış ve yürütülüş biçimiyle ilgili hayal kırıklığıyla ilgili olduğu gibi, gazetenin yazarlarından Halil Berktay’ın başlattığı “1 Mayıs 1977’yi, devletin karanlık unsurları değil, devrimciler kana boyadı” mealindeki tartışmasında Taraf’ın takındığı tutumla da ilgisi vardı. Bunlara, Taraf’ın altı ay boyunca maaşımı ödememesinin yarattığı ekonomik yıkımı da eklemeliyim. Aynı yılın Ağustos ayında Radikal’de yazmaya başladım, ondan sonrasını biliyorsunuzdur umarım.
Aslında yazılarımı düzenli okuyan biri benim sadece İttihatçılık ve Kemalizm eleştirisi yapmadığımı, AKP iktidarının referanslarını oluşturan İslam kardeşliği, İslam tarihi kaynakları, Kuran literatürü, sadaka geleneği, kurban inancı, tesettür, içki, yılbaşı yasakları gibi başlıklarda eleştirel yazılar yazdığımı, Taraf’ın finansörü olduğu iddia edilen Fethullah Gülen Hareketi hakkında, Taraf’ta yayımlanan belki de ilk ve son (elbette eleştirel) yazıyı (okumak için tıklayın) benim yazdığımı bilir. Radikal’deki yazılarımı ise tanımlamak için arşive bakmanız yeterli. Ama genel kitle (buna ‘münevver’ kesim de dahil), Uğur Mumcu’nun veciz deyişiyle “bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olduğu” için sürekli kendimi açıklamam gerekiyor. Belki bir ara Taraf’taki yazılarımın çeşitli yerlerine monte ettiğim güncel iktidar eleştirilerini bir araya getirip herkesin ulaşabileceği bir yere korum da, bu tartışma biter. Tekrar özür dilerim vaktinizi aldıysam. Şimdi başlıktaki hikayemize başlayabilirim…
NAZIM HİKMET’İN TUTUKLANMASI
1925-1937 arasında tam 9 kere yargılanan, çeşitli hapis cezalarına çarptırılan ama bir şekilde hapis yatmaktan kurtulan Nazım Hikmet, 1938 yılında paçayı kurtaramadı. Ocak ayının 17’sinde Donanma Komutanlığı’ndan gelen görevliler şair Nâzım Hikmet’i alıp kelepçeli olarak Köprü Kadıköy iskelesinden bir motorla Adalar açığında bekleyen eski yolcu gemisi Erkin’e götürdüler. Önce bir helaya, sonra sintine ambarına kapatıldı Nazım Hikmet. Dava konusu, en özet haliyle, ‘kitap okumak’tı. Nasıl mı? Şöyle:
1920’lerden itibaren Türkiye Komünist Partisi (TKP) üyesi Doktor Hikmet Kıvılcımlı ile karısı Fatma Nudiye Yalçı, ‘Kıvılcım Kütüphanesi’ adında bir yayınevi kurmuşlardı. Kıvılcımlı ailesine yakın olan Kerim Korcan adında kitap meraklısı bir genç ise, ‘Kitap Sevenler Derneği’ diye bir topluluk oluşturmuştu. Gençler aralarında kitap alıp veriyor, okuma toplantıları yapıyorlardı. Zamanla okuma grubu donanma mensubu assubaylar, hatta erleri de kapsayacak şekilde genişlemişti. Elbette bu duruma devletin göz yumması mümkün değildi!
MUHBİR VATANDAŞ GÖREVDE!
“Yayımcılık yoluyla komünizm propagandası yaptıkları” iddiasıyla önce Hikmet Kıvılcımlı ile Fatma Nudiye Yalçı, beş gün sonra da, Kerim Korcan gözaltına alındı. Önce ünlü Sansaryan Hanı’nda, bir aya yakın bir süre işkenceye tabi tutuldular. İşin içine muhbirler girdi. Hamdi Alevdaş adlı bir astsubay, dört yıl önce, yani 1934 yılında, Nâzım Hikmet’le konuştuğunu iddia etti. Şair güya ondan erlere gelen mektupları okuyup ailesi yoksul olanları saptamasını, adreslerini almasını istemişti. Bu yoksul ailelere yardım edilecekti. Muhtemelen de komünizm aşılanacaktı. Nâzım Hikmet’in büyük suçu işte buydu!
(Nazım’ın Bursa Cezaevi’nde el verdiği kişilerden Balaban’ın Nazım tablosu.)
TCK 141-142’DE TADİLAT
Ardından tutuklamalar yaygınlaştırıldı. Özellikle Nâzım Hikmet’in kitaplarını okuyan pek çok astsubayla onların tanıdıkları, yakınları gözaltına alındılar. 15 Mart’ta Ankara’da başlayan yargılamalar başladı ama bir sorun vardı. 1936 yılında Türk Ceza Kanunu’na sol hareketleri cezalandırmak için konulmuş olan ünlü 141 ve 142. maddeler ‘cebir’ yani güç unsuru varsa cezalandırmaya izin veriyordu düşünce suçlarını. Ancak Nazım Hikmet ve arkadaşlarının eylemlerinde en ufak bir cebir unsuru yoktu! Ve 16 Temmuz 1938’de yapılan bir değişiklikle yalnız eylemi değil, düşünceyi açıklamayı da cezalandırmak mümkün hale getiriliverdi! Böylece Roma Hukuku’nun günümüze kadar gelen en önemli prensiplerinden biri olan “nullum crimen sine lege, nulla púna sine lege praevia=Yasa olmadan suç olmaz, daha önce kabul edilmiş yasa olmadan ceza verilemez” şeklindeki genel pozitif hukuk ilkesi ihlal edildi. Ardından gönül rahatlığıyla cezalar yağdırıldı.
28 YIL DÖRT AY AĞIR HAPİS!
Nazım Hikmet önce Askeri Ceza Kanunu’nun 94. Maddesine göre 15 yıl ağır hapse mahkûm edildi. Ardından bir kez de ’orduda komünist örgüt kurmak’ suçundan 20 yıl ağır hapse mahkûm edildi. Yasal indirimler yapıldıktan sonra cezası 28 yıl 4 ay ağır hapis olarak bağlandı. Mahkeme Hamdi Alev, Emine Alev, Hamdi Alevdaş, Nuri Tahir Tipi adlı sanıklara 18’er yıl; Hikmet Kıvılcımlı, Kemal Tahir, Mehmet Ali Kantan, Haydar Korcan’a 15’er yıl; Nudiye Yalçı, Kerim Korcan, Seyfi Tekdilek’e 10’ar yıl; Hüseyin Avni Durugün’e 5 yıl; Ali Kut’a 4 yıl; Fethi Ülgezer, Burhan Cengen’e de 3’er yıl cezayı uygun görmüştü!
Cezalar 29 Aralık 1938 tarihinde onandı. Ama ilginç bir durum yaşandı. Nazım Hikmet ve Hikmet Kıvılcımlı sağlık nedenleriyle altı aylığına serbest bırakıldılar. Kıvılcımlı ülkeden kaçmaya çalışırken yakalandı hapse gönderildi. Nazım ise üyesi olduğu TKP’ye bıraktı kararı. TKP çıkmasına gerek duymadı, o da kendi iradesiyle hapse geri döndü. Muhtemelen bir şekilde affa uğrayacaklarına inanıyordu. Halbuki, tam 12 yıl boyunca, hapiste kalacaktı. (Doktor Hikmet Kıvılcımlı ise daha önce ve sonra aldığı cezalarla tam 22,5 yılını hapiste geçirecekti.)
(Doktor Hikmet Kıvılcımlı, Nazım Hikmet, Piraye Hanım, Fehamet Hanım. Çankırı Cezaevi, 1940)
ATATÜRK’E MEKTUP
İddialara göre Nazım Hikmet kararın açıklanmasından sonra Şükrü Kaya’nın önerisiyle Atatürk’e suçsuz olduğunu anlatan bir mektup yollamıştı ancak bu konuda çalışan Cemil Koçak bu mektubu görmediğini söylüyor. Mektup yazıldıysa bile muhtemelen ağır hasta olan Atatürk’ün mektuptan haberi bile olmamıştı. Hikmet Kıvılcımlı ve Kemal Tahir’in mektupları ise 1941’de işleme kondu. Bu mektuplar okunduğu halde cevaplanmadı.
Bu 12 yıl içinde o kadar çok şey yaşandı ki, hepsini anlatmaya kalksak ciltler dolar.
Özetin özeti Nazım Hikmet dava arkadaşlarını hiç unutmadı. Farklı hapishanelerde olsalar da onlarla sürekli ilgilendi, yazıştı, öğütlerde bulundu onları yönlendirdi… Bunu yaparken kendini de, sanatını da besledi, zenginleştirdi, olgunlaştırdı.
“HAYVAN-İNSANLARLA DOLU”
Nazım’ın sayfalar dolusu şiir-mektupla teması sürdürdüğü Kemal Tahir, iki yıl kaldığı İstanbul Tevkifhanesi’nden karısı Fatma İrfan’a şöyle anlatmıştı yaşadığı ortamı: “Burası kocaman bir ormana benziyor karıcığım. Rudyard Kipling’in insan-hayvanları ile değil, hayvan-insanları ile dolu bir ormana…” Veya: “Mahpus olmak başka, mahkemenin neticesini beklemek başka. İnsan mahkum olursa, olayı kabul ederek mahsuphaneye alışmaya başlar. Günleri ayları sayarak oturur. İşini gücünü düzeltir. Çıkacağı günü bekler. Bundaki azap herhalde böyle devamlı değil de, arada sırada yoklayan, nostalji, hasret bir parça da gurbet duygusu sanırım…”
Siyasilerin durumu yine de iyidir hapishanede. Daha talihsizleri şöyle anlatır Kemal Tahir: “Adem Baba koğuşunda çırçıplak talebeler yatar. Altlarında gazete kağıtları serilidir. Üstlerine kendilerinden evvel gelip gidenlerden kalmış çuvallar örtülü.”
Siyasilerden şanslı olanlar da vardı elbette: “Beyler koğuşunun duvarları bile halılarla kaplıdır. Bunlardan her biri kabartılmış dört beş şilteye uzanırlar. Sabah kahveleri yataklarına gelir. Ve ayaklarını yıkayan esirleri mevcuttur.”
NEVŞEHİR’İN ZEMHERİ SOĞUKLARI
İstanbul’dan sonra Çankırı, Malatya, Çorum, Nevşehir cezaevlerini gezdi Kemal Tahir. Bütün bu yolculuklarında ünlü ‘sarı defterleri’ni doldurdu özenle. Namuscular, Karılar Koğuşu, Telgrafçı Abdurrahim Bey gibi hikayeler Malatya’da, Dam Ağası ve Cemal-Kitaplı Casus Çorum’da yazıldı. Cezaevinde yazılan bu ilk romanların müsveddelerini Nazım Hikmet okuduğunda Kemal Tahir’e övgü dolu mektuplar göndermiş, ama aynı zamanda “fakir ve zengin köylü münasebetlerinin, derebeylik bakayası, sınıf ve tabaka çatışmalarının eksikliğini hissettiğini” de ifade etmiş “yeni pasajlar yazıp bu eksikliği gidermesini” de önermişti…
Kemal Tahir’i son durağı Nevşehir Cezaevi idi. Kendi dilinden okuyalım oranın havasını: “Kemal Tahir’in mahpusluk hayatının en zor şartları Nevşehir’deki bir kaç ayda geçer. Nevşehir’in bir kaza merkezi olması, cezaevinin siyasi mahkumlar için Batı usulünce ve demokrasiye uygun ‘rejim politik’ tatbip edilmesi düşünülerek özel bir itina ile hazırlanmıştı. Cezaevi eski bir kiliseydi. Siyasi mahkumlar, zemin katında kubbeli altı üstü taş, pencereleri insan boyundan yüksekte, tıpkı Kapalıçarşı’nın dar sokaklarından birine benzeyen bir yerde yatıyorlardı. Mevsim Şubat’tı. Nevşehir soğuk olur. Uzun bir koridora benzeyen koğuşta, küçücük bir sac soba vardı. Bunda kayısı ağaçları yakılıyordu. Ben vardığım zaman buraya kapatılmış siyasi mahkumlar iki sonranın odun tayınlarını yakmış, tüketmiş bulunuyorlardı. Koğuşun apteshanesi yoktu. Geceleri içeri bırakılan bir gaz tenekesi kullanılıyordu. Demokrasimizin ‘rejim politiği’ gerçekten parlaktı.”
KERİM KORCAN’IN İDEAL SUÇLUSU
Donanma Davası’nın sanıklarından Kerim Korcan ise önce İstanbul’daki Merkez Kumandanlığı hapishanesinde, ardından Sultanahmet ve nihayet Sinop Cezaevi’nde tamamladı 10 yılını. 1948 yılında tahliye oldu. İdamlıklar, Tatar Ramazan ve Linç adlı romanlarında hapishane yıllarındaki tecrübelerini anlattı. Örneği Linç’in ‘Siyasi Suçlu’ kahramanı “Düşünce suçlusu olması, gündüzleri iş atölyesinde çalışıp akşamları kitap okuması, kanunları iyi bilmesi, etkileyici bir konuşmaya sahip olması, toplum sorunlarına kayıtsız kalmaması ve bunlara çözüm yolu bulmaya çalışması, yönetimden bireysel hak ve özgürlüklere saygı göstermesini beklemesi, cesur bir kişiliğe sahip olması” ile Kerim Korcan’ın ta kendisiydi!
1955 ‘OLAĞAN TUTUKLAMASI’
Nazım Hikmet ve Kemal Tahir, 14 Mayıs 1950 seçimlerinde ezici bir zaferle iktidara gelen Demokrat Parti’nin ilan ettiği genel afla hapisten çıktılar. Nazım Hikmet, sürekli izlendiği ve çürüğe ayrıldığı halde 48 yaşında yeniden askerlik yapmaya çağrılınca yurt dışına kaçtı. 1963’teki ölümüne kadarki dönemde bazı kesintilerle de olsa Moskova’da yaşadı.
Kemal Tahir İstanbul’a döndü. Notlar almaya devam etti. Takma adla hikayeler yazdı. Kemal Tahir adını ilk kez 1954’te kullandı. Ancak devletin kapısını çalması için çok beklemedi. 6-7 Eylül 1955’te, Rumlara (ve elbette Ermeniler ve Yahudilerin de nasiplerini aldıkları) yağma olaylarında iktidardaki DP köşeye sıkışınca adet olduğu üzere suçu ‘olağan şüpheli’ sayılan komünistlere atmıştı. 7 Eylül 1955’te tutuklanan 45 ‘tescilli’ komünist arasında Aziz Nesin, Kemal Tahir, Asım Bezirci, Hasan İzzettin Dinamo gibi ünlü yazarlar da vardı. Neyse ki Aralık ayına gelindiğinde hükümet bu saçmalıktan vazgeçmiş ve tutuklular salıverilmişti. (Bazı kaynaklara göre Kemal Tahir altı ay yatmıştı.) Hapisten çıktıktan sonra kendini yazmaya adadı. Öyle verimli bir yazar oldu ki, 1973’teki ölümüne kadar 18 roman yazdı…
Kerim Korcan, 1957’de Vatan Partisi yöneticiliğinden kovuşturmaya uğradı ve TCK 141 ve 142.’den iki yıl tutuklu kaldıktan sonra beraat etti. 12 Eylül 1980 darbesinden sonra herkesin fısıltıyla konuştuğu günlerden birinde, “Ben komünistim!” deyivermişti yüksek sesle. Sonra da "Bunu ben söylemiyorum, devlet söylüyor. Devlet bana, 'Sen komünistsin!' dedi, 12 yıl verdi, ben de yattım. Devletten iyi mi bileceğiz!" demişti. 1990 yılında 76 yaşında bu bilinçle hayata veda etti…
ORHAN KEMAL’İN MAHPUSLUĞU
Dolaylı da olsa bu hikayeye eklemlenen Orhan Kemal adıyla tanıdığımız Mehmet Raşit Öğütçü’yü de anmak istiyorum izninizle.
“Çok gençsin. Zaten hiçbir şey veremedim sana. Şimdi de beş yıllık mahkumiyet girdi araya. İstersen ayrıl benden, kendine yeni bir yol çiz. beklemekle geçirme en güzel yıllarını. Çünkü karıcığım, biliyorum ki, buradan çıktıktan sonra daha da zor ve yoksulluk içinde geçecek hayatımız.”
Eşine büyük bir sevecenlik ve sorumluluk duygusuyla bu satırları yazan Orhan Kemal, daha 23 yaşındayken evlenmiş, 24 yaşında Niğde’de askerliğini yaparken tezkeresine kırk gün kala bir ihbar üzerine tutuklanmıştı. Suçu Nazım Hikmet’in ve Maksim Gorki’nin kitaplarını okumak ve komünizm propagandası yapmaktı! Donanma Davası’yla aşağı yukarı aynı günlerde kısa bir yargılamada cezası kesildi: 5 yıl hapis! Kayseri Cezaevi’ne götürüldü.
Neyse ki babası Abdülkadir Öğütçü yetişti imdadına. Taha Toros’un deyimiyle “yaman bir muhalif” Abdülkadir Kemali Öğütçü, ”TBMM’nin ilk dönem milletvekili; üç günlük bakan; İstiklal Mahkemesi’nin hem reisi hem sanığı; hükümetin yaman eleştiricisi; güçlü bir gazeteci; 1930’da Ahali Cumhuriyet Fırkası’nın kurucu başkanı; din üzerine eserler yazan bir bilgin, şifalı bitkileri inceleyen bir kamus yazarı; ceza hukukunda içtihatlara kaynak olan görüşüyle uzman bir hukukçu; yakın politika tarihimizin bir renkli siması ve dinlenmesine doyum olmayan bir hatibi" idi. Abdülkadir Bey, Ahali Cumhuriyet Fırkası’nın hükümetçe 1931’de kapatılmasından sonra o sıralarda Suriye sınırları içinde olan İskenderun’a kaçmak zorunda kalmış, bir süre sonra ailesini de yanına aldırmış, ancak Orhan Kemal Türkiye’ye geri dönmek zorunda kalmıştı. Baba desteğinden yoksun 7 yıldan sonra yukarıda anlattığım gibi hapse düşmüştü. Abdülkadir Bey, Atatürk’ün ölümünden sonra İnönü’nün geçmişle barışma politikaları sayesinde ülkeye döner dönmez de oğlunu Bursa Cezaevi’ne naklettirmişti.
(Nazım Hikmet ve Orhan Kemal Bursa Cezaevi’nde)
PROMETE’NİN ÇIĞLIKLARI
Büyük bir tesadüf, Nazım Hikmet de Çankırı Cezaevi’nden Bursa’ya gelmişti. Nazım Hikmet’in isteğiyle aynı koğuşta kaldılar. Orhan Kemal o günlerde şiire sevdalıydı. Nazım onu şiirden vazgeçirdi hikaye ve romana yöneltti. Belki birazcık da kalbini kırdı. İlk öykülerini Bacaksız Orhan takma adıyla hapisteyken yayımladı kahramanımız. İlk kez 1943'te İkdam Gazetesi’nde yayımlanan "Asma Çubuğu" öyküsünde Orhan Kemal adını kullandı. Cezasını 26 Eylül 1943’te tamamlayıp tahliye olduktan sonra memleketi Adana’ya döndü. Dönerken de şu dizelerle veda etti Nazım’a:
“Prometenin çığlıklarını
kabakıyım tütün gibi piposuna dolduran adam
Sen benim mavi gözlü arkadaşım,
Kabil değil unutmam seni.
26 Eylül 1943
Seni yapayalnız bırakıp hapishanede
Bir üçüncü mevki kompartmanında pupa yelken koşacağım memlekete.”
Memlekette, amelelik ve hamallık dahil pek çok işte çalıştı. 1944’te doğan oğluna Nazım adını verdi. (Dört oğlu vardı galiba, yanlışsam affola.) Ve 1966’da tekrar mahsupluk yolu göründü. Suçu yine komünizm propagandası yapmaktı. Neyse ki bu kez sadece bir ay yattı. Bu sefer uzun süre iş bulamadı ama artık romanları meşhur olmuştu, kitap satışlarından gelen parayla geçinebilir hale gelmişti. Ancak romanlarında hep yoksul insanları, işçileri, kötü yaşamları anlattığı gerekçesiyle kovuşturmaya bile uğradı!
1970 yılında eşi Nuriye Hanım’la beraber Bulgar Yazarlar Birliği’nin daveti üzerine gittiği Sofya’da hastalanıp hastaneye kaldırılan Orhan Kemal, konuşamadığı için bir kağıda yazdığı şu satırlarla veda etmişti dünyaya: “… Eşe dosta selam… İnandığım doğruların adamı oldum, böyle yaşadım, karınca kararınca bu doğruların savaşını daha çok sanatımda yapmaya çalıştım, kursağıma hakkım olmayan bir tek kuruş dahi girmemiştir…”
Sevan da inandığı doğrular için eğilmiyor, bükülmüyor. Sevan’a zulmeden zihniyet de ne yazık ki bir asırdır zayıflamıyor, gerilemiyor. Umarım Sevan’ı hapislerde çürütmeden kurtarabiliriz devletin elinden…
Özet Kaynakça: Emin Karaca, Sintinenin Dibinde, Puslu Yayıncılık, 2013, Vâlâ Nureddin, Bu Dünyadan Nâzım Geçti, Remzi Kitabevi, 1969, Zekeriya Sertel, Mavi Gözlü Dev, Ant Yayınları, 1968, İbrahim Abdülkadir Meriçboylu (A. Kadir), 1938 Harb Okulu Olayı ve Nâzım Hikmet, 1966, Kerim Korcan, Harbiye Kazanı, Gözlem Yayınları, 1989, Kemâl Sülker, Nâzım Hikmet Dosyası, May Yayınları, 1967, Cemil Koçak, “1938 Donanma Davası ve ünlü kalemlerin af beklentisi”,http://haber.star.com.tr/yazar/1938-donanma-davasi-ve-unlu-kalemlerin-af-beklentisi/yazi-1051546 .
Tarihten Kara Fatma portreleri
6.3.2016 - Bu Yazı 241 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Mehmet Bayrak Osmanlı’da Kürt Kadını (Özge Yayınları, 2002) adlı eserinde, Kürt literatüründe ‘Fataraş’ veya ‘Fata Reş’ adıyla tanınan kahraman savaşçı kadından ve bu kahramanın zaman içinde nasıl Türkleştirildiğinden söz eder. Zeynep Kutluata ise 2006’da Sabancı Üniversitesi’nde hazırladığı lisansüstü tezinde 1806’nın, 1853-1856 Kırım Savaşı’nın, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ve Milli Mücadele Dönemi’nin Kara Fatmaları anlatır. Başka kaynaklarda da Erzurumlu Nene Hatun, Vanlı Kara Fatma, Nezahat Onbaşı, Gördesli Makbule, Osmaniyeli Tayyar Rahmiye, ‘Toros Kartalı’ Kılavuz Hatice, Kastamonulu Erkek Halime ve daha nice kadının benzer hikâyesine değinilir.
Bu kadınlar, askerliğe, savaşa ilişkin toplumsal cinsiyet kalıplarına ilişkin önyargılarımızı tersyüz eden istisnai kadınlardır. Zeynep Kutluata, tezinin önsözünde cevap aradığı soruları “...Bu istisna, nasıl temsil edildi? Neden ihtiyaç duyuldu? Kime hizmet etti? Savaşa ilişkin geleneksel ataerkil rollere meydan okudu mu? Yoksa geleneksel rolleri yeniden mi üretti?...” şeklinde sıralıyor ve bir ‘stereotip’ olan Kara Fatmalara ilişkin söylem savaşlarının bugün hâlâ devam ettiğini belirtiyor. Yazarın vardığı sonuçları aktarmaya sayfanın boyutları yeterli değil. Ama yaklaşan 8 Mart Dünya Kadınlar Günü, Kara Fatmaları anmak için iyi bir vesile gibi göründü bana.
HAYDUT VE KAFİR KARA FATMA
Kaynaklardaki ilk ‘Kara Fatma’ 1806 yılında Trabzon Valisi Tayyar Mahmud Paşa tarafından İstanbul’a yazılmış bir mektupta çıkar karşımıza. Mektuptan Kara Fatma adlı bir Kürt aşiret beyinin karısının, 78 kişilik bir çeteye komuta ettiğini ve Amasya Sancağı’nda hırsızlık yaptığını öğreniriz. Kara Fatma, çaldığı malları, kadın olduğu için dikkati çekmemesine güvenerek Çorum ve Osmancık bölgesinde pazarlamaktadır. Kara Fatma’nın diğer suçu bir Müslüman’ı öldürmek ve bin kuruşunu çalmaktır. Tayyar Mahmud Paşa, Kara Fatma ve adamlarını üç-beş gün hapse atar ve çetenin çaldığı paraları, öksüz bıraktığı çocuklara verir. Kürtlerden saraya bir şikâyet gelirse amacının Kürtlere saldırmak değil halkın yaşamını ve malını korumak için Kara Fatma’yı etkisiz hale getirmek olduğunu söyleyen Mahmud Tayyar Paşa’nın mektubunda kadından ‘kâfir’ ve ‘melûne’ olarak söz etmesi ilginçtir, çünkü bilindiği gibi Kürtlerin ezici çoğunluğu Müslüman’dır. Bu durum akla, kadının (Y)Ezidi Kürtlerinden olduğunu düşündürür. Ama daha ilginç olan, Tayyar Mahmud Paşa’nın bir kadın hayduttan söz ederken hiçbir şaşkınlık belirtisi göstermemesidir. Anlaşılan o devirlerde bu tür kadınlara sıkça rastlanmaktadır.
KÜRT KARA FATMA
Mehmet Bayrak’ın Osmanlı’da Kürt Kadını adlı eserinde sözü edilen Fataraş veya Fata Reş (Kürtçede ‘Kara Fatma’ demektir), Sinemilli aşiretinin reisi Kara Bilal’in kız kardeşidir. Ailenin erkek üyelerinin sırayla ölmesi üzerine aşiretin başına geçen Fataraş Hanım 1853’te Kırım Savaşı patlak verdiğinde, padişahın tüm Osmanlı tebaasına yaptığı çağırıya uyarak, 300 dolayında süvari ve piyade ile bu savaşa katılmak üzere İstanbul’a gider.
İngilizler ve Fransızlar da Osmanlı ile birlikte savaşa katıldıklarından, İstanbul, Avrupa’dan gelen askerler, yazarlar, gazeteciler, gezginler ve ressamlarla doludur. Bu nedenle, bir köylü kadının komutasında İstanbul’a gelen bu gönüllü milis birliği, hem Batılıların hem de İstanbul halkının büyük ilgisini çeker. Bunlardan biri o sırada Ayasofya’nın tamiri ile ilgilenen ünlü sanat tarihçisi Gusieppe Fossati’dir. Fossati’nin çizimleri 15 Nisan 1854 tarihli L’Illustration Journal Universel dergisi yoluyla Fransız basınında boy gösterir. Gravürün altında ‘Kara Fatima, l’héroine du Kürdistan, a’ Constantinople’ yani ‘Kürdistan kahramanı Kara Fatma İstanbul’da’ yazmaktadır.
Ardından İngiliz basını konuyla ilgilenmeye başlar. 22 Nisan 1854 tarihli The Illustrated London News dergisi, Kürdistan bölgesindeki Maraş şehrinde 4 bin başıbozuğa reislik eden Kara Fatma ve maiyetindeki 300 kişiyi ‘Kara Fatma Hanım, Kürt süvarileriyle İstanbul’da’ altyazısıyla verir. Gazeteye göre Kara Fatma’nın Sivastopol’de Moskovalılara karşı gösterdiği büyük kahramanlığın nedeni adi bir suçtan dolayı Girit Kandiye’deki zindanlardan birinde yatan kocasını affettirmek için padişahın gözüne girmektir. Aynı gazetenin 1 Temmuz 1854 tarihli sayısında ise Kara Fatma’nın ‘Kara Güzel’ olarak da tanındığından söz edilir ve yaşı 78 olarak verilir. Bu haberde de Kara Fatma çirkin, bakımsız, yırtık pırtık giysili biri olarak tarif edilmektedir.
1867’de anılarını yazan ‘Müşavir Paşa’ unvanlı S. Adulphus Slade ise yanında maiyeti ile Üsküdar’dan güzel kayıklar ve sandallarla Beşiktaş (Yıldız) Sarayı’na geçen Kara Fatma’nın halkı en şaşırtan yanının, Müslüman bir kadın olarak yarı çıplak, erkekler gibi dolaşmasıydı. Ancak yine Slade Paşa’nın anlattığına göre Serasker Rıza Paşa, kendisini büyük iltifatlarla huzuruna kabul etmiş, Müftü dualarla uğurlamıştı.
AMAZON KARA FATMA
8 Kasım 1887 tarihli New York Times gazetesinde Kırım Savaşı’nda savaşan Kara Fatma’nın İstanbul’u ziyaretinden söz edilir. Gazete, Kara Fatma’yı anlattığı uzun yazısına ‘Amazon’ başlığını uygun görmüştür. Bilindiği gibi Amazonlar, ilk kez Homeros’un İlyada destanında adı geçen, Samsun havalisinde yaşadıkları varsayılan ve ok atmalarını engellemesin diye tek göğüslerini kesen efsanevi kadın savaşçılardır. (Amazonlara dair yazımı okumak için tıklayın)
Bu kadınlar genç, güzel, erotik varlıklar olarak temsil edilirken, Batılı kaynakların çizdiği Kara Fatma portresi yaşlı, çirkin, kadın mı erkek mi olduğu anlaşılmayan bir varlıktır. Zeynep Kutluata’ya göre, Kara Fatma’yı çirkin göstermek suretiyle, savaşçı olmanın medeni Batılı kadınlara uygun olmadığı, sadece çirkin Doğulu kadınlara uygun olduğu ima edilmektedir.
İSLAM VALİDESİ KARA FATMA
Kadınlar Dünyası 1913-1921 arasında İstanbul’da yayınlanmış öncü ‘feminist’ dergilerden biridir. Derginin 20 Temmuz 1329 (1913) tarihli sayısında Kara Fatma’nın bir gravürü ön sayfada boy gösterir. 10. sayfadaki yazıda “Kara Fatma iddiamızca kara değil, parlak, dırahşan bir delildir. Kara Fatma bir Kürddür. Malatya sancağı mülhakatından Aladağlı’dır ve Aladağ Kürd Beylerinden birinin asil, necip kızıdır. Resminden anlaşıldığı üzere zayıf, orta boylu olup rengi esmer ve gözleri ve kaşları siyahtır. Elbisesi erkek elbiselerinin aynıdır. Entari yerine geniş bir şalvar, ceket yerine ise ‘sarka’ tabir olunan bir nevi cepken giyerdi. Sesi erkek sesi gibi gür ve sertti” diye tarif eder gazete Kara Fatma’yı.
Bu satırlarda anlatılan Kara Fatma, Kırım Savaşı’nda değil, 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı’nda, Rus işgali sırasında düşman eline geçen Erzurum’daki ünlü Aziziye Tabyalarını, topladığı 3-4 bin Kürt cengaveriyle ele geçiren (yazarın ifadesiyle) ‘Büyük İslam validesi’dir. (Bu savaşın bir diğer kahramanı Erzurumlu Nene Hatun’dur.)
Yazar “[Kara Fatma] Yüzünü asla setr etmez (kapatmaz), ancak saçlarını boynunun velhasıl başının yüzünden maada bütün aksamını leçek tabir olunan bir bezle kat-kat sararak tesettür ederdi. Harbde ise resimde görüldüğü üzere örtünürdü” diyerek o günlerin önemli tartışması ‘peçe’ meselesine gönderme yapar.
TÜRK KARA FATMA
4 Ekim 1854 tarihli bir arşiv belgesinde de Cerid Aşireti’nden Kara Fatma adlı kadına Kırım Savaşı’nda gösterdiği yararlıklar için takılacak madalyanın Darphane’den çıktığı yazılıdır. Belgeden bu madalyanın sadece Kara Fatma için mi yoksa Kırım Savaşı’nın kadın ve erkek tüm kahramanları için mi hazırlandığı anlaşılmaz ancak bu madalyanın II. Abdülhamit döneminde savaşlarda ve doğal afetlerde yararlılık gösteren kadınlara verilen ‘Şefkat Madalyası’ndan farklı olduğu anlaşılır. Çünkü madalya Kara Fatma’ya bizzat savaşçı olarak gösterdiği yararlılıklardan dolayı verilmiştir. Ayrıca 23 Ağustos 1863 tarihli başka bir belgeden anladığımıza göre Padişah Abdülaziz Kara Fatma’ya yüz kuruş maaş bağlamıştır. Mektupta, Kara Fatma maaşının yetmediğinden şikâyet etmekte, Padişahtan zam yapmasını ve vergiden muaf tutulmasını rica etmektedir. 18 Eylül 1863 tarihli cevabi yazıdan anlaşıldığına göre, Kara Fatma’nın maaşı iki katına çıkarılmış, ayrıca bir harcırah verilmiş, vergiden muaf tutulması ricası ise reddedilmiştir.
1867 yılında, Ahmed Cevdet Paşa, Ma’rûzât adlı eserinde “Cerid aşireti Tecirliye nisbetle zararsız bir halk olup Kırım muharebesinde Dersaadete gelüp orduya gitmiş olan Kara Fatma dahi, bu aşiretin bir oymağının kethüdası idi. Fırka-i Islahiyeyeye geldi, kendisine ikram edildi ve iskân için yer gösterildi” diyerek, o güne kadarki bütün kaynaklarda ‘Kürt’ olarak tanımlanan Kara Fatma’yı Türkleştiren ilk adımı atar. Çünkü Cerid Aşireti Osmanlı belgelerinde Türkmen Aşireti olarak geçer.
Kara Fatma’yı ‘Türk’ olarak sunan bir diğer kaynak, Trabzonlu Ahmed Rıza’nın 1869’da yayımlanan Manzûmeî adlı eseridir. 22 bölümden oluşan eserin tüm bölümleri muharebe yerleriyle adlandırılmışken, 16. bölümü ‘Kara Fatma Muharebesi’ adını taşır. Bulgaristan’ın kuzeydoğusundaki Deliorman bölgesinde meydana gelen bu muharebede Kara Fatma kılıç ve mızrakla savaşmış, kendisi yaralanmış, kardeşi ise savaş meydanında ölmüştür. Ahmed Rıza’ya göre Kara Fatma Türkmen Cerid Aşireti’nden gelmektedir. Ama asıl ilginci, Ahmed Rıza’nın eserinde ‘Fatma Gazi’ demesidir. Bilindiği gibi, ‘gazi’ İslam adına savaşan erkeklere verilen bir unvandır.
Kürt kızı Fataraş’ın Türkleştirme operasyonu 1914’te yayımlanan Siyanet dergisinin 4. sayısında tamamlanır. İttihatçıların kanatları altındaki dergide Batı gazetelerindeki ‘Kürt kızı’ gravürü hiçbir kanıt gösterilmeden veya açıklama yapılmadan ‘Türk Kızı Kara Fatma’ olarak sunulur. Aynı iddia, aynı derginin 15. sayısında yayımlanan Halil Hâmid imzalı Kürt asıllı yazarın Kürt kadınlarına ilişkin bir yazının, dergi redaktörünce eklenen dipnotunda tekrarlanır: “Silsile-i kelâma halel getirmemek için muharririn Kara Fatma’ya ait olan fıkrasına dokunmadık. Dört numaralı nüshamızda resmini ve tercüme-i hâlini derc ettiğimiz Kara Fatma Kürd değil, Türk’tür.”
VATANPERVER KARA FATMA
Milli Mücadele’de çok ‘Kara Fatma’ vardır ama bunların en ünlüsü Fatma Seher (Erden) Hanımdır. 1878’de Erzurum’da doğan Fatma Seher kocası Derviş Efendi’nin ölümünden sonra Edirne’ye göç etmiş, İzmit cephesinde erkeklerden daha kahramanca savaşmıştır. Hikâyesine ilk kez Yeni İnci Gazetesi’nin Temmuz 1338 (1922) tarihli sayısında “Kahraman Bir Mücahidemiz Fatma Hanım” başlıklı makalede rastlarız. Gazete H. M. imzasıyla çıkan yazıda, “Bu fedakâr valide, Türk kadınının yalnız kahramanlar yetiştirmekle kalmadığını ve icab ederse bir dişi arslan gibi bizzat yurdunu müdafaa edebileceğini de ispat etmiştir (...) Ne olursa olsun böyle bir silah omzundan aşağı, fişeklere sarılı, belinde uzun kaması ve tabancasıyla dağlı bir yiğit kıyafetinde bir Anadolulu kadın, ilk defa görülünce, insana evvela derin hayret hissi veriyor. Sonra bu hissiyat yavaş yavaş bir kahraman karsısında duyulan hürmet ve ta’zim hislerine karışıyor ve insan ne büyük bir milletin evladı olduğunu o vakit gurur iftiharla duyuyor....” diye başlar anlatmaya Kara Fatma’yı.
Seher Hanım, 1944 yılında kaleme aldığı hatıralarında kendisine Kara Fatma adını, Eylül 1919’da, Sivas Kongresi sırasında karşılaştığı Mustafa Kemal’in verişini şöyle anlatır. “Sivasta öğle yemeğine davetli bulunduğu bir yere giderken yolda yakaladım. Üzerimde çarşaf ve yüzüm de peçe ile kapalı idi. Kendisi ile bir mesele hakkında görüşmek istediğimi söyleyince ilk defa sert bir lisan kullanarak ne görüşeceksin mukabelesinde bulundular. Kalbimdeki vatan aşkı bu sert muameleye galip gelerek derhal peçemi kaldırdım... ayaklarına kapanarak hem gözlerimden yaşlar akıyor, hem de ‘bu aziz vatanı kurtaracak sensin, bütün millet senin emrini bekliyor’ demiştim. Atatürk kendi elleriyle beni yerden kaldırarak alnımdan öperek: – Adın ne? – Fatma. – Sen silah kullanmayı bilir misin? – Bilirim. – Ata biner misin? – Binerim. – Harpten ateşten korkar mısın? – Muharebe bana düğündür Paşam. Atatürk bana daha başka şeyler sordu. Cevaplarımdan hoşlanmış olacak ki: ‘Şu dakikada bütün kadınlarımız senin gibi olsa idi Kara Fatma’ diyerek alnımdan öptü ve işte o dakikadan itibaren adım Kara Fatma kaldı.”
Bu olaydan sonra Fatma Seher Hanım İstanbul’a gitmiş, oradan Topkapılı Pire Mehmet ve Laz Tahsin’le birlikte 15 kişilik bir birlik oluşturarak İzmit Cephesi’nde Gülbahçeli Murat Ağa’nın emrine girmiştir. Murat Ağa’nın yardımı ile birliğini 743 kişiye çıkaran Kara Fatma, Halit Paşa’nın kumandasında kahramanca savaşacaktır.
SOSYALİST KARA FATMA
Fatma Seher Hanım, 1 Mayıs 1922’de Meclis Başkanı Kazım (Özalp) Bey, Van mebusu Hasan (Hakkı ?) Bey ve Sovyet Rusya Sefiri Aralov Yoldaş’ın da bulunduğu 1 Mayıs işçi bayramında (kendisi ‘çiçek bayramı’ der) girdiği bir atış müsabakasında üsteğmen rütbesiyle ve işlemeli gümüş bir sigaralık ile ödüllendirilmişti. Aralov hatıratında “Fatma Çavuş kısa boylu, zayıf, enerjik yüzlü, kara gözlü bir kadındı... Fatma’nın sırtında siyah bir ceket, altında çizgili bir eteklik vardı. Belindeki geniş kuşağında tüfek mermileri, kama, omzunda da kayış görünüyordu. Başını bir yemeni ile sarmıştı. Fatma Çavuş, Sovyet Rusya’ya olan sempatisini belirtmek, ayrıca bizim askerlik işlerimiz ve Rus kadınlarının iç savaşa katılmaları konusunda ayrıntılı bilgi almak için gelmişti” der. Aralov’un çizdiği portreye bakılırsa, ortada bir de ‘sosyalist Kara Fatma’ vardır.
Gerisini Kara Fatma’dan dinleyelim: “Vatanın büyük kurtarıcısı Ebedi şefin layık olmadığım büyük iltifatı beni son derece sevindirmişti. Esasen bütün emel ve arzum yapmış olduğum hizmetten hiçbir menfaat beklemiyordum. Bu itibarla taltif edilmiş olduğum rütbemin mukabilinde verilecek maaşımı Kızılaya terk etmekle son vatani görevimi yaptım.”
SON KARA FATMA’NIN ACIKLI SONU
Bu yüce gönüllüğü kendisine pahalıya mal olacaktır. 5 Temmuz 1923’te Tanin gazetesindeki bir haberden sonra Kara Fatma’dan haber alınamaz. Yedigün dergisinin muhabiri Mekki Bey, Kara Fatma’yı 1933 yılında İstanbul Galata’daki Rus Manastırı’nda bulur. Derginin 9 Ağustos 1933 tarihli 22. sayısında yayımlanan mülakattan Kara Fatma’nın, Milli Mücadele sırasında bir çatışmada iki elini ve akli dengesini kaybeden kızının çocukları ile birlikte nasıl bir sefalet içinde yaşadığını öğreniriz. 55 yaşındaki Kara Fatma yerde, torunları ise tahta kerevetin üzerine serili çuvalın üzerinde yatmaktadır. “... İş bulamıyorum ki... Kapıcılık kolculuk bulsam... çöpçülüğe de razıyım. Kızımla torunlarıma bakayım...” der öfkeli ve kırgın bir ses tonuyla. Bir eliyle göğsündeki İstiklal madalyasını gösterir ve “Bütün sefaletimi unutturan, beni yaşatan bu İstiklâl madalyasıdır, açım ama şerefliyim!” der. Aç ama şerefli kadın ağlamaya başlar. Ağlarken anlatır, anlatırken ağlar.
Mekki Bey gördüklerini kelimesi kelimesine aktarır sütunlarına ama hayırsever insanlara duyurmayı başaramaz sesini. Kara Fatma’nın yoksulluk içindeki yaşamı yıllarca sürer. 1944’te içinde bulunduğu ekonomik sıkıntıyı azaltmak için hatıralarını yayınlamak zorunda kalır. 66 yaşında yeniden hatırlanıp Defterdarlık’ta bir işe yerleştirilir. Bunun da derdine çare olmadığını 27 Mart 1950 tarihli Kadın Gazetesi’nde çıkan bir haberden anlarız: “Kara Fatma yardım bekliyor... belinde kaması harbe giden erkeklerin önünde, sert adımlarla yürürken gördüğüm bu kadın senelerdir geçim sıkıntısı ve ızdırap çekiyor. Hele son günlerdeki durumu pek acıklı!... Üzerindeki her eşya şunun bunun ianesi. Yalnız, İstiklâl madalyası kendisinin!.. Ve bununla öğünüyor...” Yazının yazarı aynı zamanda İstanbul Şehir Meclisi Üyesi Yekta Ragıp Önen’dir. Önen’in çabalarıyla bir miktar yardım toplanır ancak yeterli olmaz.
Kara Fatma yine sefalet içinde İstanbul’da bir kulübede tek başına yaşamaktadır. DP Kars mebusu Tezer Taşkıran ve Rize mebusu İzzet Akçal’ın konuyu TBMM gündemine getirmesi üzerine, 22 Şubat 1954 tarihinde Fatma Hanım’a 170 lira ‘ömür boyu’ maaş bağlanır ama Kara Fatma’nın ömrü bu maaşı almaya yetmez. Kara Fatma 2 Temmuz 1955’de İstanbul Darülaceze’de vefat eder ve Kasımpaşa’daki Kulaksız Mezarlığı’na defnedilir. Böylece, son Kara Fatma’mızı da toplumsal belleğimizin derin kuyularına gömüp, hayatımıza devam ederiz...
Temel Kaynakça: Zeynep Kutluata, “Gender and War During the Late Otoman and Early Republican Periods: The Case of Black Fatma(s)”, Sabancı Üniversitesi’nde 2006 yılında kabul edilmiş lisansüstü tezi; Mehmet Bayrak, Geçmişten Günümüze Kürt Kadını, Özge Yayınları, Ankara, 2002; Volkan Şenel, “Kara Fatma’nın (Fatma Seher Hanım) İzmit’teki Mücadelesi”, Değişen Kocaeli, S. 3, 2007.
Not: Bu yazı 2009 yılında Taraf gazetesinde, kısaltılmış versiyonu 2014 yılında Leman Dergisi’sinde yayımlanmıştı.
.
Harem: Efsaneler, gerçekler
13.3.2016 - Bu Yazı 273 Kez Okundu.
Yorum : 1 - Onay Bekleyenler : 0
Geçen hafta "Artık yeni bir kavşaktayız. Türkiye’nin 90 yıllık enkazını kaldırdık" sözüyle tepkileri çeken Emine Erdoğan, bu sefer de “Harem bir okuldu” diyerek gündem (!) yarattı. Bu suni tartışmaya katılmaya hiç niyetim yoktu ama bazı okurlarımdan gelen ricayı kıramadım. Harem kelimesi, Arapça h-r-m kökünden türetilmiştir. Aynı ailenin diğer üyeleri mahrem, muharremle birlikte birbiriyle ilişkili iki anlama gelir: Yasak, dokunulmaz veya kutsal, tabu.. Harem deyince elbette akla saray gelir. Saray deyince de Yahya Kemal Beyatlı’ya kulak verelim: “Saray kelimesinin bizde de, Frenk’te de bir kadın rayihası vardır. Daha ilk ziyaretinizde sezersiniz ki Topkapı Sarayı erkek değil dişidir. Birinden ötekine geçilen yüzlerce oda, bir vücut ve ten cenneti imiş. Mermer vücutlu, sarı saçlı, mavi gözlü İslav kızları, kömür gözlü Rum kızları, ela gözlü Latin kızları, saz benizli Çerkez kızları…”
(Osman Hamdi Bey, “Haremden”, 1880.)
ALTIN KAFES’TEKİ KÖLELER
Halbuki bugün Topkapı Sarayı’nın Harem kısmına girildiği zaman insan âdeta ürker. Kalın duvarlar, harem ağaları ve diğer ocakların daireleriyle adeta bir iç kale görünümündeki Harem, rutubetli odaları, daracık kafesli dehlizleri, karanlık bölmeleriyle hiç de Yahya Kemal’in çizdiği tabloya uymaz. Nitekim Batı edebiyatı ve tarihinde Harem deyince akla çeşitli Asya, Afrika ve Avrupa ülkelerinden köle veya esir olarak elde edilmiş genç ve güzel kadınların, padişahın kalbini kazanmak için yarıştığı ve gücü ele geçirmek için en tehlikeli planlar yaptığı ve rekabetin gizliden gizliye acımasızca sürdüğü bir ‘Altın Kafes’ gelmiştir. Hatta bazı eserlerde ‘iğrenç bir hapishane’dir harem…
Bence de Harem’i anlamak için öncelikle ‘kölelik’, ‘cariyelik’ gibi statüleri anlamak gerekir. Ancak oradan başlarsam Harem’e gelmem mümkün olmayabilir. Onun için siz lütfen yazıyı okurken Harem’in esas olarak özgür olmayan kadınların mekanı olduğunu, ayrıca yine kölelik veya esirlikten gelme hadımları da eklersek, hareme girenin bazı istisnalar dışında bir daha çıkmadığını, güneşi bile çoğu zaman görmediklerini bilirsek, haremin aslında Batılıların zihninde canlanan ‘hapishane’ kavramına çok da uzak olmadığını aklınızda tutun. (İlerde İslam’da kölelik ve esir ticareti konusunda yazmaya söz veriyorum.)
(I. Ahmed’in haremini gösteren bir minyatür, 1613-1617)
SARAY-I ATİK, SARAY-I CEDİD
Bugün Harem deyine çoğumuzun aklına, Muhteşem Yüzyıl dizisindeki Topkapı Sarayı gelir muhtemelen. Halbuki Fatih Sultan Mehmed, İstanbul’u alınca, bugünkü Üniversite merkez binasının bulunduğu yere önce ‘Sarây-ı Atik’ (Eski Saray) adıyla ilk Osmanlı sarayını; 1472-1473’te Çinili Köşk’ü, 1465-1478 arasında da Sarayburnu’ndaki Sarây-ı Cedid-i Âmire’yi (Yeni Saray) yaptırdı. İşte bugün Topkapı Sarayı dediğimiz bu yapı. Ancak Eski Saray’daki harem teşkilatının buraya taşınması 1541 yılında olmuştu.
Eski Saray’daki Harem hakkında hemen hemen hiç bilgi yok ama Topkapı Sarayı’ndaki Altın Kafes’te mutlu muydular bari derseniz, buna cevap vermek de çok kolay değil. Çünkü bu harem konusunda da birinci elden bilgiler çok az. Malum ‘harem’ demek yasak demek. Bırakın yabancı erkekleri, hadımlar, çocuk şehzadeler ve padişahlar dışında Müslüman erkeklerin bile giremediği bir yer demek. Harem ağalarının bile kadınların dairesine aksi buyrulmadığı sürece giremedikleri, girdiklerinde yüzlerini asla açık görmedikleri bir yer demek. Doktorların bile ancak çok önemli durumlarda hareme kızlar ağası ve zenci harem ağalarından bir muhafız eşliğinde girebildiği ve haremde bulundukları sürece hiç bir cariyenin başını bölmesinden uzatmadığı bir yer demek. Saraya satış yapan kadınların bile onlara ayrılan bölümde harem ağaları aracılığıyla satış yapabildiği bir yer demek…
BİLGİ YOK, DEDİKODULAR, RİVAYETLER VAR
Dolayısıyla hele de 15, 16 ve 17. yüzyıl gibi modernliğin henüz rüşeym halinde bile olmadığı dönemlere dair bilgi yok, ama bol bol rivayet var, dedikodu var, efsane var. 18. ve 19. yüzyıldaki kaynaklar (ki hepsi de Batılı seyyahların hatıratları, raporları) bile çok dolaylı yollarda aktarıyor bize Harem’i. (Bu tarihlerde artık Topkapı Sarayı değil, Dolmabahçe, Beylerbeyi, Yıldız Sarayı’nın haremleri söz konusu elbette.) Aktarılanların büyük bir kısmı da mimari özelliklere, dekorasyona dair. Orada yaşayan kadınları görebilen, onlarla konuşabilen, hele de hayatlarına şahit olabilen bir iki istisna dışında kimse yok. Onlar da geç dönemde. Bunlar Lale Devri’nin padişahı III. Ahmed’in haremine giren Lady Montagu, Abdülaziz’in haremini anlatan Leyla Saz Hanım, II. Abdülhamid’in hayatına ve haremine ait bilgiler veren kızları Ayşe Osmanoğlu ve Şadiye Osmanoğlu, V. Mehmed Reşat’ın hareminde öğretmenlik yapan Safiye Ünüvar…
Harem’i ilk gören erkek, neyse ki Batılı biri değil, Müslüman biriydi. Ama çok geç bir tarihte gördü, daha doğrusu görecek bir şey kalmamıştı. 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanından sonra sonra Topkapı Sarayı’na girmesine izin verilen Abdurrahman Şeref Bey, binalar, daireler, kadınlar, cariyeler, şehzadeler ve sultanlar hakkındaki makalelerini 1910-1911 yılları arasında Tarih-i Osmani Encümen-i Mecmuası’nda yayımladı.
Dolayısıyla bugün Harem hakkında (hele de 19. yüzyıl öncesine dair) söylenenler gerçekten ziyade, bu bilimsel olmayan malzemeyi kendi meşrebine, ideolojisine, amacına göre yoğuranların ortaya çıkardığı formlar. Ne demek istediğimi örneklerle anlatmak istiyorum.
NİCOLAS DE NİCOLAY’IN FANTAZİLERİ
Batı dünyasını harem ile tanıştıran ilk kişi 1551’de Fransa Kralı II. Henry’nin elçilik heyetiyle İstanbul’a gelen coğrafyacı Nicolas de Nicolay’dır. Barbaros’un eski hadımlarından Ragusalı Zafer Ağa ile dostluk kuran Nicolay, Zafer Ağa’nın anlattıklarından bir saray imgesi yaratmış, yine onun yardımıyla model olarak getirttiği iki sokak kadınını bedestenden aldığı giysilerle saraylı gibi süslemiş, sonra onların resimlerini çizmiş, Fransa’ya döndükten on iki yıl sonra yayınladığı ‘Türkiye Seyahatnamesi’ne koymuştu. Büyük ilgi gören kitap 16. yüzyılın sonuna kadar her yıl, çeşitli Avrupa dillerinde 2, 3 hatta 4 baskı yapmış, kitap 1750’ye kadar da aralıklarla ve farklı başlıklarla yeniden yayınlanmıştı. Yani Nicolay’ın kulaktan dolma bilgileri yaklaşık 200 yıl Avrupalıların harem fantazisini beslemişti.
(Ingres’in “Odalık ve Köle” tablosu. 1839)
DOKTOR HİEROSOLİMİTANO’NUN GÖRDÜKLERİ
III. Murat döneminde (1574-1595) sarayda çalışmış İtalyan bir doktor olan Domenico Hierosolimitano giren nadir erkek olarak bazı mekanların tasvirini yapabilmiştir. Bunlardan Altın Yol diye tabir edilen koridoru şöyle anlatır doktorumuz: “Yukarıda sözü geçen meydandan bir koridor ile sultanın odalarının bulunduğu başka bir bahçeye girilmektedir. Anahtarları yalnız zenci kızlar ağası ve sultana hizmet etmek isteyen kadınlarda bulunan bu odalar, sadece sultanın kullanımına ayrılmıştır. Bir tarafta, her birinin içinde hamamlar ve fıskiyeler bulunan ve birbirini görmeyen bağımsız odalar bulunmaktadır. Sultan istediğinde gizli koridorlardan geçerek diğerleri görmeden istediği odaya ulaşabilmektedir. Kadınların girebilecekleri diğer bir kısım ise sultanın erkek çocuklarının büyütüldüğü dairelerdir. Kız çocukları anneleriyle birlikte yaşamakta ve erkek çocukları altı yaşına geldiklerinde annelerinden alınıp, kendilerine eğitim verecek olan hocalar nezaretinde ayrı odalarda büyütülmektedirler. Sultana ait olduğunu söylediğimiz odalar erkeklerin dairelerinin yanından başlayıp, kadınların odalarına kadar uzanmaktadır. Şaşırtıcı bir zekâ ile inşa edilen ve her birinin kendilerine ait salonları, yatak odaları, hamamları, fıskiyeleri, çiçek bahçeleri ve kuş bahçeleri bulunan bu geniş dairelerde, insan figürleri kullanılmayan, yalnız çiçek resimleri ile süslenmiş sırmalı perdeler, değerli halılar, sırma bezeli minder ve yastıklar, fildişinden ve doksan bin akçeye mal olan iri mercanlarla işli ve sandal ağacından yapılma divanlar bulunurdu.”
ORG USTASI DALLAM’IN ANLATILARI
İngiliz org ustası Thomas Dallam, Kraliçe I. Elizabeth tarafından III. Mehmed’in gönlünü hoş etmek için saraya bir org kurması için İstanbul’a gönderildiğinde şansı yaver gitmiş ve bu yasak bölüme gözatabilmişti. 1599’da Kraliçe’nin elçisi ile birlikte Hector gemisiyle yedi aylık bir yolculuktan sonra İstanbul’a gelmiş, dönüşte gördüklerini seyahatnamesinde anlatmıştı. Ancak bugün uzmanlar Dallam’ın gördüğü bölümün Harem’in kadınlara tahsis edilen ana mekanı değil Hünkar Sofrası denilen bölümü olduğunda birleşiyor.
III. Mehmed’in kendisine sarayda kalıp düzenli müzik ziyafetleri vermesi karşılığında hareminden iki kadını eş olarak teklif ettiğini anlatan Dallam, iddiasına göre ailesinin onu beklediği gerekçesiyle aynı yıl memleketine geri dönmüştü. Ancak bu anlatılar İngilizler tarafından ancak 1848 yılında okunabildi. Çünkü seyahatnemesi 300 yıl boyunca British Museum’un tozlu raflarından birinde unutulmaya terk edilmişti.
VENEDİK ELÇİSİ VE MENDİL HİKAYESİ
I. Ahmed döneminde, 1606-1609 yılları arasında İstanbul’daki Venedik Elçisi Ottavinano Bon, padişahın avda olduğu bir gün, ahbaplık kurduğu bahçıvan sayesinde saraya girdiğini, Has Bahçe’yi, I. Ahmed’in yatak odasını ve Revan Köşkü’nü iddia etmişti. Ama daha önemlisi şu anlatıyı da kazımıştı Batılı belleklere: “Padişah cariyelerden birisinin oyununu seyretmek, müziğini dinlemek ve eğlenmek isterse onun adını başkadına söyler. Başkadın cariyeleri hükümdarın yanına gönderir. Padişah, cariyelerin önünde birkaç defa geçer, hoşuna gidene mendilini verir, kendisiyle geceyi geçireceğini bildirir.”
TAVERNİER’NİN MEÇHUL DEVŞİRMEDEN DUYDUKLARI
Hindistan-Fransa ticaretinin öncülerinden olan Jean Baptiste Tavernier 22 yaşındayken Avrupa’da İngiltere’den başlayarak Fransa, Hollanda, Almanya, İsveç, Polonya ve Macaristan’ı gezmiş, 1631’de ilk kez Doğu’nun Kapısı olarak gördüğü İstanbul’a gelmişti. 1638-1663 arasında bir kaç kez daha Tavernier’in ilk kitabı 1675’te Paris’te basılan, Osmanlı sarayının ve padişahların saraydaki yaşantılarının anlatıldığı ‘Büyük Padişah Sarayının İçyüzü Üzerine Yeni Anlatı’ adını taşıyordu. Ancak Tavernier de Harem’i gözleriyle görmemişti. Anlatılarını Harem’de elli yıldan fazla içoğlanlığı yapıp sonra hazinedarbaşılığa kadar yükseldikten sonra, gözden düşerek Bursa’ya sürgün edilen, oradan Hindistan’a kaçtığını söyleyen Sicilyalı bir devşirmeden ve yine sarayda on beş yıl içoğlanı olan bir Parisliden dinlediklerine dayanarak kaleme almıştı.
LORD BYRON VE DON JUAN
Batı’da Harem bilgisinin dayandığı bir başka kaynak, 1698’de Gravesend’den hareket eden İngiliz bandıralı bir gemiyle başlayan ve tam 14 yıl devam eden Osmanlı ülkesi seyahatine dair gözlemlerini 1723’te İngiltere’de bastırdığı 2 ciltlik seyahatnamesinde anlatan A. De La Motraye adlı Fransız seyyahtı. Mortraye güya bir saatçi yamağı kılığında hareme girmişti. Motraye’nin harem tasvirleri ünlü İngiliz şair Lord Byron’u etkilemiş ve onun en meşhur oyunu ve bir başyapıt sayılan Don Juan’da hareme yer vermesinde ilham kaynağı olmuştu.
(Renoir, “Odalık”, 1870)
1740-1755 arasında I. Mahmut ve III. Osman döneminde İstanbul’a gelip giden Fransız tüccar Jean Claude Flachat bu 15 yıl içinde Kızlar Ağası Hacı Bektaş ile dostluk kurmuş, bu sayede hareme çeşitli görevlerle defalarca girip çıktığını iddia etmişti. Flachat seyahatnamesinde haremin fiziki yapısına en geniş yer veren seyyahtı. Tasvirleri Dallam’ın anlattıklarına çok benziyordu.
KADIN SEYYAHLARIN NESNELLİĞİ
Arada kulaktan dolma bilgileri bizzat şahit olmuş gibi anlatan başka erkek seyyahlar da var elbette ama bunların hiçbiri Harem’deki canlılara dair bir şey anlatmıyor. Julia Pardoe, Ellison Grace ve Mary Lucy Jane Garnet, Annie Jane Harvey gibi kadın seyyahlar kadın olmanın avantajıyla hemcinslerinin yaşamına daha yakından gözatabilmişler hem de erkeklerden daha tarafsız anlatılarıyla 15. yüzyıldan beri Batıda yaygın olan barbar, kaba, despot, bağnaz, tembel Türk gibi negatif tanımları “sevecen, hayvan ve doğa dostu, nazik, cömert, neşeli, kadına değer veren” gibi pozitif anlamdaki sıfatlara değiştirmişlerdir.
Bu kadınların en ünlüsü ve Harem’e girmeyi başaran tek kişi Lady Mary Wortley Montagu’dür. Eşinin 1716’da İstanbul’a elçi tayin edilmesiyle İstanbul’a gelen Lady Montagu Harem’e dair ilk ve son doğrudan gözlemleri yapan yabancı kadındır. Lady Montagu Harem’i pek çok seyyahın yaptığı gibi cinsellik değil de özgürlük mekânı olarak tasvir etmiştir. Bu yüzden de anlatıları kimi çevrelerce kabul görmemiştir.
(Lady Montagu ve Julie Pardoe)
HAREM’DE KAÇ KADIN VARDI?
Sayı tarih içinde sık sık değişmiştir. Örneğin Nicolas de Nicolay (1585) 200’den fazla olduğunu söylerken; Robert Withers (1610–1620) 1100-1200 civarında olduğunu, Ubucini (1855) hazinedeki sorunlar yüzünden sayının 300’e indiğini yazmıştı. Modern dönemde yazan Çağatay Uluçay, 18. yüzyılda bu rakamın 400 veya 800 arasında değiştiğini söyledi. 19. yüzyılın modermeşmeci padişahı Abdülmecit’in hareminde tam 688 cariye vardı. Elbette bunların çoğu hizmetkârlık, çocuk bakıcılığı gibi işleri yaparlardı.
HAREM TEŞKİLATI
Saray kayıtlarından öğrendiğimize göre Harem’de yaşayan bu kadınlar ordusu Daye Hatun (Sultan’ın sütannesi hanım), Kethüda Hatun (harem kâhyası hanım), Haznedar Usta, Çeşnigir Usta, Çamaşırcı Usta, Berber Usta (tıraş teçhizatlarından sorumlu hanım), Kahveci Usta, Kilerci Usta, Kutucu Usta (saç süsü ve başörtüsünden sorumlu hanım), Külhane Usta (banyodan sorumlu hanım), Kâtibe Usta, Hastalar Ustası, Ebe ve Dadı gibi unvanları olan görevlilerin eşliğinde, din eğitimi alır, dikiş, nakış, oya gibi el işlerini, ud, tef, saz gibi müzik aletlerini çalmayı öğrenirlerdi. Ancak bu bir konservatuvar eğitimi değildi, hem kendilerini hem de padişahı eğlendirmek içindi. Harem’den yetişmiş müzisyenlere tek örnek Abdülmecit döneminde (1839-1861) 80 güzel kızdan oluşan Harem-i Hümayun bandosudur. Bandocu kızlar, vücutlarını saran kadife elbise giyer, fes takarlardı. Padişah salona girdiğinde Marş-ı Hümayun’u çalarlardı. Ancak bir sonraki padişah Abdülaziz’in Batı müziğini sevmemesi yüzünden bu bando kaldırılacaktı.
KADINLAR SALTANATI
Harem’deki kızların bazıları hat, tezhip öğrenilerdi ancak Kanuni’nin karısı Hürrem Sultan gibi şiir yazacak düzeye gelen biri çıkmadı. Hele de bilimde öne çıkmış kimse olmadı. Ancak, Kösem Sultan, Turhan Sultan, Safiye Sultan, Nurbanu Sultan gibi devlet işlerine karışan hatta 17/18. yüzyıl tarihçisi Naima’nın iddia ettiği gibi Osmanlı Devleti’nin bozulmasında önemli rol oynayan kadınlar da çıktı Harem’den. Ancak bu kadınlar bile Batı’daki muadilleri gibi kültürlü değillerdi. Özellikle Tanzimat Dönemi’nde (1839 sonrası) imparatorluğun çeşitli bölgelerinde yaşayan sıradan ailelerin kız çocukları bile devletin veya misyonerlerin açtığı okullara giderken, zengin aile kızları evlerinde mürebbiyelerinden ve hocalarından özel dersler alırken, Harem’de verilen eğitimin çok zayıf olduğu ortadaydı. Zaten esas olarak Harem mensupları, padişahın gözüne nasıl gireceklerini, girdiklerinde ona nasıl muamele edeceklerini, ondan çocukları olursa o çocukları nasıl kıskanç hemcinslerinden ve onların uzantılarından koruyacakları konusundaki bilgilerle donatılırlardı. Çünkü en ateşli mücadeleler bu alanda verilirdi.
PADİŞAH-CARİYE İLİŞKİLERİ
Padişahların genel olarak beğendikleri kadınlarla ilişki kurmaları hiç zor değildi. Hele de klasik dönemde. Padişahın ilgisinin yön değiştirmesi büyük kıskançlıklara hatta trajik olaylara neden olurdu. Örneğin IV. Mehmet’in büyük aşkla bağlandığı Gülnaz Sultan’dan bir süre sonra soğuyup Gülbeyaz adlı cariyeye tutulması üzerine Gülnaz, Gülbeyaz’ı kayalıklardan denize yuvarlayarak öldürmüştü. Yine bazı seyyahları aktardığına göre cariyeler arasında kıskançlıktan yatağa düşenler, aklını yitirenler, birbirini yaralayanlar, zehirleyenler olurdu.
Ancak emeline ulaşamayan padişahlar da vardı. Örneğin I. Abdülhamit (1774-1789) cariyesi Ruhşah’a “Senden şefkat beklerken sen ziyaretime gelmiyorsun. Sen bana merhamet etmezsen kim eder?”, “Efendim sana bağlanmış bir köleyim. İster döv, istersen öldür. Bu gece gelmen arzumdur. Aksi halde vallahi hastalanmama ve belki de ölümüme sebep olursun. Ayağın altına yüzümü, gözümü sürerek rica ederim. Allah için kendimi durduramıyorum” diye mektuplar yazdığı halde Ruhşah’ı razı edememişti.
Bazı padişahlar Harem’deki her çiçeğe konmak isterken (örneğin III. Murad sadece haremdeki kadınlarla değil saray dışındaki kadınlarla da pek ilgiliydi. Nitekim dünya tarihe geçmiş bir rekorun sahibi olarak 100 ila 130 arasında çocuğu olduğu sanılır) bazıları kadınlarla karşılaşmak bile istemezdi. Örneğin III. Osman Harem’deki bütün hanende, sazande ve rakkaseleri kovmuş ve haremdeki kadın ve cariyelerle karşılamamak için gümüş çiviler çakılmış ayakkabılarla dolaşmış, bununla da kalmamış İstanbul’da dolaşmaya çıktığı haftanın üç gününde şehirdeki kadınların sokağa çıkmalarını ve evlerinde olsa bile süslenmelerini yasaklamıştı.
HAREM’DEN ATILMA
İlk çocuk doğuran eşe Valide Sultan, en büyük oğlun annesine Haseki Sultan ve ondan sonra doğum yapan kadınlara Kadın Efendi denirdi. Bu kadınların her birine bir daire ya da oda, belli bir gelir, kadın hizmetçiler ve köleler ile hadımlar tahsis edilirdi. Haremdeki kadınların statüsü elbette padişahlara bağlıydı. Bir padişahın ölmesi ya da tahttan indirilmesiyle birlikte onunla ilişkili tüm kadınların hayatı altüst olurdu. Örneğin Avcı Mehmed, 1687 yılında tahttan indirildiğinde ayaklananlar, Topkapı Sarayı’na hücum etmişler, Harem’deki 700 kadından 500’nü dışarıya atmışlardı. 1876 yılında Abdülaziz’in hal’i ve intihar süsü verilen katlinden sonra Harem’deki kadınlar güya şehirde bildikleri mahallelere gönderilmiş ancak çoğunun yeri yurdu olmadığından eşyalarıyla sokakta kalmışlardı. Başka örneklerde görüldüğü gibi en iyi ihtimalle başkentteki veya taşradaki devlet görevlileriyle evlendirilirlerdi.
II. ABDÜLHAMİT’İN ARDINDAN HAREM
Ama daha kötüsü yoldaydı. 1909’daki 31 Mart Olayı’ndan sonra II. Abdülhamid tahttan indirilince Yıldız Sarayı’ndaki cariyelerin halini Halit Ziya Uşaklıgil şöyle anlatmıştı: "Abdülhamid’in yakın bulundurmak istediği kadınlar daire-i hususîye bitişik müferrih binada yerleştirilirken uzak bulundurmak istediği ihtiyarlar, hizmetine artık ihtiyaç kalmayan haznedarlar ve kızlar, hele bir koca buluncaya kadar tekrar firaşına girmeye lâyik addedemeyerek bekletilen biçareler, takım takım bu harap ve köhne binalara takılmıştı. Artık iler tutarı kalmayanlar da, ihtiyar saray kadınları için bir nevi darülaceze hükümünde kullanılan Topkapı Sarayı’nın hareminde bir hususî daireye gönderilmek suretiyle defedilirlerdi. Hal’i müteakip bu konakların sekenesini de sandıklarını, çıkınlarını ve o meyanda kendi odalarına ait olduğu için yine kendilerine bırakılan eşyayı alarak her biri bir tarafa savuşmuş, dağılmıştı. Barınacak yeri olmayanlar da yeni hünkâr tarafından Topkapı Sarayı’na misafir olarak gönderilmiş, bu suretle saray tamamen boş kalmıştı.”
(II. Abdülhamit’in hallinden sonra Harem’den çıkarılanlar 1909)
ÇERKEZ DAĞLILARI İLE ÇERKEZ CARİYELERİ
Yaşları 15 ile 50 arasında değişen bu talihsiz kadınların Topkapı’da toplanmasını sağlamak için 31 araba gerekmişti. O zamana dek yapılmış en hazin saray törenini, İngiliz gazeteci Francis Mc Cullagh’tan okuyalım:
‘Türk padişahlarının haremlerindeki kadınların çoğunluğunu, güzellikleri dolayısıyla Çerkez kızları oluşturduğundan Türk hükümeti bunları ailelerine geri vermek için Çerkez köylerine telgraf çekmişti. Bunun sonucunda çok sayıda Çerkez dağlısı özgün, gözalıcı giysileriyle İstanbul’a geldi. Bir Türk komisyonu huzurunda, hep birlikte Topkapı Sarayı’ nın uzun salonuna alındılar . Sultanın odalıkları, kadınları ve cariyelerine, öğünlük yüzlerini açma izni verildi. Bunu izleyen sahne çok dokunaklı oldu. Sarayın geniş avlularından birinde toplanan padişahın bütün eski cariyeleri, kadınları, halayık ve köleleri tarafından karşılandılar. Sarayın zarif giyimli hanımları ile kaba saba ve yine kaba davranışlı köylüler arasındaki zıtlık, çarpıcı ve dramatikti. Her köşede uzun zamandır birbirlerini göremeyenler sarmaş dolaş oluyordu. Çoğu gözyaşlarını tutamıyordu. Ama hepsinden daha yürek parçalayıcı olan, kendilerini almaya kimselerin gelmediği kadınların haliydi. Alınyazıları onları artık yok olan bir kurumun yankılarından özgürlükleri verilmiş olsa bile, kaçıp kurtulamayacakları bir durumda bırakmıştı. Onlar sarayda geçmişin birer anısıymış gibi özgürlüklerinin tuzağına düşmüş kişiler olarak kaldılar. Sanatçılar ise bu seçkin güzellikleri mis kokulu mendiller, güller ve tahta kafeslerin ardından dökülen mısralarla ölümsüzleştirmeye devam ettiler.”
(Cumhuriyet döneminde kurulan Hadımağaları Teavün Cemiyeti üyeleri)
Daha anlatacak çok şey var ama sabrınızı epey zorladığım da ortada. Bugün Harem’e dair yapılan konuşmaların somut bilgilerden değil daha çok söylentilerden, dedikodulardan ve geç tarihlere dair sınırlı sayıda gözlemden oluştuğunu gösterebilmişimdir umarım. Benim kanımca Harem denilen oluşum, köle veya esir ticaretinin mağdurları veya yoksul kızlar için elbette belli bir yaşam güvencesi, belli bir yaşam kalitesi (en azından karnın doyması, güzel giysiler, takılar, temel eğitim) sunuyordu. Harem bir yandan padişahın ‘yatak odası’ iken bir yandan da devlet işlerinin görüldüğü, iktidarı elinde tutan çeşitli zümrelerin kadınlararası güç dengelerini kullanarak siyasetlerini yürüttükleri bir mekanizmaydı. Yani gerçek ne milliyetçi-İslamcı hezeyanlara kapılanların iddia ettiği gibi sofuca, ne de Osmanlı’yı eleştirmeyi onu yerden yere vurma sanan kesimlerin iddia ettiği gibi süfliceydi. Gerçek bu ikisinin arasında bir yerdeydi.
Özet Kaynakça: Leslie P. Peirce, Harem-i Humayun, Osmanlı İmparatorluğu'nda Hükümranlık ve Kadınlar, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2010, Gülgün Üçel Aybet, Avrupalı Seyyahların Gözünden Osmanlı Dünyası ve İnsanları (1530-1699), İletişim, 2010, Reina Lewis, Rethinking Orientalism: Women, Travel and the Ottoman Harem, Rutgers University Press, 2004, Yahya Ayaşlı, “Osmanlı Kadını, Hizmetçiler ve Köleler Hakkında”, Türk Yurdu Dergisi, 2013, S. 310, s. 249-252, Salim Aydüz, “Montagu, Lady Mary Wortley (1689-1762) İngiliz Seyyahı ve Yazar”, TDV İslam Ansiklopedisi, c. 30, s. 273-274, I. Uluslararası Seyahatnamelerde Türk ve Batı İmajı Sempozyumu Belgeleri, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 1987, No: 221, Tülay Reyhanlı, İngiliz Gezginlerine Göre XVI. Yüzyılda İstanbul’da Hayat (1582-1599), Kültür Bakanlığı Yayınları, 1983.
.
Sene 1871: 72 günlük 'muzaffer ve mağlup' Paris Komünü
21.3.2016 - Bu Yazı 246 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Çalışan, düşünen, kavga eden ve kanayan Paris…” (Karl Marx)
Her hafta konu seçerken gündemi ya da kronolojiyi takip ettiğimi bilirsiniz. Bu hafta bundan tam 145 yıl önce Avrupa’da yaşanmış bir tarihsel deneyimi aktaracağım size. Aslında konunun başını ve sonunu 30 Ağustos 2015 tarihli “Bonapartizm, Yeni Osmanlılar ve Paris Komünü” başlıklı yazımda (Okumak için tıklayın) anlatmıştım. Bu hafta o yazıda atladığım bölümü, 72 gün süren Paris Komünü deneyimini anlatmak istiyorum. Paris Komünü ile bugün uğruna ölünen bazı ütopyalarla ve yaşanan bazı hezimetlerle bağlantılar kurmak mümkün. Bu açıdan hem esinlendirici hem de önemli dersler içeren bir deneyim bu. Elbette ilk yazıyı okumanız halinde oturacaktır bir çok şey yerli yerine…
FRANSA-PRUSYA SAVAŞI VE HEZİMETİ
Biraz geriden başlayayım. 19 Temmuz 1870’de Fransa İmparatoru III. Napolyon, Prusya’ya savaş açmış, savaş hiç de Napolyon’un hayal ettiği gibi gelişmemişti. 2 Eylül 1870’te Napolyon’un ordularının Sedan’da yenilmesinden ve esir düşmesinden iki gün sonra, Alman orduları Paris’e doğru yürürken, 4 Eylül 1870 Paris Belediye Binası’nın (Hotel de Ville) önünde Cumhuriyet ilan edildi ve Ulusal Savunma Hükümeti kuruldu. Başına da General Louis Jules Troucheau getirildi. Böylece fiilen Üçüncü Cumhuriyet başlamış oldu. (Resmen, yeni anayasanın kabul edileceği 1873 yılında başlayacaktı.)
(Prusyalı askerler Paris kapılarında, 1 Mart 1871)
Paris’in muzaffer Prusya orduları tarafından ablukaya alındığı günlerde Paris tahmin edileceği gibi çok gergindi. Paris’in çeperlerindeki farbikalar başka yerlere taşındığı için binlerce işçi işsiz kalmıştı. Esnaf ve zanaatkarların en kıdemlileri orduya alınmıştı. Çoğu günde bir Frank karşılığı yarım günlük askerlik görevi ile yükümlüydüler. Bu miktar çok azdı elbette. Açlık emekçi mahallelerinde kol geziyordu. Sadece emekleriyle geçinenler değil, Paris’in burjuvaları bile sıkıntıdaydı. Çünkü kuşatma yüzünden alışık oldukları lüks malları bırakın, hayatlarını idame ettirmeleri için gerekli mallara bile zor ulaşıyorlardı. Yine de halk ve ordu elele Paris’i düşmana teslim etmemek için canlarını dişlerine takmışlardı. Almanlarla ateşkes imzalanmasından sonra Cumhuriyetçi Paris’e değil monarşist Versailles’e (Saray’a) dönüldü. Bu Parislilerin öfkesini daha da arttırdı.
ANARŞİST BLANQUİ’NİN ÇILGIN PLANI
Bu öfkeli insanları örgütleyenlerin başında Auguste Blanqui vardı. 1830’lardan beri sosyalist hareketlerin içinde olan ve silahlı silahsız her türlü eylemde yer alan Blanqui, daha Üçüncü Cumhuriyet’in ilan edildiği 4 Eylül 1870’te Paris’te bir ‘komün’ kurmaya karar vermiş, bu fikrini Londra’da yaşayan Karl Marx’a açmıştı. O sıralarda Birinci Enternasyonal’de aktif olarak çalışan Marx’ın uzun vadeli stratejisi bütün ülkelerde işçi sınıfını sosyalist bir devrime hazırlanmak için cesaretlendirmekti. Enternasyonal’de önemli bir kanadı temsil eden Mihail Bakunin gibi anarşistlerin işçi sınıfını acilen ayaklanmaya çağırmasını onaylamıyordu. Bu yüzden de Blanqui’nin önerisine karşı çıkmıştı. Marx’ın Enternasyonal adına kaleme aldığı bildiride Parisli çalışan sınıflara tavsiyesi şuydu: “Düşman Paris’in kapılarındayken, mevcut krizden yararlanarak Ulusal Savunma Hükümeti’ni devirmek çılgınlık olur. Fransız işçileri 1792’nin ulusal hatıralarının akıllarını başlarından almalarına karşı koymalılar. Geçmişi özlemek yerine geleceği inşa etmeye odaklanmalılar. Bırakalım onlar sakin ve sebatkar biçimde kendi sınıf örgütlenmeleri için cumhuriyetçi özgürlüklerini geliştirsinler.”
Ama Blanqui ve arkadaşları Marx’ın düşündüğünden de çılgındı. Nitekim Versailles hükümetine bir kaç kez gövde gösterdiler. Bu teşebbüslerden ikincisinde Blanqui tutuklandı. İçte gerilim tırmanırken, 28 Şubat 1871 günü Alman orduları, Paris’in bir bölümünü işgal etti. Görünüşte halktan büyük tepki gelmemişti çünkü işgal sayesinde abluka sona ermiş bazı acil ihtiyaç maddelerine ulaşmak mümkün olmaya başlamıştı. 10 Mart’ta, sosyalistler halkı, başarısızlığı kanıtlanmış bir ekibin yönettiği orduya katılıp katılmama konusunda oylama yapmaya çağırdı. Bu çağrı Versailles’ı iyice endişelendirdi çünkü, Alman orduları Paris’i işgal etmeden önce, şehri koruyan 400 kadar top, büyük bir bölümü Parislilerden oluşan Ulusal Muhafızlar tarafından Montmartre tepesine çıkarılmıştı. Versailles, bu topların ilerde kendisine döneceğinden endişe ediyordu. İşte bu endişenin yönlendirdiği hamle tarihte yeni bir sayfanın açılmasıyla sonuçlanacaktı.
PARİS HALKI YÖNETİME EL KOYUYOR
Saray’ın adamı Başbakan Thiers, 18 Mart 1871 günü generallerine topları ele geçirme emri verdi. General Lecomte komutasındaki birlikler Montmartre’ı ele geçirdiler. Ancak topları çekecek atları bulmaları saatler almıştı. Halk bu beceriksizliği görünce cesaretlendi ve karşı saldırıya geçti. Lecomte, askerlerine direnişçilere ateş açma emri verdi, ancak askerlerin bir bölümü buna uymayarak Generali atından indirdiler, tartakladılar, ardından Ulusal Muhafızlara katıldılar. Bu durum direnişçileri iyice coşturdu. General Lecomte ve yardımcısı General Thomas (ki 1848’de Paris’teki işçi ayaklanmasını gaddarca bastırmasıyla anımsanıyordu) öldürüldü ve halk yönetime el koydu. Paris’te artık Fransa’nın üç renkli bayrağı değil, isyancıların kızıl bayrağı dalgalanıyordu. Halk topluca, I. Napolyon ve III. Napolyon tarafından “içeriği sakıncalı olduğu için” yasaklanan Marseillaise’i söylüyordu. Thiers’in buna cevabı hapishanelerdeki binlerce mahkumun öldürülmesi oldu. (Neyse ki bu fasılda Blanqui öldürülmedi.) Ardından Paris’teki asker, polis ve memurlar Versailles’a çekildi. Geride sadece Fransız Merkez Bankası’nı koruyan küçük bir birlik bırakılmıştı. Paris artık Parislilerindi. Tarihte ilk kez bir halk kendi kendini yönetmeye başlamıştı. Tarihte ilk kez ortalıkta ‘sosyalizm’, ‘komünizm’ gibi terimler uçuşuyordu. Bu tarihten 28 Mayıs 1871’e kadar geçen 72 gün, tarihe ‘Paris Komünü’ olarak geçti.
(Parisliler 18 Mart 1871 günü şehrin yönetimine el koydular ve barikatları kurdular.)
KOMÜNCÜLER YÖNETİCİLERİNİ SEÇİYOR
Komüncüler 26 Mart’ta olabildiğince demokratik yöntemlerle yöneticilerini seçtiler. 92 kişinin 44’ü Yeni Jakoben ve Blanquist, 18’i Proudhoncu (anarşist), 21’i ılımlı ve radikal Cumhuriyetçi, geri kalan 9 kişi ise ya iki kez seçilenler ya boş kalan koltuklardı. (Örneğin Blanqui hapisteydi, İtalyalı cumhuriyetçileri temsilen seçilen Gusieppe Garibaldi İtalya’da idi.) 1848 devrimlerinin çocuğu olan Proudhoncular aktif sendikacılardı ve işçilerin sorunlarını çok iyi biliyorlardı ancak onlara göre de siyasal katılım sendikal örgütlenmeden daha önemsizdi. Yeni Jakobenler adlarından da anlaşılacağı gibi 1789 İhtilali’nin 1792’deki radikal merhalesinin siyasalarına özlem duyuyorlardı ama bir gruptan çok tek tek şahsiyetlerdi ve konseyin çalışmalarını ciddi biçimde engelliyorlardı. Blanqui’ye aşırı bağlı olan Blanquistler ise devrimin bir grup enerjik adamın ikidarı ele geçirmesiyle başlayacağını, bu diktatörlüğün iktidarın kitleler tarafından devralınmasına kadar süreceğini düşünüyorlardı. Dolayısıyla ‘demokratik seçimler’ gibi konulara pek sempati duymuyorlardı. Cumhuriyetçiler ise monarşi kadar olmasa bile sosyalist fikirlere uzaktılar.
Paris’teki gelişmeler duyulduğunda, Lyon, Marsilya, Toulouse, Bordeau, Saint-Etienne, Grenoble, Narbonne, Limoges ve Creusot’ta küçük isyanlar olmuştu. Ancak bütün bu komünler kısa sürede bastırılmıştı. Parisliler tek başlarınaydılar yani…
KOMÜN’ÜN GÜZEL İŞLERİ
2 Nisan’dan itibaren Versailles birliklerinin sürekli bombardımanı altında çalışmaya başlayan Komün idaresi ilk olarak sıkıyönetimi, askeri mahkemeleri ve sansürü kaldırdı. Tüm siyasi tutukluları salıverdi, ardından genel af ilan etti. Giyotinle ölüm cezası kaldırıldı. Mecburi askerliğin yerine Parislilerden oluşan Ulusal Muhafızlar geçti. Kuşatma sırasında aşırı yükselen kiralar düşürüldü, boş evlere evsizler yerleştirildi. Savaş dolayısıyla ordu ihtiyaçları için el konan alet-edavat iade edildi, para karşılığı eşyaların bırakıldığı rehin dükkanları kapatıldı ve buralardaki eşyalar yoksullara dağıtıldı. Fırınlarda ve demiryollarında gece mesaisi kaldırıldı. Okullardan din dersleri kaldırıldı, kiliseye ait değerli eşyalara halk adına el kondu, dini vakıfları kaldırıldı yerine dayanışma sandıkları oluşturuldu.
Bir de yapılmasına karar verilen ancak uygulama fırsatı bulamayan şeyler vardı: Borçların ödenmesi ertelenecek ve faiz kaldırılacaktı. Yönetimde yer alacak olanlar işçi maaşlarıyla aynı ücreti alacaklardı. Sahipleri tarafından terkedilmiş fabrika ve atölyeler işçilere devredilecekti. Eylemler sırasında öldürülen Ulusal Muhafızların eşlerine ve varsa çocuklarına aylık bağlanacaktı.
COURBET ÖNCÜLÜĞÜNDEKİ SANATÇILAR
Komün, dokuz komisyon halinde çalışıyordu. Bunlar savaş, finans, adalet, iaşe, dış ilişkiler, kamu hizmetleri, gizli polis, eğitim ve çalışma komisyonlarıydı. Komün’ün müzeleri korumakla görevlendirdiği kişi ressam Gustave Courbet idi. ‘Bizde daha çok Osmanlı döneminin ünlü sanatsever diplomatı (ve züppesi) Halil Şerif Paşa’nın 1866 yılındaki siparişi üzerine yarattığı erotik ‘Dünyanın Kökeni’ adlı tablosu ile tanınan Courbet, Paris sanatçılarını örgütledi. 600 oyuncu, müzisyen, dansçı 9 Mayıs’ta Palais des Tuilleries’deki büyük konser ve diğer üç konserle büyük sükse yaptılar. Etkinliklerin gelirini Komüncülere bağışladılar.
KIZIL VALKÜRELER
Komünde Nathalie Lemel, Andre Leo, Paule Mink (veya Minck), Louise Michel (Jean d’Arc gibi giyinirdi ve ‘Kızıl Bakire’ diye anılırdı) ve Elisabeth Dmitrieff (İsviçre’den gelmişti ama Rusya kökenli bir Marxistti ve ‘Rus Bayan’ diye çağrılıyordu) gibi kadınların öncülüğündeki kadınlar, hastalara yardım ettiler, kocalarını ve çocuklarını cesaretlendirdiler, onlara yemek hazırladılar, söküklerini diktiler. Ancak şunu söylemeliyiz ki alt kademelerde kadınların seçme ve seçilme hakları yoktu, dolayısıyla mahalle komitelerinde kadın üye yoktu.
Kuşatma yüzünden Paris’le doğrudan iletişim kuramayan uluslararası sosyalist camia ise kulaktan dolma bilgilerle olayı anlamaya çalışıyordu. Başta Blanqui’nin fikrini “çılgınca” bulan Marx “çalışan, düşünen, kavga eden ve kanayan Paris” demişti sonunda. Ancak İngiliz sendikacılar Komün’ü fazla radikal bulmuşlardı. Öyle ki Engels’in yaşlı annesi bile “Paris’in kızıl gangsterlerin eline geçtiğine” inanıyordu. İtalyan ve İsviçreli soyalistler ise belki de coğrafi yakınlıktan dolayı Komüncülere sempatilerini dile getirmişlerdi. Almanya’nın Hannover şehrinde 3 bin kişinin katıldığı bir miting düzenlenmişti.
MERKEZLE MAHALLELERİN KOPUŞU
Ancak komüncülerin işi kolay değildi. Sanayileşmenin çapı ve düzeyi düşük olduğu için Fransa’da Marx’ın tarif ettiği türden bir proleterya sınıfı zaten yoktu. Mevcut fabrikalar ve atölyeler ise savaş ve ardından gelen kuşatma nedeniyle ya başka yerlere taşınmışlardı ya da faaliyetlerine ara vermişlerdi. Bu yüzden bir zamanlar işçi olanların çoğu şimdi işsizdi, bu da disiplinsizliği teşvik ediyordu. Milliyetçi bir tonlama tutturan yüksek burjuvazi ve bu kesimlerle küçük burjuvazi arasında ilişkiyi sağlayan orta yüksek kesimler de kısa sürede şehri terkedince, Komün’ü yönetmek küçük burjuvaziye ve onların etrafında kümelenmiş ‘ayaktakımı’na kaldı. Küçük burjuvazi doğal olarak kendi mahallelerinin dışındaki dünya hakkında çok az fikre sahipti. Büyük organizasyonlarda yer alma tecrübeleri yoktu, dolayısıyla böylesi devasa bir olayı organize edemediler. Buna karşılık beklentileri çok yüksekti. Fikir vermek gerekirse, 7 Nisan’da Komüncülerin aynen kralcılar gibi şerit, kurdela, unvan, rütbe işaretlerine olan ilgisini eleştiren bir bildiri yayımlamak gerekmişti. Komün görevlilerinin işçilerle eşit maaş alması kuralı uygulanmak bir yana, en az 3-4 kat daha fazla maaş almışlardı. Aradaki bu büyük makası kapatacak politik liderlik yoktu.
VENDOME SÜTUNU’NUN YIKILMASI
16 Nisan’daki seçimde biraz daha demokratik bir yapı ortaya çıktı ama politik ayrılıklar daha da keskinleşti. Taraflar siyasi tartışmaların Versailles güçlerinin adım adım ilerlediği günlerde davayı nasıl sekteye uğrattığını göremiyordu. 16 Mayıs’ta Komüncüler Napolyon Bonapart’ın acımasız gücünü, militarizmini, uluslararası hukuka karşı çıkışını ve fatihin fethedilenlere yönelik sürekli saldırısını simgeleyen Vendôme Sütunu’nu yıktılar. Napolyon’un 1805-1807 arasındaki seferlerini sembolize eden 44 metre yüksekliğindeki kabartmalarla ve tepesinde heykelle süslü sütun 1810 yılında dikilmişti. Sütunun bronzları, Napolyon’un Rusları ve Avusturyalıları yendiği Austerlitz Savaşı’nda ele geçirdiği 1.200 topun eritilmesiyle elde edilmişti. Komüncülere göre bu eylem “yanlış tarihin düzeltilmesiydi”. Versailles Sarayı’nda toplanan rejim yanlılarına göre ise barbarlıktı. Sütunun yıkımı Saray’ın işleri daha sıkı tutmasına neden oldu mu bilinmez ama bu tarihten sonra işler Komüncülerin aleyhine gelişmeye başladı.
(Komüncüler Vendôme Sütunu’nu yıktıktan sonra)
FRANSIZ-ALMAN İŞBİRLİĞİ
Önce sadece küçük bir birlik tarafından korunduğu halde Komüncülerin el koymayı bir türlü başaramadığı Fransız Merkez Bankası’ndaki paralar Verailles’e kaçırıldı. Bu Versailles’ın silahlanmasını kolaylaştırdı.
Başbakan Thiers bu arada Almanlarla esir pazarlığı yapıyordu. Almanya’nın ilk Şansölyesi (Başbakan) olan Otto von Bismarck ileriki yıllarda, Thiers’in barış görüşmelerinin yapıldığı Frankfurt şehrinde, kendisine “Komün’e müdahale edip etmeyeceğini” sorduğunu söyleyecekti. Komüncü fikirlere hiç de sempati duymayan Bismark, salınan esirlerin Komüncülere karşı kullanılacağını anlayınca esirleri serbest bırakmaya karar verdi. Çünkü o da komün fikrine düşman olanlardandı. Gerçekten de salıverilen 130 bin Fransız askeri, Komüncülere karşı konuşlandırıldı. 20-28 Mayıs haftası Versailles ordularıyla Ulusal Muhafızlar arasında göğüs göğüse çarpışmalarla geçti. Komün’ün olumlu yanı olan bağımsız mahalle örgütlenmeleri dezavantaja döndü. Şehrin bütününü savunmak yerine her mahalle umutsuzca kendisi için savaşıyordu. 1830 ve 1848 ayaklanmaları sırasında Paris’in dar sokaklarının askeri müdahaleye engel olduğunu farkeden Baron Hausmann’ın açtırdığı geniş bulvarlarda Saray’ın askerleri ve topçuları hüküm sürüyordu…
KOMÜN’ÜN EZİLMESİ
Fransız Napolyon La Cécilia veya Poloyalı Dombrowski ve Wroblewski gibi generallerin liderlik ettiği Komüncülerin, düzenli ordu ve savaş tecrübesi olan Versailles ordusu karşısında hiç şansı yoktu elbette. Versailles birlikleri kimi kaynağa göre 20 bin, kimi kaynağa göre 30 bine yakın Komüncüyü kadın-erkek demeden öldürdü. Komün’ün önderlerinin bir bölümü Alman hatlarının arkasına geçerek canlarını kurtardılar ama bazı önderleri Père Lachaise Mezarlığı’nın duvarının önünde kurşuna dizildiler. Binlerce Komüncü yargılanmak üzere Versailles’a gönderildi. Suçlamaların önemli bir kısmı ‘ateistlik’ başlığı altında toplanmıştı çünkü son haftadaki çarpışmalar sırasında bir grup papaz Komüncüler tarafından öldürülmüştü. Suçlananların bir kısmı idam edilirken, bir çoğu ağır hapis ve çalışma cezalarına çarptırıldı. Bir bölümü Pasifikteki Fransız sömürgesi Yeni Kaledonya Adası’na gönderildi. Amaç hem cezayı şiddetlendirmek hem de sürgünler yoluyla adanın yerlisi Kanakları ‘medenileştirmek’ idi.
COURBET’YE ÖZEL CEZA
Özel bir cezalandırma örneği olarak, Komün’ün sanat komitesi başkanı Gustave Courbet, 7 Haziran’da tutuklandı. Suçlama Vendôme Sütunu’nun yıkılmasına öncülük etmekti. Halbuki, Courbet yıkımı önlemeye çalışmıştı. Nitekim onun sayesinde Louvre Müzesi’ne hiçbir zarar gelmemişti. Tutuklama ve yargılama sürecini şöyle anlatmıştı bir mektubunda: “Beni soyup sog?ana çevirdiler, mahvettiler, alçalttılar, küfür ve adilikler arasında Paris ve Versailles sokaklarında sürüklediler, insanda akıl ve güç bırakmayan hücrelerde çürüdüm. Sag?lıg?a elveris¸siz yerlerde adi suçlularla birlikte, toprak zemin üzerinde uyudum. Bir cezaevinden ötekine sürüklendim. Can çekis¸enlerin yanında, hastanelerde, cezaevi arabalarında, insan gövdesinin sıg?amayacag?ı daracık çukurlarda, bog?azıma tüfek ya da tabanca dayalı bir durumda dört ay yas¸adım. Ne yazık ki yalnız deg?ilim. Sag? ve ölü iki yüz bin kis¸iyiz. Hanımefendiler, halk kadınları, her yas¸tan çocuklar, süt bebekleri... Anasız, babasız Paris sokaklarında dolas¸ıp duran, her gün binlercesi hapse atılan çocukları saymıyorum. Dünya var olalı beri böyle s¸ey görülmemis¸tir. Hiç bir ülkede, hiç bir tarihte, hiç bir çag?da buna benzer bir kıyım, buna benzer bir öç alma asla görülmemis¸tir.”
Courbet 6 ay hapis, 500 Frank para cezasıyla ‘ucuz’ kurtulmuştu ancak 1873’te yeni seçilen Başbakan Mac-Mahon, Vendôme Sütunu’nun yeniden inşaası için gereken masrafları da Courbet’ye yüklemek isteyince yeniden yargılandı ve yeniden cezalandırıldı. Bu seferki para cezası tam 323.091 Frank’tı. Parayı 33 yılda 10 biner Franklık taksitlerle ödemesine izin verilmişti sadece. Elbette Courbet’nin bu cezayı ödemesi mümkün değildi. Bunun üzerine mallarına ve resimlerine el kondu. Courbet çareyi İsviçre’ye sığınmakta buldu. 1880’de çıkarılan genel af bile Courbet’in geri dönüşüne yetmedi. Aynı şekilde Yeni Kaledonya’ya sürülenlerin de bir bölümü geri dönemedi, ya da dönmek istemedi. Dönenler ise Paris’teki yeni yaşama bir türlü alışamadılar. Komün’ün liderlerinden çok azı siyasetle ilgilenmeye devam ettiler.
(Öldürülen Komüncülerin cenazeleri ‘ibret-i alem’ için bir süre teşhir edilmişti.)
MARX’IN ÇIKARDIĞI DERSLER
Marx, Nisan 1871’de Birinci Enternasyonal’deki yol arkadaşlarına gönderdiği mektupta şöyle demişti: “Tarih bu büyüklükte bir örneğe sahip olmadı. Paris’teki mücadele ile birlikte işçi sınıfının kapitalist sınıfa karşı verdiği mücadele ve onun devleti artık yeni bir aşamaya girdi.”
Mayıs 1871’de, Paris Komünü deneyiminin güçlü ve zayıf yanlarını bir kez daha değerlendirdi. (Ancak The Civil War in France adlı bu beyanname 1934 yılına kadar basılmadı.) 1872’de Komünist Manifesto’nun yeni baskısına (ilk baskı 1848’de yapılmıştı) yazdıkları önsözde Marx ve Engels “Komün ile birlikte kanıtlanmış olan en önemli gerçek, işçi sınıfının basit anlamıyla geçmişten hazır olarak aldığı devlet makinesini ele geçirmek ve kendi amaçları için kullanmakla yetinemeyeceğidir,” dedi. 1881 yılında Marx, Komün’ün sosyalist ve demokratik nitelikli bir oluşum olduğu yolundaki değerlendirmelerinin yanlış olduğunu kabul etti. Komün’ün dersleri Marx’ın devlet ve devrim teorilerini geliştirmesinde etkili oldu. Ancak Paris Komünü deneyimi, ezilen sınıflar, geniş halk kitleleri arasında yeterince bilinmedi, konuşulmadı. Hele Türkiye’de sol çevreler dışında hiç ilgi çekmedi.
Yazıyı, Komüncü şair Jean- Baptiste Clement’in 1866 yılında yazdığı ancak, beş yıl sonra, Komün’ün kahraman kadınlarından (yenilgiden sonra Yeni Kaledonya sürgünü ve 1905’teki ölümüne kadar gezgin anarşist eylemci) biri olacak hemşire Louise Michel’e adadığı Kiraz Zamanı (Le temps Des Cerises) adlı şiiriyle bitirelim ki, içinde yaşadığımız bu karanlık günlerin geçeceğine, baharın geleceğine dair ümitlerimiz tazelensin ve üzerimize sıçrayan kırmızı damlaların, kan değil kirazın özsuyu olduğunu hayal edebilelim…
KİRAZ ZAMANI
Kiraz zamanı şarkısını söylediğimizde
Neşeli bülbül ve alaycı karatavuk da
Olacak şölende
Güzeller
Güneşin aşıkları
Çılgına dönecek
Kiraz zamanı şarkısını söylediğimizde
Alaycı karatavuk daha güzel çalacak ıslığını
Ama kısadır kiraz zamanı
Sevgilimizle düşler kurarak toplamaya gittiğimiz
Salkım küpeli
Aynı giysili aşk kirazları
Yaprakların üstüne bir kan damlası gibi düşer
Ama kısadır kiraz zamanı
Düşler kurarak topladığımız mercan küpeler
Kiraz zamanındaysanız eğer
Ve korkuyorsanız kederli aşklardan
Sakının güzellerden
Dayanılmaz acılardan korkmayan ben
Yaşayamayacağım bir gün acı çekmeden
Kiraz zamanındaysanız eğer
Acılı aşklarınız da olacak
Seveceğim daima kiraz zamanını
Kalbimde açık bir yara gibi taşıdığım o zamanı
Ve talih, bana sunduklarıyla
Asla dindiremeyecek acımı
Seveceğim daima kiraz zamanlarını
Ve kalbimde sakladığım anısını…
(Fransızca’dan çeviren: Güven Güner, 1992.)
Yararlanılan Kaynaklar: Wolfgang Abendroth, A Short History of the European Working Class, Londra, 1972; Eric J. Hobsbawm, Devrim Çağı, Çeviren: Bahadır Sina Şener, Dost Kitapevi, Ankara 2000; F.W.J. Hemmings, Culture and Society in France 1848-1898: Dissidents and Philistines, New York, 1971; The New Cambridge Modern History The Zenith of European Power 1830-1870, Vol.10, Cambridge University Press, 1960; Samuel Bernstein, “The Paris Commune”, Science & Society, Vol. 5, No. 2 (Spring, 1941), s. 117-147; Stephen J. Lee, Avrupa Tarihinden Kesitler (1789-1980), Çeviren: Savaş Aktur, Dost Kitapevi, Ankara 2002; Charles Tilly, Avrupa’da Devrimler (1492-1992), Çeviren: Özden Arıkan, Literatür Yayınevi, İstanbul 2005; Hetje Cantz, Gustave Courbet, The Metropolitan Museum of Art, New York 2008.
|
|
|
 |
|
|
.
|
| Bugün 618 ziyaretçi (1445 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
|
