 |
|
|
 |
|
| ABDULHAMİD HAN |
ABDÜLHAMİD HAN
Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı.
İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar:
Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi.
Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur.
Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur.
Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı.
Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız.
Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar.
Rabbim Başbakanımızı korusunu2026 |
|
|
|
|
 |
Seçkinlerin nitelikleri ve toplumsal rolleri
3.1.2016 - Bu Yazı 249 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Toplumumuzda demokrasi karşıtı "seçkincilik" kadar "seçkinlik"in tanımlanmasında kullanılan ölçütler de önemli bir sorun olabilmektedir.
Türkiye'de resmî ideoloji ile onu sahiplenen "sol," yukarıdan aşağıya ve "halka rağmen" gerçekleştirilecek bir modernleşme projesini benimsediği için egemen "sağ" siyaset "elitizm karşıtlığı"nı temel tezlerinden birisi haline getirmiştir. Bu yaklaşım, söz konusu karşıtlıktan hareketle "seçkinlerin varolmadığı bir toplum ideali"ni kutsamaktadır.
Halbuki katılımın en yüksek olduğu toplumlarda dahi seçkinlerin varlığı doğal olduğu gibi demokratikleşmenin amacı da bunları ortadan kaldırmak değildir. Toplumumuzda varolan sorun "seçkinlik"in tanımlanması alanında yaratılmış olan tekelin kırılması ve bu kategorinin demokratik yollarla üretilerek değişik eğilimleri yansıtmasıdır. Bu gerçekleşmediğinde çatışan "seçkinlik"ler inşa edilecek, bu ise mevcut kutuplaşmayı artıracaktır.
Türkiye, Erken Cumhuriyet döneminde, seçkinlik kriterlerinin esnek olduğu ve "seçkinliğin planlı olarak inşa edilmediği" bir yapıdan katı ölçütlerle belirlenen ve projeleştirilen bir elit yaratılması sürecine geçiş yapmıştır.
Bunun neticesi olarak Türkiye'de "seçkin" statüsü için üç temel belirleyici olduğu düşünülmüştür. Bunlar eğitim, resmî ideolojinin içselleştirilme seviyesi ve Batılılaşma derecesidir. Son yıllarda ivme kazanan büyük toplumsal değişim bu kriterlerin hepsinin anlamsızlaşmasına neden olmuştur. Buna karşılık dar, ancak toplumsal etkinliği yüksek bir çevrenin bunların uygulanması alanında gösterdiği ısrar kutuplaşmayı artırıcı bir tesir icra etmektedir.
Entelektüel aristokrasi
Tanzimat sonrası Osmanlı literatisi on dokuzuncu asır Avrupa'sında yaygın bir kanaat olan "modernlik" ile "bilim"in "entelektüel aristokrasi"yi zorunlu kıldığı tezini içselleştirmişti. John Stuart Mill, 1859'da yayınlanan Thoughts on Parliamentary Reform(Parlamenter Reform Üzerine Düşünceler) çalışmasında, bu amaca ulaşmak için eğitim derecesinin kullanılan oyun ağırlığını belirlediği bir sistem yaratmaya çalışmıştı.
Mill'in çalışmalarından derin biçimde etkilenen Osmanlı literatisi, bu yaklaşımı asır sonu Avrupa entelektüel tartışmasının önemli vülgarizatörlerinden Gustave Le Bon'un, Dr. Delaunay'in Parisli şapkacıların müşterileri üzerine yaptığı "deneyler" sonucunda zihinsel faaliyetlerde bulunanların daha büyük beyinlere sahip olduğunu "ispat ettiği" çalışma ile bağdaştırarak "bilimselleştirmiş"ti. Entelektüel aristokrasi "beyin kapasitesi" benzeri "bilimsel" temele dayandığı için modern toplumun dizginlerini ele alması gereken sınıfı oluşturmaktaydı.
"Siyasal seçkinler"in entelektüel birikimle belirlenmesi şüphesiz demokratik bir yaklaşım değildir. Bu, son tahlilde, "aydınlar"ın toplumu "yönetmesi gerektiğini" savunan "entelektüel aristokrasi" arzusunun bir yansımasıdır.
Cumhuriyet bu yaklaşımı devralmış ancak farklılaştırmıştır. Osmanlı uygulamasında varolan diğer seçkinlik kategorileri ve eğitimin çeşitliliği, bu "aristokrasi"nin nispeten çoğulcu biçimde yaratılması ve farklılıklara sahip olmasını mümkün kılarken, yeni rejimin benimsediği "Cumhuriyet seçkinliği," daha katı ve dışlayıcı bir inşa projesinin benimsenmesine yol açmıştır.
Hangi okuldansın?
Eğitim ile seçkinlik arasında ilişki kurulması şüphesiz anlamsız değildir. Sorun Pierre Bourdieu'nün Fransa örneğinden yola çıkarak ortaya koyduğu gibi b��ylesi bir "seçkinlik"in belirli eğitim kurumları tarafından sürekli biçimde yeniden üretilmesi ve bunun doğal olduğunun düşünülmesidir.
Erken Cumhuriyet ideolojisi, çoğunluğu Osmanlı'dan müdevver yapılar ile tesis ettiği yeni kurumlara "grandes écoles" işlevi yüklemenin ve Bourdieu'nün kullandığı ifade ile "yönetici sınıf"ı bunlar aracılığıyla yeniden üretmenin anlamlı olduğunu varsaymıştır. Bu, uzun süre etkili olmuş ve "seçkinlik" katmanına çıkışı daraltan süzgeç görevi ifa etmiştir. Ancak eğitimin demokratikleşmesi, çeşitlenmesi ve toplumsal tabana yayılması Türkiye'de bu yeniden üretim sürecini imkânsız kılmıştır.
Resmî ideoloji
Erken Cumhuriyet, Türkiye'de Fransız Üçüncü Cumhuriyeti'nin eşini yaratmayı temel hedefi olarak görmüştü. Christophe Charle, Les élites de la République çalışmasında Üçüncü Cumhuriyet'in pozitivist ilkelerinin nasıl seçkinlik ve bürokratik kariyer için temel ölçütler haline geldiğini, seçkinliğin serbest biçimde oluşması tercihinin yerini süreç içinde onun planlı biçimde yaratılması ve belirli toplumsal ve siyasal yaklaşımları benimseyenlere açık tutulması fikrine bıraktığını anlatır.
Erken Cumhuriyet rejimi de benzer bir yaklaşımla seçkinlik statüsünün ideolojisini benimsemeyenlere kapatılmasının anlamlı olduğunu düşünmüştür. Bu yaklaşıma göre resmî ideolojinin bilimci ve milliyetçi tezleri elit kampına katılabilmenin anahtarı durumundaydı.
Resmî ideolojinin otokrasi altında benimsettirildiği, logokrasi rejiminde tekrar ettirildiği dönemlerin sonrasında vesayet sisteminin çöküşü, bu sınırlamaları, küçük bir azınlık dışında, anlamsızlaştırmıştır.
Batılılaşma ve din
Erken Cumhuriyet döneminde âdâbı mu'aşeret kitaplarının satış rakamlarının tavan yapması seçkinlik ile "yaşam tarzı" arasında kurulan ilişkinin doğal neticesi idi. Bir kadının elinin nasıl öpüleceği, hangi yemeklerle Médoc şaraplarının içilmesinin uygun olduğu, yeni yıl kutlamalarının ne şekilde yapılacağı benzeri konuları ele alan bu kitaplar, bir anlamda seçkinlik sınavı rehberleri işlevi görüyorlardı.
Bu "yaşam tarzı" temelli seçkinlik doğal olarak dindarlığı dışlamıştır. Resmî ideolojinin "bilimcilik" savunusuyla da uyumlu bu yaklaşım, toplumun önemli bölümünü "seçkin olamaz" sınıflamasına sokmuştur.
Türkiye'nin "yaşam tarzı" temelli tekil modernlik yaklaşımını sorgulaması son derece zor olmuş, ancak gösterilen şiddetli dirence karşılık bu alanda önemli mesafe alınmıştır. Benzer şekilde "dindarlık"ın "seçkin" kategorisine dahil olmayı imkânsız kılacağı tezi de süreç içinde anlamsızlaşmıştır.
Türkiye'de fiilen anlamsızlaşmış olan seçkinlik ölçütlerinin değiştirilmesi ve bu sınıflamanın sınırlarının genişletilmesi akademik bir faaliyet olmaktan uzaktır. Bunun alternatifi iddia edildiği gibi "seçkinsiz toplum" yaratılması değil karşı seçkinliğin inşa edilmesi ve bunun belirli kurumlarda eğitim almayanlara, özgün bir dünya görüşünü içselleştirmeyenlere, yaşam tarzını benimsemeyenlere ve dindar olmayanlara kapatılmasıdır, ki bunun emareleri görülmeye başlanmıştır.
Bu, "beyaz"ların "yeni zenci," "zenci"lerin ise "yeni beyaz"lar haline geldikleri çatışan bir toplum yapısını, rol değişiklikleriyle yeniden üretmektir. Bunun önlenmesi ise "dışlayıcı" seçkinlik kriterlerinin "kapsayıcı" hale sokulması ve seçkinliğin çoğulcu yollarla üretilmesiyle mümkün olabilir...
.
"Ya özyönetim ya çatışma" siyaseti anlamlı mı?
10.1.2016 - Bu Yazı 262 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Egemen Kürt siyasetinin kısa süre içinde "Türkiyelilik çerçevesinde çözüm" yaklaşımından tek yanlı "özyönetim" ilânları ve sokak savaşları çizgisine kayması toplumun en önemli sorununun yeni bir aşamaya taşındığını ortaya koymaktadır.
Bu gelişme, zor da olsa, "Türkiyelilik" ortak paydasında uzlaştırılabilecek iki farklı tasavvur arasındaki farklılık makasının kapanması imkânsız biçimde açılması anlamına geldiğinden, uzun yıllardır süren düşük yoğunluklu çatışmanın daha ciddî boyutlara taşınması potansiyelini de haizdir.
Tasavvurlar arası makas
Burada egemen Kürt siyasetinin "özyönetim" talebinin geliştirilmiş "adem-i merkeziyet (decentralization)"i değil yetki devri (devolution) ile kendini yönetme (home rule) karması (hattâ bunların da ötesine geçen) bir idareyi dile getirdiğinin altı çizilmektedir.
Bu talep düşünsel düzeyde Stalin'in, Springer ile Bauer'in başını çektikleri "kültürel otonomi" savunucularına karşı 1913 yılında ileri sürdüğü "toprak temelli" yaklaşımı benimseyen ve onun aynı konuda Pravda'da 1921'de dile getirdiği "eşit olmayan uluslar ile sömürgelerin merkezden idare ortadan kaldırılmadan özgürleştirilemeyeceği" tezinden esinlenen bir yaklaşımı yansıtmaktadır.
Bu tasavvur pratik düzeyde ise 1997'de İşçi Partisi'nin başlattığı Westminster'in yetkilerinin bir bölümünün coğrafî temelde kurulacak temsilî kurumlara (İskoç Parlamentosu, Galler Ulusal Meclisi ve Kuzey İrlanda Meclisi) devri süreci ile ortaya çıkan ya da 1978 İspanya Anayasası'nın 2. maddesi çerçevesinde oluşturulan muhtar yapıların da ilerisine giden bir düzenlemeyi talep etmektedir.
Egemen Kürt siyaseti TBMM'nin belirli bir coğrafyaya Westminster'in İskoçya'da gerçekleştirdiğinden çok daha sınırlı müdahalesini arzulamakta, İspanya Anayasası'nın anılan maddesindeki "İspanyol milletinin bölünmez bütünlüğü" ve "tüm İspanyolların bölünmez anavatanı" benzeri hükümlerin varolmadığı, "farklılık" ve "statü" temelli yeni bir toplum sözleşmesini talep etmektedir.
Bunların yanı sıra bu tasavvur Britanya ya da İspanya benzeri örneklerden farklı olarak "Türkiye ile sınırlı olmayan" bir yapılanmayı düşlemekte ve milliyetçilik ötesinde bir "pan" hareketinin siyasal projesi olma özelliği taşımaktadır.
"Toprak ve statü temelli" olması, toplumun geri kalanı kısmıyla pamuk ipliğine bağlı bir ilişkiyi savunmasına ek olarak Türkiye ile de sınırlı kalmayan bu tasavvurun kültürel haklar alanında belirli bir noktanın ötesine geçmekte zorlanan, ademi merkeziyeti güçlendirmekte ciddî tereddütler yaşayan merkez tarafından kabûlünün ne denli güç olduğu ortadadır.
Tarihî gelişmelerin de merkezin bu alandaki kuşkularını beslediği kuşkusuzdur. On dokuzuncu asır sonrasında oluşturulan Sisam, Sırbistan, Cebel-i Lübnan, Şarkî Rumeli, Girit benzeri toprak temelli tüm muhtariyetlerin "ayrılık öncesi ara statüsü" işlevi görmesi, İstanbul'un "hakimiyet-i siyasîye"ye indirgenen kontrolünün daha sonra pamuk ipliği gibi kopartılması merkezi bu konuda ihtiyatlı bir tavır benimsetmeye yöneltmektedir.
Bunların da ötesinde Kürt egemen siyasetinin söz konusu tasavvurunu fait accomplibiçiminde, tek yanlı olarak ve şiddet kullanımı tehdidiyle merkeze dayatması onun tartışma masasına dahi konulmasını imkânsız kılmakta, uslûp ve yöntem içeriğin önüne geçmektedir.
Mağduriyet ve meşruiyet Çözüm
sürecini savunan bir merkez ile "Türkiyelilik" üzerinden toplumun geri kalan kısmıyla yeni köprüler inşa etme arzusunu vurgulayan bir hareketin, şiddeti askıya alarak yeniden bir "biz" kavramsallaşması yaratmaya ve bunun yasal zeminini oluşturmaya çalışmaları sonrasında gelinen nokta fazlasıyla üzücüdür.
Kürt vatandaşlarımızın Erken Cumhuriyet döneminde başlatılan siyasetler ile ağır mağduriyetlere uğratıldığı, kimlik, kültür ve dillerinin inkâr edildiği, kamusal alana "kendileri olarak" dahil olmalarına izin verilmediği doğrudur. Bu siyasetlerin şiddet kullanımı ile hayata geçirilmesi söz konusu mağduriyeti daha da artırmıştır.
Bu alanda yaratılan tabuların Kürt vatandaşlarımızın toplumun geri kalan kısmının istifadesine sunulan demokratik kazanımlardan yararlanabilmelerini de sınırlandırdığı gerçeğini inkâr mümkün değildir. Söz konusu tabuların gücü, merkezin radikal dönüşümler yapmasına da engel olmuş, yeni düzenlemeler, sürekli olarak taleplerin gerisinde kalmaları nedeniyle anlamlı neticeler üretmemişlerdir.
Ancak bunlar egemen Kürt siyasetinin günümüzde savrulduğu "tasavvurumuzu kabûl etmezseniz savaşırız" dayatması, Kruşevo Cumhuriyeti'ni andıran tek yanlı özyönetim ilânları ve sokak muharebelerini meşrulaştırmaz. Bunların Ortadoğu haritasının yeniden çizilmesi sürecinden istifade ile talep edilerek, "Türkiyelilik" bağlamından kopuk bir "pan" hareketiyle eklemleştirilmesi çözümü daha da zorlaştırır ve çatışmanın tırmanmasına davetiye çıkarır.
Rubicon geçildi mi?
Demokrasimizin kapsamlı sorunları olduğu ve "demokrasi süper ligi"nde mücadele etmediği âşikârdır. Buna karşılık Kürt vatandaşlar adına dile getirilecek değişik taleplerin kamusal alanda tartışılması için demokratik kanallar bütünüyle kapalı değildir. Egemen Kürt siyaseti mecliste üçüncü partidir ve yerel yönetimlerde hatırı sayılır temsile sahiptir. Bu çerçevede özyönetim de dahil olmak üzere her türlü talebin dile getirilmesi ve kamusal alanda tartışılması mümkün ve meşrudur. Kürt siyasetinin değişik taleplerine kamuoyunun geri kalan bölümünden verilen ciddî bir destek de söz konusudur.
Bu nedenle egemen Kürt siyasetinin tek yanlı biçimde maksimalist dayatmalar üretme ve şiddeti temel talep dile getirme aracı olarak işlevselleştirmeye son vermesi zorunludur. Bunların yapılması şüphesiz sorunu çözmeyecektir. İki aktörlü bir ilişkide mevcut sorunların halli için karşılıklı adımların atılması mecburîdir. Bu çerçevede merkez de çözüm sürecini yeniden canlandırmak için girişimler yapmalıdır. Fakat ilk adımı atması gereken egemen Kürt siyasetidir.
İçinde bulunduğumuz durum maalesef bu adımların atılması konusunda ümitvâr olmamızı mümkün kılmamaktadır. Ancak çok daha kötü gelişmelerin yaşanmaması için artık yapılacak birşey kalmadığını, Rubicon'un çoktan geçildiğini söylemek de anlamlı değildir. Buna karşılık iki tasavvur arasında fazlasıyla açılan makasın kapatılması da genellikle varsayılandan zordur.
Sorun, son tahlilde, "Türkiyelilik" kavramında düğümlenmektedir. Kürt siyaseti yeniden bu yaklaşımı benimsemedikçe söz konusu makasın kapanması mümkün olmayacaktır.
.
Ya özyönetim ya çatışma" siyaseti anlamlı mı?
10.1.2016 - Bu Yazı 264 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Egemen Kürt siyasetinin kısa süre içinde "Türkiyelilik çerçevesinde çözüm" yaklaşımından tek yanlı "özyönetim" ilânları ve sokak savaşları çizgisine kayması toplumun en önemli sorununun yeni bir aşamaya taşındığını ortaya koymaktadır.
Bu gelişme, zor da olsa, "Türkiyelilik" ortak paydasında uzlaştırılabilecek iki farklı tasavvur arasındaki farklılık makasının kapanması imkânsız biçimde açılması anlamına geldiğinden, uzun yıllardır süren düşük yoğunluklu çatışmanın daha ciddî boyutlara taşınması potansiyelini de haizdir.
Tasavvurlar arası makas
Burada egemen Kürt siyasetinin "özyönetim" talebinin geliştirilmiş "adem-i merkeziyet (decentralization)"i değil yetki devri (devolution) ile kendini yönetme (home rule) karması (hattâ bunların da ötesine geçen) bir idareyi dile getirdiğinin altı çizilmektedir.
Bu talep düşünsel düzeyde Stalin'in, Springer ile Bauer'in başını çektikleri "kültürel otonomi" savunucularına karşı 1913 yılında ileri sürdüğü "toprak temelli" yaklaşımı benimseyen ve onun aynı konuda Pravda'da 1921'de dile getirdiği "eşit olmayan uluslar ile sömürgelerin merkezden idare ortadan kaldırılmadan özgürleştirilemeyeceği" tezinden esinlenen bir yaklaşımı yansıtmaktadır.
Bu tasavvur pratik düzeyde ise 1997'de İşçi Partisi'nin başlattığı Westminster'in yetkilerinin bir bölümünün coğrafî temelde kurulacak temsilî kurumlara (İskoç Parlamentosu, Galler Ulusal Meclisi ve Kuzey İrlanda Meclisi) devri süreci ile ortaya çıkan ya da 1978 İspanya Anayasası'nın 2. maddesi çerçevesinde oluşturulan muhtar yapıların da ilerisine giden bir düzenlemeyi talep etmektedir.
Egemen Kürt siyaseti TBMM'nin belirli bir coğrafyaya Westminster'in İskoçya'da gerçekleştirdiğinden çok daha sınırlı müdahalesini arzulamakta, İspanya Anayasası'nın anılan maddesindeki "İspanyol milletinin bölünmez bütünlüğü" ve "tüm İspanyolların bölünmez anavatanı" benzeri hükümlerin varolmadığı, "farklılık" ve "statü" temelli yeni bir toplum sözleşmesini talep etmektedir.
Bunların yanı sıra bu tasavvur Britanya ya da İspanya benzeri örneklerden farklı olarak "Türkiye ile sınırlı olmayan" bir yapılanmayı düşlemekte ve milliyetçilik ötesinde bir "pan" hareketinin siyasal projesi olma özelliği taşımaktadır.
"Toprak ve statü temelli" olması, toplumun geri kalanı kısmıyla pamuk ipliğine bağlı bir ilişkiyi savunmasına ek olarak Türkiye ile de sınırlı kalmayan bu tasavvurun kültürel haklar alanında belirli bir noktanın ötesine geçmekte zorlanan, ademi merkeziyeti güçlendirmekte ciddî tereddütler yaşayan merkez tarafından kabûlünün ne denli güç olduğu ortadadır.
Tarihî gelişmelerin de merkezin bu alandaki kuşkularını beslediği kuşkusuzdur. On dokuzuncu asır sonrasında oluşturulan Sisam, Sırbistan, Cebel-i Lübnan, Şarkî Rumeli, Girit benzeri toprak temelli tüm muhtariyetlerin "ayrılık öncesi ara statüsü" işlevi görmesi, İstanbul'un "hakimiyet-i siyasîye"ye indirgenen kontrolünün daha sonra pamuk ipliği gibi kopartılması merkezi bu konuda ihtiyatlı bir tavır benimsetmeye yöneltmektedir.
Bunların da ötesinde Kürt egemen siyasetinin söz konusu tasavvurunu fait accomplibiçiminde, tek yanlı olarak ve şiddet kullanımı tehdidiyle merkeze dayatması onun tartışma masasına dahi konulmasını imkânsız kılmakta, uslûp ve yöntem içeriğin önüne geçmektedir.
Mağduriyet ve meşruiyet Çözüm
sürecini savunan bir merkez ile "Türkiyelilik" üzerinden toplumun geri kalan kısmıyla yeni köprüler inşa etme arzusunu vurgulayan bir hareketin, şiddeti askıya alarak yeniden bir "biz" kavramsallaşması yaratmaya ve bunun yasal zeminini oluşturmaya çalışmaları sonrasında gelinen nokta fazlasıyla üzücüdür.
Kürt vatandaşlarımızın Erken Cumhuriyet döneminde başlatılan siyasetler ile ağır mağduriyetlere uğratıldığı, kimlik, kültür ve dillerinin inkâr edildiği, kamusal alana "kendileri olarak" dahil olmalarına izin verilmediği doğrudur. Bu siyasetlerin şiddet kullanımı ile hayata geçirilmesi söz konusu mağduriyeti daha da artırmıştır.
Bu alanda yaratılan tabuların Kürt vatandaşlarımızın toplumun geri kalan kısmının istifadesine sunulan demokratik kazanımlardan yararlanabilmelerini de sınırlandırdığı gerçeğini inkâr mümkün değildir. Söz konusu tabuların gücü, merkezin radikal dönüşümler yapmasına da engel olmuş, yeni düzenlemeler, sürekli olarak taleplerin gerisinde kalmaları nedeniyle anlamlı neticeler üretmemişlerdir.
Ancak bunlar egemen Kürt siyasetinin günümüzde savrulduğu "tasavvurumuzu kabûl etmezseniz savaşırız" dayatması, Kruşevo Cumhuriyeti'ni andıran tek yanlı özyönetim ilânları ve sokak muharebelerini meşrulaştırmaz. Bunların Ortadoğu haritasının yeniden çizilmesi sürecinden istifade ile talep edilerek, "Türkiyelilik" bağlamından kopuk bir "pan" hareketiyle eklemleştirilmesi çözümü daha da zorlaştırır ve çatışmanın tırmanmasına davetiye çıkarır.
Rubicon geçildi mi?
Demokrasimizin kapsamlı sorunları olduğu ve "demokrasi süper ligi"nde mücadele etmediği âşikârdır. Buna karşılık Kürt vatandaşlar adına dile getirilecek değişik taleplerin kamusal alanda tartışılması için demokratik kanallar bütünüyle kapalı değildir. Egemen Kürt siyaseti mecliste üçüncü partidir ve yerel yönetimlerde hatırı sayılır temsile sahiptir. Bu çerçevede özyönetim de dahil olmak üzere her türlü talebin dile getirilmesi ve kamusal alanda tartışılması mümkün ve meşrudur. Kürt siyasetinin değişik taleplerine kamuoyunun geri kalan bölümünden verilen ciddî bir destek de söz konusudur.
Bu nedenle egemen Kürt siyasetinin tek yanlı biçimde maksimalist dayatmalar üretme ve şiddeti temel talep dile getirme aracı olarak işlevselleştirmeye son vermesi zorunludur. Bunların yapılması şüphesiz sorunu çözmeyecektir. İki aktörlü bir ilişkide mevcut sorunların halli için karşılıklı adımların atılması mecburîdir. Bu çerçevede merkez de çözüm sürecini yeniden canlandırmak için girişimler yapmalıdır. Fakat ilk adımı atması gereken egemen Kürt siyasetidir.
İçinde bulunduğumuz durum maalesef bu adımların atılması konusunda ümitvâr olmamızı mümkün kılmamaktadır. Ancak çok daha kötü gelişmelerin yaşanmaması için artık yapılacak birşey kalmadığını, Rubicon'un çoktan geçildiğini söylemek de anlamlı değildir. Buna karşılık iki tasavvur arasında fazlasıyla açılan makasın kapatılması da genellikle varsayılandan zordur.
Sorun, son tahlilde, "Türkiyelilik" kavramında düğümlenmektedir. Kürt siyaseti yeniden bu yaklaşımı benimsemedikçe söz konusu makasın kapanması mümkün olmayacaktır.
.
Sistem sorunu: Çarpık yarı başkanlıktan nereye?
18.1.2016 - Bu Yazı 235 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Yarı başkanlık rejimleri üzerine kapsayıcı bir çalışma kaleme alan Robert Elgie, Avusturya, Fransa ve İzlanda'dan, Peru, Burkina Faso ve Kırgızistan'a ulaşan bir yelpazedeki elli iki "yarı başkanlık sistemine dayalı anayasaya sahip ülke" arasında Türkiye'yi de zikretmekte, anayasa kabul tarihi olarak ise 2007 yılını vermektedir.
Elgie'nin de altını çizdiği gibi 2007 yılı Ekim ayında yapılarak "cumhurbaşkanının halkoyu ile seçilmesi" alanında anayasa değişikliğine neden olan referandum Türkiye'yi "yarı başkanlık sistemi ile yönetilen" bir ülke haline getirmiştir.
Eşi başörtüsü takan bir siyasetçinin "Çankaya'ya çıkışı"nın durdurulabilmesi amacıyla yaratılan "367 Oy Krizi"nin tetiklediği söz konusu değişiklik, 1982 Anayasası'nın vesayetin "üst düzey bürokrasiyi şekillendirmek ve siyaseti sınırlamakla" vazifelendirdiği ve parlamenter sistemin limitlerini zorlayarak güçlendirdiği cumhurbaşkanlığının bu çerçevede tutulmasını daha da zor hale getirmiştir. 2007 anayasa değişikliği, 1982 Anayasası'nın 104'üncü maddesi ile cumhurbaşkanına bahşettiği, parlamenter sistem için aşırı sayılabilecek yetkilerin üzerine "halkoyuyla seçilme" gibi tahkim edici bir katman inşa etmiştir. Bunun neticesinde kural ve sınırları muğlâk, geniş bir "gri yürütme alanı"nın de facto biçimde, siyasal karizma kullanımıyla sahiplenildiği bir "çarpık yarı başkanlık rejimi" yaratılmıştır. Dolayısıyla temelini 1982 Anayasası ile attığımız, inşa sürecini 2007 referandumuyla tamamladığımız, 2014 Cumhurbaşkanlığı seçimiyle ise hayata geçirdiğimiz bir "sistem sorunu"muz vardır.
Bu genellikle savunulanın aksine, "Savaşı Kazanan Adam" Lloyd George'un "kişisel yönetim biçimi" nedeniyle Britanya'nın kısa süre için "fiilî yarı başkanlık sistemi"ne kayması benzeri, "şahıs ile kaim" bir gelişme değildir. O nedenle ellerimizle yarattığımız "sistem sorunu"nun "şahsî" boyuttan soyutlanarak ele alınması gerekmektedir.
Gelinen aşamada yapılması gereken "parlamenter" ve "başkanlık" sistemlerinin fayda ve sakıncalarının değerlendirilmesiyle bunlardan birisinin yarattığımız "eğreti yarı başkanlık"ın yerine geçirilmesi ya da mevcut sistemdeki çarpıklıkların giderilmesiyle onun anlamlı bir hukukî çerçeveye kavuşturulmasıdır.
Başkanlık ve parlamenter sistemlerin karşılaştırılması üzerine geniş bir literatür mevcuttur. Başını Juan Linz'in çektiği siyaset bilimciler dört temel nedenle parlamenter sistemin üstünlüğünü savunmuşlardır.
Bunların ilki her ikisi de halk tarafından seçilen başkan ve meclislerin yürütme ile yasama arasında "çatışmaya daha açık" bir ilişki tesis etmesidir. Yürütmenin "yasamadan bütünüyle bağımsız olmadığı" parlamenter sistem böylesi çatışma riskini ciddî biçimde azaltmaktadır.
İkinci neden başkanlık sisteminin, "başkan"ın görev süresinin kesin zaman sınırlarıyla belirlenmesinden dolayı, değişen koşullara cevap verebilme alanında, hükûmetlerin parlamentonun güvenine dayandığı parlamenter sistemin sahip bulunduğu esneklikten yoksun bulunmasıdır. Kendisinin başkan yapılmasını sağlayan partinin güvenini kaybeden bir "başkan"ın görev süresi sona ermeden değiştirilememesi ve "güvensizlik oyu" benzeri bir aracın yokluğu, başkanlık sisteminin anılan türde sorunlara cevap verebilmesini güçleştirmektedir.
Üçüncü olarak, başkanlık demokrasiye güçlü bir sıfır-toplamlı oyun (zero-sum game) boyutu kazandırarak "kazanan hepsini alır" eğilimini güçlendirmektedir. Bunun yanı sıra halkoyu ile seçilen başkanlar kendilerine daha kolay "misyon" yüklemekte ve bu nedenle de muhalefete karşı, parlamenter rejim başbakanlarına nazaran daha hoşgörüsüz olabilmektedirler.
Nihayet doğrudan oy ile seçilen başkanlar göreve gelmelerini sağlayan partilere daha zayıf bağlılık göstererek kişisel tercihler çerçevesinde yönetim eğilimine kayabilmekte, bu ise bâzı Latin Amerika ülkelerinde görüldüğü gibi siyasal partilerin ciddî anlamda güç kaybetmesine, "liderlik demokrasi"sinin oluşumuna yol açabilmektedir. Linz ve başkanlık sisteminin mahzurları üzerine yoğunlaşan siyaset bilimcilerin işaret ettikleri bu sakıncalara karşı Donald Horowitz, Scott Mainwaring, Matthew Shugart benzeri akademisyenler güçlü itirazlar dile getirmişlerdir. Bu eleştiriler, tıkanmaları başkanlık sisteminin değil "ikiden fazla partinin temsil edildiği yasama ile başkan arasındaki ilişki"nin doğurduğu, "kazanan hepsini alır" yaklaşımına sistemden ziyade egemen siyasal kültürün neden olduğu ve parlamenter sistemde de "cumhurbaşkanları ile başbakanlar arasında çatışma çıkabildiği" benzeri noktalar üzerinde yoğunlaşmıştır.
Arend Lijphart'ın dile getirdiği gibi akademik camiada parlamenter sistemin, bilhassa olgunlaşmamış demokrasiler için başkanlık sisteminden daha uygun olduğu konusunda egemen bir kanaat oluşmuştur.
Alfred Stepan detaylı istatistikler yardımıyla parlamenter sistemin ikiden fazla partinin iktidar yarışına girdiği demokrasilerde daha iyi işlediği ve bu sistemin ekonomik kalkınmaya başkanlık sistemine nazaran daha elverişli ortam hazırladığını savunmuş, John Gerring çok sayıda örneğe dayanarak yaptığı tahlil ile aynı vurguyu tekrarlamıştır. Ancak azınlıkta kalmakla beraber egemen kanaate itiraz eden siyaset bilimcilerin sayısı da az değildir. Örneğin, Ortadoğu siyaseti uzmanlarından Mark Gasiorowski altmış beş yıllık bir süreçte elli altı gelişmekte olan ülkeyi değerlendirdiği detaylı araştırmada "başkanlık ve parlamenter" sistemler arasında demokrasinin sürdürülebilirliği açısından ciddî bir farklılık bulunmadığını ileri sürmektedir.
"Sistem olarak" tartışmak
Dolayısıyla iki sistem arasında tercih yapmak isteyenlerin tezlerini destekleyebilecek çok sayıda bilimsel inceleme mevcuttur. Ancak yapılması gereken "oluşmuş kanaatin" seçme çalışmalar kullanımı aracılığıyla tahkimi değildir.
Bu aşamada "başkanlık Türkiye'yi prangalardan kurtararak yeni ufuklara taşır" ya da "başkanlık saltanata dönüşü simgeler" benzeri hamasî ve içi boş söylemleri tekrarlamak yerine iki sistemin "sistem olarak" tartışılarak, siyasetimizin gerçekleriyle ne ölçüde bağdaşabileceğinin irdelenmesi ve tüm detayları değerlendiren bir fayda-maliyet analizinin yapılması gerekmektedir. Bu alanda mevcut üçüncü bir seçenek ise yarattığımız "çarpık yarı başkanlık" sisteminin belirgin yetki sınırları çizen bir de jure çerçeveye oturtulmasıdır.
Bunların ötesinde "sistem" konusunda verilecek kararın talî ehemmiyeti haiz olduğu unutulmamalıdır. Aslî sorun "sistem" değil onun işlemesini sağlayan mekanizma ve kurumlardır. Dolayısıyla birinci gündem maddemiz özgürlükçü bir toplumsal sözleşme yaparak kuvvetler ayrılığı çerçevesinde işleyen güçlü fren ve denge mekanizmaları yaratmak olmalıdır.
.
Düşünceyi eleştirelim ama ifade özgürlüğünü koruyalım
25.1.2016 - Bu Yazı 213 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Bini aşkın öğretim elemanı tarafından imzalanan "Bu Suça Ortak Olmayacağız" başlıklı bildiri, kendisini takiben üç yeni metnin yayınlanmasına neden oldu. İlk açıklamayı destekleyen dört maddelik ikinci bildiriden sonra kaleme alınarak Türkiye ve yurt dışında çalışan öğretim üyeleri tarafından imzalanan iki metin konunun ifade ve akademik özgürlük boyutları üzerinde yoğunlaştı.
Siyasal ve düşünsel eleştiri
"Bu Suça Ortak Olmayacağız" başlıklı bildiri, konuya sadece "devlet şiddeti" bağlamında yaklaşması ve "Devletin başta Kürt halkı olmak üzere tüm bölge halklarına karşı gerçekleştirdiği katliam ve uyguladığı bilinçli sürgün politikası" benzeri ifadelerle çizdiği "planlanmış kırım icra eden siyasî otorite" tablosu nedeniyle fazlasıyla sorunlu bir metindir.
Savunulması mümkün olmayan insan hakları ihlâlleri ile planlanmış kırımı özdeşleştiren bu metin, toplumumuzda yaygın "siyasal şiddet meşrulaştırması" ile devletin "organize suç işleme merkezi" biçiminde kavramsallaştırılması eğilimine verilebilecek çarpıcı örneklerden birisidir.
Türkiye'de siyasal şiddet meşrulaştırması, "sol" siyasetin, otoriteye karşı şiddet kullanımının efsâneleştirildiği bir folk kültürünü, Frantz Fanon'un adını Enternasyonal marşının ilk dizesinden alan kitabı Les Damnés de la Terre'de ileri sürdüğü fikirler, Sartre'ın bu çalışmaya yazdığı önsözdeki tezler ve Herbert Marcuse'ün düşünceleri benzeri yaklaşımlarla harmanlaması nedeniyle pek çok topluma kıyasla daha yaygındır. Kendilerini Fanon ve Sartre'ın yazımındaki Cezayirliler biçiminde kavramsallaştıran kimlik siyaseti odakları ise bu meşrulaştırmayı işlevselleştirmektedir.
Benzer şekilde resmî kurumların yasa dışına çıkışı hikmet-i hükûmet zemininde meşrulaştırmakla kalmayıp bunu olağanlaştırarak âdeta "örfî hukuk" haline getirdikleri yakın geçmişimiz, "devlet" hakkında son derece olumsuz kavramsallaştırmalar yapılmasına neden olmaktadır. Bu çerçevede "devlet"in kendisi ve ajanları değişmeyen, tekil bir "özne" kimliğinde, sürekli biçimde "katliam planladığı" ve "suç işleme"nin onunsine qua non niteliği olduğu varsayılmaktadır.
Şiddeti araçsallaştırarak, siyasal ideallerini Türkiye ile sınırlı olmayan bir coğrafyada gerçekleştirmek isteyen bir hareket ve onun eylemleri ortada yokmuşcasına devletin planlı etnik temizlik yaptığını böylesi varsayımlara dayanarak savunmanın sakatlığı ortadadır.
Söz konusu hareketin uyguladığı şiddeti, birinci bildiriyi savunmak amacıyla kaleme alınan ikinci metinde dile getirildiği gibi abartılı tarihî determinizm çerçevesinde ve "imha politikasıyla mücadele" zemininde meşrulaştırmak, terörü "kör" ve mefhum-i muhalifinden hareketle "ulvî amaca hizmet eden" ayırımına tabi tutmak da aynı derecede sorunlu bir yaklaşımdır. Söz konusu iki metin "düşünsel boyut" ve "siyasal düzey"de ciddî biçimde eleştirilebilir, ki bu fazlasıyla yapılmaktadır. Ancak tenkit ötesine geçerek bu metni imzalayanları gözaltına almak, haklarında cezaî takibat yapmak ya da onlar hakkında bağlı bulundukları kurumlar aracılığıyla idarî soruşturma gerçekleştirmek vahim bir "ifade özgürlüğü" sorunu yaratır.
Neden daha önemli?
Liberal demokrasilerde ifade özgürlüğünün, yasaklanmaları daha büyük toplumsal "zarar"a neden olabilecek diğer faaliyetlere nazaran "daha fazla" korunması sadece Mill'den bu yana dile getirilen "faydacı" yaklaşımla açıklanamaz. Bunun nedeni, Frederick Schauer benzeri uzmanların da vurguladıkları gibi, ifade özgürlüğünün aynı zamanda devletin kendi doğasında varolan "aykırı fikirleri engelleme" eğilimini de sınırlamasıdır. Başka bir deyişle ifade özgürlüğü sadece "eleştiri"ye kulak asılmamasını önleyerek "toplumsal yarar"ı korumamakta, bunun yanı sıra devletin hoşgörüsüz bir çizgiye kaymasını da engellemektedir. Bu nedenle getirdiği "fayda"dan fazla "zarar"a neden olan "ifade"lerin dahi korunmasının gerektiği yaygın kabûl görmektedir.
Konu üzerine çalışanların sıklıkla kullandıkları bir örnek yardımıyla açıklamak gerekirse, 1977'de Amerikan Nasyonal Sosyalist Partisi'nin, nüfûsunun çoğunluğu Yahudilerden oluşan Skokie kasabasında svastika ve diğer Nazi sembolleri kullanarak düzenlemek istediği yürüyüş yerel mahkeme tarafından yasaklanınca, anılan örgütün yöneticileri ifade özgürlüklerinin ihlâl edildiği iddiasıyla konuyu Illinois Yüksek Mahkemesi'ne taşımışlardı. Mahkeme de müracaatı haklı bularak yürüyüşe izin verilmesi gerektiğini kararlaştırmıştı. Bu örnekte görüldüğü gibi "yasak"dan doğacak "kamusal fayda"nın onun yaratacağı "zarar"ın üzerinde olması, "ifade özgürlüğü"nün sınırlanmasına gerekçe teşkil edememektedir.
Özgürlük pahasına olmamalı
Liberal demokrasilerde bu nedenle "yasadışı faaliyete teşvik" dahi İngiliz anarşist Guy Aldred hakkında 1907'de alınan kararda ve Oliver Wendel Holmes'un sosyalist ve anarşistlerin savaş sırasında çıkarılan yasalar çerçevesinde mahkûm edilmesi hakkında 1919'da yazdığı karşı oy yazısında vurgulanan "ifadenin suça neden olacağının tartışılmazlığı" ve "açık tehlike"nin varlığı şartlarına dayandırılmaktadır. Bu yapılmadığında "sivil itaatsizlik" benzeri "demokratik" protestoların yapılması ya da ahlâkî nedenle askerlik hizmetine karşı çıkanlar benzeri grupların görüşlerini dile getirmeleri imkânsız hale gelmektedir.
Liberal demokrasilerin kriz dönemlerinde özgürlükçü yaklaşımdan saptıkları doğrudur. Ancak buradan hareketle "kriz dönemlerinde herkes ifade özgürlüğünü sınırlıyor" benzeri bir tavır alış yerine "su-i misâl emsâl olmaz" düstûruyla hareket edilmesi, "ifade özgürlüğü"nde liberal demokrasi ölçütlerinin yakalanması ve devletin "aykırı düşüncelere izin vermeme" eğiliminin sınırlanması için gereklidir.
Konunun akademik özgürlük boyutuna da FBI'ın belirli dönemlerde ortaya koyduğu ihlâl edici örnekler üzerinden değil bu hürriyetin ehemmiyetini dile getiren literatür üzerinden bakmak anlamlıdır. Örnek alınması gereken Marksist iktisatçı Paul Sweezy'nin konuşması nedeniyle mahkûm edilmesi değil bu kararı bozan Yüksek Mahkeme hâkimi Felix Frankfurter'in dile getirdiği "akademik özgürlük" yaklaşımı olmalıdır.
Türkiye'nin terörle mücadelesini özgürlükler pahasına yapması zannedilenin tersine bu alanda başarıya ulaşılmasını güçleştirmekle kalmayarak bu "başarı"yı anlamsızlaştırır. Böylesi bir yaklaşım ülkenin demokrasisi ile imajının da darbe almasına neden olur. Bu nedenlerle uzun vâdede kapsamlı sorunlara neden olacak "zecrî tedbir, cezalandırma" siyasetine yönelme yerine üçüncü ve dördüncü bildirilerde dile getirilen özgürlüklerden taviz vermeme yaklaşımını benimseme anlamlıdır.
.
Stratejik müttefik ile bölgesel rekabet yoğunlaşıyor
1.2.2016 - Bu Yazı 204 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
ABD Başkan Yardımcısı Joe Biden'ın ziyareti, küresel ve bölgesel iki güç arasında yaşanan ayrılıkların üst seviyede dile getirilmesini sağladı. Bu gelişmenin de ortaya koyduğu gibi "stratejik müttefikler" arasındaki ilişki artık "farklılıkların kontrol altında tutulması" temelinde sürdürülebilmektedir. Bu ise uzun vâdedeki etkileri göz önüne alınması gereken bir sorundur.
Siyaset üretme
Türkiye, Soğuk Savaş sonrasında "ittifak üzerinden dış siyaset yapma" konforunu yitirmiş, buna karşılık "hareket alanı genişliği"ne kavuşmuştur.
Küresel bir dönüşümden kaynaklanan bu gelişme dışında iki alanda yaşanan değişimler dış politika üretimini derinden etkilemiştir.
Bunlardan birincisi, görece demokratikleşme neticesinde dış siyaset tercihlerinin kamuoyu tartışılmasına açılması ve Soğuk Savaş döneminde var olmayan baskının gündeme gelmesidir. Cezayir Bağımsızlık Savaşı sırasında "NATO müttefiki Fransa"yı destekleyebilen, İsrail ile önemli bir yakınlaşma yaşayabilen Türkiye, yeni dönemde benzer konularda kamuoyu baskısı altında kalabilmekte, dış siyaset yapımı sadece "stratejik çıkar"lara dayandırılamamaktadır.
Türkiye, ikinci olarak, ittifak üyesi değil "kendisi" olarak dış siyaset yapmaya başladığında Soğuk Savaş döneminde geliştirdiği iki önemli beklentinin sınırlarını öğrenmiştir.
Ankara, anılan zaman diliminde, Osmanlı geçmişinin ana mirasçısı olmasının kendisine Balkanlar, Kafkasya ve bilhassa Ortadoğu'da önemli bir alan açacağını düşünmüş, bunun yanı sıra Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrasında şekillenecek Türk Dünyası'nın doğal lideri durumuna geçeceğini varsaymıştır.
Bu beklentilerin "realpolitik"deki karşılıkları sınırlı olmuştur. Türkiye, Osmanlı geçmişinin Bosnalı Müslümanlar ve Filistinliler benzeri toplumlarla ilişkiler dışında araçsallaştırılabilecek bir "değer" değil, "Yeni Osmanlılık" kuşkusunu tetikleyebilecek bir "yük" olabildiğini tecrübe ile öğrenmiş, "Türk Dünyası" ise etkin bir yapıya dönüşmemiştir.
Beklentilerinin karşılanmamasına rağmen Türkiye bölgesel bir güç olarak stratejik çıkarlar ile ahlâkî boyutu güçlü dış siyaset yapımını bağdaştırmaya ve bunu kamuoyu tartışması altında geliştirmeye çalışmıştır.
Yeni dış siyaset, eskisinin tersine, belirli güvencelerle yapılan "durağan" bir üretim değil, sürekli biçimde değişen aktörlerle kamuoyu müdahalesi altında gerçekleştirilen, riski yüksek, "hareketli" bir yapım faaliyetidir.
Farklılaşan çıkarlar
Bu faaliyet gerçekleştirilirken Türkiye'nin bölgesel tasavvuru bilhassa Irak'ın işgali ve Arap Baharı sonrasında bağlı olduğu ittifakın lideri ile farklılaşmaya başlamıştır. Irak ile Suriye'nin geleceği konusunda farklı projeler geliştiren iki ülke, İsrail Mısır benzeri bölge aktörleriyle ilişkiler konusunda da uzlaştırılması güç yaklaşımları sahiplenmektedir.
Bu açıdan bakıldığında günümüzün Türkiye -ABD "ittifak"ı, Osmanlı -Büyük Britanya ilişkisinin 1856 sonrasında aldığı şekli andırmaktadır. William Pitt the Younger döneminde temelleri atılan, Tanzimat sonrasında gelişen ve Kırım Savaşı ile askerî işbirliğine dönüşen bu ilişki, İngiltere'nin Ortadoğu ve Güneydoğu Avrupa tasavvurlarının farklılaşması neticesinde bölgesel rekabete dönüşmüştür.
Müslüman bir güç ile ortak hareketi Britanya kamuoyuna kabûl ettirmenin güçlüğü ilişkiyi daha da zorlaştırmış, ilerleyen yıllarda Osmanlı Devleti'nin Panislâmizm siyaseti aracılığıyla "İslâm dünyasını Büyük Devletler'e karşı kışkırttığı" suçlamaları işbirliğini gerginliğe tahvil etmiştir.
1876 Tersane Konferansı'nda Kont Ignatiev ile birleşerek Osmanlı devletini Rusya karşısında yalnız başına bırakan Lord Salisbury, 1897'de Büyük Britanya'nın "Doğu'daki çıkarlarının merkezinin İstanbul değil Kahire olduğu"nu ilân etmiştir. İngiltere'nin bölgedeki değişik aktörler ile şiddetli Osmanlı itirazlarına rağmen kurduğu ilişkiler, onlara sağladığı koruma ve askerî yardım, Kuveyt Krizi ve Nevâhi-i Tis'a anlaşmazlığı benzeri sorunları patlama noktasına getirmiş, "dostlar arasında çatışma" güçlükle önlenebilmiştir.
Osmanlı hükûmetine Hıristiyan vatandaşları lehine "reformlar" yapması, otonomi vermesi için baskı uygulayan, Arap yarımadasında Osmanlı ile çatışan bölgesel aktörlerle gizli anlaşmalar imzalayan, İstanbul'u Batı karşıtı "Müslüman fanatizmi"nin mimarı olarak görerek onun ikinci plana itildiği bir Ortadoğu'yu şekillendirmek isteyen İngiltere ile görünürdeki "dostluk" ve "koruyuculuk" ilişkisi gergin bir rekabete dönüşmüştür.
Günümüzde ABD ile olan ilişki de benzer bir sarmala girmiş durumdadır. ABD Türkiye'den demokratikleşme konusunda yeni hamleler beklemekte, onun "terörist" olarak dışladığı bölgesel aktörlerle güçlü ilişkiler kurmakta, Ankara'yı en yumuşak yorumla "DAİŞ ile yeterince mücadele etmemek" ile itham etmekte, farklı bir Ortadoğu tasavvuru geliştirmekte, bu nedenlerle de kâğıt üzerindeki "stratejik ittifak" güçlü bir rekabete dönüşmektedir.
İşbirliğini yönetmek
Bu çerçeveden bakıldığında Türkiye'nin Soğuk Savaş sonrasında başlayan ve günümüzde derinleşen temel sorunu, bölgesel tasavvuru kendisininki ile ciddî biçimde çatışmaya başlayan ABD ile "ilişkisini / ittifakını" yönetmektir.
Osmanlı tarihinin de ortaya koyduğu gibi çok kutuplu denge içinde ve ittifakların hızla değiştiği süreçlerde, tüm kartları elinde tutmak ve dilediğince değiştirmek isteyen küresel güçlerle ilişkiyi yönetmek fazlasıyla zor olmaktadır. Bunun alternatifi Panjdeh Krizi sonrasında II. Abdülhamid'in yönelmek zorunda kaldığı "silahlı tarafsızlık"tır; ancak bu siyasetin taşıdığı yüksek risk ortadadır.
Osmanlı tarihi, bilhassa 1907 İngiliz-Rus antantı sonrasında "silahlı tarafsızlık" çerçevesinde bölgesel güç olarak siyaset yapmanın sakıncalarını ortaya koymuştur. Türkiye 1922 sonrasında da kendisini benzer bir pozisyonda bulacaktır. Ancak iki savaş arası dönem koşullarında sürdürülebilen "silahlı tarafsızlık"ın günümüzde uygulanabilmesi imkânsızdır.
Bu nedenle ABD ile işbirliğinin "yönetilebilir" düzeyde tutulması için elden gelen gayretin gösterilmesi anlamlıdır. Ancak ilişkinin "geleceği" için iki tarafın "Ortadoğu tasavvurları"nın yakınlaşması zorunludur. Bu yapılamadığı sürece içine girilen sarmal bir noktada ilişkinin idaresini imkânsız kılabilecektir.
Unutulmaması gereken uzun süreli rekabet ve kriz yönetimi sonrasında ilişkilerin eski şekline döndürülmesinin güçleşmesidir. Kullandığımız örnek yardımıyla açıklamaya çalışırsak, iki ülke arasındaki tüm sorunları çözme iddiasındaki Anglo- Turkish Convention 5 Haziran 1914'te onaylandığında, İstanbul'da "işbirliğinde eski günlere dönüş" beklentileri filizlenmişti. Ancak "kriz yönetimi"nin "uzunluğu"nun yarattığı güvensizlik ortamı, Temmuz Krizi sonrasında tarafların karşıt saflarda yer almaları neticesini doğuracaktı...
.
Adların taşınılmaz ağırlığı
8.2.2016 - Bu Yazı 267 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Toplumsal hafızanın şekillendirilmesi genellikle varsayıldığından çok daha önemli bir faaliyettir. Onun önemli bir aracı da kurumların, yapıların ve değişik mekânların tarihî ya da yaşayan şahsiyetler ardından isimlendirilmesidir.
Bir tepenin Hürriyet-i Ebedîye, stadyumun Midhat Paşa, lisenin Kenan Evren, üniversitenin Süleyman Demirel, kışlanın Mustafa Muğlalı ya da bir bulvarın Talât Paşa olarak adlandırılması, son tahlilde, "geçmişin hatırlanma biçimi"ni şekillendirme girişimleridir.
Daniel Milo, sokak adları üzerine kaleme aldığı çalışmada yer isimlerinin tarihî gelişim kadar değişimi de gösterdiğini ve onların "hatırâ mahalli" niteliği taşımaları yanı sıra "unutma mahalli" olma hususiyetine de sahip olduğunu vurgulamış, bir sokağın Rue d'Artois ya da Rue Laffitte olarak adlandırılmasının geçmişin farklı biçimlerde inşa edilmesinin örnekleri olduğunu dile getirmiştir.
Modernliğin, geleneksel adlandırma biçimleri yerine geçirdiği ve geçmiş inşa edilmesi sürecinin aracı haline getirdiği bu faaliyet, post-modern toplumlarda ciddî bir sorgulanmaya tabi tutulmaktadır.
Son günlerde Afrika ve Avrupa'dan Amerika'ya ulaşan bir coğrafyada yaşanan tartışmalar, günümüzde mekân ve kurum adlandırılmasının çoğulculuğun sınandığı bir alan haline geldiği ve bu konuda "çoğunluk" kararının yeterli olmadığı görüşünün ağırlık kazanmaya başladığını ortaya koymaktadır.
Calhoun, Wilson, Rhodes
Geçtiğimiz yılın son günlerinde dünyanın önde gelen eğitim kurumları arasında yer alan Yale, Princeton ve Oxford üniversitelerinde Afrika asıllıların başını çektiği eylemler, adı bu kurumlarla özdeşleşen şahsiyetler ile ilgili talepleri gündeme getirmiştir.
Harekete katılan Yale öğrencileri ABD eski başkan yardımcısı ve senatörü John Caldwell Calhoun'un adını taşıyan koleje farklı bir isim verilmesini talep ederken, Princeton'da rektörlük binasında oturma eylemi yapan talebeler kurumun eski başkanlardan Woodrow Wilson'ı sahiplenmemesi arzusunu dile getirmişler, Oxford'da ise binlerce kişi tarafından imzalanan bir dilekçe ile Cecil Rhodes'un Oriel College'daki heykelinin kaldırılması istenmiştir.
Yale Üniversitesi, protestocuların ırkçılık ve kölelik savunuculuğuyla suçladıkları Calhoun'un adının kaldırılmasını reddetmiş, Princeton ise New Jersey valisi ve ABD başkanı olmadan önce sekiz yıl süre ile üniversitenin rektörlüğünü yapan Wilson'ın mirâsının nasıl değerlendirileceği yolunda bir komisyon kurulmasını kararlaştırmıştır.
Tüm faaliyetlerini kamuya açık biçimde gerçekleştirecek bu komisyon, Wilson'ın siyasetleri konusunda uzmanların görüşüne başvurduktan sonra, öğretim üyeleri, öğrenciler ve mezunlarla toplantılar gerçekleştirerek, eski başkanın "üniversite tarafından nasıl hatırlanacağı" yolunda bir karar alacak ve dünyanın önde gelen uluslararası ilişkiler okullarından birisi olan Woodrow Wilson School'un adı ile değişik binalardaki Wilson portrelerinin geleceğini belirleyecektir.
Oxford ise Cape Town Üniversitesi'ndeki Cecil Rhodes heykelinin yerinden sökülmesi sonrasında kendi öğrenci ve mezunlarının bir bölümünün aynı minvaldeki taleplerine başlangıçta olumlu yaklaşmış ve Rhodes'un Oriel College'a yaptığı bağışlar ve dünyanın en prestijli burslarından birisini başlatmış olmasının "onun kabûlü mümkün olmayan görüş ve eylemlerinin onaylanması" anlamına gelmediğini vurgulayarak adına konulmuş bir kitabenin kaldırılmasına karar vermişti.
Buna karşılık üniversite, daha sonra, Rhodes'un heykelinin kaldırılması talebini reddederken "güncel değerlerin geçmişe uyarlanması"na karşı çıktığını açıklamakla kalmamış, Chancellor Lord Patten taleplerinde ısrar eden öğrencilerin "eğitimlerini başka yerde sürdürmelerinin" anlamlı olacağını dile getirmiştir.
Siyasal doğruluk ve dönemin şartları
Bu gelişmeler "toplumsal hafızanın şekillendirilmesi" alanında global ölçekli bir değişimin yaşanmaya başladığını ortaya koymaktadır.
Günümüzde bu faaliyetin çoğulcu biçimde gerçekleştirilmesi yanı sıra azınlıkta kalan değişik hassasiyetlere cevap vermesi de gerekli hale gelmiştir.
Bu yapılırken "siyasal doğruluk" fetişizmine kapılmamak ancak "dönemin şartları" benzeri apolojetik meşrulaştırmalardan da sakınmak gerekmektedir.
Amerikan düşünce tarihindeki yeri, demokrasinin temelinin basit matematiksel değil "birbiriyle çelişmeyen" çoğunluk (concurrent majority) olduğu düşüncesinin mimarlarından birisi olması ve Savaş Bakanlığı'ndaki başarıları Calhoun'un güçlü ırkçı ve köleci yaklaşımlarının üstünü örtmemektedir.
Benzer şekilde gündelik dilde Jim Crow yasaları adı verilen ayrımcı ve Afrika asıllıları toplumun dışına iten uygulamaları federal kurumlara taşıyarak ofisleri, tuvaletleri, yemekhaneleri ayıran Wilson'ın diğer sahalardaki liberal siyasetleri, kapitalizmin vahşi boyuta taşınmasını önleme konusundaki çabaları, Cemiyet-i Akvam'ın kuruluşu alanındaki gayretleri ve aldığı Nobel Barış Ödülü onun toplumun bir bölümü tarafından "istenmeyen kişilik" olarak görülmesini önlememektedir.
Bunlara paralel olarak, İngiliz emperyalizminin önde gelen savunucularından olan, Cape Colony'deki başbakanlığı sırasında yerli halkı dışlayan siyasetleri "barbarlıkla mücadele" adına yürüten Rhodes'un girişimcilik alanındaki başarıları, kurduğu şirketin günümüzde Zimbabwe and Zambia'nın bulunduğu alanda Rhodesia adı altında devlete dönüşmüş, adına verilen burslardan Bill Clinton gibi pek çok önde gelen siyasetçinin yararlanmış olması, bir kurumun kendisini onunla özdeşleştirmesini kolaylaştırmamaktadır.
Calhoun ve bilhassa Wilson'ın olumlu biçimde hatırlanması gerekliliğini ileri süren çevrelerin, ABD'nin kurucu babalarının çoğunun köleleri olduğu, onlardan çocukları bulunduğu, geçmişe günümüz değerleri ile yaklaşılırsa ortada "kahraman" kalmayacağı yolundaki eleştirileri önemlidir.
Ancak meselenin düğümlendiği nokta bu tarihî kişiliklerin "o şekilde davranmalarının zorunlu mu olduğu" noktasıdır. Bu sorunun cevaplanması "siyasal doğruluk" fetişizmine düşmeden, ancak "dönemin şartları" meşrulaştırmasına da sığınmadan, âdil yargılara ulaşılarak azınlıkta kalmalarının önemlerini azaltmadığı hassasiyetlerin tatminini mümkün kılacaktır.
Bu soru cevaplandığında kölelik karşıtlığının ivme kazandığı bir dünyada buna şiddetle karşı çıkan Calhoun'u, Reconstruction döneminin getirdiği hakların geri alınması ve toplumun bir bölümünün ikinci sınıflaştırılmasında ciddî bir rol oynayan Wilson'ı ve emperyalizm eleştirilerinin yoğunlaştığı bir dönemde onun "üstün" Anglo-Saxon ırkının yükümü olduğunu varsayan Rhodes'u sahiplenmek güçleşmektedir.
Yer adları konusunda sorunlar yaşayan Türkiye'nin bu global gelişmeden dersler alması ve geçmişin hatırlanma biçimini şekillendirirken zikredilen soruyu sormaya özen göstermesi anlamlı olacaktır.
.
Yaza dönüşmeyen "bahar" ya da Arap devrimleri
14.2.2016 - Bu Yazı 211 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Batı siyaset ve entelektüel çevrelerinde "Arap Baharı", Ortadoğu ve Kuzey Afrika'da ise "devrimler" olarak adlandırılan sürecin başlamasının üzerinden beş yıl geçti.
Tunus'ta başlayan eylemler değişik Arap toplumlarına sıçradığında, tarihçilerin 1848-51 dönemi Avrupa ihtilâllerinin tekrarı, siyaset bilimcilerin "dördüncü dalga demokrasi devrimleri," sosyologların değerleri farklı genç kuşakların isyanı, iletişim uzmanlarının "post-modern toplumda sosyal medya ürünü, ideolojik vurguları zayıf kitlesel eylemcilik," komplo kuramcılarının ise "yeni Sykes-Picot girişimi" olduğunu düşündükleri süreç başlamış oldu. Bu vetire Tunus dışında ciddî başarısızlıkla neticelenmişse de uzun vâdede etkilerinin görüleceği şüphesizdir.
Arap dünyasında önemli sarsıntılara neden olan "bahar" Mısır'a rejim değişikliği getirmiş, ancak kısa sürede daha katı bir askerî otokrasiye dönüş gerçekleşmiştir.
Libya'da sekiz ay süren iç savaş ve dış müdahale diktatörü iktidardan indirmiş, buna karşılık 2012 Ağustos ayında iktidarın Büyük Millî Kongre'ye devri sonrasında beklenen "demokrasi inşa'ı" mümkün olmamış, ülke iki başlı yönetimin doğurduğu şiddet sarmalına girmiştir.
Yemen'de protestolar, Başkan Ali Abdullah Saleh'in uzun pazarlıklar sonunda görevini bırakmasına neden olmuş, ama bu ülkede de "demokrasi" yerine dahilî aktörler ve onları dışarıdan destekleyen güçler arasında başlayan iç savaş ile yüz yüze kalınmıştır.
Şiî gençler tarafından Körfez'e taşınan "Arap Baharı," Suudi ve Katar askerleri ile BAE polisleri tarafından bastırıldığında, Bahreyn'de "Melik'in lûtfu (makrama)" olarak sunulacak iyileştirmeler yerine yasal haklar ve temsil talep edenler ağır baskıyla karşılaşmışlardır.
Fas, Cezayir, Ürdün, Suudi Arabistan benzeri Arap ülkelerinde "bahar"ın kapsamlı rejim tartışması yaratmasına fırsat verilmezken, mezhep temelli diktatörlüğün yumuşatılması konusunda ümitlerin yeşerdiği Suriye'de dile getirilen talepler yaşanılan yüzyılın en büyük trajedilerinden birisini tetiklemiştir.
Bu açıdan bakıldığında "Arap Baharı" beklentilerin çoğunun boşa çıktığı, demokratikleşme yerine değişik toplumsal fay hatları etrafında yoğun çatışmaları tetikleyen bir süreç olmuştur.
Kısa vâdeli başarısızlık
"Arap Baharı" üzerine kaleme alınan çalışmalar, ayaklanmaların sebepleri konusunda başlangıçta kabûl gören pek çok varsayımın doğru olmadığını ortaya koymuş durumdadır.
Jason Brownlee ile Tarık Mes'ud'un vurguladıkları gibi istatistikler medyan yaşın "bahar"ın etkili olduğu bölge ülkelerinde 24.3 diğerlerinde ise 26 olduğunu tespit ederek "tatminsiz genç nüfus fazlalığı" tezinin fazla anlam taşımadığını kanıtlamıştır.
Gençler arası işsizlik oranları arasındaki farkın marjinalliği de (21.2 ve 20.4) bunu teyit etmektedir.
Benzer şekilde Philip Howard ve Muzammil Hüseyin'in detaylı araştırması sosyal medya ve Internet kullanımının ayaklanmaların nedeni olmadığını, "post-modern iletişim devrimi" iddiasının yanlışlığını kanıtlamıştır. Arap Baharı, Kuveyt ve Katar benzeri Internet ve sosyal medya kullanımının % 50'nin üzerinde olduğu toplumlarda son derece sınırlı bir etki yaratırken, bu oranın sırasıyla % 13 ve % 6 olduğu Mısır ve Yemen'de rejim değişiklikleri doğurmuştur.
Hafız Ganem'in "Arap Baharı"nın iktisadî nedenleri üzerine yaptığı değerlendirme ise petrol zenginleri dışındaki Arap ülkelerinin 1991-2010 döneminde yıl bazında % 4-7 arasında değişen oranlarda gelişme hızına sahip olduğunu, bunların da dünyanın geneliyle karşılaştırıldığında siyasal kriz tetiklemenin oldukça uzağında olduğunu ortaya koymaktadır. "
Bunlar adam olmaz" mı?
"Arap Baharı"nın kısa vâdedeki başarısızlığı bu bulgular ışığında irdelendiğinde, farklı siyasal kültür, ekonomik yapı ve tarihî geçmişe sahip yapılar üzerinden genelleme yapıldığı unutulmadan, birden fazla belirleyici etkene işaret edilmesi gerekmektedir.
İlk üzerinde durulması gereken siyaset bilimcilerin "Arap demokrasi açığı" olarak atıfta bulundukları "siyasal kültür" sorunudur. Bu sorun tartışılırken, "karamah (haysiyet)"in Tunus ve Mısır'daki hareketlerin temel sloganlarından birisi olmasından yola çıkarak "Arap Baharı"nın "siyasî değil varoluşsal" olduğu, onun "Che Guevara'dan ziyade Camus içerdiğini" savunan Thomas Friedman benzeri literatinin ırkçılık kokan iddialarının aksine hareketlerin "siyasal" karakterinin altı çizilmelidir.
Weber'in patrimonyalizmin uç örneği olarak sunduğu "sultanizm"in Arap coğrafyasındaki yaygınlığı, sivil toplumun güçlenmesi ve demokratikleşme önünde önemli bir engel oluşturmaktadır. Bu, Alfred Stepan ve Graeme Robertson'ın ortaya koydukları şekilde, İslâmiyetten doğan bir sorun olmadığı gibi Oryantalist yaklaşımların savunduğu gibi "Araplık"tan kaynaklanan bir gelişme de değildir.
Sivil toplumun güçlenmesini engelleyen otokrasilerin oluşumu on dokuzuncu yüzyılda Asya'nın diğer coğrafyaları, Güney Amerika ve Doğu Avrupa'nın belirli bölgelerinden geri olmayan bir dünyayı günümüzde bu alandaki hiyerarşi piramidinin tabanına yerleştirmiş durumdadır.
Söz konusu "açık" demokratikleşmeyi engellemekte, Mısır'da olduğu gibi otokratik yapıların kendilerini yeniden üretmesini mümkün kılmaktadır.
İkinci sorun ekonomiktir. Petrol zengini Arap ülkelerinde "rantiye devlet" niteliğinden kaynaklanan sorunlar mevcuttur.
Böylesi kaynaklardan yoksun toplumlarda ise otokrasilerin yolsuzluğu kadrolarının tatmin aracı olarak kullanmasından kaynaklanan bir "gelir dağılımı çarpıklığı" söz konusu olmaktadır. Bu nedenle küçümsenmesi zor gelişme oranları, toplumun alt tabakaları, örneğin Mısır'da nüfûsun günde iki doların altında bir gelirle geçinen % 40'ı için, herhangi bir anlam ifade etmemektedir.
Bu iki temel soruna ilâveten, "yeni Sykes-Picot komplosu" benzeri kavramsallaştırmalardan kaçınarak, küresel güçlerin sorumluğuna işaret edilmesi gerekmektedir. "Dost" Arapların insan hakları ihlâllerine göz yuman, darbelere "darbe" diyemeyen, Sadeddin İbrahim'in deyimiyle iktidarın babadan oğula geçtiği gumlukiyya(Mısır lehçesiyle cumhuriyya ve melikiyya kelimelerinin karışımıyla yaratılan kavram) rejimlerinin diktatörlerine "lider" muamelesi yapan, Slobodan Miloşeviç'i yargılatırken çok daha kapsamlı katliamlar icra eden Beşşar el-Esed'in geçiş döneminde toplumu yönlendirmesinin doğru olacağını düşünen küresel güçlerin de "baharın yaza dönüşememesi"ndeki rolünün altı çizilmelidir.
Bu değerlendirmeler yapılırken, kısa vâdeli başarısızlığına karşılık "Arap Baharı"nın uzun dönemde yeni Ortadoğu'nun şekillenmesini ciddî biçimde etkileyeceği göz ardı edilmemelidir.
.
Sykes-Picot'ya bir "kavram" ve "süreç" olarak yaklaşmak
22.2.2016 - Bu Yazı 214 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Arap dünyasında Türkiye'deki "Sèvres korkusu"na benzer bir Sykes-Picot "paranoya"sı yaygındır. Usama bin Ladin ve DAİŞ liderlerinden, Muhammed Hasaneyn Heykal ve Edward Said'e, eski Ürdün Kralı II. Hüseyin'den Suriye diktatörü Beşşar el-Esed'e Arap kamuoyunda değişik kimliklerle ön plana çıkmış bireylerin Birinci Körfez Savaşı sonrasında gerçekleşen farklı gelişmeler için "yeni bir Sykes-Picot" kavramsallaştırması yapması söz konusu "korku"nun derinliğini ortaya koymaktadır.
Ortadoğu'daki her gelişmeye "yeni bir Sykes-Picot" olarak bakan, bunu komplo kuramları üreten güçlü bir paranoya haline getiren indirgemeci yaklaşımın anlamsızlığı ortadadır. Ancak buradan yola çıkarak Sykes-Picot'nun gerçek hayatta işleme konmamış bir "harita çalışması" ya da "bir İngiliz asilzâdesi ile bir Fransız diplomatının düşünsel fantazisi" biçiminde kavramsallaştırılması da bundan aşağı kalmayan sorunlar taşımaktadır.
Sorun değişmesi mi?
1916'da nihaî şeklini alan Sykes- Picot-Sazonov anlaşmasının "yeni Osmanlılık siyaseti"ni eleştirme gayretiyle bir "efsâne" olarak nitelenmesi şüphesiz bu yaklaşımın uç örneklerinden birisidir.
Ortaokul tarih bilgisi ile gerçekleştirilen bir "keşif" ile günümüzdeki Ortadoğu'nun Sykes- Picot-Sazonov uzlaşması neticesinde çizilen haritadan farklı olduğunu farkederek, onun tartışılmasınının anlamsızlığını savunmak, bunun "yeni Osmanlılık amaçlı" bir ideolojik saplantı olduğunu ileri sürmek, şüphesiz, derin bir entelektüel sığlığa işaret etmektedir.
Sykes -Picot, anlaşmanın üçüncü ayağını oluşturan Çarlık rejiminin Bolşevik İhtilâli sonrasında çökmesi sonrasında, yâni daha 1917'de kapsamlı bir değişime uğramak durumunda kalmış, Trabzon'dan Van'a ulaşan bir alanın geleceğinin nasıl belirleneceği tartışmaya açılmıştı. İtalya'nın savaşa dahil olması ve Balfour Deklarasyonu'nun Yahudilere Filistin'de muğlâk bir ifade kullanarak vaad ettiği statü ise durumu daha da karmaşık hale getirmişti.
Harp sonuna kadar alandaki değişik aktörlere ve müttefiklerine birbiriyle çelişen vaatlerde bulunan İngiliz yönetimi, daha Paris Konferansı başlamadan Sykes- Picot'nun Fransa'ya fazla cömert davrandığı kanaatine varmıştı.
Lloyd George, konferans öncesinde "birkaç Türk ordusunu esir eden, yüzbinlere varan zayiata katlanan" İngiltere'nin kutsal emanetlerin çalınmasını önlemek için bölgeye "birkaç zenci polis gönderen"lere anlaşmada vaadedilen alanların tamamını vermeyi düşünmediğini söyleyerek, Sykes- Picot'da iki temel değişiklik daha yapmaya muvaffak olmuş, Sir Mark'ın Fransa'ya verdiği Musul ve Filistin'i geri almıştı.
Sykes -Picot, Paris Konferansı'ndan San Remo'ya giden yolda ve İstiklâl Harbi neticesinde ilâve kapsamlı değişikliklere de uğramıştır. 1922'ye gelindiğinde, henüz altı yıl önce çizilmiş Sykes -Picot -Sazonov haritasının tanınmaz bir hal aldığı doğrudur. Ancak bu ona "gerçekleşmemiş bir fantazi" olarak yaklaşılmasını anlamlı kılmaz.
Böylesi yaklaşımlarda düşülen temel hata Sykes- Picot'ya bir "kavram" ve "süreç" olarak değil de bir "harita" olarak yaklaşılmasıdır. Bu yapılırken "Sykes- Picot'nun aynen hayata geçirilmediğini, ülkesi bu anlaşmada varolmayan, Şerif Hüseyin'in torunu Kral Hüseyin ya da Oryantalizm eserini kaleme alan Edward Said çapında bir enteletüel bilmiyor muydu?" sorusunun sorulmaması ilginçtir.
Şüphesiz sadece bölgenin devlet adamları ve entelektüelleri değil, ortaokul öğrencileri dahi Sykes -Picot'nun kapsamlı değişikliklere uğradığını bilmektedir. Ancak onların Sykes- Picot'ya atıfta bulunurken kastettikleri bir "harita" değildir. Benzer şekilde El- Ka'ide ve DAİŞ liderleri de "Sykes- Picot Ortadoğusu'nu değiştirmenin temel hedefleri" olduğunu belirtirken, konuya, bölgede 1916 sonrasında ne olduğunu bilmeden ve "Yeni Osmanlıcı" bir açıdan yaklaşmamışlardır.
Bir kavram ve süreç
Sykes- Picot'ya bir "harita" değil bir kavram ve süreç olarak yaklaşıldığında, onun hayata geçirilemeyen bir fantazi değil kendisini sürekli biçimde yeniden üreten bir tasavvur olduğu görülür.
Sykes -Picot, şüphesiz Ortadoğu'ya yönelik Batı müstemlekeciliğinin ilk ürünü değildir. 1914'e gelindiğinde Kuzey Afrika'nın tamamı bu sömürgeciliğin pençesine düşmüştü. Bunun yanı sıra savaş başlamadan kısa süre önce onaylanan Anglo- Turkish Convention'ın çizdiği "Mor Hat," İngiltere'ye Arabistan yarımadasında fiilen işgal etmiş ya da yerel liderlerle imzaladığı kontratlarla koruma altına almış olduğu alanlara ilâveten bir de "nüfûz bölgesi" sunmuştu.
Ancak Sykes -Picot, Cezayir, Mısır ya da Trablusgarb'ın işgalinden farklı olarak belirli bir ülkeyi kontrol altına alma ve sömürgeleştirme değil değişik toplumların varolduğu geniş bir alanı düzenleme girişimi idi. Bu yapılırken de bölgedeki "dost"ları kayıran "düşman"ları ise cezalandıran bir ameliyat gerçekleştirilmeye çalışılıyordu.
Sykes- Picot tasavvuru "değiştirilemez" değildi. Paris ve Lonrdra'daki operatörler değişik organ nakilleri önerebiliyor, bölgede direnenler "oyunu bozarak" onun değişmesine neden olabiliyordu.
Bir "kavram" olarak Sykes -Picot "Ortadoğu'nun, orada yaşayanlardan bağımsız olarak," planlayıcıların ekonomik ve stratejik çıkarlarını gözetecek ve "dost" olarak görülen gruplara avantajlar sağlayacak biçimde düzenlenmesi demekti. Bunun neticesinde Beyrut vilâyetinin değişik kısımları bahşedilerek oluşturulan "Büyük Lübnan," Musul, Bağdad ve Basra vilâyetlerinin birbirine eklenmesi ile şekillendirilen Irak, "bir tarih kazası" olarak doğan Ürdün ve büyük kısmı daha sonra kurulacak İsrail devleti tarafından yutulacak olan Filistin benzeri "doğal olmayan," iktidara getirilenler dışındakilerin meşruiyetini sorguladıkları yapılar ortaya çıkmıştır.
Sykes -Picot işte bu anlamda günümüzdeki Ortadoğu'nun önemli bölümünü şekillendiren bir yaklaşımdır. Bunun da ötesinde bu tasavvur "geçirdiği tüm değişikliklere" karşılık bir "süreç" olarak devam etmiştir. Günümüzdeki haritanın 1916'da Londra, Paris ve Petersburg'da çizilenden farklı olması onun önemini azaltmaz. Bu açıdan bakıldığında Sykes- Picot bir "efsâne" değil yüz yıllık bir süreçte yanlış iliklenen ilk düğmedir.
Söz konusu sürecin, günümüzde Ortadoğu haritası yeniden çizilirken "yeni dost"ları kayıran ve stratejik çıkarları arasındaki dengenin sağlanmasını amaçlayan global aktörler tarafından sürdürülmeye çalışıldığını görebilmek zor değildir. Bunu farketmek için "yeni Osmanlı"cı olmak gerekmemektedir. "O harita bugünkü haritanın üzerine tam olarak oturuyor mu" sığlığının ötesine geçmek yeterlidir...
.
Siyasal şiddet neden bitmiyor?
28.2.2016 - Bu Yazı 211 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Patlayıcı yüklü bir aracı ulaşım servislerinin üzerine sürerek onlarca insanın ölümüne neden olan bir eylemcinin bâzı çevreler tarafından "kahramanlaştırılması," siyasal şiddet meşrulaştırılması ve kutsamasının topluma nüfûzunun derinliğini ortaya koymaktadır.
Toplumdaki ortak yaşama arzusunun marûz kaldığı hasarın derecesine de ışık tutan bu örnek, Türkiye'nin geçmişten günümüze siyasal ve kimliksel mücadelelerini neden yoğun "şiddet" kullanımı ile gerçekleştirdiği hakkında ilginç ipuçları sunmaktadır.
Toplumuna "medeniyetin bölgedeki temsilcisi" rolünü bahşederek, coğrafyasının geri kalanını "Ortadoğu bataklığında çırpınanlar" metaforuyla aşağılayan seçkinlerimizin varsaydığının tersine "siyasal şiddet" Türkiye'de yaygın biçimde meşrulaştırılan ve siyasetin temel amacı olarak görülen bir eylem biçimidir.
1970'lerde "sağ-sol" şeklinde kavramsallaştırılan mücadelenin binlerce hayata malolduğu bir kolektif cinneti yaşayan, sonrasındaki açık kimlik çatışmasının belirli dönemlerde yoğunluğu yükselen bir iç savaşa dönüştüğü, faili meçhul cinayetlerde öldürülen çok sayıda vatandaşın cesetlerine dahi ulaşılamayan bir toplumun kendisini "şiddet bataklıkları" ile çevrili "barış, huzur ve medeniyet vâhâsı" olarak algılaması bu gerçeği değiştirememektedir.
Türkiye'de "sağ" ideolojik yaklaşımlar devletin "şiddet tekelini" suistimâl etmesini, muhalefete bastırılması gereken "bozgunculuk" olarak yaklaşmasını, her türlü sorunu "beka meselesi"ne dönüştürmesini meşrulaştırırken, merkezle çatışan kimlik grupları ve "sol" da "devrimci, dönüştürücü ve özgürleştirici" rol atfettikleri "şiddet"i kutsamaktadır.
Bunun neticesinde örtülü ya da açık biçimde "kimlik"ler üzerinden yapılan siyaset "şiddet" sarmalından çıkamamakta, onu sürekli biçimde yeniden üretmektedir.
Neden "şiddet"?
Siyasal şiddetin meşrulaştırılmasında şüphesiz "şiddet"in genel anlamda toplumsal dokuya nüfûzu önemli rol oynamaktadır. Aile içi ve kadına yönelik şiddetin olağan görüldüğü bir toplumda "siyasal" şiddetin varolmamasını beklemek fazla anlamlı değildir. Ancak "siyasal şiddet"in yoğunluğu, bu olgunun bağımsız olarak değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.
Siyasal şiddet algısının toplumda gördüğü yaygın kabûlün tarihî kökleri bulunmaktadır. On dokuzuncu asırdan itibaren güçlenen "kimlik odaklı" siyaset, "bir arada yaşama" yerine çatışmacılığı ön plana çıkartmakta, uzlaşmayı, "boyun eğme" ve "davaya/kimliğe ihanet" olarak kavramsallaştırmakta, bu ise şiddetin araçsallaştılmasına yol açmaktadır.
Devletin siyaseti egemen kimlikler adına yapması ve ona bir "beka sorunu" olarak yaklaşması ise "şiddet tekeli" kullanımında aşırılığa neden olarak anılan sarmalın sürdürülmesine katkıda bulunmaktadır.
Toplumun on dokuzuncu asır sonrasındaki gelişimine bakıldığında "şiddet"in temel siyaset aracı olduğu, kimlik mücadelelerinin bu araçla icra edildiğini görmek zor değildir. Daşnaktsutyun, Hınçakyan Partisi, VMORO, İttihad ve Terakki Cemiyeti benzeri para-militer siyasal örgütlenmelerin temel siyaset aracı "şiddet" olmuş, bunu kullanan kadrolar ise kahramanlaştırılmıştır.
Hınçakyan Partisi'nin "asbadag", Daşnaktsutyun'un "fedaî"lerini örnek alan İttihad ve Terakki Cemiyeti de benzer bir birim oluşturmakla kalmamış, "vazife-i fedakârânesini" ifa ederken ölen her "fedaî" için, onun yaşamını anlatan bir kitap hazırlanmasını, "mübarek" mezarına gidilerek orada "evsâfı fedakârânesini" anlatan nutuklar irad edilmesini nizamnâmesinin gereği haline getirmiştir. Şiddet, siyasetin "dava" olarak algılandığı ve "kimlik savunusu" temelinde yapıldığı bir ortamda araçsallaştırıldığı için meşrulaştırılmakta ve kutsanmaktadır. Yakın geçmişimizde "dava" uğruna şiddet uyguladığı için değişik kesimlerce kahramanlaştırılan bireyler, "devrim şehitleri" benzeri kavramsallaştırmalar bu geleneğin sürekliliğine işaret etmektedir.
Bu açıdan bakıldığında Türkiye'de kimlik siyaseti üzerindeki örtünün kalkması ve yoğunluğu konjonktüre bağlı olarak değişen bir iç savaşın sürmesinin "şiddet"in kutsanmasına, onu kullananların "kahramanlaştırılmasına" güçlü bir ivme kazandırması şaşırtıcı değildir.
Ancak Tom Nairn'in de vurguladığı gibi ulusal/ etnik kimliklerin "şiddet"i araçsallaştıran çatışma ya da "barış içinde beraber yaşama" yaklaşımlarından birisini doğurması "zorunlu" değildir. Kimlikler bu açıdan "Janus çehreli"dir; dolayısıyla "şiddet"i üreten bizatihi "kimlik"ler ya da onların sahiplenilmesi değildir.
Muhalefet, protesto ve şiddet
Burada devletin şiddet tekelini kötüye kullanımının da "çatışma sarmalı"ndan çıkılmasını zorlaştırdığı vurgulanmalıdır. Kimlikleri tanımayan, onları dönüştürmeye çalışan siyasetlerin, muhalefeti "düşmanlık" olarak görerek, fiilen ortadan kaldırmaya çalışan yaklaşımların meşrulaştırılmasının "yangına körükle gidilmesi" etkisi yarattığı ortadadır.
Buna karşılık, demokratikleşmenin ivme kazandığı, kimliklerin görece özgürleştiği dönemlerde de "şiddet" meşrulaştırılmasının gerilememesinin altı çizilmelidir. İlginç bir örnek, meşrutî idarenin yeniden tesisi sonrasında "dağdan şehire inen" Daşnaktsutyun, İttihad ve Terakki ve VMORO'nun "fedaî" teşkilâtları ve "siyasî çete"lerini dağıtmamaları, bir araç olarak "şiddet"i terketmemeleridir.
Yakın dönemden somut örnekler verecek olursak "Adalet Partisi siyasetlerine muhalefet ve değişik alanlardaki hak arayışları kır ve şehir gerillası örgütlenmeleri ve şiddet kullanılarak mı yürütülmek zorundaydı?" ya da "2016 yılında Kürt vatandaşların taleplerinin hendekler kazmak ve intihar saldırıları düzenlemek dışındaki yollarla iletilmesi mümkün değil midir?" sorularına olumlu cevap verebilmek kolay değildir.
Şiddet zorunlu mu?
Siyasal kültürün "şiddet"i temel siyaset yapma araçlarından birisi olarak meşrulaştırması, son tahlilde, "çatışmanın nedeni" ve "kimliklerin ne ölçüde sahiplenildiğinden" daha önemli bir sorundur.
Hint bağımsızlık liderlerinden, Amerikan sivil haklar eylemcilerine kadar ağır baskılarla karşılaşan pek çok toplumsal grup ve kimlik bunlara "şiddet" dışı yollarla cevap vermeyi tercih etmişler, içlerinden çıkarak mücadele şeklini değiştirmeyi amaçlayan radikal yapılanmaları marjinalleştirmişlerdir.
Buna karşılık Türkiye'de "şiddet" kimliklerin ve muhalefetin "zorunlu seçeneği" ve temel siyaset aracı olarak kavramsallaştırılmakta ve meşrulaştırılmaktadır. Zikrettiğimiz gibi devletin "şiddet tekelini" kötüye kullanmasını onayan ideolojik yaklaşımlar da sarmalın devamlılığına yardımcı olmaktadır.
Zıt ideolojik yaklaşımlar tarafından farklı nedenlerle meşrulaştırılan, kutsanan "şiddet sarmalı"ndan çıkış zannedildiğinden zordur. Bunun başarılması için "Hak talebi için şiddetten başka yol yok mudur?" ve "Her türlü muhalefeti bastırmak bekamız için zorunlu mudur?" benzeri sorulara cevap aramak, daha da önemlisi bizatihi "şiddet"in meşruiyetini sorgulamak anlamlı bir başlangıç olabilir...
.
"Büyük resim" ve detaylar
7.3.2016 - Bu Yazı 256 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Toplumlar için "önemli dönemler" değerlendirmesi yapabilmek zordur. Pratikte bir yandan içinde yaşanan gerçekliğin "önemi" abartılmakta, öte yandan da toplumun geneli için yaşamı doğrudan etkilemediği sürece gelişmelerin kapsamını kavrayabilmek kolay olmamaktadır.
Örneğin tarihçiler, 1789 Fransız İhtilâli'nin bir taraftan "dünya tarihinin dönüm noktası" olarak yorumlanırken diğer taraftan onun, içinde yaşayanların önemli bir kısmı tarafından, fazlasıyla sıradan bir olay olarak algılandığına işaret etmektedirler. Benzer bir şekilde mimarlarının "İnkılâb-ı Kebîr" olarak adlandırdığı 1908 İhtilâli sonrasında İstanbul sakinleri tarafından kaleme alınarak ağırlıklı olarak artan asayişsizlikten şikâyet eden mektup ve posta kartları, toplumun önemli bir bölümünün gelişmenin kapsamını kavrayamadığını ortaya koymaktadır.
Dolayısıyla toplumların yaşadıkları gelişmeleri abartılı biçimde değerlendirmeleri ya da onların önemini yeteri derecede kavrayamamaları olağan bir gelişmedir. Gelişmelerin önem ve kapsamı, geçmişi değişen gerçeklikler nedeniyle soğukkanlı biçimde tahlil eden tarihçiler tarafından yapılmaktadır.
Bu çerçeveden bakıldığında Türkiye'nin içinden geçtiği sürecin abartılı biçimde değerlendirilmesi ya da bunun olağanlaştırılması fazla şaşırtıcı değildir. Bu alanda anlamlı değerlendirmeler şüphesiz gelecek dönemlerde yapılabilecektir.
Buna karşılık toplumumuzun güncel tartışmasının somut "bireyler," soyut "sistemler" ve duygusal "coğrafî aidiyetler" üzerinde yoğunlaşması, ileride tarihçiler tarafından altı çizilecek büyük bir dönüşümün öneminin kavranmasını güçleştirmektedir.
Savaş sizinle ilgilenir
Türkiye'nin içinde yer aldığı coğrafya, yerel, bölgesel ve küresel güçlerin katılımıyla yeniden şekillen(diril)mektedir. Bu değişim neticesinde fazla da uzak olmayan bir gelecekte bölgemizde yeni devletler ve sınırlar oluşacaktır. Bunları Irak ve Suriye'ye ait "iç meseleler" olarak görmek ve "büyük resim" ile ilişkilerini reddetmek ciddî bir indirgemeciliktir.
Bu gelişmeden "ben bu coğrafyaya ait değilim, beni ilgilendirmez" yaklaşımıyla kaçabilmek mümkün değildir. Troçki'nin "siz diyalektik ile ilgilenmeyebilirsiniz ama diyalektik sizinle ilgilenir" özdeyişindeki özneyi değiştirerek "siz savaş ile ilgilenmeyebilirsiniz ancak savaş sizinle ilgilenir" düstûrunu geliştiren siyaset felsefecisi Michael Walzer'ın öngörüsü çerçevesinde "coğrafyasını şekillendiren çatışmalar Türkiye ile ilgilenecektir." Bu tek yanlı arzu ve girişimler ile engellenemez.
Dolayısıyla yapılması gereken "Ortadoğu bataklığına bulaşmayalım" türünden hayâller peşinde koşmak yerine, Türkiye'nin bu süreçten en az zararla çıkmasını sağlayacak siyasetler geliştirmektir.
Avrupa dengesi (European concert)'in doğuşundan sonra liberal dünyanın lideri (İngiltere) ile mutlakiyetçi büyük güç (Rusya) "status quo"nun değişimi ve Osmanlı coğrafyasının geleceği konusunda iki kez (1875-77 Büyük Doğu Krizi ve 1907 İngiliz-Rus Antantı sonrasında) anlaşmışlar, bunlar da Osmanlı dağılmasını şekillendirmiştir.
Bölge için günümüzde ulaşılan ABD-Rusya uzlaşması bu bağlamda değerlendirildiğinde Türkiye için ciddî tehlike çanlarının çaldığını fark etmemek için sağır olmak gereklidir. Türkiye, Cumhuriyet tarihindeki önemli dış siyaset kriz ve tehditlerinden birisi ile boğuşmak, coğrafyasını biçimlendiren dönüşümden asgarî hasarla çıkmak durumundadır.
Kırılgan fay hatları
Bölgenin yeniden şekillenmesi süreci "dış" gelişmelerin "iç siyaset"e Cumhuriyet tarihinde görülmemiş ölçüde etki yapmasına neden olmuştur. Kimliklerin görece demokratikleşme neticesinde özgürleşmesinin ivme kazandırdığı bu olgu "kimlik siyaseti"ne çatışmacı boyut kazandırmıştır.
Türkiye'nin logokratik söylemin ezberlettiği "kaynaşmış bir kitle" değil kimliklerin belirlediği kırılgan fay hatları ile ayrılmış bir toplum olması toplumsal sorunlar ve bölgenin şekillenmesi sürecine yönelik zıt yaklaşımların geliştirilmesine neden olmaktadır.
Örneğin, "Suriye'nin geleceği nasıl olmalıdır" sorusuna "kimlikler" çerçevesinde cevap verilmektedir. Çok sayıda Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı, Suriye'de etnik ya da mezhepsel "kimlikler"in belirlediği saflarda çatışmaktadır. Mezhep diktatörlüğünün katliamlarından kaçan iki milyonu aşkın Suriyeli ülkemize sığınmıştır. Dolayısıyla "savaş Türkiye ile ilgilenmiş" durumdadır.
Söz konusu fay hatları ülke içinde her konuda farklı yaklaşım benimsemekle kalmayarak fiilen "çatışan" yapılanmalar doğurmuştur. Bu çatışmalar toplumu "ruhen" bölmekte, sorunlara "biz" olarak yaklaşılmasını mümkün kılan "ortak payda"ları ağır biçimde tahrip etmektedir. Bu sürecin devamının ne gibi neticeler doğurabileceği konusunda laboratuvar hizmeti sunan son dönem Osmanlı tarihi karamsar bir tablo çizmektedir.
Detaylarda boğulmak
"Büyük resim," Türkiye'nin son derece kapsamlı ve geleceğini derinden etkileyecek bir süreçten geçtiğini göstermektedir. Toplumun geniş bir bölümünün bunu hissedememesi olağandır. Ancak, tüm siyaset yapıcıların "kişi," "sistem" ve "aidiyet" sorunlarını bir kenara bırakarak ve bunların "talî" niteliğini kavrayarak "büyük resim" üzerine yoğunlaşması gerekmektedir.
Bunu yapmamak, yanlış bilgilerle geliştirdiğimiz "Konstantinopolis kuşatmada iken Bizans seçkinlerinin meleklerin cinsiyetini tartışması" (Gregorios Palamas ve Semineralı Barlaam tarafından önceki asırda başlatılan teolojik tartışmanın artçı sarsıntıları ve Roma kilisesi ile birleşme konusunda yaşanan derin bölünmeye karşılık dinî liderler de dahil olmak üzere şehir ahalisi cansiperâne biçimde müdafaaya katılmıştı) hayalî örneğine benzer bir yaklaşım olacaktır.
Bunun yapılması yerine odaklanılması gereken "büyük resim" iki alanda geniş toplumsal mutabakata dayalı girişimler yapılmasının gerekliliğini ortaya koymaktadır.
Türkiye, ilk olarak, coğrafyasındaki büyük değişimden en az zararla çıkmasını sağlayacak siyasetler üretmek zorundadır. Bu konuya iktidar-muhalefet ilişkisi çerçevesinde yaklaşmak ve onu bir "hata bulma" ve kavga malzemesi yapmak herkesin altında kalacağı bir yıkıntıya neden olma potansiyelini haizdir.
Bunun yanı sıra "kimlik siyaseti" tarafından derinleştirilen fay hatlarını onarmak ve farklılıklarımıza karşın "biz" olabilmemizi sağlayacak girişimlerin yoğunlaştırılması gereklidir. Bunun ilk adımının 1982 Anayasası yerine birey merkezli ve özgürlükçü bir toplumsal sözleşmenin kaleme alınması olduğu ortadadır. Herkesin "kırmızı çizgi"leri bir kenara bırakarak bu alanda uzlaşma zemininin yaratılmasına katkıda bulunması gerekmektedir.
"Büyük resim"in fırtınayı yansıttığı bir ortamda onun arka fonundaki detayları tartışmak geleceğin tarihçilerine ilginç bir örnek sunabilir. Ancak bunun, aynı zamanda, taşınması güç bir vebâl olacağı unutulmamalıdır.
.
Siyasetimizin tavuk-yumurta sorunsalı: Baskıcılık ve komploculuk
14.3.2016 - Bu Yazı 137 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Tanzimat'tan günümüze ulaşan siyasetimizin değerlendirmesi yapıldığında şaşırtıcı bir devamlılık göze çarpmaktadır.
İki asra yaklaşan uzunluktaki bir süreçte, toplumsal taleplere "yeni ve farklı" cevaplar verme ve "daha özgür" düzen oluşturma iddiasıyla ortaya çıkan "iktidar"lar, kısa süreli balayı dönemleri sonrasında "otoriter" siyaset üretmeye başlamışlar, buna karşılık muhalefet de temel yaklaşımlarını "karşıtlık üretme" temelinde şekillendirmiştir.
Muhalefet, buna ilâveten iktidarı kişiselleştirmiş ve belirli program ve siyasetler üretmek yerine "iktidar karşıtları"nın bir araya geldiği "cephe"ler oluşturmaya yönelmiştir.
Bu şekilde yapılanan iktidar ve muhalefet arasında temel karakteri "baskıcılıkkomploculuk" olan bir ilişki geliştirilmiştir. Bu ilişkide iktidar "otoriter"liğini muhalefetin "komploculuğu"na bağlarken muhalefet de yasallık sınırlarını zorlayan karşıtlığın nedeninin "baskıcılık" olduğunu ileri sürmüştür.
Sarmalın sürekliliği
İktidar ve muhalefetin ideolojik eğilimlerinden bağımsız olarak sürekli biçimde yeniden üretilen bu sarmal "kişiler" ya da "temel yaklaşımlar"dan ziyade "siyaset" yapılanması ve onun kavramsallaştırılmasından kaynaklanmaktadır.
Örnekler vermemiz gerekirse toplumu "tanzim etme," bireylere yeni haklar getirme iddiasıyla ortaya çıkan Tanzimat liderliği kısa sürede bürokratik diktatörlüğe evrilmiş, anayasal rejimin ilk sultanı olan II. Abdülhamid muhaliflerinin "istibdad" olarak kavramsallaştırdığı bir düzene geçmiş, "hürriyeti ilân" eden İttihad ve Terakki Cemiyeti ise fazlasıyla baskıcı bir tek partiye dönüşmüştür.
Buna karşılık, Mustafa Fâzıl Paşa'nın finansal desteğiyle Tanzimat bürokrasisine bayrak açan Yeni Osmanlılar, II. Abdülhamid'i devirmek için çok sayıda darbe girişimi organize eden Jön Türkler, İttihad ve Terakki'yi iktidardan indirmek için ayaklanmadan sadrazâm katline her yolu deneyen "karşıtlar cephesi" yasal sınırları zorlayan, komplocu muhalefet örnekleri sunmuşlardır.
Cumhuriyet tarihimiz aynı sarmalı farklı aktörlerle üretmiştir. İktidarı halka vereceğini ilân eden "cumhuriyetçilik" baskıcılıkta İttihad ve Terakki ile yarışan bir tek partiye dayanmış, "Yeter! Söz Milletin" sloganıyla ortaya çıkan Demokrat Parti 1955 yılındaki "ispat hakkı" tartışması sonrasında tedricen otoriter siyasete kaymış, "hürriyet" için eyleme geçtiklerini iddia eden 27 Mayıs darbecileri katılımı sınırlama ve siyasal alanı daraltmayı temel hedefler haline getirmişlerdir.
Cumhuriyet dönemi muhalefet hareketleri ise son dönem Osmanlı siyasal karşıtlık cephelerinin "komplocu" karakterini yeni zirvelere taşımışlardır. Bu örnekleri aktörlerin ideolojik yaklaşımlarından bağımsız olarak çoğaltarak günümüze kadar taşıyabilmek mümkündür.
Diğer bir ifade ile değişik ideolojik eğilimler taşıyan, farklı programlar geliştiren "iktidar" ve "muhalefet"ler bunlardan bağımsız olarak söz konusu "baskıcılık- komploculuk" sarmalını kıramamışlardır. İlginç olan her iki tarafın da bu sarmalın oluşumundaki sorumluluğu diğerine yüklemesidir, ki bunda gerçeklik payı da vardır.
Örnekler yardımıyla yaklaşacak olursak, sayısız darbe ve suikast teşebbüsü ile karşılaşan, istihbarat örgütü başkanının yeraltı örgütlenmelerine yardım ettiğini, muhaliflerinin Papa'dan bile kendisini devirmek için yardım almaya çalıştığını gören II. Abdülhamid "otoriter" siyasete yönelme dışında başka bir şansı olmadığını savunurken, açık muhalefet ve siyaset imkânı bulamadıklarını, kanguru mahkemeleri tarafından haksız cezalara çarptırıldıklarını, yargılama dahi olmadan sürgüne gönderildiklerini, haksız yere "anarşist" olmakla suçlandıklarını iddia eden Jön Türkler "komplocu" eğilimleri sultanın baskıcılığının doğurduğunu iddia etmişlerdir.
Olağanüstü hal-O/onlar gitsin
Bu açıdan bakıldığında, kendisini sürekli biçimde yeniden üreten söz konusu sarmal, siyasetimizin "tavuk-yumurta" sorunsalı gibidir. Karşı örneklere bakılmadıkça, her iki tarafa da hak verebilmek mümkündür.
Bu tartışma iktidarın sürekli biçimde "olağanüstü bir dönemden geçildiği," beka sorunu niteliğinde kapsamlı bir tehdit ile karşılaşıldığı, onun izâlesi sonrasında "olağan" şartlara geri dönüleceği söylemini kullanması, buna karşılık, muhalefetin tüm sorunların çözümünü "o/onlar gitsin" reçetesine indirgemesine neden olmaktadır.
Bireylerin Soullier Sirki'nde cambazlık izlediği yıllardan dünyadaki gelişmeleri görüntülü olarak cep telefonlarından takip ettikleri günlere ulaşan bir süreçte toplumumuzda "olağanüstü"lük sonlanmamış, siyasal muhalefet ise "o/onlar gidecek, sorunlar çözülecek" indirgemeciliğinin ötesine geçebilen bir söylem geliştirememiştir. Sayısız "o ve onlar" gitmiş/ gönderilmiş ama onları gönderenler iktidara geldiklerinde "yeni olağanüstülükler nedeniyle otoriterleşmek zorunda" kalmışlardır.
Yapısal belirleyiciler
İçinde savrulmayı sürdürdüğümüz bu sarmalın "nedeni"nin otoriterlik ve komploculuğa indirgenmesi yapısal belirleyicilerin göz ardı edilmesine neden olmaktadır.
Siyasetimize söz konusu niteliği kazandıran üç temel yapısal neden bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, fren ve dengelere dayalı bir sistem yerine siyasal iktidar ile bürokratik/ jüristokratik eğilimlerin kıyasıya çatıştığı bir mekanizmanın varlığıdır. Yasamanın fiilen yürütmenin emrine sokulduğu bir ortamda iktidar her türlü yargı müdahalesini "siyasal alana tecavüz," bürokratik denetimi de "atanmışların engellemesi" olarak görürken, jüristokratik eğilimleri güçlü yargı "siyasetin hukuka müdahale ettiğini," bürokrasi ise "kuralların ihlâl edildiğini" savunmaktadır.
İkinci temel neden, siyasetin fiilen "kazanan hepsini alır" ilkesine dayandırılması ve siyasal kültürün bunu meşrulaştırmasıdır. Siyasal alanın "paylaşılmaması" ve "paylaşılmamasının normal olduğunun düşünülmesi," genellikle göz ardı edilen, ancak söz konusu sarmalın oluşumuna önemli katkılarda bulunan bir husustur.
Üçüncü etken siyasetin kavramsallaştırılma biçimidir. Siyasetin "mega söylemler" kullanımıyla "dâvâ uğruna cehd" biçiminde kavramsallaştırılması, "muhalefet"in "ezelden ebede sürdürülen destansı mücadeleleri engellemeye çalışan karşıtlık" olarak yorumlanmasına neden olmaktadır. Muhalefetin de benzer amaçlarla "siyaset" yapması tartıştığımız kısır döngünün yeniden üretilmesini kolaylaştırmaktadır.
Bu temel nedenlere ek olarak, siyasal katılımın sadece "seçimler"le ve "dikey" olarak gerçekleştirilmesi, "iktidar"ın sivil toplumla "yatay" iletişim kanalları kurmaması da muhalefetin "karşıtlık"a dönüşmesinde etkili olmaktadır.
Dolayısıyla yeni bir toplumsal sözleşme hazırlama aşamasında bulunan Türkiye'nin değişik yönlerini tartıştığımız ve "kim neden oluyor/ suçlu kim" gibi "verilen cevabın sorunu çözmeyeceği" tartışmayı bir kenara bırakarak "otoriterlik ve yasal sınırları zorlama" davranışlarını üreten "yapısal" sorunlar üzerine odaklanması gerekmektedir.
.
Sorun değişmemiştir çözüm de değişmemelidir
21.3.2016 - Bu Yazı 164 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Ankara'da gerçekleşerek çok sayıda vatandaşımızın hayatını kaybetmesine neden olan terör saldırısının yarattığı infiâl, karşı karşıya olduğumuz sorunun niteliğinin değerlendirilmesi ve ona cevap verilmesi alanlarında yanlış adımlar atılmasına neden olmamalıdır.
Hedefsizlik bir hedef mi?
Masum insanları "rastgele biçimde" öldüren söz konusu caniyâne eylemin "kör terör saldırısı" karakteri taşıması, son tahlilde, karşı karşıya olduğumuz sorunun niteliğini değiştirmemektedir. Rastgele ölüm saçmayı amaçlayan bu tür eylemlerin gerçekte belirgin bir "hedefi" vardır. Şiddetin kırdan şehire taşınması gibi "intihar saldırısı" da bir "araç değişikliği"dir.
Karşı karşıya olduğumuz terör, topluma ve kurulu düzene yönelik bir anarşist çıkış, Kropotkin'in, Erken Cumhuriyet Türkiye'sinde fazlasıyla etkili olan Jean-Marie Guyau'nun "vecibesiz, müeyyidesiz ahlâk" tasavvuruna dayandırdığı türde bir tepki değildir.
Başka bir ifadeyle şekil ve hedef alanlarında görülen benzerlik, Ankara'da bomba yüklü bir aracı otobüs durağındaki insanların üzerine sürenlerin, 1894'te Paris'te Café Terminus'a, orada oturanlardan bağımsız olarak, "rastgele öldürme" amacıyla bomba atan Émile Henry'ninki türünden bir amaca hizmet ettiğini düşündürmemelidir.
Marûz kaldığımız, topluma yönelik "ahlâkî tepki"nin dışa vurulması amacıyla hedef gözetmeksizin şiddet icra eden "anarşi" değildir. Bu alanda var olan benzerlikler "niteliksel" olmayıp "şekilsel"dir.
Toplumsal gürültü
Saldırının "biçim" ve "hedef"i üzerine odaklanmak kadar, bu konuda mevcut geniş literatür yardımıyla neden "intihar saldırısı" yönteminin kullanıldığını tartışmak da detayda kaybolmaktır. Bu literatür, Peter Simonson'un farklı bir aktivizm için geliştirdiği kavramsallaştırmadan hareketle, intihar saldırılarını iletmeye çalıştığı "mesaj" ve "sembolizm"i merkezli analize tabi tutmakta ve "toplumsal gürültü (social noise)" olarak sınıflamaktadır.
Buna karşılık Ankara saldırısının önemi, onun "toplumsal gürültü" yaratarak "vermeye çalıştığı mesaj" ya da intihar eylemcisinin kendisini silaha dönüştürerek dile getirdiği sembolizmin oldukça ötesindedir.
Türkiye, değişik şiddet biçimlerini araç olarak kullanan, ayrılıkçı- milliyetçi bir hareketle mücadele durumundadır. "Şiddet"in şekli ve "hedef kitlesi" değişmiş, yarattığı dehşetin eşiği yükselmiştir; ama "sorun" aynıdır.
Söz konusu milliyetçiliğin şiddete yönelmesinde Erken Cumhuriyet döneminden itibaren benimsenen devlet siyasetlerinin de rolü vardır.
Ancak maksimalist milliyetçi, toplumun genelinin demokratikleşmesinden bağımsız olarak statü mücadelesi sürdüren ve "pan" karakteri de taşıyan bu hareket, "şiddet"i temel siyaset ve talep iletme aracı haline getirmiştir.
Siyasal çözümün masaya konulmaya çalışıldığı dönemde dahi "şiddet"i terk etmeyi reddeden, onu talep ettiği statü için yaptığı pazarlığın temel aracı olarak gören bu hareket için "güvenlik birimlerine saldırı," "hendekte savaş" ya da "intihar saldırısı" hedefe ulaşmak için kullanılan değişik araçlar olmanın ötesinde anlam taşımamaktadır. O nedenle saldırının şekli ve hedef kitlesi üzerine yoğunlaşmak, onlardan neticeler çıkartmaya kalkmak hatalı olur.
Çözüm yolu aynıdır
Türkiye, Cumhuriyet ile ivme kazanan eski bir sorunu çözmek ve sorunun temel aktörlerinden birisi haline gelen milliyetçi- ihtilâlci bir hareketle mücadele etmek zorundadır. Uygulanan hatalı devlet siyasetleri iki sorunun iç içe geçmesine neden olmuştur. Ancak gelinen noktada birinci sorunun halli ikinciyi "bütünüyle" ortadan kaldırmayacaktır.
Yaratılacak "vatandaşlık" temelli eksiksiz bir "ethnos" tasavvuru dahi amacı hak, eşitlik ve bunları garanti altına alacak yasal düzenlemeler değil "coğrafî merkezli statü" olan ve bu amaçla her türlü "şiddet"i araç olarak kullanabilen milliyetçiliği tatmin etmeyecektir.
Buna karşılık Kürt sorununu çözmek için geliştirilmeye çalışılan ama tavsayan "ethnos" temelli toplumdan "demos"a dönüşme çabaları yeniden başlatılmakla kalmayarak ivme kazanmalıdır. Bu kısa ve orta vâdede "şiddet"i durdurmayacaktır. Fakat "şiddetin durmaması" demokratik bir "demos" yaratma çabasının terk edilmesine neden olmamalıdır. Türkiye'de etnik temelli şiddetin uzun vâdede marjinalleşmesi ancak bunun inşa edilmesiyle sağlanabilir.
Siyaset alanını daraltmayalım
Ankara'da yaşanan vahşet, sorunun çözümünü hedefleyen çabalara sekte vurmamalıdır. Duyulan haklı infiâl ise "şiddet" ile mücadele konusunda yanlışlara düşülmesine neden olmamalıdır. Siyaset alanını daraltmak ve ifade özgürlüğünü sınırlamak sorunun çözümüne katkıda bulunmak bir yana tam tersi etki doğuracaktır.
Mahmud Şevket Paşa suikastı sonrasında İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin, Şeyh Said İsyanı sonrasında CHP'nin başvurduğu böylesi yöntemler sorunları daha çetrefil hale getirmiş ve genel anlamda otoriterliğin şiddetlenmesine neden olmuşlardır. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmadığı, siyasetin alanının daraltılmadığı, ifade özgürlüğünün Takrir-i Sükûn Kanunu ile askıya alınmadığı bir Türkiye şüphesiz sorunlarını çözme alanında farklı adımlar atabilirdi.
Dolayısıyla HDP milletvekillerinin dokunulmazlığını kaldırma benzeri tedbirlerle siyasetin alanını daraltmak, hükûmet tarafından işlendiğini iddia ettikleri "suça ortak olmayacaklarını" ilân eden öğretim üyelerini tutuklayarak ifade özgürlüğünü sınırlamak beklenenin tam tersine neticeler yaratır.
Şiddetle arasına mesafe koyamayan, "Türkiyelilik"i söylem ötesine taşıyamayan, teröre "terör" dememek için bin dereden su getiren HDP'nin toplumun beklentilerine cevap veremediği ortadadır.
Benzer şekilde Türkiye Cumhuriyeti'ni hiçbir neden yokken bir etnik gruba soykırım uygulamaya çalışan bir devlet olarak dünyaya şikâyet eden, devlet dışı şiddeti meşru müdafaa olarak kavramsallaştırmaya çalışan öğretim üyelerinin fazlasıyla sorunlu bildiriler kaleme aldıkları inkâr olunamaz.
Ancak Ankara saldırısının yarattığı infiâl sonucunda bu konularda zecrî yöntemlere başvurmak, tersine neticeler doğurduğu defaatle görülmüş siyasetlerden fayda ummak anlamını taşır. Bu vahim hataya düşülmemesi, HDP milletvekillerinin toplumun sinir uçlarına dokunan eylemleri ile zikredilen literatinin ağır eleştirilerinin, "geniş siyaset alanı" ve "ifade özgürlüğü" bağlamında değerlendirilmesi gereklidir.
Karşı karşıya olduğumuz sorun değişmemiştir. Onun çözümü eşit vatandaşlık temelli bir "demos" yaratılması ile mümkündür. Siyasetin alanını daraltmak ve ifade özgürlüğünü kısıtlamak ise şiddetle mücadeleye katkı sağlamak yerine sorunları çetrefilleştirmekle kalmayarak Türkiye'nin imajına da ciddî darbe vurur.
.
Entelektüel düşüncemizin gelişimini anlamak
28.3.2016 - Bu Yazı 96 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Tarihi yeni bir toplum yaratma ve millet inşa etme alanlarında etkili bir araç olarak gören Erken Cumhuriyet rejimi, bu amaçla değişmez, tartışılmaz ve "değişmesi ve tartışılması teklif edilemez" bir "resmî yorum" yaratılmasının anlamlı olduğunu düşünmüştür.
Yaratılan resmî tarih, Türklerin "parlak geçmişi"ni neolitik çağa taşımakla kalmamış, fizikî antropoloji ve arkeoloji çalışmaları aracılığıyla medeniyetin kurucusu ve yayıcısı olduğunu savunduğu proto Türkler üzerine yoğunlaşırken Osmanlı geçmişini "olumsuz" bir parantez olarak dışlamıştır.
Bu yaklaşım ve yaygın kabûl gören "Cumhuriyet'in, Osmanlı geçmişinden etkilenmedentamamıyla yeni ve orijinal bir reform projesine işlerlik kazandırdığı" tezi düşünce tarihimizin uzun süre ciddî biçimde ihmâl edilmesine neden olmuştur.
İsmet İnönü'nün talimatıyla Tanzimat'ın yüzüncü yıldönümü nedeniyle kapsayıcı bir derlemenin kaleme alınması Osmanlı tarihine yaklaşımdaki yumuşamanın başlangıcı olmuştur. Buna karşılık Osmanlı araştırmalarının, antropoloji temelli tarih ve ona hizmet eden arkeoloji çalışmalarının önüne geçebilmesi için uzunca bir sürenin geçmesi gerekmiştir.
Onlar da kim?
Bu araştırmalarda da entelektüel tarih ön plana çıkmamış, siyasî ve diplomatik tarih çalışmaları ile Annales okulu etkisiyle sosyal ve ekonomik tarih incelemeleri ağırlık kazanmıştır. Daha sonraki yıllarda da bu tabloda önemli bir değişim gerçekleşmemiştir. Bunun neticesinde genel anlamda tarih bilgisi son derece zayıf olmakla kalmayarak, entelektüel düşüncesinin geçirdiği evrim hakkında neredeyse hiç bilgisi olmayan, 1923 öncesinde entelektüel tartışmanın var olmadığını varsayan "tarihsiz" bir toplum oluşmuştur.
Günümüzde beşerî ya da sosyal bilimler eğitimi alan ortalama bir üniversite öğrencisi, Hoca Tahsin Efendi, Münif Paşa, Emrullah Efendi, Ahmed Rıza Bey, Mehmed Ali Aynî benzeri önde gelen düşünce adamlarının eserlerini ve temel tezlerini değil adlarını ve hangi dönemlerde yaşadıklarını dahi bilmemektedir.
Bu alanda görülen önemli bir eksiklik düşünce tarihinin "ana hatlarını" ortaya koyan temel eserlerin yokluğudur. Birbirinden kopuk biçimde yazılan biyografik çalışmalar kapsayıcı bir tablonun ortaya konulabilmesi için yetersiz kalmış, merhum Hilmi Ziya Ülken'in Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi çalışması ise önemli bir başlangıç noktasını oluşturmuştur.
Merhum Ülken, siyasal düşünce tahlilleri konusundaki farklı yaklaşımları tartışmadan ve kronolojik biçimde yaptığı tahlillerle bir çerçeve oluşturmuş; ancak maalesef onun öncü çalışmasını yeni eserler takip etmemiştir.
Bu, şüphesiz, düşünce tarihimizin özgün alanları ve öne çıkan kişilikleri üzerine aydınlatıcı eserlerin kaleme alınmadığı anlamına gelmez. Buna karşılık, düşüncemizin en azından Tanzimat sonrasındaki gelişimini "düşünce tarihi" ve "entelektüel tarih"in nasıl yazılacağı konusundaki teorik tartışmaları da göz önüne alarak tahlil eden kapsayıcı bir "temel" eser yazılmamıştır.
Profesör Bolay'ın eseri
Dolayısıyla Profesör Süleyman Hayri Bolay'ın yazar ve editör olarak kaleme aldığı ve derlediği sekiz ciltlik Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Siyasî, İdarî ve Sosyal Düşünce Temsilcileri eseri büyük bir boşluğu doldurmuştur. Büyük emek ürünü olan bu kapsayıcı çalışma, düşünce tarihine son derece geniş bir açıdan yaklaşmakta ve siyasî, felsefî, iktisadî, edebî, ahlâkî ve dinî düşüncenin önde gelen isimleri ve akımları üzerinden bu alanlarda Tanzimat sonrasında gerçekleşen tartışmaları tahlil etmektedir. Profesör Bolay uzun yıllar sonra düşünce tarihimizin gelişimini ayrıntılı biçimde ortaya koyan bir "tablo" sunmuştur.
Düşünce tarihimize yapılan en kapsamlı katkılardan birisi olan bu değerli çalışma, Osmanlı-Cumhuriyet devamlılığı tezinden hareketle günümüze uzanan bir zaman dilimini kapsamaktadır. Eserde uzun bir süreç incelenirken, ideolojik önyargılarla küçümsenen Tanzimat sonrası entelektüel hayatımızın ne denli canlı olduğu gösterilmekte ve dolaylı biçimde de olsa toplumda yaygın kabûl gören "kopuş" tezinin anlamlı olmadığı ortaya konulmaktadır.
Çalışma bunun yanı sıra Batı ile ilişkilerin niteliğindeki değişme sonrasında Osmanlı düşüncesinin basit bir aktarıcılık düzeyine indiği yolundaki yaygın kanaati de ciddî biçimde sorgulamaktadır. Nihayet eser, Batı düşüncesinin farklı bağlamlarda ne gibi dönüşümlere uğradığı alanındaki literatüre de önemli katkılar yapmaktadır. Bu katkının daha güçlü biçimde gerçekleşmesi için çalışmanın ya da en azından kısaltılmış metninin değişik dillere çevrilmesi yararlı olacaktır.
Yeni ufuklar
Bu kapsamda bir eseri uzun yıllar süren uğraşlar sonrasında toplumun istifadesine sunan Profesör Bolay'ın takdire şâyân çabası gelecekteki düşünce tarihi çalışmaları için de önemli bir başlangıç noktası teşkil edebilir.
Düşünce tarihi çalışmalarımızın Profesör Bolay'ın değerli katkısı sonrasında ulaşılan aşamada, Quentin Skinner'in en önemli kuramcılarından olduğu Cambridge Okulu'nun önerdiği türde (bu okulun Oryantalizm suçlamalarına muhatap olmasına da neden olan, Batı dışı düşünceye yeterince ilgi göstermeme zaafını gözden uzak tutmayarak) bir yaklaşımı benimsemesi önemli bir sıçramayı beraberinde getirebilir.
Arthur Lovejoy'un entellektüel tarih alanında uzun süre egemenlik kuran tezlerine kapsamlı eleştiriler getiren böylesi bir yaklaşımın benimsenmesi neticesinde, değişik "entelektüel söylemler"in içinde şekillendikleri tarihî bağlamlar üzerinden anlaşılması ve temel tartışma metinlerinin güncel değerlerden bağımsız biçimde değerlendirilmesi mümkün olabilecektir.
Bu da entelektüel düşüncesinin gelişimini daha iyi anlayan, geçmişini "kutsama/reddetme" uçlarında tartışmak yerine "tarihselleştirme"ye gayret eden bir toplum yaratılmasına ciddî katkılar yapacaktır.
Bu arzu dile getirilirken, zikrettiğimiz eserin önsözünde nakledilen bir gelişmeden ders alınması yararlı olabilir. Profesör Bolay çalışmanın değişik bir düzenleme ile Kültür Bakanlığı'na proje olarak sunularak, kabûl edildiğini, ancak daha sonra dönemin bakanı tarafından yayın programından çıkartıldığını dile getirmektedir.
Türkiye geçmişini, entelektüel düşüncesinin evrimini siyasî mülâhazalar dışında değerlendirme olgunluğuna ulaşmak zorundadır. Bu zor görevi bilimsel sorumluluk ile yerine getirenlerin siyasî eğilimlerine takılmak, onların "neci" olduklarını sorgulamak geçmişe ait tatsız bir hâtıra haline gelmelidir.
.
.
YAZARLAR
TÜM YAZARLAR
03 Nisan 2016, PazarEksantrik liderler mi? Değişen siyaset mi? (1)
M. ŞÜKRÜ HANİOĞLU
Eksantrik liderler mi? Değişen siyaset mi? (1)
paylaş
tweetle
paylaş
AA
iletişim
SMS Gönder:
MSH yaz
boşluk bırak
mesajını yaz
4122'ye gönder
Ücret: 1,60TL'dir
Müşteri Hizmetleri:
444 88 81
Yazdır
Yazara E-posta Gönder
Yükleniyor...
Donald Trump’ın Cumhuriyetçi Parti adaylık yarışında gösterdiği beklenmeyen başarı Amerikan siyasetindeki kapsamlı bir değişimi yansıtmaktadır
ABD başkanlık seçimi için Cumhuriyetçi ve Demokrat partilerde süren adaylık yarışı, ülke siyasetindeki önemli bir değişimin görünür hale gelmesini mümkün kılmaktadır.
Sadece ülke içi ve dışında şaşkınlık yaratan ifadeleri ve önerileri nedeniyle değil "genel yaklaşımları"ndan dolayı da "muhafazakâr" olarak tanımlanamayacağı iddia olunan Donald Trump, Cumhuriyetçi Parti adaylık yarışını önde götürürken, kendisine "demokratik sosyalist" sıfatını uygun gören Bernie Sanders, Demokrat Parti içindeki mücadelesini beklentilerin aksine sürdürmektedir.
Bu iki gelişme, Amerikan siyasetinde merkezin değişimi ve "Washington karşıtlığı"nın güçlenmesini yansıtmaktadır. Cumhuriyetçi liderlik ile sağ entelektüelliğin "muhafazakâr" bulmadığı yaklaşımlar partinin tabanından beklenmeyen bir destek görürken, ana akım siyasetin suçlama sıfatı olarak kullandığı bir ûnvanı benimseyen Sanders, Demokrat Parti yörüngesinde ciddî bir değişimin gerçekleşmesine neden olmaktadır.
Trump neyi temsil ediyor?
Cumhuriyetçi Parti'nin 2008 ve 2012 başkanlık seçimlerindeki adayları John McCain ve Mitt Romney'nin de dahil oldukları ağır toplarının Trump'ın "başkanlığa uygun olmayan ve ülkenin geleceği için tehdit oluşturan" bir şahıs olduğunu vurgulamasına, önde gelen sağ siyaset dergisi National Review'nun 22 tanınmış kamu entellektüelinin yorumları üzerinden onu "Amerikan muhafazakârlığı karşıtlığı" ile suçlamasına karşılık parti tabanının onu desteklemeyi sürdürmesi üzerinde durulması gereken bir gelişmedir.
Önde gelen Cumhuriyetçi entelektüellerin Trump'a yönelttikleri eleştiriler, onun "vülgerliğin ete kemiğe bürünmüş en uç biçimi" olması, "davranış bozukluğu sınırlarında dolaşan bir olgunlaşmama"yı yansıtması ya da "geçmişte liberalleri desteklemişbulunması" türünden kişilik temelli suçlamaların yanı sıra muhafazakâr ideoloji ile uyumsuzluğunu da dile getirmektedir.
Trump'a yönelik olarak dile getirilen "nativist (yerlileri yabancılardan üstün gören) fikirleri ve güçlü liderlik özlemi"nin kurucu ideolojiyle uyumsuzluğu, Avrupa kimlik siyaseti yaklaşımlarını Atlantik ötesine taşıması, "ucuz Sezarizm"inin Amerikan muhafazakârlığının karşı tezi niteliğinde olması, hayata bakış açısının ahlâkçılıktan yoksun Nietzscheci ve Sosyal- Darwinist çizgilere sahip bulunması ve Cumhuriyetçiliğin temel siyaset yaklaşımı olan "sınırlı hükûmet" ilkesinin tersini savunması benzeri eleştiriler, ciddî bir düşünsel dışlamayı da yansıtmaktadır.
Trump'ın kendisine "gerçek anlamda muhafazakâr ve Cumhuriyetçi" olmadığı yolunda yöneltilen entelektüel eleştirilere verdiği yanıt şüphesiz sığ ve yüzeyseldir. "Ben muhafazakârlığı 'muhafaza' kelimesinin türevi olarak mütalâa ederim. Paramızı, servetimizi muhafaza etmek isteriz" cevabının sağ entelektüelleri tatmin etmekten fazlasıyla uzak olduğu açıktır. Fakat değişen siyaset neticesinde derinlikten yoksun böylesi bir muhafazakârlık, felsefî ilkeleri tartışan yaklaşımların önüne geçmiş durumdadır.
Tepkisel muhafazakârlık
Trump'ın Amerikan muhafazakârlığının ağır topları tarafından dile getirilen sert eleştirilere verdiği sığ cevaplara rağmen sürdürdüğü "önlenemez yükseliş," ana akım siyasette yaşanan ciddî bir değişimi ortaya koymaktadır.
Lincoln'ün partisi süreç içinde kendisini şekillendiren temel ilkelerden uzaklaşarak bir "protestocular koalisyonu"na evrilmiştir. Söz konusu süreçte parti, doğum kontrolü, hücre araştırmaları benzeri konularda katı görüşleri benimseyen, değişik cinsel tercih sahiplerini toplumsal alandan çıkartmayı arzulayan Hıristiyan köktendinciler, göçmenlerin şekillendirdiği bir toplumda nativizmi ırkçılığa vardıran "beyaz üstünlükçüler," ayrıcalıklarını siyasî manevralar ve özel yasalarla sürdürmek isteyen sermaye temsilcileri ve hükûmet müdahalesi karşıtlığını sosyal devlet siyasetlerine yönelik amansız bir düşmanlığa dönüştüren bireysel özgürlükçülerin koalisyonuna dönüşmüştür.
Ortak paydaları zayıf grupların koalisyonu özgürlük kaygılarından uzak, "yasaklamacı" eğilimleri güçlü ve "tepkisel" bir "muhazafakârlık"ın şekillenmesine neden olmuştur. Donald Trump ise bu yeni muhafazakârlığı doğru okuyan, yarattığı "tecavüzcüMeksikalılar," "suç işleme eğilimindeki siyahlar," "Amerikalıları kazıklayarak zenginleşen Çinliler" ve "kafa kesen vahşi Müslümanlar" benzeri "düşmanlar" aracılığıyla onu mavi yakalı tabakalara indirebilen bir kişiliktir.
Yasal koruma altında gerçekleştirilen pozitif ayrımcılığın "ülkenin gerçek sahipleri" aleyhine işlediği, "siyasal doğruluk"un çoğunluğu konuşamaz kıldığı, düşük ücretle çalışan "göçmen ve kaçak"ların işlerini ellerinden aldığı, "güçlü Amerika"nın liberaller tarafından sıradan bir devlete dönüştürüldüğünü savunan geniş kitleler böylesi bir muhafazakârlığı siyasal pratiğe dönüştürecek "güçlü adam"ı geleneksel Cumhuriyetçi yaklaşımlara tercih etmektedir.
Washington'a tepki
Trump'ın söz konusu kitlelerin kızgınlığını siyasete dönüştüren vülger muhafazakârlığı önemli bir değişimi dile getirmektedir. Karşı karşıya olunan olgu, Trump'ın "eksantrik söylemler aracılığıyla" kitleleri etkilemesi değil, onun söz konusu toplulukların eğilimlerini ustalıkla siyasete dönüştürmesi, varolan bir boşluğu radikal ve tahrik edici ifadeler kullanarak doldurmasıdır. O, Cumhuriyetçi partiye "ehven-i şerreyn" olarak, "kerhen" oy verenlerin "ideal" siyasetçisidir.
Trump, yelkenlerini bunun yanı sıra, Ross Perot'nun 1992 ve 1996 seçimlerinde dile getirdiği türde bir "Washington aleyhtarlığı" rüzgârıyla da doldurmaktadır. Ortalama Amerikalının büyük çıkar grupları ve güçlü lobileri kayıran kararlar alarak sürekli biçimde kendisini ezdiğini düşündüğü "yerleşik Washington politikacılığı," siyasal yelpazenin her iki tarafında da güçlü bir "farklı seçenek" arama eğilimi yaratmış durumdadır.
Geniş orta ve alt toplum tabakaları Cumhuriyetçi ve Demokrat partili "siyaset sınıfı"nın kendilerini umursamadığı yolunda kuvvetli bir kanaati içselleştirmiştir. Ancak yerleşik siyaset bu sınıfı sürekli biçimde yeniden üretmektedir.
Perot, bu alanda bir seçenek yaratmış, ancak bunu önce bağımsız, daha sonra üçüncü parti (Reform Partisi) adayı olarak yapması kendisinin başarı şansını fazlasıyla düşürmüştü. Trump ise benzeri bir alternatifi ana akım partilerinden birisi kanalıyla sunmaktadır.
Amerikan siyaseti uzmanları, Trump'ın Cumhuriyetçi Parti adaylığını kazansa dahi başkan olabilme şansının fazlasıyla düşük olduğunu vurgulamaktadır. Buna karşılık onun şaşırtıcı yükselişini kullandığı "eksantrik söylem"e bağlamak yanıltıcı olur. Trump ana akım siyasetin bir kanadındaki önemli dönüşümün ete kemiğe bürünmüş halidir. Siyasetin diğer kanadı da kapsamlı bir dönüşüm geçirmektedir; o da ayrı bir yazıda ele alınacak önemdedir.
.
10 Nisan 2016, PazarEksantrik liderler mi? Değişen siyaset mi? (2)
M. ŞÜKRÜ HANİOĞLU
Eksantrik liderler mi? Değişen siyaset mi? (2)
paylaş
tweetle
paylaş
AA
iletişim
SMS Gönder:
MSH yaz
boşluk bırak
mesajını yaz
4122'ye gönder
Ücret: 1,60TL'dir
Müşteri Hizmetleri:
444 88 81
Yazdır
Yazara E-posta Gönder
Yükleniyor...
Bernie Sanders’ın Demokratik Parti adaylık yarışını sürdürmesi Amerikan siyasetindeki değişimin önemli göstergelerinden birisidir
Geçen hafta Donald Trump'ın Cumhuriyetçi Parti başkanlık adaylığı yarışını önde götürmesinin, kitlelerin eksantrik söylemlere gösterdiği ilgiden ziyade, Amerikan siyasetindeki değişimi yansıttığını vurgulamaya çalışmıştık.
ABD siyasetinde yaşanan değişim Cumhuriyetçi Parti ile sınırlı kalmamaktadır. Bu açıdan değerlendirildiğinde, Bernie Sanders'ın Demokratik Parti adaylık yarışını sürdürmesi de siyasette gerçekleşen önemli bir eksen kaymasını ortaya koymaktadır.
Sövme değil övünç etiketi
"Sosyalist" sıfatının karalama amacıyla kullanıldığı, sekiz yıl önce Barack Obama'nın başkanlık kampanyasını, "neden sosyalist olmadığını" açıklayarak başlattığı bir toplumda,"demokratik sosyalist" olduğunu söyleyerek Demokratik Parti adaylık yarışına katılanSanders'ın gördüğü ilgi, bu partideki "sol" ağırlığın ciddî biçimde arttığını göstermektedir.
"Sosyalizm"i nasıl tanımladığından bağımsız olarak ona aidiyetini gururla vurgulayan bir adayın pek çok eyalette ön seçim kazanması, Demokratik Parti'nin süper delege sistemi olmasa başa baş gidecek bir yarışı sürdürmesi, ABD siyaseti açısından "devrim" anlamına gelmektedir.
Pew Research Center tarafından yapılan kamuoyu araştırması, Amerikalıların çoğunluğunun "sosyalizm"e olumsuz biçimde yaklaşmasına karşılık 18-29 yaş grubu içinde ona olumlu bakanların % 49 gibi geçmişte düşünülmesi imkânsız gibi görünen bir orana ulaşmış olduğunu ortaya koymaktadır. Aynı yaş grubunda "kapitalizm"e olumlu bakanların oranının % 46 olduğu göz önüne alınırsa bu alanda yaşanan değişim daha iyi kavranabilir.
"Siyasal İslâm"ın tedricen temel düşman haline getirildiği Soğuk Savaş sonrası Amerikan toplumunda "sosyalizm," bilhassa Berlin duvarının yıkılması sonrasında doğan kuşaklar nezdinde ciddî bir algı değişimine uğramıştır.
Buna karşılık yapılan bir Gallup anketi toplumun genelinde başkanlık için "bir Müslüman ya da ateist"e oy verebileceğini belirtenlerin "bir sosyalist"i seçebileceklerini söyleyenlerden fazla olduğunu ortaya koymaktadır. Bu nedenle yaşanan kapsamlı değişime karşılık "sosyalistlik"i övünç etiketi olarak gören Sanders'ın ana akım siyasetin iki temel partisinden birisinde gösterdiği başarının altı çizilmelidir.
Demokratik sosyalizm
Sanders'ın başarısı genel olarak "yeni sol"un küresel arayışları, özel olarak ise Jeremy Corbyn'in İngiliz İşçi Partisi liderliğine gelişini de doğuran bağlamda değerlendirilmelidir.
Bu çerçevede ele alındığında Sanders, neo-liberalist ekonomik siyasetlere duyulan orta ve alt sınıf tepkisini ABD bağlamında dile getiren bir liderdir. Onun kullandığı söylem ile İskandinav ülkelerinin sosyal güvenlik politikaları ve refah toplumu siyasetlerine yaptığı atıflar ABD'de şaşkınlık yaratmaktadır. Buna karşılık toplumun geneline eksantrik gelebilecek bu söylem Demokratik Parti tabanında ciddî karşılık bulmaktadır.
Rol modeli, üzerine belgesel bir film de hazırladığı Eugene V. Debs olan Sanders, "sosyalist" yaklaşımlarını ana akım siyasete uyduracak törpülemeler yapmaktadır.
Vermont eyaletindeki Burlington şehrinin belediye başkanı seçildiğinde makam odasına Debs'in büyük boy bir resmini asan Sanders, onun "Cumhuriyetçi ve Demokratik partilerin daha doğrusu Cumhuriyetçi - Demokratik Parti'nin sınıf mücadelesinde 'kapitalist' sınıfıtemsil ettiği" yolundaki tezinin aksine Demokratik Parti'yi neo-liberalist siyasetlere karşı "sol" alternatifler geliştiren bir yapıya dönüştürmeye çalışmaktadır.
1895'te yasa dışı demiryolu grevi örgütleme suçundan hapis cezasına çarptırılan, Birinci Dünya Savaşı'nın son senesinde ise halkı askere alınmaya karşı çıkmaya teşvik etmesi nedeniyle Casusluk Kanunu'na muhalefetten tutuklanan Debs, radikal bir siyasal çizgiyi benimsiyordu. Sanders böylesi bir radikalizm ile arasına mesafe koymanın yanı sıra "sınıfmücadelesi" yerine alt ve orta sınıfları koruyan, gelir dağılımı adaleti ve sosyal devlet güvencelerini güçlendiren bir toplum tasavvuru geliştirmektedir.
Sanders'ın Büyük Depresyon döneminde Franklin Roosevelt tarafından uygulanan siyasetleri "sosyalist" olarak tanımlaması, gerçekleştirmek istediği sosyal devlet girişimlerinin bunlardan farklı olmadığını savunması ana akım siyasetine uygun bir "sol" geliştirme çabasını yansıtmaktadır.
Nüfûsun % 1'ini oluşturan üst gelir sahiplerinin % 90'ını teşkil eden kitlelerden daha fazla kazandığı, geniş toplumsal katmanların sağlık sigortası olmadan çalıştığı, kadınların ücretli doğum iznine sahip bulunmadığı, asgarî ücretin fazlasıyla düşük olduğu, üniversite mezuniyetinin önemli bir borç yükü altına girilerek gerçekleşebildiği bir düzene eleştiriler getiren Sanders, bunların "sosyal devlet" siyasetleriyle düzeltilebileceğini savunmaktadır.
Bunların ne denli "sosyalist" yaklaşımlar olduğu tartışmaya açıktır. Sanders da "ben devletin üretim araçlarına sahip olmasının zorunluluğuna inanmıyorum; ama Amerika'nınservetini üreten orta sınıf ve emekçi ailelerin ondan âdil paylarını almalarının gerekliolduğunu düşünüyorum" yorumuyla, "demokratik sosyalizm" olarak nitelediği yaklaşımının radikal olmadığını vurgulamaktadır.
İsveç'te dile getirilse "sosyalist" ya da "aşırı" bulunmayacak bu söylemin ABD için fazlasıyla radikal olduğu şüphesizdir. Dolayısıyla dünya kapitalizminin merkezinde uzun süre "hakaret"e uğrama nedeni olan böylesi bir yaklaşımın "iktidar" seçeneği haline gelmesi siyasetteki önemli bir değişimi yansıtmaktadır.
Washington karşıtlığı
1981'de Burlington belediye başkanı olan, 1991 sonrasında ise Temsilciler Meclisi ve Senato'da görev yapan Sanders ana akım siyasetin yabancısı olmayan bir kişiliktir. Buna karşılık Demokratik Parti'de Corbyn'in İşçi Partisi içindeki konumunu andıran, oldukça marjinal bir çizginin savunuculuğunu üstlenen Sanders, çeyrek asırlık Washington deneyimine karşın "yerleşik Washington siyaseti"nin temsilcisi olarak görülmemektedir.
Dolayısıyla Cumhuriyetçi Parti'de Trump'a ivme kazandıran, toplumu değil çıkar grupları ve büyük lobileri düşündüğüne inanılan "yerleşik Washington siyaseti"ne duyulan yaygın tepki, Sanders'ın de yelkenlerini şişirmektedir.
Sanders'ın başkan adayı olamayacak olması, Trump'ın aday gösterilmemesi için de Cumhuriyetçi Parti yöneticilerinin her türlü yolu deneyecekleri gerçeği Amerikan siyasetindeki ciddî değişimin göz ardı edilmesine neden olmamalıdır. Birbirinden son derece farklı bu iki liderin ortak noktası, Cumhuriyetçi Parti'nin daha "sağ" Demokratik Parti'nin ise daha "sol"a kaydığı, ana akım siyasetin ise Amerikan ölçülerinde "radikalleştiği" bu değişimi ete kemiğe büründürmeleridir.
xxxxx
Hukuk denetiminin uzun süre vesayet rejimi tarafından kötüye kullanılmış olması ve “millî irade”nin tecellisini sağlama endişesi yeni toplumsal sözleşmede “hukukî denetim”in sınırlandırılmasına neden olmamalıdır
Yeni bir toplumsal sözleşme hazırlanması gündemimizde tekrar üst sıralara yükselirken, bu alandaki tartışma "sistem" üzerinde yoğunlaşmaktadır. Buna karşılık daha önemli olan "siyaset alanı" ve onun belirlenmesinde "hukuk denetimi"nin nasıl gerçekleşeceği konusuna genellikle bir "alt tartışma" olarak atıfta bulunulmaktadır.
Bu "alt tartışma"da yaygın kabûl gören tez, "siyaset"in hukuk dahil olmak üzere diğer alanlarla "âmir olma" merkezli, hiyerarşik ilişki kurmasının anlamlı olacağını savunmaktadır. Bu yaklaşımda "halk için" ama "halka rağmen" ilkesine dayalı "ilerlemeci tek parti" ideokrasisinin, altyapısı 1960 darbesi tarafından şekillendirilen vesayet logokrasisine evrilmesi, bunun ise doğrudan ve postmodern müdahalelerle yaşatılmasının yarattığı toplumsal tepki önemli rol oynamaktadır.
Yeni toplumsal sözleşmenin vesayetin yasal altyapısını ortadan kaldıracak ve onun "siyaset"i sınırlamasını önleyecek düzenlemeler getirmesi şüphesiz anlamlı olacaktır. Ancak bunun neticesinde siyasetin toplumda özerk alan bırakmaması, diğer yapılarla "millî hâkimiyet" yaklaşımının geçen asırdaki yorumu üzerinden hiyerarşik bir ilişki kurması ve "denetim dışı kalması" önemli sorunları beraberinde getirecektir.
Hâkimler devleti
Türkiye kuruluş süreci ve sonrasında "kuvvetler birliği"nin anlamlı bulunduğu, Rousseau'nun yanlış okunması neticesinde "volonté générale"in fren ve dengelerle denetlenmemesi gerektiği düşüncesinin egemen olduğu bir toplum olmuştur. "Hâkim"in "yorum yapan bireysel özgürlük savunucusu" değil "tartışmaya açık olmayan kanunları uygulayan uzman" olarak görüldüğü Fransız sistemini benimseyen hukuk geleneğimiz, en veciz anlatımını Édouard Lambert'in 1921'de yayınlanan Le gouvernement des juges et la lutte contre la législation sociale aux États-Unis kitabında bulan "hâkimler devleti tehdidi"ni içselleştirmekle kalmamış, "millet iradesi"ni kullanan "siyaset"in "hukuk" ile hiyerarşik bir ilişki kurmasının anlamlı olduğunu düşünmüştür.
Bu alanda 1960 sonrasında yaşanan değişim doğru okunmalıdır. Bu dönemde tek parti döneminde bir tehdit olarak görülen "hâkimler devleti"ne bakış ve "siyasethukuk" hiyerarşisindeki roller farklılaşmıştır.
Bu değişim, İsrail'den Yeni Zelanda ve Kanada'dan Japonya'ya ulaşan bir alanda yaşanan ve "yargı aktivizminin güçlenmesi" olarak tanımlanan akımla da uyum içinde olmuştur. Fransa'da 1958 yılındaki kuruluşu sonrasında "yargı aktivizmi"nden uzak kalmış olan Anayasa Konseyi'nin "sol"un 1981'de iktidara gelmesi sonrasında takındığı tavır, "hâkimler devleti karşıtlığı"nın kalesi olmuş bir toplumda dahi önemli bir değişimin yaşandığını ortaya koymaktadır.
Ancak bu değerlendirmeler yapılırken, Türkiye'nin zamanın ruhundaki değişimi suistimal etmiş olduğu gözden kaçırılmamalıdır. Türkiye, bu süreçte, "bireysel özgürlükler"i koruma kaygısı bulunmayan, siyaset alanının daraltmasını hedefleyen ve logokratik söylemi dayatma amaçlı vesayetin iktidar ortağı kimliğiyle "yorum" yapan güdümlü bir yargının "aktivizmi"ne marûz kalmıştır. Bu ise "kuvvetler ayrılığı"na dayanan bir dengeyi değil jüristokrasinin diğer vesayet kurumları ile birlikte egemen olacağı hegemonik bir ilişkiyi hayata geçirmeye çalışmıştır.
Türban kararları ile "bireysel özgürlük savunucusu" değil "kısıtlayıcısı" olarak yorum yapan; parti kapatarak, cumhurbaşkanı seçimine müdahale ederek "siyaset alanını daraltma"ya çalışan yüksek yargı, hukukî denetimi araçsallaştırarak "vesayet"i yasal kılıfa büründürme işlevini üstlenmiştir.
Siyaset ve hukuk denetimi
Uzun süre bir "kanun" devleti olan, daha sonra ise hukuk denetiminin vesayet hizmetindeki jüristokrasi eliyle ve "siyaset alanını daraltma" amacıyla yapıldığı bir toplumda güçlenen siyasetin hegemonist yaklaşıma yönelmesi şaşırtıcı bulunmayabilir.
1950 sonrasında kısa aralıklar ve darbe yönetimleri dışında siyaseti şekillendiren kalkınmacı muhafazakârlığın bu yaklaşımı "millî irade" yorumuyla tahkim etmesi sorunu daha da çetrefil hale getirmektedir.
Bu tarihî ve düşünsel arka planın yanı sıra "hukukî denetim"in "siyaset" tarafından hoş görülmeyen bir işlev olduğu ortadadır. ABD gibi, Fransız siyasetinde küçümseme ifadesi olan "hâkimler devleti (le gouvernement des juges)" etiketini övünçle sahiplenen bir toplumda dahi Supreme Court'un New Deal programlarını engellediğini düşünen Franklin Roosevelt'in mahkemeyi çok sayıda ilâve hâkim atayarak yeniden yapılandırma (Court packing plan) girişiminde bulunduğu hatırlanırsa bunun "siyaset-hukuk" ilişkisinin doğasında varolduğu görülecektir.
Son tahlilde "hâkimler" ideal hukuk programı yüklenmiş androidlerden değil toplum içinde yaşayan, belirli dünya görüşlerini sahiplenen ve siyasal tercihleri olan uzmanlardan seçilmekte ve değişik konularda farklı yorumlar yapabilmektedir. "Hâkim" aynı konuda farklı "yorum" yapması mümkün olmayan bir memur olsaydı bugün ABD'de Supreme Court'a hâkim atamasının hangi partiye mensup başkan tarafından yapılacağı konusunda ölesiye bir mücadele verilmezdi.
Benzer şekilde "hukukî denetim"in halkın doğrudan yönetimi önünde engel oluşturma eğilimi içerdiği sadece "millî irade" yorumumuzu aldığımız Fransa'da değil, James Bradley Thayer benzeri hukukçuların eleştirilerinden beri ABD'de de dile getirilmektedir.
Yeni sözleşme
Süreç içindeki olumsuz deneyimlerimiz, "siyaset-hukuk" ilişkisinin doğasında varolan çatışma ve "millî irade"nin örselenmesi kaygısı yeni toplumsal sözleşme hazırlanırken "hukukî denetim"in asgarîye indirildiği bir tasavvurun revaç bulmasına neden olmamalıdır.
Bunun yapıldığı ve "millî irade"yi koruma adına "siyaset"in hukukun da dahil olduğu tüm alanlarla hiyerarşik ve tahakküm temelli ilişki tesis ettiği bir yapı Türkiye'yi "bireysel özgürlük"lerin daha iyi korunduğu bir toplum haline gelmez.
Yargı aktivizmi ve jüristokrasi tehdidinin bertaraf edilmesi için kuvvetler ayrılığından taviz veren "siyaset" hegemonyası yaratılması, nezleden koruma amacıyla kemoterapi tedavisi uygulanmasına benzer bir girişim niteliği arzedecektir.
Yüksek mahkeme "yorumları"nın tüm toplumsal kesimleri memnun etmesi mümkün değildir. Ama bu "yorumlar" yargı aktivizmi amacı ve "ideokratik ilkeleri muhafaza" kaygısıyla değil "bireysel özgürlükleri savunma" adına yapıldığı sürece demokratikleşmeye katkıda bulunacaklardır.
Bu çerçevede yeni toplumsal sözleşme hazırlanırken, "siyaset"in alanı, diğer yapılarla ilişkisi ve "hukukî denetimi"nin en az "sistem" kadar tartışmamız gereken konular olduğunu unutmamak yararlı olacaktır...
xxxxxxxxxxx
.
Dünya “biz”i parçalamak için mi savaştı?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
26.11.2018 00:00
Yazı Boyutu
Birinci Dünya Savaşı'nın "unutulması" konulu yazıma ilişkin okuyucu mesajları, harbin aslî nedeninin "Osmanlı Devleti'nin parçalanması" ve "Türklerin cezalandırılması" olduğu tezinin toplum nezdinde revaç gördüğünü ortaya koymaktadır.
"Kendi merkezli tarih" yapımının çarpıcı örneği olan bu tez, savaş sonrası gerçekliğinden geriye bakarak bunu doğuracak teleolojik bir süreci inşa etmektedir. Halbuki, 1915 İstanbul Anlaşması, 1916 Sykes-Picot- Sazonov uzlaşması benzeri girişimler, Ağustos 1914 öncesinde hazırlanmış bir "parçalamaplanı"nın sonucu değil "bizatihi savaşın" ürünüdür. Bir diğer örnek üzerinden değerlendirecek olursak, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu da 1918 sonrasında parçalanmış, ama savaş bu amaçla yapılmamıştır.
1914 Temmuzu'nda Osmanlı
Temmuz Krizi patladığında Osmanlı devleti "parçalanması uğruna" daha sonraküresel boyut kazanacak bir Avrupa savaşı çıkarılacak bir ülke olmaktan fazlasıyla uzaktı.
Trablusgarb Harbi (1911-12) Afrikayı Osmanî'deki fiilî egemenliği sonlandırmış, Balkan Savaşları (1912-13) ise Batı sınırlarını Adriyatik'ten Edirne'ye taşıyarak Gordion düğümü haline gelmiş "Makedonya Sorunu"na sürpriz bir çözüm getirmişti. Daha da önemli olarak Avrupa-yı Osmanî'nin büyük kısmının terki neticesinde "Doğu Sorunu (Eastern Question/Question d'Orient)" maziye karışmıştı.
Gelişmeler, Osmanlı merkezini, dış ilişkilerde Düvel-i Muazzama ile mevcut sorunları çözüme bağlama, iç siyasette ise gerilimi düşürücü politikalar izlemeye yöneltmişti. İngiltere ile yapılan kapsamlı pazarlıklar neticesinde Arabistan yarımadası nüfûz bölgelerine ayrılmış, yarımadanın güneyi ile Kuveyt, Katar, Bahreyn benzeri bölgeler üzerindeki Britanya kontrolünün kabûlü karşılığında fiilen Abdülaziz El Sa'ud kontrolüne geçmiş olan Necd ve el-Hasa Osmanlı toprağı olarak tanınmıştır. Ortada kalan Vahhabi lider 1914 Mayısı'nda Osmanlı valisi olmayı kabûllenmek zorunda kalacaktır.
Daha önce Da'an uzlaşması ile Zeydîlere tavizler veren Osmanlı yönetimi on binlerce hayata mâl olan Yemen meselesini çözmüş olduğundan, yarımadada, Muhammed Ali el-İdrisî'nin Asir'de İtalyan desteği ile ayakta duran sufî devleti dışında sorun kalmamış durumdaydı.
Bulgar, Makedon, Sırp ve Ulah unsurların imparatorluktan koptuğu, Rum nüfûsun ciddî ölçüde azaldığı Balkan Savaşı sonrası ortamında, bir diğer uzun süreli mesele olan Ermeni reformu da 1914 Şubatı'nda çözüme bağlanmış, ıslahâtı uygulayacak Hollandalı ve Norveçli müfettişlerin atamaları gerçekleşmişti.
İmparatorluğun milliyetçiliğe yönelen Müslüman ağırlıklı unsurlarından Arnavutlar bağımsızlıklarını kazanmış, 1913 Paris kongresi sonrasında Araplar ile reform paketi üzerinde uzlaşma sağlanmış, bunun neticesinde Arap nüfûsun çoğunluğu teşkil ettiği vilâyetlere Arapça bilen memurlar atanmış, Darülfünûn bünyesinde Arapça Tedrisat Komisyonu kurulmuş ve Abdülhamid Zehravî Efendi'nin Âyân âzâlığına getirilmesi benzeri üst düzey görevlendirmeler yapılmıştı. Rüşeym halindeki Kürt proto milliyetçiliği ise bu dönemde siyasî değil kültürel bir hareket niteliği taşıyordu.
Ekonomik açıdan da Avrupa'ya bağımlı, borcunun anapara ve faizini Düyûn-i Umumiye aracılığıyla ödeyen, geniş pazarı düşük gümrük tarifeleriyle ithalata açık tutulan, Musul petrolleri, 1914 Foreign Office Anlaşması çerçevesinde İngiltere, Fransa ve Almanya'nın hisselerini paylaşacağı, sadece adı "Türk," Turkish Petroleum Company tarafından çıkartılacak Osmanlı Devleti'nin ortadan kaldırılması değil yaşaması avantajlı görülüyordu.
Dolayısıyla, Doğu Sorunu'nun geride kaldığı, sömürgeciliğin hedefindeki Afrika topraklarının terk edildiği, Arabistan'da İngiliz nüfûz alanının tanındığı, bölgesel liderlerle muhtariyet karşılığında uzlaşıldığı, Ermeni reformunu istemeyerek de olsa kabûl etmiş, Arap taleplerini cevaplamaya çalışan, ekonomisi kontrol altındaki Osmanlı devletini "parçalamak" için "realpolitik"in dayattığı bir neden bulunmuyordu.
1914 Temmuzu'na gelindiğinde Rusya'nın Boğazlar üzerindeki tarihî yayılma arzusu dışında Avrupa güçleri açısından doğrudan hedeflenen bir Osmanlı bölgesi kalmamış gibiydi. 1907'deki antant pazarlıkları ve 1908 Reval mülâkatında dile getirilen Rus taleplerine İngiltere tarafından "konunun uygun bir zaman ve fırsatın doğması durumunda ele alınabileceği" cevabı verilmişti.
İngiltere ve 1915'te beklenmedik şekilde işi yokuşa süren Fransa'nın olağanüstü şartlar oluşmadan Boğazlar'ı Rus egemenliğine sokacak bir uzlaşmayı onaylamaları zordu. İstanbul Anlaşması'nı (1915) mümkün kılan savaşın yarattığı olağanüstü koşullardı. Temmuz Krizi sonrasında Rusya'nın "Osmanlı tarafsızlığı" karşılığında verilebilecek tavizler alanında müttefikler içinde en ileri gideni olduğu da unutulmamalıdır.
Arap hilâfetinin hayata geçirilmesi, Ermeni reformunun uzun vâdede bağımsızlığa dönüşmesi benzeri tezler Avrupa siyaset ve diplomasi mehâfilinde dolaşıyordu. Ancak 1914 Temmuzu'na gelindiğinde bunlar el altında tutulacak seçenekler olma ötesine geçmemiş, siyaset haline getirilmemişti.
Savaşa giriş
Bu açıdan bakıldığında, Başbakan Asquith'in 1914 Kasımı'nda İngiltere'nin"Osmanlı hâkimiyetinin sadece Avrupa'da değil Asya'da da selâsınıokutacağı (orijinal ifadede 'ölüm çanını çaldıracağı')"nı dile getirmesi savaş öncesinde "parçalama planları" yapıldığına işaret etmiyordu.
Ağustos 1914'te kısa sürecek bir "Avrupa Savaşı"nın yaşanacağı varsayıldığından Osmanlı'nın buna dahil olması da taraftar bulmamıştı.
İngiltere, Fransa ve bilhassa Rusya "10 yıllık toprak bütünlüğü garantisi ve kapitülâsyonların savaş bitiminde liberal yaklaşımla değerlendirilmesi" karşılığında "Osmanlı tarafsızlığı"nı satın almaya çalışırken, Almanya'da hükûmet, askerî kumanda heyeti, İstanbul'daki büyükelçi ve misyon komutanı Liman von Sanders böylesi bir savaşta "yük olmaktan başka işe yaramayacak" Osmanlı devletinin, barış masasına galip olarak oturmasının sakıncalarını dile getirmişlerdi.
Günümüzden bakıldığında Osmanlı yıkılışını hazırladığı yorumu yapılabilecek 2 Ağustos ittifakı da altı yıldır büyük devlet koruyuculuğunu sağlamak için her kapıyı çalan Bâb-ı Âlî'nin gayreti ve II. Wilhelm'in itirazları dinlememesi neticesinde imzalanabilmiştir.
Bir diplomatik başarı olan ittifak Osmanlı'nın savaşa girişini zorunlu kılmıyordu. Ancak asimetrik ittifakı yönetememe Osmanlı'nın sonunu getiren yolun taşlarını döşeyecektir.
Bu, Osmanlı'nın dahil olmasının Harb-i Umumî'yi etkilemediği anlamına gelmez. Buna karşılık, Ağustos 1914'te dünyanın bizi "parçalamak amacı" ile silaha sarılmadığının altı çizilmelidir. İstiklâl Harbi de asırlık "parçalama planı"na değil savaş mağluplarına dayatılan karakuşî "yeni düzen"e başkaldırıştır.
.
Unuttuğumuz savaş
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
19.11.2018 00:00
Yazı Boyutu
Birinci Dünya Savaşı'nın sona erişinin yüzüncü yıldönümü nedeniyle tüm dünyada kapsamlı etkinlikler düzenlendi. Bu harbin önemli aktörlerinden birisinin önde gelen mirâsçısı durumundaki Türkiye'deki alâka sınırlı olurken, Paris'te düzenlenen anma törenine katılım da "Mondros'u mu kutluyoruz?" düzeyinde eleştirilerle sorgulandı.
Konuya toplumumuzda gösterilen düşük seviyeli ilgi ve milyonlarca hayata mâl olan bu olayı "iyiler-kötüler" ve "muzafferler-mağluplar" benzeri eksenlerde yeniden inşa yerine "ortak hafıza" üzerinden tarihselleştirme amacına hizmet eden törenlere katılıma yöneltilen eleştiriler doğal neden olduğu varsayılabilecek "tarihi önemsememe" davranışından kaynaklanmamaktadır.
Toplumumuz, tam tersine, günceli, onun oluşumunu kaçınılmaz kılan "teleolojiktarih"e başvurmadan, geçmiş ile günümüz olay ve kahramanları arasında özdeşleştirmeler yapmadan değerlendirememektedir.
Dolayısıyla I. Dünya Savaşı cesametindeki bir olayın sona erişinin yüzüncü yıldönümünün medyada sınırlı yer bulması, Almanya ve Bulgaristan'da gündeme gelmeyen "Mağlubiyetimizi mi kutlayacağız?" eleştirisinin dillendirilmesinin "tarih"e yönelik genel bir ilgisizlikten kaynaklandığı söylenemez.
Bu davranış biçimi, büyük çapta, I. Dünya Savaşı'nın "geçmişi günümüze taşıyanteleolojik şablonlarımız"daki yerinden kaynaklanmaktadır.
Savaşları bitirecek savaş
Charles Péguy 1913'te dünyanın son otuz yıllık zaman diliminde Hz. İsa'dan o güne kadar yaşananlardan fazla bir değişime uğradığını vurgulamıştı. KendisiBirinci Marne muharebesinden bir gün önce vurularak öldüğünde, Temmuz Krizi öncesi dünya nostaljik bir altın çağa dönüşmüş durumdaydı.
Büyük Harp sonrasında 1914 öncesi dünyasına atıfta bulunmak için üretilen deyimler de bu özlemi dile getirir. Büyük yıkım sonrasında 1871- 1914 arası Avrupa'da "Belle Époque (Güzel Çağ)" olarak kavramsallaştırılmıştır.
Amerika'da ise İç Savaş ile yirminci yüzyıl başı arasını kapsayan zaman dilimini tanımlamak için Mark Twain ve Charles Dudley Warner'ın romanının başlığından uyarlanarak, "Gilded Age (Yaldızlı / Parlak Çağ)" ifadesi tercih olunmuştur.
Bunun nedeni barış, refah, teknolojik gelişmelerin damga vurduğu, 1873'te başlayan "Uzun Depresyon"un nihayete ermesi sonrasında ekonomik gelişmenin de yeniden ivme kazandığı, bireylerin geleceğe ümitle baktığı bir döneme duyulan özlemdir.
1914 Ağustosu'nda göz kamaştırıcı törenlerle, çiçek yağmurları altında cepheye uğurlananların en geç Noel'de evlerine dönmüş olacağının düşünülmesine karşılık 1918 Kasımı'na gelindiğinde, savaş tüm dünyayı altüst etmiş, evvelce yaşanmamış ölçekteki yıkıma neden olmuştu. Bunun yanı sıra mücadelenin "Savaşları Sona Erdirecek Savaş" olacağı yolundaki tezler de doğrulanmamıştı.
Kosmosun oluşumundan insanlığın 1920'ye kadarki gelişimini Darwinist yaklaşımla tahlil eden çalışması Erken Cumhuriyet tarih öğretiminini şekillendirecek H. G. Wells'in geliştirdiği "tüm savaşları sonlandıracak,kötülüğü ortadan kaldıracak savaş" tezi, Bertrand Russell'ın da dile getirdiği gibi ancak "savaşı futbol maçına benzeten cahil kişilerin" inanacağı bir kehânet idi. Buna karşılık, I. Dünya Harbi'nin Fransa'da "La Der des Ders (Sonuncuların Sonuncusu)" olarak adlandırılmasının da ortaya koyduğu gibi bu konuda yaygın bir beklenti oluşmuştu.
Ancak "Büyük Savaş" tüm savaşları sona erdirmediği gibi Lloyd George ve Georges Clemenceau önderliğinde mağluplara dayatılan mücâzat temelli "barış" da "tüm barış"ı ortadan kaldırmıştır.
Neden "unutuyoruz?"
Eski bir asker ve Harb-i Umumî'nin önde gelen savaş muhabirlerinden CharlesRepington 1920'de yayımladığı kitabına "The First World War (Birinci Dünya Savaşı)" adını vermeyi uygun görmüştü. Gerçekten de "barışı sona erdiren barış"ın daha büyük bir "ikinci" yıkımın altyapısını hazırladığını görememek imkânsız gibiydi.
İstiklâl Harbi bu karakuşî "barış" dayatmasına ilk ciddî itiraz ve direnişi dile getirmiş; ama "Doğu"da gerçekleşen bir Türk-Yunan çatışmasına indirgenmesi, ondan gerekli derslerin çıkarılmasına engel olmuştur.
Coğrafyasındaki devletlerin önemli bölümü gibi Türkiye de I. Dünya Savaşı'nın ürünüdür. Buna karşılık, sınırları savaş galipleri tarafından çizilen ve "mandat" idaresi altına yerleştirilen devletlerden "yeni düzen" ve dayatmalara itiraz neticesinde kurulmuş olma niteliğiyle farklılaşır.
Dolayısıyla, Türkiye'de I. Dünya Savaşı'na gösterilen ilgisizlik şaşırtıcı görülebilir.
Bunun en önemli nedeni ancak "ortak hafıza" geliştirerek yapılabilecek "hatırlama," "acıyı anlama," "ders çıkarma" ve "tarihselleştirme"nin toplumumuzda gerçekleştirilememesidir.
Bunun yanı sıra Avrupa ülkeleri ile Amerika'nın tersine iki savaş arası dönemi "altın çağlaştıran" Türkiye'de yirminci yüzyıl başlarının "Güzel" ya da "Yaldızlı" bir dönem olarak kavramsallaştırılmaması da söz konusu "unutma"da rol oynamaktadır.
Birinci Dünya Savaşı'nı "mağlubiyet" ve "ihanet" sorunsalları çerçevesinde değerlendirmenin ötesine geçemeyen, topluma uzun süre "Almanya mağlup olduğu için yenilmiş sayıldığımız" tezinin benimsettirilmeye çalışıldığı Türkiye'de olaya "ortak hafıza" çerçevesinde bakılamamakta, bunun yerine tüm dünyayı değiştiren bir gelişmenin "kendi savaşımız"a dönüştürülmesine çalışılmaktadır.
Savaşın "bizi parçalamak" için çıkarılmış olduğu iddiasından hareketle, çok uluslu imparatorluk harbini ulus-devlet mücadelesine dönüştüren, "Harb-i Umumî"yi kurucu lider kahramanlığı üzerinden değerlendirerek "Çanakkale" dışında kalan kısımlarını önemsizleştiren yaklaşım "kendi merkezli" bir kurgu yaratmaktadır.
Bunun neticesinde de I. Dünya Savaşı, bugünkü anlamıyla "biz"e karşı hayata geçirilmiş, başarıya ulaşması İstiklâl Savaşı ile engellenebilmiş bir "komplo," "mağlubiyet" ise "zafer"e dönüştürülmektedir. İnşa edilen bu tarih "zafer"e odaklanmakta, 1914- 18 arasında yaşananlar ise bir arka plan vazifesi görmektedir.
Bu yaklaşım Paris toplantısının ana fikri olan "ortak akıl" oluşturularak "kimsenindışında kalamadığı yıkım"ın anlaşılması, yaşanan büyük trajediden "dersçıkarılması" ve tarihselleştirme yapılmasını imkânsız hâle getirmektedir. Bu çerçevede değerlendirildiğinde modern Türkiye'nin de dahil olduğu yeni dünyayı doğuran "I. Dünya Savaşı"nın unutulması, daha doğru bir ifade ile, ulus-devletin şekillenmesine katkıda bulunduğu varsayılan teleolojik kilometre taşları dışında "hatırlanmamaya çalışılması" şaşırtıcı değildir.
Her konuda "tarihselleştirememe" sorununu aşamayan Türkiye için "I. DünyaSavaşı" bile bir istisnâ oluşturmamaktadır...
.11 Kasım 2018, Pazar
M. ŞÜKRÜ HANİOĞLU
İstiklâl Marşı’nı okuyarak ırkçılık mı yapıyoruz?
ADVERTISING
"Öğrenci andı" ritüelini savunan siyasetçiler, son günlerde, İstiklâl Marşı'nda açık "ırkçılık" vurguları bulunduğu gerekçesiyle çok daha masum içeriğe sahip olduğunu düşündükleri söz konusu yemine karşı çıkılmamasını talep etmektedir.
İlk bakışta, "mugalatacehalet melezi" böylesi bir tezin çürütülmesinin gereksiz olduğu düşünülebilir. Buna karşılık, "millet" ve "millî" kavramlarında olduğu gibi "ırk"ın da güncel anlamından yola çıkarak yapılan retrospektif yorumlar ciddî hatalara düşülmesine neden olduğu için konunun değerlendirilmesi yararlı olacaktır.
Yeni kavramlar, eski kelimeler
Modernlik sonrası gerçekliğine cevap vermeye çalışan tüm toplumlarda görüldüğü gibi Osmanlı entelektüelleri de değişim sürecinde yeni bir siyaset lisanı yaratmaya çalışmışlardır. Bu çerçevede "vatan," "millet," "kavim" benzeri kelimeler "yeni" kavramları tanımlama amacıyla kullanılmıştır. Örneğin, kişinin "doğup büyüdüğü" yer anlamındaki "vatan" kelimesi çok daha geniş ve soyut bir kavramı dile getirmeye, "dinî cemaat"e atıfta bulunan "millet," "nation" karşılığı olarak istimâl olunmaya, "kavmiyetçilik" ise "milliyetçilik/ nasyonalizm"i ifade etmeye başlamıştır.
Bunun neticesinde aynı kelimeler farklı mânâlarda kullanılmış, Namık Kemal "vatan" ile yeni bir kavramı dile getirirken, Osmanlı gazetelerinde "ticaret için azimet buyurdukları Dersaadet'ten vatanları olan Manisa'ya avdet ettiler" benzeri açıklamalar yer alabilmiştir. Benzer şekilde "Osmanlı milleti" ile "Ermeni Katolik milleti" eşzamanlı olarak kullanılabilmiş, Müslümanlar "millet- i merhume"nin mensubu olduklarını düşünmüşlerdir.
Damar, nesil, sülâle, soy, neseb, cins anlamları taşıyan "ırk" sözcüğü de bu çerçevede değişik kavramlara atıfta bulunmaya başlamıştır. Bu Osmanlı toplumuna özgü bir gelişme olmamıştır. Avrupa lisanlarında da benzer karşılıkları bulunan "race/ırk ('rasse/ırk' kelimesi Almancada ancak on sekizinci asırda kullanıma girmiştir)" Batı'da on altıncı asır sonrasında "millet" ve "milliyet"leri, Kant'ın "dört temel ırkı (Grundrassen)" ele alan 1775 tarihli eseri, Blumenbach'ın çalışmaları akabinde ivme kazanan fizikî/biyolojik antropoloji araştırmaları ve ilerleyen dönemlerde de Darwinizmin etkisiyle yeni kavramsallaştırmalara işaret etmeye başlamıştır.
Ancak Osmanlı ve Batı toplumlarında "ırk"ın eski anlamlarında da istimâli sürmüştür. Örneğin, Türbedâr Ahmed Amiş Efendi, gençliğinde Yanık Selvi (Sevlievo) Bektaşî dergâhına giderek Sadık Efendi'ye intisab etmek istediğinde kendisine "oğlum daha gençsin, vaktin gelince ırkı temiz birisi gelib seni bulunduğun yerde irşâd eder" cevabı verilmiştir.
Buna karşılık Jön Türk neşriyatında Türklerin "ırk-ı asfer (sarı ırk)"a değil "ırk-ı ebyaz (beyaz ırk)"a ait olduğu vurgulanırken, Yusuf Akçura "Üç Tarz-ı Siyaset" çalışmasında Osmanlı devletinin önündeki en anlamlı seçeneğin "ırk esasına müstenid Türk milliyetçiliği" olduğunu dile getirmiştir.
"Türk Yurdu" dergisi de Cemaleddin Efganî'nin Hindistan'da "Makalât-ı Cemâliye" başlığıyla neşrolunan derlemesi içinde "lisan birliği"nin önemine değinen yazısının tercümesini 1912'de "Vahdet-i Cinsiye (Irkiye) Felsefesi" başlığı altında yayımlamıştır. Efganî'nin "cins/cinsiyet" ifadeleri, çeviriyi yapan Resulzâde Mehmed Emin tarafından Türkçeye bazen "ırk" bazen de "milliyet" sözcükleriyle aktarılmıştır. "Millet"e atıf, "ırk"ın bu dönemdeki yaygın anlamını yansıtmıştır.
Batı toplumlarında "race" kelimesinin kullanımı alanında da benzer bir gelişme yaşanmıştır. "Race/ ırk" bir yandan "iyi soydan gelme"ye atıfta bulunmayı sürdürürken, frenoloji çalışmaları ile antropometrik ölçümleri "bilimsel analiz aracı" olarak sunan, "sarı ve siyah ırklar"ın düşük kalitesini vurgulayan antropoloji çalışmaları "race/ırk"ı farklı bir anlamda kullanmışlardır.
Kavram bu dönemde Batı'daki yaygın kullanımında da "milliyet/etnik gruplar"a atıfta bulunmuştur. Örneğin, 1908'de Scotus Viator takma adı ile "Racial Problems in Hungary" kitabını kaleme alan R. W. Seton-Watson çalışmasında "ırk problemleri"ne değil Sloven ve Rumenler gibi "milliyetler"in Macar yönetiminden kaynaklanan sorunlarına odaklanmıştır.
Mehmed Âkif'in "millet"i
"Irk" kavramının yaygın biçimde "millet/milliyet"e atıfta bulunması Birinci Dünya Savaşı sonrasında da sürmüştür. Örneğin, barış antlaşmalarında değişik milliyetler ve etnik azınlıklar için "Nationalitäten" karşılığı olarak "races" ifadesi tercih olunmuştur.
1918 sonrası Osmanlı kullanımında ise "ırk" ağırlıklı olarak mutasavver "Müslüman milleti" ile bileşenlerine atıfta bulunmuştur. Örneğin, "Misak-ı Millî," işgal altındaki Arap vilâyetleri dışında kalan bölgelerde yaşayan Müslümanların oluşturduğu, Mustafa Kemal Paşa'nın "muhtelif anâsır- ı İslâmiyeden mürekkeb" olduğunu vurgulayacağı bir "millet"i oluşturan unsurların "hukuki ırkiye"lerine vurgu yapmıştır. Bu günümüz anlamıyla "ırkçı" bir yorum değildir.
İslâmcılığın önde gelen simâlarından Mehmed Âkif'in İstiklâl Marşı'nı kaleme aldığı bu dönemde "ırk" ile "Müslüman milliyetçiliği"nin öznesi olan "millet"e atıfta bulunduğu şüphesizdir. Mehmed Âkif, "Berlin Hatırâları" manzûmesinin da ortaya koyduğu gibi "ırk"ın diğer anlamının da farkında olmuş; ama buna eleştirel yaklaşmıştır.
İlerleyen yıllarda yükselen "ırkçılık," Avrupa'da olduğu gibi Türkiye'de de "ırk"ın yaygın biçimde fizikî antropoloji temelli kavramsallaştırmalar ve bunlara dayanan "millet" tanımı için kullanımına yol açmıştır.
Örneğin, Türklerin "sarı ırka mensup olmadıklarını" ispatlaması için Eugène Pittard'ın yanına tez yazmaya gönderilen Âfet İnan, devlet desteğiyle 64,000 denek üzerinde yapılan antropometrik ölçümler neticesinde "millet"i, "brakisefal kafataslıların oluşturduğu ırk birliği" üzerinden tanımlar, Türkiye'nin "millî ırk toprağı olduğunu" savunurken, "Atsız Mecmua" Türklerin "Aryanî sayılması" gerekliliğine işaret etmiştir. 1942'de yayına başlayan "Gök-Börü" dergisi ise kelâm-ı kibâr olarak "Her Irkın Üstünde Türk Irkı!" ifadesini seçecektir. Bu süreçte "ırk"ın eski kullanımları bütünüyle terkolunmuştur.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında diğer mânâları sözlüklerde kalmış olan "ırk" kelimesi fazlasıyla olumsuz kavramsallaştırmalara atıfta bulunmaya başlamış ve "siyaseten doğru olmayan" bir sözcük haline gelmiştir.
"Irk"ın yaptığı atıflar alanında yaşanan değişimin ayrıntılarını bilmemek mümkündür. Buna karşılık, Birinci Meclis'in 1921'de millî marş olarak kabûl ettiği metindeki "kahraman ırkıma" ve "ırkıma yok izmihlâl" ifadelerinden "ırkçılık" türeterek otoriterlik savunusu yapmanın sadece bilgisizlikten kaynaklanmadığı ortadadır.
.
Otoriter ritüel ve söylemleri eleştirmek “Türklük” karşıtlığı mıdır?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
5.01.2018 00:00
Yazı Boyutu
İlköğrenim kurumlarında okutulmasına 1933'te başlanan ve süreç içinde metninde değişimler yapılan "Öğrenci Andı"nın kaldırılması işleminin Danıştay 8. Dairesi tarafından iptal edilmesi değişik açılardan tartışılmaktadır. Şaşırtıcı olan, iki savaş arası dönem otoriterliği ürünü bir metin ve ritüeli savunanların bunlara yönelik eleştirileri "Türklük" ve "Cumhuriyet" karşıtlığı olarak yaftalamalarıdır.
Doğrudan ya da "Ara Güler'in tabutu Türk bayrağına sarıldı, dolayısıyla 'Türküm' ifadesinin yer aldığı öğrenci andına da karşı çıkılmaması gerekir" meâlindeki mugalatât yardımıyla dile getirilen böylesi değerlendirmeler konunun çarpıtılmasına neden olmaktadır.
Benzer şekilde tartışmanın öğrenci andı metni yazarının kişilik, eğitim ve siyasal kariyeri üzerine yoğunlaşması da konunun özünden uzaklaşılmasına yol açmaktadır.
Otoriter ritüel
Ulus-devlet kurma ve millet inşa faaliyetlerinin "iki savaş arası dönem"de gerçekleşmesi Türkiye'de resmî ideolojiden kimliğe, milliyetçilik tanımından lider kültü yaratılmasına uzanan alanlarda derin tesirler icra etmiştir.
Kurucu kadronun 1908-1912 dönemi çoğulculuğu yerine 1913-1918 arası fiilî tek parti rejimini sürdürmeyi tercih etmesi de ilerleyen yıllarda Avrupa'da yükselen totaliter rejimlerin yeni "Cumhuriyet"in siyaset ve uygulamaları üzerinde etkili olmasını kolaylaştırmıştır.
Devlet-parti bütünleşmesi, fizikî antropoloji temelli millet inşa girişimi, hatadan münezzeh, insanüstü "Şef" kültü yaratılması, liderin görüşlerinden ideoloji üretilmesi, tarihin, "dünya medeniyetinin kurucu ve yayıcısı, tüm lisanların anası ilk dili konuşan öncü ırk" tezi çerçevesinde araçsallaştırılması benzeri uygulamalar ağırlıklı olarak iki savaş arası dönem sağ otoriter/totaliter rejimlerinden esinlenmiştir.
Dönemin siyasal kadroları içinde Almanya, İtalya ve Sovyetler Birliği'ndeki totaliter kurum ve uygulamaların Türkiye'ye uyarlanmasını isteyenler bilhassa 1930'ların ikinci yarısında ön plana çıkmışlardır. Bunlar arasında yasama organı üzerinde "Faşist Konsey" benzeri bir yapılanma oluşturma gibi talepleri dile getirenler dahi olmuş, ancak bunlar hayata geçirilmemiştir.
Bu açıdan değerlendirildiğinde "Öğrenci Andı"nın içerik ve biçim açısından iki savaş arası dönem otoriterliğinin ürünlerinden biri olduğu ortadadır. İlköğrenim çağındaki çocukları askerî düzen içinde toplayarak onlara, bireyin varlığını "kolektif bir yüce varlığa armağan olarak sunmasını" yücelten bir metni tekrarlatmanın dönem "Almanya ve İtalya"sı ile Sovyetler Birliği'ndeki benzerritüelleri andırdığı şüphesizdir.
Orijinal metinde bulunmayan "her şeyin borçlu olunduğu lidere bağlılık ve onun takipçisi olma" vurgusu ise bir darbe döneminde eklenerek söz konusu benzerlik pekiştirilmiştir.
Metni kaleme alan Dr. Reşit Galip'in çocukların anne ve babaları kadar "millet ve budun"a ait olduğunu ileri süren düşüncelerini yansıtan "Öğrenci Andı," bir "toplumsallaştırma aracı"ndan ziyade devletin bireyleri otoriterliği baskın bir ideolojik söylem çerçevesinde şekillendirmesi gayretinin ürünüdür.
Dolayısıyla "Öğrenci Andı"nın Büyük Britanya'dan kopuş ve kapsamlı göçmen kabûlü sonrasında "sadakat"in öncelik kazandığı ABD'de federal ve eyalet düzeyinde uygulanan "sadakat yeminleri"nin (loyalty oaths) uzantısı niteliğindeki "bağlılık vaadi (pledge of allegiance)" ile karşılaştırmak anlamlı değildir.
Okullara bayrak asılması hareketi örgütleyicilerinden Francis Bellamy'nin 1892'de kaleme aldığı söz konusu metin "herkes için özgürlük ve adalet" talebini dile getirerek "bayrak" ve "millet"e atıfta bulunduğu gibi ritüeli de militer bir töreni andırmaz.
Bunun yanı sıra "bağlılık vaadi," bilhassa "Tanrı" ifadesinin metne eklenmesi sonrasında, çoğunluğu eyalet yüksek mahkemeleri ve Anayasa Mahkemesi'ne havale olunan itirazların konusu olmuştur. Hawaii, Iowa, Wyoming benzeri eyaletler "vaat"in uygulanmasını zorunlu kılmamış, Anayasa Mahkemesi ise öğrencilerin "Amerikan bayrağını selamlama ve bağlılık vaadi okumayamecbur tutulamayacakları," bunun "ifade özgürlüğü ile çelişeceği"ni 1943'te karara bağlamıştır.
Kutsal emanet mi?
Türkiye'de Erken Cumhuriyet uygulamaları ile o dönemde "icat edilengelenekler"in kutsanması alanında toptancı yaklaşımın benimsenmesi "Öğrenci Andı" benzeri otoriter ritüellere meşruiyet zırhı ve dokunulmazlık sağlamaktadır.
İlköğrenim çağındaki çocuklara militer görünümlü ritüeller aracılığıyla "ne oldukları," "hayattaki hedeflerinin neler olduğu" ve "kimin izinde yürümeleri gerektiği" üzerine "zorunlu" ant içtirmek, "bunların niteliğinden/ kişiliğinden bağımsız olarak," anlamlı ve çoğulcu toplum ile uyumlu değildir.
"Öğrenci Andı"nın "birey"i kolektif varlık içinde "eritme" hedefli içeriği böylesi bir uygulamayı daha da sorunlu hale getirmektedir.
Erken Cumhuriyet döneminde "icat edilen tüm gelenekler"in, geliştirilen hertürlü tezin ve uygulanan bütün siyasetlerin "kutsal ve dokunulamaz" birer "emanet" olduğunu düşünmek dogmatik bir altın çağlaştırmanın ürünüdür. Bu yaklaşım katı biçimde benimsense hâlâ tek parti rejimini sürdürmemiz, "Şeflik" kurumunu muhafaza etmemiz, millet tanımını fizikî antropoloji temelinde yapmamız, öğrencilere Türk Tarih ve Dil Tezleri'nin varsayımlarınıbenimsettirmemiz gerekirdi.
Çoğulcu bir demokraside bunlar sürdürülemeyeceği gibi "Öğrenci Andı" benzeri otoriter bir ritüel ile çocuklara "zorunlu yemin" ettirilmesi de hayata geçirilemez. Bu uygulamanın Erken Cumhuriyet döneminde başlatılmış olması onun devamını gerekli kılmaz.
İki savaş arası dönem otoriterliği ürünü ritüelleri eleştirmenin, bunların çoğulcu toplumda yeri olamayacağını vurgulamanın "Türklük" ve "Cumhuriyet" düşmanlığı olarak yorumlanması ciddî bir kavram kargaşasıdır.
Bu tür uygulamaları tenkit, anılan kavramlara karşıtlık anlamına gelmediği gibi siyasal sosyalleştirmenin yapılmadığı bir toplum talebini de dile getirmez.
Buna karşılık, toplumsallaştırmanın militer törenler aracılığı ve otoriter ideolojilerin kimliklendirme, yaşam hedefi dayatma ve bireyi kolektif varlık içinde eritme yaklaşımları çerçevesinde hayata geçirilmesinin fazlasıyla sorunlu olduğunu vurgulamak gereklidir.
Bunlar yerine çocukları devletin ideolojik tercihleri çerçevesinde dilediğince yoğuracağı malzeme olarak görmeyerek, "özgür bireyler" olarak hayata hazırlamayı hedefleyen, değişik alanlarda seçimi onlar ile ailelerine bırakan, "hukukun üstünlüğü," "eşit vatandaşlık" ve "çoğulculuk kültürü"nü ön plana çıkartan toplumsallaştırma siyasetlerinin benimsenmesi yararlı olacaktır.
.
Temsilî demokrasi” krizinde Türkiye
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
30.10.2018 00:00
Yazı Boyutu
Geçen hafta Türkiye'nin "millî irade fetişizmi-vesayet" kısır döngüsünü kırarak "temsilî demokrasi"nin yaşadığı krizin yansımalarına çözüm aramasının gerekliliğini vurgulamıştık. Dile getirmeye çalıştığımız gibi, seçimlerin kendibaşına "yönetilenlerin aynı zamanda yönettiği," sorunsuz bir "temsilîdemokrasi" sağladığına duyulan inanç ve sistemin "oyokrasi"ye dönüşümününpanzehirinin "bürokratik vesayet" olduğu yaklaşımları Türkiye'yi anlamsız bir kutuplaşmaya sürüklemiştir.
Bunun neticesinde egemen demokrasi tasavvurumuz yetmiş yıl öncesi değer ve koşullarına dayanmayı sürdürürken, bu alanda geliştirilebilen karşıt tasavvur ise "iki savaş arası dönem otoriterliğinin demokratikleştirilmesi" ötesine geçememektedir.
Tasavvurların güncellikle uyumsuzluğu, "nasıl yönetileceği"nden ziyade "kimin yöneteceği"ne odaklanan, "kazanan hepsini alır" temelli siyaset anlayışı ve lider oligarşisinin egemen olduğu parti yapılanmaları ile birleştiğinde, toplumdan ayrışan bir "siyaset sınıfı"nın merkezinde yer aldığı, "katılım"ın ise asgarî seviyede kaldığı, sorunlu bir "demokrasi"nin şekillenmesine neden olmaktadır.
"Temsilî"nin dönüşümü
Pierre Rosanvallon ve Bernard Manin benzeri demokrasi tarihi araştırmacıları"modern demokrasi"nin "krizi"nin söz konusu olmadığı bir dönem yaşanmadığının altını çizmektedir. Ancak küresel ölçekli ve "yapısal" nitelikligüncel buhran tartışılırken üzerinde birleşilen nokta "çağdaş demokrasi"nin"temsilî" ötesine taşınma (post-representative) aşamasına geldiğidir.
Temsilî demokrasi post-modern toplumun "katılım" ve "çoğulculuk" alanlarındaki taleplerine cevap vermekte fazlasıyla yetersiz kalmaktadır.
Bunun doğurduğu toplumsal tepki ise "popülarizm" ve "yönetiminbaşkanlaşması"nı beslemenin yanı sıra parti program ve hedefleri çerçevesinde siyaset yapma yerine "adaletsiz olduğu düşünülen" gelişmelere karşı kendiliğinden gelişen, olay bazlı "protestoculuk"u öne çıkartmaktadır.
Yaşanan iletişim devriminin de katkısıyla günümüz "temsilî demokrasisi"nde "siyasal aktivizm" "parti programı hayata geçirmek"ten ziyade "tepkigösterme"ye odaklanmaktadır.
Günümüzdeki demokrasi buhranının "temsilî" modelin "katılımcı demokrasi"yi hayata geçirmekteki yetersizliğinden kaynaklanması, onun yapısal bir dönüşüm yaşanmadan sürdürülebilmesini imkânsız kılmaktadır.
İki yıl önce "temsilî demokrasi"nin krizi üzerine Avustralya Parlamentosu'nda konuşan Profesör Simon Tormey, bu model ve doğurduğu ana akım siyasetin günümüzde işlevsiz hale geldiğini, buna karşılık, henüz yeni bir yaklaşımın benimsenmemesi nedeniyle bir "arada kalınma" durumunda bulunulduğunu dile getirmiştir.
Seçeneklere yoğunlaşma
Bu "arada kalış,"1980 ve 90'larda Jürgen Habermas ve John Rawls tarafındandile getirilen "müzakereci (deliberative) demokrasi" ve "demokratik adalet" modellerine yeni seçeneklerin eklenmesine neden olmuştur. Katılımcı(participatory), dönüşlü/yansıtıcı (reflexive), müdahaleci (interventionist), birliksel(associative), etkileyici (expressive) benzeri "demokrasi" modelleri katılımın dikey biçim ve "seçim"e indirgendiği, "siyaset sınıfı"nın aristokrasi ya da bürokrasi benzeri "toplumdan kopuk" ve "yukarıdan bakan" bir katmana dönüştüğü "temsilî" örneği dönüştürmeyi hedeflemektedir.
Bu modellere ek olarak "siyaset"i "şeffaflık, ulaşılabilirlik, denetlenebilirlik" benzeri ilkelerden oluşan bir demokratik "değerler sistemi"ne bağımlı kılarak geleneksel "temsil kurumları"nı ıslâh etme, yerel idareleri küçük birimlere bölerek tabanda geniş katılım sağlama ve sivil toplumun kesintisiz müdahalesini düzenleme benzeri öneriler de yaygın biçimde tartışılmaktadır.
Bu çerçevede, siyaset bilimcilerden yasama organlarına ulaşan bir yelpazede arayışlar sürdürülmekte, değişik çözüm önerileri getirilmektedir.
Bunların hepsinin de vurguladığı gibi günümüz "temsilî demokrasi" krizinin Gordion düğümü ancak "katılım"ın sürekli hale getirilmesi ve yatay biçimleri kapsaması ile çözülebilecektir.
Bunu sağlamak amacıyla kuramsal yayınlar, geniş katılımlı konferanslar kadar uygulamaya yönelik öncü girişimler de hayata geçirilmektedir.
Örneğin önde gelen demokrasi kuramcılarından Rosanvallon'un başlattığı "Görünmeyenlerin Parlamentosu" girişimi, sesini duyuramayan ve topluma yabancılaşan "siyaset sınıfı"nın radarına giremeyen "ortalama" insanlara kanal açmakla kalmayarak, bireylerin kendilerininki dışında kalan katmanların sorunlarını anlamalarına yardımcı olmaktadır. Bu tür bireyler tarafından dile getirilerek geniş olanları küçük risâleler şeklinde basılan, diğerleri ise web sitesinde yayımlanan "gerçek yaşam anlatıları" toplumun görünmeyenlerini "herkesin üyesi olabildiği" bir "parlamento"nun temsilcileri durumuna getirmektedir.
Avustralya Parlamentosu benzeri kurumlar, hızla zemin kaybeden "temsilîdemokrasi"nin güncel krizi ve geliştirilebilecek yeni demokrasi modelleri konusunda oturumlar düzenlemekte, "katılım"ı genişletmeye çalışmaktadır. Bu çerçevede İsrail'de 2001'de siyasal iktidarların onları iktidara getiren seçimlerde oy kullanamayan gelecek nesilleri bağlayıcı kararlar almasını denetleyecek bir "Gelecek Nesiller Komisyonu" kurulmuş, ancak karar alma sürecini ağırlaştırdığı gerekçesiyle beş yıl sonra lağvolunmuştur.
Bu gayret ve girişimlerin somut neticeler ortaya koymadığı, Rosanvallon'un "parlamentosu" benzeri öncü deneyimlerin ütopik niteliklerinin ağır bastığı ortadadır.
Türkiye ve kriz
Türkiye açısından önemli olan, küresel sorgulamaya tabi tutulan "temsilîdemokrasi"nin sorunları ile değişik seçeneklerin neredeyse hiç tartışılmaması,mevcudun "ideal" olduğunun düşünülmesidir.
Bunun istisnâsı gündemimizde kısa süre kalan "ileri demokrasi" kavramsallaştırmasıdır. Temsilî demokrasinin küresel ölçekli krizinden ziyade kendi örneğimizdeki yapısal sorunların giderilmesine atıfta bulunan bu muğlâk ifadenin de içi doldurulamamıştır.
Temsilî demokrasinin yaşadığı kapsamlı buhran, hatırı sayılır eksiklikleri bulunan demokrasimizin sorunları ile birleştiğinde karamsarlığa düşülmesine neden olabilecek bir tablo şekillenmektedir.
Sivil toplumu diğer bir ifade ile "toplumsal sermaye"yi güçlendirecek, yerel yönetimleri geliştirecek, yatay kanallar açarak "katılım"ı sürekli hale getirecek girişimlerin "güvenlik" riski olarak algılanması ise hareket alanını fazlasıyla daraltmaktadır.
Demokrasimizin yapısal sorunları "temsilî demokrasi"nin küresel krizini daha güçlü biçimde hissetmemize neden olmaktadır. Her iki alanda da girişim yapılmaması, küresel standartlar çerçevesinde "gelişmiş oyokrasi" sınıflamasına sokulabilecek, 1946 model, "seçimden seçime katılım/ kazanan hepsini alır" temelli bir "demokrasi"nin "ehven-i şerreyn" haline gelmesine neden olmaktadır.
Bu, iki savaş arası dönem otoriterliğinin "demokrasiye uyarlanması" karşıt tasavvuru ile kıyaslandığında, şüphesiz "ehven" bir seçenektir. Buna karşılık, böylesi bir tasavvuru "yeterli" bulmak sadece demokrasimizin kapsamlı sorunlarına çare bulunmasını zorlaştırmaz, post-modern gerçekliğin dayattığı küresel krizden de büyük hasarla çıkmamıza neden olur.
.
Millî irade-vesayet” kısır döngüsünü kırmak
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
22.10.2018 00:00
Yazı Boyutu
Alexis de Tocqueville Eski Rejim ve Devrim (1856) eserinde "hükûmet etmenin oldukça basitleştiğini" vurgulamıştı. Kendisine göre gelinen noktada "sayılarneyin kanun ve doğru olduğunun" kararlaştırılmasına yetmekteydi. Dolayısıyla "siyaset bir matematik sorununa indirgenmişti." Tocqueville'in yargısı on dokuzuncu asır ortalarında "demokrasi"ye yaygın yaklaşımı yansıtıyordu. Seçimler "temsil"i sağlıyor, onları kazananlar toplumun tümü adına yönetimi üstleniyorlardı. Siyaset gerçekten de "matematik"e indirgenmişti.
Rousseau'nun da altını çizdiği gibi "temsilî hükûmet ve demokrasi" "modernlik"in ürettiği bir yönetim biçimidir. Antik ve ortaçağlarda rejimden bağımsız olarak "temsilci" kavramı hattâ kelimesi mevcut değildi. Örneğin, Roma senatörleri, modern parlamentoların üyelerinin tersine, kendilerini "halkın temsilcisi" olarak görmedikleri gibi "temsil" kavramına da bütünüyle yabancı idiler.
Modernlik ve temsil
Buna karşılık "yönetilenin aynı zamanda yönetmesini" sağlayacak "demokrasi"nin modernlik sonrası koşul ve ölçeklerindeki uygulaması ancak "temsil" ile mümkün olabilirdi. Antik Atina sitesinin eklesya, boule ve agorası, ortaçağda San Marino'yu yöneten geniş katılımlı "Arengo" meclisi ve İsviçre'nin 1798 anayasası çerçevesinde şekillenerek referenda ile karar alan "modern doğrudan demokrasi"sinin modern gerçeklikte tesisi ölçek sorunu nedeniyle mümkün değildi.
Modernlik sonrası şartlarının "temsilî" olanı "tek seçenek" haline getirmesi, "dolaylı demokrasi"nin sorunlarını ortadan kaldırmıyordu.
On sekiz ve dokuzuncu yüzyıllarda Madison ve Sieyès'den Paine ve Mill'e ulaşan bir yelpaze- deki düşünürler "seçilen"in "seçen"i ne ölçüde temsil edebileceği ve "çoğunluk"un toplumun tümü adına nasıl karar alabileceğini tartışmıştır. On dokuzuncu asır sonundan iki savaş arası döneme uzanan zaman diliminde ise "dolaylı demokrasi"nin işlevselliği ciddî biçimde sorgulanmıştır.
Bu dönemin en yaygın tartışma konusu "demokrasinin krizi" olmuş, "temsil"in "yönetilenin yönetmesi"ni sağladığına duyulan inancın azalması demokrasi dışı seçeneklerin revaç bulmasına neden olmuştur. Demokrasinin İkinci Dünya Savaşı öncesindeki küresel gerileyişinde "seçim"in "temsilcileri belirlediği," buna karşılık, "temsili sağlamayarak" "siyaset aristokrasisi" yarattığı tezinin entelektüel mehâfilde egemen olması da önemli rol oynamıştır.
1945 sonrasının iki kutuplu dünyasının bir bölümünde gerçek anlamıyla seçim yapmayan "parti diktatörlüğü"nün "burjuva demokrasisi"ne kıyasla "temsil"i hayata daha iyi geçirdiği savunulmuştur.
Diğer bölümde ise mekanik "seçim- temsil- temsilî demokrasi" süreci idealleştirilirken, evvelce dile getirilmiş sorunlar büyük ölçüde halının altına süpürülmüştür.
Temsil kavramı üzerine en kapsamlı eseri kaleme almış olan Hanna Pitkin'in vurguladığı gibi "temsilî demokrasi" uygulamada "siyasal iktidar için partirekabeti"ne dönüşmüştür. Ancak uzun süre tüm eksiklerine karşın bunun ötesine geçecek "demokrasi" taleplerinin gerçekçi ve uygulanabilir olmadığı düşünülmüştür.
Millî irade-vesayet
Türkiye "seçim- temsil- demokrasi" mekanik ilişkisinin sorgulanmadan kabûlgördüğü örnekler arasındadır. Temel hedefi "kanun-i esasî ile iktidarı sınırlama" olan on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı anayasacı hareketi, "seçim ve temsil"i bu çerçevede tartışmıştır. Namık Kemal ve Yeni Osmanlı arkadaşları "meclis"i "yönetilenin yönetmesini sağlayacak" bir kurumdan ziyade "bürokrasi diktatörlüğünü sınırlama aracı" olarak kavramsallaştırmışlardır. Teorik olarak meb'usların "millet"i temsil edeceği, sınırlamayı onlar adına yapacağının varsayılmasına karşılık bunun neticesinin "temsilî demokrasi" değil "meşrutî, denetlenen iktidar" olacağı düşünülmüştür.
Diğer bir ifade ile Osmanlı "Madison, Sieyès ya da Paine"leri olmamış, "seçilen"in "seçen"i ne ölçüde temsil ettiği tartışması Osmanlı siyasal literatüründe geniş yer bulmamıştır. 1877-78 deneyimi sonrasında 1908'de yeniden seçim yapılabildiğinde, sadece sandıkları sayım merkezlerine götüren coşkulu kalabalıklar değil siyasetçi ve entelektüeller de meb'usların, "soyut" milletin, ete kemiğe bürünmüş, "somut" hali olduğunu varsaymıştır.
1913-1918 ve 1923-1946 yılları arasında "seçim" kavramının içinin boşaltılmasıyla meb'usların "atanması" her türlü temsil ve demokrasi tartışmasını anlamsız kılmıştır. Bunun bir diğer neticesi ise "millî irade fetişizmi" yaratmasıdır. Temsilin yok edildiği, meb'usların bürokratlaştığı tek parti idaresi altında doğal olarak "sandığa giderek tercih yapabilme" en yüksek siyasal ideal haline gelmiştir.
Bunun mücadelesinin uzun süren otoriter tek parti yönetimi sonrasında ve 1946'da hileli seçim yapan bir bürokrasi diktatörlüğüne karşı verilmesi "millî irade" kutsamasının ivme kazanmasına yol açmıştır. 1960 sonrasında hayata geçirilen "iktidarı muktedir yapmayan ve siyasal alanı daraltan" vesayet uygulamaları ise bunu pekiştirmiştir. Bu da "yönetilenin yönetmesini" sağlama alanında alternatifi olmadığı varsayılan "temsilî demokrasi"nin sorunları ve seçeneklerinin bir kenara bırakılmasına neden olmuştur.
Türkiye'de kalkınmacı muhafazakâr siyaset Pitkin'in ifadesiyle "iktidar için partirekabeti"nin "temsilî demokrasi"yi işletme alanında "gerek" olmanın ötesinde "yeter" olduğunu düşünmüştür. Seçim kazanamayan devletçi modernleşme kutbu ise "seçim kazanmanın yeterli olmadığı" yargısına "temsilî demokrasi"nin sorunlarını tartışarak, "daha ileri demokrasi" tasavvurları geliştirerek değil "bürokratik vesayet" savunusu çerçevesinde ulaşmıştır.
Bu fetişleştirmenin siyaseti "matematik"e indirgeyeceği, seçimi "kazanan hepsini alır" temelli bir "sıfır toplamlı oyun"un aracı haline getireceği, siyasal alan tekeli yaratacağı, dolayısıyla da "demokrasi" kalitesini fazlasıyla düşüreceği göz ardı edilmiştir. Süleyman Demirel'in "226'yı bulma" söylemi, bir mühendisin hesapçılığından ziyade, siyasetin, Tocqueville'in vurguladığı anlamda "matematik"e indirgenmesini yansıtmıştır. Devletçi modernleşme sözcüleri ise kurumların "denge ve denetleme" değil "engelleme ve sınırlama" yapmasını savunurken bunu, "demokrasi"yi geliştirme adına değil "vesayet"i tahkim için dile getirmişlerdir.
Demokrasi kalitesi
Ana akım partilerin 1946 model "millî irade" ile 1930'ları altın çağlaştıran "vesayetçilik" ekseninde konuşlanması "temsilî demokrasi"nin "temsil" alanındaki sorunlarının tartışılmadığı bir siyaset zemini yaratmıştır. Bu ise "demokrasi"nin büyük ölçüde seçime indirgendiği "siyaset" anlayışının sorgulanmadan içselleştirilmesi, bundan fazlasını isteyenlerin seslerine kulak asılmamasına neden olmuştur.
Buna karşılık, Türkiye'nin "temsilî demokrasi"nin sorunlarını ve demokrasi kalitesinin nasıl yükseltilebileceğini "millî iradevesayet" kısır döngüsünü kırarak tartışmaya açmasının gerekli olduğu ortadadır.
.
Avrupa’da ne yükseliyor?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
15.10.2018 00:00
Yazı Boyutu
Batı Avrupa ve 1989 sonrasında demokrasi inşa süreci başlatan Doğu Avrupa ülkelerinde "radikal sağ popülizm," "sağ radikalizm," "yeni popülizm," "sağ aşırılık," "milliyetçi popülizm" benzeri kavramsallaştırmalar aracılığı ile tanımlanan hareket ve partilerin önlenemez yükselişi eski kıtada kapsamlı bir siyasal dönüşümün yaşandığını ortaya koymaktadır.
Bu tür hareket ve partiler Avrupa genelinde ulusal, bölgesel ve mahallî meclislerde temsil oranlarını artırmışlar; Avusturya, İtalya, Macaristan, Polonya, Yunanistan benzeri ülkelerde ise koalisyon ortağı ya da iktidar olarak yönetime gelmişlerdir. Tarihî tecrübesi ve hukukî sınırlamalar nedeni ile bu tür bir partinin güç kazanmasının mümkün olmadığı düşünülen Almanya'da dahi ana muhalefet konumuna gelen AfD iktidar "alternatif"i olmaya soyunmuştur.
Yükselen bu akım, seçim başarıları ve artan temsil payı dışında siyasal söylem ve temel yaklaşımlar üzerinde toplumsal karşılığının ötesinde bir tesir icra etmektedir. 1980'lerde sosyal demokratları derinden etkilemekle kalmayarak sınırlı ölçüde merkez sağda da etkili olabilen "kültürel relativizm" ile "çok kültürlülük"ün günümüzdeki "kategorik reddi" büyük çapta "aşırı sağ popülizm" etkisiyle gerçekleşmiştir. İngiltere'de David Goodhart, Almanya'da Thilo Sarrazin benzeri "sosyal demokrat" gelenekten gelen kişilerin süreç içinde radikal "çok kültürlülük karşıtlığı"na yönelmesi "aşırı sağ" söylemin etkisinin "sağ siyaset" ötesine geçtiğini gösteren örneklerdir.
Hastalık mı?
Cas Mudde'nin de altını çizdiği gibi "popülist radikal sağ"ın süregelen yükselişi büyük ölçüde "talep" zaviyesinden değerlendirilmektedir.
Bu bağlamda yapılan analizler, endüstri ötesi post-moden topluma geçiş, küreselleşme, kapsamlı göç dalgaları, neo-liberal ekonomik uygulamalar, refah devletinin gerilemesi, iletişim devrimi, "siyaset"e duyulan güvenin sarsılması benzeri gelişmelerin bu ideolojiye yönelik "talep"te patlama yarattığını, marjinal hareketlerin iktidar seçeneği haline geldiğini savunmaktadır.
Bu yorumda gerçeklik payı olduğu şüphesizdir. Ancak söz konusu radikalizmi sadece maddecilik ötesi topluma geçişin tetiklediği "sessiz devrim"in doğurduğu "protesto"ya indirgeyerek küçümsemek yanıltıcıdır. Arz yönüne bakıldığında "sağ aşırılık"ın tatminsizlik, hoşnutsuzluk ve düşmanlık hisleri ile ekonomik sıkıntıların dile getirilmesini sağlayacak bir araç olmanın ötesinde değerlendirilmesi gerektiği ortadadır. Bu hareketin akademik literatürde yaygın biçimde yapıldığı gibi bir "hastalık" ve "anormallik" olarak görülmesi, onun anlaşılmasına yardımcı olamamaktadır. Böylesi analizler "anormal şartlar" ortadan kalktığında kendiliğinden şifa bulacak "patolojik sorun" varsayımıyla hareket ettiği için söz konusu ideolojinin "kendisi olarak" ve "ne sunduğu"na bakılmaksızın sadece "koşulların ürünü" ve "tepki aracı" olarak değerlendirilmesine yol açmaktadır.
Buna karşılık, güncel "sağ aşırılık"ın Batı demokrasilerindeki ana akım yaklaşımlara bütünüyle yabancı, tarihî kökleri olmayan kısa ömürlü bir "anormallik" olduğunu düşünmek hatalıdır. Bu hareket pek çok alanda özgün yorumlar getirmesine karşı Batı düşüncesinin "temel ürünlerinden birisi" niteliğini haiz ve değişik dönemlerde Avrupa'da egemen ya da etkili olmuş bir ideoloji temelinde yükselmektedir.
Yeni faşist dalga
Milliyetçi ve ırkçı vurguları kuvvetli, Yahudi ve yabancı düşmanı aşırı sağ ideoloji ve hareketler "Belle Époque Avrupası"nda etkili olmuşlardır. Almanya'da Völkisch hareketi, Wandervogel gençlik grupları, Fransa'da L'Action Française, İtalya'da Associazione Nazionalista Italiana benzeri yapılanmalar 1914 öncesi Avrupa'sında "sağ aşırılık"ın "anormal" görülmeyerek ciddî entelektüel ve toplumsal desteğe mazhar olan örgütlenmeleriydi.
Bu hareketler üzerine yükselen iki savaş arası faşist hareketleri ise Salazar'ın Portekiz'inden Smetona'nın Litvanya'sına ulaşan bir coğrafyada iktidar olmuşlardı. "Faşizm" bu dönemde olağan dışı bir "hastalık"tan ziyade egemen ideoloji ve rejime atıfta bulunmuştur. İkinci Dünya Savaşı faşist yapılanmaların hukukî engellemelerle karşılaşması ve marjinalleşmesine yol açmış, güçlü merkez siyaseti "sağ aşırılık"ın büyük bölümünü içine alarak ehlileştirmiş, hızlı ekonomik kalkınma ve yüksek refah seçmenlerin ana akım partileri etrafında kutuplaşmalarına yol açmıştır. Buna karşılık "düşük oy oranları"na bakılarak "sağ aşırılık"ın marjinaller ötesinde toplumsal karşılık bulmadığının ileri sürülmesi anlamlı değildir.
Günümüzde yükselen ve değişik kavramsallaştırmalar ile yaftalanmaya çalışılan hareketler Avrupa için "yeni" ve yalnızca "post-modern gerçeklik" koşullarının yarattığı örgütlenmeler değildir. Onları, Batı demokrasisinin koşullar düzeldiğinde ortadan kalkacak "arızî hastalıklar"ı ve psikolojik sorunlara sahip kişilerin buluşma mekânları olarak görmek ciddî bir indirgemeciliktir.
Bu olgular ışığında, Fransız ve İtalyan neo-faşist hareketleri üzerine ayrıntılı bir inceleme kaleme alan Andrea Mammone'nin "yeni sağ popülizm," "milliyetçi popülizm" benzeri kavramsallaştırmaların yanıltıcı olduğu tespitine katılmamak zordur. Onun da belirttiği gibi böylesi ifadeler Avrupa'da yükselen yeni faşist harekete demokratik ve siyasal meşruiyet kazandırmaktadır. Muğlâk "yeni popülist" ve "neo-faşist" farklılaştırmaları, bu hareketlere aidiyetleri vurgulanan örgütlenmelerin aynı ideolojik temel ve tarihî mirâsı sahiplendiklerini göz ardı etmektedir. Bu yapılırken de faşizmin "popülist" karakter taşıdığı; ama ona indirgenemeyeceği de unutulmaktadır.
Şüphesiz günümüzün yumuşatılmış, postmodern neo-faşizmi söylem ve siyaset düzeyinde bu ideolojinin egemen olduğu dönemdeki örneklerinden farklılaşmaktadır. Yeni jargonda "üstün ırk" söyleminin yerini "kültürel farklılık," "özgün değerler," "yaşam tarzımızı koruma" benzeri vurgular almış, Yahudilerin yanına başta Müslümanlar olmak üzere "göçmenler" eklenmiş, "ihanet ve komplo" üzerinden devşirilen mağduriyet "kendi ülkesinde kültürünü yaşayamayan beyaz Avrupalı"nın acıklı durumundan üretilmeye başlanmıştır. Günümüz neo-faşistleri de Spengler'in "Batı'nın çöküşü" tezini sahiplenmektedir; ama onlar "Sezar beklemek" yerine sınırlarını daraltmakla yetinecekleri "demokrasi"de kendilerine yer açmaya çalışmaktadır.
Avrupa'da yükselenin "adı konulduğunda" gelecek için karamsar olmamak zorlaşmaktadır. Eski kıtanın ekonomiler düzeldiğinde marjinalleşecek bir popülizm değil iktidar alternatifi yeni bir faşist dalgaya maruz kalmasının küresel ölçekli sorunları beraberinde getireceği ortadadır. "Avrupa değerleri"nin bu harekete geçit vermeyeceğini savunmak "ferahlatıcı" ancak gerçekçi değildir. Çünkü faşizm de fazlasıyla "Avrupalı"dır.
.
Ortadoğu Balkanlaşırken Ortadoğulu da Balkanlılaşıyor mu?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
Yazı Boyutu
"Balkanlaşma," 1912-13 Balkan Harpleri sonrasında kullanıma sokulan bir kavram olarak bir bölge ya da ülkenin "birbirine düşman, türdeş olmayan" parçalara bölünmesi ve bunların çatışmalarını dış destek de alarak artan yoğunlukta sürdürmelerine atıfta bulunmaya başlamıştır. Osmanlı devleti karşısında beklenmeyen bir başarı sağladıktan sonra paylaşımdaki anlaşmazlıklar nedeniyle savaşa tutuşan eski Balkan müttefikleri büyük devletler müdahalesi neticesinde kimsenin memnun olmadığı, herkesin "çatışarak" değiştirmeyi umduğu yeni bir "status quo"ya razı olmuşlardı.
Bu "geçici" düzen ise her büyük krizde canlanan bir çatışmayı tetiklemişti. "Balkanlaşma" ifadesi şüphesiz benzer örnekleri açıklayacak önemli bir kavramsallaştırma idi.
Ortadoğu Balkanlaşması
1960'lı yıllarda "Afrika'nın Balkanlaşması," Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrasında da "Orta Asya'nın Balkanlaşması" ifadeleriyle yeniden kullanıma sokulan bu kavram son dönemlerde yeni bir alan için sıklıkla gündeme getirilmektedir.
Uluslararası ilişkiler literatürü ve medya tarafından tedavüle sokulan "Ortadoğu'nun Balkanlaşması" değerlendirmesi Irak istilâsı sonrasında yaşanan sürecin değerlendirilmesine yardımcı olmaktadır.
Libya'dan Yemen'e ulaşan bir coğrafyada "parçalanma" gerçekleşmekte, buna karşılık bölgede geçici bir düzen dahi oluşamamaktadır. Avrupa dengesinin ağır toplarının 1913'te Balkanlar'da dayattıklarına benzer bir "status quo"nun günümüzde şekillendirilmesinin mümkün olamaması bir yana küresel güçlerin bu konuda varacakları bir uzlaşmanın dahi "çatışma"yı durduramayacağı ortadadır.
Bu açıdan değerlendirildiğinde Ortadoğu'daki "Balkanlaşma" ucu açık bir mücadele biçimini almaktadır.
Bölgesel güçler, o ülkelerde rejim değişimi isteyen muhalifler, alan açmaya çalışan yerel güçler, sınır tanımayan radikal dinî örgütlenmeler ve doğrudan müdahil küresel güçlerin büyük çoğunluğu maksimalist karakterli tasavvurlarının uyuşturulması mümkün olamadığından ufukta "Balkanlaşma"nın sonu da görünmemektedir.
Bu açıdan değerlendirildiğinde "Ortadoğu'nun Balkanlaşması" Balkanlar, Afrika ve Orta Asya benzeri alanların "Balkanlaşması"ndan farklılaşmaktadır.
Bu son "Balkanlaşma"yı, örneğin 1913'te Balkanlar'da yapıldığı gibi geçici bir süre için dahi "derin dondurucuya sokacak" bir "yeni düzen" söz konusu değildir. Benzer şekilde "Balkanlaştığı" savunulan Afrika ve Orta Asya'da yaşanan çatışmalara karşın kırılgan da olsa yeni "status quo"ları şekillendiren dinamikler günümüz Ortadoğu'sunda mevcut değildir.
Medenîleştirme misyonu
Carnegie Endowment for International Peace, Birinci Dünya Savaşı'nı tetikleyen Temmuz Krizi'nden kısa süre önce Balkan Savaşları'na ilişkin bir rapor yayımlamıştı. Bu değerlendirmede savaşın nedenleri ve nasıl yönetildiği tartışılırken "medenî dünyanın Balkanlar'a yönelik vazifesinin ne olduğu" da tartışılıyordu. Bu vurgu şüphesiz "Balkanlar"ın "medenî dünya"nın parçası olarak görülmediğinin altını çiziyordu.
Gerçekten de Batı Avrupa ve ABD'de yaratılan "Homo Balcanicus" tipi medenîleşmemiş, vahşi, kan dökücü, anlamsız nedenlerden dolayı savaşan, mantıklı karar alamayan bir kişiliğe atıfta bulunuyordu.
1933'te Nobel Barış Ödülü'nü kazanacak olan Sir Ralph Norman Angell, Balkan Harbi başlangıcında yayımladığı bir kitapta "nazik ve saygılı kişilerin, barış yanlısı bir şahıs meclislerinde iken 'Balkanlar' ifadesini kullanmanın 'kaba' olduğunu düşündükleri"ni dile getirmişti.
Aleko Konstantinov'un mizah romancıklarının anti-kahramanı olan eğitimsiz, cahil, kaba, garip kıyafetli ve bencil "Bay Ganyo Balkanski," bir anlamda, Batı kamuoyundaki yaygın "algı"yı ete kemiğe büründürüyordu.
"Balkanlar" ve "Balkanlı"ya böylesi yaklaşım ise bölgeyi düzenleme, sakinlerini ise "medenîleştirme" yaklaşımını beraberinde getiriyordu.
"Batı"da yaratılan "Doğu"lar hiyerarşisinde "Balkanlar" şüphesiz "Yakındoğu," "Ortadoğu" ve "Afrika" benzeri Doğu (Orient)'lerden daha üst bir konuma yerleştiriliyor; ama sorunlarının temelinde "Homo Balcanicus" karakterinin yatması nedeniyle "medenîleştirilmesi"nin gerekliliği de vurgulanmadan geçilmiyordu.
İlginç olan "Batı" kamuoyu ve siyaset yapıcılarının "Balkanlaşma"nın önemli nedenlerinden birisinin de bir tür "Oryantalizm" olan "Balkanlaştırma" olduğunu görememeleridir. Bu zaviyeden değerlendirildiğinde "Balkanlaştığı" iddia edilen bölgelerin değişik seviyelerde "medenîleştirme misyonları"nın hedefi haline getirilmesi tesadüfî değildir.
Balkanlılaşan Ortadoğulu
Sınırları keyfemayeşâ belirlenen, içinde yaşayanların basmakalıp "tip"ler üzerinden değerlendirildiği "bölge"lerin "Balkanlaştırılması" ve sorunlarının "medenîleştirme" ve "medenî dünya" tarafından çözümlenebileceği yaklaşımı"Balkanlaşma"nın nedenlerinden birisini oluşturmaktadır.
"Ortadoğu"nun "Balkanlaşması"nın on dokuzuncu asırda "Balkanlı"ya atfedilen tüm olumsuzlukları içermenin yanı sıra büyük çoğunluğunun "Müslüman" olması gibi ek bir "fanatizm"e de sahip olduğu varsayılan "Ortadoğulu"dan kaynaklandığını düşünmek güçlü ırkçı vurgular taşıyan bir indirgemeciliktir.
Sınır anlaşmazlıkları, kuvvetli düşmanlık duyguları, mezhep çatışmaları ve demokratikleşememe, sınırları akışkan bir "bölge" sakinlerinin "karakter" ve "inançlar"ı üzerinden açıklanamaz. Böylesi bir değerlendirme bu bölgenin nasıl olup da Balkanlar "Balkanlaşırken" nisbî sükûnete sahip olduğunu açıklamakta yetersiz kalmaktadır.
Sykes-Picot uzlaşması sonrasında Londra ve Paris'te çizilen keyfî sınırlar ile oluşturulan yapay devletler, onlar ile uyumsuz biçimde inşa edilen milletler, dışlanan azınlıklar, iktidara geçirilen kukla liderler, küresel güç desteği ile ayakta durabilen despotlar söz konusu "Balkanlaşma"da "Ortadoğulu" karakterinden daha önemli rol oynamıştır.
Suriye'nin mezhep diktatörlüğüne evrilmesi, Irak'ın fiilen parçalanması, Cebel Lübnan'daki mezhepçi çatışmanın tüm Lübnan'ı kapsaması, Filistin Mandası'nın küresel ölçekte İkinci Dünya Savaşı sonrasının en büyük sorununu doğurması benzeri gelişmelerin kaynağı "Ortadoğulu karakteri" değildir.
Sınır anlaşmazlıkları, mezhep çatışmaları, azınlıkların dışlanması, demokrasi eksikliği "bölgesel karakter"in neticesi değildir. Bunlar dünyanın Avrupa'nın da dahil olduğu değişik coğrafî kesitlerinde yaşanabilmektedir.
"Ortadoğu"nun "Balkanlaştığı" gerçekçi bir tespittir. Bu bölgedeki yaşanacakların "Balkanlaşma" kavramını yeni ufuklara taşıyacağı şüphesizdir.
Bir asır öncesi "Balkanlar"ındakini andıran bir "Balkanlaşma"nın çok daha geniş bir alanda yaşanması ve dış müdahaleler "Ortadoğu"nun yeni bir düzene kavuşmak için daha uzun bir süre beklemesine neden olacaktır.
Sorunun kökeninde "Ortadoğulu" karakteri olduğunu iddia etmek ise "Balkanlar"daki "Balkanlaşma"da da tecrübe edildiği gibi onun anlaşılması ve çözümüne katkıda bulunmayacaktır.
.
“Sosyal medya”nın demokratikleştirici etkisi: Gerçekleşmeyen hayal
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
Yazı Boyutu
Michel Foucault, 1983'te University of California (Berkeley)'de verdiği konferans serisinde "demokrasi" ile "özgür konuşma ve gerçeği dile getirme" arasındaki ilişkiyi antik Yunan örneğinden yola çıkarak değerlendirmişti. Ünlü düşünür bu çerçevede Atina demokrasisinin temel taşları arasında bulunan bir kavramın çağdaş demokrasilerin işleyişinde önemli rol oynayabileceğinin altını çizmişti.
Foucault'ya göre "özgürce konuşma cesareti" ya da "gerçek ve doğru olduğudüşünüleni korkmadan dile getirme" olarak tanımlanabilecek "parrhesia," demokrasinin işlerlik kazanmasında "demokratik anayasa" ve "vatandaşlar arası eşit söz ve katılım hakları" kadar önemli rol oynuyordu.
Bir "hak" değil ama "asimetrik bir ilişkide" sözleşmeye dayalı "yetkilendirme/izin verme" olan "gerçek olduğu düşünüleni söyleme," "samimiyet," "risk alma," "eleştiri" ve "vatandaşlık vazifesini ifa" unsurlarını içeren bir faaliyetti. Foucault, "doğru olduğu düşünülenin risk alınarak dile getirilmesi"nin"muhalefeti hoş gören bir demokrasi" yaratmaktan ziyade "dönüştürücü" etki gerçekleştirdiğini, bunun yapılabildiği demokrasilerde "siyaset"in söylem ve "rolsahneleme" ötesine geçebildiğini savunuyordu.
Hiçbir vatandaşın görüşlerinden hoşlanılmadığı ya da sözleri incitici bulunduğu için görüşlerini dile getirmesine karşı çıkılmaması ve Ksenofon'un "Apomnemoneumata"sında da zikredildiği gibi Eflatun'un ağabeyi Glaucon'un yaptığı anlamsızlık düzeyi yüksek konuşmaların dahi engellenmemesi çoğulculuk, katılım ve eşitlik temelli bir demokrasinin hayata geçirilmesinde birincil rol oynuyordu.
"Parrhesia," demokrasinin rejim olarak câzibesini kaybettiği ilerleyen çağlarda farklı bir anlam kazanmış ve yakın danışmanlarının mutlak hükümdarlara "korkmadan, gereğinde risk alarak" tavsiyede bulunmalarına atıfta bulunmaya başlamıştır.
Küresel "agora"
"Parrhesia" ya da onun yokluğu, Foucault'nun analizleri sonrasında demokrasi kuramının önemli tartışmalarından birini oluşturmuştur. Bu çerçevede ele alınan konulardan biri de Internet ve "sosyal medya"nın "parrhesia"nın antik Atina örneğindekine benzer şekilde hayata geçirilmesini sağlama konusunda yaratabileceği "devrim" olmuştur.
Sosyal medyanın "Arap Baharı" ve "Occupy" benzeri hareketlerde oynadığı rol ile WikiLeaks web sitesinin gizli yazışmaları gün ışığına çıkartması, modern demokrasilerin antik şehir örnekleriyle kıyaslanamayacak büyüklükteki vatandaş havuzunun bu araç sayesinde erişimi kolay "açık tartışma alanı (agora)"ya kavuşabileceği ümidini yeşertmiştir.
Sosyal medyanın oluşturacağı post-modern "korkusuzca doğru söyleme kültürü" aracılığıyla "sanal toplumsal sermaye" yaratacağı ve şekillenecek yeni "sivil toplum"un antik sitenin "agora"sına benzeyen; ama fizikî mekân ve sınırları olmayan, istenildiği anda girilebilen "sanal kamusal alan"da her türlü fikir, eleştiri ve tasavvuru tartışarak "katılımcı" ve "çoğunluklu" topluma geçişi sağlayacağı tezi kâğıt üzerinde şüphesiz anlamlıydı.
Bu açıdan bakıldığında, Pramod Nayar, François Allard-Huver benzeri akademisyenlerin literatüre kazandırdıkları "dijital parrhesia," elektronik "agora"sında "doğru olduğu düşünülenin" çekinmeden ve yaptırım korkusu olmadan söylenebildiği yeni katılımcı demokrasinin temel unsurlarından birisi olacak, marjinalleştirilen, sansürlenen kesimlerin "ses"i işlevini de görecekti.
Demokratikleşme yerine popülizm
Sosyal medyanın sınır tanımayan bir "elektronik agora" yarattığı kuşkusuzdur. Buna karşılık farklı görüşlerin korkusuzca dile getirilebildiği bu "yeni alan"ın demokratikleşmeye kapsamlı katkıda bulunacağı varsayımı doğrulanmamıştır. Sosyal medyanın şekillendirdiği "elektronik agora" modern demokrasilerin temel sorunlarından biri olan "katılım"ı kolaylaştırmış ve artırmış buna karşılık antik demokrasilerdekine benzer bir "alan" yaratmakta başarısız olmuştur.
Sahte kimlikle katılım, troll örgütlenmelerinin yaygınlaşması ve statü yükseltme amaçlı kullanım sosyal medyayı "doğru olduğunu düşündüğünü dile getiren samimi vatandaşlar platformu"ndan "rol sahnelemenin ön plana çıktığı sanal linç ve saldırı alanı" ve gerçeklik ötesi (post-truth) çağının "alternatifgerçeklerini yayma aracı"na dönüştürmüştür.
Sosyal medya buna ek olarak filtre balonları (filter bubbles) ve yankı odaları (echo chambers) aracılığı ile toplumsal "kutuplaşma" ile "farklı görüşleri dinlememe" eğilimini artırmakta, "empati" duygusunu zayıflatmakta, tartışma uslûbunun seviyesini fazlasıyla aşağıya çekmekte ve "nefret söylemleri"ne zemin kazandırabilmektedir.
Siyasal alanda ise sosyal medya, troll örgütlenmeleri aracılığıyla kamuoyu kontrolü, rejim meşrulaştırılması ve seçim manipülasyonu benzeri olumsuzlukların yaşanmasına neden olmaktadır. Çarpıcı bir örnek vermek gerekirse, Çin Halk Cumhuriyeti'nde "sade vatandaş" olduğu iddiasıyla sanal âleme giren iki milyonu aşkın "görevli," yılda 448 milyon sosyal medya mesajı üreterek, hükûmet siyasetleri ve rejim uygulamalarına meşruiyet kazandırmaya çalışmaktadır.
Ancak, Paulo Gerbaudo benzeri araştırmacıların vurguladığı gibi sosyal medyanın post-modern siyasete yaptığı en önemli etki "popülizm"in yükselişine yardımcı olmasıdır.
Günümüz toplumunda "halkın gerçek sesi olma" iddiasını sahiplenen sosyal medya "seçkinlere saldırma," "gerçek değerler adına ülkeyi sahiplenme," "egemenliği eline alma," "doğrudan demokrasi" benzeri tezlerle "gayrımemnun kitleler"i harekete geçirmeye çalışan popülist hareket ve liderler tarafından araçsallaştırılmaktadır.
Corbyn, Farage, Le Pen, Trump benzeri sağ ve sol popülist liderler ile Brexit, Lega Nord, Podemos, Syriza gibi hareketler "memnuniyetsiz" kitleleri "taleplere cevap vermeyen, halka yukarıdan bakan yabancılaşmış elitlere" karşı "sosyalmedya" aracılığıyla harekete geçirerek parti içi ve ulusal düzeyde şaşırtıcı başarılar sağlayabilmişlerdir. Bu lider ve hareketler geleneksel iletişim araç ve yöntemleri ile kazanmaları mümkün olmayan başarıları, "duygusal," "çatışmacı," "saldırgan" ve "sığ" mesajları dramatize eden "sosyal medya aktivizm"i sayesinde elde etmişlerdir.
Gelinen noktada, "sosyal medya"nın "dijital parrhesia"yı "elektronik agora"da işlevselleştirerek modern demokrasinin katılım ve çoğulculuk alanlarında yaşadığı sorunları aşmasına yardım edeceği varsayımı doğrulanmamıştır. Sosyal medyadevrimi, beklentilerin tersine, daha fazla kutuplaştırdığı demokrasilerdepopülizmin yükselişine katkıda bulunmuştur.
Olumlu bir dönüşüm hattâ devrim yaratma potansiyeline sahip bir yeniliğin böylesi bir netice doğurmasının temel nedeni ise pek çok geçmiş örnekte görüldüğü gibi "kötüye kullanma"dır...
.
“Liberal” düşmanlığının hedefi “liberalizm” mi?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
24.09.2018 00:00
Yazı Boyutu
Paris'te toplanan 1902 Jön Türk Kongresi üzerine yabancı basında değişik yazılar kaleme alınmıştı. "The Times (Londra)" da konu hakkında 11 Şubat 1902'de "The Congress of Ottoman Liberals (Osmanlı Liberallerinin Kongresi)" başlıklı bir değerlendirme yayımlamayı uygun görmüştü. Yazı, Londra Sefareti tarafından tercüme olunmak üzere Bâb-ı Âlî'ye gönderildiğinde, görevlendirilen memur "Ottoman Liberals/Osmanlı Liberalleri" ifadesini "Osmanlı Fesedesi(Fesatçıları)" şeklinde çevirmeyi uygun görmüştü.
Söz konusu tercümeyi yapan bürokratın tarihimize "liberallik"i "fesatçılık" ile ilişkilendiren ilk kişi olarak geçeceğinin farkında olmadığı şüphesizdir. Ancak bu tuhaf çeviri, "liberallik"in günümüzde olduğu gibi "olumsuz bir etiket" olarak kullanılması arzusundan değil tam tersine, "Jön Türkler"e "liberal" benzeri olumlu bir sıfat yakıştırmanın dönem koşullarında sorun yaratabileceği endişesinden kaynaklanmıştı.
Liberal olmayan "liberal"ler
Gerçekte Jön Türklük "liberal" bir hareket olmaktan fazlasıyla uzaktı. Anılan kongreden birkaç yıl önce Mizancı Murad Bey, İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin Avrupa'daki "muhafazakâr partiler"e benzediğini dile getirmişti. "İttihatçılık"a sosyolojik eleştiriler getiren ve 1980'lerden itibaren kendisine "Türkliberalliğinin kurucusu" pâyesi bahşedilen Sabahaddin Bey'in temel yaklaşımları da "Science sociale hareketi"nin düşünsel arka planını oluşturan muhafazakâr kuramlar ile Fransız Katolik radikalizminin Üçüncü Cumhuriyet karşıtı tezlerinden kaynaklanmıştı.
Diğer bir ifade ile Osmanlı toplumunda, Sakızlı Ohannes Paşa'dan İttihad ve Terakki'nin iktisat siyasetlerini şekillendiren Mehmed Cavid Bey'e uzanan yelpazedeki entelektüellerin benimsediği "ekonomik liberallik"e koşut bir "siyasal liberallik" mevcut değildi. İkinci Meşrutiyet Dönemi'nde "Ulûm-i İktisadîye ve İctima'îye Mecmuası" iki "liberallik"i bağdaştıran bir yaklaşım geliştirmeye gayret etmiş; ancak bu, bir "siyasal" hareketin ideolojik altyapısını oluşturmamıştı.
On dokuzuncu asır başında Fransız düşünürlerinden etkilenerek özgürlükçü bir anayasanın kabûlünü savunan ve "Liberales" olarak adlandırılan İspanyol entelektüellerinden itibaren "siyaset" ile ilişkilendirilen "liberal"liğin farklı tanımları yapılmıştır.
Buna ek olarak Osmanlı/Türk örneğinde İngiltere'deki "Tory-Whig" kutuplaşmasının yerini alan "Muhafazakâr-Liberal" benzeri bir siyasal gelenek de şekillenmemiştir.
Bu nedenlerle Batı kamuoyu, Osmanlı toplumunda özgürlüklerin artırılması talebinde bulunan örgütlenme ve kişileri "karşıtları"ndan hareketle "liberal" olarak tavsif etmiştir. İttihad ve Terakki örneğinde görüldüğü gibi bu nedenle "liberal" sıfatı yakıştırılanlar iktidara geldiğinde bu etiket onların muhalifleri için kullanılmıştır.
Siyasal liberalizm tanımının muğlâklığı ve örnekler arası kapsamlı farklılıklara karşılık Yeni Osmanlılardan İttihad ve Terakki'ye, Sabahaddin Bey'den Ali Fethi Okyar'a uzanan yelpazedeki birey ve örgütlenmelerin bu sıfatla değerlendirilmesi zordur.
"Özgürlük" talebi
Cumhuriyet öncesinde "liberal" olarak nitelendirilen örgüt ve bireyler "siyasal liberalizm" değil değişik nedenlerle daha fazla "özgürlük" talebinde bulunmaortak paydasında birleşmişlerdir.
İlginç olan "iktisadî korumacılık" savunusu yapan ve bâzıları Friedrich List ile Alman tarihçi okulundan etkilenen entelektüellerin "ekonomik liberalizm" eleştirilerini "siyasal liberalizm"e teşmilden kaçınmalarıdır. Ahmed Midhat Efendi ve Akyiğitoğlu Musa Bey'den Ziya Gökalp ve Moiz Kohen (Tekin Alp)'e uzanan literati "bırakınız yapsınlar" eleştirisini yüksek tonda dile getirirken, "bırakınız geçsinler" konusunda genellikle sessiz kalmıştır.
Erken Cumhuriyet de "liberalizm"e bu çerçevede yaklaşmış, Kemalizm ideologluğuna soyunan siyasetçiler hedefe "ekonomik liberalizm"i koymuştur. Örneğin Recep Peker, "liberalizm"in "hürriyet inkılâbı"nın neticelerinden olduğunu belirtirken, iktisadî alana uygulanmasının onun "suiistimal" edilmesine neden olduğunu savunmuştur. Kendisine göre "liberal devlet" ve dayandığı "parlamentarizm" de "tefessüh" etmişti, onun yerini "tek parti" ve "ulusal şef"e sahip bir otoriterlik almalıydı. Ama Peker temel eleştirilerini "ekonomide serbestiyet" talebinde bulunanlara hasrediyordu.
Benzer şekilde "liberalizm"in bir "masal" olduğunu ve "öldüğünü" düşünen Mahmut Esat Bozkurt da "müdahaleciliğinin" "iktisadî sahalara ait" olduğunu vurguluyordu.
İlginç olan "siyasal liberallik"in "özgürlük talebi" ile ilintilendirilmesi ve bu nedenle aslî hedef haline getirilmesine mesafeli yaklaşılmasıdır.
Erken Cumhuriyet ideolojisinin "iç düşmanlar"ı "mürteci" ve "komünist"lerolurken, siyasal liberallik, "şartlarımıza uymayan özgürlükleri talep etme" sınıflamasına dahil edilerek düzeyli tenkitlere uğratılmıştır.
Neo-Kemalizm ve açık toplum
Tarihî arka plan, günümüz neo-Kemalist ulusalcılığının "siyasal liberal"liği öncelikli tehdit ve "ihanet şebekesi üyeliği" olarak kavramsallaştırmasının üzerinde durulmasını gerekli kılmaktadır.
Bu yaklaşım Erken Cumhuriyet döneminde dahi "hürriyet talebi"yle ilintilendirilmesi nedeniyle "başarısız" ve "geçmişe ait" olduğunun vurgulanılması ile yetinilen "siyasal liberallik"i "özgürlük istediği için" düşmanlaştırmakta ve "öncelikli tehdit" olarak sunmaktadır.
Yaratılan "liberal ihanet şebekesi tehdidi" algısı, "çoğulculuk"un ancak "muhalefet ideolojisi" olabildiği ve karmaşık gelişmeleri "komplo kuramları" yardımıyla açıklama eğilimi taşıyan bir toplumda hatırı sayılır alıcı bulmaktadır.
Düşmanlaştırılanlar içinde gerçek "liberaller," örneğin, Liberal Düşünce Topluluğu benzeri kuruluşların üyeleri, küçük bir oran oluşturmakta, onların yanı sıra muhafazakârlardan sosyalistlere uzanan bir yelpazede yer alarak "özgürlük" ve "çoğulculuk" talebinde bulunanlar "liberal," "fesatçı" ve "yabancıişbirlikçisi" olarak yaftalanmaktadır.
Bunun neticesinde ise "liberal," ABD'deki "L kelimesi (L word)" gibi "aşırılık," "topluma yabancılık" ve "kozmopolitlik" ile ilintilendirilen bir kavramsallaştırma haline gelerek "özgürlük" ve "çoğulculuk" talepleri onun üzerinden "ihanet söylemi"ne dönüştürülmektedir.
Böylesi bir "liberallik" tanımı üzerinden "çoğulculuk" karşıtlığı yapanların hedefinin "liberalizm" olmadığı açıktır. Altın çağlaştırılan iki savaş arası dönemde şekillenen otoriterliğin vesayet kurumları aracılığıyla sürdürülmesi, tekil ve yaşam tarzı üzerinden tanımlanan bir "modernlik"in yasakçı uygulamalarla benimsettirilmesi, dindarlığa tehdit olarak yaklaşan "laikleşmemiş laiklik"in "din-bilim çatışması" üzerinden dayatılması, yanılmaz kurucu lider kültünün sorgulanmaksızın sahiplenilmesini arzulayan bir dogmatizm her türlü "kapalı toplum eleştirisi"ni "liberal"lik sepetinde toplayarak "ihanet" olarak yaftalamakta, bu da "iç düşmanlar söylemi"nin egemen olduğu bir toplumda kabûl görmektedir.
Bunun ise son tahlilde "liberalizm" değil "açık toplum" karşıtlığı olduğu şüphesizdir.
.
Eğitimde reform “hukuk sorunumuz”u çözebilir mi?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
17.09.2018 00:00
Yazı Boyutu
Yargıtay Başkanı İsmail Rüştü Cirit "demokrasi ve hukukun üstünlüğü değerlerine sıkı sıkıya bağlı," "düşünme ve sorgulama yeteneği yüksek" hukukçular yetiştirilmesi için eğitim reformunun gerekliliğini vurgulayarak YÖK'e başvuruda bulunmuştur.
"İyi hukukçular" yetiştirilemezse, sistemlerden bağımsız olarak başarılı sonuçlar elde edilemeyeceğini vurgulayan Yargıtay Başkanı, bu nedenle hukuk fakültelerindeki lisans eğitiminin beş yıla çıkarılması ve ders programlarına, Türkçe dil bilgisi derslerinin de aralarında bulunduğu eklemeler yapılmasının yararlı olacağını ifade etmiştir.
Eğitimin seviyesi
Türkiye'deki "eğitim erozyonu"nun etkisi pek çok alanda hissedilmektedir. Temel ve orta eğitimde hızla gerileyen "kalite," niceliksel gelişiminin tersine "kapsamlı nitelik kaybı"na uğrayan üniversite olgusu ile birleşerek ciddî "uzmanlık açıkları"na neden olmaktadır. Bunun kendisini gösterdiği alanların en önemlilerinden birisi de toplumsal hayatı düzenleyen hukuk sistemidir.
Son dönemde görünürlüğü artan bu sorun "hukuk eğitimi"nin kademeli olarak "lisansüstü" seviyeye yükseltilmesi ve ABD'de süreç içinde LL.B (Legum Baccalaureus, hukuk lisans derecesi)'nden J.D. (Juris Doctor, hukuk lisansüstü derecesi)'ne geçilmesine benzer bir dönüşümü gerekli kılmaktadır.
On sekiz yaşında liseden gelen bir öğrencinin "hukuk felsefe ve sosyolojisi"ne "ders notu ezberleme" ötesinde vukuf kesbedebileceğini düşünmek gerçekçi değildir. Bunların derinlikli olarak ancak bir diğer disiplinde lisans eğitimi alarak bilgi ve kültür altyapısı oluşturmuş kişilerce, lisansüstü düzeyde sindirilebileceği ortadadır.
Hukuk eğitiminin tedricen "lisansüstü seviye"ye yükseltilmesi gerçekleştirilemezse en azından Yargıtay Başkanı'nın önerdiği şekilde, pek çokkıta Avrupası ülkesinde yapıldığı gibi süresinin uzatılması, içeriğinin zenginleştirilmesi ve mezuniyet sonrasında mesleği icra için ciddî sınavlar ve "meslek içi eğitim" programlarıyla desteklenmesi yararlı neticeler verebilir.
Bu tür değişimler gerçekleşmediği müddetçe hukuk eğitiminin "mevzuatöğretme" ötesine geçemeyeceği ortadadır. Fakat bunun altı çizilirken "hukuk sorunumuz"un bir "eğitim meselesi"ne indirgenemeyeceğinin de vurgulanması gereklidir.
Eğitim kalitesinin yükseltilmesinin, mevzuat ezbercisi "kanun devleti" hukukçularının yerini "hukukun neden var olduğu ve amacını sorgulayan," onun felsefesini kavrayan "hukuk devleti" hukukçularının almasına önemli katkı sağlayacağı şüphesizdir.
Buna karşılık sorunumuzun "hukuk eğitimi reformu"ndan ibaret olduğunun var sayılması onun yapısal karakterinin göz ardı edilmesi anlamına gelecektir. Bu kökleşmiş sorun genel olarak "eğitim" özel olarak da "hukuk eğitimi"nin nispeten daha iyi olduğu zamanlarda da var olmuştur. Daha kapsayıcı bir tespit yapılacak olursa, Osmanlı'dan müdevver "hukuk sorunu" bir asra yaklaşan Cumhuriyet döneminde çözülemediği gibi daha da derinleşmiştir.
Hukuk sorunumuz
Türkiye'nin hukuk sorunu "hukuk devleti"ne dönüşememe, "demokrasi" gibi onu da "söylem" ötesinde öncelikli hedef haline getirememe, "kuvvetler ayrımını" hayata geçirememe ve hukukun siyasallaşmasından kaynaklanmaktadır. Bunlar birleştiğinde ise derinlikli ve yapısal bir "sorun" şekillenmektedir.
Türkiye'nin kurucu ideolojisi ABD benzeri örneklerdeki gibi "hukuk devleti" idealine dayanmamıştır. Yukarıdan aşağıya modernleşme ve toplumsal dönüşümü hedefleyen, bunu tüm yasaların üzerinde yer aldığı savunulan "inkılâp kanunu" kavramsallaştırması ile koruma altına alan, bu nedenle de "bağımsız hukuk"un "denetim" işlevi yerine getirmesine karşı çıkarak "güdümlü hukuk"un rejimi savunmasını arzulayan söz konusu ideoloji ne "demokrasi" ne de "hukukun üstünlüğü"nü hedeflememiştir.
Anayasadan başlayarak tüm kanunların "devlet" merkezli olarak kaleme alınması ise "vatandaş"ın idare karşısında "hukuk"a sığınmasını zorlaştırmış, "kanun devleti olma" uygulamada "hukuk devleti olmama" işlevi görmüştür.
Bu çerçevede "demokrasi" ile "hukuk devleti" arasında bir "tavukyumurtaikilemi" oluşmuştur. Liberal demokrasiye dönüşememe "hukukunüstünlüğü"nün hayata geçirilmesini engellerken, en iyi dönemlerinde "bürokratik kanun devleti" olabilen bir toplumda "demokratikleşme" de belirli bir eşiğin ötesine geçememiştir.
Dolayısıyla Türkiye'nin "hukukun üstünlüğü"nü açılış merasimlerindetekrarlanan "söylem"den "öncelikli toplumsal hedef"e dönüştürmesigerekmektedir. "Hukukun üstünlüğü," Lord Coke'un "hukuk"un "kıskanç bir sevgili"ye benzediği, özel, paylaşılmayan ilgi istediğini savunan ünlü ifadesineuygun biçimde toplumun önceliği haline getirilmelidir.
Kuvvetler ayrımını "gücün sınırlanması" ve "hedeflere ulaşım hızınınyavaşlatılması" olarak gören Erken Cumhuriyet yaklaşımı görece demokratikleşme sonrasında da sürdürülmüştür. Maria Popova'nın Rusya ve Ukrayna örnekleri üzerinden ortaya koyduğu gibi gelişmekte olan demokrasilerde iktidarlar "bağımsız" hukuk organlarının "yüksek maliyet" oluşturduğunu düşünmekte, onlara baskı uygulamanın ise "ciddî kazanç" getirdiğini var saymaktadır. Ayrıntı ve dozdaki farklılaşmaya karşılık modern tarihimizin tüm iktidarları "hukuk"a bu temelde yaklaşmıştır.
Bu yaklaşım nedeniyle 1960 Darbesi sonrasında şekillenen vesayet rejiminin, yakın geçmişte de bir kapalı cemaat örgütlenmesinin "siyaseti hukukîleştirme" girişimleri istisnâ olunursa "hukukun siyasallaştırılması" Cumhuriyet tarihinin egemen pratiğini oluşturmuştur.
Bunun neticesinde hukuk "evrensel ilkeler"den ziyade "rejim ve status quo koruyuculuğu" temelinde karar alan bir yapıya dönüşmüş ve "güç"ün eylemlerini "hukukîleştirme ve meşrulaştırma"nın aslî görevi olduğunu var saymıştır. Bu ise bir yandan anayasa fetişizmine saplanarak sürekli toplumsal sözleşme değiştiren Türkiye'yi öte yandan da kanunların içeriğinin önemsizleştiği, onların "güç"ün arzu ettiği biçimde yorumlandığı bir topluma dönüştürmüştür. Bunun ise "hukuk"u "üstün" bir konuma getirmek bir yana araçsallaştırdığı açıktır.
Sorunun çözümü
Bu bağlamda değerlendirildiğinde Türkiye'nin yapısal ve kökleşmiş "hukuk sorunu"nu eğitim reformu aracılığıyla halledebilmesi mümkün gözükmemektedir. Hukuk eğitimin ıslâhı, mesleğe giriş ve yükselme koşullarının yeniden düzenlenmesi şüphesiz hizmet kalitesinin yükseltilmesi alanında önemli katkılar gerçekleştirebilecektir.
Ancak mevcut "asırlık sorun"un çözümü, son tahlilde, Türkiye'nin "hukukun üstünlüğü" temelli, "kuvvetler ayrımı" çerçevesinde işleyen bir liberal demokrasiye dönüştürülmesi ile mümkün olabilecektir.
Bu gerçekleşmediği sürece hukuku hayata geçirenlerin "mevzuat ezbercileri" ya da "hukuk felsefesi"ni derinliğine kavramış kişiler olması ile kaleme alınan metinlerdeki Türkçe kalitesinin yaratacağı fark fazlasıyla sınırlı olacaktır.
.
Gölgede kalan istisnâcılık
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
10.09.2018 00:00
Yazı Boyutu
Bir toplumun diğerlerinden bütünüyle "farklı" ve "özgün" olduğunu savunan istisnâcılık (exceptionalism) kavramsallaştırması literatürde genellikle iki topluma atıfta bulunmaktadır.
Bunlardan birincisi devrimi, sonrasında süregelen çatışması ve siyaseti ile tüm ülkelerden farklı olduğuna yönelik güçlü bir inancın yerleşik olduğu Fransa, ikincisi ise Tocqueville'den bu yana vurgulanmakla birlikte istisnâcılığına Stalin'in (Jay Lovestone'u Komüntern aracılığıyla Amerikan Komünist Partisi sekreterliğinden istifaya zorlarken) isim babalığı yaptığı Amerika'dır.
Eşsizlik ve misyon
Her iki "istisnâcılık" da kültür ve siyasetin başını çektiği alanlarda "eşi bulunmayan örnek" ve diğerleri ile kıyaslanması mümkün olmayan "kendineözgü" toplum algısını sürekli biçimde yeniden üretmiştir. Bu yaklaşıma göre Fransa ve ABD dış ilişkilerden entelektüel faaliyete uzanan alanlarda "özgün" ve ötekilerden "farklı" toplumlardır.
Yaygın toplumsal kabûle mazhar olan bu yaklaşım "benzersizlik" ve "diğer toplumları şekillendiren gelişmelerden bağımsız olmaktan" yola çıkarak Fransa ile ABD'ye "insanlığa yol gösterme" ya da "diğer toplumlara demokrasi götürme" benzeri misyonlar yüklemektedir.
Fransız istisnâcılığı "büyük devrim"den bu yana insanlığa fener vazifesi gören seküler bir misyonerliğe atıfta bulunurken, ABD'de ekonomi ve siyasal örgütlenmenin doğurduğu farklılıkları vurgulayan benzer bir yaklaşım kadar "ülke ve insanları"nın Tanrı tarafından özel bir görev için "seçilmiş" olduğunu savunan püriten inanç da etkili olmaktadır.
Siyasal farklılıkları aşan bir yelpazede kabûl gören "istisnâîlik vurgusu" ABD ve Fransa'da uzun süre entelektüel desteğe de mazhar olmuştur.
Daniel J. Boorstin, Louis Hartz ve Richard Hofstadter benzeri akademisyenler ABD'nin güçlü "liberal geleneği"nin onu "istisnâî" kıldığı ve Avrupa görülenden farklı bir gelişim çizgisini şekillendirdiğini savunurken, Fransız entelektüelleri de Jules Michelet'nin "Fransız tarihinin insanlığın da tarihi olduğunu" savunan söylemini sosyal bilim jargonuyla kaplayarak yeniden üretmişlerdir.
Ancak "istisnâcılık" 1960'ların sonundan itibaren gerek ABD gerekse de Fransa'da ciddî biçimde sorgulanmaya başlanmıştır.
François Furet, Jacques Julliard ve Pierre Rosanvallon'un 1988'de yayımlanarak "Fransız istisnâcılığının sonu"nun geldiğini vurgulayan çalışması, bir "özgünlüğün" nihayete ererek siyasetin "normalleştiği" ve "banalleştiği"ni vurgulamıştır.
ABD'de ise özcü bir yaklaşımla "istisnâcılık" yaklaşımının anlamsızlığının altı çizilmiştir. Daniel Rodgers "Amerika farklı mıdır?" sorusunun, son tahlilde, "Arjantin" ya da "Afganistan" "farklıdır" önermelerinden anlamlı olmadığını vurgularken, Fransız meslekdaşlarına kıyasla daha derine inen bir eleştiride bulunmuştur.
Amerika ve Fransa'da muhafazakâr siyaset kaybedilen entelektüel zemine karşılık "istisnâcılık"ı "parlak geçmişe dönüş" söylemi için araçsallaştırılmayı sürdürmüştür.
Fransa'da ülkesini "yeniden dünya lideri" yapmaya soyunan De Gaulle'denseçim zaferini "Fransız istisnâcılığı"nın ürünü olarak gören Macron'a uzanan çizgide bu söylem yeniden üretilmiştir. ABD'de ise "Reagan-George W. Bush Amerikan istisnâcılığı"nın "liberal küreselcilik"e karşı savaştığı savunulmuş, Trump'ın söylemi de vülgarize edilmiş bir "istisnâcılık" üzerine inşa olunmuştur.
Türk istisnâcılığı
Literatürde iki temel "istisnâcılık"a yapılan kapsamlı atıfların bir diğer önemliörneği göz ardı ettiği ortadadır. Türkiye adı konulmayan bir "istisnâcılık"ın büyük bir çoğunluk tarafından içselleştirilmesinin yanı sıra entelektüel eleştiriye de maruz kalmayarak egemenliğini sürdürdüğü bir toplumdur.
İkinci Dünya Savaşı öncesi Fransa'sı ya da 1945 sonrası ABD'sini andıran siyasal farklılık üstü bir "özgünlük," "benzersizlik" ve buradan yola çıkılarak ulaşılan "tarihî yönlendirme" ve "izlenecek örnek olma" vurguları Türkiye'de literati ve siyasetçiden ortalama vatandaşa ulaşan bir yelpazede revaç bulmaktadır.
Fransız Üçüncü Cumhuriyeti'nin benzerini Anadolu'da inşa iddiasıyla ortaya çıkan Erken Cumhuriyet ideolojisi "istisnâcılık" iddiasında örnek aldığı modelin fazlasıyla önüne geçmiştir. Bu ideoloji bir yandan 1789 gibi yakın bir tarih değil neolitik çağdan beri "insanlığa yol gösteren, medeniyetin bânisi" eşsiz bir toplum vurgusunu dile getirirken öte yandan da "Türk İnkılâbı"nı "Büyük Devrim"le kıyaslayarak onun "ezilmiş milletler"e "numûne- i imtisâl" oluşturduğunu savunmuştur.
İlerleyen yıllarda ise Türkiye'nin Ortadoğu ve Müslüman dünyasının "tek laik demokrasi"si olmasının açıklanmaya muhtaç bir "istisnâ" oluşturduğu düşünülmüş, bu da siyaset bilimcilerinin ilgisini uyandırmıştır.
Türk muhafazakârlığı ise "istisnâcılık"ı farklı bir tarih kurgusu üzerinden üretmiştir. Kurumları, düzeni ve gelişimi ile "eşsiz Osmanlı" tarihinin bir "istisnâ"yı şekillendirdiğini savunan bu yaklaşım buradan hareketle kültür ve siyasetin başını çektiği alanlarda özgünlük iddiası geliştirmiştir.
Erken Cumhuriyet ideolojisinin "eşsiz inkılâp" üzerinden ulaştığı "istisnâcılık"ıTürk muhafazakârlığı "Osmanlı geçmişi" aracılığıyla inşa etmiştir. "Kemalizm"inFransa'yı örnek alan abartılı yaklaşımının tarihî bir misyon yüklediği Türkiye, muhafazakârlık tarafından da sadece Osmanlı coğrafyası değil İslâm dünyası için de "özgün" bir "yol gösterici" ve "lider" haline getirilmiştir.
Bu açıdan bakıldığında Türkiye ezici çoğunluğun "müstesnâ" olduğu ve bu nedenle de "özgün bir misyon" üstlendiğine inandığı toplumlar içinde önemli bir yere sahiptir. İstisnâcılığın bir "gerçeklik" ve "olgu" olarak içselleştirilmiş olması ile ABD ve Fransa örneklerinde görülen entelektüel sorgulamanın yokluğu bu konumu tahkim etmektedir.
Bunun neticesinde ise diğer toplumları şekillendiren gelişmelerden etkilenmeyen, kültüründen siyasal sistemine her unsuru "kendine" özgü, "farklı" sorunlarını "farklı" yollarla çözmesi gereken bir toplum algısı yerleşmiş, dünyaya "kendimerkezli" yaklaşım egemen olmuş ve "izlenecek model olma" iddiası geliştirilmiştir.
Godfrey Hodgson "Amerikan istisnâcılığı"nın bir "mit" olduğunu savunduğu kitabında buna duyulan inancın dünyanın geri kalanı açısından ciddî sorunlar yarattığına dikkat çekmişti. Fransız "istisnâcılığı" da anlam içermeyen birkavramsallaştırmanın uzun süre ciddî bir siyaset bilimi kuramsal çerçevesi olduğunun düşünülmesine neden olmuştur. "Türk istisnâcılığı"nın ise sorunları ile çözümlerinin farklı olduğuna inanan, dünyanın merkezinde yer aldığını ve model olduğunu düşünen bir toplumun şekillenmesinde önemli rol oynadığı ortadadır.
.
ABD’nin Türkiye’yi “kaybetmesi” realpolitik bir gereklilik mi?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
3.02.2018 00:00
Yazı Boyutu
Türkiye ile ABD'nin yeni Ortadoğu tasavvurları arasındaki makasın fazlasıyla açılması aralarındaki ilişkinin sorgulanmasına neden olmaktadır.
Tarafeynin yekdiğeri hakkında ağır suçlamalarda bulunduğu, yaptırımlar uyguladığı ve "dostumun düşmanının benim düşmanım olması zorunlu değildir" düstûrunu benimsediği bir ilişkide "müttefiklik" bir yana, pek çok bağlamda "stratejik ortaklık"tan bahsedilmesinin dahi anlamlı olmadığı savunulabilir.
Dolayısıyla söz konusu sorgulamayı yapanların küresel eğilimle de uyumlu, "realpolitik" temelli bir değerlendirme yaptığı iddia edilebilir.
Realpolitik ve stratejik planlama
Buna karşılık, değişik ABD mehâfilinde son dönemde sıklıkla tekrarlanan, "iki ülkenin hiçbir zaman ortak değerleri paylaşmadığı," "parlak ittifak söyleminin cilâsı kazındığında altından başlangıcından beri sorunlu bir ilişki"nin çıktığı, Türkiye'nin geleneksel siyasetinin "stratejik önemini kötüye kullanarak şantaj yapmak olduğu," "müşterek tehdidin ortadan kalktığı yeni gerçeklikte ortaklığın da anlamsızlaştığı" değerlendirmelerinin "realpolitik" yaklaşımı yansıttığını düşünmek hatalıdır.
Benzer şekilde, Donald Trump'ın aynı çevreler tarafından "anlamsızlaşan ittifak" konusunda "kral çıplak" diyerek "realpolitik temelli dış siyasete dönüşü temsil eden lider" olarak resmedilmesi de yanıltıcı olabilir.
Zikrettiğimiz gibi, Soğuk Savaş'ın sonlandığı, NATO'nun görev tanımının farklılaştığı, Türkiye ve ABD'nin karşıt bölgesel ve yerel aktörleri desteklediği, Washington'ın Ankara'dan uzun süredir "Son zamanlarda benim için ne yaptın?" sorusuna tatminkâr cevap alamadığı vurgulanarak "ittifak"ın çoktan ölmüş olduğunu savunmak ilk bakışta "gerçekçi" gözükebilir. Bu yapılırken, "Johnson Mektubu"ndan "Tezkere Krizi"ne, haşhaş ekiminden güncel Suriye siyasetine ulaşan örneklerin altı çizilerek ilişkinin "tarihsel olarak" yapısal sorunlar taşıdığı da ileri sürülebilir.
Kâğıt üzerinde "realpolitik par excellence" olduğu izlenimini veren söz konusu yaklaşımların temel sorunu, "gerçekçi dış siyaset"in dayandığı "veriler"i "güncel gelişmeler," "çıkarlar"ı "yaşanan an" üzerinden değerlendirmesi, geçmişi ise içinden cımbızla çekilen örnekler üzerinden araçsallaştırmasıdır.
Yeni Ortadoğu'nun kısa sürede şekilleneceği, Selefî radikalizmin gelecekte de öncelikli tehdit oluşturacağı, bölgeye İsrail'in güvenliği temelinde yaklaşımın sonsuza kadar süreceği, Arap Baharı'nın dirilmesi, yeni bir demokrasi dalgasının mümkün olmadığı, BAE, Mısır ve Suudi Arabistan'daki rejimlerin korunabileceği, Rusya ile ilişkilerin değişmeyeceği benzeri varsayımlar üzerinden Türkiye ile ortaklığın yarar içermediğini belirtmek "realpolitik" bir yaklaşım olarak yorumlanabilir.
Ancak dış siyaset yapımında aktör, çıkar ve koşullar sürekli olarak değişmektedir.
Bu nedenle de "gerçekçi dış siyaset" orta ve uzun vâdeye yönelik "stratejik planlama" yapmak zorundadır.
Böylesi "realpolitik" değerlendirmeler ise "uzun vâdeli çıkarlar" göz önüne alındığında yeni Ortadoğu şekillenirken Türkiye'nin tüm kırmızı çizgilerini ihlâl etmenin, onu değişik kamplara itmenin, farklı savunma seçeneklerine yöneltmenin ciddî riskleri beraberinde getireceği, bunun yerine "tasavvurlar arasındaki makas"ın daraltılmasına çalışma ve sorunlara "kriz yönetimi" çerçevesinde yaklaşımın daha anlamlı olduğunu ortaya koyabilecektir.
Tarihî bir örnek vermek gerekirse, 1833'te donanmayı İstanbul'a göndermeyerek II.
Mahmud'u Rusya'dan yardım istemek zorunda bırakan Whitehall daha sonra tüm enerjisini, bu "realpolitik görünümlü," ama Palmerston'un ifadesiyle "tarih boyunca bir İngiliz hükûmeti tarafından alınan en hatalı karar"ın tahribatını önlemeye hasretmek mecburiyetinde kalmıştır.
Trump ve "realpolitik"
Michèle Flournoy ve Shawn Brimley 2006'da yaptıkları bir değerlendirmede küresel alanda karşı koyulması zor bir gücü elinde bulunduran ABD'nin "stratejik planlama" alanında şaşırtıcı bir zafiyete sahip olduğunu vurgulamışlardı. Pek çok üst düzey dışişleri yetkilisinin de altını çizdiği gibi, "Uzun telgraf" ve "Bay X makalesi" ile uzak görüşlülüğünü kanıtlayan George F. Kennan idaresinde önemli başarılara imza atan stratejik planlama, Soğuk Savaş sonrasında ikinci plana atılmış ve yerini pragmatik, plansız, "olaya özgü" ve "uzun vâdeyi dışlayan" siyaset yapımına terk etmiştir.
Böylesi dış siyaset yapımında, Sir Henry Elliot'ın ifadesini ödünç alacak olursak, "Türk olan her şeyden nefret edenler"in etkili medya ve "think tank"lerde yükselttikleri "Türkiye ile anlamsızlaşan stratejik ilişkiyi sonlandırma" talepleri "realpolitik gereklilik" ceketine büründürülebilmektedir.
Benzer şekilde ABD-Türkiye ilişkisine BAE, Mısır, Suudi Arabistan benzeri ülkeler söz konusu olduğunda unutulan "insan hakları ve demokrasi kalitesi" ve "değer paylaşımı" zemininde yaklaşım da "realpolitik" bir yorum olarak sunulabilmektedir.
Aynı bakış açısı, Trump dış siyasetinin "realpolitik"e dönüş sürecinin son halkası olarak takdimini de anlamlı gösterebilir.
Böylesi bir değerlendirme ile George W. Bush'un "eşi görülmemiş ve dengi bulunmayan güç" yaklaşımından Obama'nın "ne kadar güçlü olursa olsun hiçbir devletin tek başına küresel meydan okumalara karşı koyamayacağı" doktrinine geçiş sonrasında Trump'ın "realpolitik" siyaseti daha da ileri bir aşamaya taşıdığı savunulabilir.
Rosa Brook'un altını çizdiği gibi "Yeni Muhafazakârlar, liberaller" ve "dostluk ve işbirliği adına Amerikan çıkarlarını fedâ etmekten çekinmeyen" dışişleri yetkililerinden farklı olarak "ittifakları kutsamayan" ve müttefiklere "emlâk alım satımındaki muhtemel iş ortağı" gibi yaklaşan Trump'ın sosyal medya mesajlarını da "realpolitik" ürünü değerlendirmeler olarak okumak mümkündür.
Ancak bunların Trump'ı, Türkiye'nin "gerçek yüzü"nü anlayan "ilk ABD başkanı" haline getirdiğini düşünmek anlamlı değildir.
Güne odaklı analizler Trump'ın yaklaşımını böyle gösterebilir; ama "uzun vâde" ve "stratejik planlama"yı göz ardı eden değerlendirmeler, son tahlilde, "realpolitik" karakter taşımazlar.
Dolayısıyla, AB ve ABD'nin kendilerini "Türkiye'nin onların kamplarında bulunmadığı bir gerçeklik"e alıştırmalarını tavsiye edenlerin savunduğunun tersine Washington'ın Türkiye ile mevcut sorunlarında "kriz yönetimi"ni tercihi uzun vâdedeki seçeneklerini zenginleştireceği ve Ankara'yı bütünüyle kaybetmemesini sağlayacağından "realpolitik" ile daha uyumlu olacaktır. Bu şüphesiz, Ankara'nın da kısa vâde ve mevcut çıkarlarla sınırlı olmayan, stratejik planlamaya dayalı "realpolitik" siyasetler üretmesine bağlıdır.
.
Yeniden yapılanırken mevcudu muhafaza: Osmanlı arşivi
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
27.08.2018 00:00
Yazı Boyutu
Türkiye sistem değişikliği sonrasında kapsamlı bir yeniden yapılanma sürecine girmiştir. Bu gerçekleştirilirken, tabela değişiklikleri ile mülga "Başbakanlık" yerine diğer kurumların adının geçirilmesi yerine kuruluş kanunlarının yeniden düzenlenmesi tercih edilmiştir. Sistem değişiminin sunduğu fırsatın değerlendirilmesi ile bürokrasinin daha verimli ve hızlı çalışmasını sağlayacak düzenlemelerin yapılması anlamlıdır. Buna karşılık, yeniden yapılanmanın gelenek oluşturmuş, önemli başarılara imza atmış, "marka" kurumlara zarar vermemesi için gerekli hassasiyetin gösterilmesi de gereklidir.
Türkiye, "tarihçi"ye yönelik beklentilerin cevaplandırılmasını mümkün kılacak alt yapının uzun süre oluşturulamadığı bir ülkedir. Bilhassa yakın tarih alanında vesikalara ulaşamamanın ya da "mükemmel tarih söylemimize halel getirilmesini önleme" hedefli yasaklarla boğuşmanın sıkıntısı çekilmiştir. Örneğin, merhum Tarık Zafer Tunaya'nın 1952'de yayımladığı Türkiye'de Siyasî Partiler temel eseri, 1908 sonrasına ait evrakın kapalı, Yıldız Arşivi'nin önemli bölümü ile nezaret vesikalarının da tasnifsiz olması nedeniyle, Emniyet Arşivi'ndeki bazı dosyalar haricinde gazete ve dergi koleksiyonlarına dayanarak hazırlanmıştır.
Osmanlı bürokrasisinin son dönemlerinde dosya usulü çalışması nedeniyle 1908 sonrasına ait belgelerin kapalı olması, uygulamada (her dosyaya ileri tarihlerde yeni evrak eklendiğinden) on dokuzuncu yüzyılın ikici yarısını da kapsayan bir yasaklamayı hayata geçirmiştir. Tanzimat sonrası arşivlerin büyük çapta tasnifsiz bulunması ise tarihçileri dar merkezî bürokrasinin az sayıda belge ürettiği, kayıtların önemli kısmının defterlere uzun sayılabilecek zaman dilimlerini kapsayacak biçimde geçirildiği erken döneme yöneltmiştir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nin yasaklama ve tasnifsizlik nedeniyle sınırlı kullanımı, Dışişleri Bakanlığı Hazine-i Evrak ve Çankaya Arşivleri'nin fiilen ulaşılamaz olması, Türk Tarih Kurumu'nun koleksiyonunu üyeleri dışındakilere açmaması, yakın tarih araştırmalarının nicelik ve niteliği üzerinde fazlasıyla olumsuz bir etki yaratmıştır. Bu durum Osmanlı son dönem tarihinin ağırlıklı olarak İngiliz, Fransız, Alman ve Avusturya arşivlerine dayanılarak yazılması benzeri bir tuhaflığı ortaya çıkartmıştır.
Yasakçılık ve ilgisizliğin yarattığı bu durum Osmanlı tarihinin, gelişmelere eleştirel gözle bakan yabancı elçi, konsolos ve diğer temsilcilerin gözünden yeniden inşa edilmesine neden olmuş; "mükemmel geçmişimizi koruma" amacıyla getirilen yasaklama "tarihi, karşıtların gözünden yazma" neticesini doğurmuştur.
SESSİZ KAHRAMANLAR
1985'te düzenlenen ve bu satırların yazarının da tebliğ sunarak katıldığı Osmanlı Arşivleri Sempozyumu, arşivciliğimiz ve tarihçiliğimiz açısından dönüm noktasını oluşturmuştur. Dönemin başbakanı merhum Turgut Özal ve bilhassa da başbakanlık müsteşarı merhum Hasan Celâl Güzel'in konuya gösterdiği alâka, 600 arşiv uzmanı kadrosu açılması ile başlatılan devâsâ bir tasnif projesinin hayata geçirilmesini sağlamıştır.
Türkiye kısa sürede "üç kıtaya yayılmış bir imparatorluk"un arşivini bir "ulus-devlet"in imkânlarıyla tasnif etmek zorluğundaki projeyi gerçekleştirmiş, "koruma amaçlı yasaklar"ı kaldırmış ve dünya kültür mirasına önemli bir katkıda bulunmuştur. Takribî 95 milyon vesika ve 375 bin defter ile Güneydoğu Avrupa, Balkanlar, Ortadoğu ve Kafkasya tarihinin yeniden yazımını sağlayacak arşivin % 80'i aşan bölümü tasnif edilmiş, yeni kataloglar yapılmış, belge özetleri üzerinden kelime araştırmasını sağlayacak teknoloji geliştirilmiş, 38 milyon doküman dijital ortama nakledilmiş, nezaretler ve diğer kurumlarda kalan evrak ile satın alınan özel koleksiyonlar araştırmacıların hizmetine sunulmuştur.
Kırk seneyi aşkın süre önce çalışmaya başladığım Osmanlı Arşivi ile günümüzdeki kurum arasındaki fark inanılmaz boyuttadır. 1970'li yıllarda imrenerek çalıştığımız yabancı arşivlerden çok daha düzenli ve araştırmacıya hizmet önceliklisi günümüzde İstanbul'da bulunmaktadır. Bu, Türkiye'nin iftihar etmesi gereken bir başarıdır.
Dünya kültür mirasına bu ölçekte bir katkıyı gerçekleştiren, tarihimizin belgelere dayanarak yazılmasını mümkün kılan bu başarının sessiz kahramanları, ciddî uzmanlık gerektiren, meşakkatli bir işi özveri, meslek aşkı ve memuriyet terbiyesi ile yapan arşiv uzmanlarıdır. Osmanlı çalışmaları son otuz yıl içinde büyük bir ivme kazanmış, küresel tarih yazımı ile eklemleşmiş ve kuramsal tartışmalarda örnek olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bunda kitaplarında hizmete sunulan belgeleri değerlendiren akademisyenler kadar kısa sürede milyonlarca vesikayı kullanıma hazırlayan arşiv görevlilerinin de payı bulunmaktadır.
UZMANLIK VE "OSMANLI"
Dışarıdan bakıldığında kolay bir iş gibi gözüken arşiv uzmanlığı, paleografi, dil, tarih, coğrafya gibi değişik alanlarda derinlikli bilgiyi gerekli kılmaktadır. Alfabe değişimi ve dilimizin Geoffrey Lewis'in ifadesiyle "katastrofik bir başarı" neticesinde farklılaşması diğer ülkelerde var olmayan uzmanlaşmayı da zorunlu kılmaktadır. Ancak "arşiv uzmanlığı"nın eski alfabe ve dil ile kaleme alınmış belgelerin okunmasına indirgenmesi doğru değildir. Osmanlı maliyesinin kullandığı siyakat yazısı ile rakamlarını çözmek, Budin'den Yemen'e ulaşan bir coğrafyada kullanılan mahallî kelime ve yer isimlerini öğrenmek, metinlerde geçen elkâbdan vesikaları kaleme alanlar ile muhataplarının kimliklerini çıkarabilmek, Bâb-ı Âlî Evrak Odası'nın karmaşık muhaberat ve numaralama sistemini kavrayabilmek yaz kursları ile gerçekleşememekte, ömürlerin vakfını zorunlu kılmaktadır.
Bu nedenle Osmanlı arşivi yeniden düzenlenirken, Türkiye'nin dünya kültür mirasına katkı konusunda önde gelen başarılarından birisini gerçekleştirmesini mümkün kılanların korunma ve ödüllendirilmesi gerekmektedir. Aksine hareketin, uzun sürede oluşmuş bir "birikim"in ve "toplumsal sermaye"nin heba edilmesi anlamına geleceği şüphesizdir.
Bunun yanı sıra, düzenleme gerçekleştirilirken "Osmanlı" isminin kaldırılması da sahiplenilen mirasın niteliği konusunda tartışmalar doğurabilecektir. Milyonlarca vesikaya ev sahipliği yapan bu kurum sadece Türkiye'nin değil Budapeşte'den Basra'ya, Kuzey Afrika'dan Kafkasya'ya ulaşan bir coğrafyanın arşivi olup, tek bir "devlet"in değil, "çok uluslu bir yapı"nın yazılı hafızasıdır. Bu nedenle adındaki "Osmanlı" kelimesinin korunması, mülga "Başbakanlık" yerine "Cumhurbaşkanlığı"nın ikamesiyle yetinilmesi anlamlı olacaktır.
Osmanlı arşivi, yeniden yapılanırken "bürokratik reform-mevcudu muhafaza" dengesinin korunmasına dikkat gerekliliğini ortaya koyan çarpıcı bir örnektir.
.
Sıradaki krizi beklerken
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
20.08.2018 00:00
Yazı Boyutu
"Vizeler yeniden verilecek; ama tasavvurlar örtüşecek mi?" başlıklı yazımızda (15 Ekim 2017), Türkiye ile ABD arasındaki derin anlaşmazlıkta tarafların yaklaşımları arasındaki farklılığın üzerinin "ittifak" söylemiyle kapatılamayacağının anlaşılmasını sağlayan krizlerin kısa sürede sonlanmasının mümkün olmadığını vurgulamıştık.
Son günlerde yeni bir boyuta taşınan "Pastor Andrew Brunson Krizi" öncekilerden farklı olarak Türkiye ekonomisi üzerinde önemli etkiler yaratmıştır. Türkiye'den ithal olunan çelik ve alüminyumdan alınan gümrük vergilerinin artırılması benzeri ABD yaptırımları ve uluslararası malî kuruluşların Türkiye'ye verilecek kredileri askıya almaya zorlanabileceği endişeleri döviz kurlarındaki dalgalanmaların başını çektiği olumsuzlukları tetiklemiştir.
Konuya ABD açısından yaklaşıldığında ise "Brunson Krizi," Trump yönetiminin başlangıçta mesafeli yaklaştığı "yaptırım" uygulamalarını artan bir ivme ile araçsallaştırmasının örneği olarak değerlendirilebilir.
Hufbauer, Schott ve Elliott tarafından derlenen Economic Sanctions Reconsidered:
History and Current Policy çalışmasının da ortaya koyduğu gibi "yaptırım" ABD'nin uzun süredir başvurduğu bir uygulama olup yasamaya dış siyaset yapımında etkinlik sağlamaktadır.
Trump yönetimi de 2017 tarihli "Countering America's Adversaries through Sanctions Act (Amerika'nın Hasımlarına Yaptırımlarla Karşı Koyma Yasası)"nı başlangıçta "Kongre'nin dış siyaset yapımına ağırlığını koyma" girişimi olarak değerlendirmiş, ancak kısa sürede "yaptırımlar"ın yürütmenin eline de güçlü bir silah verebileceğini görmüştür.
Diğer bir ifade ile ABD'nin Türkiye'ye yönelik hamleleri, Trump yönetiminin "ekonomik" ve Magnitsky Yasası'na dayanarak şahısları hedef alan "akıllı yaptırım"ları artan bir ivme ile araçsallaştırması çerçevesinde de değerlendirilebilir. Ancak Türkiye ile ABD'nin "ittifak" ve "stratejik ortaklık" ilişkileri göz önüne alındığında söz konusu "yaptırımlar"ın kabaca bu sınıflamaya dahil edilmesinin ya da Başkan Trump'ın kişiliği ile ilişkilendirilmesinin fazla da açıklayıcı olmayacağı ortadadır.
Magnitsky Yasası'nın bir NATO müttefikine tatbiki ve "ucu açık yaptırım tehditleri"nin krizi daha da karmaşık hale getirdiği şüphesizdir. Bu özelliklerine karşılık "Brunson Krizi"nin "Çuval Krizi," "Tutuklama Kriz(ler)i," "Vize Krizi," "Münbiç Krizi," "F-35 Krizi" benzeri çekişmelerin yeni halkası ve son tahlilde, ilişkinin doğurduğu "sıradaki kriz" olduğunun altı çizilmelidir.
Türkiye-ABD işbirliği bu krizler nedeniyle bozulmamakta, aksine, mevcut ilişki sürekli biçimde buhran üretmektedir. Bu bağlamda değerlendirildiğinde "Brunson Krizi"nin de iki ülke arasında yaşanacak "son kriz" olmadığını vurgulamak gereklidir. Sonu gelmeyen krizler, ABD ile Türkiye'nin uzlaştırılması son derece zor Ortadoğu tasavvurları geliştirmelerinden kaynaklanmaktadır.
AÇILAN MAKAS
916 sonrasında geliştirilen Ortadoğu tasavvurları, Osmanlı Arap vilâyetlerini dönüştürürken karakuşî sınırlar, tarihî ve coğrafî gerçeklikleri göz önüne almayan ulus-devletler, "unsur"dan "azınlık" statüsüne indirgenen "ayrılıkçı" topluluklar yaratmıştır. Bu dönüşüm gerçekleşirken Ortadoğu ve Kuzey Afrika'nın "sömürge ve mandat" statüsü altına girmeyen bölgeleri de bölgesel çatışmalar çerçevesinde "devletleşmiş"tir.
Bu zorlu sürecin ortaya çıkarttığı "status quo" ise sürdürülebilir olmamıştır.
Yaratılan yapay sınır ve devletler, dışlanan "azınlık"lar, petrol nedeniyle yükselen stratejik önem, Arap-İsrail savaşları ve "kutsal topaklar"ın geleceğine ilişkin artan Evanjelist ilgi, on dokuzuncu asırda Balkanlar benzeri alanlarla kıyaslandığında görece huzura sahip Ortadoğu'yu dünyanın en sorunlu bölgesi haline getirmiştir.
Soğuk Savaş sonrasında yeni "status quo" belirlenecek alanlar arasında Ortadoğu'nun başı çekmesi şaşırtıcı değildir.
Buna karşılık, sürdürülememiş ve sayısız çatışmaya neden olmuş bir düzenin yerine yenisinin geçirilmesinin 1916'dakine benzer şekilde planlanarak, 1918 sonrasındaki kolaylıkla uygulanabileceğini düşünenler büyük hayâl kırıklığı yaşamışlardır.
Bunun temel nedeni de 11 Kasım 1918 sonrasında modern tarihte görülmemiş bir gücü Londra'da temerküz ettiren Büyük Britanya'nın rolüne soyunmanın sadece bir "üstünlük" sorunu olduğunun varsayılmasıdır.
Britanya'nın 1918 sonrasında kullandığı "açık çek" kendi "üstünlüğü"nden ziyade yardımcısı durumundaki Fransa dışında onu denetleyebilecek ve engelleyebilecek küresel ve yerel bir gücün bulunmamasından kaynaklanmıştır. Bu açıdan değerlendirildiğinde, İstiklâl Harbimiz dayatılan "düzen"e yöneltilmiş ilk bölgesel "kafa tutuş" olma niteliğini haizdir.
Günümüzde ise küresel, bölgesel ve yerel tüm aktörlerin katıldığı yeni Ortadoğu oluşturma mücadelesi uzun, sancılı ve kanlı bir süreci başlatmıştır.
Soğuk Savaş sonrasındaki "hegemonik üstünlük"ünden yararlanarak bunu kolaylıkla yönetebileceğini düşünen Washington ciddî küresel, bölgesel ve yerel rekabet ve direnç ile karşılaşınca yeni tasavvurlar geliştirmek, değişik aktörlere yönelmek durumunda kalmıştır.
Bu süreçte ABD'nin gözünde Türkiye "Irak'ı beraberce işgal edecek," "Suriye'de Beşşar el-Esed rejimini ortaklaşa devirecek" "müttefik/ stratejik ortak"tan "Washington projelerinin hayata geçirilmesini engelleyen, oyun bozucu bir bölgesel güç"e evrilmiştir. Taraflardan birisinin "kara gücü" olarak kullandığı bir yapının diğerince "terörist tehdit" sınıflamasına sokulması iki devletin Ortadoğu tasavvurları arasındaki makasın ne denli açıldığını özetlemektedir.
İTTİFAK YORGUNLUĞU
Bundan öncekiler gibi Pastor Brunson Krizi de ABD-Türkiye arasında doğrudan pazarlıklar ya da çok taraflı girişimler neticesinde diplomatik bir çözüme ulaştırılacaktır.
Buna karşılık, iki ülke arasında artan bir yoğunluk ve ivme ile yaşanan "krizler"in yeni Ortadoğu'nun oluşumu gibi ucu açık bir sürecin tamamlanmasına kadar süreceği göz önüne alındığında her yeni buhran daha zor çözülecek ve bunların tortusu da ciddî bir "ittifak yorgunluğu"na neden olacaktır.
Oluşan tortunun uzun vâdede iki tarafı da farklı seçenek ve eksenlere yöneltebileceği kuşkusuzdur. Böylesi gelişmeleri önlemek ise tarafeynin yeni Ortadoğu tasavvurları arasındaki makasın daraltılmasını zorunlu kılmaktadır.
Bunun mevcut şartlarda ulaşılması imkânsız bir hedef olduğu düşünülebilir.
Ancak yeni Ortadoğu oluşumu sürecinin uzunluğu ve karmaşıklığı ile koşul ve aktörler arası ilişkilerin hızlı değişimi göz önüne alındığında öncelikli olarak "kriz yönetimi," sonrasında da "diplomatik mekanizmaların kullanımı"nın sürdürülmesinin en anlamlı yaklaşım olacağı ortadadır.
.
Kendimiz olduk “Öteki”ni dönüştürmekten vazgeçtik; ortak alanı genişletebildik mi?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
13.08.2018 00:00
Yazı Boyutu
Cumhuriyet sonrasında "kaynaşmış bir kitle" olmadığımızın açıkça ifade edilebilmesi için uzunca bir sürenin geçmesi gerekmiştir. Ancak "kendimiz olduğumuzu" yüksek sesle söyleyebilmemiz, özgünlük ve farklılığımızı "sağ," "sol" benzeri maskeler arkasına saklanmadan dile getirebilmemiz, "eşit vatandaşların çoğulcu toplumu"na ulaşma alanında "gümüş kurşun" işlevi görmemiştir. "Öteki"ni dönüştürme hedefinin terk edilmesi de aynı hedefe varış konusunda arzulanan etkiyi yaratmamıştır.
Bu alanda oluşan beklenti uzun süreli yukarıdan aşağıya "tek tipleştirme" siyasetlerinden kaynaklanmış ve "kendimiz olduğumuzu" serbestçe ifade etme ile "Ötekileştirme"nin terkinin liberal demokrasi eşiğini atlamayı sağlayacağı düşünülmüştür.
Buna karşılık kimlikler etrafında kutuplaşan, dönüştürülmesinden vazgeçilen "Öteki"nin giremediği, yüksek duvarlarla çevrili "alanlar"a ayrılmış bir toplumun "çoğulculuk"a ulaşması mümkün olamamaktadır. Bu nedenle Türkiye farklı kimliklerin buluştuğu, tartıştığı ve uzlaştığı "ortak alan"ı genişletmek zorundadır.
Kimlikleri ifade yeterli mi?
Kimliklerin özgürleştirilmesi yoluyla "çoğulculuk"a ulaşılması beklentisi gerçekçi değildir. Örneğin, ifade olunmasında sorun yaşanmayan kimlikler etrafında örgütlenen ve yönetilen Lübnan çoğulcu bir demokrasi olmanın oldukça uzağındadır.
Toplumun benzer şekilde örgütlendiği, "kimlik"in tabi olunan hukuktan sahip olunabilecek mesleklere, kullanılabilecek renklerden ödenecek verginin oranına ulaşan alanda belirleyici olduğu Osmanlı düzeni de "çoğulcu" nitelik taşımamıştır. Bu konuda genellikle düşülen hata "hiyerarşik çok kültürlülük" ile "eşitlik ve ortak ahlâk" temeli üzerine yükselen "modern kozmopolitlik"in benzer ya da bunlardan birincisinin ikincinin geçmişteki biçimi olduğunun varsayılmasıdır.
Dolayısıyla Slavoj Zizek'in değişik forumlarda savunduğunun tersine "kimliklerealan açma" ve "çok kültürlülüğe müsaade etme" kendiliğinden "çoğulcu" ve "demokratik" topluma geçişi sağlamamaktadır. Kimlikler arası "hiyerarşi" ve "ayrı alanlarda yaşam" "çok kültürlülük"ün çoğulculuğa katkısını sınırlamaktadır.
Bunun yanı sıra Lübnan ve Osmanlı örneklerinin gösterdiği gibi "kimlikler"e aidiyetin toplumsal örgütlenme üzerindeki belirleyiciliğinin güçlenmesi "çoğulcu" liberal demokrasiye dönüşüm için gerekli olan "ortak alan"ın yaratılmasını da zorlaştırabilmektedir.
Dönüştürmemek yeterli mi?
Hiyerarşik çok kültürlülük içinde dar bir "ortak alan"a sahip olan Osmanlı toplumu modernlik sonrasında kapsamlı bir dönüşüm programını hayata geçirmeye çalışmıştır. Toplumun tüm fertlerini "Osmanlılar"a dönüştürmeyi hedefleyen bu mega proje, mevcut tüm alanları ortadan kaldırmak yoluyla kapsayıcı bir "ortak alan" yaratmanın hedefe ulaşmanın en kestirme yolu olduğunu varsaymıştır.
Bir taraftan yenilikçi, yapıcı ve katılmak isteyenlere "açık" olan bu dönüşüm projesi diğer taraftan herkesi, gereğinde zor kullanarak, "ortak alan"a sokmayı hedeflemesi nedeniyle "yıkıcı," "yasakçı" ve "çatışmacı" karakter taşımıştır.
Toplumun üyelerini, yukarıdan aşağıya inşa edilen bir "ethnos" ile Fransız Üçüncü Cumhuriyeti ikizi bir "cumhuriyet"in tekil bir "medeniyet"i içselleştirmiş "vatandaş"larına dönüştürmeyi hedefleyen Erken Cumhuriyet projesi de benzer niteliklere sahip olmuştur. Bu proje de katılmayı arzulayanlara "açık" ve "kapsayıcı," buna karşılık, farklılıkları korumak isteyenlere karşı "cezalandırıcı" ve "yasakçı" olmuştur.
Çok partili yaşama geçiş de büyük dönüşüm projelerini sonlandırmamıştır. "Ötekiler"in dönüştürülmesi, "medenîleştirilmesi/ doğru yola getirilmesi" yeni mega siyasal projelerin de temel hedefini oluşturmuştur. Ancak yaşanan görece demokratikleşme kâğıt üzerinde hayata geçirilmeleri kolay görülen bu tasavvurların gerçeklikle uyumsuzluğunun anlaşılmasına yardımcı olmuştur.
İvmesi artan kutuplaşma, neden olduğu kapsamlı olumsuzluklara karşılık, toplumun "dönüştürülmesi" imkânsız genişlikte katmanlardan oluştuğunun fark edilmesini de sağlamıştır. Gelinen noktada mega projeler en azından söylem düzeyinde "dönüştürme" hedefinden vazgeçmiş ve "Öteki"nin varlık ve yaşam hakkını kabullenmek zorunda kalmışlardır.
Bu, yaklaşık iki asırdır değişik toplumsal mühendislik projeleri çerçevesinde dönüştürülmeye çalışılmış bir toplum için önemli bir gelişmedir. Buna karşılık "Öteki"nin var olduğu, onun "dönüştürülmesi" girişiminin "toplumsal çatışma" anlamına geldiğinin kabulünün Türkiye'yi liberal bir demokrasi ve çoğulcu bir yapıya dönüştüreceğinin düşünülmesi gerçekçi değildir.
Birbirlerini "Ötekileştiren" kutupların "dönüştürme"yi bir kenara bırakmalarına karşılık özgün, diğerlerine "kapalı" alanlarına çekilerek "ortak alan"ı terk ettikleri bir toplumun çoğulculuk temelli demokrasi hedefine ulaşabilmesi imkânsızdır.
Ortak alanın genişletilmesi
Türkiye "kendimiz olabilme" ve "Ötekini dönüştürme hedefini terk etme"alanlarında olması gerekene yakın bir noktaya gelebilmiştir. Buna karşılık bu olumlu gelişmenin bir "bitiş" değil başlangıç noktasına ulaşımı sağladığı gözden uzak tutulmamalıdır.
Bu noktada kimliklerin baskı altına alınması ve "Öteki"nin dönüştürülmeye çalışılması nedeniyle daralan "ortak alan"ın genişletilmesi hedefine ulaşım için yeni girişimler yapılması gereklidir. Bu ise hamasî "kardeşlik," "birlik ve beraberlik" söylemlerinin ötesinde açılımları zorunlu kılmaktadır.
Söz konusu alanın genişletilebilmesi kimlikler özgürleşirken siyasetin onlar etrafında şekillenmesini ve aidiyetler arasında hiyerarşi oluşmasını engelleyecek, onlara "kör," "vatandaşlık temelli" ve "hukuk devleti" güvencesi sunan bir "demos" tasavvurunun benimsenmesi ile mümkün olabilir.
Böylesi bir yapıya "zorlama," "yasaklama" ya da "dönüştürülerek" değil rızalarıyla ve "kendileri olarak" katılacak "vatandaşlar" farklılıklarına karşılık genişletilmiş bir "ortak alan"da buluşabileceklerdir.
Diğer alanları ortadan kaldırarak değil onlara saygı göstererek ve onlarla değişik noktalarda kesişerek genişletilecek bu "ortak alan" çoğulcu demokrasi eşiğini aşmamıza da önemli katkı sağlayacaktır. Söz konusu genişlemenin "Anadolu kültürü," "kardeşlik" "aynı toprağın çocukları olma" benzeri, anlamsız olmayan ancak çoğulcu demokrasinin gerekli kıldığı "ortak alan"ın yaratılmasına sınırlı katkı verebilecek söylemlerle sağlanamadığı unutulmamalıdır.
Bu ise "ortak alan"ı genişletecek yeni "demos" tasavvurumuzun, kulağa hoş gelen ancak "amaç"a atıf yapan, dolayısıyla da araçsallaştırılması mümkün olmayan "birlik ve beraberlik" yerine "farklılıklara saygı" ve hamasî "kardeşlik" değil sınırları hukuk tarafından çizilen "vatandaşlık" temelinde inşa edilmesinin gerekliliğini ortaya koymaktadır.
.
Kurucu Baba”lara neden müracaat olunuyor?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
6.02.2018 00:00
Yazı Boyutu
New York Times'ın 2016'da açtığı "The Interpreter (Tercüman)" sütûnunda uluslararası gelişmeleri tahlil eden Max Fisher iki hafta önce İsrail Parlamentosu'nun "Yahudi Ulus Devleti" kanununu kabûlünü eleştiren bir makale yayımladı.
Muhafazakâr Yahudilerin tepkisine neden olan bu değerlendirme, İsraillilerin "kimlik" ve "demokrasi" seçeneklerinden hangisinin "öncelik" taşıyacağı konusundaki tercihlerini pek çok toplumda görüldüğü gibi birinci kavram lehine kullanarak ciddî bir hata yaptıklarını savunuyordu.
Fisher, analizinin tarihî arka planını oluştururken İsrail'in kurucu babası David Ben-Gurion'a ait olduğunu vurguladığı ifadeleri kullanmaktadır. Bu ise konunun özü kadar "kurucu babalara atıf yoluyla meşrulaştırma" yaklaşımının da tartışılmasını anlamlı kılmaktadır.
Değerlendirmede, Ben-Gurion'un 1967 Arap-İsrail Savaşı sonrasında işgal edilen toprakların hızla terk edilmesi yolunda uyarıda bulunduğu, bunun yapılmamasının Yahudileri korumanın yanı sıra "demokrasi ve çoğulculuk" hedeflerine ulaşma amacıyla kurulmuş olan genç devleti farklı bir yola sokacağı uyarısını dile getirdiği ileri sürülmektedir.
New York Times yazarı, Ben-Gurion'un öngörüsü göz önüne alındığında "Yahudi Ulus Devleti" kanunu ile yapılan tercihin önemli bir riski beraberinde getirdiğini ileri sürmektedir.
Burada ilginç olan Fisher'ın, pek çok İsrailli liberal gibi "işgalin sonlandırılması" ve "iki devletli çözüm"ü "kurucu baba"ya referansla meşrulaştırmaya çalışmasıdır. Ben- Gurion'un iddia olunanın zıttı siyasetleri savunmuş olmasının konuya başka bir boyut kazandırdığı şüphesizdir.
Martin Kramer başta olmak üzere tarihçiler, toplantı tutanakları, konuşma zabıtları ve kişisel belgeleri benzeri kaynakları kullanarak Ben-Gurion'un sıklıkla atıfta bulunulan "sözleri"nin yanlış bir aktarımın tekrarından kaynaklandığını ortaya koymuşlardır.
İsrail kurucu lideri, iddia olunanın tersine, 1967 Savaşı sonrasında Kudüs ve Gazze'nin ilhakı ve Batı Şeria'nın İsrail'e bağlı bir otonom bölge haline getirilmesini arzulamış, önceleri şartlı olarak geri verilebileceğini düşündüğü Sina Yarımadası ve Golan Tepeleri hakkındaki fikrini de değiştirerek bu bölgelerin Yahudi yerleşimine açılması ve ilhakını savunmuştur.
Dolayısıyla popüler kitaplar kaleme alan Amerikalı Haham Arthur Hertzberg'in iddiasına dayandırılan "Ben-Gurion işgale karşıydı" iddiasının tarihî dayanağı bulunmamaktadır. Burada sorulması gereken neredeyse her barış yanlısı İsrailli'nin neden ısrarla yanlışlığı kanıtlanmış bir "öngörü"ye atıfta bulunduğudur.
Son tahlilde, iki devletli çözüm ve işgalin sonlandırılması benzeri taleplerin Ben- Gurion'a dayandırılması gibi bir zorunluluk yoktur. Ancak, bu tezler savunulurken, sıklıkla "kurucu baba"ya atıfta bulunulmaktadır.
Neden alıntı ve atıf yapıyoruz?
Değişik konularda yaklaşım geliştirirken ünlü felsefeciler, edebiyatçılar, düşünürler, din adamları ve siyasî liderlerin vecize ve yorumlarının kullanımı günümüzün modası değildir. Dolayısıyla, ilk baskısı 1941'de yapılan "Oxford Dictionary of Quotations (Oxford Alıntılar Lugatı)"nı yeni bir derleme türünün önde gelen örneği olarak görmek doğru değildir. On altıncı asra gelindiğinde, antik çağ örnekleri de bulunan "vecize derlemeleri," en çarpıcısı ünlü hümanist Desiderius Erasmus'un son baskısı binlerce özlü sözü kapsayan kitabı olan, kapsamlı başvuru eserleri biçimini almıştı. On sekizinci asırda bu türü ortalama insanın kullanımına sunan "Poor Richard's Almanac"lar, bâzıları eski düşünürler tarafından dile getirilen, çoğu ise ABD'nin kurucu babalarından Benjamin Franklin'in değişik durumlara uyarlanabilecek vecizelerini kapsayan özlü söz derlemeleriydi.
Bunlar, yazarların sıklıkla başvurarak, seçtikleri alıntılarla "tezlerini" güçlendirdikleri ve renklendirdikleri "vecize depoları"na dönüşmüşlerdi.
Aristo'ya yapılan atıf, bir yaklaşımı "derinleştiriyor," Shakespeare'den pasaj, Hayyam'dan rubaî aktarımı ona "edebî" bir lezzet katıyor, İncil'den alıntı "ruhanî bir boyut" ve "dinî meşruiyet" kazandırıyor, Franklin'in "iyi savaş ve kötü barış yoktur" vecizesi benzeri özlü sözler ise ortalama insana fikirlerini bir dünya görüşü bağlamında ifade imkânı sunuyordu.
Vecize kullanımının tarihî gelişimi değerlendirildiğinde, Aristo, Eflatun, Hayyam, Hulefâ-yı Raşidîn, Luther, Mevlâna, Milton, Sadi-i Şirazî, Shakespeare, Wycliffe benzeri düşünür, edebiyatçı ve din adamları ile kutsal kitaplar ve hadislerden derlenen alıntılardan Washington, Comte, Marx, Engels, Lenin, Atatürk benzeri "büyük kuram yaratıcıları" ve "kurucu babalar"ın özlü söz ve öngörülerine kayış gözlemlenmektedir. Dinlerin gerilediği, milliyetçilik, sosyalizm gibi ideolojilerin yükseldiği on dokuzuncu asırda kutsal kitaplar yerine "seküler temel eserler"e başvurulurken, felsefeci ve edebiyatçıların sözleri de yeni devletlerin "kurucu babaları"nın vecizeleri ile ikame edilmiştir.
Kurucu liderin adına "izm" ekleyen toplumlarda ise ona sıklıkla yapılan atıflar, "kutsallık kazandırma," "meşrulaştırma," "geleceği öngörme," "yol gösterme," "yanlıştan koruma," "karmaşık bir olguyu basite indirgeme" benzeri işlevleri yerine getirmiş ve "vecize tekeli" oluşturmuştur.
"Kurucu baba" alıntıları
Bu çerçevede değerlendirildiğinde, Filistin'de işgalin sonlandırılmasını Ben- Gurion'un dile getirmediği sözlere atıfta bulunarak talep etme şaşırtıcı bir gelişme değildir. Bu tercihin, değişik yaklaşımların Atatürk'ün söylediği ya da ona yakıştırılan sözler yardımıyla savunulduğu ve meşrulaştırıldığı Türkiye'de anlaşılması oldukça kolaydır.
Doğal olarak adına bir "izm" yaratılmamış, "hatasızlık" zırhından yoksun Ben-Gurion'un, SSCB'de Lenin ya da Türkiye'de Atatürk üzerinden yaratılana benzer bir "meşrulaştırma" sunması söz konusu değildir. Buna karşılık İsrail kurucu lideri de bir cazibe merkezi olmayı sürdürmektedir.
"Kurucu baba" atıflarına ihtiyaç duyulması, son tahlilde, "liderler"in niteliklerinden ziyade toplumun koşulları ile bağlantılıdır.
Genç devletler, kemikleşen sorunlarını çözemeyen toplumlar, otoriter ya da liberal demokrasiye dönüşemeyen rejimlerde bunların işlevselleştirilmesi sürdürülmektedir.
Örneğin, Washington'ın "Veda Konuşması" (1796) bir asra yakın bir süre "yol gösterici" metin olarak tedavülde tutulduktan sonra tarihselleştirilmiş, buna karşılık, SSCB dağılana kadar Lenin'e atıfta bulunulmaksızın herhangi bir konuda görüş açıklanamamıştır. Liberal demokrasiye dönüşme potansiyeli yüksek bir toplum iken varoluşsal sorununu çözemeyen ve "kimlik"i "çoğulculuk"un önüne geçiren İsrail'de de Ben-Gurion'un "söylemediği" sözlerin liberallere "fener" hizmeti görmeyi sürdüreceği şüphesizdir.
.
Özgün kurum/gelenekleri koruma: Dışişleri
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
30.07.2018 00:00
Yazı Boyutu
Meritokrasi-demokrasi ilişkisi günümüzün önemli tartışma konularından birisidir. Örneğin, Daniel A. Bell, Çin Halk Cumhuriyeti'nin "geleneksel bir diktatörlük" değil "yerel düzeydeki demokrasi"yi ulusal seviyede liyakat ve başarıyı temel alan "meritokrasi" ile bağdaştıran "parlak bir sentez" olduğunu ileri süren kitabı ile özcü yaklaşımları sorgulamıştır.
Konu Türkiye'de farklı bir bağlamda gündeme gelmektedir. Osmanlı'dan müdevver "bürokrasi egemenliği" ile onu izleyen "vesayet sistemi"nin doğurduğu tepkiler, "ayrıcalıklı ve toplumsal değerlerden kopuk" olmakla suçlanan meritokratik kurumlara yönelik güçlü bir dönüştürme arzusunu doğurmuştur.
Diğer bir ifade ile Türkiye'de "meritokrasi"ye Michael Young'ın bu kavrama isim babalığı yaptığı ünlü kitabındakine benzer, "fırsat eşitliği kuzu postu" altında "eşitsizlik"in sürdürülmesini sağlayan "kurt" biçiminde yaklaşılmaktadır.
Bunun neticesinde ise Young'ın distopyasındakinin tersine, olumlu anlamda "meritokratik kalıplar" içinde çalışan yapıların diğerlerine benzetilmek yoluyla "demokratikleştirilmesi"ni arzulayan popülist talepler yaygınlık kazanmaktadır.
Demokrasi-nitelik
Temel politikaları uzun süre "devlet adamı" olarak yüceltilen bürokratlarınşekillendirdiği, daha sonra aşağılama sıfatı olarak da kullanılan "siyasetçi"ninalanının daraltıldığı bir toplumda demokratik tepkiler oluşması doğaldır.
Buna karşılık demokratikleşme, liyakat temelinde örgütlenen yasal-ussal bürokrasiye duyulan ihtiyaç ve bâzı kurumların özel kurallar çerçevesinde teşkilâtlanması gerekliliğini ortadan kaldırmamaktadır.
Demokrasi, böylesi kurumların diğerlerine benzetilmesini, istisnâî nitelikler kazanabilenlere tahsis olunan makamların "ortalama"ya açılmasını gerekli kılmamaktadır.
Liberal demokrasilerde de bu tür kurumlar farklı teşkilâtlanmakta, özel sınavlar ile personel almakta ve bunlardan liyakat ve uzmanlık alanında öne geçenleri mesleğin üst kademelerine ilerleyebilmektedir. Örneğin, State Department ya da Foreign and Commonwealth Office benzeri dış siyaset yapım kurumları bu ilkeler çerçevesinde teşkilâtlanmışlardır.
Demokrasi, fırsat eşitliği yaratarak "nitelikli kamu görevleri"nin tüm vatandaşlara açık tutulmasını sağlamak durumundadır. Bu, söz konusu personelin "nitelikleri"nden taviz verilmesini gerekli kılmamaktadır.
Söz konusu görevleri ifa edenler seçimle iş başına gelen siyasal otoriteye tabi olmalı, "nitelikleri" nedeniyle kendilerini onun üzerinde görmemelidir.
Türkiye, bu alanda uzun süre tersine bir hiyerarşinin var olmasından dolayı sorunlar yaşamıştır. Buna karşılık, bürokratik kurumları "demokratikleştirme," "topluma açma" ve "diğerleriyle eşitleme" adına "nitelik" ve "liyakat"ten taviz verilmesinin doğuracağı sakıncalar ortadadır.
Hariciye/Dışişleri geleneğimiz
Dışişleri Bakanlığı, böylesi bir değişimin dışında tutulması gereken kurumların başında gelmektedir. Bilindiği gibi, sistem değişikliği çerçevesinde özel teşkilât kanunu ortadan kaldırılan kurum yeniden yapılanmaktadır. Bu gerçekleştirilirken imparatorluktan müdevver köklü geleneğin korunmasına itina gösterilmesi zorunludur.
Türkiye, ikamet elçiliklerini ancak on sekizinci asır sonunda, Hariciye Nezareti'ni de 1836'da kurması, uzun süre seçkin Fenerli Rum ailelerine tahsis edilmiş divan-ı hümayûn ter- cümanlığını Yunan İsyanı sırasında Tercüme Odası'na dönüştürmesine karşılık, Reisü'l-küttab'ın bürokrasideki etkinliğini devralmış köklü bir Osmanlı hariciye geleneğini sahiplenmiştir. Bu nedenle Richlieu'nün dış siyaset yapımını 1626'da kurumsallaştırdığı Fransa benzeri Avrupa diplomasileri ile rekabet edebilen Osmanlı hariciyesi sadece zor bir hedef olan Avrupa Dengesi (Concert of Europe) üyeliğini sağlamamış, bu sistemin boşluklarına sığınarak ve kamplaşmalardan istifade ederek imparatorluğun ömrünü uzatmaya da muvaffak olmuştur.
Bu başarılı çizgi imparatorluğun son senelerine değin sürdürülmüştür. Örneğin, bu dönemin iki önemli diplomatik belgesi olan Anglo- Turkish Convention (1914), İngiliz olupbittilerini tanıma karşılığında Arabistan'da fiilen egemen olunmayan geniş bir sahada kapsamlı kazanımları, 2 Ağustos 1914 Osmanlı- Alman ittifakı ise savaşa dahil olma zorunluluğu getirmeden büyük devlet korumasını sağlamıştır. Bunlar, günleri sayılı olduğu düşünülen, savaşlarda hezimetler yaşayan bir devlet için önemli diplomasi başarılarıdır. Büyük resme bakıldığında imparatorluktan kopmuş, geçmişi sorgulayan ulusdevletler ve bir süper güç ile çevrili Türkiye'nin dışişleri de benzer başarıyı hayata geçirmiştir. Bu, Osmanlı dış siyaseti gibi Cumhuriyet politikalarının da "mükemmel" olduğu anlamına gelmez. Ancak hataların önemli bölümünün "dışişleri mutfağı"ndan ziyade siyasal karar alıcıların eğilim ve tercihlerinden kaynaklandığını vurgulamak anlamlıdır. Büyükelçi ve mutfak Gelişen teknoloji "diplomasi"yi "büyükelçiliksanatı" olmaktan, toplanan kapsamlı bilgi çerçevesinde derinlikli strateji hazırlama ve hayata geçirmeye dönüştürmüştür. "Küçük Sultan" Stratford Canning İstanbul'da telgraf hattı kurulmadan önce Foreign Office talimatlarını fazlasıyla liberal yorumlara tabi tutabilmişti ki muhalifleri onun Kırım Savaşı'nın tetiğini Whitehall'un istemi dışında çektiğini ileri sürmüşlerdi. Halefleri ise kendilerine telgrafla ulaşan bakanlığın "işgüderler"i olmanın ötesine geçememişlerdi. Siyaseti şekillendirmede bakanlıktaki "masa"lar, çalışma grupları "büyükelçi"nin önüne geçmişti. Mesajların, dokümanların saniyeler içinde dünyanın diğer uçlarına iletilebildiği günümüz dünyasında bu daha da ileri bir noktaya taşınmıştır. O nedenle dışişleri bürokrasisi yeniden yapılanırken "siyasîatamalar"dan ziyade personel alımı ve kurum içi yükseliş kıstaslarının meritokratik temelde düzenlenmesinin tartışılması gereklidir. ABD gibi "sabun köpüğü dizileri yapımcısı" Colleen Bell benzeri, tayin olunduğu ülke ve Washington politikaları hakkında fazlasıyla sınırlı bilgisi olan "siyasî atama"ların toplam elçilerin % 30'unu oluşturduğu bir ülkede dahi "meslek memuru" seçim ve yükseliminde uygulanan katı kurallar, son dönemdeki erozyona karşın güçlü bir diplomasi geleneğinin sürdürülmesini sağlamıştır. Türkiye'nin de "meslekmemurluğu"nun nitelikleri ile bakanlığa katılım koşullarında hassasiyet göstermesi ve özgün bir kurumun asırlara varan bir süreçte şekillenen geleneğini titizlikle koruması zorunludur. Çin benzeri bir meritokrasi ya da atanmış bürokratların seçilmiş siyasetçiye yukarıdan baktığı 1960'lar Türkiyesi'ne dönüşümden kaçınılması demokratikleşme hedefleri açısından anlamlıdır. Buna karşılık, demokratikleşmenin "liyakat"ın ikinci plana itilmesi, "nitelik"ten taviz verilmesi ve geleneklerin yıpratılmasını gerekli kılmadığı da unutulmamalıdır.
.
İlân edilmekle “Hürriyet” sağlanabilir mi?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
23.07.2018 00:00
Yazı Boyutu
Günümüzde ortalama birey için sıradan bir tarih olan 23 Temmuz (genellikle Rumî takvimdeki karşılığı "10 Temmuz" olarak anılan) 1908'den imparatorluğun sonuna değin millî bayram olarak kutlanmıştı.
Erken Cumhuriyet döneminde "en önemli" olma özelliğini kaybetmesine karşılık anılması sürdürülen bu gün, daha sonra "unutturulmaya çalışılan" 1919 öncesi tarihimizin parçası haline gelmiş ve bir kenara bırakılmıştı. Buna karşılık "İnkılâb-ı Azîm" olarak adlandırılan "10 Temmuz"un modern tarihimizin Tanzimat sonrasındaki en önemli kırılma noktası olduğu ve günümüz siyasetine ulaşanneticeler doğurduğu şüphesizdir.
Hürriyet, anayasa, sistem
"İnkılâb-ı Azîm"i gerçekleştiren Terakki ve İttihad Cemiyeti eylemini "Hürriyetin İlânı" olarak kavramsallaştırmayı uygun görmüştü. Bu, toplumun "özgürlükler"e bakış açısına tercüman olan bir tercihtir. Düşünsel arka planı "hürriyet"in bir "eylem" ile sağlanabileceği olan söz konusu yaklaşım, 10 Temmuz'un, Fransız İhtilâli'nin "hürriyet, müsâvât, uhuvvet" ilkelerine "adalet"i de ekleyerek oluşturduğu dörtlü sloganının hayata geçirilmesinde karşılaşılabilecek kapsamlısorunları fazlasıyla küçümsüyordu.
Zaman içinde tecrübe edildiği gibi bu sloganın vaat ettiği "özgürlük" temelli, eşitlikçi ve hukuk devletinin hayata geçirildiği toplum "ilân" ile "yukarıdan aşağıya" yaratılamıyordu.
Modern siyasetimizin başlangıç tarihi olan 1908 sonrasından günümüze ulaşan süreç "hürriyet"i "yeniden ilân" için gerçekleştirilen ve bâzıları başarılı olan çok sayıda darbe girişimi, "gümüş kurşun" etkisi yapacağı düşünülen yeni anayasalar hazırlama ve sorunlara neden olduğu düşünülen "siyasal sistem"lerin değiştirilmesi ile geçmiştir.
Ancak, 110 yıllık süreçte, birincisi 1908-1912 arasında yaşanan kısa süreli "özgürlük teneffüsleri" dışında sıkıyönetimler, Takrir-i Sükûn'un zirvesini oluşturduğu olağanüstü hâl yasaları uygulanmış, divan-ı harb-i örfîler, İstiklâl Mahkemeleri, DGM'ler, Yassıada Adalet Divanı benzeri "özel" mahkemelerin "siyasal" yargılamaları yaşanmıştır.
Her seferinde yaşanılan darbe girişiminin "son," başarılı "inkılâb"ın "milât" olduğu, zorunlu ve geçici olağanüstü hâl uygulamalarının sonlanması sonrasında özgürlüklerin daha güçlü biçimde hayata geçirileceği, hukuk devletinin bir adım ötede olduğunun düşünülmesine karşılık "otoriter siyaset üretme" sarmalından çıkabilmemiz mümkün olamamıştır.
Benzer şekilde 1909'da kabine hükûmetinden yasama-yürütme ayrılığı ve dengesi temelli parlamenter rejime, 1920-24 arasında kuvvetler birliğine dayalı konvansiyonel sisteme, Erken Cumhuriyet döneminde fiilî başkanlığa, 1950 sonrasında yeniden parlamentarizme, 1961'den itibaren yasama ve yürütmenin kurumsal ve jüristokratik denetimle sınırlandırıldığı vesayet uygulamasına, 1982 akabinde fiilî yarı başkanlığa geçiş de sürekli biçimde yeniden "ilân" edilen "hürriyet"i hayata geçirememiştir.
Bunun yanı sıra 1909 değişimleri ile yeni bir toplum sözleşmesine dönüşen "1876 Kanun-i Esasî"si, 1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu, 1924, 1961 ve 1982 anayasaları ve bu metinler üzerinde gerçekleştirilen sayısız değişiklik de "özgürlük"ü "teneffüs molaları" ötesine taşıyamamıştır.
Dolayısıyla bir asrı aşan süreçte "ilân edilen" "hürriyet"i hayata geçirme alanında yönetenlerin siyasal eğilim, ideolojik tercih ve kişiliklerinden bağımsız olarak toplumsal bir başarısızlık yaşanmıştır. Hürriyetin "ilân" olunduğu 1908 yılında ya da Cumhuriyet döneminin ilk özgür seçimleri ile iktidarın el değiştirdiği 1950 senesinde "demokrasi kalitesi" açısından küresel ölçekte iyi bir yere sahip olan Türkiye bu konumunu koruyamamıştır.
Neden "özgürleşemiyoruz"?
Bu çerçevede değerlendirildiğinde "anayasa" ve "sistem," açık toplum ve liberal demokrasiye dönüşme alanında fazlasıyla önemli olmakla birlikte bunları kendiliğinden sağlayamamaktadır.
Dolayısıyla 1982 Anayasası gibi "devlet merkezli" bir "antianayasa" belgesinin yerini "önceliği bireye veren" özgürlükçü bir toplum sözleşmesinin alması ya da karar alım ve uygulamasını hızlandırılacağı düşünülen "siyasal sistemler"e geçiş "açık toplum" ve "liberal demokrasi" garantisi sunmamaktadır. Özgürlükçü anayasalar kaleme alarak ve sistem değiştirerek liberal demokrasiye dönüşüm mümkün olabilseydi, tüm toplumlar bu tür rejimlerle yönetilirdi.
Liberal demokrasi projesi
Söz konusu hedeflere ulaşabilme alanında "Doğu Despotizmi" benzeri "günah keçileri" yaratmaksızın farklı nedenlerin sorgulanması gereklidir.
Bunların en önemlilerinden birisi "hürriyet" ve "demokrasi"nin siyasetimizin önceliği olmaması ve muhalefet söylemi ötesine geçememesidir.
1908'den beri yönetim değişimleri sonrasında yaşanan balayı dönemleri dışında "özgürlük," iktidar projesi değil "muhalefet talebi" olmuştur.
Bu olgu iktidarların ideolojik tercihlerinden bağımsızdır. "İnkılâb-ı Azîm"i hayata geçirerek "hürriyeti ilân ettiği"ni savunan İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin eski rejime rahmet okutacak baskıcılığa yönelmesi bu alanda verilebilecek en çarpıcı örnektir. Buna karşılık, İttihad ve Terakki'nin 1908 sonrası süreçte "özgürlükleri öne çıkaran" bir yaklaşımdan "otoriter siyaset"e yönelen tek örgüt olduğunu düşünmek fazlasıyla yanıltıcıdır.
"Özgürlük" söyleminden sadece "iktidar"a gelemeyen "Osmanlı Demokrat Fırkası," "Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası" ve "Serbest Fırka" benzeri muhalefet örgütlenmeleri vazgeçmemişlerdir. Diğer bir ifade ile "özgürlük" defa'atle "ilân edilmiş" ama "iktidar"a gelememiştir. Siyasetin "mega söylemleri," "büyük projeleri," "beka savaşımları" içinde "liberal demokrasi," "hukuk devleti" ve "özgürlükler" "bir sonraki hedefler" olmanın ötesine geçememiştir. Türkiye'nin bir "liberal demokrasi"ye dönüşüm projesine vebunun "iktidara gelmesine" ihtiyacı vardır. "Anayasa" ve "sistem" amaç değil buna ulaşmanın araçları olmalıdır.
110 yıl önce coşkuyla "ilân edilen" ama "doğmayan hürriyet"in hayata geçirilmesi kapsamlı bir "liberal demokrasiye dönüşüm projesi"nin toplumun öncelikli hedefi haline getirilmesi ile mümkün olabilir. Bu ise her şeyden önce özgürlükler temelli bir demokrasinin yukarıdan aşağıya "ilân" değil sivil toplum öncülüğünde çoğulcu yollarla "inşa" edilebileceğinin kabûlünü gerekli kılmaktadır.
1908'de meydanlarda "yaşasın hürriyet" diye haykıran kalabalıklar ve o mekânlarda nutuklar irad eden "kahraman-ı hürriyet"lerin bunu göz ardı etmiş olmaları anlaşılabilir. Buna karşılık günümüzde 110 yıllık bir "başarısızlık" öyküsünün tersine çevrilmesi için gayret gösterilmemesinin özrü bulunmamaktadır...
.
15 Temmuz”u farklı kılan nedir?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
16.07.2018 00:00
Yazı Boyutu
15 Temmuz kalkışması, derinlikli ideolojik mesaj ve gelecek tasavvuru sunmayan, toplumsal tabandan yoksun ve ordu cuntası sınıflamasına da sokulamayacak bir darbe girişimidir. Bu nedenle de Kuleli Vak'ası'ndan (1859) 28 Şubat postmodern darbesine (1997) uzanan süreçteki örneklerden farklılaşır.
İdeolojik mesaj-toplumsal taban
Türkiye, yeniçeri-ulemâ ittifaklarının "hal ve iclâs"ı sıradan işleme indirgediği "preatorian" bir geleneğin mirasçısıdır. Yeniçerilerin ortadan kaldırılması ve ulemânın hızlı statü kaybı sadeceaktörlerin değişimine yol açmıştır. Modernleşen asker-sivil bürokrasinin siyasete ağırlığını koyduğu yeni düzende de "darbe" temel "iktidar değiştirme aracı" olmuştur.
Sultan Abdülaziz'in hal'i (1876) ile başlayan "darbe girişimleri dizisi" 1913'te Mahmud Şevket Paşa Suikastı ile tamamlandığında on iki ciddî teşebbüs hayata geçirilmişti.
Bunların 1895 İngiltere destekli bürokrat darbesi, İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin 1897'de Suriye'den başlatacağı ayaklanma, Osmanlı Hürriyetperverân Cemiyeti'nin "Royal Navy koruması" altında Trablusgarb'dan İstanbul'a getirilecek asker ile gerçekleştireceği iktidara el koyma girişimi (1902-1903) benzeri değişik aşamalarında önlenen ya da Çırağan Vak'ası (1878) gibi fiilen bastırılanları çoğunluktaydı.
Buna karşılık, darbeler 1876, 1908, 1912 ve 1913 yıllarında başarılı olarak iktidar ve rejim değişikliklerine yol açmıştır. Süreç tamamlandığında üç sultan tahttan indirilmiş, önüne konulan evrakı imzalayan derviş-meşreb padişahı devirmenin önemsizleştiği "meşrutî" dönemde de iktidar dört kez darbe ile el değiştirmişti. Türkiye çok partili rejime geçiş sonrasında yeni bir darbe girişimleri sarmalına girecektir.
Küçümsediğimiz Afrika ve Latin Amerika ülkelerininkinden bile zengin "darbeler tarihimiz"in çeşitliliği "özgün" bir "örnek" ile karşılaşılmasını güçleştirmektedir. Buna karşılık 15 Temmuz kalkışması bir ideolojik mesaj ve toplumsal tabana sahip olmama çerçevesinde diğerlerinden farklılaşmaktadır.
Şekil olarak, 15 Temmuz teşebbüsünün arka planındaki örgütlenme, Süleymaniyeli Şeyh Ahmed Efendi ile "ahd" icra ederek Kuleli Vak'ası olarak anılan darbeyi tezgâhlayan bürokratların teşkilâtını andırmaktadır. Ancak bu benzerlik, hareketlerin başında dinî liderler bulunmasının ötesine taşınamaz.
Kuleli Vak'ası, Islahât Fermanı (1856) ile gayrimüslimlere bahşedilen "müsavat"tan rahatsızlık duyan Müslüman toplum tabakalarının hislerine tercüman olmaya çalışan bir örgüt tarafından hayata geçirilmişti. Buna karşılık 15 Temmuz "yurtta sulh cihanda sulh," "dinler arası diyalog" benzeri basmakalıp ve kitlede karşılık bulmayan klişeler dışında ideolojik mesaja sahip değildi. 1859'da "Islahât Fermanı"nın yürürlükten kaldırılmasını sevinçle karşılayabilecek bir toplumsal taban mevcuttu.
Ancak 15 Temmuz günü bir kapalı cemaatin liderler kadrosu dışında darbenin "meşruiyet"ine inanan bulunmuyordu.
Bâb-ı Âlî baskınından 1960 Darbesi'ne ulaşan süreçteki girişimler toplumun belirli kesimlerinden destek görmüşlerdir. İttihad ve Terakki ya da Millî Birlik Komitesi adı altında iktidara el koyan cunta, toplumsal çoğunluğa sahip değildi. Ancak bu örgütlenmelerin mesajları ile eylemlerini onaylayan toplumsal tabanlar mevcuttu.
15 Temmuz ise topluma bir mesaj iletmeyen ve tabandan yoksun bir örgütlenmenin girişimi idi.
23 Ocak 1913 gününün ilerleyen saatlerinde Sadaret binası önünde coşkulu nümayişler yapılmış, 27 Mayıs'ta "hürriyet"in geldiğini düşünenler tankların üzerini doldurmuştu. 15 Temmuz'da ise "emirkomuta zincirinde Kemalist darbe" gerçekleştiğini zannedenlerin cılız alkışları dışında destek sergilenmemişti.
Gizli örgütlenme-Ordu cuntası
Darbeci yapılar eşyanın tabiatı gereği "gizli" örgütlenirler. İttihad ve Terakki benzeri teşkilâtlar ve ordu içindeki cunta yapılanmaları böylesi örgütlenmelerin çarpıcı örnekleridir. Buna karşılık 15 Temmuz'un arkasındaki yapılanmanın "gizli"liği diğerlerinden farklılaşmaktadır.
Zikredilen örgütler bir ideoloji ve gelecek tasavvuru etrafında birleşenlerin oluşturduğu yapılardır. Buna karşılık, 15 Temmuz'u sahneleyen, sivil toplum örgütü maskesi takarak teşkilâtlandırılmış, kapalı bir "yapı"dır. Birincisinde "teşkilâtlanma" ikincisinde ise "teşkilâtlandırma" vardır.
Örneğin, rejim değişikliği arzulayan zabit ve bürokratlar 1908 öncesinde Terakki ve İttihad Cemiyeti çatısı altında, "1960 Devrimi"nin "yoldan çıktığı"nı düşünen ve kendilerini "Gerçek Kemalistler" olarak gören subaylar ise Talât Aydemir cuntası içinde "örgütlenmiş," buna karşılık söz konusu kapalı yapının mensupları sınav sorusu çalma, sıkı denetimle robotlaştırma benzeri araç ve yöntemlerle "örgütlendirilmişler"dir. Bu güdümlü örgütlendirilmenin de "kişi kültü tapınması" dışında ideolojik temel ve toplumsal mesajı olmamıştır.
Benzer şekilde, 15 Temmuz bir "ordu darbesi" olmadığı gibi Aydemir Cuntası ya da 1912 Halâskâr Zabitan Grubu benzeri bir örgütlenmenin ürünü de değildir.
Onun sokağa dökebildiği asker, bir cunta değil kapalı bir cemaat adına silaha sarılmıştır.
Kurmak istediği rejimin şekli konusunda da "kişi kültü tapınması" dışında ipuçları bulabilmek zordur.
Düğmeye basma ve "düğme"
15 Temmuz, belirgin bir ideolojik mesajı olmayan, toplumsal tabandan yoksun, gelecek tasavvuru sunmayan bir kapalı yapının hayata geçirdiği darbe girişimidir.
Bu girişimin, 15 Temmuz gecesi başarı sağlasa bile 16 Temmuz günü "Türkiye'yiyönetemeyeceği"nin görülememiş olması imkânsızdır. Buna rağmen mesianik beklentilerle düğmeye basılmış olması, Talât Aydemir'in gözü kara 1962 ve 1963 darbe girişimlerini anımsatırsa da böylesi bir kıyaslama yanıltıcı olur.
Bu bağlamda değerlendirildiğinde, 15 Temmuz'u, kullandığını zannettiği yabancı istihbarat örgütlerinin taşeronu haline geldiğini göremeyen, "2016 Türkiyesi" karmaşıklığındaki bir topluma birkaç tabur asker, birkaç bin bürokrat ve güvenlik görevlisi ile el koyacağını, "cahil halkın önüne ne konulursa yiyeceğini" varsayan kapalı bir yapının uzaktan kumandalı eylemi olarak görmek anlamlı olur. Düğmeye basarak "ihtilâl" başlattığını düşünen bu yapı gerçekte "kendisinin bir düğmeye dönüştüğünü" algılayamamıştır.
15 Temmuz girişiminin yeni Ortadoğu şekillenirken Türkiye'ye kaybettirdiği zemin, yarattığı toplumsal tahribat ve neden olduğu geniş kapsamlı mağduriyetler, düğmeye bastıklarını düşünenlerin "başarısız," buna karşılık "düğme"nin "işlevsel" olduğunu kanıtlamıştır
.
Dünya çapında âlim olmasına hoyratlığımızla katkıda bulunduğumuz değer: Fuat Sezgin
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
9.02.2018 00:00
Yazı Boyutu
Literatüre beşerî ve sosyal bilimler alanında yapılan Türkiye kaynaklı katkılar büyük ölçüde toplumumuz ve tarihimiz üzerine tahliller ile sınırlıdır.
Bunlar değişik alanlarda kuramlar geliştiren bilim insanlarına mukayese imkânı sunmuş ve Batı merkezli değerlendirmelerin dünyanın geri kalanına açılmasına yardımcı olmuşlardır. Örneğin, Ömer Lütfi Barkan ve Halil İnalcık "Küresel Tarih" yazımında büyük bir boşluğun doldurulmasını sağlamışlar, Şerif Mardin'in araştırmaları modernlik sonrası Ortadoğusu'nun global düşünce tarihine entegrasyonunu mümkün kılmıştır.
Buna karşılık Muzaffer Şerif patentli sosyal psikoloji kuramları istisnâ edilirse kapsayıcı teoriler geliştirme ve Türkiye/Osmanlı dışı alanlarda katkı sağlama alanında zikredilebilecek Türkiye kaynaklı isimler oldukça sınırlıdır.
Bu açıdan değerlendirildiğinde söz konusu disiplinlerdeki literatüre yakın dönemde yapılan Türkiye kaynaklı iki büyük katkıdan bahsedebilmek mümkündür.
Bunlardan birincisi, bir kurumsal başarı öyküsü olan Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'dir. Yirmi beş yılda tamamlanan bu yapıt, Encyclopedia of Islam'ın ciddî önyargılar içeren birinci, ikinci ve objektif üçüncü versiyonlarından daha kapsamlı ve tarafsız bir başvuru eseri olmuştur.
Bir kurumsal girişim çerçevesinde yapılan bu katkı dışında öne çıkan isim ise geçtiğimiz hafta vefat eden Profesör Fuat Sezgin'dir.
Akademik unvânların ucuzladığı ve anlamsızlaştığı postmodern dünyada kelimenin gerçek anlamıyla "âlim" olarak diğerlerinden ayrılan Sezgin, İslâm bilim ve düşünce tarihi, coğrafyacılık ve denizciliği benzeri alanlarda "insan ömrü"ne sığdırılması güç katkılar ortaya koymuştur.
Diğer bir ifade ile çok sayıda uzmanın katkılarının derlenmesiyle Encyclopedia of Islam'dan daha kapsamlı ve objektif bir yapıt olarak Diyanet İslâm Ansiklopedisi ortaya konulurken, Sezgin benzer bir katkıyı tek başına gerçekleştirmiştir.
Katalogdan ansiklopediye, referanstan tahlile
Sezgin, şahsî gayreti ile Carl Brockelmann'ın Arapça değişik alanlarda kaleme alınmış yazma eserlerin toplu katalog ve kısa değerlendirmesini sunan "Geschichte der arabischen Litteratur (GAL)" gibi "aşılmasının mümkün olmadığı, ancak şerh düşülerek ve eksikler tamamlanarak geliştirilebileceği" düşünülen çalışmasının yerine geçmekle kalmayarak yeni ufuklar açan bir başeser kaleme almıştır.
Sezgin'in on yedi cildi tamamlanan "Geschichte des arabischen Schrifttums (GAS)" eseri, üzerine yoğunlaştığı medeniyete önyargılarla yaklaşan Brockelmann'ın (bu önyargılar, Türkçeye "İslâm Milletleri ve Devletleri Tarihi [1954]" başlığı altında çevrilen kitapta daha açık biçimde dile getirilmiştir) çalışmasına kıyasla çok daha analitik ve derinliklidir.
Brockelmann'ın "katalog"unu, on yedi ciltte tamamlanmayan bir bilim, din, tasavvuf, edebiyat, coğrafya, seyahatnâme ve tarih ansiklopedisine dönüştüren GAS, sadece beş ciltlik (iki ana, üç ek) GAL'in hacmini artırmamıştır.
Sezgin olağanüstü bir çalışma neticesinde referans kitabı olmanın ötesine geçerek kaynakların değerlendirmesini yapan, onları yazıldıkları tarihî ve kültürel bağlamlara oturtan ve müelliflerin detaylı biyografilerini sunan ölümsüz bir temel eser hazırlamıştır.
Çalışma, Helenistik dönem eserlerinin erken dönem İslâm düşünürleri üzerindeki etkisi benzeri pek çok alanda yaygın kabûl gören tezlerin de sorgulanmasına yol açmıştır.
Sezgin bunun ötesinde, "bilim"in tarihî gelişimini Batı merkezli bakış açısı ve güçlü Oryantalist önyargılar ile değerlendiren ana akım yaklaşımları da orijinal kaynakları kullanarak sorgulamış ve "bilim tarihi" yazımı paradigmalarını değiştirmiştir.
Devlet aklı ve bilim
Sezgin temel yapıtını tamamlayamasa da bu başeserin büyük bölümünü ve pek çok özgün çalışmayı literatüre kazandırmıştır.
Bunların kendisini küresel ölçekte çağımızın en seçkin âlimleri arasına soktuğu şüphesizdir. Bu çapta bir bilim insanının Türkiye'de uzun süre hak ettiği ilgiyi görmemesinin yanı sıra "sakıncalı" sınıflamasına konularak işinden atılmış ve ülkesini terke mecbur edilmiş olması ise düşündürücüdür.
Sezgin, 1960 Darbesi sonrasında 147'likler adı verilen "sakıncalı öğretim üyeleri" listesine dâhil edilerek İstanbul Üniversitesi'nden ihraç edilmiş ve çalışmalarını Frankfurt'ta sürdürmek zorunda kalmıştır.
Almanya, değişik Arap ülkeleri ve İran'da ödüller, madalyalar ve fahrî doktora dereceleri alan Sezgin'in Türkiye'deki "sakıncalı" statüsü kalıcı olmamış, buna karşılık benzer bir ilgiyi kendi ülkesinde görmesi için ileri yaşlara kadar beklemesi gerekmiştir.
Bugünden bakıldığında, bir cunta üyesinin "demokrasiye giderken elbette Beyazıt'tan da geçecektik" ifadesiyle meşrulaştırmaya çalıştığı kıyım listesine "kardeş durumu" nedeniyle dâhil edilmesinin, Sezgin'in dünya çapında bir bilim adamı haline gelmesine ciddî katkı sağladığını vurgulamak mümkündür.
Bizzat Sezgin'in de dile getirdiği bu olgu, Türkiye'den değişik nedenlerle ayrılan akademisyenlerin literatüre en kapsamlı katkılarını neden yurt dışındaki kurumlarda çalışırken gerçekleştirdiklerinin sorgulanmasını da gerekli kılmaktadır.
Yaşamı uzun sürmese, Türkiye'de, sınırlı çevreler dışında "147'liklerden bir doçent" olarak hatırlanacak olan Sezgin ileri yaşlarda Türkiye'de de fazlasıyla hak ettiği ödüller almış, müzelerin kurulmasına öncülük etmiş ve bâzı eserlerinin Türkçe'ye çevrildiğini görmüştür. Buna karşılık, Almanca yayımlanan, Mısır ve Suudi Arabistan'da Arapça'ya çevrilen başeseri GAS'in Türkçe tercümesinin henüz tamamlanmamış olması Türkiye'nin yaşadığımız çağın sayılı âlimlerinden birisinin katkılarının kendi toplumuna sunulması alanında da yavaş davrandığını göstermektedir.
Sezgin'in temel eserleri ile kuruluşlarına öncülük ettiği enstitü ve müzeler uzun süre araştırmacılarla "bilim"in tarihî gelişimini öğrenmek isteyenlere ışık tutacaktır.
Bunun yanı sıra, onun yaşam hikâyesinden bilhassa beşerî ve sosyal bilimler alanlarında çalışan akademisyenleri, siyasal eğilim ve değerlendirmeleri üzerinden etiketleyen ve hoyrat biçimde cezalandıran "devlet aklı"nın da çıkarması gereken dersler bulunmaktadır.
Bu derslerin en önemlisi de böylesi karakuşî mücazâtın, son tahlilde, topluma verilen "ceza" olduğu, sonrasında yapılan rehabilitasyonun ise bunun doğurduğu tahribatı ortadan kaldırmadığıdır.
Siyasal söylem yumuşarken kutuplaşma neden
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
2.02.2018 00:00
Yazı Boyutu
Türkiye'nin "siyasal söylem seviyesindeki sertlik ve çatışmacılığın kitleye yoğunluğu düşerek ulaştığı" bir toplumdan bunun tersinin yaşandığı bir yapıyaevrilmesinin üzerinde dikkatle düşünmek gereklidir.
Siyasetin çatışmacı, rakipleri ötekileştiren ve onları dönüştürmeyi hedefleyen mega söylemlerinin tabandaki etkisi uzun süre sınırlı olmuştur. Buna karşılık, bu söylemler ciddî anlamda yumuşar, "Öteki"nin varlığını kabûllenir ve dönüştürme hedefinden vazgeçerken kitle düzeyinde "kutuplaşma" ve "Öteki"ni "düşmanlaştırma" yükselme eğilimine girmiştir.
Siyasetin kutuplarından devletçi modernleşmeciliğin ana akımı, tekil modernlik yorumunu bütünüyle terk ederek "modernlikler" olabileceğini kabûl etmese de "modern olmayan"ın yukarıdan aşağıya dönüştürülmesi hedefini bir kenara bırakmıştır. Örneğin, bu kutbun söylemi başörtüsü takanların hâlâ "modern olmadığı"nı var saymakla birlikte onları bir "ideal tip" olan "Cumhuriyet kadını"na dönüştürme, direnenleri kamusal alan dışına sürme yaklaşımını artık dile getirmemektedir.
Benzer şekilde yeni kalkınmacı muhafazakârlık, "Öteki" olarak gördüğü ve "yerli ve millî değerler"e sahip bulunmadığını savunduğu kesimleri eleştirmekte; buna karşılık "hizmetkalkınma" vurgusunun ağırlık kazandığı söylemi "hayat tarzına müdahale hedeflemediği"nin altını sıklıkla çizerek, dönüştürme çabası içinde olmadığını vurgulamaktadır.
Dolayısıyla Türkiye, "ötekileşme"nin sürdüğü, buna karşılık, "öteki"nin "dönüştürülmesi"nin temel siyasal söylem olmaktan çıktığı bir toplum haline gelmiştir. Bu önemli bir değişimdir. Buna karşılık söylemdeki yumuşamanın kitlede karşılık bulabildiğini söyleyebilmek güçtür. Kitle düzeyindeki "kutuplaşma" daha katı ve dönüştürme temelli söylemlerin var olduğu dönemlerden fazladır.
Bunun nedeninin ana akım söylemlerinin "dönüştürme" hedefini terketmesine karşılık "ötekileştirme"nin sürdürülmesi olduğunu savunmak fazlasıyla mekanik bir sebep-sonuç ilişkisi tesis etmektir. Ötekileştirmenin görülmediği "kaynaşmış kitleler" sadece söylemlerde var olmaktadır. "Öteki"si olmayan toplum yoktur. Bunun yanı sıra Türkiye örneğinde "ötekileştirme"nin en azından söylem düzeyinde azalma eğilimi gösterdiği de unutulmamalıdır.
Buna karşılık kutuplaşmanın yükselmesi ise siyasetin kimlik temelinde yapılması, siyasal alanın paylaşım şekli ve "söylem değişiminin samimiyeti"ne yönelik kuşkuların aşılamamasından kaynaklanmaktadır.
Kimlik ve kutuplaşma
Türkiye, siyasal eğilim maskesi arkasında "kimlik" temelli siyasetin hayatageçirildiği bir toplumdur. Geçişkenliği zayıf cemaatler biçiminde örgütlenenkimlikler, kendilerini siyaset yelpazesinin farklı noktalarında konumlandırmalarınakarşılık, son tahlilde, "kimlik siyaseti" yapmaktadırlar.
Bu çerçevede "sağ," "sol" benzeri siyasal tanımlamalar da anlamlarını büyük ölçüde yitirmektedir. Türkiye, merhum Küçükömer'in "solun sağ, sağın sol olduğu" tespitinin ötesinde "sağ ve sol"un kimlik siyaseti maskeleri olmak dışında anlam taşımadığı bir toplumdur.
Her kimliğin "siyasal etiketi" ve "doğal adresi"nin bulunması, aykırı davrananların ihanetle suçlaması, "sağsol," "muhafazakâr-sosyal demokrat," "liberal-sosyalist" benzeri kamplaşmaların ötesine geçen, geçişliliği zayıf ve "kimliği egemen kılma/ koruma" temelli bir kutuplaşma yaratmaktadır.
Siyasal söylemin yumuşaması, dönüştürme hedefinden vazgeçmesi böylesi bir kutuplaşmayı azaltma yönünde son derece sınırlı rol oynayabilmektedir. Dinî (Türkiye'de sekülarizm de dinî bir kimliğe evrilmiştir), mezhepsel ve etnik kimlikler karşıt olanlarla özdeşleştirilen siyasal söylemlerdeki değişime kulak tıkamaktadır.
Siyasal alan ve liyakat
Türkiye'de çok partili hayata geçiş ve özgür seçimler "kazanan hepsini alır" merkezli "siyasal alan paylaşımı"nı değiştirmemiştir. Son derece olumlu bir gelişme olan "vesayetin sonlandırılması"nın doğurduğu boşluk da aynı yaklaşım çerçevesinde doldurulmuştur. Bunun neticesinde seçimi kaybeden "Öteki;" görüş, talep ve endişelerini siyaset yapımcılarına iletebilme kanallarından yoksun kalmaktadır.
"Bürokratik vesayet"in kimliğe dayalı "siyasal aidiyet" temelinde sonlandırılmasının durumu daha da ağırlaştırdığı ortadadır. "Liyakat"in yerini "kimlik," "aidiyet" ve "sadakat"in alması, James Rauch ve Peter Evans'ın çalışmalarının da ortaya koyduğu gibi yasal-ussal bir bürokrasinin şekillenmesi ve kaynakların etkin kullanımını önlemesinin yanı sıra "Öteki"nin dışlanmasına da neden olmaktadır.
Bürokratik oligarşinin siyasal iktidarın hareket alanını sınırlamasının engellenmesi ile meritokrasinin bütünüyle göz ardı edilerek tüm kadroların kimliğin şekillendirdiği "aidiyet" temelinde dağıtımı arasında önemli farklılık vardır. Birincisi kutuplaşmayı azaltırken ikincisi ciddî biçimde artırmaktadır.
Samimiyet sınavı
Siyasal söylemdeki yumuşamanın kitlede karşılık bulamamasının temel nedeni siyaset yapım biçimi ile siyasal alanın paylaşım şeklidir. Siyasetin kimlikler arasıpazarlık ve koalisyonlar karakteri taşıdığı Türkiye'de söylem değişiminin"samimiyeti"ne yönelik kuşkular da kutuplaşmanın azaltılmasını engellemektedir.
"Söylem"deki yumuşama, karşıtlar tarafından "taktik hamle," "oyalama" ve "takıyye" olarak görülmekte, buna inanılmasının "kimliğin zarar görmesi"ne neden olacağı düşünülmektedir. Söylem yumuşamasına itiraz eden radikal gruplar da bu endişeleri beslemektedir. Örneğin, devletçi modernleşmecilik söyleminin "dindarlık"a saygı duyma vurgusu yeni bir laiklik anlayışına yönelme değil bir "taktik manevra" olarak yorumlanırken karşı tarafın "Alevî açılımı" da "takıyye" olarak görülmekte, müfrit gruplar ise geçmişte yaşananları gündeme getirerek ve nefret söylemi kullanarak kutuplaşmayı tahkim etmektedir.
Doğal olarak Türkiye'de yaşanan kutuplaşmanın azaltılması yapısal değişimlerin hayata geçirilmesine bağlıdır. Siyaset yapım biçimi, siyasal alanın paylaşımı benzeri alanlardaki dönüşümlerin uzun süre gerektirdiği ortadadır.
Buna karşılık, yapısal bir soruna kesin çözüm getiremeyecek olmalarına karşın söylem değişiminin samimiyetini ispatlayacak açılımlara da hız vermek gerekmektedir. Yoğunluğu ancak tedricen ve uzun vâdede düşürülebilecek kutuplaşma, söylemlerdeki yumuşamanın "hayata geçirilmesi" ile geriletilecektir.
Yeni bir siyasal sisteme geçme aşamasında olan Türkiye'nin bu süreçte uyum yasaları ile kuvvetler arası dengeyi sağlama, denetime işlerlik kazandırma benzeri temel girişimlerin yanı sıra "söylem değişikliği"ni ete kemiğe büründürecek açılımları da hayata geçirmesi anlamlı olur. Bunun yapılmaması, Türkiye'yi kitlenin kutuplaştığı, her konuda çatışmaya hazır, yekdiğerini sadece "Öteki" olarak görmeyerek onu "düşmanlaştırdığı" bir topluma dönüştürecektir.
Böylesi bir yapının ise "söylemler"in çatıştığı, liderlerin atıştığı, ancak kitledeki kutuplaşmanın sınırlı kaldığı bir topluma kıyasla çok daha önemli sorunlarla boğuşmak zorunda kalacağı ortadadır.
.
Toplumsal sermaye”yi tüketmeyelim
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
18.06.2018 00:00
Yazı Boyutu
Alexis de Tocqueville 1831'de Amerikan demokrasisi üzerine kaleme aldığı ünlü eserinde Amerikalıların değişik amaçlarla kurdukları bağımsız sivil toplum kurumlarının bu toplumun ayırıcı özelliği olduğunu vurgulamıştı.
Tocqueville yeni bir girişimin başında kimin olduğuna bakıldığında "Fransa'da hükûmet,İngiltere'de bir soylu, ABD'de ise mutlaka bir cemiyet" görüleceğini belirterek, "sivil toplum" örgütlenmelerinin Amerikan demokrasisinin temelini oluşturduğunu vurgulamıştı.
Tocqueville'in önemli bir noktaya parmak bastığı ortadadır. Buna karşılık, sivil toplum ile demokrasi kalitesi arasında mekanik bir sebep-sonuç ilişkisi olmadığı unutulmamalıdır. Sheri Berman, Weimar Cumhuriyeti'ndeki "sivil toplum patlaması"nın "demokrasi"yi getirmediğini göstermiştir. Fransa ve Japonya gibi "sivil toplum"un geleneksel olarak güçlü olmadığı ülkeler ise demokrasi liginde oldukça yüksek sıralara çıkabilmişlerdir.
Sanal sermaye
Değişik toplumlar üzerine yapılan araştırmalar, "sivil toplum"un güçlenmesinin, otoriteryapılardan "demokrasiye geçiş"ten ziyade "demokrasinin kalitesi"ni yükseltme alanında etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Toplumsal sermayenin güçlenmesi, "katılım"ı "seçimden seçime" yaşanan bir olgu olmaktan çıkartmakta, ona süreklilik kazandırmaktadır.
Robert Putnam'ın çığır açan çalışmalarında "liberal demokrasi" için gerek şart olduğunu vurguladığı ve "toplumsal sermaye" olarak adlandırdığı "sivil toplum" gerçekten de katılımcılığı farklı bir boyuta taşıyarak vatandaşları bir arada tutan çimento işlevini görmektedir. Putnam 1995'te kaleme aldığı "Tek Başına Bowling; ABD'nin Azalan Toplumsal Sermayesi" değerlendirmesinde, özgün "mahalle"nin yerini insanların sadece uyudukları, birbirine benzer "büyük şehir yerleşim mekânları"nın alması, bireyciliğin yükselmesi, özel araba kullanımının artışı, iş yerinde daha fazla zaman harcama gibi nedenlerden dolayı sivil toplumun ciddî bir gerileme sürecine girdiğini savunmuştur.
Bunu "tek başına bowling oynama"ya benzeten Putnam, "toplumsal sermaye"nin azalmasının "demokrasi kalitesi" üzerindeki olumsuz etkisine dikkat çekmiştir. Putnam'ıeleştirenler, Internet devrimi sonrasında yeni bir "sivil toplum modeli"nin şekillendiğini,kolaylıkla oluşturulan, mekâna gereksinim duymayan ve sınır tanımayan bağımsızörgütlenmelerin milyonların beraberce bowling oynamasını mümkün kıldığını ileri sürmüşlerdi. Bu yaklaşıma göre, Internet gerçekliğinde "sanal toplumsal sermaye" oluşumu gerçekleşiyordu.
Küllerinden doğan sivil toplum
Türkiye'nin güçlü bir "sivil toplum geleneği"ne sahip olmamasının yanı sıra yaşadığı uzun süreli "yukarıdan aşağıya modernleşme" mevcut "toplumsal sermaye"nin yok mesâbesineindirgenmesine neden olmuştur. Literatürde "toplum eksi devlet" olarak tanımlanan "sivil toplum" bu süreçte "devletin uzantısı"na dönüştürülmeye çalışmıştır.
Erken Cumhuriyet devletle toplum arasındaki ara tabakaları ortadan kaldırmış ve doğan boşluğu "güdümlü kuruluşlar" ile doldurmaya çalışmıştır. Bu, Osmanlı'dan müdevver sınırlı "toplumsal sermaye"nin "devletleştirilmesi" anlamına gelmekteydi. Örneğin, bağımsız, farklı görüşler savunan Osmanlı kadın örgütlenmeleri "devletleştirilmiş" ve Tek Parti aracılığıyla rejimin "ideal kadını"nı yaratma araçları haline sokulmuştur.
Toplumsal sermaye eksikliğinin, demokrasinin geliştirilmesi alanında ağır kalınmasına neden olduğu şüphesizdir. Türkiye "dikey katılım" eşiğini aşmış, özgür seçimleri hayata geçirmiş, buna karşılık "sivil toplum"un zayıflığı nedeniyle bunları daha ileri tarihlerde gerçekleştiren ülkelerin dahi bir hayli gerisinde kalmıştır.
Türkiye'de nispî özgürleşme ve demokratikleşmenin yaşandığı yakın geçmişte "toplumsalsermaye" güçlenmiş, bağımsız sivil toplum örgütlenmelerinin sayısında kapsamlı artış yaşanmış ve bunlar yatay katılım kanalları açmaya gayret etmişlerdir. Burada karşılıklı bir etkileşim de gerçekleşmiş, sivil toplumun güçlenmesi de demokratikleşme ile "yasakçılığın" geriletilmesine katkıda bulunmuştur.
Örneğin, "Radyomu İstiyorum" kampanyası "devlet"in yasakçılıktan taviz vermesi ile neticelenmiş, özgürlükçü anayasa isteyen vatandaşların örgütlediği forumlar 2012'de "yeni anayasa" üzerine 18 bin 350 sahife tutan talepleri TBMM'ye iletmişlerdir.
Yeni sermaye ve güdüm
Türkiye 20. yüzyılın ikinci yarısında küresel ölçekte yaşanan "sivil toplumun gerilemesi"nden "toplumsal sermayesi"nin azlığı nedeniyle sınırlı biçimde etkilenmiştir. Buna karşılık görece demokratikleşme ile örtüşen Internet devrimi Türkiye'de sivil toplum patlamasına neden olmuştur. Bu gelişme, "toplumsal sermaye"nin aslî etkisinin "demokrasinin kalitesinin yükseltilmesi" alanında gerçekleştiği tezini destekler mahiyettedir. Ancak güçsüz "sivil toplum"u ağır darbelerle ezilmiş ve "devletleştirilmiş" Türkiye'nin nispî demokratikleşme ve Internet devrimi ile sağladığı kazanım erime sürecine girmiştir.
Sivil toplum, "sanal toplumsal sermaye" oluşumunun hazmı sonrasında yeniden küresel ölçekte gerilerken, Türkiye'deki özgün gelişmeler bunun daha güçlü biçimde yaşanmasına neden olmuştur. "Sivil toplum kuruluşu" maskesi takan bir kapalı örgütün darbe girişimi "toplumsal sermaye" artışının "birey," "devlet" ve "siyaset" katlarında sorgulanmasına yol aşmıştır.
Vatandaşların bu gelişmeye verdiği cevap "sivil toplum" örgütlenmelerine mesafeli yaklaşma ve onların "perde arkası amaçları"nı sorgulama olmuştur. Bu ise "sivil toplum örgütlenmesi"nde "radikal" eğilimlerin toplumdaki temsillerin çok üzerinde söz sahibi olmasını sağlamıştır.
Devlet de aynı minvâlde "kendiliğinden oluşan sivil toplum"a "tehdit algısı" çerçevesindeyaklaşmaya başlamıştır. Siyaset ise "yatay katılım" kanalları oluşturarak kendisini etkileyen "sivil toplum" yerine, kendi güdümünde çalışarak tezlerini topluma ileten, araçsallaştırılmış "toplumsal sermaye" oluşturma gayreti içine girmiştir.
Vatandaşların "sivil toplum"dan ürktüğü, onu "kumpas âleti" olarak gördüğü, devletin "hayırhâh" olmadığına hükmettiği kuruluşları engellediği, siyasetin "yatay katılım"ı "troll çiftliği faaliyeti"ne dönüştürmeye çalıştığı bir toplumda demokratikleşme alanında geriye gidiş yaşanacağı izahtan vârestedir.
Duyarlı, bağımsız vatandaş kitlesi yerine "katılım"dan ziyade "çatışma"yı hedefleyen radikaller ve onlara cevap yetiştiren "troller"den oluşan, devlet tarafından sıkı biçimde kontrol edilen ve siyaseti etkilemek yerine onun "mesajları"nı kitleye ileten "sivil toplum" "liberal demokrasi" eşiğindeki bekleme süremizin uzamasına neden olacaktır.
Bir bölümü "radikalleşen" diğeri ise "güdümlü hale gelen" toplumsal sermaye, sivil toplum faaliyetini ağırlıklı olarak "istemezükçüler- troller" tartışmasına dönüştürecektir. Bunun ise "demokrasi ligi"nin daha da alt kümelerinde oynama benzeri maliyetleri beraberinde getirdiği gözden uzak tutulmamalıdır.
.
Rövanşist siyaset geleneğini nasıl terk edeceğiz?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
11.06.2018 00:00
Yazı Boyutu
Léon Gambetta, Prusya'ya karşı savaşın sürdürülmesi konusunda başarısız olduktan sonra gönüllü sürgün olarak gittiği San Sebastián'dan Paris'e dönerek bir yayın organı çıkartmaya karar verdiğinde bunu "La Revanche (Rövanş)" olarak adlandırmanın uygun olacağını düşünmüştü. Daha sonra fikrini değiştiren Gambetta söz konusu yayın organına "La République française" ismini vermişti. Ancak "rövanş" sözcüğünün 1871 sonrası Fransası'nda egemen olan hissiyatı daha iyi yansıtacağı şüphesizdi.
Alsace-Lorraine'nin Frankfurt Antlaşması (1871) ile Alman İmparatorluğu'na bağlanması sonrasında, Fransa'da "rövanşizm" en yaygın siyasal yaklaşım haline gelmişti. Güçlü bir "intikamcılık" duygusu ile beslenen, "geri alma" temelli "rövanşizm" ancak 1918'de hedefe ulaşım sonrasında törpülenebilmişti.
Bu örnek sonrasında literatüre giren "rövanşizm" kavramsallaştırması genellikle "intikamcılık" ve "kaybedilen toprakları geri alma" hedefli dış siyaset yaklaşımını ele almıştır. Buna karşılık benzer temeller üzerine inşa olunan "siyasal rövanşizm"den de bahsetmek mümkündür.
Gambetta'nın ilân ettiği Üçüncü Cumhuriyet ilerleyen yıllarda "Katolik Fransa"ya yönelik bir "rövanşizm"i sahneye koyacaktır. 1940 sonrasında Vichy rejimi, Pétain'in "arındırma" ve "yeniden inşa" projesini hayata geçirirken, "felâket"in Gamelin ve La Chambre gibi askerî sorumlularının yanı sıra Blum, Daladier, Mandel, Reynaud benzeri siyasetçileri de yargılamıştı. Onları yargılatan Mareşal de beş sene sonra benzer suçlamalar ile hâkim karşısına çıkacaktı.
RÖVANŞİZM GELENEĞİMİZ
Kendi tarihimize bakacak olursak, Balkan Harplerini takiben 1871 sonrasında Fransa'da yaşananı andıran bir "rövanşizm," benimsenmiş, siyaset söylemi "intikam" ve "istirdat" kavramları etrafında şekillenmiştir. "Rövanşizm" 1913 sonrasında temel siyaset yaklaşımı olmakla kalmamış, eğitimden yayımcılığa ulaşan alanlarda geleceği inşa etmenin tek yolu olarak kutsanmıştır. Böylesi rövanşizmin Osmanlı'daki egemenliği oldukça kısa olmuş, Harb-i Umumî ve dağılma onun yerine "yeniden yapılanma"yı temel siyaset söylemi haline getirmiştir.
İmparatorluk tasfiyesi ve kapsamlı toprak kayıplarına karşılık "geri alma" temelli "rövanşizm"in etkinliğinin Balkan Savaşları sonrasındaki bir buçuk yıl ile sınırlı kalması ilginçtir. Buna karşılık benzer bir yorumu iç siyasetimiz açısından yapabilmek güçtür. Siyasetimiz, Cumhuriyet'in de tevârüs ederek sürdürdüğü kökleşmiş bir "rövanşizm" geleneğine sahiptir.
Toplumumuzda "siyaset," iktidara gelenlerin seleflerini gerek mecazî gerekse de gerçek anlamda "yargılamaları" temelinde yapılmaktadır. İlginç olan küresel ölçekte, ihtilâl, savaş, rejim değişikliği benzeri gelişmeler sonrasında yaşanan "siyasal rövanşizm"in Türkiye siyasetinin değişmez özelliklerinden birisi oluşudur. Bunun ise "liberal demokrasi" eşiğini aşamamamızın nedenlerinden birisi olduğu şüphesizdir.
"İntisab" temelli geleneksel Osmanlı siyasetinde iktidardan düşme "müsadere" ve "azl"den "sürgün" ve "siyaseten katl"e uzanan yaptırımları beraberinde getirebiliyordu. Üst düzeye çıkıldığında "iktidar"ın terkinin, siyasal gücü rakiplere devretme ile sınırlı olmayan neticeler doğurmasının önüne geçilemiyor, bir sadrâzâm için "mühr-i hümayûn"un geri alınması sadece görevin sonlanması anlamına gelmiyordu. Bu, şüphesiz, "rövanşizm"in aralıksız olarak yeniden üretildiği bir siyaset biçimini şekillendiriyordu.
Bu açıdan değerlendirildiğinde Gülhane Hatt-ı Hümayûnu, ortalama insanın "can, mal, ırz ve namus" güvenliğini sağlamaktan ziyade siyaset yapıcılarını, yasaklanmasına karşın sonlandırılamayan, "müsadere" ile "maslahât-ı âmme" gerekçesiyle "siyaseten katl"den koruyan bir kalkan işlevini icra ediyordu.
Tanzimat sonrasında "müsadere" ve "siyaseten katl"in sonlanması da "rövanşizm" özelliğinden arındırılmış bir "siyaset"in şekillenmesini mümkün kılamamıştır. "İktidar"ı terketmenin beraberinde getirdiği faturanın bedeli azalmış; ama ortadan kalkmamıştır. Kısa süreli ara yönetimler istisnâ olunursa, her iktidar değişimi kapsamlı rövanşist uygulamaların kapısını açmıştır. "İnkılâb-ı Azîm" benzeri gelişmeler ise "rövanşizm"in derecesini artırmıştır.
Temsilin işlevselleştirilmesi ve parlamenter rejime geçişin "rövanşizm"i sonlandıracağı ümitleri de boşa çıkmıştır. 1912'de iktidara gelen Büyük Kabine ve kısa süre sonra Bâb-ı Âlî Baskını ile onu geri alan İttihad ve Terakki "siyasal rövanşizm"de yeni ufuklar açmışlardır.
Böylesi bir geleneği tevârüs eden Cumhuriyet "siyaset"i sadece Tek Parti rejimi "Âlî Karar Hey'eti" ve "İstiklâl Mahkemeleri" uygulamaları altında şekillenirken değil sonrasında da "rövanşist" karakterini sürdürmüştür. 1950 sonrasında "devr-i sâbık" yaratılmayarak "rövanşizm"in sonlandırıldığı düşünülmüşse de "siyaseten katl" hükümlerini bir kanguru mahkemesine aldırtan 27 Mayıs Darbesi bu temeldeki "siyaset" alanında yeni bir zirve oluşturmuştur.
RÖVANŞİZM VE DEMOKRASİ
Siyasetin olağan akışının darbeler, andıçlar, post-modern müdahaleler ve e-muhtıralarla kesilmesinin "rövanşist" eğilim ve uygulamalara zemin hazırladığı açıktır. Buna karşılık Türkiye'de siyaset, böylesi kesintilerin yaşanmadığı dönemlerde de "rövanşist" karakterini törpüleyememektedir. Günümüzde de miting alanlarından gazete köşelerine, televizyon ekranlarından sosyal medya yorumlarına ulaşan zeminlerde yeniden üretilen "rövanşizm," siyasetin temel niteliklerinden birisi olma özelliğini sürdürmektedir.
Bunun "iktidar- muhalefet ilişkisi" kadar demokrasinin kalitesini de etkilediği kuşkusuzdur. Kıramadığımız "baskıcı iktidarkomplocu muhalefet" sarmalı da "iktidar kaybı"nın "karar alıcı sorumluluk makamını devretme" ile sınırlı kalmaması ve "muhalefet"in tasavvur ettiği "değişim"in "geçmişi yargılama" ve "cezalandırma" boyutundan arındırılamamasından beslenmektedir.
Kökleşmiş "rövanşizm"i aşan "siyaset"e geçişin kapsamlı bir zihniyet değişikliği gerektirdiği ortadadır. Bu en başta "siyasal alan"ın paylaşımı neticesinde "iktidar"ın "getiri" ve "maliyeti"nin azaltılması ile sağlanabilecektir.
Bunun gerçekleştirilmesi "iktidar" ve "muhalefet"in bir kurum olarak "siyaset"in "eşdeğer" parçaları olduklarının kabûlünün zeminini hazırlayacaktır. "Muhalefet"in iktidar olabilmesinin "demokratik siyaset"in gerek şartlarından birisi olduğu ve "iktidar"a gelmenin "devr-i sâbık" yaratarak "cezalandırma"yı gerekli kılmadığı üzerinde anlaşıldığında da "rövanşizm"in "siyaset"i şekillendirmesinin önü alınabilecektir.
Dolayısıyla bu konuda başarı sağlanabilmesi için "siyaset"in farklı biçimde kavramsallaştırılması ve "iktidar" ile "muhalefet"in yeni tanımlara kavuşturulması gerekmektedir. Toplumun fazlasıyla "kutuplaştığı" bir ortamda bunu gerçekleştirmenin güçlüğü ortadadır.
Ancak bu değerlendirme yapılırken, "rövanşizm"in "kutuplaşma"yı doğuran nedenlerinden birisi olduğu da unutulmamalıdır.
.
Karşı dalga mı? Demokrasi çağının sonu mu?
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
4.02.2018 00:00
Yazı Boyutu
"Demokrasi" 1930'lardan bu yana yaşadığı en büyük krizlerden birisinin içindedir. Popülarizm ve otoriterliğin yükseldiği post-modern gerçeklikte "demokrasiler"in sayısı ve dünya ekonomisi içindeki payları benzeri alanlardaki etkinlikleri azalmakta, "demokrasi ile otoriterlik" melezi yapılar özgün bir sınıflama haline gelmekte, "demokrasi"nin "ideal" rejim olduğu görüşü daha düşük toplumsal destek bulmaktadır.
Bu gelişme genellikle yeni bir "demokrasi karşıtı dalga" olarak yorumlanmaktadır. Ancak sorunun daha derin olduğu, "demokrasi çağının sonuna gelindiği"ni iddia edenler de güçlü tezler ortaya koymaktadır.
Foreign Affairs dergisinin Mayıs- Haziran sayısı siyaset bilimcilerin uzun süredir ayrıntılı tahliller ile ortaya koymaya gayret ettiği bir gelişmeyi özetlemeye çalışan yorumlara ayrılmıştır. "Demokrasi Ölüyor mu? Bir Küresel Rapor" başlığı altında toplanan tahliller karamsar bir tablo çizmektedir.
Değerlendirmeler küresel ölçekli krizi tahlil ederken, "demokrasinin gerileyişi filmi"nin ilk kez "İngilizce" olarak da gösterime girdiğini vurgulamaktadır. Bu yaklaşıma göre, liberal demokrasileri de etkileyen kriz, yeni bir "demokrasi karşıtı dalga" olmanın ötesinde ve yapısal karakterlidir.
DEMOKRASİ GERİLİYOR
Popülizmin yükselişi, kuvvetler ayrılığı dengesinin bozulması, yürütmenin "başkanlaşması," yargının siyasallaşması ve yatay katılım kanallarının işlevsizleşmesi alanlarında yaşanan küresel değişimler, demokrasinin tarihteki en kapsamlı gerileyişlerinden birisini yaşadığını ortaya koymaktadır.
Uzun bir aradan sonra "demokrasi"nin ideal rejim olma özelliği de tartışmaya açılmış ve "otoriter modernlik" ciddî bir seçenek haline gelmiştir. Yascha Mounk ve Roberto Stefan Foa, 65 yaş üstü Amerikalıların üçte ikisinin demokrasi dışı bir rejimde yaşamak istememelerine karşılık bu oranın otuz beş yaş altındakilerde üçte bire indiğine, 1995 ilâ 2017 arasında otoriter rejimleri tercih eden Alman, Fransız ve İtalyan vatandaşlarının sayısının üç mislinden fazla arttığına dikkat çekmektedir.
Siyasal modernleşme literatürünün demokrasi ile iktisadî gelişme arasında kurduğu ilişki de günümüzde anlamsız hale gelmiştir. Freedom House kıstaslarına göre "özgür olmayan" ülkelerin dünya gelirinden aldığı pay 1990'da % 12 iken, 2018'de % 33'e ulaşmıştır. 1930'lar sonrasında ilk kez bu seviyeye ulaşan söz konusu oranın yükselme eğilimini sürdüreceği ve kısa süre içinde % 50'yi aşacağı varsayılmaktadır.
Ancak "demokrasinin gerileyişi," otoriterliğin küresel yükselişi ile sınırlı kalmamaktadır. Günümüzde, önceki "karşı dalgalar"da gözlemlenen, liberal demokrasiler güçlenirken otoriter rejimlerin daha da sertleşerek totalitarizme yönelmesi benzeri ters yönlere gelişen ikili süreçler yerine "demokrasinin global ölçekte gerileyişi" söz konusudur.
Diğer bir ifade ile Macaristan, Mısır, Rusya, Tayland benzeri, tarihlerinde "liberal demokrasi" sınıflaması içinde yer almamış ülkelerde yaşanan değişimin yanı sıra liberal demokrasi dışında deneyimi olmamış ABD benzeri toplumlarda da demokrasinin işlevselliğini yitirdiği ve toplumun sesine kulak asmayan "siyaset sınıfı"nın "katılım," "seçim" benzeri kavramların içini boşalttığı eleştirileri yaygınlık kazanmıştır.
KARŞI DALGA VE MELEZ REJİMLER
Küresel ölçekte değerlendirildiğinde, "demokrasi" konusunda sürekli biçimde ileriye doğru yol alan düz bir çizgiden ziyade belirli zaman dilimlerinde ciddî geriye gidişlerin kaydedildiği bir gelişim eğrisi söz konusudur.
"Medeniyetler Çatışması" kavramsallaştırmasının tartışmaya açılmasında öncü rol oynayan Samuel Huntington "demokrasi dalgaları" alanındaki analizleriyle siyaset bilimi literatürüne önemli katkıda bulunmuştur.
Onun sınıflaması, 1828 ilâ 1926 arasındaki ilk ve "uzun" "demokrasi dalgası"nı takiben 1942'ye kadar süren bir "karşı dalga"nın yaşandığını, bunu 1943'te başlayarak 1962'ye kadar süren ikinci ve "kısa" dalganın izlediğini, buna tepkinin 1958-74 dönemini kapsadığını, "üçüncü de mokrasi dalgası"nın ise 1974 sonrasında hayata geçirildiğini savunmaktadır.
1974 Portekiz Karanfil Devrimi ilâ söz konusu tarih arasında yaşanan ve 1989 Doğu Avrupa Devrimleri ile ivme kazanan "üçüncü demokrasi dalgası" neticesinde 46 olan "demokrasi" sayısı 119'a yükselmiş ve "demokrasi" tarihte ilk kez dünyanın en yaygın siyasal rejimini oluşturmuştur.
"Arap Baharı" olarak kavramsallaştırılan hareketlerin dördüncü küresel "demokrasi dalgası" olduğunu düşünenler yanılmışlardır.
2006 sonrasında ivme kazanan global eğilimi "Arap Baharı" değil onu ezerek kendilerini tahkim eden "demokrasi karşıtı" Ortadoğu otoriter rejimleri yansıtmıştır.
2006 sonrasında yaşanan "karşı dalga" neticesinde sadece otoriterlik zemin kazanmamış, bunun yanı sıra demokrasinin "seçim" benzeri asgarî kurallarını uygulayan ülkeler ayrı bir sınıflama teşkil edecek sayıya ulaşarak, liberal demokrasiler ile hegemonik diktatörlükler arasında geniş bir gri alan oluşturmuştur.
Steven Levitsky ile Lucan Way'in kavramsallaştırması kullanılacak olursa "rekabetçi otoriter" rejimler günümüzde özgün bir sınıflama oluşturmaktadır.
Bu melez yapılar, karar vericilerin açık seçimlerle belirlenmesi, birden fazla partinin rekabete katılması benzeri asgarî gerekliliklere uyum açısından "demokrasi" niteliği taşımaktadır. Buna karşılık, özgürlükler, hukukun üstünlüğü, rekabet eşitliği ve katılım çeşitliliğini de gözeten "demokrasi" tanımları çerçevesinde bunların "otoriter" yönleri ağır basan rejimler şeklinde sınıflandırılması anlamlıdır. Bu ise ayrım ve karşılaştırmalar yapılmasını fazlasıyla zorlaştırmaktadır.
DEMOKRASİNİN GELECEĞİ
Günümüzde basit bir "karşı dalga"dan ziyade iç içe geçmiş iki gelişme yaşanmaktadır. Bunlardan birincisi otoriter, güç tekeli oluşturan, hukuk devleti idealinden uzaklaşan "oyokrasi"lerin yaygınlık kazanması ve anlamlı "seçenekler" olarak görülmeye başlaması, ikincisi ise "demokrasi"nin, post-modern çağın önüne koyduğu sorunları yeterince cevaplayamamasından dolayı işlevsellik kaybına uğramasıdır.
Eşanlı olarak yaşanan bu iki gelişmenin birbirini etkilediği açıktır.
Dolayısıyla, liberal demokrasilerin başarısı, küresel ölçekli otoriterleşmenin gerilemesini sağlayacaktır.
Bu ise onların eşitliğin sağlanması, gelir dağılımı uçurumunun daraltılması, yatay katılım kanallarının genişletilmesi, siyaset sınıfının "temsil" niteliğinin güçlendirilmesi benzeri alanlarda dönüşümler yaratarak "demokrasi"yi yeniden işlevselleştirmesine bağlıdır.
Bunun gerçekleşmemesi otoriterliğin yükseldiği, "melez rejimler"in olağanlaştığı, liberal demokrasilerin ise işlevsizleştiği kasvetli bir gelecek yaratacaktır.
.
Bernard Lewis’in ikili mirâsı
HABERİ PAYLAŞ
Facebook
Twitter
Whatsapp
successKopyala
ABONE OL
28.05.2018 00:00
Yazı Boyutu
Ortadoğu tarihinin değişik veçhelerini ele alan otuz kitap ve çok sayıda makale kaleme alan, Modern Türkiye'nin Doğuşu çalışması uzun süre son dönem Osmanlı tarihi üzerine temel kitap olarak okutulan Bernard Lewis uzun bir yaşam sonrasında ebediyete intikal etti.
Sadece Ortadoğu'da konuşulan dillere değil değişik Batı lisanlarına da hayranlık uyandırıcı hâkimiyeti olan, ana dilini ise bir edebiyatçı ustalığı ile kullanan Lewis, Osmanlı çöküşünden İslâm siyaset geleneğinde kullanılan kavramların geçirdiği evrime, Haşhaşîlerden modern Ortadoğu'nun şekillenmesine uzanan alanlarda birincil kaynaklara dayanan öncü çalışmalar ortaya koymuştur. Kendisi buna ilâveten, gazete ve dergi yazıları, mülâkatlar ve televizyon programları ile "Ortadoğu" tartışmasının Batı'daki yüzlerinden birisi olmuştur.
Ancak Lewis'in öncü eserler kaleme almış ve en önemlisi Edward Said ile "Oryantalizm" üzerine giriştiği olan, Ortadoğu çalışmalarındaki temel tartışmaların kutbu olmuş bir tarihçiye indirgenmesi hatalı olur.
Golda Meir'e kahvaltıda Enver es-Sedat ile yakınlaşma önerisinde bulunan, Şah Muhammed Rıza Pehlevi'ye "din toplumundan seküler yapılanmaya dönüşürken İranlılık aidiyetini güçlendirmesini" tavsiye eden, Henry Martin Jackson, Dick Cheney, Donald Rumsfeld, Condoleezza Rice benzeri siyasetçiler ve Başkan George W. Bush'u derinden etkileyen Lewis; ABD'nin yeni Ortadoğu siyasetinin belirlenmesi, "medeniyetler çatışması" benzeri kavramsallaştırmaların işlevselleştirilmesi ve Irak'ın işgali benzeri kararların alınmasında da öncü rol oynayan bir kişilik olmuştur.
Lewis, Ortadoğu tarihi üzerine sahip olduğu birikimi siyasete dönüştürerek sert siyasal pozisyonlar almış ve ve "Neocon" olarak kısaltılan "YeniMuhafazakârlık Hareketi"nin Ortadoğu tasavvurunu şekillendirmiştir.
Lewis ve Oryantalizm
1916'da Londra'da doğan Lewis, iki savaş arası Britanyası'nın emperyal vizyonunu içselleştirmiş bir akademisyendi. Parlamenter demokrasinin İngiltere dışındaki toplumlara, örneğin Fransa'ya dahi uygun olmadığını düşünen Lewis, "Müslüman Doğu" için en anlamlı seçeneğin "Batı vesayeti" altında sekülarizme yönelmek olduğunu savunuyordu.
Lewis, "siyasal modernleşme" kuramının temel varsayımına katılmayarak, "Doğulu Müslüman" toplumların kendi başlarına "modernleşemeyecekleri," bu alanda Batı vesayetinin gerekli olduğunu vurguluyordu.
Lewis, bu yaklaşımı o denli içselleştirmişti ki, bunu Müslüman toplumlara, "tarih ve kültürlerini onlardan daha iyi bilen bir dost" olarak tavsiye ederken, onlara "Batı'nın tartışılmaz üstünlüğü" ve "medenîleştirme misyonu" çerçevesinde, "yukarıdan bakarak" yaklaştığını göremiyordu.
Lewis, derin tarih ve dil bilgisi nedeniyle, Edward Said ile giriştiği tartışmanın tüm ayrıntılarında "üste" çıkıyor; buna karşılık, "Oryantalizm"i anlamayı "reddetmesi" nedeniyle konunun özünde "ahlâkî üstünlük"ü muarızına terketmek durumunda kalıyordu.
Lewis'e göre İslâm siyaset anlayışında "istişâre" benzeri olumlu unsurlar bulabilmek mümkündü. Müslüman toplumlarda gerçek anlamıyla parlamenter demokrasinin uygulanması imkânsızdı; ama Ortadoğu'daki modern baskıcı rejimler, gelenekleri sahiplenmek yerine Batı'dan etkilenerek, milliyetçilik, sosyalizm benzeri "yabancı" akımlara kapılınmasından kaynaklanmıştı.
Lewis, pek çok Oryantalistin aksine, Müslümanların "büyük bir geleneğin mirasçıları" olduğunu düşünüyor, buna karşılık, "Yahudi-Hıristiyan medeniyeti" olarak kavramsallaştırdığı yapı karşısında ağır bir mağlubiyete uğrayan İslâm âleminin önündeki en anlamlı seçeneğin, bunu kabullenerek, Batı'nın "yol göstericiliği"nde sekülarizme yönelmek olduğunu savunuyordu. Ortadoğu'da "Batı vesayetinde seküler modernleşme" dışındaki seçeneklere yönelim Lewis'i fazlasıyla tedirgin etmiştir. 1976'da yayımladığı "İslâma Dönüş" makalesiyle bu "tehlike"ye dikkat çeken Lewis, sekülarizmin, Türkiye, İran, Mısır benzeri toplumlardaki kısa soluklu başarısına karşılık, "milliyetçilik" ve "sosyalizm" gibi tutmayan aşı neticesi verebileceğinin altını çiziyordu.
Lewis doktrini
Derin tarih bilgisinin Lewis'i ulaştırdığı netice "İslâm'a dönüş"ün Müslümanlarile "Yahudi-Hıristiyan medeniyeti" arasındaki küllenmeye yüz tutmuş mücadelede yeni bir sahife açacağı oluyordu. Ona göre Müslümanların söz konusu "medeniyet ve onun günümüzde evrildiği seküler biçim"e gösterdiği tepki, "mantıklı olmamasına karşılık tarihî" idi.
"Medeniyetler Çatışması" kavramsallaştırmasını Huntington'ın Foreign Affairsmakalesinden üç yıl önce kaleme aldığı "Müslüman Öfkesinin Kökenleri" değerlendirmesinde kullanan Lewis'e göre 1683'ten beri savunmada olan "ezik, fakir ve başarısız" Müslümanların "üstün, zengin ve başarılı Batı'dan nefret etmeleri doğal"dı. O nedenle Yahudi-Hıristiyan medeniyeti liderliğinin sorması gereken soru "neden bizden nefret ediyorlar" değil "neden bize saygıgöstermiyor ve bizden korkmuyorlar" olmalıydı.
Lewis, buradan hareketle, ABD'nin kendisini "sevdirme"ye çalışmak yerine "korku" ve "cezalandırma" temelli bir "Pax Americana" tesis etmesinin gerekli olduğunu savunuyordu. Pax Britannica'ya benzeyecek bu düzen ise Ortadoğu'ya yönelik "uzlaşma" ve "taviz" siyasetinin terki ve "güç kullanımı" ile yaratılacaktı.
Lewis, George W. Bush'u överken, Rıza Şah Pehlevi ile gergin bir ilişki sürdürmüş olan İngiliz diplomat Harold Nicolson'ın "Şarklı zihniyeti asla anlayamazsınız; ama gerekli olan Şarklıların sizin ne düşündüğünüzden kuşku duymamanızı sağlamaktır" düstûruna atıfta bulunuyordu. Güç kullanacağını belirten Bush, "ne düşündüğünü açıkça ortaya koyuyor"du.
Lewis, Ortadoğu'ya yönelik ABD siyasetini güçlü Oryantalist vurgular çerçevesinde şekillendirirken, "taviz"den kaçınılması tezini iki savaş arası dönem tecrübesine dayanarak tahkim ediyordu. Ortadoğu'da taviz verilmesini Hitler'e yönelik Chamberlain siyasetine benzeten Lewis, bunun yerine "müdahale," "güç kullanımı," "saygı ve korku duyulmasını sağlama" ve bölge halklarının "Batı vesayeti" altında "sınırlı demokratik idare"ye kavuşturulmasını öneriyordu.
"Lewis doktrini" olarak ün kazanan bu yaklaşım "Neocon Ortadoğu siyaseti" ile Irak istilâsı benzeri girişimlerin düşünsel arka planını oluşturmuştur. Neocon siyaset yapımcıları, Irak'ta en uygun çözümün, ABD denetiminde yeniden Haşimî idaresi kurmak olduğunu düşünen Lewis ile kıyaslandığında daha pragmatik çözümlere yönelmişlerdir; buna karşılık, kendilerinin de vurguladığı gibi, fikir babalarının ünlü tarihçi olduğu şüphesizdir.
Lewis ardında önemli eserler ve bir doktrin bırakmıştır. Bu ikili mirâs hakkındaki nihaî kararı, yazımının ustalarından olduğu "tarih"in vereceği şüphesizdir.
Bugün 447 ziyaretçi (2009 klik) kişi burdaydı!
xxxxxxxxxx
İslâm ve demokrasi
05.01.2014 - Bu Yazı 911 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Dine yapılacak her türlü atfı laikliğe saldırı olarak gören katı sekülarizm ve "İslâmî demokrasi" dışında seçenekler de mevcuttur
Samuel Huntington'ın "Uygarlıklar Çatışması" tezi bireycilik, liberalizm, eşitlik, insan hakları, hukuk devleti, demokrasi, laiklik benzeri "Batılı" düşüncelerin Müslümanlar, Konfiçyus ideallerinin takipçileri, Budistler, Hindular ve Ortodoks Hıristiyanlar tarafından içselleştirilemeyeceğini ileri sürüyordu.
Organik uyuşmazlık mı var?
İlginçtir ki Huntington'ın "uygarlıklar çatışması" tezi en çok "İslâm ile demokrasi"nin uyuşmazlığını ispatlamak amacıyla kullanıldı. Konuya düşünsel temeller ve ilkeler üzerinden bakarak İslâmiyet'in demokrasinin karşı tezi olduğunu savunan Martin Kramer benzeri "İslâmo-faşizm uzmanları" için Huntington'ın tezi malûmun ilâmı idi.
Buna karşılık konuya sadece önyargılı olarak yaklaşanlar değil, Adrian Karatnycky, Charles Rowley ve Nathanael Smith benzeri akademisyenler de "Müslümanlar demokrasiyi sevdiklerini iddia ediyorlar; peki neden çok sınırlı demokrasiye sahipler?" sorusunu cevaplandırmaya çalıştılar.
Söz konusu siyaset bilimcilerin böylesi bir soruyu cevaplamaya çalışmalarının nedeni Gallup ve diğer anket kurumları tarafından gerek nüfus çoğunluğunun Müslümanlardan oluştuğu ülkelerde gerekse de Müslümanların azınlık olarak yaşadıkları Paris, Londra ve Berlin gibi metropollerde gerçekleştirilen anketlerde Müslümanların demokrasiyi en yararlı siyasî sistem olarak görmelerinden kaynaklanıyordu.
Müslümanların ifade özgürlüğü, serbest seçimler ve insan haklarına Müslüman olmayanlardan daha fazla destek vermeleri, buna karşılık onlardan farklı olarak dinin kendileri için son derece önemli olduğunu vurgulamaları konu üzerine çalışan akademisyenlere ilginç bir çelişki olarak gözükmüştü.
İlginçtir ki, ampirik çalışmalar neticesinde Müslümanların bireysel düzeyde demokrasiyi arzuladıklarını gören ve buna karşın Müslüman toplumlarda demokrasi seviyesinin düşük olmasını "temel idealler" arasındaki uyuşmazlıkla açıklayanlar da demokrasi ile İslâm arasındaki ilişkiye özcü (essentialist) açıdan yaklaşarak ilke düzeyinde bunun mümkün olamayacağını söyleyenlerle benzer neticeye ulaşmaktadırlar. Bu netice de İslâm ile demokrasi arasında organik bir uyuşmazlığın bulunduğu ve ikisini bağdaştırmanın imkânsız olduğudur.
Dindarlık azalmalı mı?
Savunulanın tersine ilkesel uyuşmazlık tezi fazlasıyla özcü olup katı metin analizlerine dayanmaktadır. Benzer metin okumaları ve ilkeler yorumlanarak değerlendirildiğinde Kurt Leidecker benzeri felsefecilerin savundukları gibi Budizmin demokrasiye pek çok inanç sisteminden, örneğin Yahudilikten, daha uyumlu olduğunu söyleyebilmek mümkündür.
Ancak uygulamada durum farklıdır. Budist toplumlar demokrasi cennetleri olmadığı gibi, koyu sekülerizm taraftarlarınca yarı teokratik bulunabilecek İsrail, aynı kişilerce demokrasiyle fazlasıyla uyumsuz olduğu düşünülen Yahudi ilkelerine sıkı sıkıya sarılmasına karşın demokrasi liginde hiç de fena olmayan bir yer işgal etmektedir (bu değerlendirmeler Filistin sorunundan bağımsız olarak yapılmaktadır).
İlkesel uyuşmazlık tezini ileri sürmenin yanı sıra zikredilen araştırma ve yaklaşımlardan yola çıkarak "Müslüman toplumlarda dindarlık ne kadar azalırsa demokrasi o kadar güçlenir" tezini geliştirmenin de hatalı olduğu şüphesizdir. Türkiye'de bu yaklaşımın açık ya da örtülü biçimde benimsenmesi ve lâikliğin bu amaçla kullanılan bir araç haline getirilerek "dindarlığın" seküler ve modern demokratik bir toplumda "olmaması" gereken bir kimlik olarak kavramsallaştırılmasının yarattığı sorunlar ortadadır.
İlginç olan seviyesi yüksek demokrasiye dindarlığı azaltarak ya da dinde "reform" yaparak geçilebileceği yaklaşımının yanlışlığını deneyerek tecrübe etmiş olan Türkiye'de "seküler" çevrelerin bu konuda yeni bir tez geliştirmemesidir. Bu çevreler dindarlığa ancak bireysel düzeyde izin veren ya da dinde Protestan reformu benzeri dönüşümler yapan, örneğin ezanı Türkçeleştiren, bir Müslüman toplumun demokrasi liginde yükselebileceği görüşünü aşan bir tez üretememişlerdir.
Türkiye'de 1930'lu yıllarda Jean- Marie Guyau takipçilerinin savundukları "bireysel felsefî dindarlık" ancak geleneksel dinlerin ortadan kalktığı bir dünyada mümkün olabilirdi. Ancak asır sonu dünyasındaki beklentilerin tersine böyle bir gelişme gerçekleşmemiştir.
Dinde "reform" tezini savunanların da reformasyon ve püritanizmi, kökleri ve neticelerini yeterince kavramadan "dinin toplumdaki etkisini azaltıcı" bir hareket olarak kavramsallaştırdıkları ortadadır. İslâm dünyasında püritanizmin en önemli örneği olan Vahhabi hareketinin, demokrasinin en sınırlı olduğu Müslüman toplumlarından birisini doğurduğu ortadadır.
Hedef ne olmalı?
İslâm ile demokrasi arasında organik bir uyuşmazlık bulunduğu ve Müslüman toplumlarda dindarlık azalmadıkça demokratikleşmenin sağlanamayacağını ileri sürmenin bu toplumların demokrasi dışı, kitle desteğine dayanmayan rejimlerle yönetilmesini arzulamak anlamına geldiği ortadadır. Bu yaklaşımın Türkiye'de demokratikleşme sürecini ne denli engellediği görülmüştür.
Şüphesiz bu yaklaşımların sorunları "İslâmî demokrasi" uygulamalarının daha başarılı neticeler verdiği anlamına gelmemektedir. Çağdaş örnekler bu alandaki girişimlerin yâni doğrudan dinden, sadece ûlema yorumlarıyla demokrasi üretme çabalarının başarısızlığını ortaya koymaktadır. Ancak Müslüman toplumların demokrasi alanında önlerindeki seçeneklerin "dindarlığın sekülarizmin sopa olarak kullanılması yoluyla azaltılması" ve ulemâ yorumlarıyla üretilecek "İslâmî demokrasi"den ibaret olmadığı unutulmamalıdır.
Türk sekülerliğinin genellikle varsaydığının aksine dinin ahlâk ve siyaseti hiçbir şekilde etkilemediği bir toplum yoktur. Muhafazakâr Roger Scruton'dan liberal Habermas ve postmodern Derrida'ya ulaşan bir yelpazedeki felsefeciler bu alanlarda dinî geleneklerden istifade edilmesinin anlamlı olduğu konusunda hemfikirdirler.
Bu nedenle Türk sekülarizminin dinin varlığı ve ona yapılacak her türlü atfı laikliğe saldırı olarak gören yaklaşımını esnetmesi gerekmektedir. Jose Casanova'nın belirttiği gibi "seküler bağlamda faaliyet göstermeyi kabul etmeleri durumunda dinlerin kamusal roller oynamaları ve 'kamusal din' konumu kazanabilmeleri" mümkün ve yararlıdır.
Buna karşılık İslâmcı düşünürlerin de bu bağlamı benimsemeleri ve "Müslüman toplumlarda, çoğunluğun değer ve kanaatlerini benimsemeyenlerin hürriyetleri kısıtlanır" benzeri tezler yerine dinin sadece bireysel değil toplumsal düzeyde de müdahale olmadan yaşandığı, tartışıldığı ve kamusal rol de üstlenebildiği, diğer bir ifadeyle "İslâmî demokrasi" değil "demokrasi içinde İslâm" yaklaşımını benimsemeleri gerekmektedir.
Her iki taraftan da buna şiddetle itiraz edeceklerin sayısı az değildir. Ama Türkiye'nin kuramsal bir yaklaşım ile değil deneme- yanılma yoluyla bu hedefe doğru yol almakta olduğu söylenebilir.
.
Garplılaşmanın bir yerinde olma sorunu nasıl bitti?
12.01.2014 - Bu Yazı 913 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye'de 1930'lar söyleminin tekrarlanmasıyla "batılılaşma" üzerinden toplumsal seçkinlik statüsü yaratılmaya çalışılması ve "muasır medeniyet"e erişimin hedeflenmesi global ölçekteki değişim ve post-modern dünyayı kavramadaki eksiklikten kaynaklanmaktadır
Türkiye' nin yoğunluğu hiç azalmayan siyasî gündemi ile buna odaklı entelektüel tartışması önemli gelişmelerin gözardı edilmesine neden olabilmektedir. İki yüz yılı aşkın bir süredir toplumumuzun temel tartışma maddelerinden birisi olan "garplılaşmanın neresinde" olduğumuz sorununun önemini yitirmesi şüphesiz bu alandaki ilginç örneklerden birisini oluşturmaktadır.
Batılılaşmayı iki yüz yıllık toplumsal değişimin temel motor gücü olarak sunan Niyazi Berkes'ten gerçek anlamda "garplılaşamayışımızın sebebi"nin "insan unsurunun ihmal edilmesi" olduğunu savunan Mümtaz Turhan'a ulaşan bir yelpazedeki entelektüellerin tartışmaları, dergilerin konu üzerine anketleri neredeyse unutulma duvarının arkasında kalmış gibidir.
Buna karşılık yaşam tarzı üzerinden "batılılaşarak" statü grubu olma iddiasını ortaya koyan "seçkinler" hâlâ bu sürecin sürdüğünü düşünmektedirler.
İlginç olan "muasır medeniyet seviyesine erişme" benzeri günümüzde anlamını bütünüyle yitirmiş kavramsallaştırmaların sadece anılan statü grupları tarafından değil Türk muhafazakârlığı tarafından da hâlâ önemli bir hedef olarak görülmesidir.
Garplılaşma "dâva"sı
Berkes'in modern Türkiye'nin yaratıcısı olduğunu düşündüğü, Turhan'ın ise iki yüz elli yıllık bir "dâva" olarak yaklaştığı "batılılaşma" gerçekten de toplumuzun geçirdiği dönüşümde önemli rol oynamıştır. Osmanlı toplumu bir asırlık bir zaman diliminde modernliği batılılık ile eşanlamlı hale getirerek bir toplumsal dönüşüm yaratmak istemiş ve yirminci yüzyıl başında alla Turca ile alla Franca arasındaki gri alanın fazlasıyla genişlediği, kapsamlı bağdaştırmaların kategorik tanımlamaları zorlaştırdığı bir modernlik yaratmaya muvaffak olmuştur.
Bu modernliğin gerçekte "modern" olmadığını düşünen Erken Cumhuriyet onu tekil bir Batı modernliğini ile ikame etmeyi, söz konusu gri alanı da dönüştürmeyi temel hedefi haline getirmiş, bu şekilde "asrîlik"i yeniden tanımlayarak farklı bir "garplılaşma dâvası"nın savunucusu olmuştur. Bu çerçevede "muasır medeniyet" tekil Batı modernliğine atıfta bulunmuş, ona erişmenin de ancak farklı modernliklere cevaz veren son dönem Osmanlı modernliğinin ortadan kaldırılmasıyla mümkün olabileceği düşünülmüştür.
Kökleri İkinci Meşrutiyet Garbçılığı'na giden bu yaklaşım din, gelenek ve yereli de "çağdaş olmayan" sınıflamasına sokmuş, bunun düşünsel arka planını da "medeniyetin motor gücünün asır sonu bilimciliği ve materyalizmi olduğu" teziyle inşa etmiştir.
Bu anlamda Erken Cumhuriyet, Osmanlı garblılaşmasından kopuk bir ikinci batılılaşma hareketi başlatmış ve bunun modernlik ve çağdaşlıkla aynı anlama geldiğini savunmuştur.
Osmanlı modernliğinin gri alanlarını yok eden bu batılılaşma, çatışmacı karakteri fazlasıyla törpülenmiş bir hareke- te yeniden böylesi bir nitelik kazandırmıştır.
Dolayısıyla toplumsal dönüşümün temel dinamiği olduğu varsayılan batılılaşma önemli bir çatışma ekseni oluşturmuştur.
Siyaset bilimine egemen olan ve Türk akademisyenler tarafından fazlasıyla açıklayıcı olduğu düşünülen "moderleşme kuramı" da bunun "bilimsel" açıklaması olarak kullanılmıştır. Bu nedenle "garblılaşmanın neresinde olduğumuz"un, "modernliğin önümüze koyduğu sorunlara ne denli cevap verebildiğimiz" ve "dünya ile ne kadar uyum sağlayabildiğimiz" ve "ne ölçüde medenî olduğumuz" sorularının cevabını da içerdiği varsayılmıştır.
"Batı" kalmayınca
İlginçtirki global ölçekte batılılaşmanın modernlik ile eşanlamlı olduğu varsayılarak benimsenmesi ve Theodore von Laue'nin deyimiyle yayılımı önlenemez "bir dünya devrimi" haline gelmesi sömürgecilik değil dekolonizasyon döneminde gerçekleşmiştir.
Fransız Generali Geraud, Osmanlı mağlubiyeti sonrasında Şam'a giderek Emeviye Camii'nin kuzey duvarına bitişik Selahaddin Eyyubi türbesini ziyaret ettiğinde mağrur bir eda ile "Selahaddin kalk bakalım, biz geri geldik" demişti. Ama Batı'nın Batı dışı kabul edilen coğrafyayı gerçek anlamda "fethi," sömürge ve manda idarelerinin İkinci Dünya Savaşı sonrasında çözülmeleri akabinde gerçekleşti.
Bunun neticesinde Erken Cumhuriyet döneminde Batı dışı toplumlarda istisnaî olan ve seçkin tabakalar ötesine nüfûz edemeyen "batılılaşma," standartlaşan hayat biçimleri üzerinden tüm dünyayı kuşattı. Artık her yer "Batı" idi. Burada önemli olan Serge Latouche'un ifadesiyle terkedilmiş kültürlerin yıkıntıları üzerinde yükselen yeknesak düşünceler ile tek yönlü, konformist yaşam tarzının yaratılmasının sınırları belirgin bir "Batı" kavramsallaştırmasını da imkânsız kılmış olmasıdır.
Bu açıdan bakıldığında Latouche'un da vurguladığı gibi Batı, Pascal'ın evreni gibi merkezi her yerde, çevresi ise belirsiz bir daire şeklini almıştır. Bu süreçte "Batı"nın bir kültür karşıtı makine haline gelerek farklı kültür, gelenek, inanç ve yerellikleri öğütmesi her toplum ve her bireyi istemi dışında "Batılı" haline getirirken, aynı zamanda onun ezici hegemonyası hiçbir toplum ve hiçbir bireyin de saf "Batılı" kalamaması sonucunu doğurmuştur.
Dolayısıyla günümüzün postmodern gerçekliğinde, iki yüz yılı aşkın bir süre temel toplumsal dönüşüm ekseni olarak kavramsallaştırdığımız "batılılaşma" anlamını bütünüyle yitirdiği gibi artık tanımlanabilir bir kavramsallaşmaya da atıfta bulunmamaktadır.
Bu gerçeklikte "muasır medeniyet" benzeri kavramsallaşmalar da fazlasıyla muğlâklaşmakta ve anlamsızlaşmaktadır.
Farkında mıyız?
Buna karşılık "Garplılaşmanın neresinde" olduğumuzun anlamsızlaştığı "muasır medeniyet"in somut bir bir kavramsallaştırmaya atıfta bulunmadığı, bunların da ötesinde "Batı"nın amorflaştığı günümüz gerçekliğinin tam anlamıyla bilincinde olmadığımız ortadadır.
Türkiye'de 1930'lar söyleminin tekrarlanmasıyla "batılılaşma" üzerinden toplumsal seçkinlik statüsü yaratılmaya çalışılması ve "muasır medeniyet"e erişimin hedeflenmesi global ölçekteki değişim ve postmodern dünyayı kavramadaki eksiklikten kaynaklanmaktadır.
Bunlar kavrandığında tekil "modernlik" değil "modernlikler"in bir arada yaşadığı bir toplum tasavvurunun güncellikle çok daha uyumlu olduğu, böylesi bir yapıda herhangi bir modernliğe mensubiyetin üstünlük ve statü grubu üyeliği yaratamayacağı görülecektir.
Bu açıdan bakıldığında "Batılılaşma" sorunumuzun bizzat "Batı" tarafından ve global ölçekte çözülmüş olmasının "modernlik"e verdiğimiz toplumsal cevap açısından bizi yirminci yüzyıl başında olduğumuz yere geri getirdiğini belirtmek yanlış olmaz. Bunun farkına varılmasının toplumda anlamsız çatışmaları önleyeceği şüphesizdir.
.
Kuvvetler ayrımı ile kontrol mekanizmaları güçlendirilmelidir
19.01.2014 - Bu Yazı 955 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Kuvvetler ayrılığı alanında uygulamada yaşanan sorunlar nedeniyle ilkenin sorgulaması hatasına düşmek uzun vâdede büyük sakıncalar yaratır
Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün demokratik hukuk devletinin işleyebilmesi için yetki ve sorumlulukların "kuvvetler ayrılığı ilkesi çerçevesinde" düzenlenmesi ve "checks and balances (kontrol ve frenler)" olarak adlandırılan denge araçlarının ahenk içinde işlemesi konusunda yaptığı uyarı son derece önemlidir. Sürekli kriz ortamında yaşayan ve ilkeler, kurallar, temel yapılanmalar yerine kişiler ve iktidar mücadelesine odaklanan bir toplumun böylesi genel ilkeler üzerine düşünmesi gereklidir.
Kuvvetler ayrımı
Cumhurbaşkanı'nın da belirttiği gibi "kuvvetler ayrılığı" demokratik hukuk devletinin işleyebilmesinin "olmazsa olmaz" şartıdır. Bu ilke toplumumuzda sıklıkla vurgulandığı gibi Montesquieu'nün keşfettiği bir "kanun" değildir. Kökleri Aristo ve Polybius'a giden "kuvvetler ayrılığı" düşüncesi on yedinci yüzyılda İngiliz İç Savaşı sırasında Philip Hunton, John Sadler, John Milton benzeri entelektüeller tarafından detaylı biçimde tartışılmıştır. Bu tartışma temelde yargıyı da kontrol eden yürütme ile yasamanın ayrılması üzerine yoğunlaşmıştır.
Daha sonra Locke ve Montesquieu tarafından günümüzdeki anlamına kavuşturulan "kuvvetler ayrımı," on sekizinci yüzyılda John Trenchard ve Walter Moyle benzeri radikaller ve Amerikan anayasasının onaylanmasını talep eden Federalist Papers yazarları Hamilton, Madison ve Hay tarafından da şiddetle savunulmuş ve liberal demokrasinin temel taşlarından birisi haline getirilmiştir.
Bu açıdan bakıldığında antik Yunan'dan on sekizinci yüzyıla uzanan bir zaman diliminde tüm detaylarıyla tartışılan ve liberal demokrasi ve hukuk devletinin olmazsa olmazı olduğu vurgulanan bir ilkenin, güncel sorunlar, yanlışlık yapan bireyler ya da "iktidar mücadelesi"nin aldığı boyut nedeniyle sorun haline getirilmesi anlamlı değildir.
Türkiye'nin bu alanda, Cumhurbaşkanı'nın da vurguladığı gibi, büyük resme bakması ve tabir caiz ise pire için yorgan yakmaması lâzımdır. Bu konuda pek çok alanda sıklıkla yaptığımız "uygulamadaki sorunlar nedeniyle ilkeleri sorgulama" hatasına düşmenin uzun vâdede ciddî sakıncalar yaratacağı unutulmamalıdır. Karşı karşıya olduğumuz mesele kuvvetler ayrılığından değil, onun uygulamasında ve erkler arası sınırların belirlenmesinde yaşanılan aksaklıklardan kaynaklanmaktadır. Bunları önlemenin yolu ise kuvvetler ayrılığının zayıflatılması ve yürütme alanının genişletilmesi değildir.
Türkiye'nin "kuvvetler ayrılığı"nı zayıflatmaktan kaçınmasının yanı sıra ayrılmış kuvvetlerin birbirleriyle ahenkli biçimde çalışmalarını sağlayacak "kontrol ve fren" mekanizmalarını da geliştirmesi gerekmektedir. Toplumumuzun yasamayı yedeğine alan yürütme hegemonyası ile jüristokratik "kanun devleti"nden hangisinin ehven-i şerreyn olduğu alanında seçim yapmaya zorlanmasının önüne geçilmesinin yolu bu mekanizmaların geliştirilmesi, güçlendirilmesi ve "iktidarın paylaşılması" fikrinin herkesce kabûl edilmesidir.
Geleneğimiz ve dünya
Türkiye'nin bu alanda yaşadığı sorunun geleneğimiz ele alınmadan anlaşılması mümkün değildir. "İktidar"ın paylaşılmadığı ve kontrol edilemediği bir geleneğe sahip olmamız ve bunu içselleştirmemiz karşılaştığımız sorunun temel belirleyicilerinden birisidir.
1908-1913 arasında "kuvvetler ayrılığı" alanında ilk ciddî deneyimini yaşayan toplumumuz, Bâb-ı Âlî Baskını sonrasında "yok kanun, yap kanun" vecizesiyle özetlenen, mebusların yürütme emriyle el kaldırıp indirdikleri, bâzen buna dahi gerek görülmeyerek yürütmenin hazırladığı yüzlerce kanun-i muvakkatın siyasetin yasal çerçevesini oluşturduğu bir baskıcılığa sürüklenmiştir.
Bu dönemde Şûrayı Devlet'in hükûmet ve İttihad ve Terakki Cemiyeti tarafından uygulanan şiddetli baskılara karşın "hukukun üstünlüğü" ve "anayasaya aykırılık" zemininde aldığı tarihî kararlar vardır. Örneğin Şûra-yı Devlet tüm baskılara rağmen isyan eden aşiretlerin mallarının devleti destekleyenlere dağıtılmasını kanunsuz bulmuştur. Ancak hukuk tarihimizin şeref belgeleri niteliğindeki böylesi kararlara karşın bu dönemde yargı da yasama gibi yürütmenin etki alanından çıkamamıştır.
Bu miras üzerine yükselen ulus-devlet ise kuvvetler ayrılığının (tefrik ya da taksim-i kuvva) iktidar sınırlaması için anlamlı bir araç olmadığını düşünen ve tabiatta dahi "kuvvetler birliği (tevhid- i kuvva)" bulunduğunu savunan bir lider tarafından kurulmuştur.
Erken Cumhuriyet kâğıt üzerindeki düzenlemelere karşılık, uygulamada tüm kuvvetlerin tek elde toplandığı, yürütmenin özerk alan tanımadığı ve iktidarı kontrol edebilecek kontrol ve fren mekanizmalarının bulunmadığı bir yapı oluşturmuştur.
Bu yapının ne denli sorunlu olabildiği ise ancak "iktidar" el değiştirdiğinde görülebilmiştir. 1960 darbesinden sonra ise bu kez özerk alanlar ve jüristokratik eğilimler taşıyan ideolojik yargı ile yürütmenin alanının fazlasıyla daraltıldığı bir dengesizlik yaratılmıştır.
Türkiye son yıllarda bu dengesizliği düzeltme çabalarına girişmiş, bu alanda önemli adımlar atmış, ancak tedricen yürütme güçlenmesine savrulmuştur. Bunun dünyadaki genel eğilimlerle de uyumlu olduğunun altı çizilmelidir.
Örneğin ABD'de Peter Shane'nin "Madison'ın karabasanı" olarak adlandırdığı ve Amerikan demokrasisinin temelini tehdit ettiğini düşündüğü bir "yürütme güçlenmesi" yaşanırken, Yeltsin döneminin sonuna kadar yürütmeye direnen Duma ve Federal Konsey, Putin ve Medvedev idaresinde neredeyse tamamen yürütmenin yedeğine çekilmiştir. ABD'de yargı özerk alanını koruyabilmiş, Rusya'da yürütme bu alan aleyhine de zemin kazanmıştır.
Sorun nedir?
Türkiye'de yaşanan erkler çatışması ve yürütmenin alan genişletmesinin dünyadaki genel eğilimlerle uyumlu olması bu gelişmenin fazlasıyla ciddî bir sorun olduğu gerçeğini değiştirmemektedir. 1960 sonrası vesayetinin yarattığı alan daraltması ve jüristokratik eğilimler taşıyan yargı müdahalelerinin önlenmesinin gerekli olduğu ortadadır, ki bu alanda kamuoyunda yaygın destek bulan değişiklikler de gerçekleştirilmiştir.
Ama bu nedenle kuvvetler ayrılığı dengelerini yürütme lehine bozacak bir pozisyona savrulmak ciddî sorunları beraberinde getirir. Kuvvetler ayrımı demokrasinin olmazsa olmazı bir ilkedir. Bu alanda uygulamada karşılaşılan sorunlar, yüzlerce yıl süren değerlendirmeler neticesinde, liberal demokratik hukuk devletinin merkezinde yer aldığı kabul edilmiş bir ilke ile oynanarak çözülemez.
Türkiye kendisini içinde bulduğu kriz ortamına karşın büyük resme bakmaktan vazgeçmemeli, kuvvetler ayrımını gerçek anlamıyla hayata geçirerek kontrol ve fren mekanizmalarını güçlendirmeye çalışmalıdır.
.
Müzakereci demokrasi ve katılım mı, devrim mi?
27.01.2014 - Bu Yazı 928 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Siyasetin toplumsal taleplere gecikmeli cevap verdiği Türkiye'de "müzakereci demokrasi" taleplerinin Soğuk Savaş solculuğu ve kimlik siyaseti tarafından gaspının önlenmesi gerekmektedir
Türkiye' nin önemli sorunlarından birisi "siyaset"in kurum olarak toplumsal beklentilere fazlasıyla gecikmeli cevap vermesi, bazen de iletilen taleplere kulak tıkamasıdır.
Toplumsal taleplerin tartışılması, iletilmesi ve cevaplandırılması vakit alan bir süreçtir.
Bu nedenle her toplumda "siyaset" taleplere gecikmeli cevap verir.
Toplumumuzda yaşadığımız ve kronikleşen sorun, bu gecikmenin olağan ölçülerin ötesine geçmesi ve "siyaset"in "toplumsal taleplere cevap ver(e)mediği" algısının yerleşmesine neden olmasıdır.
İlginç olan toplumumuzda sosyal medyayı etkin biçimde kullanan sivil toplum örgütlenme ve girişimlerinin hatırı sayılır güç kazanmasına karşılık siyasetin iki yönlü iletişim mekanizmalarını çalıştıramamasıdır.
Bu alanda yaşadığımız son çarpıcı örnekte sivil toplum örgütlerinin birey merkezli, özgürlükçü bir anayasa hazırlanması konusunda ilettiği güçlü talep siyasetten anlamlı bir karşılık bulamamış, toplumun temel ilkeler üzerine ulaştığı mutabakat siyaset tarafından cevaplandırılmamıştır.
Yakın bir gelecekte cevaplandırılacağı konusunda ümitvâr olabilmek de zordur.
Müzakereci demokrasi
Bu açıdan bakıldığında tüm dünyada post-modern siyaset ile toplum arasındaki kopukluğu gidermek konusunda başvurulacak önemli araçlardan birisi olarak görülen "müzakereci demokrasi (deliberative democracy)"nin Türkiye'de akademik çevreler dışında tartışılmaması ilginçtir.
Tüm dünyada vatandaşlığın "marjinalleşmesi," karar alımına katılımın sembolikleşmesi ve siyasetin toplumdan bağımsız bir konum kazanması, isim babalığını Jürgen Habermas'ın yaptığı "müzakereci demokrasi"nin kuramsal düzeyde tartışılmasının ötesinde, kendilerini "müzakereci demokrat" olarak niteleyen geniş kitlelerin örgütlenmesine de yol açmıştır.
İsim babalığını Habermas'ın yapmış olması, taleplerin, vatandaşlara açık kamusal alanda derinlemesine tartışma yoluyla şekillendirilerek siyasete iletilmesini hedefleyen müzakereci demokrasinin son çeyrek yüzyılın ürünü olduğu anlamına gelmemektedir.
Bu yaklaşımın kökleri Antik Yunan'a kadar gittiği gibi, ABD'nin temel kuruluş belgelerinde de ona yapılan atıflara rastlayabilmek mümkündür. Müzakereci demokrasi, Avrupa Anayasası'nı şekillendiren 2004 Roma Anlaşması ile "katılımcı demokrasi" kavramsallaştırması çerçevesinde Avrupa siyasetinin de temel hedefi haline getirilmiştir.
Müzakereci demokrasinin, Habermas'ın öngördüğü anlamda "müzakereci" olabilmesi şüphesiz geleneksel siyaset yelpazesindeki bölünmelerin ötesine geçen bir örgütlenme ve katılımı gerçekleştirebilmesine bağlıdır.
Burada önemli olan kendilerini "müzakereci demokratlar" olarak niteleyen bireylerin geleneksel "sağ-sol" ayrımının anlamlı olmadığını düşünmeleridir.
Böylesi bir demokrasiyi savunan eski liberaller onun Rawls ve Dworkin liberalizminin yerini alacağını varsayarken, ahlâkî tartışmadan dışlandıklarını düşünen pek çok dindar da "müzakereci" yaklaşımın seslerini daha iyi duyurma imkânını sağlayacağını ummaktadır.
Yeni girişimler
Yirmi yıldır konu üzerine yoğun bir akademik tartışma sürmekte olduğu gibi, ABD'den Batı Avrupa'ya, Kanada'dan Avustralya'ya uzanan bir coğrafyada müzakereci demokrasiyi hayata geçirme çabaları ivme kazanmış durumdadır.
Böylesi bir "demokrasi," kuramsal düzeyde Journal of Public Deliberation dergisinin başını çektiği yayınlarda tartışılmakta, uygulamada ise yerel ve ulusal karar alma merkezleri, sorunları kamusal alanda tartışan vatandaş girişimleri ile iki yönlü iletişim kurarak doğrudan katılımı artırmaktadır.
Örneğin, İngiltere'de yeni sağlık kanunu hazırlanırken kurulan "vatandaş jürileri" ile tesadüfî şekilde seçilen bireylerden oluşan "tartışma komiteleri"nin siyasete ulaştırdığı mesajlar önemli değişikliklerin yapılmasını mümkün kılmıştır.
Buna karşılık Amerika'dan verilebilecek bir örnek olan CaliforniaSpeaks adlı girişimin sağlık reformu projesi üzerindeki etkisi oldukça sınırlı olmuş, 2009'da tesadüfî yolla seçilen 150 kişiden oluşan Avustralya Vatandaşlar Parlamentosu'nun önerilerine hükûmet kısa bir mektupla cevap vermeyi uygun görmüştür.
Ancak bu girişimler, gelişmiş toplumlarda, yeni bir "demokrasi" anlayışının karar alma sürecini etkileme derecelerinden bağımsız olarak yaygınlık kazanmakta olduğunu ortaya koymaktadır.
Burada önemli olan bu girişimlerin "sağ-sol" benzeri kavramsallaştırmalardan bağımsız olmalarıdır. Daha fazla "katılım" ve "müzakere"yi amaçlayan, "vatandaşlık"ın "seçimden seçime" hatırlanan ve kullanılan bir "unvân" sınıflamasından çıkarılmasını arzulayan bu hareketler "vatandaş-siyaset-karar alımı" ilişkisinin farklı biçimde işlevselleştirilmesini hedeflemektedir.
Gaspedilen talepler
Türkiye'de sivil toplum son yıllarda artan bir ivme ile güç kazanmış ve "siyaset"in toplumla ilişkisini sorgulayarak bu alanda daha katılımcı, beklenti ve taleplere daha açık bir "demokrasi" anlayışının hayata geçirilmesini savunmuştur.
Bu açıdan bakıldığında Türkiye, göstermelik seçimlerle sürdürülen otokrasileri demokratikleştirmek isteyen toplumlardan ziyade "müzakereci demokrasi"yi hedefleyen "vatandaş girişimleri"nin ivme kazandığı gelişmiş ülkelerle benzerlik göstermektedir.
Bu olumlu tabloya karşılık "müzakereci demokrasi" taleplerinin "Soğuk Savaş solculuğu" ve "kimlik siyaseti" tarafından esir alınması toplumumuzun bu alandaki güçlü potansiyelinin kullanılmasını önlemektedir.
Bunun yanı sıra daha fazla "katılım" ve "müzakereci demokrasi" taleplerinin 1970 model "solculuk" ve "kimlik siyaseti" tarafından gaspı ile dile getirilen istemlerden "devrim" üretme gayreti en anlamlı taleplerin dahi sorgulanmasına neden olmaktadır. Geçtiğimiz yaz yaşanan Gezi olayları bunun çarpıcı örneklerinden birisini oluşturmaktadır.
Günümüzde müzakereci demokrasinin uygulanmasındaki zorluklar üzerine önemli bir literatür de oluşmuş durumdadır.
John Mueller'in belirttiği gibi, müzakereci demokrasi taraftarlarının kitlesel katılım önündeki kurumsal sınırlamaları hafife aldıkları doğrudur.
Benzer şekilde Emily Hauptmann'ın bu kişilerin post-modern toplumun karmaşıklığını kavrayamadıklarını vurgulaması da haklılık payı içermektedir.
Bunların da ötesinde Diana Mutz'un ifadesiyle ideal müzakereci demokrasinin "ancak cennette olabileceğini" bile iddia etmek mümkündür.
Fakat bu eleştiriler, toplum ve siyaset arasındaki iki yönlü iletişim kanallarının güçlendirilmesinin gerekli olduğunu, ideal biçimine ulaşılması mümkün olmasa bile "müzakereci demokrasi"nin eldeki pek çok alternatiften daha işlevsel olabileceği gerçeğini değiştirmemektedir. "Sağ-Sol" benzeri bölünmeleri ve kimlik siyaseti sınırlamalarını aşan, bunlar tarafından gaspedilmeyen "müzakereci demokrasi" girişimleri, şüphesiz Türkiye'nin kronikleşmiş "siyasetin toplumsal taleplere cevap verememesi" sorununu aşmasına da ciddî katkıda bulunacaktır. Bu alanda başarı için siyasetin hissesine düşen sorumluluk ise yeni iletişim kanalları açmak ve taleplere kulak tıkamamaktır.
.
Müslümanlar İslâm'ı akademik olarak değerlendirebilir mi?
02.02.2014 - Bu Yazı 965 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Oryantalizmin akademik dünyada "İslâmiyet" üzerine tesis etmiş olduğu entelektüel hegemonyanın sona erişinin önemli kilometre taşlarından birisini oluşturmaktadır
Türkiye Diyanet Vakfı tarafından yayına hazırlanan ve 16,857 maddeden oluşan 44 ciltlik İslâm Ansiklopedisi modern beşerî bilim tarihimizin en önemli başarılarından birisidir.
Kapsadığı tarihî, coğrafî ve entelektüel alan, indiği detaylar, sunduğu görsel malzeme ve bunların ötesinde temel yaklaşımı bu eseri alanının en önemli müracaat kaynağı haline getirmektedir.
1939'da dönemin maarif vekili Hasan Âli Yücel'in görevlendirmesi sonrasında yayınına başlanılan İslâm Ansiklopedisi derlemesi, metne eklenen Osmanlı ve Türk tarihine ilişkin maddeler dışında Leiden'de 1913-1936 arasında (eki 1938'de) neşrolunmuş Encyclopedia of Islam'ın tercümesine dayanmaktaydı (Bu eserde atlanmış "Fahreddin Razi" benzeri az sayıda madde de Türkçe derlemede yer alacaktı).
Önemli bir bölümü Oryantalist akademisyenler tarafınan kaleme alınmış bir metnin "telif, tâdil, ikmâl ve tercüme sureti ile" on dört cilt halinde yayına hazırlanması kırk sekiz sene sürmüştü.
Buna karşılık akademik kalitesi kıyaslanmayacak derecede yüksek ve çok daha kapsayıcı kırk dört ciltlik bir eser, tamamen telif suretiyle, yirmi beş yılda tamamlanarak kullanıma sunulmuştur. Bu kalıcı eserin yayına hazırlanmasında katkısı bulunanlar her türlü övgüyü hak etmektedirler.
Oryantalist gözüyle İslâm
Bu temel eserin önemi sadece onun içeriğinden kaynaklanmamaktadır. Bu ansiklopedi bir kaynak eser olmanın yanı sıra Oryantalizmin akademik dünyada "İslâmiyet" üzerine tesis etmiş olduğu ve "Müslümanların İslâm'ı akademik düzeyde objektif olarak değerlendiremeyecekleri" düşünsel arka planına dayalı entelektüel egemenliğinin sona erişinin önemli kilometre taşlarından birisini de oluşturmaktadır.
1940'ta İslâm Ansiklopedisi derlemesinin yayınına başlandığında, Türk akademik çevrelerinde "Orientalistler arasında misyonerlik unsurunun hemen hemen kaybolduğu" düşünülüyordu.
Bu çevreler "son asırlarda teessüs eden müstemlekecilik hareketinin orientalizmin terakkisinde dahli olduğunu" kabul ediyor; ama bunda ciddî bir sakınca görmüyorlardı.
Dolayısıyla Oryantalizm'in, siyasî hedefi olmayan, objektif bir bilimsel disiplin olduğu düşünülüyor ve "liyakat ve kudretleri söz götürmez müsteşrik ulema"nın çalışmalarını önyargılardan uzak biçimde ortaya koydukları varsayılıyordu.
Edward Said'in Orientalism'inin yayınından otuz sekiz sene önceki ortamda bu yaklaşımın pek de yadırgatıcı olmadığını belirtmek gerekir. Buna karşılık ilk Encyclopedia of Islam'ın İslâmiyet'e yaklaşımı fazlasıyla sorunlu akademisyenler tarafından hazırlandığı ve sadece "bilimsel" amaçlarla kaleme alınmış bir eser olmadığı ortadadır.
Pek çoğu Renan'ın "İslâm'ın en iyi biçimde anlaşılabilmesi için 'çadır ve kabile'ye indirgenmesinin" gerekli olduğu düstûrunu benimseyen söz konusu Oryantalistler, pozitivist objektiflik perdesi arkasında önyargılı bir yaklaşımı yansıtıyorlardı.
Örneğin ansiklopedinin editörlerinden ve çok sayıda önemli maddenin yazarı Arent Jan Wensinck, tez hocası Christiaan Snouck Hurgronje ile Reinhart Dozy'nin de fazlasıyla etkilendiği Aloys Sprenger'in temel tezlerini özetlediği "Hz. İbrahim" ve "Kâbe" maddelerinde böylesi önyargıları yansıtan bir analizi ortaya koymuştu (Wensinck'in tezleri Taha Hüseyin'in yayınlarında evvelce dile getirdiği yaklaşımı da yansıtıyordu).
Wensinck'i şiddetle eleştiren Hüseyin el-Harravi'nin de işaret ettiği gibi, konu hakkında yargısını önceden veren Oryantalist, daha sonra tezine uygun âyetlerden dilediğince alıntılar yaparak, uygun olmayanları ise tamamen gözardı ederek sonuçlarına ulaşıyor, bunu ise Müslümanların gerçekleştiremeyecekleri bir objektiflik olarak sunuyordu.
Bunun da ötesinde Endonezya'da sömürge idareciliği yapan Hurgronje'nin "daha çok Müslüman ülke Avrupa egemenliği altına girdikçe, biz Avrupalıların Müslümanların entelektüel hayatı, dinî hukuku ve İslâm'ın kavramsal arka planını daha iyi öğrenmemiz gerekecektir" tespitinin de ortaya koyduğu gibi, İslâmî araştırmalar sadece akademik amaçlarla gerçekleştirilmiyordu.
Bu yaklaşım gözönüne alındığında Reşid Rıza'nın Encyclopedia of Islam üzerine el-Menar'da yayınlanarak, Oryantalistler tarafından objektifliğe tahammül edemeyen Müslüman fanatizmi olarak değerlendirilen eleştiri yazısının, bu yargı kabul olunarak bir kenara atılamayacağı ortadadır.
Buna karşılık 1940'larda önyargılı Oryantalizm ürünü bir metnin her türlü övgüye mazhar kılınması ve yapılabilecek en iyi şeyin onun ek maddeler ilâvesiyle tercümesi olduğunun düşünülmesi o dönemdeki akademik seviyemiz hakkında ilginç ipuçları sunmaktadır. Bu Encyclopedia of Islam'ın son derece yararlı bilgileri de içerdiği gerçeğini değiştirmez.
Ama burada önemli olan daha iyi, kapsayıcı ve önyargılardan uzak bir eser hazırlanmasının kapasitemizi aşacağının varsayılmış olmasıdır.
Ulaşılan seviye
Encyclopedia of Islam'ın yeni baskılarında İslâm araştırmalarının Müslümanlarca objektif şekilde yapılamayacağı yaklaşımını tedricen terkettiği doğrudur. "Arap zihniyeti," "Müslüman zihniyeti," "Doğulu despotizmi" benzeri genellemeleri dilediğince kullanan H.A.R. Gibb ve İslâm'ın "rasyonel olmayan bir kitle hareketi olduğu, İslâm ve Müslümanların gelişmedikleri"ni savunacak olan Bernard Lewis'in önemli katkılarda bulunduğu ikinci edisyonda bile daha az hissedilen Oryantalist önyargılar, günümüzde hazırlanmakta olan üçüncü baskıda tamamen ortadan kalkmıştır.
Ancak maddelerinin %93'ü yerli ilim insanları tarafından kaleme alınarak Osmanlı ve Türk tarih ve kültürünü de tüm detaylarıyla kapsayan Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi türündeki tüm eserlerdekinden üstün bir kaliteyi yansıtmaktadır. Bu da "Müslümanların İslâm'ı akademik olarak değerlendiremeyecekleri" yolundaki Oryantalist varsayımını çürütmektedir.
Bu eserin elektronik ortamda ücretsiz olarak araştırmacıların hizmetine sunulmasının onun gerçekleştireceği katkıların katlanmasına yol açacağı şüphesizdir. Bu aşamada dile getirilebilecek temenni, bu kapsamlı çalışmanın kısa sürede İngilizceye çevirilerek ondan uluslararası alanda yaygın istifadenin mümkün kılınmasıdır.
Yaklaşık yetmiş beş sene evvel Batı'nın İslâm üzerine ürettiği bir temel eserin tercüme edilmesinin yapılabilecek en önemli hizmet olduğunu düşünen bir toplumun kendi ürettiği yetkin bir başyapıtı yabancı dillere çevirerek dünyanın hizmetine sunabilmesi akademik alanda katettiğimiz yolu ortaya koyacaktır. Ama eserin en önemli katkısı şüphesiz "Müslümanlar namaz kılabilir ama İslâm'ı akademik düzeyde objektif biçimde ele alamaz" tezini çürütmesidir.
.
Tunus'tan alınacak ders
09.02.2014 - Bu Yazı 909 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Siyasetimizin "uzlaşma" yoluyla farklı toplumsal hassasiyetlerin dile getirildiği bir anayasayı kaleme almayı başaran Tunus'tan alacağı ciddî dersler vardır
2010 yılı Aralık ayında Tunus'ta başlayarak hızla yayılan toplumsal eylem dalgası Arap dünyasını derinden etkiledi. Bu eylemler, söz konusu coğrafyada düzmece seçimler, temsil gücü bulunmayan meclisler ve onay işlevi gören sözde hukuk kurumlarının oluşturduğu sahneler arkasında faaliyet gösteren diktatörlükleri hedef alarak kapsamlı dönüşümlere neden oldu. Geçtiğimiz günlerde kabûl olunan yeni Tunus anayasası şüphesiz "Arap Baharı" olarak da adlandırılan bu sürecin en önemli meyvelerinden birisidir.
Söz konusu dönüşüm hareketleri Libya, Mısır ve Suriye'de derin krizleri tetiklerken, Tunus'ta çatışma potansiyeli yüksek olduğu varsayılan laiklik taraftarı ile dinî reform yanlısı kesimler karşılaşılan sorunları aşmaya muvaffak olmuşlardır.
Tarafların önemli tavizler vermesi ve temel fay hatları etrafında mevzilenerek çatışma yerine "insan hakları," "katılımcı demokratik cumhuriyet," "egemenliğin halka aidiyeti," "hür seçimler," "kuvvetler ayrılığı," "hukukun üstünlüğü," "kadın-erkek eşitliği" benzeri ilkeler üzerine yoğunlaşması, global ölçekte "demokratik" olduğu vurgulanan bir anayasanın uzlaşma yoluyla hayata geçirilmesini sağlamıştır.
Bunun ne denli büyük bir adım olduğunun, "anayasa yazımı ile her türlü toplumsal sorunun halledileceği" türünden bir "anayasa fetişizmi"ne kapılmaksızın vurgulanması gerekmektedir.
Bu anayasayı önemli kılan sadece üniversal değerlerin vurgulanması ve seçimle oluşturulacak tüm kurumlarda kadın-erkek temsilinde eşitliğin sağlanması benzeri ileri demokrasi ilkelerinin hayata geçirilmesi değildir.
Söz konusu toplumsal sözleşmenin en büyük başarısı tarafların, toplumu ikiye ayırdığı düşünülen laiklik-din ekseni etrafında çatışarak kendi ilke ve dünya görüşlerini "temel sözleşme" haline getirmek yerine, üniversal değerler üzerinden "uzlaşma"yı sağlamış olmasıdır.
Mısır'da, Mübarek diktatörlüğünün devrilmesi sonrasında, yaklaşık bir yıl içinde toplumsal uzlaşma olmaksızın kaleme alınan iki farklı anayasanın düşük katılımlı referandumlarla yürürlüğe sokulmasının var olan çatışmayı tırmandırdığı göz önüne alındığında, Tunus'ta ulaşılan başarı daha iyi anlaşılır.
Gelenek mi belirledi?
Tunus'un global ölçekte "demokratik" bulunan bir anayasayı "uzlaşma" yoluyla kaleme alabilmesi ve kurucu mecliste farklı görüşlere sahip büyük bir çoğunluğa onaylatmasının nedenleri üzerinde durmak gereklidir.
Batı basınında Aristo'nun övgülerine mazhar olan Kartaca Anayasası'na ulaşan binlerce yıllık bir "gelenek"e yapılan atıfların anlamsızlığı ortadadır. Türk Tarih Tezi'ni anımsatan böylesi "gelenek" ve "parlak geçmiş"lerin, modern toplumlar üzerinde herhangi bir etkisinin olamayacağı ortadadır.
Buna karşılık Muhammed Bey'in 1857'de ilân ettiği Ahd el-Aman'ın bir uzmanlar komisyonunun çalışması neticesinde dört yıl sonra İslâm dünyasındaki ilk anayasa haline getirilmesinin önemi ortadadır. Bu süreç ve sonrasında Tunus'ta ciddî bir "anayasacılık" hareketi doğmuş, bu da Osmanlı meşrutiyet tartışmalarını derinden etkilemiştir. Tunus anayasacılık hareketinin önde gelen isimlerinden Hayreddin Paşa daha sonra Osmanlı siyaseti ve entelektüel tartışmasına da ciddî katkılar yapmıştır.
Bu "gelenek," Tunus'ta Düstûr (el-Hizb el-Hürr el-Düstûrî) ve Yeni Düstûr (el-Hizb el-Hürr el-Düstûrî el-Cedîd) benzeri temel siyasî örgütlenmelerin "anayasa (Düstûr)" ifadesini taşımasına yol açmıştır. Ancak buradan hareketle 1861 sonrasına yapılacak aşırı vurguların anlamlı olmadığına işaret etmek gerekir.
İslâm dünyasının bu alandaki ilk metni olan Tunus anayasası dört yıl sonra yürürlükten kaldırılmış, Habib Burgiba'nın daha sonra Sosyalist Düstûr (el-Hizb elİştirakî el- Düstûrî) adını alacak ve 1981'e kadar "tek parti" olarak ülkeyi yönetecek örgütü anayasacılığı "tek adam iktidarı"nı pekiştirme olarak yorumlamış, 1957 Tunus Anayasası da "elmücahid el-ekber"e böylesi bir yasal zemin sunmuştur.
Zeynel Abidin Ben Ali'nin 1988'de partinin adına "demokrasi" kelimesi eklemesi gerçek anlamda "anayasacılık" ile ilgili bir dönüşüm sağlamaktan uzak kalmıştır.
Dolayısıyla İslâm dünyasındaki ilk anayasayı yapan, "anayasa"nın egemen siyasî örgütlenmelerin adında kullanıldığı Tunus'un "anayasa geleneği"nin günümüzde ulaşılan başarı üzerinde önemli bir etkisi olduğunu söyleyebilmek zordur.
Bu başarıyı yaratan, bir "anayasal gelenek" değil, İslâmî duyarlılığı yüksek ve laik kesimler arasında imkânsız olduğu düşünülen bir uzlaşmaya varılabilmiş olmasıdır. Örneğin yeni anayasanın değiştirilemez ilk iki maddesi "Tunus'un bağımsız bir devlet olduğunu, dininin İslâm olduğunu" vurgularken, aynı zamanda, onun "vatandaşlık, halk iradesi ve hukukun üstünlüğüne dayandığının" da altını çizmektedir. Benzer şekilde anayasanın 6. maddesi bir yandan "devletin din ve kutsalları koruyacağını" belirtirken diğer yandan da "camiler ve diğer ibadet mekânlarının tarafsızlığını" ve "tekfir"e izin verilmeyeceğini de garanti etmektedir.
Dersi kim almalı?
Söz konusu kesimlerden birisinin kendi dünya görüşünü "anayasalaştırması" durumunda, çatışma ve tedricen 2010 ayaklanması öncesi diktatörlüğüne dönüleceğinin görülebilmesi "uzlaşma" ve farklı toplumsal hassasiyetlerin dile getirildiği bir toplumsal sözleşmeye ulaşılabilmesini mümkün kılmıştır.
Anayasanın kabûlü sonrasında yapılan açıklamalarda bizatihi "uzlaşma" ve "kadın-erkek temsilinde eşitlik" benzeri ilkelerin Arap dünyası için "ilk olma" özelliği taşıdığı belirtilmektedir.
Buna karşılık Tunus'ta ulaşılan başarıdan ders alması gereken sadece Arap ülkeleri değildir. Bunlar arasında, hiç şüphesiz, toplumdan gelen güçlü taleplere karşın demokratik bir anayasa yapımı konusunda "uzlaşma" yerine kırmızı çizgilerini müdafaayı tercih eden, kendi dünya görüşü ve değerlerini "anayasalaştırma" dışında seçenekleri reddeden toplumumuz siyasî aktörleri de vardır.
Bu aktörlerin oluşturduğu "siyaset," bir kurum olarak, 1881'den beri Batı kontrolü ve diktatörlük dışı deneyim yaşayamamış bir toplumun siyasetinin ulaştığı "uzlaşmayı" başaramamış ve ülkeyi darbe anayasasına mahkûm etmiştir.
Tunus'ta yaratılan uzlaşma önemli bir adımdır. Şüphesiz anayasaların kaleme alınma ve uygulanmaları iki ayrı konudur; bu nedenle ihtiyatlı olmakta yarar vardır.
1861 Tunus Anayasası, Osmanlı anayasa hareketine önemli katkılarda bulunmuştu. 2014 Anayasası'nın da toplumumuz siyasetine şimdiye kadar itibar etmediği "uzlaşma" seçeneğini hatırlatarak tıkanmış gözüken bir süreci canlandıracağını ümid etmek anlamlı olabilir.
.
Coğrafyamızdaki eski sulama sistemi bizi vesayete mi mahkûm ediyor?
16.02.2014 - Bu Yazı 932 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Hızla globalleşen dünyanın gelişmelerini değerlendirerek geleneğimizin bizi asla çoğulcu olamayacak bir toplum olarak yaşamaya mahkûm ettiği varsayımını sorgulamamız mümkün olabilir
Değerli felsefeci ve şair Hilmi Yavuz önemli bir köşe yazısı ("Vesayet ve Despotizm," Zaman, 9 Şubat 2014) kaleme alarak, hayatî ehemmiyeti haiz iki soruya cevap vermeye çalıştı: "Doğu toplumları, gerçek anlamda 'demokratik' toplumlar olabilirler mi? Gerçek anlamda Doğulu bir demokratik toplum var mıdır, ya da geçmişte olmuş mudur?"
Yavuz, Karl Wittfogel'in "Doğu Despotizmi" kavramsallaştırmasına dayandırdığı cevabında, "çoğunlukçuluğu çoğulculuğa" dönüştürecek bir siyasî partinin iktidara gelmesinin "Türkiye koşullarında" mümkün olmadığını belirtmekte ve bu nedenle de toplumumuzun "dâimâ vesayetçi rejimlerle idare" edileceği öngörüsünde bulunmaktadır.
Hidrolik toplum
Yavuz, Wittfogel'in tezlerinin "modası geçmiş" göründüğünü ifade ederek konuya ihtiyatla yaklaşılmasını tavsiye etmektedir. Bu gerçekten de dikkat edilmesi gereken bir noktadır.
Önemli bir Sinolog olan Wittfogel otuz yıllık bir çalışma sonrasında yayınladığı Doğu Despotizmi (1957) eserinde, büyük bir coğrafî alanın tarihî gelişimi ve çevre koşullarını değerlendirerek, Marx'ın "Asya tipi üretim tarzı" ve Weber'in "bürokratik devlet" kavramsallaştırmalarının ilginç bir sentezini yapmıştı.
Marx "Asya'da çok eski zamanlardan beri hükûmetlerin üç temel kurumunun" varolduğunu ileri sürmüştü: "ülkenin içini yağmalamak için maliye," "dışarısını yağmalamak için harbiye" ve "bayındırlık." Böylesi bir yapılanmayı doğuran ise iklim koşulları ve toprak düzeniydi. Batı toplumlarıyla kıyaslandığında toprak düzenindeki farklılık ve büyük ölçekli sulama kanalları açarak onları koruma zorunluluğu, güçlü merkezî hükûmetin varlığını gerekli kılıyor, bu da "Doğu Despotizmi"nin zeminini hazırlıyordu.
Bunu Weber'in bürokrasinin evrimi üzerine geliştirdiği tezlerle sentez eden Wittfogel, toplumları "hidrolik ve hidrolik olmayanlar" şeklinde sınıflayarak Çin, Mısır, Hindistan ve Rusya benzeri yapıları "despotik" karakterli birinci kategoriye sokuyordu. Bu toplumlardaki "hidrolikbürokratik despotizm," kişiselleştirilmesi ya da ideolojik-kültürel eğilimlere indirgenmesi mümkün olmayan, yapısal bir karakter taşımakta, bu nedenle de süregelmekteydi.
Uzun süre komünist hareket içinde yer aldıktan sonra anti-komünist bir çizgi benimseyen Wittfogel buradan hareketle, Sovyetler Birliği ve Çin Halk Cumhuriyeti'ndeki totaliter yapılanmaların da "hidrolik toplum" geleneğinden kaynaklandığını savunuyordu.
Wittfogel'in Oryantalist tonlar da taşıyan "hidrolik bürokratik Doğu Despotizmi" kavramsallaştırması süreç içinde önemli eleştirilere maruz kalmıştır. Örneğin, "despotizm" kavramının açık bir tanımı yapmayan Wittfogel'in, "Batı despotizminin" nasıl oluştuğu sorusunu cevapsız bırakması tenkitlere neden olmuştur. (Wittfogel, "Hint Makyavelizminin" çarpıcı örneği olarak sunduğu Arthashastra'da ileri sürülen tezleri derinliğine tahlil ederken, Machiavelli'nin Avrupa toplumları üzerindeki etkisine hiç değinmemiştir).
Wittfogel bunun da ötesinde bizzat kendi kuramını zorlayarak Rusya gibi "hidrolik" olmayan bir toplumu "Doğu Despotizmi" sınıflamasına sokmuş, "Doğu despotizminin ihraç edilebileceği" teziyle on üçüncü yüzyıldaki Moğol istilâsının Rusya'nın bu kategoriye girmesine neden olduğunu iddia etmiştir.
"Doğu Despotizmi" genellemesinin üzerine inşa edildiği tarihî malzeme de ciddî biçimde sorgulanmıştır. Örneğin, Wu Ta-Kun Çin'de "despotik" olarak nitelendirilebilecek yönetim tarzının hidrolik tarıma geçilmesi öncesinde şekillendiğini ortaya koymuştur. Benzer şekilde uzmanlar eski çağların önemli su kanalları sistemlerinden birisine sahip olmuş olan Sri Lanka'da ciddî bir bürokrasi oluşmamış olduğu üzerinde hemfikirdirler.
Gelenek ve günümüz
Robert Hunt 1988'de yayınladığı analitik çalışmada sanayileşmiş ve gelişmekte olan ülkelerde kapsama alanları 700 ilâ 30,000 hektar arasında değişen on beş sulama sistemini ele almış ve "ölçek ile otorite şekli" arasında anlamlı bir ilişki olmadığı sonucuna varmıştı. Bu açıdan yaklaşıldığında hidrolik tarım ile bürokrasi şekillenmesi arasında sebeb-sonuç ilişkisi tesisi kolay değildir.
Ancak Wittfogel'in coğrafî determinist ve tarihçi (historicist) genelleştirmelerinin sorunları, Hilmi Yavuz'un önümüze koyduğu soruların önemini azaltmamaktadır. "Doğu Despotizmi" olarak nitelemesek de ayrıcalıklı bürokratik sınıfların kontrolünde, baskıcı, yasakçı, birey ile devlet arasındaki tabaka ve kurumların güç kazanamadığı bir geleneğin mirâsçısı olduğumuz ortadadır.
Burada cevaplamamız gereken, oluşum nedenlerinden bağımsız olarak bu "gelenek"in günümüz toplumunun şekillenmesinde ne denli etkili olduğu sorusudur. Bu tür geleneklere sahip toplumların hiçbir zaman çoğulcu liberal demokrasilere dönüşemeyecekleri tezini kabul etmemiz "otoriterlik," "vesayet," "çoğunlukçuluk" üçgeninin dışına çıkamayacağımızı varsaymamız anlamına gelmektedir.
Kendimiz merkezli bakmasak?
Hilmi Yavuz'un yakın tarihimizden verdiği örnekler, 1908-1912 ve bir ölçüde 1920- 23 parantezleri dışında, böylesi bir üçgenin bir köşesinden diğerine savrulduğumuzu ortaya koymaktadır. Ancak bunun "geleneğimizin" sırtımıza yüklediği aşılamaz bir kader olarak görülmemesi gerekir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında yaşanan değişik "demokrasi dalgaları" çok sayıda toplumun çoğulculuk yolunda önemli adımlar atmasına neden olmuştur.
Örneğin, Wittfogel'in "Doğu Despotizmi"ne örnek gösterdiği toplumlardan birisi olan Hindistan, bu süreçte "demokrasi" liginin üst sıralarında bir yer tutmayı başarmıştır. Ünlü siyaset bilimci Arend Lijphart, demokrasiler üzerine en kapsamlı değerlendirmelerden birisi olarak görülen Democracies (1984) kitabında Hindistan'ın çoğulcu yapılara dahil edilemeyeceğini savunurken, on beş yıl sonra Patterns of Democracy (1999, son baskı 2012) eserinde bu toplumu dünyadaki örnek demokrasilerden birisi olarak ele almayı uygun görmüştür.
Türkiye'de de bu dönemde sivil toplum büyük bir gelişme göstermiş ve demokratikleşme alanında önemli adımlar atılmıştır. Bunların çoğulcu demokrasi ligine yükselmek için yeterli olmadığı, bunun gerçekleşmesi için alınması gereken oldukça uzun bir yol bulunduğu ortadadır.
Bunun demokratlar ve sivil toplum örgütlenmeleri için ne denli hayâl kırıcı olduğu ortadadır. Buna karşılık, büyük resme bakar ve tarihçi, determinist büyük kuramlar yerine hızla globalleşen post-modern dünyanın gelişmelerine odaklanırsak, "Mirâs edindiği gelenek, Türkiye'nin Hindistan'ın gerçekleştirdiği bir dönüşümü hiçbir zaman başaramamasına neden olabilir mi?" sorusuna "Hayır" cevabını vermemek için ortada anlamlı bir neden olmadığını söyleyebiliriz.
.
Erken Cumhuriyet'ten Beyaz Türklere "bireysel dindarlık"
23.02.2014 - Bu Yazı 1474 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Dinin toplumsal bir olgu olduğu gerçeğini kabul etmeyerek "bireysel din" yaklaşımını toplumsal proje haline getirmeye gayret etme zamanın ruhuna aykırıdır
Erken Cumhuriyet modernleşme projesinin en büyük sorunu, fazlasıyla etkilendiği "bilimcilik"in de etkisiyle, asır sonu düşüncesine duyduğu sarsılmaz inanç idi. Bu proje aynı düşüncenin ürünü diğer tasavvurlar gibi "din"in hızla marjinalleşeceği, doğuş ve gelişiminin "bilim" tarafından tüm detaylarıyla açıklanabileceğini öngörüyordu.
Söz konusu proje, Batı toplumlarının cenazesini kaldırdığını düşündüğü "din"in, Türkiye'de gerçekleştirilecek techiz, tekfin ve toprağa verilme işlemi için bir süre daha sabretmenin gerekli olduğu kanaatini taşıyordu. Pek çok yönetici seçkin bu defin işlemini zihinlerinde gerçekleştirmişti. Ama Batı'daki kitlelere göre çok daha bağnaz olduklarını düşündükleri yerli avamın "aydınlatılarak" bâtıl itikadlardan kurtarılmasının zaman alacağını varsayıyorlardı.
Buna karşılık yeni ulus-devlet, "bırakalım cahil kitleler hurâfat ve isrâiliyâta inanmaya devam etsin," neticede bilimsel gerçeklere karşı gelemeyerek "aydınlanacaklar, kendileri değilse bile çocukları bâtıl itikat batağından çıkacaktır" benzeri bir yaklaşımı da benimsemiyordu. Bu nedenle "dinin dönüştürülmesi" Erken Cumhuriyet modernleşme projesinin önemli hedeflerinden birisi haline geldi. Buna karşılık laiklik ulaşılacak bir "hedef" olmadı ve bir "dönüştürme aracı" olarak kullanıldı.
Dinin "millileştirilerek ve kişiselleştirilerek" dönüştürülmesi Erken Cumhuriyet modernleşme projesinin merkezinde yer alıyordu. Burada ilginç olan Ziya Gökalp'in değişik eserleri ile İslâm Mecmuası'nda geliştirdiği tezleri yeni ufuklara taşıyan "millileştirme" kadar "kişiselleştirme"nin de bir "toplumsal proje" haline getirilmesiydi. Bu ise "din" konusunda tercihi "birey"e bırakma benzeri liberal bir yaklaşımın değil "din"i toplumsal boyuttan arındırarak marjinalleştirmeyi hedefleyen toplum mühendisliğinin ürünü idi.
Örgütlenmemiş din
Bu nedenle Erken Cumhuriyet projesi "din"in toplumsal örgütlenmesinin önüne geçilmesini temel hedefi olarak belirlemişti. Örneğin tekke ve zâviyeler gerçekte birer "menba- i atâlet ve masdar-ı batâlet" oldukları için değil dini "toplumsal" düzeyde örgütledikleri için kapatılmışlardı. "Toplanarak âyin" yapanların tutuklanması da "âyin"den ziyade "toplanmayı" engellemeyi amaçlayan bir tedbirdi.
Dini "bireyselleştirme" gayretleri 1930'ların başlarında Avrupa'da çoktan unutulmuş bir düşünürün Türkiye'de ön plana çıkarılmasına neden oldu. Jean-Marie Guyau, 1888'de, otuz dört yaşında öldüğünde, kaleme aldığı parlak eserlere karşılık Avrupa düşünce tarihinde önemli bir iz bırakmamıştı. Bu açıdan bakıldığında 1930'lu yıllarda Guyau'nun Türkiye'de düşünceleri en fazla tartışılan felsefecilerden birisi haline gelmesi beklenen bir gelişme değildi.
Guyau'nun kazandığı beğeni ve ona atfedilen önem, şair felsefecinin Vecibesiz ve Müeyyidesiz Bir Ahlâkın İcmâli ve İstikbâlin Din Yokluğu başlıklı eserlerinde "geleceğin toplumu"nda dinin ortadan kalkması neticesinde oluşacak sorunları ele almış olmasıydı. Ona göre doğacak büyük boşluğu doldurmanın çâresi vecibe ve müeyyideden âzâde, bireyleri felsefî anlamda "dindar" kılacak bir "ahlâk" yaratılmasıydı. Bu, Türkiye'de, namaz kılmayan, camiye gitmeyen ama felsefî anlamda "dindarlaşan" bireylerle yaratılacaktı.
Guyau'nun derin ahlâkçılığının, resmî ideolojinin mekanik bilimciliği ile bağdaştırılması imkânsız pek çok yönü bulunuyordu. Buna karşılık önerdiği "toplumsal boyutu olmayan din" yaklaşımının entelektüeller tarafından bir can simidi olarak göründüğü şüphesizdir. Bireylerin farklı biçimlerde yaşadığı, yorumladığı böylesi "felsefî dindarlık", toplumsal dindarlığı "avam"a ait bir davranış biçimi ve hurâfelere inanma olarak gören pek çok Erken Cumhuriyet seçkininin yeni "ahlâk"ı haline geldi. Bu bireyler bilimcilikle de eklemleştirdikleri "felsefî dindarlıkları"nın seçkin statülerinin önemli belirleyicilerinden birisi olduğunu düşünüyorlardı.
Dinin dönüşü ve Beyaz Türkler
Guyau temelli "felsefî dindarlık" yaklaşımının temel tezi, şair felsefecinin kitabına da başlık olarak seçtiği "istikbâlin din yokluğu" idi. Ama asır sonu düşüncesinin varsaydığının tersine "geleceğin toplumunda" örgütlenmiş din ortadan kalkmadığı gibi yeniden kamusal önem kazandı. Casanova, Modern Dünyada Kamusal Dinler (1994) kitabında 1980 sonrasında dinin uzun süre önce terketmiş olduğu alana geri dönüşünün hızlandığını çarpıcı bir kuramsal analizle ortaya koyarken önemli bir gerçeğe parmak basıyordu. 1979'da bir asır sonu sosyoloğu gibi konuşan Peter Berger, yaygınlaşan laikliğin dinleri marjinalleştireceği ve global ölçekli bir sekülerliğin şekilleneceği kehânetinde bulunmuştu. Berger yirmi yıl sonra bu öngörüsünün hatalı olduğunu, "dünyanın çok daha dindarlaştığını" belirtmek zorunda kalacaktı.
Beyaz Türkler olarak adlandırılan statü grubu üyelerinin bu önemli gelişmeyi bütünüyle gözardı ettikleri doğrudur. Bu kişiler, Erken Cumhuriyet seçkinlerinden farklı olarak Guyau'nun "felsefî dindarlığı" yerine post-modern toplumlardaki seçkinler arasında yaygınlaşan "bireysel dindarlık" yaklaşımını cazip bulmaktadır.
Bu fazla şaşırtıcı bir gelişme değildir. David Gortner'ın "kişisel teoloji türleri" üzerine yaptığı ilginç çalışma ABD'de genç kuşaklar arasında "kişisel" özelliklerle donanmış inanç biçimlerine duyulan ilginin arttığını ortaya koymakta, Thomas Moore'un A Religion of One's Own kitabı benzeri kitaplar hatırı sayılır ilgi uyandırmaktadır.
Ancak bu hareketlerin marjinal oldukları ve günümüz dünyasının önemli gerçekliğinin "örgütlenmiş dinin toplumsal hayata dönüşü" olduğu unutulmamalıdır. Sorun kişilerin vecibesi olmayan "felsefî dindarlık"a yönelmesi ya da şahsa özel "bireysel inanç" geliştirmesi değildir. Bu tür tercihlere saygı duyulmalıdır. Buna karşılık böylesi yaklaşımların toplumsal proje haline getirilerek, bunun üzerinden dinin "toplumsal boyuttan arındırılması"nın hedeflenmesinin ciddî sorunları beraberinde getireceği unutulmamalıdır.
Dünyanın kendileri etrafında döndüğünü düşünen, dinin temelde toplumsal bir olgu olduğunu gözardı eden Beyaz Türk yaklaşımı, global ölçekteki değişimi anlayamamakta ve marjinali "toplumsal" hale getirmeye çalışmaktadır.
Erken Cumhuriyet modernleşme tasavvuru mimarlarının, gereğinde zecrî uygulamalarla, dini toplumsal boyuttan arındırmaya çalışmalarının maliyeti ortadadır. Ancak bu projenin dönemin yaygın entelektüel inançlarına dayanan, zamanın ruhunu yansıtan bir girişim olduğu da unutulmamalıdır.
Bireysel düzeyde kaldığı sürece saygı duyulması gereken "bireysel dindarlık"ın günümüz dünyasında toplumsal proje haline getirilmesinin çok daha büyük sorunlar yaratacağı ortadadır. Bu zamanın ruhuna da aykırı bir tasavvurdur.
.
İttihad ve Terakki'den günümüze "liderlik," "siyaset" ve "demokrasi" (I)
09.03.2014 - Bu Yazı 1061 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
"İttihadçılık," bilhassa son yirmi yıldır, iktidarı ele geçirmek için hukuk dışı yollara başvurulması ile gücün kötü amaçlarla kullanımına atıfta bulunan bir kavram haline gelmiştir. 1908-1926 zaman aralığındaki gelişmeler gözönüne alındığında böyle bir kavramsallaştırmanın yaratılmasının çok da anlamsız olmadığı âşikârdır.
Bir siyasî örgüt olarak ele alındığında Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin, "hürriyetin ilânına" önayak olduğu 1908 yazı sonrasında, iktidarın ve gücün kötü kullanımına örnek gösterilebilecek çok sayıda gelişmenin mimar ve uygulayıcısı olduğu görülür.
Ancak, İttihad ve Terakki yapısal açıdan değerlendirilirken, onun asır sonu dünyası için fazla şaşırtıcı olmayan bir özelliğe sahip olduğu da vurgulanmalıdır. İttihad ve Terakki bir "lider" değil bir program hareketi ve örgütlenmesiydi.
Örgüt kültü
İttihad ve Terakki, eylemci bir yeraltı hareketi olarak örgütlenmesinin de etkisiyle merkeziyetçi bir yapı biçiminde gelişmiştir. Buna karşılık "Cemiyet-i Mukaddese," "örgüt içi demokrasiyi" katı merkeziyetçi bir yapı için oldukça iyi işletmiştir.
Örgütün bugün anladığımız anlamda bir "liderlik" makamının bulunmaması, bilhassa 1905'ten itibaren bilinçli olarak gerçekleştirilmiş bir tercihti. Asır sonu dünyasının pek çok siyasî yapılanması gibi İttihad ve Terakki, "karizmatik liderlik"i değil, belirli bir düşünsel yaklaşımın savunucusu olan "örgüt"ü ön plana çıkartmıştı.
Bu, örgüt içinde liderlerin sivrilmediği anlamına gelmez. Fakat İttihad ve Terakki, ne son verdiği II.
Abdülhamid, ne de yerini alan Erken Cumhuriyet rejimleri gibi "kişi kültü" yaratmamış ve iki uzun süreli "şahıs kültü" dönemi arasında "on yıllık bir parantez" olarak kalmıştır. Örgütün "kahramanlar"ı olmuş; ama bir "yol gösterici önder" yaratılmamış, önde gelen İttihadçılar ise mevcut "örgüt kültü" altında ezilmişlerdir.
Mistik bir havaya da büründürülen bu kült, benzer yapılanmalarda ortaya çıkan liderlik kültüyle takviye edilmemiştir.
Bu nedenle "parti kültü"yle atbaşı giden "Lenin ve Stalin" kültleri benzeri yapılanmalar yaratılmamıştır.
Son tahlilde tüm İttihadçılar örgütün elemanları olmuşlardır.
Örneğin kazandığı "kahraman-ı hürriyet," "Trablusgarb kahramanı," "Edirne'nin ikinci fatihi" benzeri sıfatlar Enver Bey (Paşa)'yı karizması ile örgütü şekillendiren, kişisel görüşleri partinin temel tezleri haline sokulan bir lider haline getiremiyordu.
Merkez-i Umumî pek çok konuda Enver Bey'in -ya da Talât Paşa gibi diğer önde gelen Cemiyet mensuplarının isteklerinin tersine- kararlar alabiliyor, tüm üyeler de bunlara itaat ediyordu. Son tahlilde, Enver Paşa'nın "İttihad ve Terakki"si değil, İttihad ve Terakki'nin "Enver Paşa"sı vardı.
Ürgüplü Hayri Efendi ile Ziya Gökalp gibi sadece örgüt bünyesinde bir araya gelen şahsiyetleri önemli organlarında çalıştırabilen İttihad ve Terakki bu başarısını bir asır sonu düşünce hareketi ve yapılanması olmasına borçluydu.
İttihad ve Terakki'nin iktidar süresinin sınırlılığı, örgüt içi dinamiklerin, Roberto Michels'in Alman Sosyal Demokrat Partisi örneği üzerinden geliştirdiği oligarşik yapılanma tezini ne derece doğruladığını ortaya koymamızı önlemektedir.
Buna karşılık, 1908-1918 arasında örgüt hiyerarşisindeki değişim oranının bir hayli yüksek olduğu belirtilmelidir.
Bunun yanı sıra ademi merkeziyetçi yolla oluşturulan yerel teşkilâtlanma çevreden merkeze değişik görüş ve yaklaşımların iletilmesini sağlamıştır. Bu açıdan ele alındığında İttihadçılığın sorununun yapılanma ve siyaset üretme biçimi değil "ideoloji" ve geliştirilen "toplum mühendisliği modeli" olduğu söylenebilir.
Kişi kültü, oligarşik parti
Erken Cumhuriyet'in "kişi kültü"ne dönüşe karar vererek, baskıcı tek parti örgütlenmesini bunun aracı haline getirmesi, Türkiye'de asır sonu ve iki savaş arası dönemlerin en kötü niteliklerini yansıtan bir yapılanma doğmasına yol açmıştır.
Lider kültü ile oligarşik parti yapılanması melezi niteliğindeki bu yapı, "Önder," "Şef," "Başbuğ" benzeri sıfatlarla andığı "lider"e atfettiği önem ve bir düşünsel boyutu değil, onun görüşleri etrafında şekillendirilen programı uygulayan oligarşik parti yapılanmasıyla, her iki dönemin en kötü egemen siyasî yaklaşımlarını yansıtıyordu.
Bu açıdan bakıldığında, günümüzde çok eleştirilen İttihadçı yapılanmanın oldukça gerisinde bir noktaya gelinmişti. Ancak, bunun Türkiye'ye mahsus olmadığını, benzeri gelişmelerin bu dönemde dünyada yaygın biçimde görüldüğünü vurgulamak gereklidir.
Bu dönem, Max Weber'in "liderlik demokrasisi (Führer-
Demokratie)" adını verdiği ve plebisitçi demokrasinin bir çeşidi olduğunu düşündüğü siyaset biçiminin yaygınlık kazandığı bir zaman dilimiydi.
Weber modern toplumun ölçek, örgütlenme ve karmaşıklığının doğrudan demokrasinin uygulanmasını imkânsız hale getirdiğini düşünerek bu koşulların "liderlik demokrasisi"ne geçişe neden olacağı öngörüsünde bulunmuştu.
Karizmatik liderleri ön plana çıkaran böylesi yönetimlerde iktidarın meşruiyeti kâğıt üzerinde "yönetilenlerin arzu ve tercihine" dayanıyor, ancak gerçekte lider gücünü kendi siyasî destekçilerinden alıyordu.
Lider karizmasını koruyabildiği ve seçimleri kendisine yönelik güven oylamalarına dönüştürebildiği müddetçe "meşruiyet" de sürdürülebiliyordu.
Türkiye böylesi bir demokrasi denemesini 1930'da yapmış; ama seçimin güvenoyuna dönüştürülmesinin kolay olmayacağı farkedilince kısa sürede lider kültü ile oligarşik parti temellerine dayalı rejime geri dönülmüştü.
Çok partili dönem
Türkiye'nin çok partili yaşama geçişi şahıs kültünün "kurucu lider" ile sınırlandırılması neticesini doğurmasına karşın, "liderlik vurgusu" ve "oligarşik parti yapılanması" gerek kendisini demokrasiye uydurmaya çalışan sabık tek parti, gerekse de diğer partiler tarafından yeni döneme taşınmıştır. Siyasî partilerin temel düşünce ve ilkeler yerine uygulama ve yorumlar üzerinden ayrışması da bu alanda önemli rol oynamıştır.
Lider vurgusunu ön plana çıkaran parti yapılanmasının bir ölçüye kadar istisnâsı Demokrat Parti olmuştur.
Çok partili hayata geçişten günümüze uzanan süreçte Türkiye'de "liderlik," "siyaset" ve "demokrasi" ilişkisinin nasıl bir gelişim izlediğini gelecek haftaki yazıda ele alarak, bu ilişkinin demokrasimiz açısından yarattığı sorunları vurgulamaya çalışacağız.
.
İttihad ve Terakki'den günümüze "liderlik," "siyaset" ve "demokrasi" (II)
16.03.2014 - Bu Yazı 1108 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Etkili partilerinde örgüt içi demokrasi İttihad ve Terakki'nin bir hayli gerisine düşmüş Türkiye'de "liderlik demokrasisi" demokrasiyi sınırlayan bir işlev görmektedir
Geçtiğimiz hafta Erken Cumhuriyet ile birlikte Türkiye'nin yeniden güçlü "lider kültü"ne dönüş yaptığını vurgulamıştık. Bu kült ve tek parti CHP'nin evrildiği oligarşik yapılanma, asır sonu ve iki savaş arası dönem siyasetlerinin en kötü yanlarını yansıtan bir siyaset yapım biçiminin kökleşmesine yol açmıştı.
1950-1960 dönemi
Çok partili yaşama geçiş "yaşayan lider kültü"nün sona erdirilmesine son açtı. Ancak, İsmet İnönü, "Millî Şef" statüsünü bırakmasına karşın, partisi içinde karizmatik liderliğe dayanan bir "kült"ü sürdürdü. Parti içi yarışma karizmatik liderin desteğini sağlama mücadelesi biçiminde şekilleniyor, son tahlilde ise onun işaret ettikleri yönetim kademelerine geliyordu. Partinin temel yaklaşımlarını da lider belirliyordu. Bu nedenle uzun süre parti kendisine siyaset yelpazesinde bir yer de tayin etmemişti. İsmet İnönü daha sonra bu konumu "ortanın solu" olarak belirleyecektir. Gerçekte ise parti temel yaklaşımları karizmatik lider tarafından şekillendirilen bürokratik modernleşmecilik çizgisine sahipti.
Yapısal açıdan ele alındığında Demokrat Parti de belirgin bir düşünsel hareket olmaktan ziyade muhafazakâr kalkınmacılık ve ekonomik liberalleşme vurguları yapan bir kitle partisi olarak örgütlenmişti. Ancak kuruluş aşamasında ortaya çıkan kolektif liderlik ve geniş bir yelpazeye yayılmış olan Tek Parti muhaliflerinin partiye katılımı liderlik vurgusunun sınırlı kalmasına yol açmıştı.
Adnan Menderes'in iktidardaki on yıl süresince güçlenen karizması bir lider kültünün yaratılması için yeterli değildi. Güçlü, tartışmacı meclis grubu ile hukuken tarafsız, uygulamada ise parti üzerinde etkili cumhurbaşkanı, Menderes'in İnönü benzeri bir parti içi "lider kültü" yaratmasının önündeki temel engellerdi. Menderes'in liderliği program uygulayıcılığıyla sınırlıydı ve bir "kült"ün yokluğu onun her konuda "tek karar verici" olmasını engelliyordu.
Liderlik oligarşisi
1960 darbesi, CHP içinde önemli bir değişikliğe neden olmadı. Ancak darbe merkez sağda DP'nin yerini dolduran Adalet Partisi üzerinden liderlik oligarşisinin sistemin iki temel partisinde de egemen olması neticesini doğurdu. Profesör Arsev Bektaş, 1961- 80 dönemini ele alan Demokratikleşme Sürecinde Liderler Oligarşisi çalışmasında CHP ve AP'de liderlerin örgüt içi demokrasi aleyhine güçlendiklerini ve partileri sıkı bir denetim altına aldıklarını ortaya koymuştur. Bunun doğal bir neticesi olarak, kendisinin de tespit ettiği gibi "Türkiye'de partiler demokrasisi liderler demokrasisine dönüşmüş"tür.
Liderlerin güç kazanımı merkez partilerle de sınırlı kalmamış, onların tersine düşünce hareketleri olarak gelişen örgütlenmelerde de kendisini göstermiştir. Bu anlamda Türkiye, Max Weber'in öngördüğü "liderlik demokrasisi"nin sadece iktidar değil parti düzeyinde de çarpıcı örneklerinden birisi haline gelmiş, seçimler, fikirler, programlar ve partilerin mücadelesinden ziyade liderler yarışması halini almıştır.
Bu özellik Turgut Özal-ANAP örneğinde de görüldüğü gibi 1983 sonrasında da sürmüş ve Türkiye hızla iktidardaki siyasetçilerin "yaşayan büyük kurtarıcı/reformcu" kültüne dayandığı, muhalefettekilerin "alternatif kurtarıcı" olarak hazırlanmaya çalıştığı, etkili partilerin ise bütünüyle liderlerin oligarşik kontrolü altına girdiği bir toplum haline gelmiştir.
Liderlik demokrasisi çözüm mü?
Türkiye'de liderlik demokrasisinin kökleşmesi ve partilerdeki liderlik oligarşisinin güçlenmesi, dünyadaki gelişmelerle paralellik göstermektedir. Diğer bir ifade ile Weber ve Joseph Schumpeter'in yirminci yüzyıl için ortaya koydukları kehânet günümüz postmodern gerçekliğinin bir parçası haline gelmiştir.
Günümüzde liderlik demokrasisinin, bürokrasilerin siyaset alanına müdahalesini ve parti kliklerinin egemenliğini önlediği ve sivil toplumu harekete geçirebildiği gerekçesiyle, modernlik sonrasında imkânsız hale geldiği ileri sürülen kitlesel demokrasiye tercih edilmesini savunan kuramsal bir yaklaşım da ortaya konulmaktadır. Müzakereci demokrasinin AB tarafından temel hedef haline getirildiği, değişik toplumlarda bu amaçlı sivil toplum seferberliklerinin başlatıldığı bir dönemde bu yaklaşımın yaygın taraftar bulmadığı doğrudur. Benzer şekilde bu toplumların çoğunda liderlerin sisteme egemen olması ve partilerde oligarşik yapılanmaların önlenmesi için dönem sınırlamaları gibi tedbirlere de başvurulmaktadır.
Bu genel eğilime karşılık "liderlik demokrasisi"nin "diktatörlük"lerle karşılaştırılmasının anlamsız olduğunu savunarak, onun "bir demokrasi türü olduğunu vurgulayan" yaklaşım, Jan Pakulski ve Andras Körösenyi'nin Toward Leader Democracy (2012) kitabı benzeri çalışmalarla kavramsallaştırılmaktadır. Bu tür çalışmalarda "liderlik demokrasisi"nin gelişmiş demokrasiler için anlamlı bir seçenek olduğu ve demokrasiyi daha ileri bir seviyeye taşıyacağı ileri sürülmektedir.
Nerede duruyoruz?
Demokrasisi henüz bu aşamaya ulaşmamış olan Türkiye'nin 1983 sonrasında tedricen güçlü bir "liderlik demokrasi"sine dönüşmüş olmasındaki sakıncaların altı çizilmelidir. Demokrasimizin bu niteliği "liderlik demokrasisi"nin olumlu yanlarına işaret eden kuramların toplumumuz için anlam taşımasının önüne geçmektedir. Liderlik demokrasisi Türkiye'de toplumsal tartışmayı sınırlayıcı ve parti karar alma süreçlerini kişisel tercihe dönüştürücü bir işlev görmektedir.
Bu açıdan bakıldığında günümüzün etkili partilerinde örgüt içi demokrasi fazlasıyla eleştirilen İttihad ve Terakki'nin bir hayli gerisine düşmüş ve liderin göstereceği yolu takibe indirgenmiş durumdadır. Parti idarecilerini, yasama meclisi adaylarını, yerel yönetimleri "lider"in belirlediği, program ve düşüncelerin yerini onun tercih ve yorumlarının aldığı bir ortamda "demokrasi," doğal olarak, sınırlandırılmaktadır. Partilerin oligarşik yapılanmaları ise sınırlı demokrasinin bir kat daha sınırlandırılmasına yol açmaktadır.
Weber "liderlik demokrasisi"nin "karizma aşınması" nedeniyle sekteye uğrayabileceğini ileri sürmüştü. Ancak günümüzde medya desteğiyle karizmanın "inşa" ve "tahkim" edilebilmesi nedeniyle, liderlerin gerçek "karizma"ya ihtiyaçları kalmamıştır. Aşınan "karizma" medya aracılığıyla kolaylıkla tamir edilebilmektedir. Karizmanın "tamir edilemez biçimde zedelenmesi" durumunda ise sistem "yeni lider" üretmekte ve onun karizmasını inşa etmektedir.
Bugün "lider-demokrasi" ilişkişi açısından, Tek Parti dönemi istisnâ edilirse, son yüz yılın en kötü noktasında durduğumuz ortadadır. Sorun bir partiye özgü değil yapısaldır. Kendini yeniden üreten bu yapılanma demokratik gelişim önünde ciddî bir engel haline gelmiştir.
.
Sürecin süreci
23.03.2014 - Bu Yazı 885 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Otuz yıl devam eden düşük yoğunluklu iç savaş sonrasında iktidar, "süreç" adını verdiği bir çözüm programı uygulama kararı aldı. 2005'te ilk işaretleri verilerek dört sene sonra uygulamaya konulmaya çalışılan benzeri bir program daha rüşeym halinde iken durdurularak yeniden eski koşullara dönülmüştü.
Alınan dersler ışığında bu kez nispeten daha sağlam bir altyapıya dayandırılan, aktörleri daha somut bir "süreç" başlatıldı.
Bu girişim bir evvelkinden farklı olarak çatışmayı hatırı sayılır bir süre için durdurmaya muvaffak oldu. Bu önemli bir başarıdır. Sıklıkla vurgulandığı gibi uzun süren düşük yoğunluklu çatışma nedeniyle on binlerce vatandaşımızın hayatını kaybettiği bir toplumda "çatışmanın durması" kendi başına önemli bir gelişmedir.
Ancak, büyük resme baktığımızda, bu, "süreç" adı verilen programın ilk aşaması olmanın ötesinde bir anlam taşımamaktadır.
Çatışmanın durması, ona yol açan koşulların soğukkanlı biçimde tartışılması ve bunların yeni siyasetlerle ortadan kaldırılmasını sağlayacak bir başlangıç noktasıdır. Bu başlangıcı yapabilmiş olmak önemlidir.
Ancak çatışmanın durması "çözüm" değildir.
SÜRECİN SÜRESİ
On binlerce kişinin hayatına mâlolan bir çatışma sonrasında çözüme kısa sürede ulaşılamayacağı itiraz edilmesi zor bir gerçekliktir. Ancak ucu tamamen açık, son derece ağır işleyen ve varış noktası belirsiz bir süreç hem çözümü zorlaştırır, hem de istenmeden "çatışma"ya neden olan temel sorunların tahkimine neden olur.
Çatışmayı doğuran temel neden, Cumhuriyet sonrasında yaratılan toplum tasavvurunun toplumun bir bölümü tarafından reddedilmesi ve buna ulaşmak amacıyla uygulanan kimlik siyasetlerinin başarısızlığıdır. Söz konusu tasavvur toplumun bir kesimi tarafından benimsenmemiştir. Bu alanda gerektiğinde zor da kullanılarak uygulanan kimlik siyasetleri ise aynı kesimler tarafından "kimliksizleştirme" girişimleri olarak algılanmıştır.
Dolayısıyla "çözüm" için gerekli olan, bu alanda çatışmayı doğurmuş olan koşulların değiştirilmesidir. Somut olarak ifade edilmesi gerekirse Türkiye'nin demokratik yollarla yeni bir "ortak toplumsal tasavvur" ve yeni bir "biz" kavramsallaşması yaratması ve bunları hukukî güvenceler altına alması gereklidir.
Sürecin uzaması ve yeni bir toplumsal tasavvur yaratılması alanında ciddî adımlar atılmaması istenmeden de olsa çatışmaya neden olan koşulların tahkimine neden olmaktadır. Bir "ortak tasavvur"dan yoksun, farklı "tasavvur"lara sahip iki aktör arasındaki pazarlık tarafların "ortak olmayan" tasavvurlarını güçlendirmekle kalmayarak süreci birbirlerini "ötekileştiren"ler arasındaki bir "taviz-kazanım" pazarlığına dönüştürür.
Nitekim son günlerde yaşanan gelişmeler, ülkenin bir bölümünün otuz yıllık bir çatışmaya neden olmuş "eski tasavvur"a daha sıkı sarılmaya yöneldiğini diğer bölümünün ise "biz" ifadesini "ortak" değil, dar anlamda tanımlanan "ethnos" temelli farklı bir tasavvuru dile getirmek için kullanmaya başladığını ortaya koymaktadır.
"BİZ"İ YARATMAK ZORUNDAYIZ
Bu çerçevede değerlendirildiğinde "Âkil İnsanlar" girişimi ile başlatılan yeni bir tasavvur yaratılması ve bunun toplumun farklı kesimlerine sunulması girişiminin sürdürülememiş olması üzücüdür.
Türkiye'nin sorunu birbirini ötekileştiren iki kamp arasındaki pazarlığın neticelerinin bu çerçevede tavizler "verdiği"ni düşünen taraflara kabul ettirilmesi değildir. Böylesi bir pazarlığın neticesi ne olursa olsun, başka bir ifade ile "ne alınırsa alınsın" ya da "ne verilirse verilsin" çözüme ulaşılamaz.
Süreç bu şekilde başarıyla sonuçlandırılamaz.
Bu ana dillerini konuşma, kimliklerini ifade etme benzeri temel hakları inkâr edilmiş vatandaşlarımıza bunların iade edilmesinin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Bunlar zaten demokratik bir toplumda pazarlık konusu edilemeyecek doğal haklardır. Olmayan bir "Türk Sorunu" çerçevesinde bunları pazarlık konusu haline getirmek yapılabilecek en büyük yanlışlardan birisi olur. Benzer şekilde "demokratikleşme" de bu sorunun dışında değerlendirilmelidir.
Dolayısıyla, son tahlilde, sorunumuz yeni bir "biz" yaratmaktır. Demokratik yollarla ve açık tartışmayla ulaşılacak, herkesin kendi olarak katılabileceği bu yeni "biz"i yaratamamamız durumunda sorunun çözülemeyeceğini belirtmek kehânet olmaz. Bu "biz"i yaratamamak, dar "biz" tanımları çerçevesinde "Öteki" ile pazarlık etmek eninde sonunda "çatışma"yı tekrar başlatır.
Bu "biz"in adının ne olacağı konusunda yoğun bir tartışmanın yaşanması doğaldır. Uzun yıllar her türlü farklılığı reddeden bir resmî ideolojinin "biz"in nasıl tanımlanacağını yukarıdan aşağıya dayattığı, tüm bireyleri bu dar çerçevede sosyalleştirmeye çalıştığı, buna ise yoğun "kimlik siyaseti" ile cevap verilmiş bir toplumda yeni bir "biz" ve onun "farklılıklarını koruyan" mensuplarının sahipleneceği bir "ortak tasavvur" yaratmak kolay değildir.
Ama tekrar edilmesi gerekirse, yapılması gereken "Öteki" ile "pazarlık" değil hepimizin kendimiz olarak katılabileceği bir "biz" yaratmaktır. Herkes böylesi bir "biz" kavramsallaştırmasının tek taraflı olarak yaratılamayacağının bilincinde olmalıdır.
Tarihimizi bir laboratuvar olarak kullanmamız durumunda bu alandaki en çarpıcı örnekleri bulmamız ve onlardan anlamlı dersler çıkartmamız mümkün olacaktır. 1878-1915 döneminde Ermeniler ile Osmanlı merkezi arasındaki ilişkiler, 1908 sonrasında gerçekleşen kısa süreli "biz" yaratma çabaları dışında, iki farklı tasavvur arasındaki "pazarlık" boyutundan çıkarılamamıştır.
Aynı yorumu Arnavutlar ile İstanbul arasındaki ilişkilerin 1878-1912 arasındaki evrimi için yapabilmek mümkündür. Bu örneklerin de gösterdiği gibi birbirlerini "Öteki"leştiren iki taraf arasında "taviz-kazanım" temelli pazarlıklarla neticeye varılması mümkün olamamaktadır.
SÜRECİN SONU
Türkiye'nin yoğun gündemindeki diğer tartışmalar "süreç" olarak adlandırılan alanın ikinci plana itilmesine neden olmamalıdır. Bu sorunu çözecek bir "ortak tasavvur"un yaratılması toplumumuzun öncelikli sorunudur. Bu gerçekleştirilemezse sürecin olumlu anlamda "sonu"nu görebilmemiz mümkün olmaz. Bu nedenle diğer tartışmalar ve seçimlerde "oy kaybetme" benzeri endişeler siyasetin tüm gücüyle bu sorun üzerine yoğunlaşmasını engellememelidir.
Süreç uzadıkça ve "pazarlık" boyutunun dışına çıkamadıkça "çatışma"nın geri gelebileceği unutulmamalıdır. Bu ise Türkiye için şüphesiz gerçek bir felâket senaryosu olur.
Çatışmanın durması "çözüm" değildir. Çözüm yeni bir "biz" kavramsallaşması yaratmaktır. Bu ise tek taraflı olarak gerçekleştirilemez
.
Daha sonra "harcanan fırsat" denecektir
30.03.2014 - Bu Yazı 850 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye'de demokratikleşme, kökleri derinlere giden kutuplaşmayı yumuşatamamış, buna karşılık kutuplaşma demokrasinin gelişmesinin önündeki temel engellerden birisi haline gelmiştir
Türkiye uzun bir katılım ve temsil tecrübesine sahiptir. 1877-78 yıllarında İstanbul'daki seçimlerin belirli bir temsili ortaya koyduğu (taşrada ayrı bir nizamnâme uyarınca yapılan seçimler atamaya dönüşüyordu), büyük bir savaşa karşın meclisini kısa süreli de olsa çalıştırabilmiş bir toplum, daha sonra 1908-1912 döneminde imparatorluk mirasçılarından bâzılarının bir daha göremeyecekleri bir çoğulculuğu yaşatmaya muvaffak olmuştu.
Avrupa'nın diğer çok uluslu imparatorlukları olan Rus Çarlığı ve Avusturya-Macaristan ile karşılaştırıldığında bu kötü bir sicil değildi. Nitekim ağır savaş yenilgisi ve parçalanmaya karşın imparatorluk merkezi zorlu bir bağımsızlık savaşını tartışan bir meclisle yürüttü. Ancak bu geleneğin mirasçısı ulus-devlet yeniden tek parti rejimini canlandırarak seçimleri atamaya, meclisi ise bürokrasinin uzantısı bir kuruma dönüştürdü. Buna karşılık, İkinci Dünya Savaşı sonrasında büyük bir çatışma olmaksızın çok partili demokrasiye geçiş sağlanabildi.
Dolayısıyla 1950 yılına gelindiğinde Türkiye bölgesinde parlak bir örnek olmakla kalmayarak katılım ve temsil açısından Avrupa genelinde de anlamlı bir yer edinmişti. Bu başarıyı abartmamak, Türkiye'nin bu dönemden itibaren liberaldemokrasinin en çarpıcı uygulamalarından birisi olduğu benzeri tezler ileri sürmemek anlamlıdır. Fakat bunun küçümsenmesi de doğru değildir.
Kutuplaşma geleneği
Türkiye'nin katılım geleneği açısından pek çok Avrupa toplumundan daha güçlü bir geleneğe sahip olmasına karşılık demokratikleşme alanında 1950'den günümüze son derece sınırlı gelişme kaydetmiş olmasının nedenleri üzerinde durulmalıdır.
Bu alanda tek parti toplum mühendisliği projesinden ordu-siyaset ilişkisine, resmî ideolojinin logokratik söylem düzeyinde sürdürülmesinden kimlik siyasetinin ağırlık kazanmasına ulaşan bir yelpazedeki nedenlerin altını çizmek mümkündür.
Ancak Türkiye'nin mirasçısı olduğu bir diğer geleneğin de demokratikleşmesinin kaplumbağa hızıyla ilerlemesinde önemli pay sahibi olduğunu belirtmek gerekir.
Türkiye kutuplaşmanın son derece keskin olduğu bir siyaset geleneğini devralmıştır. Demokratikleşmenin de yumuşatamadığı kutuplaşma siyasetin temel niteliklerinden birisi olma özelliğini sürdürmüştür.
On dokuzuncu yüzyılda Osmanlı toplumu ve siyaseti ile ilgili eserler kaleme alan Charles McFarlane, Abdolinimo Ubicini ve Hippolyte Castile benzeri yazarlar bürokrasi içinde II. Mahmud döneminde başlayarak gün geçtikçe şiddeti artan "Genç Türk- Yaşlı Türk" kutuplaşmasına dikkat çekmişlerdir. Yeni Osmanlılar ile Fuad ve Âlî Paşalar gibi Tanzimat liderleri arasında tırmandırılarak sürdürülen bu kutuplaşma siyasete fazlasıyla çatışmacı bir nitelik kazandırıyordu.
Bu çerçevede karşıt kutuplar siyasî rekabet ve iktidar mücadelesi yapmaktan ziyade ötekileştirdikleri rakiplerini düşmanlaştırarak "vatana ihanet" ile suçluyorlardı. Bunun neticesinde iktidar baskıcılık dozunu artırırken, muhalefet de "her ne pahasına olursa olsun" iktidarı sonlandırmayı temel siyaset amacı haline getiriyordu.
Bu çatışma baskıcılığı artırarak muhalifleri "eşhas-ı muzırra" olarak nitelendiren II. Abdülhamid iktidarı ile "Varsa dünyada cânî/ Abdülhamid-i Sânî" ya da "Dünya görmedi bir eşini/ Köpekler sürüsün leşini" sloganları düzeyinde muhalefet yapan Jön Türklük kutuplaşması döneminde daha da ileri bir boyuta taşınmıştı.
II. Meşrutiyet döneminde aktörleri değişen bu kutuplaşma dozu artarak sürmüş, İttihad ve Terakki ile muhalifleri arasındaki ilişki iktidar mücadelesinden çıkarak tarafların yekdiğerini "vatana ihanet" ile suçladığı bir açık savaş boyutunu kazanmıştır. Kutuplaşmanın ulaştığı boyut ve çatışmanın sertliği, 1913 sonrasında fiilî tek parti rejimine geçişi de kolaylaştırmıştır.
İmparatorluk mirası üzerine kurulan ulusdevlette de kutuplaşma siyasetin temel niteliklerinden birisini oluşturmuştur. İlginçtir ki, demokratikleşme kutuplaşmanın dozunda ciddî bir azalmaya neden olmamıştır. 1950-1960 döneminde kahvehanelerin ayrılmasına varan kutuplaşma, demokrasi ve gerçek anlamda temsilin varolmadığı Tanzimat ya da Erken Cumhuriyet dönemlerinden fazla bir farklılık göstermiyordu.
Global eğilimler
Türkiye son yıllarda kutuplaşmanın dozunun, onun siyasetin temel niteliklerinden birisi olduğu bir ülke için dahi fazlasıyla arttığı bir toplum haline gelmiştir. Bunun dünyadaki genel eğilimle de uyum halinde olduğunu söylemek mümkündür. Başını hızla partizanlaşan medyanın çektiği pek çok etken günümüzde kutuplaşmanın daha keskin olduğu, çatışmacı toplumların şekillenmesine neden olmuşlardır.
Örneğin ABD üzerine yapılan çalışmalar bu toplumun günümüzde önceki dönemlerle kıyaslandığında çok daha kutuplaştığını savunmaktadır. Matthew Levendusky benzeri araştırmacılar bunun temel nedeninin partizan medya olduğunu ileri sürmektedir. James Wallner'ın de belirttiği gibi kutuplaşma "müzâkere"nin sonunu getirmiş, Senato benzeri kurumlarda artık tartışma değil önceden belirlenen çizgiler etrafında çatışma yapılmaya başlanmıştır. Pek çok Avrupa toplumunda da durum farklı değildir.
Türkiye'nin kendi geleneğiyle de birleştirdiği bu güncel eğilim, ortaya aşırı kutuplaşmış, karşısındakinin düşüncesini dinlemeyi reddetmekle kalmayıp ona saygı da göstermeyen, onu düşmanlaştıran, çatışmacı bir toplumun ortaya çıkmasına neden olmuştur. Partizan bir geleneğin mirasçısı Türk basınında bu eğilim daha da güç kazanmış, değişik temsil kurumlarında "müzâkere" yerini çatışmaya bırakmış, kutuplaşma "siyaset"in temel niteliği haline gelerek onun "normal" halini oluşturmuştur. Bunun demokrasi açısından önemli bir sorun olduğunun altı çizilmelidir.
Kader mi?
İlk bakışta bir çelişki gibi de gözükse demokratikleşme girişimlerine ve bu alanda katedilen küçümsenmeyecek mesafeye karşın kutuplaşma son yıllarda ivme kazanmıştır. Demokratikleşme kutuplaşmayı yumuşatamamış, buna karşılık kutuplaşma demokrasinin gelişmesinin önündeki temel engellerden birisi haline gelmiştir.
Türkiye'nin bu nedenle, global düzeyde revaç bulan eğilimlere de karşı çıkarak, güçlü tarihî kökleri olan ve demokrasisinin gelişmesi önündeki en temel etken haline gelen kutuplaşma sorununa çâre üretmesi gerekmektedir.
İçinde bulunduğumuz ortamda bunun ne denli zor olduğu ortadadır. Ancak bu zorluk kutuplaşmanın önlenemez bir toplumsal olgu olarak algılanmasına neden olmamalıdır. Unutulmamalıdır ki, tazelenen aktörlerle kendini sürekli biçimde yeniden üreterek "siyaset" ile özdeşleştirilen kutuplaşma daha sonraki dönemlerden bakıldığında "anlamsız biçimde harcanan fırsatlar" olarak görülmektedir.
.
Muhalefet karşıtlığa dönüşürse
06.04.2014 - Bu Yazı 1031 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiyesiyaseti zor bir süreçten geçmektedir. Bu süreç toplumda aşırı kutuplaşmaya neden olmakla kalmayarak, bunun yanı sıra, iktidar ve muhalefetin karakteri ile ikisi arasındaki ilişkinin niteliğini de değiştirici bir işlev görmektedir. Bunun toplumun geleceği açısından son derece sakıncalı sonuçlar doğurabileceğine dikkat çekmek gerekir.
Geçtiğimiz yaz yaşanan ve Gezi Olayları olarak adlandırılan gelişmelerden sonra artan bir ivme ile gerginleşen iktidar- muhalefet ilişkisi iktidarı siyasal alan ve toplumsal hareketleri daha sıkı biçimde denetlemek isteyen bir çizgiye sürüklemiştir. Buna karşılık muhalefet de tedricen siyasî rekabetten keskin bir "karşıtlık" pozisyonuna geçmiştir.
İktidar ve muhalefetin bu çizgilerini muhafaza etmeleri ya da söz konusu pozisyonlarını ileriye taşımaları yaşadığımız sıkıntıların katlanmasına neden olmakla kalmaz, değişik sorunları bulunan demokrasimize de ciddî zarar verir. Bunun yanı sıra muhalefetin topyekûn "karşıtlık"a dönüştüğü bir Türkiye'nin "yönetilemeyeceği" gerçeği de göz ardı edilmemelidir.
İKTİDAR VE KARŞITLIK
İktidar açısından bu konuda düşülebilecek en büyük hata "siyasal alan" ve "toplumsal hareketler" üzerindeki denetlemeyi artırma ve bunlardan eleştiri dozu yüksek olduğunu düşündüklerini engellemeye çalışmadır. Bunun tam tersine bu denetlemenin dozunun düşürülmesi, yasakçı yaklaşımlardan kaçınılması ve muhalefete "siyaset"in vazgeçilmez parçası olarak yaklaşılması anlamlı olacaktır. Benzer şekilde toplumsal hareketlerle iletişim kanalları açarak yatay katılıma müsaade etmek ve onların dile getirdiği istekleri cevaplamak (bu olumsuz da olabilir, önemli olan kanalların açık tutulmasıdır) gereklidir.
Bu sadece demokratikleşmeye katkıda bulunmakla kalmayarak, muhalefetin "karşıtlık"a yönelmesini de önleyecektir. Bu ise şüphesiz sadece iktidarın gayretleriyle elde edilebilecek bir netice değildir ve bu alanda siyasal muhalefete de önemli bir sorumluluk düşmektedir.
MUHALEFET-KARŞITLIK
Toplumumuzda "muhalefet" ve "karşıtlık" genellikle eşanlamlı olarak ve gerektiğinde birbirinin yerine geçecek şekilde kullanılmaktadır. Bu nedenle de siyaset bilimi literatüründeki "dissent -opposition (karşıtlık/ karşı koyuculuk- muhalefet)" farklılığı genellikle göz ardı edilmektedir. Bu ayrımın otokrasiler ve totaliter rejimlerle kıyaslandığında demokrasilerde son derece ince ve akışkan olduğu doğrudur.
Örneğin Sovyetler Birliği'nde Troçki ve takipçileri kendilerini "muhalefet (oppozitsionery)" olarak tanımlarken, daha sonraki dönemlerin samizdat literatürü dağıtıcıları kendilerine "karşıtlar (inakomysliashchiie)" şeklinde atıfta bulunuyordu. Konuya kendi tarihimizden örneklerle yaklaşacak olursak Hürriyet ve İtilâf Fırkası "muhalefet"i buna karşılık Jön Türklük "karşıtlık"ı temsil ediyordu.
Doğal olarak gerçek demokrasilerde bu keskinlikte ayrımlar yapmak mümkün olamamaktadır. Ancak belirleyici bir farklılık olarak "muhalefet" iktidardakilerle rekabete girişerek onların yerine geçmek isteme temeline dayanırken, "karşıtlık" böylesi bir arzudan ziyade iktidar sahiplerinin siyasetlerini engellemeyi hedeflemektedir.
Muhalefet, iktidara geçebilmek için farklı proje ve tasavvurlar üretirken, "karşıtlık" için böylesi bir ihtiyaç söz konusu değildir. Benzer şekilde "muhalefet" taleplerini sistem içi yollarla dile getirirken, karşıtlık daha uç yöntemleri benimseyebilmekte, gerekirse yasal sınırları zorlayabilmektedir.
Gelişmiş demokrasilerde iktidara yönelik temel eleştiriler farklı programlarla onun yerine geçmeye talip olan, onun meşruiyetini sorgulamayan "muhalefet" tarafından yapılmaktadır. Bu tür demokrasilerde de temel yaklaşımı "karşıtlık" olan hareketler mevcuttur.
Ancak bunlar genel hoşnut olmayanlar kitlesinin düşük bir yüzdesini oluşturdukları gibi "muhalefet" ve "karşıtlık" ortak hareket ettiğinde, bu birincisinin kontrolünde gerçekleşmektedir.
Yakın tarihimiz, demokrasimizin değişik dönemlerde farklı sınıflamalara dahil olması gibi, muhalefetin de belirli zaman dilimlerinde topyekûn "karşıtlık"a dönüştüğünü ortaya koymaktadır. Kutuplaşmanın doğal siyaset biçimi olarak algılandığı bir toplumda bu fazla şaşırtıcı değildir.
Yaklaşık bir yıldır yaşadığımız gelişmeler Türkiye'de yeniden böylesi bir dönüşüm yaşanması ihtimalinin güçlendiğini ortaya koymaktadır. Bunun zaten oldukça ağır seyreden demokratikleşmeye ne denli büyük bir darbe vurabileceği ortadadır. "Muhalefet"in topyekûn "karşıtlık"a dönüştüğü dönemlerde Osmanlı toplumu ve Türkiye yönetilemez hale gelmiş ve demokrasi ciddî darbeler almıştır. Dolayısıyla bu konuda herkesin sorumlu davranması gereklidir.
MUHALEFETİN SORUMLULUĞU
Yazımızın giriş bölümünde "muhalefet"in topyekûn "karşıtlık"a dönüşmemesi için iktidara düşen sorumluluğu vurgulamaya çalıştık.
Ancak demokrasimize sekte vuracak bu gelişmenin önüne geçilmesi sadece iktidar siyasetleri aracılığıyla sağlanamaz.
Günümüz toplumunda "karşıtlık" eğiliminin güçlü bir toplumsal eylem boyutunu kazanmasının temel nedenlerinden birisi de "muhalefet"in yetersizliği ve toplumsal talepleri sisteme iletme konusundaki başarısızlığıdır. Toplum ile iletişimi zayıf, iktidar için anlamlı projeler üretemeyen, iktidara gelebileceği düşünülmeyen, "iktidar"ı eleştirme dışında bir söylem geliştiremeyen, kimlik siyaseti adacıkları ile değişik "istemezükçü" grupların koalisyonundan oluşan ana muhalefet partisi de bu tehlikenin doğmasında ciddî pay sahibidir.
Siyaset üretemediği için yalın "karşıtlık"la arasına anlamlı bir çizgi çekemeyen bu muhalefetin, iktidarı devirmeye odaklanması zikrettiğimiz tehlikeli dönüşümün gerçekleşeceği zeminin hazırlanmasına önemli katkıda bulunmaktadır.
DEMOKRASİ ZARAR GÖRÜR
Türkiye'nin başta gelen sorunlarından birisi olan muhalefetin topyekûn karşıtlığa dönüşmesi tehlikesinin önlenmesi için herkesin üzerine düşen sorumluluğun bilincinde hareket etmesi gerekmektedir. Mevcut kutuplaşma nedeniyle bu alanda bir tarafın atacağı adımın karşı tarafı daha ileri bir pozisyon almaya yönelteceği ortadadır.
Yakın tarihimizdeki "II. Abdülhamid-Jön Türklük," "İttihad ve Terakki-karşıtları," "DP-CHP'nin de katıldığı karşıtlık cephesi" benzeri örneklere bakacak olursak atılan böylesi adımlar ve onlara verilen cevaplar toplumu içinden çıkılamayan çatışma sarmallarına sokmuştur.
Bu çatışmalarda denetimi artırmaya, siyasal alanı daraltmaya çalışan, yasakçı çabalar ters tepmiştir. Buna karşılık her ne pahasına olsun iktidarı devirmeye çalışan "karşıtlık"ın kazandığı "zaferler"in maliyeti de son derece ağır olmuştur.
Yeniden böylesi bir sarmala girilmesi zaten kırılgan karakter taşıyan, sorunlu demokrasimize, tamiri için uzun süre uğraşmak zorunda kalacağımız hasarlar verebilir. Ortak beklenti şüphesiz iktidar ve muhalefetin bu gerçeğin ışığında sorumluluk üstlenmeleri ve bu zor süreci sonlandırmalarıdır.
Siyasal muhalefetin topyekûn karşıtlığa dönüşmesi Türkiye'nin önündeki en önemli tehlikelerden birisidir. Bunun önlenmesi için herkes üzerine düşen sorumluluğu üstlenmelidir
Muhalefet sorunu: Kırıkçının macunu
13.04.2014 - Bu Yazı 1122 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye'nin en önemli sorunlarından birisi miadı çoktan dolmuş bir toplumsal mühendislik projesinin toplumun iki temel siyasal kutbundan birisi olmayı sürdürmesidir
Geçen haftaki değerlendirmemizde muhalefetin topyekûn "karşıtlık"a yönelmesinin Türkiye'yi içinden çıkılması zor bir sarmala sokabileceğini ve bunun önlenmesi için hem iktidar ve hem de muhalefete sorumluluk düştüğünü dile getirmiştik.
Bu tespit ve beklenti Türkiye'nin ciddî bir "muhalefet sorunu" olduğu gerçeğini değiştirmemektedir. Toplumumuzda çok partili hayata geçişten beri kısa zaman dilimleri istisnâ edilirse orantısız bir siyasal rekabet yaşanmaktadır.
Kalkınmacı muhafazakâr ve devletçi modernleşme kutupları etrafında şekillenen siyasetimiz, ağırlıklı biçimde birinci kutbun kontrolü altındadır. Siyasetin merkezinde yer alan bu iki örgütlenme dışında değişik görüşleri temsil eden partiler mevcuttur. Ancak merkez oldukça geniş bir alana yayılmaktadır.
Bunun yanı sıra milliyetçiliğin toplumun geneli tarafından içselleştirilmiş olması ve söz konusu iki kutup tarafından da güçlü biçimde sahiplenilmesi nedeniyle "milliyetçilik"in, muhafazakâr kalkınmacılığın geleneğe güçlü biçimde sahip çıkmasından dolayı "muhafazakârlık"ın ve devletçi moderleşmenin "solculuk" iddiasının neticesi olarak da "sol"un ancak daha radikal biçimleri siyasal yelpazede temsil edilebilmekte, bu nedenle de etkileri sınırlanmaktadır .
Kapsamlı toplumsal değişim, büyük global dönüşümler ve zamanın ruhundaki farklılaşma toplumumuz siyasetindeki kalkınmacı muhafazakârlık egemenliği üzerinde son derece sınırlı tesirler icra etmiştir. Bu uzunluktaki bir sürecin sadece kalkınmacı muhafazakârlığın başarısıyla açıklanabilmesi mümkün değildir. Siyasetin karşı kutbunu oluşturan ve yaklaşık yetmiş senedir "muhalefet mahkûmu" haline gelen devletçi modernleşme de söz konusu siyaset yapılanmasının şekillenmesinde önemli rol oynamaktadır.
İdeolojik bagaj
Devletçi modernleşmenin süregelen başarısızlığının temel nedeni şüphesiz bu ideolojinin miadını uzun süre önce doldurmuş olmasıdır. Değişik modernlikler değil "tekil bir modernlik" olduğu varsayımına dayanan ve bunu devlet eliyle "öğrencileri" olarak gördüğü toplum bireylerine yukarıdan aşağıya dayatmanın "siyaset" olduğunu düşünen bir ideolojinin demokratik siyasette ağırlık sahibi olabilmesi mümkün değildir.
Böylesi bir yaklaşımı temsil eden bir partinin siyaset dışı kalması gerekli değildir. Sorun demokratik bir rejimde marjinal kalması olağan bir toplumsal mühendislik projesinin toplumun iki temel siyasal kutbundan birisi olmayı sürdürmesidir. Bu ise kalkınmacı muhafazakârlığın gerçek bir rekabetle karşılaşmadan siyasete egemen olması sonucunu doğurmaktadır.
Bu sorunun söz konusu sorunlu ideolojik bagajın "sosyal demokrasi," "demokratik sol," "ortanın solu," "Anadolu solu" benzeri ambalajlarla kaplanmasıyla çözülebilmesi mümkün değildir. Bu açıdan değerlendirildiğinde kalkınmacı muhafazakârlığın anlamlı rekabetle karşılaştığı kısa zaman dilimlerinin diğer siyaset kutbunun söz konusu ideolojik bagajı sorguladığı dönemler olması rastlantı değildir.
Kırıkçının macunu
Miadını uzun süre önce doldurmuş olan devletçi modernleşmenin açıktan savunulmasındaki güçlük ve ona dayanarak anlamlı projeler geliştirilmesinin imkânsızlığı, siyasetin zayıf kutbunu "eleştirme" temelli bir yaklaşıma yöneltmektedir.
Toplumun karşısına ne yapmak istediğini ortaya koyan projelerle değil "ne yaptırmamaya çalıştığını" anlatarak çıkan devletçi modernleşmenin söylemini gerçekte kendisi değil kalkınmacı muhafazakârlık belirlemektedir. Kalkınmacı muhafazakârlığın projelerine karşı çıkma, onun yanlışlarını vurgulama temelli bu söylem, son tahlilde, özgün değildir ve "karşıt olunan"ın yönlendirdiği bir "yakınma" retoriği olmanın ötesine geçmez.
Bu çerçeveden bakıldığında devletçi modernleşmeciliğin günümüzdeki söylemi, Sabahaddin Bey'in Jön Türklüğün İttihadçı kanadına yönelik olarak 1906 yılında dile getirdiği eleştirilerdeki benzetmelerle ilginç paralellikler gösterir.
Sabahaddin Bey, dönemin İttihadçı söyleminin "dövülen bir adamın feryadından başka bir şeye benzemediği"ni ifade ettikten sonra senelerce usanmadan tekrarlanan "Sultan memleketi ecnebîlere teslim ediyor; millet uyuyor feryadının" anlamlı bir alternatif ortaya koymadığının altını çizmişti.
Sabahaddin Bey yaptığı bir diğer teşbihle bu söylemi kırıkçıların her türlü yaralanma, zedelenme ve kırılmaya karşı kullandıkları "kırmızı macun"a benzetmişti. Kırıkçı kendisine getirilen olayın niteliğine bakmadan sorunlu bölgeye cebinden çıkardığı "kırmızı macun"u sürüp ovuyor ve netice almaya çalışıyordu. Benzer şekilde İttihadçı söylem de anlamlı bir alternatif sunmuyor, her konuda "memleket batıyor, ecnebîlere peşkeş çekiliyor; sultan ve avanesi memlekete ihanet ediyor" benzeri ifadeleri tekrarlıyordu.
Kendini değişik ambalajlar içinde topluma sunan devletçi moderleşmecilik de istisnâî zaman dilimleri dışında "dövülen bir adamın feryadı"nın ötesinde bir söylem geliştirememiştir. Anlamlı projeler üretemeyen ve "kalkınmacı muhafazakârlık" eleştirisinin ötesine geçmeyen söylem "tekil moderlik savunusu"nun tedricen zorlaşması sonrasında daha da sığlaşmıştır.
Günümüzde "Cumhuriyet elden gidiyor," "şeriat iktidara geliyor," "ülke soyuluyor" benzeri klişeler ve kalkınmacı muhafazakârlık eleştirisinin ötesine gitmeyen, kırıkçının her derde devâ "kırmızı macun"u gibi her durumda tekrarlanan söylem, ana muhalefeti değişik "istemezükçü" grupların kerhen oluşturduğu bir "karşıtlar" koalisyonu haline getirmektedir.
Siyasetin bir kutbunun programının yokluğu ve söyleminin de bu sığlıkta olması sadece "muhalefet" için değil "siyaset"in geneli için önemli bir sorun oluşturmaktadır.
Muhalefet sorunu
Siyasetin âdeta "haksız rekabet" koşullarında yapılması Türkiye'de kalkınmacı muhafazakârlığın, farklı tabelalar altında, Devrimci Kurumlar Partisi (Partido Revolucionario Institucional)'ın 1930'lardan itibaren Meksika'da kurduğuna benzer bir iktidar tekeli oluşturmasına neden olmuştur. Gerçek siyasal rekabetin varolmadığı böylesi bir yapıda gelecek tasavvurunu yaratma da demokratikleşme de "iktidar tekeli"ne bırakılmaktadır.
Söz konusu "tekel"in yerini gerçek siyasal rekabete bırakması, kendini "karşıtlık" üzerinden değil özgün projelerle açıklayan, bir "tasavvuru" olan bir muhalefetin oluşması Türkiye'nin temel sorunudur.
Bunun oluşabilmesinin ilk koşulu da 1930'ların otoriter modernliğine dayalı ideolojik bagajın terkedilmesi, bunun üstü örtülü olarak da olsa savunulmamasıdır. Bu yapılarak çağdaş düşüncelere dayalı, güncel sorunlara cevap vermeye çalışan bir muhalefet yaratıldığında, "kırıkçının kırmızı macunu"nu andıran yetmiş yıllık söylemin de temcit pilavı gibi usanmadan toplumun önüne konmasının sonu gelecektir.
Bu çerçeveden bakıldığında Türkiye'de "muhalefet," "muhalefet"e bırakılamayacak önemde bir sorundur.
.
Demokrasisiz millî hâkimiyet" ile çoğunlukçu "millî irade" yorumu arasında
20.04.2014 - Bu Yazı 826 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Önümüzdeki hafta gerçekleştirilecek 23 Nisan kutlamaları çerçevesinde "millî hâkimiyet" kavramına yoğun atıflarda bulunulacağı şüphesizdir. Bu çerçevede "ümmetten millet, kuldan vatandaş" benzeri basmakalıp sloganların tekrar edileceğini belirtmek de kehânet olmaz.
Gerçekte ise millet/ halk egemenliği düşüncesi Cumhuriyet'in gündeme getirdiği ya da 1920 sonrasında geliştirilmiş bir kavram ve ilke değildir.
Türkiye'nin temel sorunlarından birisi "millî hâkimiyet"in iki temel yorumundan birisinin "demokrasi karşıtı" diğerinin ise "çoğunlukçu" olmasıdır.
AHALİ/MİLLET HâKİMİYETİ
Resmî söylemin savunduğunun tersine Osmanlı toplumu son döneminde "kulların hâkim-i mutlak sultan"a sorgusuz biçimde itaat ettiği bir yapı olmamıştır. Tam tersine "halk/ ahali hâkimiyeti" Osmanlı entelektüel ve siyasî hareketlerinin kutsallaştırdığı bir kavamsallaştırma haline gelmiştir.
İlginçtir ki, kilisenin "halk egemenliği" ilkesine uzun süre karşı çıktığı Batı tecrübesinin tersine İslâmcı hareket bu kavramı İslâmileştirmiştir.
Bu alanda Ali Suavi'nin gerçek "hakim"in Allah olduğunu vurgulayarak "fiilî" ve "ilâhî" hükûmetler arasındaki ilişkiyi tartışması benzeri çıkışlar genel eğilimi yansıtmamıştır. Ancak Ali Suavi'nin dahi daha sonra Seyyid Kutb'un yapacağı şekilde "insan hâkimiyetinin cahiliyye buna karşılık Allah'ın hâkimiyetinin İslâm olduğu" yolunda bir karşıtlığa işaret etme yerine bir bağdaştırma yaratmaya gayret ettiğini vurgulamak gereklidir.
Diğer bir ifadeyle Osmanlı ûleması modern İslâmcı düşüncenin zıddı bir yaklaşımla "hâkimiyet- i millet"in İslâmî bir ilke olduğunu ispata gayret etmiştir. II.Abdülhamid rejimine karşı Jön Türklere destek veren âlimler ve Profesör İsmail Kara'nın ortaya koyduğu gibi II.
Meşrutiyet İslâmcılığı biraz da zorlamayla "hâkimiyet-i milliye" kavramını İslâmileştirmiş ve ona herkesten fazla sahip çıkmıştır. Said Halim Paşa benzeri İslâmcı düşünürlerin buna yönelik eleştirileri "hâkimiyet-i milliye" fetişleştirmesi içinde kaybolan cılız sesler olarak kalmıştır.
Entelektüel tartışma değerlendirildiğinde bu dönemde sadece İslâmcılığın değil seküler ağırlıklı tasavvurlar geliştiren hareketlerin de "hâkimiyet-i milliye"yi merkezlerine yerleştirdikleri görülür. Bu alandaki en kapsamlı proje "ahali hâkimliği"ne dayanan parlamenter demokrasiyi savunan Tunalı Hilmi tarafından 1900 yılında ortaya konulmuştur. Yalnızca genel seçimlere dayalı temsilin beraberinde getirdiği sorunları da çözmeyi hedefleyen bu proje, "Köylüler Meclisi"nden başlayarak "Osmanlılar Meclisi"ne ulaşan dokuz kademede sağlanacak bir katılımla aşağıdan yukarıya gerçekleşecek bir "halk egemenliği" tasavvurunu ortaya koyuyordu.
İkinci Meşrutiyet döneminde "hâkimiyet- i milliye" gazete adı olacak kadar popülerleşen, neredeyse her meclis oturumunda atıfta bulunulan, herkesin sahiplendiği ve rejimin temeli olarak gördüğü bir kavram haline gelmişti. Egemen İttihad ve Terakki söylemi de bu kavramın kutsanmasında önemli rol oynamıştı.
Dolayısıyla 1920 sonrasında ya da Cumhuriyet ile birlikte "kullara" "egemenlik hakkı" bahşedildiği yolunda daha sonra geliştirilen söylem tarihî gerçeklikle ciddî biçimde çelişir.
DEMOKRASİSİZ ULUSAL EGEMENLİK
1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun "Hâkimiyet bilâ kayd ü şart milletindir. İdare usûlü, halkın mukadderatını bizzat ve bilfi'il idare etme esasına müstenitdir" hükmünü âmir olmasını da mümkün kılan bu arka plandı. Ancak uzun süre kutsanarak fetişleştirilen bu kavramın ne ölçüde hayata geçirildiği ayrı bir konudur.
İttihad ve Terakki bu kavramı sahiplenmekle kalmamış, kendisini "hâkimiyet- i milliye"yi fiilen hayata geçiren güç olarak görmüştür. Benzer şekilde Erken Cumhuriyet liderliği de benzer bir iddia ile ortaya çıkmakla yetinmemiş, 1919 öncesini "asırlar süren mutlakiyet idaresi" olarak monolitik bir geçmiş haline sokmuş ve "ulusal duygularını yitirmiş bireylere"e bilinç aşılayarak "millet"i de kendisinin yarattığını savunmuştur.
Buna karşılık gerek İttihad ve Terakki gerekse de Erken Cumhuriyet liderliği "hâkimiyet-i milliye"yi "millet adına onun için doğru olan kararları verme" biçiminde kavramsallaştırmışlar ve onun gerçek anlamda hayata geçirilmesine karşı çıkmışlardır.
Her iki söylemde de bir yandan "millet/ halk" kutsanırken, öte yandan da Gustave Le Bon'dan mülhem yaklaşımlarla çıkarının farkında olması mümkün olmayan bir "kitle" olduğu için onun "hâkimiyet"i gerçek anlamda kullanmasının doğuracağı sakıncalar vurgulanmıştır.
Bunun neticesinde ise demokrasisiz ve katılımsız bir "millet/ halk hâkimiyeti" kutsanmıştır. Bu hâkimiyetin aracının ise "halkın/ milletin yararını ondan daha iyi bilen lider ve kurumlar" olduğu savunulmuştur.
MİLLİ İRADE YORUMU
İttihad ve Terakki'nin "katılımsız, demokrasisiz ve göstermelik temsile dayalı millet hâkimiyeti" yaklaşımına yönelik muhalefet oldukça cılız kalmıştır. Ancak yayın organlarından birisine "Hâkimiyet-i Milliye" adını veren Osmanlı Demokrat Fırkası'nın "hâkimiyet-i âmmeyi meydana getirecek başlıca fikrin demokrasi" olduğunu ileri sürmesinin önemi vurgulanmalıdır. "Demokrasisiz hâkimiyet-i milliye" yaklaşımına karşı böylesi eleştirilerin yeniden dile getirilebilmesi ancak Cumhuriyet döneminin "Demokrat Parti"si tarafından yapılabilecektir.
Uluslararası konjonktürün zorunlu kıldığı çok partili rejime geçiş sonrasında "demokrasisiz millî hâkimiyet" savunusunun zorlaşması "halkın çıkarını daha iyi değerlendirecek" kurumlarca denetlenecek bir vesayet rejimi tasavvuru geliştirilmesine yol açmıştır.
Bu koşullar altında "millî irade"nin fetişleştirilerek çoğunlukçu bir yoruma tabi tutulması yadırgatıcı değildir. Bir asrı aşan bir süredir toplumun her kesimince kutsanan bir kavram, onu fetişleştiren ama hayata geçirilmesine karşı çıkan ya da bunun karşıtı "çoğunlukçu" bir yorumla değerlendirilmektedir.
Burada "millî irade sınırlanmalıdır" yaklaşımına karşı çıkarken Alexis de Tocqueville'den başlayarak sakıncaları üzerine geniş bir literatür yaratılmış olan "çoğunlukçu" yorumun demokrasi üzerindeki olumsuz etkilerini de vurgulamak gereklidir.
Halkın egemenliğini onun yararını daha iyi anlayan lider ve kurumlar aracılığıyla kullanması yaklaşımının ne denli çağdışı olduğu ortadadır.
Ancak bunun alternatifi seçimi kazananın bir sonraki seçime kadar her istediğini yapması değildir.
"Demokrasisiz ya da vesayet kurumlarıyla sınırlandırılmış ulusal egemenlik- çoğunlukçu millî irade" yorumları etrafında kutuplaşmanın demokrasimizin seviyesini olumsuz biçimde etkilediği ortadadır. Türkiye'nin bu anlamsız ikilemi aşarak çabalarını çoğulcu demokrasinin güçlendirilmesine yöneltmesi gerekmektedir.
.
Karma" demokrasimiz fabrika ayarı mı?
27.04.2014 - Bu Yazı 954 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Ülkemiz ve dünyada gündeme getirilen Türkiye tartışmasında son dönemlerde sıklıkla atıfta bulunulan kavramsallaştırmalardan birisi şüphesiz "otoriterlik"dir.
Geçen yıl yaşanan ve "Gezi Olayları" olarak adlandırılan gelişmeler sonrasında artan bir ivme ile tartıştığımız "otoriterlik" pek çok konuda yaptığımız gibi kişiselleştirilmekte ve dar güncel bağlamda değerlendirilmektedir.
Bu egemen yaklaşıma karşılık "otoriterlik"in bir yapısal sorun olarak ve tarihî süreç içinde ele alınmasının daha açıklayıcı olacağı kuşkusuzdur.
Bir toplum kolektif hafızanın hatırlayabildiği ve tarihî kaynakların kaydettiği geçmişinin çok sınırlı zaman dilimleri dışında neredeyse tümünü otoriter karakteri ağır basan siyaset ortamında geçirmişse, sorunun liderlerin "psikoloji ve uslûb"una indirgenmesi anlamlı değildir.
Şüphesiz söz konusu unsurlar değişik dönemlerde "otoriterlik"in dozunda artışa neden olmuştur.
Ancak burada "Doğu Despotizmi" benzeri kapsamlı genelleştirmelere yönelmeksizin sorunun "yapısal" niteliğinin altı çizilmelidir.
Karma bir "demokrasi"
Bu konuda Türkiye'nin uluslararası saygınlığa sahip değerli akademisyenlerinden Profesör Ziya Öniş'in geçtiğimiz ay yaptığı bir söyleşide dile getirdiği tespitlerin önemi vurgulanmalıdır.
Profesör Öniş, Türkiye'nin "hibrit (melez, karma) rejim dediğimiz, arada kalan, yani 'liberal olmayan demokrasiyi' oluşturan yarı otoriter, yarı demokratik" bir sistem olarak ele alınmasının daha anlamlı tahliller yapılmasını mümkün kılacağını savunmaktadır.
Gerçekten de "otoriter"liğimize yapısal bir sorun olarak yaklaşma alanında bu kavramsallaştırma önemli bir analiz aracı olarak kullanılabilir.
Günümüzde "karma (hybrid) demokrasi" olarak tanımlanabilecek toplumumuz Tanzimat sonrasından itibaren "liberal değerlerle otoriterliği bağdaştırmaya çalışan" bir yapılanma olmuştur.
Bu oldukça uzun süren süreçte bazen liberal değerler önem kazanırken bazen otoriterlik tırmanmış; ama karma yapı hep korunmuştur.
Örneğin, Klemens von Metternich'i model alan Bâb-ı Âlî bürokratları bir yandan onun izinde bürokratik diktatörlüğün temellerini atarken öte yandan da Osmanlılık gibi "eşitlikçi" bir kimlik aracılığıyla hiyerarşik toplumu dönüştürmeye çalışmışlardır. İttihad ve Terakki ise otoriterliği kurumsallaştırırken, "hürriyeti ilân eden" "cemiyet- i mukaddese" olarak liberal değerlerin savunusunu kimseye bırakmamıştır.
İlginç olan otoriterliğin fazlasıyla yükseldiği dönemlerde bile "liberal/ demokratik değerler"in en azından "ideal" düzeyinde sahiplenilmesidir.
Örneğin, II. Abdülhamid rejimi, adını zikredenin kendisini sürgünde bulduğu kanun-i esasînin metnini her yıl basılan devlet salnâmelerinin başında yayınlamayı sürdürmüştür.
Erken Cumhuriyet liderliği ise "hiçbir itirazda bulunmayacak bir muhalefet partisinin varlığının" yararlı olacağı düşüncesiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası aracılığıyla uzaktan kontrollü çok partili rejim "denemesi"ne girişmiştir.
Düşünülen arka plan
Liberal değerler ya da demokratik ilkelerle "otoriter" yaklaşımları bağdaştırmaya çalışan "karma" yapıların tek örneği şüphesiz toplumumuz değildir. Tarihçiler Louis-Napoleon Bonaparte (III. Napoleon)'un 1848-
1870 arasındaki iktidarının (bilhassa 1851 sonrasındaki dönemin) ilk ve en çarpıcı "karma" rejim olduğu konusunda hemfikirdirler.
Seçimle göreve gelen bir parlamento, çok sayıda parti, değişik konularda gerçekleştirilen referandumlar, ilk bakışta, liberal demokratik bir yapı görünümü veriyor, uygulamada ise sistemin otoriter yönü ağır basıyordu.
Adam Przeworski'nin araştırmaları böylesi yapıların on dokuzuncu yüzyılın ilerleyen yıllarında Latin Amerika'nın başını çektiği değişik bölgelerde yaygınlık kazandığını ortaya koymaktadır.
Bu tür yapılanmaların temelini "liberal demokratik değerlerin" anlamlı olduğu, ancak "özgün koşullar" nedeni ve kapsamlı dönüşümler ile hızlı ekonomik gelişmenin sağlanması amacıyla bunların "tam uygulamaları"nın uzun vâdede gerçekleştirilmesinin daha yararlı olacağı düşüncesi oluşturuyordu.
Yirminci asrın "karma" yapılarının en iyi örneği olan Meksika'da çoğulcu görünümlü otoriter tek parti iktidarının 1940 ilâ 1970 arasında "Meksika mucizesi" adı verilen yıllık ortalama % 6 büyüme hızını yakalaması ile otoriter karakterleri baskın karma Uzakdoğu rejimlerinin İkinci Dünya Savaşı sonrasında gerçekleştirdikleri süratli ekonomik kalkınma bu düşünceye katılanların sayısında ciddî artışa yol açmıştır. Bunun sonucunda "karma" yapılar "liberal demokrasiler" ve "otoriter yapılanmalar" arasında tedricen yaygınlaşan bir rejim türünü oluşturmuşlardır. "
Karma demokrasi" ideali
Dolayısıyla Türkiye'nin "karma" bir demokrasi olması özgün bir duruma işaret etmemektedir.
Toplumumuz örneğinde önemli olan uzun süreden beri "karma yapı"nın "ideal model" olmuş olmasıdır.
Diğer bir ifadeyle Tanzimat'tan günümüze liberal- demokratik değerlere sürekli biçimde atıfta bulunulmasına karşılık bu değerler ya "gerçek idealler" olmamış ya da "uzun vâdede," sonraki nesiller tarafından gerçekleştirilecek idealler olarak kavramsallaştırılmışlardır.
Dolayısıyla bu "karma" yapılarda her zaman liberal demokrasiden önemli hedefler olmuştur.
Örneğin, Tanzimat bürokratları Batılılaşma ve halka rağmen reform, II.
Abdülhamid ülkenin ve İslâm dünyasının korunması, İttihad ve Terakki imparatorluğun toprak bütünlüğünün muhafazası, Erken Cumhuriyet ise modernleşme ve ulus- devletin kökleşmesini "temel hedef" olarak görmüştür.
Sorun bu hedefler ve nitelikleri (burada tartışılan onların ne derece anlamlı oldukları değildir) değil bunların "liberal demokrasi" ve onun değerlerinin önünde tutulmasıdır.
Çok partili hayata geçiş sonrasında muhafazakâr kalkınmacı kutup için "ekonomik kalkınma" devletçi modernleşme açısından ise "seküler modernlik" demokratik değerlerin önünde yer almıştır. Kimlik siyaseti yapan örgütlenmeler ise değişik "kimlik"lerin haklarını genişletmeyi temel hedef olarak görmüşlerdir.
Bu açıdan bakıldığında "karma demokrasi"nin ideal haline geldiği ve "karma" yapıda her zaman "liberal demokrasi" dışında hedeflere öncelik verilmiş bir toplumda "öncelikli" ve "büyük" ideallere ulaşmak için "demokrasi"den taviz verilmesi anlamlı görülmüştür. Bunun bir türlü kıramadığımız "otoriter siyaset" geleneğinin oluşumunda liderlerin psikolojisinden daha önemli rol oynadığı şüphesizdir.
Fabrika ayarı
Türkiye'nin en önemli sorunlarından birisi "otoriterlik ve demokrasi karması" sistemin en azından "günümüz" için "ideal" olduğunun düşünülmesidir. Başka bir deyişle otoriterlik sistemimizin "fabrika ayarı"nın doğal sonuçlarından birisi olup yapısaldır. Ondan kurtuluş, ideal bireylerin yönetim makamlarına gelmesiyle değil "liberal demokrasi"nin öncelikli hedef haline getirilmesiyle mümkün olabilecektir.
Karma bir yapının idealleştirildiği toplumumuzda "öncelikli" ve "büyük" ideallere ulaşmak için "demokrasi"den taviz verilmesi anlamlı görülmektedir
.
Tarihi özgürleştirmek
04.05.2014 - Bu Yazı 986 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Geçtiğimiz hafta yayınlanan "1915 Olaylarına İlişkin Mesaj" pek çok açıdan ezber bozucu bir metindir. Bu önemli açıklama üzerine yurt içi ve dışında çok sayıda yorum yapılmıştır. Bunların neredeyse tamamı mesajın "1915'te ne oldu?" sorusuna verdiği cevabın geleneksel resmî yaklaşımla gösterdiği farklılığa dikkat çekmektedir.
Ancak bu açıklama sadece yirminci yüzyılın büyük trajedilerinden birisine yönelik devlet yorumundaki değişikliği yansıtmamaktadır.
Kamuoyuna sunulan metin bunun yanı sıra farklı bir "tarih" algısının benimsendiğini de ortaya koymaktadır. Kâğıt üzerinde bırakılmaması halinde bu yeni algı Türkiye'yi tarihin "her konuda günceli belirlediği" bir toplum olmaktan kurtararak onun tartışılmasını mümkün kılacaktır.
TARİHSEL ZAMAN
Yirminci yüzyılın önde gelen tarih metodolojisi kuramcılarından Reinhart Koselleck, Heidegger ve Hans-Georg Gadamer'den etkilenerek geliştirdiği "tarihsel zaman" kavramsallaştırmasıyla, "geçmiş" ile "güncel"in modernlik sonrasında iç içe geçmesine dikkat çekmişti. Koselleck bunun da ötesinde Roland Barthes ve Foucault gibi tarihin bir "disiplin" olmaktan ziyade bir "söylem" olduğunu vurgulayarak onun "yalın gerçeklik"i ortaya koyma iddiasının anlamsızlığına işaret etmişti.
Bu çerçeveden bakıldığında "tarih"in on sekizinci yüzyıl sonlarına değin zamandan bağımsız bir "ahlâkî dersler deposu" olarak algılanarak, güncellikle fazla ilişkilendirilmediğini vurgulamak gereklidir. Kendi yazımımıza bakacak olursak, Osmanlı tarihçiliği, İslâm tarihinde gerçekleşmiş olayları "günceli doğurmuş ve geleceği belirleyecek" bir çizgiyi kavrayabilme amacıyla değil "ders alınacak örnekler" ve "kıyas malzemesi" olarak kullanırdı.
Koselleck'in de belirttiği gibi tarihin "ileriye doğru" giden, yaşanan gerçekliği doğurmuş ve geleceği belirleyecek bir çizgi olarak kavramsallaştırılmaya başlanması on sekizinci yüzyılda, bilhassa Fransa ihtilâli sonrasında gerçekleşti. Aynı dönem "zaman"ın da bütünüyle farklı bir biçimde değerlendirilmeye başlandığı bir zaman dilimi oldu.
Bu büyük değişim sonrasında tarih yaşanan gerçekliğin ve geleceğin temel belirleyicisi olarak algılanmaya başlandı. Modernlik sonrasının önde gelen ideolojileri de tarihe bu algı çerçevesinde yaklaştılar.
Marksizmin başını çektiği tarihselci (historicist) yaklaşımlar tarihte yaşananların insanlığın uzun gelişim çizgisini anlatmakla kalmayarak geleceğin toplumsal düzenini de belirleyeceğini savunuyordu.
Benzer şekilde milliyetçi tarih yazımı tarihi, "ulus"un doğuş ve evrimi ile günümüze nasıl ulaştığını açıklayan bir araç haline getirdi. Bu yaklaşımlar bununla da kalmayarak "tarih"e "amaç" yükleyerek onu özneleştirdiler.
Bu ise bir yandan "tarih"e büyük bir önem kazandırırken öte yandan da "tarihte ne olduğunun" tartışılmasını çok daha zor hale getirdi. Kendimize ait bir örnek verecek olursak Türk Tarih Tezi çerçevesinde "ulus"un oluşumunu açıklayan çizgiye itiraz eden yaklaşımların özgürce gündeme getirilmesine izin verilmedi. Büyük "Türk göçü"ne neden olduğu ileri sürülen kuraklıkları sorgulamaya cüret eden profesörler kongrelerde hakaretlere maruz bırakılarak ülkeyi terke mecbur edildi.
Çünkü tarihin çok eski evrelerinde dahi "ne olduğu" ulusun bugününü anlama açısından büyük önem taşıyordu. Bu, geçmiş ile güncel arasında düz ve belirleyici çizgi olduğunu varsaymayan bir on yedinci asır tarihçisinin anlamakta fazlasıyla zorluk çekeceği bir yaklaşımdı.
ULUS, GEÇMİŞ, ECDAT
Tarihçiliğimiz ve toplumumuzun tarihe yaklaşımı, modernlik sonrası tarih algısından bilhassa da milliyetçi yorumdan derin biçimde etkilendi. Milliyetçi tarihçilik "ulus"un parlak, mükemmel ve sorunsuz tarihini yaratarak onu kutsadı.
Neolitik çağdan 1930'lara kesintisiz biçimde uzanan bu tarihin Osmanlı'yı eleştirebilmesi de ancak "Osmanlı sultanlarının Türkleri sömürdükleri" benzeri bir tezle mümkün kılınmıştı. Yoksa "ulus"un tarihi "mükemmel"di, onun geçmişinde utanılacak bir gelişme yaşanmış olması mümkün değildi.
Osmanlı geçmişi ise ulus tarihinin karanlık bir paranteziydi. Osmanlı tarihinin 1938 ve bilhassa 1950 sonrasında yeniden parlak geçmişle eklemleştirilmesi "karanlık parantez" sorununu çözdü. "Osmanlı" geçmişinin de bir parçası olduğu "ulus"un bu yeni tarihinin tek farkı neolitik çağda "dünya medeniyetini kuran" proto Türklerin bir kenara bırakılması, başlangıcın Selçuklulara çekilmesiydi. Onun dışında tarihin "mükemmelliği" konusunda yaklaşım farklılığı söz konusu değildi. Artık "karanlık" bir parantez de kalmamıştı; ulusun tarihi "mükemmel"di.
Söz konusu yaklaşım tarihin tartışılmasını zorlaştırdığı kadar onun bir "söylem" değil doğa bilimlerini andıran bir "gerçeklik arkeolojisi" olduğu inancının da kökleşmesine yol açmıştır. Bu ise tarihle ilişkimizi fazlasıyla sorunlu hale getirmekle kalmayarak "ulusumuzun günümüzü doğuran tarihinin mükemmelliğinin" tartışılmasını neredeyse imkânsız kılmıştır.
Lineer bir çizgide ilerleyen monolitik bir "ulus" ve tarihin amacına ulaşmasını sağlayan kusursuz atalar (ecdat) kavramsallaştırmaları tarihsel olaylar üzerine özgür tartışma yapılmasını fazlasıyla zorlaştırmıştır. Tarihe "gerçeklik arkeolojisi" olarak yaklaşanların böylesi bir "tartışılmaz tarihsel gerçeklik" yaratmalarını mümkün kılan ise onun bir "inşa faaliyeti" olması olmuştur.
Burada ilginç olan günümüz için "monolitik" bir ulusun varolmadığını, "mükemmellik"in mümkün olmadığını kabul eden pek çok bireyin "tarihte bunun gerçekleşmiş olduğunu" düşünmeleridir. Bu kimseler buna "gerçekliğin ortaya çıkarılması" ile değil tarihin "inşa edilmesi" neticesinde ulaşıldığını görememektedirler.
Günümüzde "monolitik bir ulus"un varolmaması gibi, böylesi bir "Osmanlı" ya da "Selçuklu" da varolmamıştır. Bunun da ötesinde bu geçmişleri farklı biçimlerde inşa etmek mümkündür. Bu açıdan ele alındığında "tarih" değil "tarihler" vardır ve bunlar farklı dönemlerde ya da farklı gruplar tarafından değişik biçimlerde inşa edilirler.
Yukarıda zikrettiğimiz düşünürlerin de vurguladıkları gibi, tarih, son tahlilde, bir "söylem"dir. Onun, bir özne olarak "ulus"u yaratma ve günümüzü doğurma gibi "amaçlar"ı da olmamıştır. Bu nedenle "monolitik ulus"un "mükemmel geçmişini" inşa ederek onu kutsamak ve "gerçeklik" olarak herkese kabul ettirmeye çalışmak yerine, tarihi kutsallık zırhından çıkararak tartışmaya açmak gereklidir.
Bu açıdan değerlendirildiğinde "1915 Olaylarına İlişkin Mesaj"ın önemi bunu yaparak tarihin özgürleştirilmesini savunmasından kaynaklanmaktadır.
"1915 Olaylarına İlişkin Mesaj" tarihi kutsallık zırhından çıkararak tartışmaya açmakta ve onun özgürleştirilmesini talep etmektedir. Bu yeni tarih algısı tarihi tarihselleştirebilmemizi mümkün kılabilir
.
Olağanüstüyü olağanla aşmak
12.05.2014 - Bu Yazı 1071 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Sonu gelmeyen bir "olağanüstü koşullar" sarmalında yaşayan Türkiye'nin bunların ne denli "olağanüstü" olduğunu tartışması ve onları "olağan ile aşmaya" çalışması gerekmektedir
Osmanlı ve Cumhuriyet tecrübeleri siyasetimizin ender ve kısa "ara"lar dışında sonlanmayan bir OHAL sürecinde yapıldığını ortaya koymaktadır. Diğer bir ifadeyle siyasetimiz "olağanüstü şartlar" gerekçesiyle koymuş olduğu "idealler"in oldukça uzağında kalmayı "olağanlaştırmış"tır.
Bu süreçte "olağanüstü" koşulların aşılması sonrasında yeniden "ideal"in hedefleneceği vurgulanmışsa da sürekli biçimde kendini üreten "olaşanüstü şartlar" buna imkân tanımamıştır. Bu açıdan değerlendirildiğinde "olağanüstü şartlar"ın demokrasimizin düşük bir ligde yer almasını meşrulaştırmak için "kendimize özgü koşullar"a benzer bir gerekçe, bazen de onun bir türevi olarak kullanıldığını söylemek yanlış olmaz.
Asırlık olağanüstü durum
Burada pek çok benzer konuda olduğu gibi, kişiselleştirme ve özgün olayları genelleştirmeden kaçınarak "olağanüstülüğün neden olağanlaştığı"nı sorgulamak gerekmektedir. Bir toplum böylesi geniş bir zaman dilimine yayılan bir dönemi "olağanüstü" koşullar altında geçirmişse bunların "olağanüstülüğü"nden bahsetmek zorlaşır. Dolayısıyla kendisini sürekli biçimde yeniden üreten bu "olağanüstülük"ün yapısal olduğunu belirtmek gereklidir.
İlginçtir ki siyaset "olağanüstülük"ü idealleştirmemiş ve zorlu koşulların doğurduğu ortam düzelir düzelmez "olağan"a dönüleceğini vaat etmiş, ancak farklı biçimlerde kendini yeniden üreten "yeni olağanüstü şartlar" bunu imkânsız kılmıştır.
Sadece Tanzimat sonrası ele alınsa (bu 1839 öncesi siyasetinin farklı karakter taşıdığı anlamına gelmez. Örneğin II. Mahmud dönemi "olağanüstü koşullar" vurgusuyla siyaset yapımı açısından örnek dönemlerden birisini oluşturur) birbirini izleyen farklı "olağanüstülük"lerden oluşan bir "tarih"in yazılabilmesi mümkündür.
Tanzimat ricâli "ideal" düzene geçilememesinin temel nedenini savaş, yapıcı olmayan muhalefet ve modernliğe direnme benzeri nedenler olduğunu ileri sürüyor, bunların aşılması sonrasında "olağan"lığın hükûmran olacağını savunuyordu.
Ancak "olağan"a ulaşmak ne bu dönemde, ne kısa süreli anayasal düzende ve ne de II. Abdülhamid rejimi altında mümkün olabildi. Her dönemin "olağanüstü koşulları" farklıydı. Bunlar "ideal" ve "olağan"a ulaşılmasını imkânsız kılıyor, bu hedef "onların aşılması" sonrasına bırakılıyordu. Doğal olarak bu "aşma gayreti"nin maliyeti ideal, ilke ve özgürlüklerden verilen tavizler oluyordu.
Bu ilke, ideal ve özgürlükleri yeniden hayata geçirme amacıyla gerçekleştirilen "İnkılâb-ı Azîm" sonrasında da "hürriyet"i "ilân" eden İttihad ve Terakki de "olağanüstü koşullar" nedeniyle bunları uzun vâdeye ertelemiştir.
Osmanlı mirâsı üzerine kurulan ulus-devlet de "olağanüstü koşullar" geleneğini sahiplenmiştir. Erken Cumhuriyet'in "olağanüstü olağanüstülüğü," ilerleyen yıllar, bilhassa da 1950 sonrasında "olağan olağanüstülük"e evrilecektir. Gerçekte ise Cumhuriyet tarihi birbirini izleyen, "aşılmaları sonrasında olağan"a dönülecek "olağanüstülük"lerden oluşmaktadır.
Bu "olağanüstü koşulların" "olağanüstülüğü" kadar "onlara olağanüstü tedbirlerle cevap verilmesinin gerekliliği" de fazlasıyla tartışmalıdır. Örneğin, Edirne buhranına verilecek en iyi cevabın Bâb-ı Âlî baskını, Mahmud Şevket Paşa suikasti sonrasında alınabilecek en anlamlı tedbirin İttihad ve Terakki diktası olduğunu söyleyebilmek kolay değildir. Benzer şekilde 1925'te karşılaşılan sorunların Takrir-i Sükûn dışında önlemlerle göğüslenemeyeceği de kolaylıkla savunulamaz. Günümüze ulaşan uzun "olağanüstülük tarihi"mizde çok sayıda benzer örnek bulmak mümkündür.
Nasıl aşılabilir?
Söz konusu süreçte kırmayı başaramadığımız "baskıcı iktidarkomplocu muhalefet" sarmalının söz konusu "olağanüstü"lüğün oluşumunda önemli rol oynadığı reddedilemez. Ancak farklı dönemlerde değişik nedenlere dayandırılan sorun yapısal nitelik taşımaktadır.
Burada önemli olan "olağanüstü koşullar"dan kurtularak "olağan" ve "ideal"e ulaşmanın yegâne yolunun "olağanüstü" önlemler olduğunun düşünülmesidir. Ancak siyasetin asırlara ulaşan bir zaman diliminde OHAL koşullarında sürdürülmesi ve değişik "olağanüstü" koşullardan zecrî tedbirlerle "kurtulunması" "ideal"e yaklaşabilmeyi mümkün kılamamıştır.
Beklenenin tersine "olağanüstü koşulları" olağanüstü tedbirlerle bertaraf etme çabaları umulan sonuçları vermemiş, aksine söz konusu şartların daha da ağırlaşmasına yol açmış, bunların da ötesinde hasar gören ilke ve özgürlüklerin tamir edilmesi zaman almıştır.
Daha da ilginci asırlar süren OHAL siyaseti sürecindeki "olağan ara dönemler"in "olağanüstü"lük atfedilen sorunlara en anlamlı çözümlerin önerildiği zaman aralıkları olmalarıdır. Örneğin savaşlardan ayrılıkçı isyanlara, bağımsızlık ilân eden toprak parçalarından ordular arası çatışmalara ulaşan bir yelpazeye yayılan gelişmelerin doğurduğu ortama karşın, "olağan" bir ara dönem olan 1908-12 arasındaki yıllar sorunların daha anlamlı biçimde ele alınabildiği bir zaman aralığı olmuştur. Buna karşılık, İttihad ve Terakki'nin Bâb-ı Âlî baskını sonrasında kurduğu fiilî tek parti diktatörlüğünün benzer sorunlara daha anlamlı cevaplar verdiğini söyleyebilmek mümkün değildir.
Benzer şekilde siyasetin "olağanüstülüğünden" ciddî tavizler verildiği 1950-54 döneminde Türkiye, sorunlarını Takrir-i Sükûn ve İstiklâl Mahkemeleri gölgesinde gerçekleştirdiğinden çok daha anlamlı biçimde tartışabilme imkânı bulmuştur.
Bu açıdan bakıldığında olağan ara rejim aralıkları, "olağanüstü koşullar çölünde" toplumun nefes almasını sağlayan vahâlar olmuşlardır. Buna karşılık, toplum kısa nefes araları dışında "olağanüstü koşulların," "olağanüstü tedbirlerle" aşılmaya çalışıldığı bir siyaset anlayışı ile yönetilmiştir.
Gözden kaçırılan, aşılan her "olağanüstülüğün" yerini farklı karakterdeki bir diğerinin almasıdır. Bunun temel nedenleri olarak ise "demokrasi kültürünün yerleşmemesi," "otoriter siyaset geleneği," "muhalefetin yıkıcı karakter taşıması" benzeri yapısal belirleyiciler ileri sürülmektedir.
Bu sorunların toplumumuz siyasetinin kronikleşmiş problemleri olduğu doğrudur. Ancak burada bizzat siyasetin "olağanüstü koşulları olağanüstü tedbirlerle aşma aracı" olarak kavramsallaştırılmasının belirleyici rol oynadığının altı çizilmelidir.
Olağan denense
İki yüzyılı aşkın bir süredir savaşılan "olağanüstülük"lerin önemli bir bölümü gerçekte her toplumun karşılaştığı sorunlar olup, bunlar siyasetin yapısal özelliği nedeniyle olağanüstüleştirilmişlerdir. Bu ise ilke ve özgürlükler alanlarında önemli hasar yapmakla kalmamış, "olağan siyaset"i istisnâ haline sokmuştur.
Türkiye'nin asırlar süren "olağanüstü şartlar" sarmalından çıkabilmesinin en anlamlı yolu, şimdiye kadar denemediği bir yol olan "olağanüstünün ne denli olağanüstü olduğunu tartışmak" ve bunun neticesine bakmaksızın onu "olağan ile aşmaya" çalışmaktır..
.
Hangi siyasal doğruluk?
18.05.2014 - Bu Yazı 1042 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye Batı'daki siyasal doğruluk tartışmasının dışında kalmış, ama "parti çizgisinin doğruluğu" anlamında bir uygulamaya sahne olmuştur.
Türkiye seçkinlerinin bir bölümü toplumlarını "Batı"nın "ayrılmaz" parçası ve bulunulan coğrafyadaki "temsilcisi" olarak görmektedir. Buna karşılık aidiyet iddiasında bulunulan dünyanın temel entelektüel tartışmalarından bâzılarının Türkiye yarattığı etki son derece sınırlı olmaktadır. Bunların en önemlilerinden birisinin siyasal doğruluk (political correctness) olduğu şüphesizdir.
"Siyasal doğruluk" olarak adlandırılan yaklaşım Batı'da bilhassa ABD benzeri çok kültürlü yapılarda dilden siyasete, hukuktan akademik tartışmaya ulaşan bir alanda önemli değişimlere yol açmıştır.
Dilde pek çok kelime argo dışında kullanımdan kalkmış, onların yerine daha saygılı ya da önyargı ifade etmeyen sözcükler üretilmiş, bâzı kavramlar için bu işlem bir kaç kez tekrarlanmıştır. Örneğin, "farklı seks tercihleri olan" benzeri ifadeler kullanıma sokulmuş; negro (zenci) sözcüğü sırasıyla colored (beyazdan başka deri rengine sahip anlamında renkli), black (siyah) ve African-American (Afrika asıllı Amerikalı) kelimeleriyle ikame edilmiştir.
Bunun neticesinde siyasette belirli konulara önyargılardan daha fazla arınarak yaklaşılması mümkün olmuş, üniversitelerde pek çok kavramın kullanımı üzerine adı konulmayan bir yasak getirilmiş, daha da önemlisi hukuk,"eşitlik ve farklılığı" koruyacak yasal önlemler almıştır.
Batı dünyasında bu anlamıyla güç kazanan siyasal doğruluk temelde toplumsal ilişkilerin nasıl yürütülmesi gerekliliği üzerine geliştirilen idealist varsayımlara dayanmaktadır. Ona karşı itirazları dile getirenler ise "siyasal doğruluk"un bir çeşit "sansür" işlevini gördüğünü savunmaktadırlar. Örneğin konu üzerine kapsamlı bir eser kaleme alan Diane Ravitch, üniversiteler ve diğer eğitim kurumlarında "önyargıları engelleme," ve "farklılılara saygıyı sağlama" amacıyla oluşturulan kurulların, uygulamada yasakçılığa yöneldiğini savunmaktadır.
Ravitch'in çalışmasında verdiği örnekler gerçekten bu alanda ölçünün kaçırılabildiğini ortaya koymaktadır. Ezop (Aisopos)'un "Tilki ile Karga" hikâyesinde şaşkın karganın dişi, akıllı tilkinin ise erkek olması nedeniyle "cinsiyet ayrımı" yapıldığının ileri sürülerek bu parçanın eğitimde kullanılmamasının istenilmesi verilen ilginç misâllerden birisidir.
Ravitch'in de işaret ettiği gibi "siyasal doğruluk"un en önemli sorunu, katı değerlendirme yapıldığında neredeyse yirminci yüzyılın son çeyreğinden evvel kaleme alınan her kitap ve sanat eserinin "kültürel farklılık hassasiyetlerine uymamak" ve "önyargı" taşımakla suçlanabilecek olmasıdır.
Bunun misâlleri de oldukça fazladır. Örneğin 2007'de Georges Prosper Remi'nin Tenten Kongo'da (1931) resimli kitabı hakkında "yerli halka mensup kimseleri maymuna benzer şekilde resmederek ve onları anlamsız ifadeleri dile getiren insanlar olarak sunarak ırkçılık yaptığı" gerekçesiyle yapılan bir şikâyeti ele alan Britanya Irk Eşitliği Komisyonu kitabın satışına sınırlama getirme kararı almıştır.
Bunun yanı sıra bâzı Batı toplumlarında Hıristiyan kurumlar ve dindarlar "farklılığa saygı" amacıyla çoğunluk inancına yapılan atıfların engellenmesine, örneğin Noel (Christmas) teriminin yerine "holiday" sözcüğünün geçirilmesine itiraz etmektedir. Bu gruplara göre "siyasal doğruluk" uygulamada çok kültürlük ve farklılığa saygı gerekçesiyle çoğunluğun değerlerini sansür etme işlevi görmektedir.
Bu itirazlarda haklılık payı olduğu, siyasal doğruluğun aşırı yorumlarla bir çeşit sansür işlevi görebildiği, bunun da ifade özgürlüğü açısından sorunlar yarattığı doğrudur. Ancak uygulamada genellikle anakronik yaklaşımlar ve değişik baskı gruplarının aşırılıkları nedeniyle doğan sorunlar, onun temelde yanlış olduğu anlamına gelmemektedir. Dil, eğitim ve hukukun "daha eşitlikçi ve değişik eğilimlere hürmet gösteren toplum yaratma" idealine yardımcı olması, son tahlilde, demokratikleşmeye de hizmet etmektedir ve günümüz toplumları bu alanda gösterilen gayretler sayesinde farklılığa daha saygılı yapılar haline gelmişlerdir.
Farklı "siyasal doğruluk"
Buraya kadar tartıştığımız anlamıyla "siyasal doğruluk"un Türkiye'deki etkisi oldukça sınırlı olmuş, "Roman" benzeri kelimelerin eski kullanımları ikame etmesinden ibaret kalmıştır. Siyasal doğruluk anlamlı bir yasal zemine de kavuşturulmamıştır.
Nefret suçlarının pervasızca işlendiği, "Ermeni" kelimesinin bireyleri aşağılamak amacıyla kullanıldığı, rakibine "fu... nigger" şeklinde bağıran futbolcunun millî takım kaptanlığını sürdürdüğü bir toplumda bunun fazla şaşırtıcı olmadığı ortadadır. Ama bu toplumumuzda farklı bir "siyasal doğruluk"un yaşanmadığı anlamına gelmemektedir.
Siyasal doğruluk üzerine çalışan akademisyenler onun en güzel örneği Mao'nun Küçük Kırmızı Kitap (Seçme Sözler) derlemesinde sunulan bir diğer türü olduğunu da vurgulamaktadırlar. Mao ve Çin Komünist Partisi'nin vurguladığı türde "siyaseten doğru parti çizgisi" gerçekte yirminci yüzyılın tüm otoriter/ totaliter yapılanmaları tarafından üretilmiştir.
Türkiye deneyiminde de otoriterliğin göreceli düşük seviyesine karşın bir "siyasal doğruluk çizgisi"nin oluştuğu şüphesizdir. Bu ise Batı'da bilhassa çok kültürlü yapılarda görülen türden, eşitlik ve farklılığa saygı benzeri idealist amaçlara sahip bir siyasal doğruluk değil, yasakçı bir "parti çizgisi" olmuştur.
Bu çerçevede dil genellikle sakıncalı kavramların başına "sözde" ifadesini ekleyerek siyasal doğruluk çizgisini tayin etmiş, akademi böylesi bir siyasal doğruluğun yeni nesiller tarafından içselleştirmesinin aracı haline gelmiş, hukuk ise zikredilen çizgiyi terketmenin yasal müeyyidelerini belirlemiştir.
Parti çizgisi aşınırken
Hukuk sistemimizde hâlâ bu tür bir siyasal doğruluğu koruma altına alan düzenlemeler bulunmasına, değişik alanlarda "sözde" kelimesinin kullanımının sürmesine karşılık Türkiye'de "parti çizgisi" anlamındaki yasakçı "siyasal doğruluk" son dönemlerde aşınmıştır.
Bu olumlu gelişmeye karşılık benzer pek çok toplumda yaşanmış bir tehlikenin kapıyı çalmakta olduğu gözden kaçırılmamalıdır. Bu ise "yeni bir parti çizgisi"nin oluşması ve "siyasal doğruluk"un farklı bir yasakçılık programına dönüşerek sürdürülmesidir.
Böylesi bir dönüşümün Türkiye'nin demokratikleşme çabasına da önemli bir darbe vuracağı ortadadır. Bunun önlenmesine gayret edilirken, siyasal doğruluğu "marjinal grupların sansürcü taleplerine" indirgemekten kaçınmak gerekmektedir. Bu çerçevede Batı toplumlarında yaşanan "siyasal doğruluk" tartışması hata ve sevaplarıyla değerlendirilmelidir.
Bu yapıldığında, yaşanan tecrübelerin ortaya koyduğu aşırılıklar ve anakronik değerlendirmelerden sakınmak kaydıyla "eşitlik ve farklılıklara saygı"ya destek olunmasının, onun yasal altyapısının hazırlanmasının anlamsız olmadığı görülecektir.
.
Yukarıdan aşağıya siyaset ve reform tuzağı
25.05.2014 - Bu Yazı 906 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye geçmişte değişik örneklerini yaşadığı "yukarıdan aşağıya siyaset ve reform tuzağı"na yönelme emareleri göstermeye başlamıştır
Son günlerin popüler tartışmalarından birisi de Türkiye'nin uzun süreli hızlı ekonomik gelişme sonrasında "orta gelir tuzağı"na saplanması ihtimalidir.
Böylesi bir gelişme şüphesiz ülkenin tüm dinamiklerini etkileyecektir.
Dolayısıyla konu detaylı tartışmayı fazlasıyla haketmektedir. Toplumu yakından etkileyebilecek benzer bir gelişme "yukarıdan aşağıya siyaset ve reform tuzağı"na saplanılmasıdır.
Ancak bu konunun gerekli ilgiyi gördüğü söylenemez.
Tuzağa kim düşüyor?
Bir asrı aşkın çoğulculuk ve temsil tecrübemiz siyasetimizin ilginç bir özelliğini ortaya koymaktadır.
Aşağıdan yukarıya daha fazla özgürlük, katılım ve kapsamlı dönüşüm taleplerinin iktidara getirdiği yapılanmalar bir süre hızlı demokratikleşme sağlamakta, daha sonra ise "yukarıdan aşağıya siyaset" tuzağına düşerek topluma sınıf atlatma konusunda başarısızlığa düşmektedir.
Daha da önemlisi bunun bir kısır döngüye dönüşerek kendini yeniden üretmesi ve Türkiye'yi demokrasi alanında üst ligde yer almaktan mahrum etmesidir.
Bu "tuzak" konusunda değerlendirmeler yapmadan önce bunun aşağıdan yukarıya gelişen hareketleri sahiplenen yapıların karşılaştıkları bir sorun olduğunu belirtmek gerekir. Örneğin, Klemens von Metternich mukallidi Tanzimat ricâlinin bürokratik diktatörlüğü, II. Abdülhamid rejimi ve Erken Cumhuriyet tek particiliği "aşağıdan yukarıya" talepler neticesinde doğmuş olmamaları nedeniyle böylesi bir tuzakla karşılaşmamıştır.
Bu hareketler demokratikleşme, kapsamlı katılım ve etkili temsile karşı çıkmakla kalmayarak, onları "reformların" ya da Erken Cumhuriyet jargonuyla "devrimlerin" önünü kesecek gelişmeler olarak görmüşler, "yukarıdan aşağıya reform"u ise "siyaset" olarak kavramsallaştırmışlardır.
Böylesi "siyaset" yaklaşımı düşünsel arka planını geleneksel Osmanlı "siyaset" kavramsallaştırmasından "menfaat-i âmme" yorumuna, Gustave Le Bon seçkinciliğinden "Aydınlanma" kuramına ulaşan tezlere dayandırmıştır.
Ama burada önemli olan bu tür siyasetin "demokrasi" kaygısının bulunmamasıdır.
Steven Williams'ın 1906-15 yılları arasında Rus Çarlığı'nda girişilen reform girişimlerini inceleyen çalışmasının da ortaya koyduğu gibi "liberal olmayan rejimlerin liberal reformlar" ile katedebilecekleri yol bir hayli sınırlıdır. Osmanlı/ Türk örneğinde de yukarıdan aşağıya siyasetin "reform" çabaları bu nedenle güdük kalmıştır.
Kısır döngü
Bu açıdan değerlendirildiğinde yakın tarihimizde "yukarıdan aşağı siyaset"e tepki olarak iktidara gelen ancak daha sonra buna yönelen üç temel yapılanma olduğu belirtilebilir. Bunlar İttihad ve Terakki Cemiyeti, Demokrat Parti ve Anavatan Partisidir.
"İnkılâb-ı Azîm" sonrasında aşağıdan yukarıya iletilen güçlü değişim taleplerini kısa bir süre için sahiplenen İttihad ve Terakki Cemiyeti, Cumhuriyet tarihinin ilk serbest seçimlerini kazanan, sessiz bir devrimin iktidara getirdiği Demokrat Parti ve 12 Eylül rejiminin "anayasal toplum mühendisliği" projesine duyulan toplumsal tepkiyi ete kemiğe büründüren Anavatan Partisi kısa sürede önemli demokratikleşme girişimlerini başarmalarına karşılık ilerleyen süreçte "yukarıdan aşağıya siyaset ve reform" tuzağına düşmüş ve bundan çıkamamışlardır.
1908-1909, 1950-1955 ve 1983-1987 dönemlerinde yaşanan hızlı demokratikleşme süreçleri sonrasında yönetimlerin "biz nerede reform yapılacağını biliyoruz" yaklaşımını benimseyerek "yukarıdan aşağı siyaset"e yönelmeleri yavaşlama, durgunluk hattâ gerilemeye neden olmuştur.
Tuzağın nedenleri
Yukarıdan aşağıya siyaset tuzağına düşüşün en önemli nedeni "liberal olmayan rejimlerin liberal reformlar yapmayı" fazlasıyla zorlaştırmasıdır.
Türkiye kuruluşundan itibaren "ideal"i liberal demokrasi olan bir rejime sahip olmamıştır.
Günümüzde de rejimini 1982 Anayasası benzeri bir temel yasa şekillenmektedir.
Bu doğal olarak "aşağıdan yukarıya siyaset" ile seçim dışı kanalları da içeren kapsamlı katılımı güçleştirmektedir.
İkinci temel sorun "aşağıdan yukarıya" yöneltilen talepleri sahiplenen yapılanmaların "aşağı" ile ilişkisinin zayıflığıdır. İttihad ve Terakki'nin düşük rütbeli zabitân ve orta kademe bürokratlardan oluşan kadrosu eski rejimin yerleşik vüzerâ ve müşirân kliğine duyduğu tepkiye karşın gerçekte onlarla aynı sınıfa mensup kimselerden oluşuyordu. Benzer şekilde Demokrat Parti liderleri de uzun süre Tek Parti rejimi içinde değişik roller ifa etmiş bireylerdi. Anavatan Partisi için de benzer yorumlarda bulunmak mümkündür.
Önemli olan nokta bu yapılanmaların üyelerinin "milletin hislerine tercüman olma, onun taleplerine cevap verme" yolundaki samimî arzularına karşılık, kendilerini, son tahlilde, "devlet"in çıkarlarını korumakla mükellef bireyler olarak görmeleridir.
Yukarıdan aşağıya siyasete yönelinmesine neden olan üçüncü önemli husus söz konusu yapılanmalarda Michels'in oligarşinin tunç yasası olarak adlandırdığı süreç sonrasında profesyonelleşen ve uzun süre aynı makamlarda kalan görevlilerin örgüt içi iktidarı ele geçirmesidir. Bu ise toplumdan kopuk "yukarıdan aşağıya" siyaset yaklaşımına ivme kazandırmaktadır.
Siyasetin yön değiştirmesinde rol oynayan dördüncü etken ise "aşağı"nın toplumsal patlamalarla dile getirdiği taleplerden sonra "yukarı" ile iletişimi sürdürecek kanallara sahip olmamasıdır. 1908, 1950 ve 1983 sonrasında bu iletişim onu sağlayacak güçlü kanalların olmaması nedeniyle zayıflamıştır.
Yeni bir tuzak mı?
Türkiye 2002 sonrasında gerçekleştirdiği hızlı demokratikleşme sonrasında önemli yol katetmesine karşılık, kendisini liberal demokrasiler sınıflamasına sokacak sıçramayı yapamamıştır.
Bu dönemde yakın tarihimizin en önemli reformlarının gerçekleştirilmesine karşılık ivme gerilemiştir. Bunun da ötesinde önceki örneklerde olduğu gibi siyasetin ve dönüşümlerin "yukarıdan aşağıya" yapılması aşamasına geçilme eğilimleri görülmeye başlanmıştır.
Halbuki Türkiye bu dönemde, rejimin niteliğine karşılık, "yukarıdan aşağıya siyaset ve reform" tuzağına düşülmesini önleyecek en olumlu koşullara sahip olmuştur. Son dönem tarihimizin kendisini "devlet"le en az özdeşleştiren yapılanması iktidara gelmiştir. Bu yapılanma, örgüt içinde oligarşinin tunç yasasının işlemesini önleyecek tedbirler almaya çalışmış, Türkiye'nin geçmişte sahip olmadığı güçlü sivil toplum ağı da toplumsal talepleri merkeze iletecek gelişmiş kanallar sunmuştur.
Bu olumlu koşullara karşılık rejimin liberal olmayan karakteri, "devlet" ile özdeşleşme eğilimlerinin artışı, liderlik demokrasisinin güçlenmesi, aşağıdan gelen talepleri ileten kanallarla iletişimin zayıflaması Türkiye'yi yeni bir "yukarıdan aşağıya siyaset ve reform" tuzağının kıyısına getirmiştir.
Geçmiş tecrübelerimiz bundan sakınmanın zorunlu olduğunu ortaya koymaktadır.
.
Kemalist Aysun dindar mı?
02.06.2014 - Bu Yazı 1325 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
"Kemalist Aysun" lâkabıyla mesajlar yazan bir Twitter kullanıcısının "Bundan böyle madenlerde türbanlılar çalışsın. Hem baret takmalarına da gerek yok. Bir göçük olduğunda hepsinden kurtuluruz. Toptan temizlik" ifadesi değişik yorumlara neden oldu.
Doğal olarak bu mesaj üzerinden "Kemalizm" üzerine genellemeler yapmak anlamlı değildir. Monolitik bir "Kemalizm" değil farklı "Kemalizm"ler olduğu gerçeğinin ışığı altında böylesi genellemelerin ne denli sorunlu olduğu ortadadır.
Buna karşılık Kemalist Aysun'un Twitter mesajının "Kemalist" akımlardan birisinin yaklaşımını oldukça iyi özetlediği de gözardı edilmemelidir.
Kemalist kamp içindeki temsilinin azalmasına karşılık belirli bir tabanı koruyan bu akım, bir "din" olarak kavramsallaştırdığı, "ahlâkî üstünlük" atfettiği "Kemalizm"i püriten bir yorumla kavramsallaştırarak "her türlü kötülükten temizlenmiş bir ideal toplum" yaratmayı hedeflemektedir.
Kemalizm ve kutsallık
Kemalizm, ortaya çıktığı 1930'lu yıllardan beri, temelde siyasal bir programdan ziyade "din" olarak kavramsallaştırılmıştır. Kemalizmin güçlü seküler ve materyalist vurguları onun "kutsallık iddiasıyla ortaya çıkan" bir hareket karakteri taşıdığı ve son tahlilde inananları nezdinde bir "din" olduğu gerçeğini değiştirmemektedir.
Bu açıdan bakıldığında 1945'e kadar Türk Dil Kurumu sözlüklerinde "din"in mecazî anlamda kullanımına örnek olarak "Kemalizm Türk'ün dinidir" cümlesinin verilmesinin, Atatürk için "Ulu," "Yüce," "Yaratıcı" benzeri dinî karşılıkları da bulunan sıfatlar kullanımının tesadüfî olmadığını belirtmek gerekir. Eşya ve mekân kutsallaştırmalarından, tepelere düşen gölgelerde mucize aramaya varan değişik âyin tiplerine ulaşan bir yelpazedeki uygulamalar da dinselliği yeniden üretme amacıyla kullanılmıştır.
Bu, Kemalizmin temel kuramından farklılaşabilen siyasal bir praxis üretmediği anlamına gelmez; ama onun dinî yönü tamamen gözardı edilerek "sadece" siyasal boyutuyla değerlendirilmesi mümkün değildir.
Kemalizm bir "din" olarak değerlendirilirken onun "püriten" karakteri vurgulanmalıdır. O sadece kaynağını Durkheim'dan alan bir yaklaşımla "millî semboller" aracılığıyla "devlet kültü" yaratarak kutsallığı sahiplenmek istememiş, buna ilâveten kutsal alanı "arındırma"yı da hedeflemiştir.
Dolayısıyla "Kemalizm" ideal tiplere uygun tek tip vatandaşlara yeni bir "kutsal" sunmakla kalmamış buna uymayan, bu kutsallığı "bozduğu" düşünülen her türlü görünümü "silmeye," onları dönüştürerek toplumu "arındırmaya" çalışmıştır. Kemalizmin bâzı yorumlarının son derece güçlü "yasakçı" vurgular içermesinin nedeni de budur.
Bu bağlamda değerlendirildiğinde "türbanlıların toptan temizlenmesi" ifadesi, basit bir nefret söylemi olmanın ötesinde "arındırmayı" hedefleyen, "kutsal" üzerinde tekel yaratmak isteyen ve püriten vurguları son derece güçlü bir arzuyu dile getirmektedir.
Burada amaçlanan "etnik temizlik" örneklerinde görülene benzer bir "ayıklama" değil yeni kutsallık ile çeliştiği varsayılan "eski, bâtıl inanç"ları tathire yönelik bir "arındırma"dır.
Ayıklama değil arındırma
Kemalizmin oldukça popüler bir yorumunun püriten vurguları güçlü bir dindarlığı dile getirmesinin toplumda çatışmacı kültürün güçlenmesine önemli katkıda bulunduğu ortadadır. Bunun da ötesinde bu karakter Türkiye'de sekülarizmdindarlık mücadelesinin de bir "dinler savaşı"na evrilmesine neden olmuştur. Bu açıdan bakıldığında gerçek anlamda laikleşme en büyük darbeyi püriten Kemalizm yaklaşımına vuracaktır.
Kemalizmin püriten yorumunu içselleştirmiş bireylerin "din" kavramsallaştırmasına şiddetle karşı çıkacakları, onun dogmatik karakterini "bilimsellik" ve "sekülerlik" iddiasıyla reddedecekleri ortadadır.
Buna karşılık, Kemalist Aysun benzeri inanç sahipleri, çoğunlukla farkında olmadan, oldukça dogmatik bir püritanizmi sahiplenmektedirler. Bu ise onları "arındırmayı," "dinlerinin yüksek değerleri" uğruna meşrulaştırmaya götürmektedir.
Böyle yaklaşıldığında "türbanlılar"a yönelik "toptan temizlik" arzusu basit bir nefret ifadesi olmanın oldukça ötesinde, en anlamsız davranışları bile meşrulaştırabilecek bir "inanç"a sarsılmaz bağlılığı dile getirmektedir.
Kemalist Aysun, kendisine yöneltilecek "insanların canına kıyılması anlamlı bir davranış mıdır" sorusuna muhtemelen olumsuz cevap verecektir. Ancak kendisi, püriten Kemalizm yorumuna gönülden iman eden bir kişi olarak, büyük bir ihtimalle, sayıları milyonlarla ifade edilebilecek bir kitlenin ortadan kaldırılmasının, "toplumu arındıracağı" gerekçesiyle, meşru ve "yararlı" olduğunu düşünmekten geri kalmayacaktır. Kemalist Aysun için önemli olan söz konusu "temizlik"in dinî bir "arındırma"yı beraberinde getirmesidir.
Bu yaklaşımın toplumsal barış ve demokrasi açısından ne denli sorunlu olduğu ortadadır. 1930'lardaki Sağ Kemalizm ve Sol Kemalizm yorumlarından itibaren ortaya çıkan tüm Kemalist yaklaşımlar çatışmacı, yasakçı ve demokrasi karşıtı karakter taşımıştır. Kutsal alan üzerinde tekel oluşturmak isteyen bu yorumların hepsinde de "dinî" motifler varolmuştur. Ama püriten Kemalizm yorumu şüphesiz en çatışmacı yaklaşımı dile getirmektedir.
Bu yorum benzer dinî hareketlerde olduğu gibi "temel kaynaklara dönüş" ile onların en ufak taviz verilmeden, gerekirse "toptan temizlik" yapılarak, uygulanmasını, toplumun bu şekilde "arındırılmasını" savunmaktadır. Kemalist Aysun'un kendisine itiraz edenlere verdiği "Siz Atamın ne yapmak istediğini asla anlayamayacaksınız" cevabı da bu çerçevede değerlendirilmelidir.
Kemalizm ve laiklik
Kemalizmin dinî karakterini tamamen kaybetmesi, bütünüyle siyasallaşması mümkün değildir. Ahlâkî üstünlük temelli kutsallığa dayanan Kemalizmin bundan vazgeçmesi, diğer kutsallıklarla çatışmaması son derece zordur. Ancak, Jean- Paul Willaime'ın ifadesiyle "laikliğin laikleştiği" günümüz dünyasında, Kemalizmin diğer kutsallıklarla "saygı ve beraber yaşama" temeline dayanan bir ilişki geliştirebilmesi mümkündür, ki son yıllarda buna yönelik gelişmeler hız kazanmıştır.
Bu genel eğilime karşılık Kemalizmin doğasında varolan püriten karakteri köktendinci yorumlarla güçlendiren bir kitle buna sıkı sıkıya sarılmakta, dinî vurguları azaltan, ahlâkî üstünlüğü yeterince vurgulamayan Kemalizmleri "Ata'nın ne yapmak istediğini asla anlayamayacak" heteredoks sapmalar olarak mahkûm etmektedir.
Ancak süreç içinde Kemalist Aysun ve benzerlerinin "arındırıcı," "temizleyici" püriten dindarlığının gerileyeceği, günümüzde hâlâ belirli bir tabanı olan bu tür köktendinciliğin tedricen marjinalleşeceği ortadadır. Sekülerleşmenin, kendisi adına kitlesel kıyımı dahi meşrulaştırabilen bir fanatizmi marjinalleştirecek olması şüphesiz ilginç bir ironidir
.
Bir sene sonra
09.06.2014 - Bu Yazı 1821 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Toplumu derinden etkileyen gelişmelerin soğukkanlı biçimde değerlendirilebilmesi için uzun sürelere ihtiyaç duyulmaktadır. Bir sene önce meydana gelen ve "Gezi Olayları" adıyla anılan gelişmeler dizisi de şüphesiz bu kuralın istisnâsı değildir. Bu konuda değerlendirme yapılmasını daha da güçleştiren bir husus söz konusu gelişmenin öznesinin belirlenmesi ve niteliğinin tespitindeki güçlüktür.
Çevrelenen çekirdek
Bu konuda özne belirlemesi ve nitelik tespitine gayret edilirken "Gezi Olayı"nın değişik evrelerinde farklı özneleri olduğunun gözardı edilmemesi gerekmektedir. Buna dikkat edilmeden yapılacak "monolitik" bir "Gezi" kavramsallaştırması onu anlamamızı kolaylaştırmak yerinde zorlaştıracaktır.
Özlü bir değerlendirme yapmak gerekirse genel anlamıyla "siyaset" ve modernliğin mega söylemlerinin özlemlerine cevap vermediğinden yakınan grupların başlattığı, dikey katılıma ilgisiz, "yatay katılım" talebini dile getiren bir girişimin özneleri daha sonra bu eylem içinde azınlığa düşmüşlerdir.
Yatay katılım talebiyle ortaya çıkarak "siyasete karşıtlık" zemininde, farkında olmadan "siyaset" yapan hareketlerin çekirdeklerinin kendilerini çevreleyen örgütlü siyasal katmanlar ortasında marjinalleşmesi olağandır. Bunun "Gezi"de de gerçekleşmiş olması şaşırtıcı değildir.
Genel anlamıyla "siyaset" ve onun dayandığı ekonomik yaklaşımların dünyayı yaşanması daha zor bir mekân haline getirdiğini düşünen, diğer bir ifadeyle "çevreci olduğu için kerhen siyaset yapmak zorunda kalan" örgütsüz bir çekirdek, "çevreciliği siyaset için kullanan" örgütlü katmanlarca kuşatılmış ve kendi eylemini sahiplenemez duruma düşürülmüştür.
Benzer şekilde "hayat tarzı"nı "özel yaşam" ile özdeşleştirerek onu müdahaleden korumaya çalışan, "özgürlük" talep eden örgütsüz bir "bireyci" çekirdek, "kendi hayat tarzı"nı çağdaşlık ve modernlik tekeli üzerinden topluma dayatmak isteyen Weberyen bir "statü grubu"nun "yasakçılık" istemini dile getiren "tecemmüî" örgütlü kalabalıkları arasında kaybolmuştur.
İki "Gezi"
Bunun neticesinde modernliğin mega retoriklerinin protestosu ile özel yaşamı müdahaleden koruma talebi bunlarla taban tabana zıt söylemleri sahiplenen bir eylemciliğe dönüşmüştür.
Gelişmeden yeni bir 28 Nisan çıkartmaya çalışan 1960 model "Olur mu böyle olur mu?" inkılâpçılığı, onun üzerinden Soğuk Savaş dönemi solculuğunun en büyük sorunu olan "kitleselliği" sağlamaya gayret eden "platform devrimciliği," yatay katılım taleplerini "seçim cici demokrasinin anlamsız bir aracıdır" tezinin malzemesi haline getiren seçkinci vesayetçilik , her toplumsal olaydan "1919 koşulları" devşirmeyi ümit eden ulusalcılık ve protestocu kimlik siyaseti yapılarının başını çektiği örgütlü katmanlar "Gezi çekirdeği"ni kuşatmışlardır.
Bunun neticesinde de hareketin temel "özne" ve "niteliği" değişmiş, kitlesinin, doğası gereği güçlü olmayan türdeşliği daha da azalmıştır. Böylece doğuşundakilerle benzeşmeyen talepleri farklı eylem biçimlerini ile ortaya koyan yeni bir "Gezi" hareketi şekillenmiştir.
"Gezi Olayı"nın hızlı evrim ve dönüşümü, onun siyasetin "yasakçı," "dayatmacı" ve "anakronik" unsurları tarafından el konularak araçsallaştırılması ve eylemciliğin hareketin ikinci aşamasında "istemezükçüler dayanışması" şeklini almış olması, bu alanda yapılacak monolitik bir kavramsallaştırmayı anlamsız kılmaktadır.
Hareketin birinci aşamasındaki "özne"nin de bu dönüşümü benimsemediği ortadadır. Ancak sorun, onun sesinin, hareketi gasbedenlerin yüksek perdeden sloganları arasında duyulmaz hale gelmesidir.
Ders ne olmalı?
"Gezi"yi dönüştüğü şekil üzerinden kavramsallaştırmak, toplumumuzun Soğuk Savaş solculuğu, vesayetçi eylemcilik ve ulusalcı karşıtlık konularında yaşamış olduğu tecrübeler nedeniyle daha kolaydır. Buna karşılık onun doğuşundaki hali pek çok açıdan bir "ilk"i oluşturmaktadır.
Bu nedenle de monolitik "Gezi" kavramsallaştırması genellikle hareketin evrildiği biçim üzerinden yapılmaktadır. Buna neden olan bir diğer husus da harekete el koyarak onun öznesi haline gelen unsurların "görünebilirliliği," onları somutlaştırmanın kolaylığıdır. Buna karşılık kendisini örgütlü hareketlerle özdeşleştirmeyen, bireyci vurguları son derece güçlü, "amorf" nitelikli ilk "özne"ye ulaşabilmek, onu ete kemiğe büründürebilmek fazlasıyla zordur.
Bu çerçevede gerçekleştirilen "Gezi" kavramsallaştırması hareketin doğuş nedenlerini önemsizleştirmekte, onu siyasetimizin "yasakçı" ve "dayatmacı" unsurlarının olağan komplo girişimlerinden birisine indirgemektedir.
Bu açıdan değerlendirildiğinde "Gezi"den alınacak ders "demokratik, seçimle gelen siyaseti," meşruiyet temelinden yoksun, şiddete de başvuran eylemciliğe "teslim etmeme"nin gerekliliği olmaktadır. Hareketin evrildiği nihaî şekil gözönüne alındığında bunun anlamsız olduğu söylenemez. Buna karşılık harekete verilecek tepkinin bununla sınırlanması fazlasıyla hatalı olur.
"Gezi"nin doğuş ve kısa süren ilk evresindeki öznesi, Türkiye'de güçlü olmadığı (hattâ bulunmadığı) düşünülen bir toplumsal grubun varlığını ortaya koymuştur. Genel anlamıyla "siyaset"e tepki duyan, "temel ilkeleri farklı bir dünya" istemini olağan olmayan yollarla dile getiren böylesi bir grubun varlığı, son tahlilde, bir toplumsal gelişmişlik göstergesi olarak değerlendirilmeli, onun yatay katılım taleplerini iletmesini mümkün kılacak kanallar açık tutulmalıdır.
Unutulmaması gerekir ki, bu gruba "parti kur, seçimlere katıl" önerisinde bulunmak anlamlı değildir. Çünkü onu oluşturan bireylerin, daha sonra hareketlerini gasbedenlerin aksine, "dikey katılım" ve "siyasal iktidar" amacı yoktur.
Bu çerçevede demokratik siyasetin "Gezi"nin evrildiği şekli eleştirmekle kalmayarak, onu doğuran nedenleri kavraması ve iletilen mesajları cevaplamaya çalışması (bu mutlaka taleplerin kabul edilmesi anlamına gelmez) gerekmektedir.
Siyaset "Gezi"nin evrildiği biçim ve onun yeni öznesiyle mücadele etmeli, özgün alanını korumalıdır. Buna karşılık bu konuda değerlendirme yapılırken, "Gezi"yi ateşleyen tepkiyi bundan ayırmak gereklidir. Bu bağlamda hareketi başlatan özne ile yeni kanallar da açarak çift yönlü "iletişim"i sürdürmek anlamlı olacaktır.
Son bir yıl içinde yaşanan yoğun kutuplaşma nedeniyle gri alanların fazlasıyla daraldığı bir ortamda bunun ne denli zor olduğu ortadadır. Buna karşılık büyük resme bakıldığında, on binlerce vatandaşımızın hayatına malolmuş bir çatışmayı önlemek için açılması imkânsız addolunan kanallara işlerlik kazandırarak iletişimi sağlamış olan siyasetin bunu başaramaması için anlamlı bir neden de yoktur.
.
İslâm siyasal tasavvuru çoğulculuk ve demokrasiyle bağdaşamaz mı?
16.06.2014 - Bu Yazı 3191 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
İkinci Meşrutiyet Dönemi entelektüel tartışmasının temel aktörlerinden birisi olan İslâmcılık Cumhuriyet sonrasında büyük bir erozyona uğramıştır.
Yeni rejimin düzenlemeleri ve yarattığı algı neticesinde İslâmcılık entelektüel alandan kovularak, çağdışı ve anlamsız bir tartışma düzeyine indirgenmiştir. Genel entelektüel alan dışında kalan İslâmcı tartışma ciddî biçimde kan kaybederek "İslâmcılar arası" bir faaliyete dönüşmüş, özgünlüğünü kaybederek lâikliğe karşıtlık üzerine yoğunlaşmış ve kendini yeniden üretememiştir. Bunun sonucunda İslâmcı tartışma uzun süre eski düzenden müdevver entelektüeller liderliğinde sürdürülmüş, onun kendisini yeniden üretememesinden kaynaklanan boşluk ise dünyada yükselmeye başlayan siyasal İslâm düşüncesinden aktarmalarla kapatılmaya çalışılmıştır. Toplumun seküler kesimlerinde "İslâmcılığın entelektüel tartışmanın parçası olmadığı" yolundaki algı hâlen yaygın kabul gördüğü için toplumun geneli bu gelişmenin maliyetinin ne denli yüksek olduğunu kavrayamamaktadır.
Hakim-mahkûm ilişkisi
İstisnâlar dışında özgün yaklaşımlar üret(e)meyen İslâmcı düşüncenin, ağırlıklı biçimde, çoğulculuk, liberal vatandaşlık ve demokrasi ile çatışan, bunların "karşı tezi" niteliğindeki bir kavramsallaştırmayı hakikî ve tartışılmaz "İslâm" olarak sunması zikrettiğimiz maliyeti artırmaktadır.
Bu yaklaşım, "Medine Vesikası"nın dahi farklı inançlara sahip topluluklarla ilişkilerin düzenlenmesine esas alınamayacağını belirterek, İslâmiyetin "hakim-mahkûm" ilişkisini zorunlu kıldığını ileri sürmektedir.
Onun yarattığı kavramsallaştırma, Müslümanların "vatandaşlık" kavramı etrafında farklı inanç sahipleriyle ortak hareket etmesini reddetmekte, çoğulculuk temelli demokrasinin ise İslâmiyet ile bağdaşmasını mümkün olmadığını savunmaktadır.
Söz konusu yaklaşım, İslâmcı düşüncenin entelektüel alan dışına itilmesi sonrasında karşı karşıya kaldığımız maliyetin ne denli büyük olduğunu göstermektedir. Onun ideal toplumu, on dokuzuncu asırda Müslümanların, inançlarının üstünlüğü düşüncesinden vazgeçmemekle (buna sahip olmayan herhangi bir inanç yoktur) beraber diğer inanç sahipleriyle "vatandaşlık" kavramına dayalı bir "beraberlik"i gerçekleştirebileceklerini savunmuş olan Osmanlı tasavvurunun fazlasıyla gerisindedir.
Osmanlı Müslümanlığı
Osmanlı İslâmcılığının en radikal yaklaşımının sözcüsü olarak gösterilen Volkan dergisinin bir asır önce böylesi bir beraberliğin "Müslümanlığa aykırı olmadığı," gayrımüslimlerin "sadrâzam olmasında" dahi sakınca bulunmadığını savunduğunu gözönüne alırsak, günümüzde İslâm toplumsal düzeninin katı bir "hakim-mahkûm" ilişkisi zemininde şekillenmesinin zorunlu olduğunu savunan yaklaşımın nerede durduğunu daha iyi değerlendirebiliriz. Bu konumu değerlendirmek için verilecek diğer bir ilginç misâl, hilâfet merkezi ile anlaşarak on binlerce Müslümanın hayatına malolan çatışmayı sona erdirmek için Yemen'deki Yahudileri, günümüzde bâzı İslâmcıların farklı inanç sahipleriyle ilişkileri düzenleme alanında yetersiz olduğunu düşündükleri Medine Vesikası çerçevesinde yönetme şartını ileri süren Zeydî İmam Yahya Hamideddin'in bu talebinin nasıl değerlendirildiğidir.
Osmanlı merkezi, uzun süredir inşa etmeye çalıştığı eşitlikçi-çoğulcu (yasalardaki hükümlerin hayata geçirilememesi ve eşitlik ve çoğulculuğun uygulamada gerçekleştirilememiş olması farklı bir sorundur) ve "vatandaşlık" temelli siyasal toplumun İslâmî ilkeler ile çatışmadığını düşündüğü için İmam Yahya'nın talebini hayretle karşılamış ve bu konuda taviz vermemek için direnmişti.
En sonunda, daha fazla kan dökülmesine engel olma amacıyla bu şart kabul edildiğinde, onun açıklanmaması ve anlaşmanın "gizli" bir maddesi olarak kalması kararlaştırılmıştı.
19. yüzyılda "Meşveret" kavramının liberal yorumlarını yaparak anayasacılık ve katılımcı yönetimin önde gelen savunucusu olmuş olan İslâmcılığın bir kolunun günümüzde "Müslüman olmayanlar bu toplumda yaşamak istiyorlarsa mahkûm statüsünü kabullensinler," "onlarla herhangi bir zeminde ortak hareket edilemez," "demokrasi bize uymaz, o bizim hiyerarşik tasavvurumuzu gerçekleştirmek için kullandığımız araçtan başka birşey değildir," "çoğulculuk, bizden olmayanlar bizimle vatandaşlık benzeri zeminlerde eşit olamayacakları için uygulanamaz" benzeri tezleri sahiplenmesi ilginçtir.
Bu tezlerin "farklı inanç sahipleri belirli renklerde elbise giymesin, Müslümanlar yaya olarak yürürken taşıt araçlarında seyahat etmesin" demekten farkı yoktur.
Hakim-mahkûm ilişkisinin ortadan kalkacağı, hiyerarşik olmayan bir "siyasal toplum" tasavvuru yaratamayan İslâmcı yaklaşımı daha da sorunlu kılan "farklı inanç" kavramına getirdiği yeni yorumdur.
Günümüz toplumunda "ehl-i kitap" temsili fazlasıyla sembolik bir düzeyde gerçekleştiği için söz konusu yaklaşım kendi tanımına uymayanları, "gerçek"
Müslümanların ancak "mahkûmiyet"i benimsemeleri halinde "tahammül edecekleri" bir kategori olarak sınıflandırmaktadır.
Bu kategori geleneksel "zımmî" sınıflamasına göre çok daha muğlâk ama kapsamlıdır ve toplumun önemli bir kısmıyla "mahkûmiyet" temelinde kurulacak hiyerarşik bir ilişkiyi savunmaktadır.
Bunun neticesinde söz konusu yorum yeni bir hiyerarşi ve "hakim-mahkûm" ilişkisi yaratmakta, "İslâm"ın bunun dışında bir toplum tasavvurunun olamayacağını ileri sürmektedir. Böylesi bir yorumun toplumun belirli kesimlerinde revaç bulabilmesi büyük çapta İslâmcılığın entelektüel gelişiminin Cumhuriyet'in açtığı parantez nedeniyle sekteye uğramasından kaynaklanmaktadır.
Halbuki günümüzde "İslâm"'ın çoğulculuk, demokrasi ve liberal vatandaşlık temelinde gerçekleşecek "eşitlikçi siyasal toplum" ile uyumlu olduğu, modernliğin insanlığın önüne koyduğu sorunlara cevap verebileceğini savunan yaklaşımlar İslâmcı tartışmada ağırlık kazanmış durumdadır. Andrew F. March'ın Islam and Liberal Citizenship (2009) çalışmasının ortaya koyduğu gibi bu yaklaşımlarla John Rawls'un tanımladığı anlamda "liberal vatandaşlık" arasında ciddî paralellikler kurabilmek mümkündür. Bunun yanı sıra modernlik ve sömürgeciliğin "tarihî şeriat"a tamiri mümkün olmayan darbeler vurduğunu savunarak "kurumları ve hermonetiği geri dönmesi mümkün olmayacak biçimde tahrip edilen" bu yapının sadece "ahlâkî" anlamda (güçlü) direnç gösterebildiğini ileri süren Wael Hallaq benzeri düşünürler dahi bu "ahlâkî" sermayenin "liberal düzen"in açıklarını kapatacak bir toplum tasavvuru yaratılmasında kullanılabileceğini savunmaktadırlar.
Bu açıdan bakıldığında, Medine Vesikası'nı dahi fazla liberal bulan yorumun "İslâm"ın "ideal" toplumsal düzeni olarak sunulması anlamlı değildir. Bunun eleştirisinin de en başta bu alanda özgün tezler ortaya koyabilecek İslâmcı entelektüleller tarafından yapılması gerekmektedir.
"İslâm"ın çoğulculuk, demokrasi ve liberal vatandaşlık anlayışıyla bağdaşamayacağını savunan yaklaşımın revaç bulması, entelektüel alandaki boşluğun derinliğini ortaya koymaktadır
.
Ethnoslar mütarekesinden demos inşasına
22.06.2014 - Bu Yazı 958 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Diyarbakır'da yaşanan "bayrak indirme" olayı sonrasında başlayan tartışma Türkiye'nin en önemli sorununun çözümü amacıyla başlatılmış olan sürecin izleyebileceği yollar hakkında ilginç ipuçları sunmaktadır.
Bu konuda Abdullah Öcalan tarafından yapılan "Bizim hiçbir ulusun ulusal değer ve simgelerine karşı olumsuz ve rencide edici bir yaklaşımımız olamaz" açıklaması, söz konusu sorunun çözülmesi için denklemin bir tarafında geliştirilen vizyonun "birbirlerine saygılı iki ethnosun zayıf birliği"nden oluşacak bir federal yapı tasavvuru olduğunu ortaya koymaktadır.
İki "ethnos"
"Çözüm"olarak adlandırılan gelişme de aynı cephe tarafından "iki ethnos arasındaki çatışmanın durdurulması"ndan onlara "özerk alanlar yaratacak" yasal yapının oluşturulmasına evrilecek bir süreç olarak algılandığı için zikredilen tasavvur şaşırtıcı değildir.
Başka bir ifade ile bu yaklaşım, sorunu, birbirlerini "işgalci" ve "ayrılıkçı" olarak gören iki yapının "saygı temelli" bir ilişkiye geçmesi ile çözülebileceğini savunmaktadır.
Erken Cumhuriyet ile birlikte tercihini mevcut "demos"u kuvvetlendirmek değil yeni bir "ethnos" yaratmak için kullanan ve bunu toplumun tümüne dayatan bir girişimin bir "karşı ethnos" tasavvuru ile karşılaşması ve onunla çatışması şaşırtıcı değildir.
Oldukça uzun süren çatışma sonrasında tarafların "iki ethnosun zayıf beraberliği" ve "ethnos tanımında kapsayıcılığı artırıcı kozmetik düzenlemeler yapma" noktalarına gelmiş olmaları büyük resme bakıldığında ciddî bir yaklaşım değişikliğini değil ilkelerden aslî tavizler vermeyen yeni stratejik konumlanmaları yansıtmaktadır.
Bu iki yaklaşım arasındaki farklılık şüphesiz "ethnosu zincirlerinden kurtararak özgürleştirme" ve "ethnosun bireylerini tek tipleştirerek ayrılıkçılığı ezme" tezlerini ayıran mesafeden dardır. Buna karşılık söz konusu yaklaşımların uzlaştırılması zannedildiğinden zordur.
Demos tasavvuru
Burada ilginç olan her iki tarafın da kapsayıcı bir "demos" yaratma konusunda oldukça gönülsüz olmalarıdır. Otuz yılı aşkın bir süredir yaşanan ve on binlerce vatandaşımızın ölümüne neden olan düşük yoğunluklu savaşın her iki cephedeki "ethnos" tasavvurlarını tahkim ettiği, karşı tarafı "düşmanlaştırdığı" ortadadır.
Buna karşılık etnik farklılıkları aşan ancak farklı kimliklerle dahil olunabilen bir "demos" tasavvuru, "ethnoslar arasındaki ateşkesin karışmama temelli saygı ilişkisine evrilmesi" ya da "tanımı esnetilerek kapsayıcılığı artırılacak yeni ethnosda farklılıkların eritilmesi" yaklaşımlarına göre daha kapsamlı bir çözümün zeminini hazırlayabilecektir.
Uzun süredir çatışan "ethnos" tasavvurları öncesinde tarihsel süreçte böylesi bir zeminin oluşturulmuş olduğu da unutulmamalıdır. Tanzimat sonrasında şekillenen yeni düzende kısa süreli çatışma akabinde taraflar böylesi bir tasavvuru sahiplenmişler ve kendilerini etnik farklılıkların üzerinde bir "biz"in parçası olarak görebilmişlerdir. Milliyetçi tarihçiliklerin savunduğunun tersine bu "dayatılan" ve "yapay" bir tasavvur da olmamıştır.
Kürt entelektüellerin Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin kuruluşunda önemli roller oynamaları, proto-milliyetçi nitelikli olmakla beraber "demos" tasavvurlarına sahip çıkan "Kürdistan" dergisinin Cemiyet tarafından basılması bu alanda verilebilecek ilginç örneklerdir.
Bu alanda daha sonra yaşanan gelişmeler de durumu teyit edici niteliktedir. Sıklıkla dile getirilen "Çanakkale'de beraber savaşma/şehit olma" olgusundan ziyade bu gönüllü girişimler, ortak bir "demos"a kimliğini koruyarak katılma konusundaki kararlılığı göstermektedir.
Örneğin, Balkan Harbi'nin ilerleyen evrelerinde Bulgar orduları nihaî müdafaa hattı olan Çatalca'ya dayandığında gönüllü olarak yola çıkan Kürt aşiret süvarileri ahalinin kendilerini şaşkınlıkla seyrettiği İstanbul'dan da geçerek cepheye ulaşmışlardır.
Benzer şekilde Harb-i Umumî sonrasında Kürtler arasında bağımsızlığın da dahil olduğu değişik seçenekler içinde en fazla destek göreni o dönemde Mücahede-i Milliye olarak adlandırılan (millî ifadesinin günümüzdekinin aksine dinî anlamda kullanıldığı) harekete katılmak olmuştur.
Çanakkale'de farklı etnik gruplara mensup bireyleri barındıran (silah verilmeyen gayrımüslimlerin oluşturduğu amele taburlarının da dahil olduğu) birlikler gönüllü bir beraberlik değil imparatorluk ordusunun görevlendirmesi çerçevesinde savaşmışlardır.
Buna karşılık 1918 sonrasında her türlü seçenek masa üzerinde dururken Kürtlerin çoğunluğunun tercihini eski "demos"u "Müslüman milliyetçiliği" zemininde yeniden inşa etme yönünde kullanmış olması önemlidir.
Unutulan "demos"
Bu "demos"un Cumhuriyet sonrasında bizzat merkez tarafından rafa kaldırıldığı, Kürtlerin geliştirilen yeni "ethnos" tasavvuru içine inkârcı siyasetler uygulanarak zorla sokulmaya çalışıldığı doğrudur. Bu yapılırken eski "demos"un yaygın biçimde sahiplenilen sembollerinin "millileştirildiği" ve tektipleşme araçları olarak kullanıldığı da ortadadır. Kürtlerin buna cevabı ise karşıt "ethnos" tasavvuru ve semboller geliştirme olmuştur.
Ancak her iki taraf milliyetçilerinin savunduklarının her iki tarafta da çoğunluk uzun bir süre ortak bir tasavvurun parçaları olduğunu düşünmüştür.
Bu "demos" tasavvurunun kanlı çatışmaların arkasında, unutulma duvarının kenarında kalmış olması onun şu andaki en büyük sorunumuzun çözümü alanında "ethnoslar arasında ateşkes"den daha anlamlı bir çözüm olduğu gerçeğini değiştirmez.
Bu açıdan bakıldığında "bayrağın indirilmesi"ne verilen "diğer bir ulusun değer ve simgelerine saygı" tepkisi yerine onu yeniden inşa edilecek "demos"un sembolü olarak sahiplenme davranışı çok daha anlamlı olacaktır. Zikrettiğimiz gibi Kürtler de uzun süre gönüllü olarak onun "indirilmemesi" için çalışmışlardır. Daha sonra bu sembol kullanılarak bireylere eziyet edilmiş olması bunu unutturmamalıdır.
Günümüzde söz konusu "unutulmuş demos"u canlandırarak yeniden inşa etmenin ne denli zor olduğu ortadadır. Toplumun büyük bir bölümünün kendisini "vatandaşlık" temelli bir "demos"un değil "etnik bağlamda tanımlanan" ve sınır tanımayan muhayyel cemaatlerin üyeleri olarak görmesi söz konusu inşa faaliyetinin ne kadar büyük engelleri aşması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Ama bu zorlukları göğüslemek uzun vâdede "iki ethnos arasında mütareke"den çok daha anlamlı bir çözüm yaratabilecektir. Çünkü bu aynı vizyonun farklı stratejisini değil bir yaklaşım değişikliğini ortaya koyacak, ruhen bölünmüş bir toplumu yeniden birleştirme konusunda atılan önemli bir adım olacaktır.
.
Ortadoğu'da yeni düzen
29.06.2014 - Bu Yazı 1232 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Batı merkezli bir kavramsallaştırma olarak akışkan sınırlara sahip olan Ortadoğu on dokuzuncu yüzyılın sonlarından itibaren bir "Makedonya" olmadıysa da mevcut düzenin temellerinin derinden sarsıldığı bir bölge haline geldi. Yirminci yüzyılda artan Batı müdahale ve sömürgeciliği ile yükselen milliyetçilik ve proto- milliyetçilikler eski düzenin süremeyeceğinin işaretlerini verirken, Harb-i Umumî pek çok bölge gibi söz konusu coğrafyaya da "değişim" değil "dönüşüm" getirdi.
Dönüşümün temelleri
Henüz savaş sürerken, 1916'da, İtilâf Devletleri Sykes-Picot-Sazonov anlaşması ile kapsamlı bir dönüşümün taslağını hazırlamışlardı.
Bu yeni vizyon, üç büyük Avrupa devletinin stratejik çıkarlarını dengeleme ve onlar tarafından himaye edilen etnik ve dinî topluluklara kazanım sağlama temeli üzerine yükselmişti. Bu yapılırken bölgede yaşayanların talepleri neredeyse hiç dikkate alınmamıştı.
Bolşevik İhtilâli, Şerif Hüseyin ile sürdürülen pazarlıklar, Balfour bildirgesi, Paris Konferansı ile başlatılan süreçteki anlaşmazlıklar, India Office ile İngiliz Savaş ve Dışişleri Bakanlıkları arasındaki görüş ayrılıkları, üzerinde anlaşılan taslak hayata geçirilirken bir dizi rötuşun yapılmasına neden olmuştur.
Buna karşılık, kapsamlı dönüşüm zikredilen temelde gerçekleşmiş ve yeni ülkeler yaratılıp sınırlar çizilirken bölge ahalisinin beklentileri belirleyici olmamıştır.
Bunun yanı sıra bölge güçleri de bu süreci etkileyememiştir. Bunlardan Osmanlı, savaş mağlubu olarak, yeni bölge düzeninin oluşturulmasında söz sahibi olamamıştır. 1907'de topraklarının büyük bölümü Rus ve İngiliz nüfûz sahaları olarak belirlenen İran da gelişmeleri sessizce izlemek zorunda kalmıştır.
Muhtariyetlerini İngiltere korumasına borçlu körfez emirlikleri, savaşta İtilâf devletlerini destekleyen ya da onlar yararına tarafsızlık siyaseti izleyen Şerif Hüseyin, Abdülaziz ibn Sa'ud ve Muhammed ibn Ali el-İdrisî benzeri liderler de yeni düzenin şekillenmesinde ancak ayrıntılar üzerinde etkili olabilmişlerdir.
Farklı demografik özelliklere sahip üç Osmanlı vilâyetini birleştirerek başına Hicaz'dan kral getirme, bir İngiliz diplomatının "bir tarih kazası" olarak nitelendirdiği Ürdün benzeri ülkeler yaratma, Beyrut vilâyetinin önemli bölümünü Cebel-i Lübnan ile birleştirerek, dağlık özgün bir bölge için kurulan düzeni geniş bir alana taşıma, Filistin'i yirminci yüzyılın Makedonyası haline getirecek bir yapı oluşturma benzeri uygulamaları beraberinde getiren yeni düzen doğal olarak fazlasıyla kırılgandı.
Böylesi kırılgan ve kitlesel destekten yoksun bir düzen ancak güç ile sürdürülebilirdi. Mandat rejimleri ve yaratılan liderler baskıcı uygulamalar aracılığıyla belirli bir süre bu düzenin devamını sağlayabilmişlerdir. Genellikle varsayılanın tersine Batı'yı sert biçimde eleştiren yeni lider ve rejimler "düzen"in temelini sorgulayamamışlardır. Global ölçekli gelişmelerin düzende çatlaklar oluşturmasına karşılık Soğuk Savaş onun sürdürülebilmesini mümkün kılmıştır. Soğuk Savaş'ın bitişi, yirminci yüzyıl başında tasarlanan daha sonra da tüm kırılmalara karşılık esası korunan bir düzen için sonun başlangıcı olmuştur. O günden beri yaşananlar aslında yeni bir düzenin ayak sesleridir.
Bataklığa girilmesin mi?
Oluşturulması süreci son derece sancılı biçimde gerçekleşen "yeni düzen" 1916'dan farklı olarak değişik aktörler tarafından yaratılmaktadır.
Bu düzen sadece "stratejik" dengeler ve himaye altındaki etnik/dinî grupların çıkarları temelinde şekillen(e)memektedir.
Bir asra yakın bir süre önce bölge hakkındaki bilgisi fazlasıyla sınırlı ve temel sorunları "stratejik çıkar" olan büyük devlet siyasetçi ve bürokratları tarafından yaratılan "düzen"in yeniden şekillendirilmesine bölgesel aktörler ve değişik toplumsal gruplar katılmaktadır; bunun düzen yerleşene kadar sürecek bir kargaşa ortamı yaratacağı ortadadır. Ancak bu ortam neticede Ortadoğu olarak adlandırılan bölgede yeni bir düzen, yeni sınırlar, yeni yapılanmaları doğuracaktır. Bu da ancak baskıcı rejimlerle birarada tutulabilen yapıların çözülmesi ve demokratikleşmesine katkıda bulunacaktır. Bunun kaçınılmaz olduğu kadar bir "normalleşme" süreci niteliği taşıdığı da vurgulanmalıdır.
Yaklaşık bir asır önce "yeni düzen"i kurma görevini üstlenen İtilâf Devletleri'nin yerini günümüzün küresel güçleri almıştır. Ancak bu güçlerin bölgeye yukarıdan aşağıya bir düzen dayatması mümkün değildir. Irak işgali bu tür dayatmaların ne kadar kısa ömürlü olduklarını ortaya koymuştur.
Bu çerçevede Türkiye'nin bölgesel bir güç olarak "yeni düzen" oluşturulmasının dışında kalabilmesi mümkün değildir. Sürecin sancılı olması, büyük acılara neden olması, onun dışında kalınmasını bir seçenek haline getirmemektedir.
Sürece katılımın "Yeni Osmanlılık" ile de bir ilişkisi yoktur.
Bu, Türkiye'nin sürece nasıl katılacağı ve bölgedeki değişik toplumların tümünü tatmin edecek hakkaniyetli yeni bir düzenin kurulmasına "ne biçimde" katkıda bulunacağının tartışılmaması anlamına gelmez.
Bu alanda farklı yaklaşımlar, değişik siyasetler önerilmesi, uygulanan politikaların kıyasıya eleştirilmesi mümkündür. Ama diğer bölgesel güçler gibi Türkiye de bu sürece katılacaktır. Buna "bataklıktan uzak duralım" benzeri tezlerle karşı çıkılması "ağaçlara saplanarak ormanı görememek"tir.
Ortadoğu'daki çatışmanın "geri kalmış, pusucu Ortadoğulu zihniyeti nedeniyle" yaşandığını düşünerek "bu bataklığa girmememiz"in gerekliliğini vurgulamak, büyük resmi görememektir. Ortadoğu'da "güç" ile kurulan, "zor" ile sürdürülen bir "düzen" "çatışma" ile sona erdirilmektedir. Bu düzeni kuran da sürdüren de Türkiye olmamıştır; Türkiye'nin onu tek başına sona erdirmesi de mümkün değildir.
Tartışmanın vurgusu
Türkiye'nin bölgesel bir güç olarak yeni düzenin âdil olmasına çalışması, bölgede yaşayanların istemlerinin, doğal haklarının stratejik çıkarların önüne geçirilmesine yardımcı olması, değişik grupların çatışan çıkarlarının dengelenmesi alanında tarafsız tutum benimsemesini istemek, buna uymayan siyasetleri eleştirmek ne denli gerekliyse, "Ortadoğu bataklığından uzak duralım" yaklaşımı da o kadar anlamsızdır.
Türk Oryantalizminin sanal dünyasında Avrupa'nın gelişmiş toplumları ile komşu olan Türkiye -Avrupa merkezli bir kavramsallaştırmayı anlamsız bulmuyorsak- Ortadoğu'dadır. Bölgeye yüz yıl sonra yeni bir düzen gelmektedir ve Türkiye kendi coğrafyasını yeniden şekillendiren bir sürecin dışında kalamaz. Dolayısıyla tartışmamızın vurgusu "uzak durma" değil "uygulanacak siyasetlerin niteliği" olmalıdır.
.
"İyi Arap"lar "kılavuz" mu?
06.07.2014 - Bu Yazı 903 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
ABD'nin Ortadoğu siyasetini etkilediği varsayılan entelektüellerin uygulamada ne derecede belirleyici olduğu fazlasıyla tartışılmalıdır
Fouad Ajami'nin vefatı, kendisi ile şahsî dostluğu bulunan Cengiz Çandar'ın değerlendirmesi (Radikal, 29 Haziran) dışında, toplumumuzda fazla yankı bulmadı. Ajami'nin son otuz yıl içinde Edward Said ile birlikte Amerikan kamuoyundaki Arap algısı ve siyasetini etkileyen en önemli iki entelektüelden birisi olduğu yönünde yaygın bir kanaatin mevcut olduğu göz önüne alındığında bu ilgisizlik çarpıcıdır. Bu kanaate bağlı olarak Ajami ve Said tarafından yaratılan karşıt "Arap dünyası" kavramsallaştırmalarının farklı çevrelerde etkili olduğuna inanılmaktadır.
ABD ve Araplar
Arapları ve Arap dünyasını "Oryantalizm"in önde gelen mağdurları olarak sunan Said, entelektüel çevreler ve akademideki egemen yaklaşımın düşünsel arkaplanını şekillendirmiştir. Buna karşılık onlara "elleriyle inşa ettikleri hayâl dünyalarında yaşayarak kendi felâketlerini hazırlayan," ama "kabahati hep dış âleme yükleyen bir toplumun üyeleri" biçiminde yaklaşan Ajami'nin Amerikan dış siyaset yapımcıları ve Pentagon'un karar ve uygulamaları üzerinde kalıcı etkiler yarattığı varsayılmaktadır.
Batı'nın Araplara "önyargısız" yaklaşmasını, onlara "müdahale etmemesini" talep eden Said'in akademi üzerindeki etkisi son derece güçlü olurken, Batı'nın Araplara "müdahale etmesini," onları yarattıkları hayâl dünyasındaki "esaretten" kurtararak "özgürleştirmesini" isteyen Ajami'nin de Irak işgali benzeri gelişmelerin entelektüel alt yapısının hazırlanmasında önemli roller oynadığı savunulmaktadır.
Dolayısıyla kısa vâdede Ajami'nin "gerçek dünya" üzerindeki etkisinin daha önemli olduğu düşüncesi yaygındır. Siyaset âlemi ve akademi, Adam Shatz'ın Hollywood bir gün Irak işgali konulu bir film yaptığında yardımcı oyuncu rolünün bir dönem neoconların ve "Pentagon'un gözde Arab"ı olan Ajami'ye ait olacağı yolundaki öngörüsüne katılmaktadır.
Irak'ta Batı'nın tavsiyelerine uyacak Haşimî idaresinin yeniden tesisini isteyen Bernard Lewis ile kıyaslandığında, Irak Ulusal Kongresi lideri Ahmed Çelebi'yi destekleyen Ajami, göreceli olarak, daha gerçekçi bir yaklaşımı benimsiyordu. Buna karşılık, o da Dick Cheney'nin "Iraklıların Amerikan askerini büyük bir coşkuyla, kurtarıcılar olarak karşılayacakları" sözlerinin suflörü olarak bir hayâl dünyası inşa ediyordu.
Dolayısıyla Lewis ve Ajami'nin "entelektüel katkıları"nın ABD'nin Arap dünyasına yönelik siyasetlerinin şekillenmesi ve uygulanmasında ne denli etkili olduğu konusunda yargıya varırken dikkatli olmak gerekir.
Ajami, şüphesiz, Arap dünyası hakkındaki algısını uzun yıllar Beyrut'daki Amerikan Üniversitesi benzeri kurumlarda başlatılmış misyoner geleneği üzerinden oluşturan ABD'nin bunu değiştirmesi üzerinde önemli bir rol oynamıştı.
Araplara, yüksek bir kültürün mirasçısı, Hıristiyan Arapların öncülüğünde bir "diriliş" yaşayan ve Batı'nın "dostu" bir toplum olarak yaklaşan, en güzel örneğini George Antonius'un günümüzde bir klasik haline gelen Arap Uyanışı (1938) çalışmasında bulan bu algı, bilhassa Filistin sorunu nedeniyle fazlasıyla aşınmıştı.
Şiî bir Arap olan Ajami'nin, Arap dünyasının 1967 Savaşı sonrasında geçirdiği sarsıntıyı ele alan The Arab Predicament (Arap Açmazı, 1981) kitabı ABD'deki bu yıpranmış algıya vurulan önemli darbelerden birisiydi.
Bu kitap ve onun devamı niteliğindeki The Dream Palace of the Arabs (1988) bu algının tabutuna çakılan önemli çiviler olma özelliğini taşıyorlardı. "Naipaulian" karakteri nedeniyle övgülere mazhar kılınan bu çalışmalarda Ajami, Arapları hayâl dünyasında yaşayıp gerçeklikle ilişkilerini keserek kendi felâketlerini hazırlayan, buna karşılık suçu daima başkalarına yükleyen bir toplumun üyeleri olarak eleştiriyordu. Türklerin laikliği benimsediği, İranlıların ise "İslâmî devrim" gerçekleştirdiği bir dünyada Arapların tüm yönelimleri iflâs etmişti. Onların tersine Araplar "devrim" yapamamışlar, "karmaşa" üretmişlerdi.
Ajami'nin çalışmalarının, Arap siyaset ve entelektüel yaşamının bizzat Araplar tarafından sert eleştirilere maruz bırakılmasının ilk örnekleri olmadığı vurgulanmalıdır. Kendisinin eleştirilerin bizzat "bir Arap" tarafından yapılmış olması önemlidir. Ancak onlara işlevsellik kazandıran Ajami'nin bu eleştiriler üzerinden sunduğu reçete idi.
Sunulan reçete
Örneğin, Sadık Celâl el-Azm Al-nakd al-zati ba'da alhazima (Hezimet Sonrası Özeleştiri, 1968) çalışmasında benzer eleştirileri daha sert bir tonda dile getirmişti. Ancak, Arap dünyasının önde gelen entelektüellerinden olan Sadık el-Azm'ın samimî eleştirileri, Arap dünyasındaki özgürlük ve demokrasi açığını vurgularken, bunun çaresinin "Batı tarafından kurtarılarak özgürleştirilme" olduğunu ileri sürmüyordu.
Akademik açıdan en önemli eseri birinci kitabı olan, her yeni çalışmasında popülerlik dozu yükselen Ajami'nin önemi, eleştirilerinin içeriğinden değil sunduğu "reçete"den kaynaklanıyordu.
Bu açıdan bakıldığında Ajami'nin önde gelen Amerikan gazete ve dergilerinin görüşlerine başvurulan temel Arap dünyası ve Ortadoğu "uzman"ı olarak sivrilmesi, televizyon programlarının değişmez konuşmacısı olmasının nedeni, belirli siyasî çevrelerin "duymayı arzuladıkları" yorumları yapması, daha da önemlisi bilhassa Irak işgalinde olduğu gibi "Batı tarafından kurtarılarak demokratikleştirilecek" bir "Arap dünyası" tasavvuru geliştirmesiydi.
Kendisi hakkında yapılan değerlendirmelerde de işaret edildiği gibi Ajami, diğerlerinden farklı olarak ABD muhafazakâr siyasî çevrelerinde "iyi bir Arap," "bizimle aynı değerleri paylaşan bir entelektüel" ve bunların da ötesinde "bizden biri" olarak görülüyordu.
"İyi Arap" kılavuzluğu
Ajami'nin etkisinin buradan hareketle değerlendirilmesi doğru olacaktır. Yukarıda değindiğimiz gibi Ajami "söyledikleri" nedeniyle değil, bunlar üzerinden savunduğu "siyasal çizgi" nedeniyle önem kazanan bir entelektüeldi.
Dolayısıyla onun söyledikleri gerçekte "siyaset"i biçimlendirmiyor, belirli siyasetleri şekillendiren çevrelerin ihtiyaç duyduğu "algı"nın yaratılmasına hizmet ediyordu. Bu nedenle Ajami'ye ABD siyasetlerinin ve Irak'ın işgali benzeri eylemlerin "düşünce babası" olarak yaklaşmak anlamlı değildir.
Bu siyasetler Ajami ya da Lewis olmasa da şekillenecek ve uygulanacaktı. Ajami'nin "bölge insanı bir akademisyen" olarak bunların meşrulaştırılmasına katkıda bulunduğu ortadadır. Ama o, son tahlilde, bunların "biçimlendiricisi" değil, "evvelce şekillendirilmiş" algı ve siyasetlere entelektüel "arkaplan" hazırlanmasına katkıda bulunan bir akademisyendi.
Bu açıdan bakıldığında "İyi Arap (buraya farklı etnik/dinî topluluk isimleri konulabilir)"ların "kılavuz"dan ziyade "hizmetkâr" olduğu yorumunu yapmak yanlış olmaz.
.
Osmanlı'nın
14.07.2014 - Bu Yazı 1096 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Monolitikleştirerek sonu gelmeyen bir "sanal" çatışmanın kutupları haline getirdiğimiz "Osmanlı" ve "Cumhuriyet" kavramsallaştırmaları kesin bir "kopuş" varsayımına dayanmaktadır.
Bu yaklaşıma göre, "Osmanlı"yı reddederek ondan kopan "Cumhuriyet," onun karşı tezi ve tamamıyla "yeni" bir bir yapı inşa etmiştir. İlginç olan bu sanal çatışmada "Osmanlı" tarafını tutanların da söz konusu "kopuş" tezini benimsemeleri ve sürekli biçimde çatışan "iki zıt yapı"nın varolduğunu düşünmeleridir.
Bunun büyük ölçüde radikal "Erken Cumhuriyet" siyasetlerine tepki olarak şekillendiği ve onların yarattığı "kopukluk"u tamiri hedeflediği ortadadır.
Dolayısıyla sanal dünyada çatıştırılan kutupların taraftarları, benzer bir yaklaşımla "iyi" ya da "kötü" sıfatlarıyla tanımlanan, "monolitik" bir "Osmanlı" kavramsallaştırması geliştirmektedir. Bunun neticesinde ise Osmanlı "mahkûm" veyahut "ihya" edilmesi gereken bir yapı haline gelmektedir.
Mahkûmiyet-ihya sarmalı
Burada ilginç olan Erken Cumhuriyet döneminde başlatılan "Osmanlı'yı devr-i sâbık haline getirme" siyasetinin yaygın kabûl görmüş olmasıdır. Bu açıdan değerlendirildiğinde seçici örnekler kullanarak Cumhuriyet öncesi toplumunu modernliğe cevap verememiş, fazlasıyla geri kalmış bir yapı ya da 1923 sonrasında yaşanan sorunların hiçbirinin varolmadığı bir "mutluluk çağı" olarak kavramsallaştıranların yaklaşımları arasında, son tahlilde, anlamlı bir fark bulunmamaktadır.
Aynı temeller üzerinde yükselen bu iki yaklaşım bir "mahkûmiyet-ihya" sarmalını beslemektedir. Monolitik, hep aynı kalmış bir "Osmanlı" olmadığı, altı asırlık bir tarihten seçilebilecek farklı örneklerle değişik "Osmanlı"ların inşa edilebileceği gerçeği ise söz konusu sarmalı fazlasıyla anlamsızlaştırmaktadır.
Sanal çatışmanın bir kanadınca yıllarca "mahkûm" edilen Osmanlı'nın "ihyası," süreç içinde doğal olarak temel karşı seçenek haline gelmiştir. Ancak "ihya" da fazlasıyla sorunlu bir yaklaşımdır.
Ne "ihya" ediliyor?
"İhya" da "mahkûmiyet" yaklaşımı gibi değişmeyen Osmanlı "biçimleri"nin varolduğu ve bunların tanımlanabileceği varsayımına dayanmaktadır. Bunun neticesinde ise gerçekte Osmanlı "ihya" edilmemekte, belirli zaman dilimlerine ait biçimler "taklit" yöntemiyle yeniden üretilmektedir.
Örneğin, bir on altıncı asır camiinin eşini inşa etmek gerçekte bir "ihya" değil, beşyüz yıl öncesinin "biçim"lerinden birini kendi bağlamından kopuk olarak yeniden üretmektir. Benzer şekilde aruz vezni ile şiir yazıldığında ya da belirli bir dış siyaset benimsendiğinde de zannedilenin tersine Osmanlı "ihya" edilmiş olmamakta, tarihî bağlam ve onları üreten koşullardan kopartılan "biçim"ler taklit olunmaktadır.
"İhya" gâyesi ile gerçekleştirilen bu "taklit"lerin üç temel sorunu bulunmaktadır. Bunlardan birincisi farklılaşmadığı düşünülen "Osmanlı"nın tüm "biçim"leri belirli bir "amaç" çerçevesinde ürettiği ve bunun uzun tarihî süreçler içinde değişmediği varsayımıdır ki, bu gerçeklikle bağdaşmaz. İkinci sorun ise "değişmez" Osmanlı "biçim"lerinin keşif ve yeniden üretilmesinin imkânsızlığıdır.
Örneğin, barok tarza uygun olarak inşa edilmiş bir on dokuzuncu yüzyıl camii, bir yirminci asır romanı ya da İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin uyguladığı dış siyaset de "Osmanlı"dır. Bunların süreç içinde farklılaşmış örnekler olması onların "Osmanlı" ürünü olmadığı anlamına gelmez. Bu açıdan bakıldığında "ihya" belirli biçimlerin "tercih edilerek" yeniden yaratılması faaliyetinden başka birşey değildir.
Bu alanda uç bir örnek verilmesi gerekirse on dokuzuncu asır sonunda ivme kazandıktan sonra imparatorluğun son yıllarına damga vuran "Osmanlı materyalizmi" de "Osmanlı"dır; ama onun yeniden üretilmesi ile "ihya" faaliyetinin gerçekleştirilebilmesi mümkün değildir.
Konuya yaklaşılırken düşülen yaygın bir hata Cumhuriyet'in yarattığı kopukluğun monolitik bir "Osmanlı" ile bağları kestiğinin varsayılması, diğer bir ifadeyle, bu kopukluk olmasaydı, günümüzde on altıncı asır mimarîsine uygun camilerin yükseleceği ve divan şiirinin seçkin örneklerinin yayınlanacağının düşünülmesidir.
"İhya" faaliyeti sırasında karşılaşılan üçüncü temel sorun "biçim"leri üreten bağlamların yeniden yaratılmasındaki zorluktur. Örneğin, "divan şiiri" kendisini en iyi şekilde geleneksel "şiir" biçimleri ile ifade edebilen bir dünyanın ürünüdür. O dünya modernlik sonrasında hızla yitirildiği için, roman benzeri farklı edebî türler devreye girmiştir.
Benzer şekilde Osmanlı dış siyaseti de değişen koşullar çerçevesinde farklılaşmış, imparatorluğun son yıl- larında bir "büyük Avrupa devletiyle ittifak sağlama" çabasına dönüşmüştür. Dolayısıyla bu alanlarda da "ihya"nın temellendirileceği monolitik, değişmemiş "biçim"ler bulunmadığı gibi belirli "biçim"leri doğurmuş olan bağlamların yeniden üretilmesi de mümkün değildir.
Devamlılık ve değişim
Yukarıda zikrettiğimiz örnekler "ihya"çabalarının Erken Cumhuriyet'in başlattığı ve radikal biçimde uyguladığı dışlama ve "mahkûm etme" yaklaşımı kadar sorunlu olduğunu ortaya koymaktadır.
Bu, Osmanlı geçmişinin günümüzün şekillenmesinde son derece önemli roller oynadığı, onun paranteze alınamayacağı gerçeğini değiştirmez.
Onu kavrayamadan günümüzün gelişmelerini anlayabilmek de mümkün değildir. "Osmanlı" geçmişi, "iyisi ve kötüsü ile" bizimdir ve tarihî laboratuvarımızdır.
Ancak, onu dışlamadan sahiplenme, kavramaya çalışma ve ondan bir laboratuvar olarak istifade ne denli anlamlıysa, onu tercih ettiğimiz, "gerçek Osmanlı"yı yansıttığını düşündüğümüz "biçim"ler üzerinden "ihya" gayretinden sakınmak da aynı ölçüde gereklidir.
Erken Cumhuriyet'in yarattığı doğal olmayan "kopukluk"un, beğenilen Osmanlı "biçim"lerinin taklidiyle onarılması mümkün değildir.
Son tahlilde her iki yaklaşım da aynı temeller üzerinde şekillenmektedir.
Bunun yanı sıra söz konusu "kopukluk" Erken Cumhuriyet'in savunduğunun tersine bütüncül bir "kopuş" değildir. Sanal dünyada gerçekleşen "Osmanlı-Cumhuriyet çatışması"nın "gerçek" olmadığını kavrayabilmemiz "mahkûmiyetihya" sarmalını kırabilmemizi de mümkün kılacaktır.
Bu ise tarihimizi dışlama, onun altı yüz yıllık bölümünü bir "kara delik" haline getirme ve onu günümüzdeki her türlü olumsuzluğun nedeni olarak sunma benzeri anlamsızlıklar kadar, bağlamı ortadan kalkmış bir kültürü, biçimleri taklit ederek yeniden üretme girişimlerini de sonlandıracaktır.
Bunun neticesinde monolitikleştirilmeyen Osmanlı geçmişi hem "tarihselleştirilecek" hem de günümüzü anlamamızı sağlayan bir laboratuvar hizmeti verecektir. "Osmanlı"nın en anlamlı "ihya"sı da şüphesiz bu yolla gerçekleşecektir.
.
Asırlık düşünsel vesayet
20.07.2014 - Bu Yazı 1419 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
İnkılâb-ı Azîm (Büyük Devrim)'den "sansürün kaldırılışının yıldönümü"ne tenzili rütbe eden gelişmenin günümüze yönelik etkileri genellikle gözardı edilmektedir. Önümüzdeki günlerde 106. yıldönümü idrak edilecek olan 10/23 Temmuz inkılâbı yakın tarihimizin en önemli kırılma noktalarından birisidir. Daha sonraki süreçlerin şekillenmesinde belirleyici rol oynayan bu gelişme genellikle İttihadçılık ile özdeşleştirilmekte ve darbecilik, askerin siyasete aktif katılımı, bürokrasinin toplum mühendisliği hizmetine koşulması benzeri gelişmelerin de miladı olarak kavramsallaştırılmaktadır.
Bu kavramsallaştırma anlamlıdır. Ancak söz konusu gelişme bir örgütün (Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti) "hürriyet" adına iktidara el koymasına indirgenemez. Çankaya'da 1960'a kadar "İnkılâb-ı Azîm"e farklı katkılarda bulunmuş üç eski Cemiyet üyesinin oturmasının sembolize ettiği devamlılığın yanı sıra 10 Temmuz kırılması ile birlikte etki süresi bir asrı aşan bir "düşünsel" egemenlik de kurulmuştur. Bu günümüzde dahi "siyaset" kavramsallaştırılmasının yapılmasında etkili olmaktadır. Türkiye'de bilhassa 1960 sonrasında güç- lendiği varsayılan "siyasal vesayet"in entelektüel zeminini hazırlayan da bu "düşünsel vesayet"tir.
Le Bonist seçkincilik
Millet adına "hürriyet"i ilân eden İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin lider kadrosu, onun karar alma sürecine katılımı konusunda çekincelere sahipti. Dünyanın en büyük sosyoloğu olduğunu düşündükleri Gustave Le Bon'un (Erken Cumhuriyet liderleri de Le Bon'dan ciddî biçimde etkilenmişti) "Cumhur ruhu" kuramı çerçevesinde "kitle"nin karar alma ve temel siyaset süreçlerinin dışında tutulmasının gerekliliğine inanan bu liderler, bilinçsiz olması nedeniyle kendi çıkarını farkedemeyen "millet" adına onun yararını daha iyi değerlendirecek ve koruyacak seçkinlerin iktidarda olmasının zorunlu olduğuna inanıyorlardı.
Bu açıdan yaklaşıldığında "meclis" dahi Le Bon'un savunduğu gibi "türdeş olmayan bir kalabalık" olarak algılanabiliyordu. Bu nedenle yeniden açılması uğruna ihtilâl yapılan "meclis"e de kapıları "avam"a kapatılması gereken bir bürokratik kurum olarak yaklaşılabiliyordu.
Meclisten vazgeçmenin mümkün olamaması nedeniyle gerekirse seçimlere müdahale ederek "avamfirib" olmakla suçlanan kişiler ve partilerin temsil kurumlarında etkili olmasının önüne geçilmeliydi. Seçkinlerden oluşan meclisler "devlete meydan okunacak" kurumlar olmayacak, Enver Paşa'ya atfedilen bir ifadeyle "yok kanun, yap kanun" mekanizmasını işletecek bürokratik uzantılar olarak görev yapacaklardı.
Sopalı seçimlerden, Tek Parti döneminin meb'us atamalarına, 1960 darbecilerinin eğitimsiz vatandaşlara oy verdirmeme projesinden, milletin egemenliğini doğrudan değil "kurumlar" aracılığıyla kullanması düşüncesine, toplumun genelinin "sebükmağzan," "Haso ve Memolar," "göbeğini kaşıyanlar," "bidon kafalılar" olarak aşağılanmasına uzanan örneklerle dile getirilen, gerçekte ilhamını Le Bon'dan alan bir seçkinciliktir. Günümüzde bunu savunanların Le Bon'un adını duymamış olmaları, bu kişilerin onun sadık takipçileri olmalarını engellememektedir.
Doğal olarak buradan yola çıkılarak 1908 öncesinde "halk egemenliği"ne dayalı bir düzene sahip olunduğunu iddia etmek mümkün değildir.
Ancak 1908 sonrasında egemen olan "seçkincilik"in, kendisinden önceki geleneksel yapılanmaya göre çok dahaörgütlü ve nüfuz edici olabildiğini unutmamak gerekir.
Bunun yanı sıra kendisine "modernlik" de atfeden yeni seçkincilik, "millî hâkimiyet" benzeri ilkeleri kutsamasına karşılık "milletin yararını bilme" iddiası üzerinden egemenlik tekeli kurmuş ve bunu sonuna kadar savunmuştur. Böylesi bir seçkinciliğin günümüz siyaseti üzerinde ne denli etkili olduğu kolaylıkla gözlemlenebilir.
Toplum mühendisliği
"Hürriyetin İlânı" aynı zamanda "olan"ı nasıl yöneteceği değil, "olması gereken"i nasıl şekillendirebileceği üzerine yoğunlaşan bir yaklaşımın iktidara gelmesine neden olmuştu.
Bu, aynı zamanda siyasetin bütünüyle bir "toplum mühendisliği"ne dönüştürülmesi ve merkezden yönetilmesi anlamına geliyordu. "Olan" ile kurulan bu sorunlu ilişki, geleneksel iletişim mekanizmalarını ortadan kaldırarak bireyleri birer istatistiğe indirgemekle kalmıyor, "siyaset"i de farklı toplumsal taleplere cevap verme, onları uzlaştırma değil geleceğin toplumunun yaratılmasının aracı olarak kavramsallaştırıyordu.
Siyaset yaklaşımını "modernlik tekeli" ve "terakki savunuculuğu" ile takviye eden toplum mühendisliği kendisine yöneltilen eleştirileri de çağdaşlık, ilerleme düşmanlığı ve "gericilik" olarak yaftalıyordu.
Tek tip bireylerden oluşacak, herkesin kendisine biçilen rolü ifa edeceği, sisteme yönelik eleştirilerin dile getirilmeyeceği, ona itaat ve hizmetin esas alınacağı "olması gereken, çağdaş, ileri" toplum yaratılması düşüncesi 1908 sonrasındaki egemenliğini günümüze kadar sürdürmüştür.
Projesine "kutsallık" atfederek onun planlamasını "yüksek siyaset," uygulayıcılarını "devlet adamı" olarak kavramsallaştıran, buna karşılık "olağan" siyaset ve siyasetçiyi aşağılayan bu yaklaşımın etki alanı ise fazlasıyla geniş olmuştur. Günümüzde toplumun önemli bir kesimi "siyaset"i böyle değerlendirmektedir.
Otoriterlik
"İnkılâb-ı Azîm" yıktığından daha etkin bir otoriterliğin de başlangıç noktasını oluşturmuştur. Geleneksel değil modern, örgütlü ve ideolojik "otoriterlik" ile tanışan ilk yapılardan birisi olan Osmanlı toplumu yirminci yüzyılın korkulu rejimi olan "ilerlemeci tek parti" ile de pek çok Avrupa ülkesinden önce karşılaşmıştır.
Yeni otoriterlik şüphesiz seçkinci ve "olması gereken"i yaratmaya odaklı "yüksek siyaset" anlayışının doğal bir neticesi idi. Uzun süreli patrimonyal ve neo-patrimonyal otoriterlik sonrasında yeni otoriterliğin de oldukça geniş bir zaman diliminde uygulanması toplumda onun kanıksanması, buna karşılık liberal, özgürlükçü düşüncelerin "zararlı, tehlikeli ve marjinal" olarak algılanması geleneğinin yerleşmesine yol açmıştır.
İnkılâb-ı Azîm'in içinde gerçekleştiği yapı on sene sonra fiilen ortadan kalkmıştır. Buna karşılık onun beraberinde getirdiği "düşünsel vesayet" çok daha uzun bir süre etkisini sürdürmüştür. Onun tortusunu günümüz toplumunda dahi hissedebilmek mümkündür.
Türkiye'de son yıllarda "siyasal vesayet"in sona erdirilmesi önemli bir gündem ve tartışma maddesi olmuştur. Bu şüphesiz son derece önemli bir konudur. Buna karşılık asıl kurtulunması gereken asırlık "düşünsel vesayet"tir. Bu vesayetin topluma giydirdiği elbisenin çıkarılması, siyaset kavramına yaklaşımın değiştirilmesi zannedildiğinden zordur. Ancak bir değişim süreci başlamıştır; bunun tersine dönüş de mümkün değildir.
.
Cumhurbaşkanı adayları neyi sembolize ediyor?
27.07.2014 - Bu Yazı 1688 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Önümüzdeki günlerde yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimleri için yarışan adaylar, pek çok hususun yanı sıra, Türkiye'nin demokratikleşme ve normalleşme alanında katettiği yolu da ortaya koymaktadır.
Söz konusu seçime değişik partiler tarafından aday gösterilen üç kişiliğin sembolize ettikleri dönüşüm, onların söylemlerinin ötesinde önem taşımaktadır.
Siyasal alan
Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın cumhurbaşkanlığı adaylığı "siyaset"in, vesayet düzeninin uzun yıllar "siyaset dışı" kılmak için elinden gelen tüm çabayı ortaya koyduğu bir "makam"ın ait olduğu alana geri döndürülmesi çabasındaki son noktayı temsil etmektedir.
1960 darbesi sonrasında özerk kurumlar ve jüristokratik eğilimleri güçlü yargı ile "siyaset"in alanını daraltmaya çalışan bürokratik vesayetçilik, cumhurbaşkanlığını da oluşturduğu "siyaset karşıtı" cephenin önemli unsurlarından birisi olarak görmüştür.
Bu nedenle de cumhurbaşkanının "siyaset dışı," bürokratik vesayetin temsilcisi olması geleneği inşa edilmiş, "siyaset"in Çankaya'ya "sızma" girişimleri ise Profesör Ali Fuat Başgil'in adaylığı örneğinde görüldüğü gibi gereğinde zor kullanılarak önlenmiştir.
1980 darbesi "siyasete kapalı kalması gereken" cumhurbaşkanlığını kapsamlı yetkilerle donatarak onu vesayetin merkez üssü haline getirmiştir.
Turgut Özal'ın 1989'da siyaset adına cumhurbaşkanlığına talip olması sonrasında yoğunluk kazanan "Çankaya muharebeleri"nde kurum vesayet ve siyaset arasında el değiştirmiştir.
Bu açıdan değerlendirildiğinde Erdoğan'ın halk tarafından seçilecek cumhurbaşkanlığına "siyaset" adına talip olması ve bu "makam"ın "siyasetin doğal alanı" içinde olduğunu vurgulaması simgesel ehemmiyeti haizdir.
Bu, bir anlamda, "siyaset"in Turgut Özal ile başlayan, Abdullah Gül'ün seçimi ile en büyük başarısını kazanan mücadelesinin son halkasıdır.
Siyasetin doğal alanına sahip çıkması, cumhurbaşkanlığının "siyaset dışı" tutulması benzeri bir anormalliğin düzeltilmesi, şüphesiz Türkiye'nin normalleşme ve demokratikleşmesine önemli katkı sağlayacaktır.
Dindarlıkla barış
İslâm İşbirliği Teşkilâtı eski genel sekreteri Profesör Ekmeleddin İhsanoğlu'nun CHP ve MHP'nin başını çektiği siyasal partiler tarafından aday gösterilmesinin sembolik önemi ortadadır.
Bu karar, Profesör Şemsettin Günaltay'ın 1949'da başbakanlığa getirilmesi istisnâ edilirse, CHP'nin "dindarlık" ile barışma gayretinin en belirgin girişimidir. Din- bilim çatışması temelli tekil modernlik savunuculuğu yapan, "solculuk"u "din karşıtlığı" üzerinden kavramsallaştıran CHP, değişik dönemlerde bu alandaki siyasetini esnetmekle birlikte, "dindarlık" ile sürdürülen kavganın temel aktörü olmuştur.
Parti, 28 Şubat Süreci ve sonrasında türban savaşlarının yasakçılığı savunan tarafı olmuş, Debray'den uyarlanan "yeni cumhuriyetçilik" yaklaşımı çerçevesinde, laiklik müdafaası gerekçesiyle toplumsal gelişmenin önünde temel engel olduğunu varsaydığı dindarlıkla kıyasıya savaşmıştır.
Bunun da ötesinde CHP'nin "din"i kendi modernlik yaklaşımı çerçevesinde "reform"a tabi tutma, "laiklik"i bunu sağlayacak bir araç olarak kullanma yaklaşımı söz konusu çatışmayı daha da derinleştirmiştir. Türkiye'nin ikinci büyük siyasal örgütlenmesinin "dindarlık" ile böylesi bir ilişkiyi benimsemesi toplumsal alanda önemli sorunlar yaratmıştır.
Dini kendi modernlik anlayışına göre yorumlayarak topluma dayatmaktan vazgeçen, laiklik savunusu üzerinden "ikna odaları" benzeri araçlar kullanarak dindarlıkla savaşmayan, bunun yerine fazlasıyla ihmal ettiği "gerçek anlamda sosyal demokrasi"ye yönelen bir CHP, Türkiye'nin normalleşmesine önemli katkıda bulunacaktır.
Dolayısıyla Profesör İhsanoğlu'nun diğer partilerle beraberce aday gösterilmesi CHP'nin "laikliği, dindarlıkla savaşmadan sahiplenen" bir çizgiye kaymasını sembolize etmektedir. Bu ise doğal olarak bir "aday gösterme" eyleminin ötesinde önemi haizdir.
"Kendi" olabilme
Halkların Demokratik Partisi Eşbaşkanı Selahattin Demirtaş'ın adaylığı da şüphesiz en az yukarıda zikrettiklerimiz kadar kapsamlı bir dönüşümü temsil etmektedir. Ulus- devlet oluşumu sürecinde toplumun tüm üyelerini tektipleştirerek yeni bir "ethnos" yaratmayı amaçlayan resmî ideoloji "kamusal alan"ı kendi "vatandaş"lık tanımına uymayanlara kapatmıştır.
Resmî ideolojinin bunu yaparken esnek bir tutum benimseyerek kamusal alan kapılarını yeni "ethnos"un tektipleştirilmiş üyesi olmayı kabul edenlere açtığı doğrudur. Ancak bu kapılardan geçişler "kendi olmaktan vazgeçmek" şartına bağlanmıştır. Bunu yapabilenlerin önünde her türlü makam açık bulunmuştur.
Buna karşılık aynı makamlara "kendisi" olarak, "değişmeden" girmek isteyenler sadece kapıdan çevrilmemiş, "ethnos"a ihanetle suçlanarak cezalandırılmışlardır. Dolayısıyla cumhurbaşkanlığına "ethnos"un "baba"sı değil "Türkiye demos"unun karar vericilerinden biri olmak amacıyla ve "kendisi" olarak, "kendi kimliğiyle" talip olan Demirtaş'ın adaylığı son derece büyük bir dönüşümü ortaya koymaktadır.
Bu adaylık bunun yanı sıra Kürt vatandaşlarımızın "Türkiye" projesini sahiplenerek onun bir "demos" yaratılması girişimine dönüştürülmesi çabalarını desteklemelerinin, farklıların, demokratik yollarla ulaşılacak birliğinden oluşacak bir "biz" yaratılması çabasına katılma arzularının da kanıtıdır.
Sembolik önem
Üç cumhurbaşkanı adayı, sembolik düzeyde siyasetin kendi alanına sahip çıkması, onun temel kutuplarından birisinin "dindarlıkla" çatışarak tekil modernlik anlayışını topluma dayatma yaklaşımından vazgeçmesi ve tektipleşmeyi reddederek farklılığına saygı gösterilmesini isteyen geniş bir kesimin "Türkiye demos"unda "kendi" olarak varolma projesini içselleştirmesini temsil etmektedir.
Bu açıdan bakıldığında söz konusu üç "adaylık"ın temsil ettiği dönüşüm, yarışın kendisi ve onu kimin kazanacağından daha önemlidir.
Siyasetin kendi alanına sahip çıktığı, CHP'nin "dindarlıkla" savaşmayı terkettiği, Kürt vatandaşlarımızın "Türkiye demos"u projesini içselleştirdiği bir Türkiye, toplumsal barışın güçlendiği, demokrasisine sınıf atlatmış bir ülke olacaktır.
Cumhurbaşkanlığı namzetlerinin "adaylıkları" ile sembolize ettikleri bu tasavvur aynı zamanda Türkiye'nin toplumsal barış ve demokratikleşme alanlarında aldığı yolu da ortaya koymaktadır.
Çankaya'nın "siyaset"i engellemeye çalışan bürokratlara ait "dokunulmaz ve sızılamayacak" bir alan olduğu, "ikna odaları"nın dindarları "modernleştirecek" araçlar olarak kullanıldığı, Kürt vatandaşların kimliklerinin, varlıklarının inkâr edildiği günler toplumdaki bireylerin büyük çoğunluğu tarafından hatırlanmaktadır.
Türkiye'nin yeni, demokratik bir "demos" yaratma alanında katetmesi gerekli uzun bir mesafe olduğu ortadadır. Ancak yakın geçmişin koşulları düşünüldüğünde aldığımız yol ve geldiğimiz noktayı da küçümsemememiz gerekmektedir.
.
Bir asır sonra 2 Ağustos ittifakı
03.08.2014 - Bu Yazı 1383 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
İmparatorluğun "en uzun on yılı"nı yaşadığımız 1908-1918 döneminde gerçekleşen pek çok önemli gelişmenin yüzüncü yılı kısa aralıklarla idrak olunmaktadır. Bunların önemlilerinden birisi olmakla beraber hak ettiği ilgiyi göremeyen bir gelişme de şüphesiz 2 Ağustos 1914'te akdolunan Osmanlı-Alman ittifakıdır.
Tarihçiliğimiz istisnâlar dışında konuya ilgi göstermemiş; "Harbin Osmanlı paylaşımı amacıyla çıkarıldığı," "müttefiklerimiz yenildiği için mağlup sayıldığımız," benzeri tezler geliştirmiş popüler yaklaşımlar ise bu ittifakı "ülkemizin savaşa sokulması" amacıyla Osmanlı Devleti'ne dayatılmış bir sözleşme olarak yorumlamışlardır.
Bu tezlerin anlamsızlığı Ulrich Trumpener'in Germany and the Ottoman Empire, 1914-1918 [1968] kitabı ile ortaya konulmuş, Mustafa Aksakal ise Osmanlı Devleti Son Savaşına Nasıl Girdi? [2008/2010] başlıklı çalışması ile "ittifak"ın hangi bağlam ve koşullarda oluşturulduğunu tüm detaylarıyla ele alarak konu üzerindeki akademik tartışmayı sonlandırmıştır.
Buna karşılık 2 Ağustos ittifakının kamuoyunda hâlâ "zorla savaşa sokulan imparatorluğumuzun parçalanması" ile neticelenen bir "yabancı komplosu" olduğunun yaygın kabul görmesi, hem bu önemli gelişmeyi değerlendirmemizi hem de ondan günümüz dış siyaset yapımı için gerekli dersleri çıkarmamızı engellemektedir.
Kim yalvardı?
Popüler yaklaşımların savunduğunun tersine 2 Ağustos ittifakının gerçekleştirilmesi için ısrar eden Almanya değil Osmanlı Devleti olmuştur.
1908 sonrasında II. Abdülhamid'in, 1885 Pendjeh Krizi'nden itibaren benimsediği "silahlı tarafsızlık" siyasetini sürdürülemez bulan İttihad ve Terakki liderleri, Osmanlı İmparatorluğunu bir büyük Avrupa devletinin müttefiki yapmayı temel dış siyaset hedefi haline getirmişlerdir. Söz konusu liderler daha 1908'de bu amaçla İngiltere ve Almanya nezdinde teşebbüslerde bulunmuşlardır.
Ancak, İngiliz Dışişleri Bakanı Edward Grey, İttihad ve Terakki liderleri tarafından dile getirilen "Osmanlı Devleti'nin Ortadoğu'nun Japonyası olduğu" iddiasını ciddiye almamış, Alman Şansölyesi Bernhard von Bülow ise iki temel müttefiki İtalya ve Avusturya-Macaristan'ın değişik bölgelerini işgal ederek genişlemeye çalışan bir ülkeyle ittifakı fazlasıyla riskli bulmuştur.
Kapsamlı toprak kayıplarına neden olan Trablusgarb ve Balkan harpleri, bir büyük Avrupa devleti ile ittifak sağlanamaması durumunda imparatorluğun günlerinin sayılı olduğu kanaatini güçlendirmiştir.
1911-1914 döneminde Osmanlı Devleti müttefik bulabilmek için sırasıyla İngiltere, Avusturya-Macaristan, Almanya, Fransa ve Rusya'nın, diğer bir ifadeyle Avrupa'nın büyük devletlerinin hepsinin kapısını çalmış ve her seferinde reddedilmiştir.
Dolayısıyla Saraybosna suikastının tetiklediği Temmuz Krizi başladığında Osmanlı liderleri Avrupa'da patlama noktasına gelen bunalımın kendilerine bir "büyük devletle ittifak yapma" konusunda aradıkları fırsatı sunduğunu düşünmüşlerdir.
Gerçekten de 28 Temmuz sonrasında önlenemez bir noktaya gelen büyük savaş, altı yıldır çaldığı her kapıdan geri döndürülen Osmanlı Devleti'ne beklenen fırsatı sunmuştur.
Bu çerçevede tartışılan 2 Ağustos İttifakı'nı şiddetle arzulayan Osmanlı Devleti olmuş, anlaşmanın imzalanmasından bir gün önce Rusya'ya savaş ilân etmiş olan Almanya'nın onayı Kaiser'in müdahalesi ile sağlanabilmiştir.
Alman genelkurmayı ile başlangıçta ittifaka taraftar olan hükûmeti, etraflı değerlendirmeler sonrasında, Balkan Harplerinde çok düşük bir performans gösteren Osmanlı ordusunun, kısa süreceği düşünülen savaşta bir yük haline geleceği, sonrasında ise devletinin paylaşımda hak iddia edeceği gerekçesiyle anlaşmaya karşı çıkmışlardır.
Gerçekte kimse "Osmanlı devletini harbe sokmamış," savaş da "Osmanlı paylaşımı" benzeri bir amaçla yapılmamıştır. Kendi bağlamı ve koşulları çerçevesinde değerlendirildiğinde Almanya saldırıya uğramadığı (savaş ilânı Almanya tarafından yapılmıştır) için teknik olarak Osmanlı Devleti'ne harbe dahil olma yükümlülüğü de getirmeyen 2 Ağustos İttifakı, Osmanlı diplomasisinin 1908 sonrasındaki en büyük başarısıdır.
Sağlanan anlaşmanın, altı yıldır ittifak için başvurduğu her kapıdan geri çevrilen Osmanlı Devleti'ne, bir büyük Avrupa devletinin korumasını getireceği düşünülmüştür. Bunun da 1911- 14 döneminde yaşanan büyük yıkımı tamir etme ve yeniden yapılanma imkânı vereceği varsayılmıştır.
İttifakın yönetimi
Kendi bağlamında başarı olarak kabûl edilmesi gereken bu anlaşma daha sonra imparatorluğun çöküşünü hazırlayan gelişmeler sürecinin başlangıcını oluşturmuştur. Buna neden olan da bizatihi "ittifak" değil, onun 2 Ağustos- 29 Ekim 1914 sürecinde "yönetilememesi" olmuştur.
Bir büyük devlet müttefiki bulma konusunda gösterilen başarı, ittifakın yönetilmesinde gösterilemeyince Osmanlı Devleti son savaşına girmiş ve mağlubiyet sonrasında tarihe intikal etmiştir.
İttifakın yönetilmesinde gösterilen başarısızlık temelde Trumpener'in dolaylı olarak vurguladığı bir sorundan kaynaklanmıştır. Trumpener, Osmanlıların savaşta bir Alman yarı sömürgesi gibi davrandıkları iddialarını bizzat Alman kaynaklarına dayanarak çürütürken, buna karşılık iki devlet arasındaki büyük güç ve diplomatik ağırlık farkının ittifakın yönetilmesi açısından büyük sorunlar yarattığına işaret etmiştir.
Geriye bakılarak Osmanlı yöneticilerine aldıkları kararlar nedeniyle eleştiriler getirirken, söz konusu güç farkının onlar üzerinde nasıl bir baskı yarattığını unutmamak gereklidir.
Kendi bağlamında başarı sayılabilecek bir "ittifak"ın dağılma sürecinin başlangıç noktası haline gelebilmesinden, büyük devlet ilişkisi yönetmek durumunda kalan günümüz dış siyaset yapımcılarının önemli dersler çıkarmaları gerekmektedir.
Büyük güçlerle yapılan ittifaklar ciddî avantajlar sağlamalarının yanı sıra hatırı sayılı baskıları ve sonu belli olmayan girişimlerde taraf olmayı da beraberinde getirmektedir. Bu baskılara direnmek de kolay olmamaktadır.
Bu açıdan değerlendirildiğinde Türkiye, 1 Mart 2003'te gerçekleştirdiği "tezkere reddi" kararı ile 2 Ağustos 1914 ittifakı sonrasında Osmanlı ricâlinin düştüğü hatayı tekrarlamamıştır. Ancak büyük devlet ittifakını, mevcut güç farkı ile beraber yürütmek böylesi tekil başarılarla sağlanamamaktadır. Bu alanda başarı, sürekli yaratıcı dış siyaset üretilmesi ve koşulların kapsamlı biçimde değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.
Bu yapılırken, şüphesiz, 2 Ağustos 1914 sonrası başlayan süreçten alınacak büyük dersler bulunmaktadır...
.
Post-Kemalist Türkiye "Kemalizm" karşıtlığı üzerinden inşa edilebilir mi?
10.08.2014 - Bu Yazı 1575 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Kemalizmin "kutsal" karakterini güçlendirmeyi hedefleyen 1980 darbesi, bunu gerçekleştirmek yerine, logokratik söylem düzeyine indirgenmiş bu ideolojinin ciddî biçimde sorgulanması sürecini başlatmıştır.
Dünyadaki değişimin de yardımıyla "tüm benzerlerinden farklı ve üstün olduğu" varsayılan, "kişisel kült" temelli, vecizeden kavram ve siyaset üreten bu ideoloji kutsallık zırhını tedricen kaybetmiştir. Bunu takiben logokratik düzeyde tekrarı da sınırlanan Kemalist söylem, post- Sovyet Rus Komünizmi benzeri nostaljik vurguları yüksek, sloganlarını içselleştiren ve "1930'lar asr-ı saadeti"ni özleyenlerin sayısının hızla azaldığı bir ideoloji biçimini almıştır.
Bu ideoloji şüphesiz yakın gelecekte de dar bir toplumsal tabana hitap edecek ve kitle partilerinden birisi içinde hizip veya marjinal siyasal oluşumlar biçiminde varlığını sürdürecektir. Ancak bu Türkiye'nin post-Kemalist süreci yaşadığı gerçeğini değiştirmemektedir.
Post -Kemalist dönemin inşa edilmesi sürecindeki Türkiye bunu el yordamıyla ve temel olarak "Kemalist" tezleri reddetme üzerinden gerçekleştirmeye çalışmaktadır. Post- Kemalist Türkiye'nin "Kemalist" siyaset ve uygulamaları reddederek kurulması, ilk bakışta, doğal, eşyanın tabiatı gereği bir gelişme olarak değerlendirilebilir.
Buna karşılık "Kemalizm" sonrası toplum yaratılırken "Kemalizm karşıtlığı" ile yetinilmesi, post- Sovyet Rusya yaratılması sürecinde düşülen hatanın tekrarlanması anlamına gelecektir. Türkiye için post- Kemalist bir toplumun yaratılması "gerekli" ama "yeterli" değildir.
Post -Kemalist Türkiye oluşturulurken kaçınılması gereken iki temel yaklaşım bulunmaktadır. Bunlardan birincisi tüm varsayımları on dokuzuncu asır düşüncesinin iki savaş arası dönemde revaç bulan tezlerle bağdaştırılması yoluyla yaratılmış otoriter bir ideolojinin reddedilmesi ve yeni tasavvurların bu eleştiriler üzerinden inşa edilmesidir. Sakınılacak ikinci yaklaşım ise Kemalizm'in temel sorununun "kavram"lardan ziyade bunların içlerinin boşaltılması ve "yorumlanması" olduğunun gözardı edilmesidir.
Asır sonu ideolojisi
Takipçilerinin "kutsallık" atfederek "kendine benzeyen," "eşi olmayan" bir toplum için ortaya konulabilecek en anlamlı ilerleme reçetesi olduğunu savundukları Kemalist program (bu hem sağ hem de sol Kemalizm için geçerlidir) on dokuzuncu asır sonunun dünya görüşünü ve iki savaş arası dönemin, en önemlisi otoriterlik olan yaklaşımlarını yansıtır. Kemalizm, bunun da ötesinde, söz konusu yaklaşımların, basitleştirilmiş, popülerleştirilmiş ve slogan düzeyine indirgenmiş bir derlemesidir.
Bu açıdan bakıldığında kitlelere kuşkuyla bakan Le Bonist seçkincilik, dinin kısa süre içinde ortadan kalkacağı varsayımına dayanan bilimcilik, fizikî antropoloji ve frenoloji ile desteklenen milliyetçiliğin basitleştirilmiş yorumları, Fransız Üçüncü Cumhuriyeti'nin fazla başarılı olmayan bir taklidinde geliştirilen resmî ideolojiyi şekillendirmiştir.
Bu ideolojinin temel dayanakları ve yaklaşımları, Erken Cumhuriyet liderlerinin "insanlığın geliştirdiği en kapsamlı siyasal örgütlenme" olduğunu düşündükleri Üçüncü Cumhuriyet gibi tarihe karışmıştır. Buna karşılık söz konusu ideoloji toplumumuz üzerinde kalıcı bir etki yaratmış, asır sonu yaklaşımlarının en uzun süre iktidarda kaldığı ülke Türkiye olmuştur.
Post -modern dünyada iktidarını Türkiye'de sürdürebilmiş, anakronik karakter kazanmış ve derinlikten yoksun bir asır sonu ideolojisine karşı çıkmak, onu eleştirmek kolaydır.
Örneğin onun demokrasi karşıtı seçkinciliği katılımcı demokrasinin geliştirilmesinin tartışıldığı bir dünyada anlam- sız hale gelmiştir. Benzer şekilde Kemalist bilimcilik "örgütlenmiş dinin ortadan kalkmadığı" ve modernliğe cevaplar verdiği bir ortamda toplumsal gerçeklikten kopuk bir kuram niteliği kazanmış, onun tektipleştirici milliyetçiliğini ise logokratik söylem düzeyinde dahi savunmak imkânsız hale gelmiştir.
Ancak "göbeğini kaşıyanlar" düzeyindeki seçkincilik, "bilimin aydınlığında yok olan hurâfât," benzeri sloganlarla dile getirilen "din" eleştirileri ve her türlü farklılığı reddeden tektipleştirici milliyetçiliğin eleştirilmesi ne kadar anlamlıysa, post- Kemalist Türkiye'nin bunlara karşıtlık üzerine yükselebileceğini varsaymak o denli sorunludur.
Örneğin Kemalist programa oy vermeyenleri "bidon kafalılar" olarak nitelendiren yaklaşımların günümüzdeki karşı tezi "millî irade" değildir. Türkiye bu aşamayı uzun yıllar önce geçmiştir. Post-Kemalist Türkiye'nin ufku "göbeğini kaşıyanlar" seçkinciliğine karşı çıkmakla, bu tür yaklaşımları eleştirmekle sınırlandırılmamalıdır. Günümüz Türkiyesi bunun yerine müzakereci, katılımcı demokrasiyi amaçlamalıdır. Diğer bir ifadeyle post- Kemalist Türkiye'nin bir asır öncesinin kaba tezlerine verilecek (ve verilmiş) cevaplar ve 1930'lar koşullarında üretilmiş bir ideolojiye karşıtlık üzerinden yaratılması anlamlı değildir.
Kavramlar ve yorumlar
Kemalizm sonrası Türkiye inşa edilirken düşülebilecek ikinci önemli hata söz konusu ideolojinin "yücelttiği" kavramların değil onlara getirilen yorumların sorunlu olduğunun gözden kaçırılmasıdır.
Örneğin Kemalizm "modernlik," "cumhuriyet" ve "laiklik" benzeri kavramları kendine özgü yorumlara tabi tutmaktadır. Onun tekil "modernlik" yorumu toplumun önemli bölümünün "çağdışı" olarak yorumlanmasına yol açmakta, "cumhuriyet" tezi demokrasi karşıtı bir kavramsallaştırma yaratmakta, "laiklik" yaklaşımı ise "dindarlık" ile şiddetle çatışan bir sekülerlik inşa etmektedir.
Burada sorunun bizatihi bu "kavramlar" değil, bunlara Kemalist ideoloji tarafından getirilen yorumlar olduğu unutulmamalıdır. Dolayısıyla post-Kemalist Türkiye kavramlara karşı çıkılarak, onlarla kavga edilerek değil, onların farklı yorumlanması ve içlerinin doldurulması ile inşa edilecektir.
Farklı "modernlik"lerin varolması nedeniyle, başörtüsü kullanan bir kişinin "çağdışı" olarak nitelendirilmesinin, "cumhuriyet"in demokrasinin alternatifi ve karşı tezi şeklinde kavramsallaştırılmasının ve günümüzde Fransız Üçüncü Cumhuriyeti'nin benzerini oluşturma ya da Debray'nin "yeni cumhuriyetçiliği" çerçevesinde demokrasiye savaş açmanın anlamsızlığı vurgulanırken, sorunun gerçekte bu "kavramlar" değil Kemalizm'in onlara getirdiği yorumlar olduğunun altı çizilmelidir.
El yordamıyla gerçekleştirilen Kemalizm sonrası Türkiye'nin inşa edilmesi girişiminin "Kemalizm karşıtlığı" ötesinde, fazlasıyla değişmiş bir dünyanın gereklerine uyumlu biçimde ve "kavram"larla kavga etmeden yapılması gerekmektedir. Böylesi bir inşa faaliyeti, post- Kemalist olmanın yanı sıra, onun otoriterlik benzeri niteliklerini değişik biçimlerde yeniden üreten bir yapının oluşmasını da önleyecektir.
Post -Kemalist toplum yaratılması, son tahlilde, geleceğimizi derinden etkileyecek, Kemalizm karşıtlığı ve eleştirisine indirgenemeyecek önemde bir çabadır.
.
Cumhurbaşkanlığı seçimi:
18.08.2014 - Bu Yazı 1624 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
"Siyaset"e her an suç işleyebilecek bir "zanlı" olarak yaklaşan, "siyasetçi"yi de küçük düşürücü metaforlar kullanımıyla kavramsallaştırarak bunların alternatiflerinin "devlet idaresi" ve "devlet adamı" olduğunu savunan yaklaşım toplumumuzda demokratik siyasetin daimî kaybedenidir.
Geçtiğimiz hafta neticelenen cumhurbaşkanlığı seçimi de bu kaideyi bozmamıştır. Bu seçimde de (adayların kişiliklerinden bağımsız olarak) "siyaset"i temsil eden ikisinin başarılı olması tesadüfî değildir.
Özerk bir alan
Kökleri Osmanlı dönemine giden, 1960 darbesi sonrasında güç kazanan vesayet rejiminin de temel tezlerinden olan bu yaklaşım "siyaset"in temsil özelliğini küçümsemekle kalmamakta, "devlet idaresi"nin belirli bilgiler çerçevesinde gerçekleştirilmesi gereken bir eylem olduğu varsayımı üzerinden ona özerk bir alan bahşetmektedir.
Bunun doğal neticesi olarak zikredilen bilgiyi özümsemiş, devletin çıkarı ve halkın uzun vâdeli yararına vakıf, "seçim" benzeri vülger endişeleri bulunmayan kişi olarak kutsanan "devlet adamı," söz konusu özerk, siyasetin müdahalelerinden korunan alanın "doğal sahibi" olarak kavramsallaştırılmaktadır.
Demokrasi tarihimizi "siyaset"in bu özerk alanı daraltma ve tedricen ortadan kaldırma mücadelesi olarak yorumlamak yanlış olmaz. Uzun süre siyasetin "saldırılarından" korunan bu "kutsal alan" günümüzde yokolma aşamasına gelmiştir. Buna karşılık, küçük bir statü grubu olmasına rağmen kamuoyu oluşturmada etkisi güçlü bir kesim siyasetin bu alanı "fethi"nin kapsamlı sorunlara yol açacağı tezini savunagelmekte, onun en azından bir parçasının "devletin yüksek çıkarları"nın korunması amacıyla özerk kalmasını arzulamaktadır.
"Devlet idaresi" geleneği
Devleti özel bilgiye sahip "devlet adamları"nın yönetmesi tezinin kökleri oldukça eskidir. Eflatun, Politikos'da "sofist" ve "felsefeci"den farklı bir kişilik olan ve devleti yönetmek için gerekli bilgiye (gnosis) sahip "devlet adamı"nın üstünlüklerini ele almış, Machiavelli ise Francesco Guicciardini benzeri çağdaşlarının itirazlarına karşılık söz konusu bilginin bir "ilim"e dönüştürülebileceğini savunmuştur. Doğu geleneği de bu alanda Nizamü'l-Mülk'ün değerlendirmeleri benzeri önemli eserler üretmiştir.
Antik dönemden ortaçağa ulaşan "bilgi ile yöneten, idare sanatına vakıf devlet adamı" yaklaşımının en sadık takipçilerinden birisi de Osmanlı devleti olmuştur. Bu temele dayanan yönetim felsefesi, Tanzimat sonrasında hızla genişleyen bürokrasinin tesis ettiği diktatörlüğün de düşünsel arka planını oluşturmuştur. "Katılım"ın anlamsız, hattâ zararlı olduğunu varsayan, "cahil kitle"nin devlet idaresine müdahalesinin büyük sakıncalar doğuracağını düşünen Tanzimat ricâli, Yeni Osmanlıların "seçimle oluşacak meclis" benzeri taleplerini bu nedenle kabul edilemez bulmuştur. Bu devlet adamları, hikmet-i hükûmet temelli bürokratik faaliyetlerinin "siyaset" olduğunu düşünmüş, birçok yönünü taklit ettikleri Avrupa'daki "katılımcı siyaset"in Osmanlı "koşulları"na uymayacağını savunmuşlardır.
Devlet adamı-siyasetçi
Bu açıdan bakıldığında "İnkılâb-ı Azîm" olarak adlandırılan 1908 hareketi sadece "siyasal parti" kurumunu yaratmakla kalmayarak farklı bir "siyaset" anlayışını da gündeme sokmuştur. Ama ilk özgür seçim sonrasında "seçimler seçim olmaktan çıkınca" siyasetçi de "melez" bir yaratık haline gelmiştir. Kendilerini gerçek anlamda "devlet adamı" olarak gören, "yüksek siyaset" yaptıklarını düşünen Said ve Kâmil Paşa benzeri bürokratlar partili siyasetçilere yukarıdan bakmışlardır. Ancak yarım yamalak işleyen "siyaset" dahi onlara kısa sürede mitolojik yaratıklar haline gelmiş oldukları gerçeğini öğretmiştir. Onların devri kapanmış ve "ağır paşalar"ın yerlerini "devlet adamı -siyasetçi" melezi yeni bir "yönetici" tipi doldurmuştur.
Yeni "melez" yöneticiler hem siyasal parti üyesi, hem de hikmet-i hükûmet çerçevesinde karar alan bürokrat "devlet adamları"ydı. Erken Cumhuriyet siyasal kadrosu da bu mirası sahiplenmiş ve geliştirmiştir. CHP liderleri de tıpkı İttihad ve Terakki rüesâsı gibi hem siyasal parti yönetmiş hem de seçim, kitle ile iletişim benzeri kaygıları olmadan hikmet- i hükûmetin gereklerini yerine getirmiş, bunun da "siyaset" olduğunu düşünmüşlerdir.
Siyaset, 1950 sonrasında muhafazakâr kalkınmacılık -devletçi modernleşmecilik kutupları etrafında yeniden şekillendiğinde de bunlardan birincisi "siyaset" ikincisi "devlet yönetimi" merkezli yaklaşımları benimsemiştir. Erken Cumhuriyet dönemi ile çok partili siyaset arasında köprü kuran bir lider olan İsmet İnönü şüphesiz "melez yönetici" tipinin çarpıcı örneklerinden birisini oluşturuyordu. Erken Cumhuriyet'in seçim kaygısı olmayan, kitlenin talepleriyle ilgilenmeyen "devlet adamı," 1950 sonrası gerçekliğinde bunları da gözönüne almaya zorlanarak "siyasetçi" yönünü güçlendirmişti. Buna karşılık, onun için son tahlilde önemli olan kitlenin istemleri değil hikmet-i hükûmetin gerekleri idi.
Siyaseti savunma
1960 sonrası vesayeti "devlet idaresi"nin özerk alanını genişletmek, onu siyasetin "saldırılarından" korumayı temel hedef olarak görmüştür.
Bu korumalı alanın idaresi de gerekli "bilgi"ye sahip "devlet adamları"na bırakılacaktı. Bu amaçla en uç noktası 12 Mart müdahalesi sonrasında kurdurulan "beyin takımı" olan "siyaset dışı" ya da yukarıdaki anlamıyla "devlet adamı -siyasetçi melezi" kişilikler ön plana çıkarılmıştır.
Böylesi siyaset mühendisliğinin temel sorunu demokratikleşen bir dünyada mitolojik bir karakter haline gelen "devlet adamı" ya da onun kerhen siyaset yapmak zorunda kalan melezlerinin başarı şansının olamayacağı idi. Toplumun çoğunluğu kendisiyle doğrudan ilişki kuran, taleplerini alan, "seçimleri düşünen" siyasetin doğal alanını sahiplenmesini desteklemiş ve "özerk devlet idaresi alanı"nın ortadan kaldırılmasına onay vermiştir. Bu popülizm ile karıştırılmamalıdır. Bu alanda yapılan tercih "bilgili"ye yönelik iğbirardan değil "gerçek siyaset"in taleplere daha iyi cevap vereceği varsayımından kaynaklanmaktadır.
Türkiye siyasetinin iki kutbundan biri olan devletçi modernleşmeciliğin temel sorunu onun bu gerçeği görememesi, kitle ile iletişimi küçümsemesi, "yüksek siyaset" yapımını "gerçek siyaset," toplumla ilişkiyi ise "öğreten bilge devlet adamı- öğrenen cahil fert" olarak kavramsallaştırmasıdır.
Bu kutbun marjinal bir hizip dışında vesayet destekçiliğinden vazgeçmiş olması önemli bir gelişmedir. Bu anlamlı ama yeterli değildir. Demokratik siyasette başarı ancak siyasetin doğal alanını sahiplenmesini savunarak ve "siyaset" yapılarak sağlanabilir.
.
Demokrasiyi "getiren" parti
24.08.2014 - Bu Yazı 1644 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Kurumların geçmişlerinin güncel değerler çerçevesinde olumlu olarak değerlendirilebilecek yönlerini ön plana çıkarmaları olağandır. Bu yaklaşım "büyük resim" gözardı edilmediği müddetçe doğal görülebilir. Bu faaliyetin yalın bir "parlak tarih yaratma" çabasına dönüşmesi ise sadece geçmişin anlamlı biçimde değerlendirilmesine engel olmaz, bunun yanı sıra onun "tarihselleştirilmesi"ni de imkânsız kılar.
Siyasal tarihimizin en önemli kurumlarından birisi olan CHP'nin "ülkeye demokrasiyi getiren parti" olarak kavramsallaştırılması şüphesiz büyük resme bakmadan "parlak tarih yaratma" girişimlerine verilebilecek çar- pıcı bir örnektir.
Böylesi bir kavramsallaştırma tarihselleştirmeyi önlemesi nedeniyle umulan faydayı sağlayamamakla kalmaz, günümüz CHP liderliğini de sürekli biçimde kendisiyle ilişkilendirilen Tek Parti mirasını tartışmak ve üstlenmek zorunda bırakır.
CHP ve demokrasi
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra yaşanan global değişim ve kurulmaya çalışılan yeni uluslararası düzen Avrupa'da bilhassa 1930 sonrasında yaygınlık kazanan tek parti rejimlerinin devamını güçleştirmiştir. Türkiye'de tek parti karar alıcıları bu değişimi doğru okuyarak ona direnmemişlerdir.
Bu şüphesiz önemli bir tercihtir. Bunun gönüllü yapılmadığı, bu yönelimde uluslararası baskının hatırı sayılır rol oynadığı doğrudur. Ancak benzer baskılara karşın İspanya ve Portekiz baskıcı rejimleri sürdürmüşler, Franco 1953 Madrid Paktı'na kadar uluslararası izolasyona katlanmış, Salazar ise "yeni dünya düzeni"nden fazla etkilenmemiştir. Soğuk Savaş'ın yarattığı ortam bu iki lidere komünizm karşıtı kutba eklemlenerek rejimlerini uzun süre devam ettirme imkânı sağlamıştır. Dolayısıyla CHP lideri İsmet İnönü'nün bu alandaki kararının önemi küçümsenemez.
Buna karşılık CHP'yi sadece bu karar üzerinden "demokrasiyi getiren parti" olarak kavramsallaştırmak son tahlilde büyük resmi dışlayan bir "parlak tarih yaratma girişimi"dir.
Büyük resme bakıldığında CHP'nin bunun yanı sıra demokrasinin "engellenmesinde" de etkin rol oynadığını görmek zor değildir. Bu alanda apolojetik "dönemin şartları" yorumuna sığınmak bu gerçekliği değiştirmez.
Kaçınılmaz mıydı?
İstiklâl Harbi zaferle neticelendiğinde toplumun önünde, her ikisi de evvelce hayata geçirilmiş, iki seçenek bulunmuştur. Bunlardan birincisi 1908-1912 arasında son derece ağır iç ve dış gelişmeler ile çözülmekte olan bir çok uluslu imparatorluk koşullarına karşın yaşanmış olan çoğulculuktur. Bu koşullara karşılık basın hürriyetinden dernekleşmeye, siyasal rekabetten entelektüel tartışmaya uzanan bir yelpazede toplum en özgür ve çoğulcu dönemini yaşamıştır.
Varolan ikinci seçenek ise 1913-1918 döneminde yaşanan fiilî tek parti iktidarıdır. Bu dönemde savaş koşullarının da yardımıyla toplumsal alanın her köşesini kontrol altına almaya çalışan baskıcı tek parti bir "toplumsal mühendislik" projesini yaşama geçirmeye çalışmış ve hatırı sayılır mesafe katetmiştir.
1919 sonrasında "yeni dünya düzeni"ne karşı gerçekleştirilen son derece zor bir mücadele (müdafaa -i hukuk) ise günümüzde "grassroots" olarak adlandırılan toplumsal tabandan yukarıya doğru bir hareket biçiminde başlamıştır. Söz konusu şartlar altında oluşturulan meclis de tercihini çoğulculuk ve özgür tartışmadan yana yapmıştır.
Buna karşılık meclis çoğunluğu bilhassa 1921 sonrasında "müdafaa-i hukuk" hareketini bürokratik kontrol altına sokarak "resmîleştirme" siyasetini benimsemiş, 9 Eylül 1923'te kurulan CHP ise bu projenin ürünü olmuştur. CHP genellikle varsayıldığı gibi "dönemin koşulları" nedeniyle demokrasi karşıtı bir pozisyona kaymamış, bizatihi bu amaçla kurulmuştur.
Bu açıdan bakıldığında CHP bir değil iki kez demokrasiyi engelleyen parti olmuştur. İlk olarak Halk Fırkası böylesi bir amaçla kurulmuş ve "müdafaa- i hukuk" hareketinin bürokrasi diktatörlüğünü savunan resmî "ilerlemecilik" ideolojisine dönüştürülmesinin son halkasını oluşturmuştur.
Buna karşılık Büyük Savaş sonrası dünyasında ağır basan "çoğulculuk" eğilimleri ve 1908-1912 ve 1919 sonrası deneyimleri Tek Parti'ye geçişin kolay olmaması neticesini doğurmuştur. Burada "dönemin koşulları"nın, 1929 Ekonomik Buhranı sonrasında değişen dünyanın tersine, tek parti diktatörlüklerine zemin hazırlamadığının altı çizilmelidir. CHP kurulduğunda Avrupa'daki otuz iki devletten yirmi sekizinin rejimi "çoğulcu demokrasi" idi.
Benzer şekilde Erken Cumhuriyet döneminde bastırılacak feminist ve sosyalist hareketlerin önemli bir ivme kazandığı, bağımsız, özgür yayıncılığın yerel düzeyde bile zirve yaptığı bir dönemi yaşamış bir toplumda "tek parti baskıcılığı" dışında bir model uygulanamayacağını savunmak da anlamsızdır.
Kapsamlı toprak kayıpları, darbe girişimleri, Yemen, Asir ve Arnavutluk isyanları benzeri büyük iç sorunlar ve Trablusgarb Harbi benzeri savaşlara karşılık yürütülebilmiş olan "çoğulculuk"un, Şeyh Said isyanı ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası muhalefeti nedeniyle imkânsız hale geldiğini, tek seçeneğin Takrir-i Sükûn Kanunu ve İstiklâl Mahkemeleri olduğunu iddia etmek de gerçekçi değildir.
Bu açıdan bakıldığında bizatihi "çoğulculuk karşıtı" bir örgütlenme olarak kurulmuş olan CHP, demokrasiyi uygulamaya çalıştığı "ilerleme" programına tehdit olarak algılamış ve onu engellemiştir.
Büyük resim ve tarihselleştirme
Görüldüğü gibi büyük resim üzerine yapılacak bir değerlendirme, sadece İkinci Dünya Savaşı sonrasında varılan bir tercihe dayalı yorumdan farklı neticeler vermektedir. Burada önemli olan CHP'nin "büyük resme" nasıl yaklaşacağıdır.
CHP bu resmin arka fonundan kesintiler yaparak onları büyütmek, böylece "parlak tarih inşa etmek" yerine, onun tamamını değerlendirmeli, o resimdeki olumsuzlukları "dönemin koşulları" benzeri mazeretlere sığınmadan eleştirmeli ve geçmişimizin bu önemli kesitini tarihselleştirmelidir. Bu, toplumun fazlasıyla sorunlu gördüğü bir dönem ve siyasetlerinin kendisiyle özdeşleştirilmesini önleyecektir.
Tartışmalı dönemlerin "tarihselleştirilmesi" kolay değildir. Bir örnek vermek gerekirse Martin Broszat ile Saul Friedlaender arasındaki "dönem tarihselleştirmesi" tartışması (burada bu tartışmanın ele aldığı dönem ile Erken Cumhuriyet arasında bir paralellik kurulmaya çalışılmamaktadır) bunun ne denli zor olduğunu gösterir.
Ancak CHP iki savaş arası dönem ideolojisi ve baskıcı siyasetlerini savunan marjinal bir parti haline dönüşmek istemiyorsa bunu yapmak zorundadır...
.
Ortadoğu'daki sorunların suçlusu bulundu; rahat olabiliriz
31.08.2014 - Bu Yazı 739 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Ortadoğu'nun günümüzdeki sorunlarının temel olarak "Osmanlı geçmişi"nden kaynaklandığını savunmak tarihsel gerçeklikle çelişmekle kalmaz, günahlarına farklı sorumlular bulmaya çalışanlara da malzeme hazırlar
Modernlik, tarihselci (historicist) ve gerekirci (determinist) yönleri güçlü kapsayıcı kuramlar ve bunlara dayalı mega söylemlerin önünü açmıştır. En çarpıcısı Marksist kuram olan bu yaklaşımlar "insanlığın evriminin belirleyicileri" ve "toplumlar arasındaki farklılıkların kökenleri" benzeri "büyük" soruları cevaplandırmaya gayret etmişlerdir. Örneğin Marksist analiz ve onun Karl Wittfogel benzeri akademisyenler tarafından gerçekleştirilen uyarlamaları kapsamlı verilere dayanarak "üretim biçimleri" ve onları oluşturan nedenler üzerinden fazlasıyla iddialı, kesin yargıları dile getirmişlerdir.
Kuramdan entelektüel fantaziye
Bu şekilde üretilen kapsayıcı kuramlar ciddî araştırma ve karşılaştırmaların neticesiydi. Örneğin Wittfogel'in "hidrolik toplumlar" tezi eleştiriye açık pek çok yönüne karşılık bir yaşama sığdırılması güç devâsâ bir araştırmanın verilerine dayanıyordu.
Süreç içinde kapsayıcı kuramlar ve mega söylemler alanında popülerleşme yaşanmıştır. Akademik pragmatizm nedeniyle bilhassa Atlantik'in Batı yakasında egemen olan bu yaklaşım "kapsayıcı kuram" üretimini ikinci el kaynaklar taranarak "herşeyi açıklayan gözden kaçmış tekil belirleyici"yi bulma amaçlı "entelektüel fantazi" yaratma faaliyetine indirgemiştir.
Harvard Üniversitesi profesörlerinden Daron Acemoğlu ve James Robinson'ın The Origins of Power, Prosperity, and Poverty: Why Nations Fail başlıklı çalışması da, son tahlilde, bu sınıflamaya dahil edilmelidir. Bu tür kitaplar yayınlandıklarında büyük ilgi uyandırmakta, çok satan listelerinin başına yerleşmekte, on yıl kadar süren bir zaman diliminde tartışılmakta, daha sonra ise kütüphanelerin depo kısımlarına nakledilmektedir.
Alanlarının en parlak ve üretken akademisyenlerinden olan Acemoğlu ve Robinson'ın aşırı mekanik, başta coğrafya olmak üzere tüm diğer belirleyicileri dışlayan yaklaşımı Jared Diamond tarafından yapılanlara benzer eleştirilerin dile getirilmesine neden olmuşsa da, kitabın en önemli sorunlarından birisi olan "tarihi aşırı genelleştirici ikinci el malzemeden yeniden üreterek kapsayıcı kuram üretme" ve bunun neticesinde "tarihe dayanmayan tarihsel nedensellik inşa etme" olduğu vurgulanmamıştır. Günümüz toplumlarının kaderini, kurumlarının "toplayıcı" ya da "kapsayıcı" devlet yapıları tarafından yaratılmış olduğunun belirlediğini savunan, bu ayrımın bir "gümüş kurşun" işlevi gördüğünü ileri süren çalışmanın 2012'de yayınlandığı gözönüne alınırsa bunların süreç içinde dile getirileceği şüphesizdir.
Ortadoğu'nun günah keçisi
Bu çalışma bunun yanı sıra yaptığı Osmanlı değerlendirmeleri ve Ortadoğu'nun güncel sorunlarını bunlar üzerinden açıklaması nedeniyle de tenkit edilmelidir.
Çalışmanın mekanikliği ve günümüzü tekil bir belirleyici üzerinden açıklama iddiası nedeniyle eleştirel okuma yapacak bilgiden yoksun toplumumuz literatisine cazip geleceği (kitabın ilgili bölümlerinin gazete tefrikası haline getirilmesi bunu ortaya koymaktadır), onun Osmanlı geçmişi ile ilgili tezlerinin fazla sorgulanmadan kabul olunacağı şüphesizdir.
Acemoğlu ve Robinson, Ortadoğu'daki temel kurumların, Latin Amerika'nın siyasal ve ekonomik "kurumları"nın beş yüz yıl süre ile İspanyol kolonyalizmi tarafından biçimlendirilmesine benzer şekilde, "Osmanlı kolonyalizmi" tarafından şekillendirildiğini ileri sürüyorlar.
Kendilerinin Lloyd George'un Büyük Savaş sırasında "Ortadoğu'nun neden Osmanlı'ya bırakılamayacağını" açıklayan söylemini tekrarlayan anlatımına göre bölgenin kaderini "coğrafya" değil "Osmanlı yayılmacılığı sonrasında ortaya çıkan kurumsal yapılanma" belirlemiştir.
"Osmanlı kolonyalizmi" benzeri fazlasıyla sorunlu bir kavramsallaştırmayı keyfemâyeşâ kullanan yazarlar, Osmanlı "ana ülkesi" ile "kolonileri" benzeri ayrımlar yapmanın zorluğunu gözardı etmenin yanı sıra Ortadoğu olarak dile getirilen toprakların önemli bölümünde on altıncı asırdaki Osmanlı "yayılması" sonrasında ekonomik yapılanma ve uygulamada herhangi bir değişikliğin yapılmadığı, yeni kurumlar yaratılmadığı gerçeğini de görmezlikten gelmektedirler.
Osmanlı devleti bu bölgede Suriye'deki bâzı alanlar dışında timarlar tesis etmediği gibi mevcut vergilendirme sistemlerine de müdahale etmemiş, bölge sakinleri bunları eski usûllere göre ödemeyi sürdürmüşlerdir. Siyasal alanda da "benzer" değil yerel geleneklerden etkilenen "farklı" yapılanmalar ortaya çıkmış, devletin süreç içinde aşırı adem-i merkeziyetçi karakter kazanması ise uygulamaların neredeyse hiç değişmeden sürmesini sağlamıştır.
Martha Mundy ve Richard Saumarez Smith tarafından kaleme alınan ve birinci el kaynakları inceleyerek kıyasalamalar yapan Governing Property, Making the Modern State: Law, Administration and Production in Ottoman Syria (2007) çalışması Osmanlı reform dönemindeki değişimin de, en azından belirli bir süre, tektipleştirmekten ziyade bölgesel geleneklere dayalı ve hiyerarşisi daha zayıf bir yapılanma yaratmaya çalıştığını vurgulamaktadır.
Burada "Osmanlı"nın eşsiz, en "âdil" ve bilge idare sistemine sahip olduğu benzeri yorumlardan kaçınarak şu soruları sormak gerekmektedir: "Osmanlı bölgeye gelmese ve Ortadoğu olarak adlandırılan alan Memlûk Devleti ve yerel liderlerin idaresi altında kalsaydı ekonomik ve siyasal kurumlar farklı mı gelişecekti?" Ortadoğu'nun Osmanlı egemenliğine girmeyen bölgelerinde değişik "kurumlar" mı oluşmuştur? "Bu bölgeler 'Osmanlı yüzünden sanayi devrimini yakalayamayan' Ortadoğu alanlarının tersine değişik kurumlar mı yaratmışlardır?" "Sanayi devriminin İngiltere ve Belçika yerine Basra ve Bingazi'de başlamasını önleyen devraldığı yapı ve uygulamalarını değiştirmeyen Osmanlı idaresi midir?" Böylesi sorulara cevap veremeyecek ve Osmanlı'yı günümüz Ortadoğu'sunun sorunlarının aslî sorumlusu olarak kavramsallaştıran bir genelleştirmenin "entellektüel fantazi" alanında dahi zayıf kaldığı vurgulanabilir.
Siyasal mesaj
Acemoğlu ve Robinson kapasiteleri tartışılmayacak akademisyenlerdir. Kitapları ve Irak'da "demokrasi"nin neden tesis olunamadığını ele alan makaleleri benzeri çalışmaları "kapsayıcı bir kuram" yardımıyla global düzeyde analizler yapmayı hedeflemektedir.
Buna karşılık "kapsayıcı kuram" üretme amaçlı bu akademik faaliyetin, siyasal kullanımda farklı bir söyleme dönüştürüldüğünün altı çizilmelidir.
Çizdiği karakuşî sınırlar, çoğunlukları ezen azınlıklara verdiği iktidar desteği ve aşağılayıcı Oryantalist yaklaşımıyla bölgeyi yaklaşık yüz yıldır kan gölüne dönüştüren Batı emperyalizmi sorunların kaynağının "Osmanlı" olduğunu savunarak sorumluluğu üzerinden atmak istemektedir.
Burada Acemoğlu ve Robinson'ın amaçlarının aynı neticeye değişik analizlerle ulaşan David Fromkin benzeri popüler tarihçilerden farklı olduğu vurgulanmalıdır. Buna karşılık onların akademik analizi de popüler siyaset lisanına tercüme edilerek aynı amacın hizmetine koşulabilmektedir.
.
"Osmanlılık"tan "Türkiyelilik"e
08.09.2014 - Bu Yazı 1106 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Osmanlılık projesi ile önemli benzerlikler gösteren Türkiyelilik projesinin âkıbeti onun içinin "nasıl" doldurulduğu ve "vatandaşlık temelli demos" oluşumunda alınan yol tarafından belirlenecektir
Uzun süredir tedavülde olan bir kavram olan "Türkiyelilik"in kullanım alanının genişlemesinin yanı sıra yarı resmî söylemde de dile getirilmeye başlanması üzerinde durulması gereken bir gelişmedir.
Türkiyelilik "üst kimlik"i etrafında yaşanan tartışma ve bu kavramın bulduğu revaç Erken Cumhuriyet döneminde geliştirilen "ethnos inşa etme amaçlı" resmî ideolojinin başarısızlığının da itirafı anlamına gelmektedir. Bu ideoloji toplumun geniş katmanlarına nüfûz etmesine karşılık kapsayıcı bir "biz" tasavvuru yaratılması alanında yetersiz kalmıştır.
Toplumun üyelerinin bir bölümü kapıları kendilerine açık ancak "kendileri olarak giremeyecekleri" bu "biz"e katılmayı reddetmiş ve farklılıkların ortadan kaldırılmasıyla tektipleştirilecek bireyleri "ethnosun eşit üyesi yapma" sözünü veren projeye karşı çıkmışlardır. Projede ısrarın maliyeti düşük yoğunluklu bir iç savaşa evrilen "çatışma" olmuştur.
Bu açıdan bakıldığında "Türkiyelilik" kavramının kullanım alanının genişlemesi vatandaşlık temelli, herkesin "kendisi olarak" olarak katılabileceği bir "demos" yaratılmasını hedefleyen yeni bir projenin gündemde olduğunu ortaya koymaktadır.
Üç Osmanlılık
Bu tür projelerin uygulanması ve onlar aracılığıyla büyük dönüşümler yaratılması kâğıt üzerinde kolay gözükebilir. Ancak bizzat yakın geçmişimiz bu alanda aşılması gereken önemli engeller olduğunu ortaya koymaktadır.
Hiyerarşik dinî cemaatler örgütlenmesini vatandaşlık temelli, herkesin "eşit" olacağı bir "Osmanlı demos"una dönüştürmeyi hedefleyen Tanzimat yöneticileri de yeni üst kimlik "Osmanlılık"ın kendilerini kolaylıkla bu amaca ulaştıracağını düşünmüşlerdir.
Ancak bu alanda samimî duygularla başlayan uygulama iki büyük direnç ile karşılaşmıştır. Bunlardan birincisi kökleşmiş "hiyerarşi"nin kapsamlı ayrıcalıklar sağladığı "hâkim" grupların şaşırtıcı olmayan itirazıdır.
Bunun yanı sıra eski yapılanmada "mahkûm" sınıflamasında bulunan, dolayısıyla yeni düzenlemeden yararlanacağı düşünülen topluluklar içindeki aktif güçler de yeni üst kimliğe karşı çıkmışlardır. Tanzimat ricâlini fazlasıyla şaşırtan bu itiraz, yeni kimliğin "eşitlik" getirmesine karşın "özgün alt kimliği önemsizleştireceği" ve bu şekilde onu "çoğunluk içinde eriteceği" temeline dayandırılmıştır.
"Hâkim millet"i oluşturan Müslümanların direnci eski hiyerarşinin yasal eşitliğe karşılık değişik seviyelerde sürdürülmesini sağlamış, "mahkûm milletler" içinde hızla güçlenen milliyetçilikler ise "Osmanlılık" projesini "toplumlarını yok etme amaçlı bir Türkleştirme" girişimi olarak reddetmişler ve ona katılanları "cemaate/ millete ihanet" ile suçlamışlardır.
İki yönlü itiraz, kâğıt üzerinde son derece kolay gözüken dönüşümün hayata geçirilmesinde önemli sorunlar yaratmış, kavram ise farklı şekillere evrilmiştir. "Vatandaşlık temelli" Tanzimat yaklaşımı yerini "herkesin eşit ama Müslümanların daha eşit olduğu" II. Abdülhamid dönemi Osmanlıcılığına bırakmış, İttihadçılık ise bu kavramın içini Türkçü değerlerle doldurarak geleneksel "hâkim -mahkûm" ilişkisini "din" yerine "etnik köken" üzerinden yeniden tesis etmiştir.
Osmanlılık projesi bütünüyle başarısız olmamıştır. Ancak büyük resme bakıldığında "vatandaşlık temelli" bir "Osmanlı demos"u oluşturulması girişimi toplumun genelinde beklenen kabûlü görmemiş, herkesin kendi "ethnos"unu yaratmaya çalıştığı bir çatışma ortamında yaşamını tamamlamıştır.
Sonraki aşamalarda değişik Osmanlı unsurları içinde tarih Osmanlılığı savunanlar değil millet / cemaat içi mücadeleyi kazanan milliyetçiler tarafından yazılmıştır. Osmanlıcılık, Turtsiia (Türkiye), Turkiyya al-Fatat (Genç Türkiye), Odrinski Glas (Edirne'nin Sesi) benzeri yayın organlarının soluk sahifelerinde kalmış, milliyetçiler "ulusal mücadele tarihi" inşa ederken bu görüşleri savunanları "hainler" olarak yaftalamıştır.
"Türkiyelilik"in geleceği
Türkiyelilik üst kimliğinin geleceği de benzer tepkilere vereceği cevaplar tarafından şekillendirilecektir. Kendilerini yazılı olmayan hiyerarşinin üst basamağında görenlerin böylesi bir kavramsallaşmaya şiddetle karşı çıkacakları ortadadır. "Eşitlik"in ancak "kendi olmaktan vazgeçerek ethnosa katılanlara" bahşedilebileceğini savunan bu yaklaşım temelde "demos" oluşturma hedefine karşı çıkmaktadır.
Bunun yanı sıra dışlandıklarını, eşit muamele görmediklerini savunanların bir bölümünün de "Türkiyelilik" veya benzeri üst kimliklere itiraz edecekleri unutulmamalıdır. Bu yaklaşımı benimseyenler bunun, çoğunluğun "toplumlarını kendi içinde eritme" amaçlı bir projesi ve "üstü kapalı bir Türkleştirme programı" olduğunu savunacaklardır.
Osmanlılık gibi Türkiyelilik projesinin âkıbeti de, son tahlilde, onun içinin "nasıl" doldurulduğu ve "vatandaşlık temelli demos" oluşumunda alınan yol tarafından belirlenecektir. "Herkesin Türkiyeli ama Türklerin daha fazla Türkiyeli" olduğu bir "demos" ve onun üst kimliği "Türkiyelilik"in kaderi "Osmanlı demos"u projesi ve "Osmanlılık"tan farklı olmayacaktır.
"Türkiyelilik" projesinin başarısı bunun yanı sıra, haklı olarak dışlandığı ve eşit muamele görmediğinden yakınan toplum kesimlerinin de "kendileri olarak katılabilecekleri bir demos" için güçlü milliyetçi programlarını sorgulayabilmelerine, "biz" tasavvuruna gönüllü katılımın "çoğunluk hizmetkârlığı" olmadığını kabûl edebilmelerine bağlıdır.
Kavramın içi doldurulurken ve milliyetçi programlar tarafından eleştirildiğinde doğabilecek sorunlar ve bu nedenle yaşanabilecek başarısızlığın panzehiri "Türkiyelilik"in tekil ve hegemonik değil alt kimliklerin de ifade ve geliştirilebilmesine imkân verecek şekilde ve "çoğulcu" olarak kavramsallaştırılmasıdır.
"Herşeyi bırak Osmanlı ol," "herkese açık Türk kimliği dışında bir kimlik kullanmak ayrılıkçılıktır" yaklaşımlarının temel başarısızlık nedeni bunların alt kimliklerin ifadesini, gereğinde zor kullanarak engellemesiydi.
Bireylerin sadece "Türkiyeli" değil "Türkiyeli Türk" ya da "Türkiyeli Ermeni" olmalarına da imkân veren, kapsayıcı olmasına karşılık alt kimlikleri ortadan kaldırmayı hedeflemeyen, onlarla çatışmayan bir kimlik "vatandaşlık temelli demos" projesinin değişik milliyetçilikler tarafından aşındırılmasını da önleyecektir.
Demokrasinin önemi
Tanzimat ricâlinin samimî bir yaklaşımla başlattığı "Osmanlı demos"u projesinin başarısızlığının temel nedenlerinden birisi de bunun bürokratik diktatörlük tarafından "yukarıdan aşağıya" inşa edilmek istenmesiydi.
Bu nedenle "Türkiyelilik" kavramı aracılığıyla bir "Türkiye demos"u yaratılabilmesinin "demokrasi" seviyesi ile de yakından ilişkili olduğu, onun resmî bir proje olarak "yukarıdan aşağıya" inşa edilmesi arzusunun başarısızlık reçetesi olduğu gözden kaçırılmamalıdır.
Aşağıdan yukarıya açık toplumsal tartışma ile benimsenecek çoğulcu bir üst kimlik "Türkiye demos"u yaratılması projesinin en önemli araçlarından birisidir. Bunun aynı zamanda "ethnos projeleri çatışma köprüsü"nden önceki son çıkış olduğunu da unutmamak gereklidir.
.
CHP'nin temel sorunu siyaset yelpazesindeki yeri midir?
15.09.2014 - Bu Yazı 940 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
1789 Fransız Genel Meclisi'nin oturma biçimi ya da Edmund Burke ile Thomas Paine'nin temsil ettikleri görüşlerin hangi partiler tarafından dile getirildiği benzeri araçlar kullanımıyla yaratılan siyaset yelpazesinin gerçek hayata uygulanmasındaki zorluklar ortadadır.
Siyaset bilimcileri de fazlasıyla zorlayan bu "sağ-sol" yelpazesine yerleştirme işlemi beraberinde pek çok sorunu ve "kurama uymayan" sayısız örneği getirmektedir.
Personalist hareketin öncülerinden ve Katolik Sol'un liderlerinden Emmanuel Mounier, günümüzde bir klasik olarak kabûl edilen değerlendirmesinde, tüm özellikler gözönüne alındığında siyasal örgütlenmeleri "sağ-sol" yelpazesindeki "kesin" yerlerine yerleştirmenin "imkânsız" olduğu tespitini yapmıştı.
Post-modern gerçeklik bu zorluğu daha ileri bir boyuta taşımış ve basmakalıp yaftalamaları güçleştirmiştir.
Örneğin değişim ve "yeni"ye sahip çıkma "sol", buna karşılık mevcutu sahiplenmek ve korumaya çalışma "sağ" siyasetin özellikleri olarak algılanırken, nükleer enerjiyi "sağ" partiler savunmakta, buna karşılık doğayı "koruma" temelli yaklaşımları temsil eden hareketler genellikle "sol" sınıflamasına sokulmaktadır.
Siyaset kutuplarımız
Dolayısıyla merhum İdris Küçükömer'in toplumumuzda "sağ" ve "sol"un yer değiştirmesinin gerekli olduğu yolundaki tespiti gerçekte global alanda karşılaşılan bir güçlüğün özgün örnekte daha çetrefil biçimde tezahür ettiğinin dile getirilmesidir.
Batı düşünce akımlarının gördüğü sınırlı ilgi ve yorumlanış biçimi, milliyetçiliğin tüm siyasal örgütlenmelere derin nüfûzu, kimlik siyasetinin güçlü etkisi ve liderlik demokrasisine yatkınlık Türkiye'de "sağ" ve "sol" kavramsallaştırmalarının yapılmasını daha da zorlaştırmaktadır.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde Türkiye'de siyaset "sağ-sol" yelpazesine yerleştirilmesi pek de kolay olmayan iki kutup etrafında gerçekleşmektedir.
Bunlar da "kalkınma tasavvurları", "modernlik yorumu", "hayat tarzı" ve "dine karşı alınan tavır" etrafındaki eksende şekillenmektedir.
Çok partili yaşama geçişten beri siyasete egemen olan "Kalkınmacı Muhafazakârlık" ve "Devletçi Modernleşme" kutuplarından birincisi "sağ" ikincisi ise "sol" olarak kavramsallaştırılmaktadır.
Bu şüphesiz fazlasıyla sorunlu bir yaklaşımdır.
Birinci kutuptaki "muhafazakârlık" temelde "dine karşı alınan tavır" etrafında şekillenmekte, buna karşılık "kalkınmacılık" gerçek anlamda muhafazakârlıkla çatışan güçlü bir "değişim" paradigmasını dile getirmektedir. Bu kutup bunun yanı sıra "katılım" taraftarı yaklaşımıyla toplumculuğu ve "siyaset"in belirleyiciliğini savunmaktadır.
İkinci kutup "tekil" ve "yaşam tarzı" üzerinden tanımlanan bir modernliğin "yukarıdan aşağıya" inşa edilmesini hedefleyen ve kökleri on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı siyasetine giden bir hareketi temsil etmektedir. Temel yaklaşımı nedeniyle "seçkinci" olan bu kutup, "eğiterek ve aydınlatarak" dönüştürmeyi hedeflediği kitlelere ve bir parçası olduğu siyasete duyulan güçlü güvensizliği içselleştirmiştir.
Sağ-Sol yerine
Bu kutupları "sağ" ve "sol" olarak kavramsallaştırmanın değişik genellemeler yapılmasını mümkün kıldığı, bu nedenle de işlevsel değer taşıdığı ortadadır. Buna karşılık bu fazlasıyla "kaba" değerlendirmeler siyaset analizlerinde ciddî yanılgılara da neden olabilmeketdir.
Örneğin sıklıkla tekrarlanan "Türkiye'de solun iktidar olamaması" gerçekte varolmayan bir sorunu irdelemektedir.
Köklü düşünce hareketlerinin değişik dönemlerde iki temel kutup tarafından sahiplenilmesi sorunu daha da çetrefilleştirmektedir. Kalkınmacı muhafazakârlığın 1980'lerdeki temel örgütlenmesi ANAP bir süre liberalizm ile böylesi bir ilişki kurmuş, devletçi modernleşmeciliğin sancak gemisi CHP ise 1960'lardan itibaren kendisine "sol" sıfatını yakıştırmakla kalmamış, sosyal demokrasi temsilcisi olmak gibi gerçekle ilişkisi bulunmayan pozisyonları da sahiplenmiştir.
Bu açıdan bakıldığında kalkınmacı muhafazakârlığın siyaset üzerinde kurduğu egemenlik "sol"un başarısızlığı değil devletçi moderleşmeciliğin yeni paradigmalar üretemeyen, "status quo savunucusu" ve "değişime kapalı" yaklaşımlarının doğal neticesidir.
Devletçi modernleşmecilik 1930'larda yarattığı "tekil modernlik" temeline dayanan tasavvurda donmuş, yeni paradigmalar üretemediği için de güçlü bir "altın çağdaşlaştırmaya" yönelmiştir. Post-modern dünyada on dokuzuncu asır ideallerine dayalı, anakronik bir tasavvuru kutsayan, "değişim"e karşı "koruma"yı temel hedef haline getiren bir hareketin başarı şansının olmadığı ortadadır.
Bunu "sol"un yenilgisi olarak yorumlamak anlamsızdır.
Değişim vurgusu
Dolayısıyla kalkınmacı muhafazakârlığın devletçi moderleşme karşısında siyasete egemen olması "sağ"ın "sol"u sürekli biçimde mağlup etmesinden farklı bir gelişmedir.
Kalkınmacı muhafazakârlığın başarısı genellikle varsayıldığı gibi "muhafazakârlık"tan ziyade "kalkınmacı" yaklaşımının beraberinde getirdiği geleceğe yönelik paradigmalar ve değişim vurgusundan kaynaklanmaktadır.
1930'ları altın çağdaşlaştırarak onu savunmayı "siyaset" olarak kavramsallaştıran devletçi modernleşmecilik ise böylesi paradigmalar yaratamadığı gibi değişim ve yenilik vaad eden tasavvurlar da üretememektedir.
Siyaset sahnesinin ebedî mağlubu haline gelen devletçi modernlik bunun yerine "değişim"e karşı çıkan farklı "istemezükçü" grupların sözcülüğünü yapmaktadır. Onun bu vizyonsuzluğuna karşın siyasetin ana kutuplarından birisi olmayı sürdürebilmesi ise bu alandaki geleneğimiz ile kimlik siyasetinin etkinliğinin neticesidir.
Devletçi moderleşme akımının maskesini takarak dolaştığı sosyal demokrat düşünceyi içselleştirmesi, bu görüşü yansıtan bir örgütlenme haline dönüşmesi şüphesiz iktidara oynayan bir liberal partinin doğuşu gibi siyasetimiz açısından yararlı bir gelişme olacaktır.
Ancak böylesi kapsamlı dönüşümlerin kısa vâdede gerçekleşmesini beklemek anlamlı değildir. Bu nedenle devletçi modernleşmeciliğin yakın dönemdeki hedefi değişim karşıtı "istemezükçülük" yerine "değişim" tasavvurları ikame etmek olmalıdır.
Bu siyaset kutbunun iktidara en fazla yaklaştığı zaman diliminin derme çatma ve çelişkilerle dolu da olsa bir değişim tasavvuru geliştirdiği dönem olduğu unutulmamalıdır.
Merhum Bülent Ecevit'in siyasetteki yükselişi onun "sosyal demokrasi"yi derinlikli şekilde kavraması ve partisini bu düşünce çerçevesinde yeniden örgütlemesinden ziyade "Bu düzen değişmelidir" sloganıyla dile getirilen değişim arzusu ile 1930'ları altın çağdaşlaştırmak yerine o dönemin olumsuzluklarını eleştiren bir yaklaşımı sahiplenmesiydi.
"Sağ-sol" analizleriyle anlaşılması kolay olmayan siyasetimizin en azından iki kutuplu biçimde sürmesi yararlıdır.
CHP'nin bir kutup olmaya devam edebilmesi ise "sol" olmaktan (bu "sol" olmasının gereksiz olduğu anlamına gelmez) önce bir "değişim tasavvuru" geliştirebilmesine bağlıdır.
.
İktisadiya'dan Tarihistan'a göç eden bir mültecinin ardından
22.09.2014 - Bu Yazı 927 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Güçlü analiz yeteneği ile akademik hayatımızın parlak yıldızlarından birisi olan Profesör Sencer Divitçioğlu'nun vefatı sonrasında değişik yayın organlarında değerlendirmeler kaleme alındı. Bunlara bakılarak, en azından, toplumumuzda pek çok akademisyene gösterilen vefasızlığın bu örnekte yaşanmadığını söyleyebilmek mümkündür.
Buna karşılık merhum Divitçioğlu'nun yarım asır önce Türkiye'deki en kapsamlı entelektüel tartışmanın akademik öncülerinden birisi olduğu hatırlandığında, kendisinin topluma verdiklerinin karşılığını yaşarken olduğu gibi vefatından sonra da alamadığı yorumu yapılabilir.
Bu aynı zamanda Türkiye'nin entelektüel tartışma gündeminin de ne denli değiştiğini de gözler önüne sermektedir. 1960 sonrasında "sol"un egemenliğindeki entelektüel tartışmanın en önemli gündem maddelerinden birisi olan "Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT)" günümüzde ortalama toplum üyelerinin değil literatinin dahi üzerinde son derece sınırlı bilgisi olduğu bir konudur.
Akademik kaygı
Dönemin entelektüel tartışmasındaki rolü ele alınırken Divitçioğlu'nun konumu iyi değerlendirilmelidir. Onu dönemin "sol" literatisinin çoğundan ayıran, büyük bölümü siyasal bir amaca ulaşmak için bilmedikleri ve anlayamayacakları kuramlara slogan düzeyinde atıflar yapan bu bireylerin tersine "devrim stratejisi" üretmek yerine akademik tahliller yapmasıydı.
Örneğin Divitçioğlu'nun ATÜT tartışmasındaki temel sorunsalı bu üretim tarzının "devrim stratejisi"ne ne denli uygun olduğu, siyasal hedeflere ne ölçüde hizmet edeceği değil onun belirli özelliklere sahip toplumların tarihî gelişimini açıklamadaki rolü idi. Divitçioğlu bunun yanı sıra Wittfogel'in "Şark Despotizmi" benzeri kavramsallaştırmalara yönelmekten de kaçınmıştı.
Konunun Yön benzeri dergilerde ele alınış biçimi ile Divitçioğlu'nun ATÜT üzerine kaleme aldığı çalışmalar karşılaştırıldığında bu fark bütün açıklığıyla görülür.
Nitekim Batı entelektüel çevrelerinde konunun tartışıldığı temel organ olan La Pensee dergisine Osmanlı konulu katkı da 1969'da Divitçioğlu tarafından yapılmıştı. Bu mecmuadaki Marxist akademik tartışma şüphesiz ATÜT'ü "heteredoks" ilân eden Mikhail Godes, "Marxizm karşıtı bir görüş" olarak sınıflandırarak yasaklayan Stalin ya da "yabancı Marxistlerin siyasal sorunlar doğuracak" hatalı bir yaklaşımı şeklinde yorumlayan Kaçanovski benzeri Stalin sonrası Sovyet entelektüellerinin dogmatik değerlendirmelerinden farklı idi.
Divitçioğlu'nun tartışmaya yaklaşım biçimi ve analizleri soruna akademik kaygılar çerçevesinde yaklaştığının önemli kanıtlarından birisidir. Onun çalışmaları ATÜT konusunda çok önemli kaynaklar olan Marx'ın, Hindistan kabileleri ve Amerikan yerlileri üzerine çalışan dört önemli uzman Henry Maine, John Lubbock, John Budd Phear ve Lewis Henry Morgan'ın çalışmaları üzerine kaleme aldığı ayrıntılı notların ve Lawrence Krader'in konuyu yeni ufuklara taşıyan temel kaynak eserinin yayını öncesinde kaleme alınmıştı.
Divitçioğlu'nun vardığı sonuçlar bu önemli kaynaklara danışılamadan üretilmiş olmakla birlikte, son tahlilde, onlarla çelişmez. Bu da onun son derece çetrefil bir kavramı, tüm birincil kaynaklara bakamadan analiz etmedeki yetkinliğini ortaya koyar. Ancak bu yetkinlik, Divitçioğlu'na "Marx ile ilgilenme" "sakıncalılığı"na ek olarak "sol"dan gelen "toplumsal gelişme kanunları ve teorileri icat etme" yaftalamasını kazandırmıştır. Doğan Avcıoğlu'nun başını çektiği "devrim teorisyenleri" ya da dönemin Aydınlık dergisi için Divitçioğlu'nun akademik kaygıları ve analizleri eli kulağında olan devrimin üzerine oturtulduğu şablonun sorgulanması anlamına geliyor, bu nedenle de şiddetle eleştiriliyordu. Divitçioğlu'nun askerî darbe ile "Kemalist Sosyalizm"e geçilmesi tezlerine Mısır ve Cezayir örnekleri üzerinden karşı çıkması, "dönüşümün tek yolunun oy devrimi yolu" olduğu, sosyalizm, teorisi bir kenara itilip, "halk hiç hesaba katılmaksızın" sadece bir taktik olarak ele alınırsa bunun sonucunun "nasyonal sosyalizm, nasyonal demokrasi ya da askerî demokrasi" olacağı yorumunu yapması onun akademik birikimi ile siyasi ve toplumsal gerçekliği kendisini eleştiren "devrimciler"den çok daha iyi yorumladığını gösterir.
Tarihistan'a katkı
Bu duruşuna karşılık, Divitçioğlu, düşünceye kuşku ile yaklaşan ve onu tehdit olarak görerek cezalandıran bir devlet idaresi anlayışının sürekli biçimde gadrine uğramıştır. Hakettiği akademik ûnvanları alması engellenmiş, pasaportu verilmemiş, en sonunda da 12 Eylül darbecileri tarafından üniversiteden uzaklaştırılmıştır.
Bu acı verici sürecin belki de tek olumlu yönü Sencer Hoca'nın "bu zulmü yapanın ne biçim bir devlet" olduğunu "tarihin açıklayabileceği" ümidiyle "İktisadiya'dan Tarihistan'a" hicretine neden olmasıdır.
Divitçioğlu ATÜT araştırmaları sırasında kapsamlı tarih okumaları yapmasına karşılık kaleme aldığı denemelerin "Marxist iktisat çalışmaları" olarak değerlendirilmesinin gerekli olduğunu vurgulamıştır. Ancak daha sonra "devlet"i anlama için onun tarihî oluşum "muamma"sını çözme gayretleri kendisini 1980 sonrasının yükselen tarih yaklaşımlarından birisi olan antropolojik tarihe yöneltmiştir.
Divitçioğlu "Tarihistan"daki ikametinde, malûmatfuruşluk ve vesika neşrini "tarihçilik" ile özdeşleştiren yaklaşımların dolaylı yoldan eleştirisini yapmış ve "büyük sorular"a kuramsal analizler aracılığıyla cevap vermeye çalışmıştır. İlginçtir ki seçkin bir iktisat teorisi uzmanı olarak kendi alanında başarılı bir kariyer yapan Divitçioğlu, en önemli katkılarını öz toplumu "İktisadiya"da değil hicret ettiği "Tarihistan"da gerçekleştirmiştir.
Arka planında antropoloji, hermenötik, fenemoloji ve iktisat tartışma ve kuramları olan, yazarının Gadamer, Hempel, Ricoeur ve Marx'dan etkilendiği anlaşılan tarih yazımının Türkiye'ye birkaç numara büyük geldiği şüphesizdir. Divitçioğlu'nun bunu ne derece başardığı tartışılabilir; ama önemli olan bunun düşünülmesi, böylesi bir "tarih" yazımının da mümkün olduğunun ortaya konulmasıdır.
Dolayısıyla akademik dürüstlük örneği Divitçioğlu'nun en büyük katkısı Kök Türkler ya da Osmanlı Beyliği'nin kökenlerini "ortaya koyması," onlarla ilgili "gerçekliği" keşfetmesi değil tarihi "hikâye etme"ye indirgemenin ne denli sorunlu olduğunu, onun bir inşa faaliyeti olarak çok farklı biçimlerde yapılabileceğini göstermesindedir. Tarihçiliğimiz bugün belki bunu takdir edebilecek bir seviyede değildir; ama bu önemli katkı gelecekte mutlaka hakettiği övgüyü alacaktır.
.
1920 Ruhu
28.09.2014 - Bu Yazı 891 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
"Ruh," toplumumuz siyasetinde sıklıkla kullanılan bir metafordur. Büyük toplumsal hareketlerin düşünsel motor güçlerine atıfta bulunan bu kavramsallaştırma benzer sorunların söz konusu "ruh"ların canlandırılmasıyla aşılabileceğini savunmaktadır.
Örneğin siyasal katılım ve çoğulculuk savunusu yapan hareketler günümüzde unutulmaya yüz tutan "1946 Ruhu" metaforuna uzun süre atıfta bulunmuşlar, onu canlandırmanın vesayet rejiminden kaynaklanan sorunlara çare olacağını savunmuşlardır.
Son yıllarda bilhassa "Çözüm Süreci" tartışmaları çerçevesinde dile getirilen "1920 Ruhu" metaforu ise Türkiye'nin en büyük sorununu aşmak için gerekli olduğu varsayılan ideolojiye atıfta bulunmaktadır.
1920'de ne oldu?
1920 Ruhu kavramsallaştırması Mondros Mütarekesi sonrasında çöken imparatorluktan ayrılmak isteyen Arap vilâyetleri dışında kalan bölgelerdeki Müslüman nüfusun örgütlediği toplumsal hareketin ideolojisine atıfta bulunmaktadır.
Müdafaa-i Hukuk ûnvanıyla çoğunluğu tabandan gelen taleplerle oluşturulan örgütler mücadelelerini Erik Jan Zürcher'in anlamlı tanımlamasıyla "Müslüman milliyetçiliği" ideolojisine dayanarak sürdürmüşlerdir.
Diğer bir ifadeyle on dokuzuncu yüzyılın yükselen ideolojilerinden birisi olan Panislamizm dar bir bölgeye uyarlanmış ve şaşırtıcı bir kaynaşma ve ideal birliğinin düşünsel motor gücünü oluşturmuştur. Etnik farklılıkları inkâr etmeden onların üzerinde yer alan Müslüman milliyetçiliği etrafında örgütlenen geniş toplum kesimleri, zor koşullar altında, karşı çıkılamaz olduğu varsayılan yeni dünya düzenine direnmişler ve onu değişime zorlamışlardır.
Resmî ideoloji, ona destek verenlerin çoğunluğunun "mücahede- i milliye" olarak gördüğü bu hareketi daha sonra Türk milliyetçiliğinin "mücadele" ve "başarı"sı olarak kavramsallaştırmış, onun "Müslüman" karakterini elden geldiğince arka plana atmaya çalışmıştır. Bu yapılırken hareketin yaptığı atıflar dahi değiştirilmiştir. "Cihad" vurgusunu dile getiren "mücahede"nin yerini Sosyal Darwinist tonları güçlü "mücadele" alırken, "dinî" anlamındaki "millî," "ulusal" anlamındaki "millî"ye dönüştürülmüştür.
Müslüman milliyetçiliği
Dar ölçekli bir İttihad-ı İslâm örgütlenmesi olan Müdafaa-i Hukuk hareketi Nikkie Keddie'nin bu ideolojinin milliyetçilik işlevi gördüğünü savunan tezini destekleyen ilginç örneklerden birisidir.
Burada önemli olan bir tür milliyetçilik olarak tanımlanabilecek "1920 Ruhu"nun geleneksel "İslâm'da dava-yı kavmiyet olamayacağı" düstûrundan farklı bir yaklaşımı sergilemiş olmasıdır. Diğer bir ifadeyle "1920 Ruhu," genellikle ileri sürüldüğü gibi, bir "milliyetçiliğin reddi" ideolojisi değildir. Böylesi varsayımların yaygın olmasının nedeni etnik ve dinî kimliklerin katı, birbirini kesinlikle dışlayan yapılar olduğunun düşünülmesidir.
Modern bir ideoloji olan Panislâmizm milliyetçiliğe bu şekilde yaklaşmak, onu İslâm ile çatışan "kavmiyetçilik" olarak reddetmek yerine onun yarattığı enerjiyi farklı ve daha yüksek amaçlara kanalize etmeye çalışmıştır.
Bu nedenle Cemaleddin Efganî, Namık Kemal, Abdurrahman Kavakibi, Reşid Rıza, Mustafa Kâmil benzeri düşünürlerin söylemi Panislamizm ile milliyetçilik arasında yaşanan gelgitleri yansıtmıştır. Efganî'nin İkinci Meşrutiyet Dönemi'nde Türk Yurdu mecmuası tarafından bir "Türkçü" olarak övülmesinin nedeni de budur.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde 1920 Ruhu ya da Müslüman milliyetçiliği mevcut etnik temelli milliyetçilikleri reddederek onlarla çatışmak yerine onları daha yüksek ve kapsayıcı bir amaca kanalize eden bir ideoloji olarak kavramsallaştırılabilir.
Bu milliyetçilik, hızla yükselen Türkçülük ile Kürt ve Çerkezler benzeri unsurlar arasında taraftar bulmaya başlayan rüşeym halindeki etnik temelli hareketlerin önemli bölümünü dar kapsamlı bir İttihad-ı İslâm çerçevesinde yüksek bir ideale yönelmenin daha anlamlı olacağına ikna etmiştir.
Bunun sonucunda ise bu hareketlerde mevcut enerjiyle çatışma yerine onları kendi amacı için seferber eden bir ideoloji olarak güç kazanmıştır. Bu ikna etme sürecinde karşılaşılan tehditin büyüklüğü ve ona direnilememesi durumunda "herkesin kaybedeceği" gerçeğinin ortada olması da önemli rol oynamıştır.
1920 Ruhu değerlendirilirken bu gerçeklerin gözardı edilmemesi ve bu dönemde geliştirilen Müslüman milliyetçiliğinin genellikle varsayıldığı gibi ağırlıklı olarak dinî mülâhazalarla kavmiyet fikrine şiddetle karşı çıkan kesimler tarafından değil etnik milliyetçilikten de etkilenen toplumsal katmanlar ve liderler tarafından desteklendiğinin unutulmaması gerekmektedir (Bazı milliyetçi grupların bu tasavvura destek vermemiş olması bu gerçeği değiştirmez).
Türkçülükten derin biçimde etkilenen İttihad ve Terakki Cemiyeti teşkilâtı bu nedenle "1920 Ruhu" çerçevesinde örgütlenen Müdafaa-i Hukuk hareketinin temel dayanaklarından haline gelebilmiştir. Resmî ideolojinin daha sonra "1920 Ruhu"nu Türk milliyetçiliğinin şaha kalkması biçiminde inşa edebilmesi de bu nedenle zor olmamıştır.
Ruhu diriltmek
Günümüzde Türkiye'nin en önemli sorununun "1920 Ruhu"nun yeniden yaratılmasıyla çözülebileceği tezi yaygın destek görmektedir. Ancak "ruhların diriltilmesi" uzun zaman aralıklarından sonra benzer koşulların varolmasına bağlı olduğu için son derece zordur. Örneğin 2015'te bölgesel bir gücün vatandaşlarını, Anadolu Müslümanlarının 1918 sonrasında muhatap oldukları tehditin benzeriyle karşı karşıya olduklarına ikna etmek kolay değildir.
1918 sonrası dünyasıyla günümüz gerçekliği arasında yüz yıla yaklaşan bir zaman diliminin beraberinde getirdiği önemli farklılıklar vardır.
Milliyetçiliklerin altın çağı olan bu dönemde etnik kimlikler sadece güç kazanmamış, bunun yanı sıra hatırı sayılır ölçüde sekülerleşmişlerdir.
Örneğin İstiklâl Harbi sırasında toplumsal desteği son derece sınırlı olan seküler Türk milliyetçiliği günümüz milliyetçi hareketi içinde önemli bir temsile sahiptir. Benzer bir yorum Kürt milliyetçiliği için de yapılabilir. Dolayısıyla bu hareketlerin enerjisini dar ölçekli bir Panislamizm girişimine kanalize ederek Müslüman milliyetçiliği emrine sokabilmek içinde yaşadığımız gerçeklikte fazlasıyla zordur.
Bu tür zorluklar Türkiye'nin en büyük sorununun hallinde "din"in dışlanması gerektiği anlamına gelmez. Ancak onun da dahil olduğu unsurların katkıda bulunacağı çözüm, son tahlilde, "eşit haklara sahip vatandaşlardan oluşan, herkesin kendi kimliğiyle katılabildiği bir demos yaratılması"na bağlıdır. "1920 Ruhu"nun topladığı meclisin sadece Müslüman milliyetçiliğini değil, daha sonra rafa kaldırılan, böylesi bir tasavvuru da yansıtmış olduğu gözden kaçırılmamalıdır.
.
Egemen parti ve toplumsal dönüşüm
05.10.2014 - Bu Yazı 761 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Egemen parti kavramı genellikle baskıcı, muhalefete izin vermeyen ve demokrasi karşıtı rejimler içinde faaliyette bulunan siyasal örgütlenmeleri çağrıştırır. Gerçekten de geçmişimizdeki tek parti de dahil olmak üzere egemen partilerin önemli çoğunluğu toplumları bu tür rejimler altında yönetmişlerdir.
Ancak bu "egemen parti"lerin demokrasilerde ortaya çıkamayacakları anlamına gelmez. Demokratik rejimlerde egemen partileri ele alan çalışmaları ile tanınan T.J. Pempel, İsveç'den Japonya'ya ve İtalya'dan Hindistan'a ulaşan bir alandaki örnekleri inceledikten sonra literatüre "Olağan dışı demokrasiler" kavramsallaşmasını kazandırmıştır.
İktidar ve egemenlik
Egemen partiler, seçimleri sonuçları belli gösterilere dönüştüren Baas benzeri örgütler ya da belirli bir süre sonra onları hile ile kazanma yolunu seçen Meksika Devrimci Kurumlar Partisi gibi teşkilâtlardan farklı olarak iktidarlarını demokratik yollarla sürdürürler.
Pempel'in "olağan dışı" olarak nitelendirdiği demokrasilerde egemen partiler çok sayıda seçimi arka arkaya kazanarak iktidar tekeli oluşturmakta, ülke yönetmekle yetinmeyerek toplumları kendi ideolojileri çerçevesinde şekillendirmekte ve belirli bir dönemin adlarıyla anılmasına neden olmaktadır.
Örneğin 1932-1976 arasında, 1936'daki bir yaz tatili dışında iktidar olan İsveç Sosyal Demokratik İşçi Partisi bir sosyal refah devleti oluşturmuş, Japonya'da siyaset üzerinde benzer bir egemenlik kuran Liberal Demokratik Parti kısa bir fasıla dışında elli dört yıl yönettiği ülkesini Batı ittifakı ve ekonomisinin ayrılmaz parçası haline getirmiştir. İsrail ve İtalya'da daha kısa süren egemen parti iktidarları önemli dönüşümler yaratmakla birlikte bunların kapsamı daha sınırlı olmuştur.
Söz konusu örneklerin de ortaya koyduğu gibi bir partinin uzun süreli kesintisiz iktidarı bu toplumlarda yönetim kadrolarının aynı örgüt tarafından belirlenmesinin ötesinde yapısal ve ideolojik değişimlerin temelini atmıştır. Egemen parti iktidarları değişik toplumlarda tartışmalı yaklaşımların "ulusal" siyasetler haline gelmesine de neden olmaktadır.
Türkiye'de egemen parti
Türkiye baskıcı, muhalefete izin vermeyen ilerlemeci tek parti iktidarı altında kapsamlı dönüşümler yaşadıktan sonra çok partili rejime geçmiştir.
Bunun sonrasında kalkınmacı muhafazakârlık ideolojisi çerçevesinde oluşturulan partiler iktidar tekeli oluşturmuşlar, ancak askerî darbeler aynı örgütün "egemen parti"ye dönüşmesini önlemiştir.
Kalkınmacı muhafazakârlık içindeki bölünmeler ve seçim sisteminde gerçekleştirilen değişiklikler koalisyonların önünü açmışsa da bu ideolojiyi temsil eden örgütlenmeler adı konulmamış ve farklı sıfatlar altında sürdürülen bir "egemen parti" yapılanmasını şekillendirmişlerdir.
Siyasete dışarıdan müdahalelerin sona ermesi bu adı konulmayan "egemen parti" yapılanmasını somut bir gerçeklik haline getirmiştir. Büyük değişimlere neden olacak gelişmeler ya da iç bölünmelerin gerçekleşmemesi durumunda Türkiye'nin uzunca bir süreyi egemen parti iktidarı altında geçireceği ve bu süreçte kapsamlı dönüşümler yaşayacağını söylemek iddialı bir kehânet olmaz.
Türkiye'de egemen parti oluşumunun değişik nedenleri bulunmaktadır. Kalkınmacı muhafazakârlık ideolojisinin gördüğü yaygın toplumsal destek, güçlü kimlik siyaseti yaklaşımının çoğunluğu temsil eden yapılanmalara sağladığı avantajlar ve seçim sisteminin daha fazla oy alan partilere sunduğu orantısız temsil imkânları şüphesiz bu konuda önemli roller oynamıştır. Ancak Türkiye'de egemen parti yapılanmasının oluşumu Ethan Scheiner'in Japonya'da benzer bir durumun ortaya çıkış nedenlerini araştırdığı çalışmasında tespit ettiği temel bir nedenden kaynaklanmaktadır.
Scheiner, Liberal Demokratik Parti'nin Japon siyaseti üzerindeki uzun süreli hegemonyasını, son tahlilde, bir "muhalefet başarısızlığı" olarak yorumlamanın anlamlı olacağını savunmuştu. Türkiye örneğinde de egemen partinin yükselişinin güçlü muhalefet zaafından kaynaklandığını belirtmek yanlış olmaz.
Dönüşüm: Yöntem ve boyut
Türkiye egemen parti iktidarı altında önemli bir dönüşüm süreci yaşamaktadır ve beklenmeyen değişimler gerçekleşmemesi durumunda bunun devam edeceği ortadadır. İsrail, İsveç, Japonya ve demokratik sınırları zorlayan bir örnek olan Meksika'daki tecrübelerin gösterdiği gibi egemen parti iktidarları sürelerinden bağımsız olarak sona ermektedir. Ancak bir partinin toplumu şekillendirdiği dönemler uzadıkça gerçekleştirdiği etki artmakta, yarattığı dönüşümün de kapsamı genişlemektedir.
Bu açıdan bakıldığında geleceğe dönük herhangi bir tasavvur üretemeyen muhalefetin, muhalefette kalabilmeyi başarı olarak algıladığı Türkiye'nin sorunu Pempel'in ifadesiyle "olağan dışı demokrasi" olması değildir. Bu toplumumuzun gerçekliğidir.
Ancak egemen parti yapılanmasının beraberinde önemli sorunları da getirdiği unutulmamalıdır.
Bunlardan birincisi egemen partinin uzun vâdede de olsa iktidarı kaybedeceği gerçeğini kabûl etmesi, kendisini bu fikre alıştırmasındaki zorluktur.
Egemen partiler olağan demokrasilerdeki iktidar değişiminden etkilenmeden uzun soluklu siyasetler üretmektedirler. Bu geleceğe yönelik kapsamlı planlar yapılabilmesi alanında önemli avantajlar sağlamakla birlikte fazlasıyla uzun vâdeli toplumsal mühendislik projelerine yönelim tehlikesini içermektedir.
Daha önemli sorun ise egemen parti rejimi altında gerçekleşecek dönüşümün yöntem ve kapsamıdır. Araştırmalar siyaset üzerinde oluşturulan böylesi hegemonyaların parti ideallerinin toplumsal hedefler haline gelmesine yol açtığını ortaya koymaktadır.
Egemen parti yapılanmasının süreceği anlaşılan Türkiye'de bunun gerçekleşmeyeceği, herhangi bir dönüşüm yaşanmayacağını iddia etmek anlamlı değildir. Ancak bu sürecin iyi idaresi ve dönüşümlerde gerçek tek partilerinkine benzer yaklaşımlardan kaçınılması gerekmektedir. "Egemen parti" yapılanması "olağan dışı" da olsa "demokratik" bir süreçtir.
Dolayısıyla hedeflenen dönüşümün de toplumsal uzlaşmayı reddeden karakter taşımaması, yukarıdan aşağıya gerçekleştirilmemesi gerekmektedir.
Baskıcı tek parti idaresi altında uzun yıllar geçiren toplumumuz böylesi dönüşümlerin sakıncalarını yaşayarak öğrenmiştir.
Muhalefetin başarısızlığının mevcut yapılanmanın başta gelen nedenlerinden birisi olması, egemen parti oluşumunun göstereceği demokratik tutumu önemli kılmaktadır.
Toplumsal hassasiyetleri dikkate alan, çoğunlukçu yaklaşımlardan kaçınan, "yasakçı ve baskıcı" değil "egemen" niteliği baskın parti yapılanması "olağan dışı" bir demokrasi olmayı sürdürebilmemizi mümkün kılacaktır. Dolayısıyla içinde bulunulan gerçeklikte öncelikli hedef "olağan dışı"lıktan kurtulma değil demokratik karakteri sürdürebilmektir.
.
Reddedilen
13.10.2014 - Bu Yazı 969 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Tarihe dayalı yorum yapma isteği bilgisizlikle birleşince basınımızda anlamsızlık rekoru kıran yazıların yayınlanması mümkün olabilmektedir.
1917'de Paris'te bir Jön Türk "Konferansı" toplandığı ve Sabahaddin Bey'in "yerel yönetim" projesinin bu forumda reddedildiği "bilgi"si üzerine "derin" bir analiz ortaya koyan yazı bu alanda verilebilecek ilginç örneklerden birisini oluşturmaktadır (Milliyet, 30 Eylül 2014).
1917 sonlarında "Jön Türkler"in var olduğu, bunların Osmanlı devleti ile savaş halinde bulunan Fransa'da bir "konferans" topladıkları ve topraklarının önemli bölümü işgal altında olan imparatorluk için "yerinden yönetim" tartışması yaptıklarını düşünebilmek için sadece derin bir bilgisizlik değil fazlasıyla geniş bir muhayyile de gerekmektedir.
Her satırından olgusal hata fışkıran bir yazının "Sabahaddin Bey'in tezleri kabul olsaydı tarihin seyri nasıl olurdu?" konulu karşıolgusalcı tartışmayı başlatması ise "yerinden yönetim" ilkesinin günümüzde en önemli sorunumuzu çözecek bir anahtar olarak görülmesiyle açıklanabilir.
Turgut Özal'ın ANAP'ın tarihî köklerinin Sabahaddin Bey'in öncülük ettiği siyasal hareketlerde bulunabileceği değerlendirmesi ile başlayan ve bilgiden ziyade klişelere dayandırılarak inşa edilen "liberalizm tarihimiz" tutarlı bir kuramsal çerçeveye sahip değildir. Bunun yanı sıra "yerinden yönetim" kavramı etrafındaki tartışmanın kökleri de mevcut bağlam dikkate alınmadan tarihselleştirilmektedir.
Sabahaddin Bey ve liberalizm
Toplumumuzda liberalizmin kurucusu olduğu düşünülen Sabahaddin Bey gerçekte muhafazakâr kuramlardan etkilenmişti. Kendisinin düşünce babalarından birisi olan Le Play toplumu "aile" üzerinden açıklamaya çalışan Katolik muhafazakârlığının önde gelen temsilcilerinden birisiydi.
Sabahaddin Bey'in Science Sociale hareketinin bireye daha fazla ehemmiyet atfeden Edmond Demolins ve Henri de Tourville benzeri düşünürlerinden etkilendiği doğrudur. Ancak "birey"i öne çıkaran bu tezler liberalizm değil Sosyal Darwinizm kaynaklıdır. Sabahaddin Bey, Demolins'in eğitim alanındaki girişimlerinden ve Anglo-Saksonların "üstünlük nedenleri"ni araştıran eserinden esinlenerek "kişisel girişim" ve "yerinden yönetim"in toplumsal belirleyiciliğini vurgulamıştır.
Buna karşılık bu "kişisel girişim" liberal bir yaklaşımı yansıtmaz. Sabahaddin Bey, İttihadçı liderlerden Mehmed Cavid Bey'in savunduğu türde bir "ekonomik liberalizm"i değil Sosyal Darwinist eğitimle sağlanacak, Samuel Smiles'in Self-Help yaklaşımını andıran "bireysel girişimciliği" kurtuluş çaresi olarak görmüştür.
Papa'nın huzurunda
Sabahaddin Bey'i Osmanlı liberalizminin kurucusu ve "yerinden yönetim" ilkesiyle çok uluslu bir imparatorluğu kurtarmaya çalışan bir düşünür olarak resmeden yaklaşımlar, onun fikirlerini savunduğu tarihî ve siyasal bağlamı gözardı etmektedirler.
Sabahaddin Bey, II. Abdülhamid rejiminin büyük devletler müdahalesiyle devrilmesini savunmuş, "ademi merkeziyet" ilkesini ise başta Daşnaktsutyun olmak üzere özerklik talep eden örgütler ile yaptığı siyasal pazarlıklarda araç olarak kullanmıştır. Kendisi bu gruplardan alacağı destek ile muhalefet lideri konumuna geleceği ve büyük devletler müdahalesi ile rejimi devirerek iktidar olacağını ümit etmiştir.
Bu eylem planında Sabahaddin Bey'in en büyük destekçisi Üçüncü Cumhuriyet'in seküler siyasetlerine muhalefet eden Fransız Katolik çevreleri olmuştur. Önemli finansörlerinden Baron de Lormais, Katolikliğin Doğu'da yayılması için çalışan kişiliklerin ileri gelenlerindendi. Dergisi Terakki'yi neşreden Paul Fesch, Katolik bir papaz, yazılarının Fransız basınında yayınını temin eden Joseph-Remy Denais ise Katolik yayın organlarının editörüydü.
Sabahaddin Bey bu çevrenin desteğiyle şaşırtıcı bir girişimde bulunarak 1906 yılı Mart ayında Papa X. Pius'u ziyaret etmiş ve onunla özel bir görüşme yapmıştı. Sabahaddin Bey, Papa'nın huzûruna kabûl olunduğunda, II. Abdülhamid'in ölümünden sonra (o dönemde sultanın kanser olduğu ve yakında öleceği söylentileri yaygındı) kuracağı özgürlükçü rejimde Katolikler lehine düzenlemeler yapılması vaadine karşılık destek talep etmişti.
1902-1903 yıllarında Arnavut ayrılıkçılar ile beraber İngiltere'nin desteğiyle darbe yapma girişiminin başını çeken, bunu gerçekleştirmek için ünlü banker Sir Edgar Speyer'den istikraz ettiği yüklü meblâğı batıran, daha sonra Vatikan'da Papa ile Osmanlı rejimini devirme pazarlıkları yapan, Dinşevay Olayı'nı takiben Batılı devletlere kendi iktidarında II. Abdülhamid Panislamizmi'nin terkedileceği sözünü vererek onlara yanaşmaya çalışan Sabahaddin Bey, Osmanlı siyasal ve entelektüel çevrelerinde sınır tanımaz bir entrikacı olarak şöhret kazanmıştı.
Adem-i Merkeziyet
Sabahaddin Bey'in İşkodra'dan Basra'ya ulaşan bir coğrafyanın merkeziyetçilikle yönetilmesinden doğan sakıncalar konusundaki eleştirileri gerçekçiydi. Ancak kendisi bu konuda geliştirdiği programı başta Daşnaktsutyun olmak üzere benzer taleplerde bulunan örgütlere yakınlaşma aracı olarak kullanıyordu. Yazılarında "adem- i merkeziyet" ve "tevsi -i me'zuniyet" ile "özerklik" vaat etmediğini savunan Sabahaddin Bey, gizli pazarlıklarda farklı bir söylemi dile getiriyordu.
Sabahaddin Bey, bunun da ötesinde, Katolik destekçilerinin etkisiyle Le Play ve Demolins'in tezlerini imparatorluğun Hıristiyan unsurlarına avantaj sağlayacak biçimde kavramsallaştırıyordu. Örneğin Sabahaddin Bey'e göre Ermenilerin felâketlerinin nedeni "yerleşik olmayan Kürtler" idi.
Avrupalılar Kürtlerle Türkleri karıştırdıkları için bu konuda yanlış kanaatlere kapılıyordu. Bu sorunun halli için Ermeniler ve Türkler, Kürtlere karşı ortak hareket etmeliydi.
Böylesi tezler "adem-i merkeziyet" ilkesini anlamlı gören Müslüman unsurların (Şûra-yı Osmanî Cemiyeti'nin kısa süreli ilgisi bir kenara bırakılırsa) da Sabahaddin Bey'e kuşkuyla bakmasına yol açmış, o da önce Ermeni daha sonra ise Rum siyaset çevreleriyle yakınlaşmaya çalışmıştır. İttihadçı çevrelerin Sabahaddin Bey'in "Tatavla'yı Paris, Kumkapı'yı Londra zannettiği" yolundaki eleştirileri imparatorluğun Türk olmayan Müslüman unsurlarınca da dikkate alınmıştır.
Sabahaddin Bey sosyolojik bir kuramdan siyasal bir program çıkartarak muhalefetin lideri olmayı hedeflemişti. Bunu yaparken de samimiyetle savunulsa kurtuluş reçetesi olabilecek bir ilkeyi pazarlıklarının temel malzemesi olarak kullanarak aşındırmıştı.
Sonuçta reddedilen, liberal olmayan "liberalizm kurucusu"nun "yerinden yönetim" tezi değil arka planında siyasal entrikalar olan pazarlıklardı. "Adem- i merkeziyet" ilkesinin en büyük şanssızlığı ise şüphesiz Sabahaddin Bey tarafından savunulmasıydı...
.
Müttefik ile bölgesel rekabet
19.10.2014 - Bu Yazı 756 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Tanzimat sonrasında hayata geçirilen Osmanlı- İngiliz işbirliği her açıdan göz kamaştırıyordu. Osmanlı iç, dış ve ekonomik politikaları Londra'nın tavsiyeleri çerçevesinde şekillendiriliyor, İstanbul'da halkın "küçük sultan" adını taktığı Britanya elçisi siyaset yapımında nâzırların önüne geçiyor, iki devlet ortak tehdide karşı beraberce çalışıyorlardı.
Taraflar Kırım Harbi ile askerî işbirliğini de ileri seviyeye taşımışlardı. Konu Osmanlı ricâli tarafından öylesine önemseniyordu ki, Keçecizâde Mehmed Fuad Paşa siyasî vasiyetnâmesinde "Bâb-ı Âlî'yi İngiltere'nin dostluğundan mahrum görmekden ise birkaç vilâyetimizi elden çıkmış görmenin" evlâ olduğunu ifade etmişti.
Yarım asır dolmadan iki devletin bir ölüm -kalım savaşında birbirinin boğazına sarılacağı o dönemde şüphesiz kimsenin hayâl dahi edemeyeceği bir gelişme idi.
Bu neticeyi doğuran çok sayıda neden vardı. Süveyş Kanalı'nın açılması ve Mısır'ın işgali sonrasında Kahire'nin İngiliz siyasetinde kazandığı önem, 1907 Diplomatik Devrimi ile Britanya'nın Rus politikasında yaşanan yapısal değişim, Osmanlı Devleti'nin Panislâmizm'i diplomatik pazarlık aracı olarak kullanması benzeri nedenler, Fuad Paşa'nın 1868'de birkaç vilâyetimizden daha önemli olduğunu savunduğu "İngiliz dostluğu"nun çatışmaya evrilmesine yol açmıştı.
Ancak bir diğer gelişme de Osmanlı- İngiliz işbirliğinin çatışmaya dönüşmesinde belirleyici rol oynamıştı.
Bölgesel rekabet
İngiltere'nin, Osmanlı Devleti'nin egemenlik ve nüfûz alanı olarak gördüğü Arabistan yarımadası başta olmak üzere Ortadoğu'ya yönelik ilgisindeki artış on dokuzuncu yüzyılın ilerleyen yıllarında ciddî bir bölgesel rekabeti tetiklemişti. Aden, Perim gibi stratejik alanlarıın kontrolü sonrasında yerel liderlerle gizli sözleşmeler imzalamaya başlayan İngiltere, onun dostluğuna hayatî önem atfeden Osmanlı Devleti'nin bölgedeki en büyük rakibi haline gelmişti.
Osmanlı Devleti, yerel liderlerin kendi tebaası olması gerekçesiyle bu sözleşmelerin ulus- lararası hukuk açısından geçersiz olduğunu ileri sürüyor ancak stratejik alanların fiilen İngiltere koruması altına girmesine engel olamıyordu. Yemen Vilâyeti ile Aden arasındaki tartışmalı bölge çetrefil bir diplomatik soruna evrilmiş, taraflar Kuveyt'in statüsü nedeniyle 1901'de silahlı çatışmanın eşiğine gelmişlerdi. Bu çerçevede Basra da rekabetin kızıştığı bir alan özelliğini kazanmıştı.
İngiltere'nin bölgeye yönelik ilgisi donanmasının savaş gemilerinde tüketilen kömür üzerine püskürtülerek yanma verimini yükseltme amacıyla kullanılan petrolü temel yakıt haline getirme kararı almasıyla daha da artacaktı.
Lord Fisher'in 1902'de önerdiği sadece akaryakıt kullanan gemilere geçiş on bir yıl sonra Queen Elisabeth zırhlısının denize indirilmesiyle gerçekleşmeye başlayacaktı; ama bu gelişme asrın ilk yıllarından itibaren İngiltere'nin Ortadoğu'ya strateji ötesinde bir önem atfetmesine neden olmuştu.
İngiltere petrolünün önemli kısmını ABD ve Meksika'dan alıyor, bir bölümünü ise İran'dan karşılıyordu. Ancak siyaset yapımcıları Atlantik ulaşımını etkileyebilecek bir savaş durumunda İran ve Ortadoğu'nun diğer bölgelerinden sağlanacak petrolün hayatî önem kazanacağını düşünüyorlardı.
Ortadoğu'nun geleceği hakkında İngiltere ve Osmanlı tarafından geliştirilen farklı planlar ve çatışan çıkarlar, uzun süre kapsamlı işbirliğini sürdürmüş iki devlet arasında şiddetli bir rekabetin başlamasına yol açmıştı.
Bu rekabet 1. Dünya Savaşı'nın başlamasından kısa süre önce onaylanan kapsamlı bir konvansiyon ile sona erdirilmeye çalışılmıştı.
Londra'ya gönderilen eski Sadrâzâm İbrahim Hakkı Paşa'nın yürüttüğü uzun pazarlıklar sonrasında Arabistan yarımadası mor hat (violet line) adı verilen bir çizgi ile ikiye ayrılmış ve Osmanlı Devleti sınırları bununla belirlenen İngiliz nüfûz sahasının varlığını hukuken kabûl etmişti.
Günümüz için dersler
1. Dünya Savaşı sonrasında kurulan düzen Osmanlı-İngiliz bölgesel rekabetini tarihin unutulan konularından birisi haline getirmiştir. Buna karşılık günümüz dış siyaset yapımcılarının bu gelişmeden alacakları önemli dersler vardır.
Türkiye, Soğuk Savaş sonrasında, uzun yıllar kapsamlı işbirliği ve stratejik ittifak ilişkileri sürdürdüğü ABD ile farklılaşan Ortadoğu vizyonları geliştirmiştir. Tarafların geleceğin Ortadoğusu tasavvurları arasındaki makas süreç içinde fazlasıyla açılmıştır. Daha da önemlisi ABD ile Türkiye, on dokuzuncu asır sonu Osmanlı- İngiliz ilişkisini andıran şekilde, hem müttefik hem de çıkarları çatışan bölgesel rakip durumuna gelmişlerdir.
Bu, İngiliz -Osmanlı ilişkilerinin ortaya koyduğu gibi, yönetimi bilhassa bölgesel güç açısından son derece zor olan bir ilişki biçimidir.
Global hedefleri olan müttefik ile bölgesel rekabeti belirli seviyede tutmak ve ittifakı korumak, Osmanlı dış siyaset yapımcılarının da gözlemledikleri gibi fazlasıyla zordur.
Bu zorluk dış siyaset yaklaşımları ile bölgesel tercihlerini çok daha hızlı biçimde değiştirebilen ABD gibi bir devletle yürütülen ilişkide daha belirgin biçimde hissedilebilmektedir.
Burada önemli olan müttefik ile zamana yayılan rekabetin uzun vâdede çatışma zemini hazırladığının gözardı edilmemesidir.
Osmanlı- İngiliz rekabetinde taraflar uzun süren sürtüşmeleri takiben bölgenin geleceği üzerine anlaşmaya varmalarının hemen sonrasında bir ölüm- kalım mücadelesinde karşı karşıya gelmişlerdi. Bunun nedeni ise uzun süreli rekabetin karşılıklı güven ve ittifakı fazlasıyla aşındırmasıydı.
Bu nedenle Soğuk Savaş sonrasında dış siyaset üretmek zorunda kalan Türkiye'nin müttefiki ile girişmek zorunda kaldığı, hassas dengeler üzerinde yürüyen bölgesel rekabeti çok iyi yönetmesi, bunun uzun vâdeli neticelerini gözönüne alması gerekmektedir. Bunu iyi yönetememek, Türkiye'nin haritası çizilmekte olan yeni Ortadoğu'nun oluşumunda oynayacağı rolü fazlasıyla sınırlar.
Buna karşılık ABD de İngiltere'nin bilhassa Edward Grey'in bakanlığı sonrasında benimsediği "Oryantal zihniyet ile iş yapma zorluğu" benzeri yaklaşımlardan kaçınarak ve müttefikliğe kendi kısa vâdeli vizyonunun sorgulanmadan kabûlü olarak yaklaşmayarak, bölgeyi tanıyan ve orada yaşamak zorunda olan Türkiye'nin çekincelerini ve vizyonunu anlamaya çalışmalıdır. Osmanlı ile çatışarak ve bölgede yaşayanlara rağmen kurulan Sykes- Picot Ortadoğusu ile açılan ve henüz kapatılamayan Pandora kutusu ABD yöneticilerine böylesi yaklaşımların doğurabileceği sonuçlar hakkında anlamlı ipuçları verebilir...
.
Cumhuriyet ve cumhuriyetçilik: Neyi sorgulamalıyız?
26.10.2014 - Bu Yazı 768 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Her 29 Ekim'de olduğu gibi Cumhuriyet ilânının doksan birinci yıldönümünde de "ümmetten millet, kuldan vatandaş yaratılması" benzeri tarihî gerçeklikle uyuşmayan klişeler ve "cumhuriyetin faziletleri" gibi hamasî söylemlerin tekrarlanacağı şüphesizdir.
Burada vurgulanması gereken toplumumuzun sorununun "rejim olarak cumhuriyet" değil, düşünsel arka planı ve ideolojik yaklaşımları onun özgün bir yorumu çerçevesinde şekillenen bir "cumhuriyetçilik" olduğudur.
On dokuzuncu asır sonu entelektüel tezleri etrafında şekillenen bir "cumhuriyet" yorumuna dayanılarak inşa edilen bu "cumhuriyetçi" ideolojinin günümüz toplumunu taşıması ve onun meselelerine cevap verebilmesinin söz konusu olamayacağı ortadadır. Bu nedenle, sorunun halli aynı cumhuriyetçilik yaklaşımına dayalı ancak değişik alanlarda farklı yorumlar yapan bir "İkinci Cumhuriyet" inşa etmekle değil bu "cumhuriyetçilik"in sorgulanmasıyla mümkün olabilir.
Fazlasıyla marjinal toplum kesimleri dışında kimsenin bir rejim olarak karşı çıkmadığı "cumhuriyet"e "düşmanlık" benzeri anlamsız eleştirileri bir kenara bırakarak yapılacak bu sorgulama ise iki düzeyde gerçekleştirilmelidir.
Bunlardan birincisi yukarıda zikrettiğimiz klişe ve söylemleri tekrar etme yerine kurulan Cumhuriyet'in düşünsel temelleri ve bunların toplumsal gerçekliğimize ne denli uygun olduğunun tartışılmasıdır.
İkincisi ise ithal tezlerin hamasetle harmanlanması yoluyla oluşturulan günümüz "Türk cumhuriyetçi ideolojisinin" dünyadaki "cumhuriyetçilik" tartışması içindeki yerinin değerlendirilmesidir.
1905 model Üçüncü Cumhuriyet
Erken Cumhuriyet ideolojisi farklı toplumsal gerçeklikler ve tarihî gelişim sürecine karşın Fransız Üçüncü Cumhuriyeti'nin Türk kopyasını inşa etme iddiasını sahiplenmiştir. Burada ilginç olan bu yapının "cumhuriyet" kavramsallaştırmasının "mükemmel" biçimi, tarihî ve güncel tüm diğer örneklerin ise sapmalar olarak yorumlanması yanında söz konusu inşa faaliyetinin "ideoloji" üzerinden gerçekleştirilebileceğinin varsayılmasıdır. Diğer bir ifadeyle erken Cumhuriyet liderleri "üniversel" olduğu kabul olunan ve en özgün ve gelişmiş biçimini Üçüncü Cumhuriyet'te bulduğu varsayılan "cumhuriyet"in her toplumda inşa edilebileceğini, bunun toplumsal koşullardan bağımsız olduğunu düşünmüşlerdir.
Bu yapılırken sadece ithal bir ideolojiye dayanmaktan kaynaklanan zorluklar fazlasıyla küçümsenmemiş, Üçüncü Cumhuriyet ideolojisindeki değişimler de gözönüne alınmamıştır.
Örneğin dönem Fransası'nda "cumhuriyetdin" ilişkisine yaklaşımda Bergson etkisiyle ortaya çıkan kapsamlı değişim fazla ilgi görmemiş, Üçüncü Cumhuriyet'in pozitivizm ve Spencer evrimciliği karması tezleri ile asır sonu bilimci söylemi esas alınmış, konuya Jules Ferry'nin bakış açısından yaklaşılmıştır. Diğer bir ifadeyle, Erken Cumhuriyet Türkiye'de Üçüncü Cumhuriyet'in 1905 model bir kopyasını inşa etmeye çalışmıştır.
Sığ Debray cumhuriyetçiliği
Bunun neticesinde ortaya çıkan yapı toplumsal koşullar ve tarihî gelişmelerin anlamlı kılmadığı bir dönüşümü, varolmayan çatışmalar üzerinden ve hayalî düşmanlar yaratarak "ideolojik düzeyde" gerçekleştirmeye çalışmıştır. Bunun sonucu olarak da "ideolojik" nedenlerle desteklenmiş, buna dayalı bir taban oluşturmuş, topluma nüfûzu ise sınırlı olmuştur. Günümüzde Türkiye'nin tartışması gereken "fazilet" benzeri soyut nitelikler değil 1905 model "cumhuriyet" ve bunun beraberinde getirdiği ideolojik bagajın toplumumuzun koşulları ve gerçekliğine uygunluğudur.
Asır sonu entelektüel tasavvurlarını yansıtan bu bagajın toplumsal gerçeklikle uyumsuzluğu ortadadır.
Bu nedenle Cumhuriyet'in bir rejim değil "ideoloji" olduğunu düşünen azınlığın "karşıdevrim" olarak adlandırdığı bir süreçte "demokrasiyi devrimin kökleşmesi, kitlenin gerektiğince aydınlanması sonrasına bırakan" yaklaşım tersine çevrilmiştir.
Gerçekte toplum Regis Debray'nin 1980'lerin sonundan itibaren tartıştığı ve 1995'te Nouvel Observateur'de yayınlanan makalesinin başlığı ve ana fikri olan "demokrat mı, cumhuriyetçi mi" olmanın gerekli olduğu sorusuna yaklaşık kırk yıl önce "rejim olarak cumhuriyet ile sorunumuz yok ama ideolojik cumhuriyetçilik yerine demokrasiyi tercih ediyoruz" cevabını vermiştir.
Bu cevabı "karşıdevrim" olarak yorumlayan ideolojik cumhuriyetçilik, Debray'nin "cumhuriyeti demokrasiye indirgemenin onu öldürmek anlamına geldiği" tezine dört elle sarılmış ve "demokrasicumhuriyet çatışması"nın temel siyasal eksen olduğunu savunmuştur.
Cumhuriyet'in "üniversal," demokrasinin ise "mahallî" değerlere dayandığı, "cumhuriyette devletin toplumu şekillendirdiği, demokraside ise toplumun devlete egemen olduğunu," "sivil toplum şamatasının" çağın en büyük tehdidi haline geldiğini savunan Debray'nin tezlerini, hamaset, kişisel kült ve altınçağ yaratma yaklaşımlarıyla harmanlayan Türk ideolojik cumhuriyetçiliği oldukça sığ bir kuram geliştirmiştir.
Bu alanda değerlendirmeler yapılırken Debray'nin 1990 model "cumhuriyetçilik"ine dayanan söz konusu kuramın günümüzün "cumhuriyetçilik" tartışmaları içinde de marjinal kaldığının da unutulmaması gerekmektedir.
Kökleri klasik çağın Roma devletinde bulunan bir kuramı günümüz değer ve koşulları çerçevesinde yeniden yorumlayarak, onu demokrasi ile çatışmayan, özgürlüklere saygılı bir "vatandaşlar cemaati" olarak inşa etmeyi hedefleyen ve John Pocock, Quentin Skinner, Maurizio Viroli ve bilhassa Philip Pettit'in başını çektikleri günümüz tartışmasında yeri dahi olmayan Debray'nin sığlık rekoru kıran tezlerine dayanan "cumhuriyetçilik" şüphesiz çağının fazlasıyla gerisindedir.
Zikrettiğimiz kapsamlı tartışmaya tamamen yabancı kalarak "demokrasinin cumhuriyetin içini boşalttığını" savunan, Debray'nin ifadesiyle "demokrasinin, cumhuriyette ışıklar söndüğünde geride kalan" olduğunu düşünen "ideolojik cumhuriyetçilik"in günümüz değerleriyle uyumsuz ve marjinal olduğu ortadadır.
Onu sahiplenenlerin "ilericilik" iddiaları bu gerçeğin farkında olmamalarından kaynaklanmaktadır.
Kitle desteği bulamadıkça marjinalleşen ve kendini daha radikal biçimlerde yeniden üreten Türk cumhuriyetçiliğinin çağımız değerleriyle uyumlu, günümüz tartışmasını dikkate alan bir yaklaşıma dönüşümü, en azından kısa vâdede, mümkün gözükmemektedir.
Bu nedenle Türkiye'nin hamasî slogan ve klişeleri tekrarlamak yerine, 1905 model Fransız Üçüncü Cumhuriyeti'ni yirmi birinci yüzyılda yaşatma ve Debray'nin tezlerine dayalı bir "cumhuriyetçiliği" ideoloji haline getirmenin ne derece anlamlı olduğunu sorgulaması gerekmektedir. Bu yapıldığında "demokrasi karşıtlığı"na evrilmiş bir ideolojinin toplumsal gelişme önünde engel haline geldiği görülecektir.
Burada eleştirilenin "demokrasi"yi karşıdevrim olarak kavramsallaştıranların savunduğu gibi "cumhuriyet" değil, onun çok sayıda yorumundan günümüz değerleriyle en az bağdaşanını kutsayan "cumhuriyetçilik" olduğu unutulmamalıdır.
Kendini daha radikal biçimlerde yeniden üreten Türk cumhuriyetçi ideolojisinin çağımız değerleriyle uyumlu, günümüz tartışmasını dikkate alan bir yaklaşıma dönüşümü mümkün gözükmemektedir
.
'Barış'ın milliyetçilik(ler)le "savaş"ı
02.11.2014 - Bu Yazı 843 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye imparatorluktan devralarak farklı bir boyuta taşıdığı "Kürt Sorunu"nu çözme amacıyla çetrefil ve kırılgan bir süreci başlatmıştır. Birbiriyle çatışan bu iki niteliğin sorunun çözümünü fazlasıyla zorlaştırdığı ortadadır. Sürecin "çetrefilliği" onu uzatırken, "kırılganlığı" onun zamana yayılmasını kaldırmamaktadır.
Bu sürecin "egemen milliyetçilik" ile çatışacağını ve toplumsal "barış"ın ancak bu ideolojinin katı yaklaşımlarından taviz vermesi neticesinde sağlanabileceğini belirtmek yanlış değildir. Ancak bu sürecin başarıya ulaşması için söz konusu tavizlerin "milliyetçilik" değil "milliyetçilikler" tarafından verilmesinin gerekli olduğu gözden kaçırılmamalıdır.
Doğal olarak merkezî gücü elinde tutan "milliyetçilik"in atacağı adımların sürecin başarıya ulaşmasındaki belirleyiciliği daha fazladır. Buna karşılık iki "milliyetçilik"in çatışma alanı haline gelen sorun, bunların her ikisinin de tavizler vermekle kalmayarak ortak bir tasavvura karşı çıkmamaları ile çözülebilir.
Milliyetçilik(ler)
"Kürt Sorunu" Cumhuriyet döneminde değişik bir boyuta taşınmakla birlikte kökleri Tanzimat'ın merkeziyetçilik uygulamalarına giden bir geçmişe sahiptir. Bedirhan Bey isyanı sonrasında (1847) filizlenmeye başlayan Kürt proto milliyetçiliği, II. Abdülhamid döneminin ilerleyen yıllarında hız kazanmış, ancak Kürdistan dergisinin temsil ettiği bu hareket kendisini resmî ideoloji "Osmanlılık"ın sınırları içinde tutabilmiştir.
İkinci Meşrutiyet döneminde yeni bir ivme kazanan Kürtçü oluşum söz konusu sınırları daha da zorlamıştır. Bu dönemde yükselmekle kalmayarak resmî ideolojiye dönüşen Türkçülükle, Osmanlılık tanımı üzerinden sürtüşmeler yaşayan Kürtçü hareket, buna karşılık "ayrılıkçı" bir çizgiye kaymamıştır. Cumhuriyet sonrasında uygulanan tektipleştirici ve inkârcı siyasetlerin "Türkiye" tasavvuru içinde kendisine yer bulamayan Kürt milliyetçiliğini baskıcı resmî ideoloji ile şiddetle çatışan bir çizgiye kaydırdığı şüphesizdir. Sorun tedricen on binlerce vatandaşımızın hayatına malolan düşük yoğunluklu bir iç savaşa evrilmiştir.
Bunun aslî sorumlusu devlet aygıtını kontrol eden, onun gücünü kullanan "milliyetçiliğin" şekillendirdiği resmî ideolojidir. Ancak başlatılan "çözüm süreci" meselenin "resmî ideoloji" eleştirisinin ötesine taşınmasını gerekli kılmaktadır. Bu aşamada gerekli olan sorunun "nasıl ortaya çıktığı," "sorumlusunun kim olduğu"nu tartışmak değil (bunlar farklı bağlamlarda sorgulanmalıdır) onu siyasal çözüme kavuşturmaktır. Bunun tek yolu da demokratik yollarla "ortak bir tasavvurun" yaratılmasıdır.
Bir benzetme yapacak olursak, günümüzde "çözüm süreci" çerçevesinde karşılaşılan sorunlar, 1902-1912 döneminde Türkçülüğün etkilemeye başladığı resmî ideoloji ile Daşnaktsutyun örgütünün bayraktarlığını yaptığı Ermeni sosyalist-milliyetçiliği arasındaki çatışmayı andırır.
Ermeni milliyetçiliğinin on dokuzuncu asrın son yıllarında yükselmesi ve çatışmacı bir boyut kazanmasında merkezî siyasetlerin rolü büyüktür. Ancak bu milliyetçilik, resmî yaklaşımları eleştirenlerin de anlamlı bulacağı bir "ortak bir tasavvur" ile ilgilenmemiş, tüm projelerini "farklılık" üzerine bina etmiştir. Zorlukla ulaştığımız "çözüm süreci" aşamasında Türk milliyetçiliğinin devlet aygıtı üzerinde sürdürdüğü etki konuyu sadece onun atacağı geri adımlarla çözülebilecek bir soruna indirgemez. Böylesi adımlar ne denli gerekliyse, diğer milliyetçiliğin de temel yaklaşımlarını sorgulaması ve değişmesi gereklidir.
Sorunu halledecek çerçeve olan "ortak tasavvur"a ulaşmak için bir tarafın farklılığı reddeden milliyetçilikten vazgeçmesi ne kadar gerekliyse, diğer tarafın da sadece farklılığı vurgulayan yaklaşımdan "ortaklık"ları öne çıkaran bir çizgiye gelmesi o kadar zorunludur.
Tarihten dersler
Konuya yukarıda verdiğimiz tarihî örnek üzerinden yaklaşacak olursak Harutyun Şahrigyan'ın 1907'de tartışmaya açtığı değişik milletlerin oluşturacağı "hey'at-ı mümtâze-i müctemi'a (birleşik otonom idareler)"e dönüşecek, askerlik hizmetinin lağvedilerek ordunun kaldırılacağı, her otonom milletin kendi "milis" gücüne sahip olacağı yapının hukukî zeminini oluşturacak 45 maddelik programdan başlayarak tüm Daşnaktsutyun projeleri "farklılık" merkezli ve "beraberliği" yok derecesine indirgeyecek bir milliyetçiliği dile getirmişlerdir. Bu çerçevede Daşnaktsutyun sadece İttihad ve Terakki ile değil yeni bir tasavvur yaratmaya çalışan liberallerle de çatışmıştır. İttihadçı liderlerin Şahrigyan'ın "İsviçre kantonları"ndan ilham aldığını düşündükleri projesini ancak "bir galib ordu ile İstanbul'a gelebilirse kabûl ettireceği" yolundaki eleştirileri sadece yükselen Türkçülüğün taviz vermeye yanaşmaması olarak görülmemelidir. Projeyi yayınlayan Sabahaddin Bey bile bunun bir ortak tasavvur taslağı olarak benimsenemeyeceğini sert eleştirilerle dile getirmiştir.
Projelerini "farklılık" üzerine kuran maksimalist Ermeni sosyalist- milliyetçiliği ilerleyen yıllarda da ortak bir tasavvur yaratılması konusunda istekli olmamış, muhalifler ve Osmanlı merkezi ile yaptığı anlaşmaları "taktiksel ittifaklar" olarak görmüştür.
Böylesi bir tasavvurun yaratılamaması konusundaki sorumluluğun büyük kısmının İkinci Meşrutiyet döneminin büyük bölümünde devlet gücünü elinde tutan İttihad ve Terakki'ye ait olduğu ortadadır. Ancak, Ermeni toplumu adına konuşmaya başlayan Daşnaktsutyun'un muhalefet yıllarından itibaren Türkçülük ve İslâmcılığı eleştiren ve beraberliği asgariye indirgemeyi savunan bir milliyetçiliğin ötesine geçememiş olmasının da başarısızlıkta rol oynadığı unutulmamalıdır.
Bu maksimalist milliyetçi program 1908 sonrasındaki kısa süreli özgürlük ortamı ve İttihad ve Terakki'nin iktidardan düştüğü dönemde de merkez ve "liberaller" olarak tanımlanan gruplarla uzlaşmayı imkânsız kılmıştır.
imtihanı başarmak
Tarihî örnekler, günümüzde çözmeye çalıştığımıza benzer sorunların, sadece egemen milliyetçiliğin sorgulanması ve tavizler vermesi ile halledilemeyeceğini ortaya koymaktadır.
Bu nedenle Türkiye'de "herkesin kendisi olarak katılabileceği eşit vatandaşlık temelli demokratik bir toplum" ve "barış" isteyenlerin egemen milliyetçiliği eleştirmekle yetinmemeleri gerekmektedir. Böyle bir toplum arzulayanların bu milliyetçiliği merkezine alan resmî ideolojiyi eleştirmeleri, onun tektipleştirme projesi çerçevesinde vatandaşlarımızın bir bölümüne çektirdiği acıları, düşük yoğunluklu bir iç savaş yaşamamızdaki sorumluluğunu vurgulamaları anlamlıdır. Ancak bu yapılırken bir "Türkiye projesi" yaratılabilmesi için diğer milliyetçiliğin kendisini törpülemesi, "farklılık" kadar "ortaklık"ı dile getirmesinin gerektiğini söylemek de zorunludur. İkinci milliyetçiliği sahiplenenlerin katlanmak zorunda bırakıldıkları acılar onların adım atma sorumluluğunu ortadan kaldırmamaktadır. "Barış"ın "savaş"ı, son tahlilde, milliyetçilikle değil milliyetçiliklerledir...
.
Demirel ve
09.11.2014 - Bu Yazı 887 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türk siyasal hayatının yaklaşık kırk yıllık bir bölümüne damgasını vuran 9. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel adına Isparta'da kurulan Demokrasi ve Kalkınma Müzesi, "Cumhuriyetçilik" tartışmasının yeniden gündeme getirilmesine yol açtı.
Müze açılışı nedeniyle kaleme alınan pek çok yazı, bir köy çoçuğu olarak doğan ve parasız yatılı okuyarak eğitim alan Demirel'i ülkenin yönetimine yeni rejimin yarattığı imkânlarla gelen, aksi halde İslâmköy'de farkedilmemiş bir yetenek olarak kalacak, "Cumhuriyetin yarattığı" bir kişilik olarak resmetti. Bu sunumun düşünsel arka planını Osmanlı-Cumhuriyet "çatışması" ve "kopuşu" tezlerinin oluşturduğu açıktır.
Devamlılık-kopuş
Demirel'in İslâmköy'den Çankaya'ya ulaşan hayat hikâyesinin kişisel başarıya indirgenemeyeceği ortadadır. Böylesi yükselişler, istisnâî örnekler dışında, ancak sosyal mobilizasyonu mümkün kılan ve teşvik eden toplumsal düzenlerde gerçekleşebilmektedir. Ancak buradan yola çıkarak 1923 öncesinde varolmayan toplumsal hareketliliğin yeni rejim tarafından yaratıldığı, bunun da Osmanlı'dan "kopuş"un göstergelerinden birisi olduğunu ileri sürmek doğru değildir.
Askerî olarak adlandırılan (bu deyimin günümüz kullanımındaki askerî sözcüğüyle ilişkisi yoktur) ayrıcalıklı bir yönetici sınıfı olan, ama bunun intikal yoluyla aristokrasiye dönüşmediği Osmanlı düzeni, toplumsal hareketliliği fazlasıyla yüksek bir yapı olmuştur. Tanzimat sonrasında kurularak mevcut imparatorluk hiyerarşilerini budayan, ayrıcalıkları asgariye indiren yeni düzen bu özelliği daha da pekiştirmiştir. Bu dönem ve sonrasında gerçekleştirilen eğitim reformları ise kurulan bürokrat yetiştiren okullar ve bunların sağladığı parasız eğitim aracılığıyla toplumun alt tabakalarından gelenlerin toplumsal hareketliliğini fazlasıyla yükseltmiştir.
Dolayısıyla sadece son dönem sadrâzâmlarına bakılsa bunlar arasında yaşam öyküsü Süleyman Demirel'inkine benzer çok sayıda örnek bulunabilir.
9. Cumhurbaşkanı gibi Isparta'ya bağlı bir küçük yerleşim merkezinde doğan Hüseyin Avni Paşa, Sinoplu fakir bir kayıkçının oğlu olan Mehmed Rüşdü Paşa, Midilli adasındaki köyünde okul olmadığı için nahiye merkezine gitmek zorunda kalan Hüseyin Hilmi Paşa, babası aktarlık yapmanın yanı sıra Mısır Çarşısı'nın kapısını açıp kapatan Mehmed Emin Âlî Paşa "sadâret-i uzmâ" makamına çıkmışlar, toplumun geleceğini etkileyen kararlar almışlardır.
Zikrettiğimiz memur yetiştiren mekteplerin kurulması toplumsal hareketliliği daha da ileri boyuta taşımıştır. Bu alanda verilebilecek en güzel örneklerden birisi olan Cumhuriyetin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, bir yetim olarak bu tür okullarda ücretsiz yatılı olarak okumuş ve ordu kumandanlığı ve padişah yâverliğine yükselmiştir. Osmanlı devlet okulları hakkında bilgi veren basılı kaynak ve belgeler bu kurumlarda okuyan öğrencilerin önemli bir bölümünün toplumun alt tabakalarından geldiğini ortaya koymaktadır.
Dolayısıyla "Cumhuriyet"in toplumsal hareketlilik alanında bir devrim yaratarak, eski rejim altında okuması, yükselmesi mümkün olmayan kişilere bu imkânı sağladığı iddiası doğru değildir. Cumhuriyet rejiminin, fazlasıyla zayıflamış imparatorluk hiyerarşisinin kalıntılarını ortadan kaldırarak "daha eşitlikçi" bir yapı kurduğunu, bunun içinde toplumsal hareketliliğin hız kazandığı ve yaygınlaştığını söylemek anlamlıdır. Ama söz konusu olan bir sıfırdan yaratma değil, bir "hız kazandırma" ve "yaygınlaştırma"dır.
Buradan yola çıkarak romantize edilen "Cumhuriyet"in, monolitikleştirilerek karalanan "Osmanlı"dan kopuş olduğunu iddia etmek ise yanlıştır. Bu alanda söz konusu olan kopuş değil "devamlılık"tır.
Romantik cumhuriyetçilik
Zikredilen "kopuş" yaklaşımı sadece toplumsal hareketlilik değil siyasal rejimin de dahil olduğu pek çok alanda yaşanmamış bir "yeniden doğuş"u vurgulamaktadır.
Bu ise bilgi eksikliği nedeniyle, tekrarlanarak gerçeklik hükmü kazanmaktadır. Örneğin aşağıdaki ifade geçtiğimiz ay sonunda yayınlanan bir köşe yazısından alınmıştır: "İktidar, muhalefet, siyaset, seçme seçilme hakkı, sandık tümü cumhuriyetin eserleridir."
"Siyaset" gibi her toplumda varolan bir olguyu dahi "cumhuriyetin eseri" olarak sunan romantik yaklaşım, bilgisizlik nedeniyle, seçme- seçilme hakkı, seçim benzeri kurumların da 1923 sonrasında topluma yeni rejim tarafından bahşedildiğini iddia etmektedir.
Meb'usan meclisini 1877'de toplamış, 1908'de benzerini yapmak için Türkiye'de 1950'ye kadar beklenmesi gereken, Osmanlı coğrafyası üzerine yükselen pek çok yeni devlette ise tekrarı mümkün olmayan özgür bir seçim gerçekleştirmiş, "Demokrat" ve "Sosyalist" fırkalardan kitle partilerine uzanan bir yelpazede siyaset yapılmış bir geçmişin inkârıyla bu kurumların tümünün Cumhuriyetin getirdiği yenilikler olarak sunulması şüphesiz anlamsızlık rekoru kıracak bir yaklaşımdır.
Buradan yola çıkarak Cumhuriyet öncesinin Paleoletik çağa benzeyen bir yaşantı, Osmanlı toplumu üyelerinin ise mağara adamlarını andıran yaşam biçimleri olarak resmedilmesi ise derin bir bilgisizliğin ürünüdür. 1908-1912 arasında, Tek Partili Cumhuriyet yıllarında hayâl edilemeyecek, her konunun tartışıldığı özgür basına sahip, güçlü bir feminist hareketi bulunan, hem İslâmcı hem de materyalist dergilerin yüksek satış rakamlarına ulaştığı, değişik etnik gruplara ait kültürel örgütlenmelerin ülke sathına yayıldığı bir toplumun bu şekilde inşa edilmesini bilgi eksikliği dışında bir nedene bağlayabilmek zordur.
Böylesi "romantik" iddiaların bilgisizlikten kaynaklanması, bunların bir "kopuş" tezi yaratarak varolmayan bir "Osmanlı-
Cumhuriyet" çatışması üzerinden toplumda önemli bir bölünmeye neden olmasını önlememektedir.
Kendisini Regis Debray'nin sığ cumhuriyetçiliği ile de eklemleştiren bu yaklaşım, "cumhuriyet öncesi ortaçağ-cumhuriyet sonrası modernlik" kavramsallaştırmasıyla, sadece romantik bir kutsama yapmamakta, "bize herşeyi getiren cumhuriyet"in onunla "çatışan" "demokrasi"ye tercih edilmesini de talep etmektedir.
Her yeni rejim kurucusu gibi Cumhuriyet liderleri de bir "devr-i sâbık" yaratmış ve onunla düzenleri arasındaki "farklılıklar"ı vurgulamışlardır. Bu anlaşılabilir bir yaklaşımdır. Buna karşılık günümüzde toplumsal değişimimize soğukkanlı biçimde baktığımızda güçlü devamlılıkların "kopuş" tezini anlamsız kıldığını görebilmek zor değildir.
Romantik cumhuriyetçiliğin anlamlı verilere dayanmaksızın savunduğu "kopuş" yerine "devamlılık"ın kabullenilmesi sadece tarihî gerçekliği daha iyi anlamamızı sağlamayacak, toplumsal enerjimizi varolmayan bir çatışma etrafında harcamamızı da önleyecektir.
.
Atatürk, kurucu felsefe ve siyaset
16.11.2014 - Bu Yazı 707 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Atatürk'ün ölüm yıldönümleri, onun temel düşünce ve yaklaşımlarının ele alınmasından ziyade ezberlenmiş klişeler ve romantik karşıolgusalcı kurgulamaların tekrarına vesile olmaktadır.
Yaratılmasında Atatürk'ün önemli rol oynadığı bir kavramsallaştırma olan kurucu "felsefe" alanında da benzer bir durum geçerlidir. İlginç olan sadece "kurucu felsefe"nin muğlâklığı ve günümüz değerleri yardımıyla yeniden inşa edilmesi değildir.
Bu fazlasıyla muğlâk "felsefe;" "bilim, akıl, aydınlanma" benzeri kavramlar üzerinden yeniden üretilmektedir.
Bu, muğlâklığı artırmasına karşılık, anlamlı bir yaklaşımdır. Çünkü "kurucu felsefe" olarak adlandırılan bileşim, "bilim" ve "akıl" benzeri "büyük" kavramların yanında "siyaset"in "iktidar" dışında bir ayrıntı ve araç olduğunu varsaymıştır.
Bu ise bir "kurucu siyaset kuramı" boşluğu yaratmıştır. "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" vecizesi bilimci bir dünya görüşünü yansıtmasına karşılık bir yönetim ve siyaset tasavvuru içermez.
Dünya görüşü ve siyaset
Kurucu "felsefe" temelde iddialı bir "dünya görüşü" olması nedeniyle ortaya "kurucu, yol gösterici" bir siyaset metni çıkartmamıştır.
Tarihselleştirilemeyen cumhuriyet kurucusu, etrafında yaratılan şahıs kültü ile kutsanırken, "felsefe" olarak yüceltilen "dünya görüşü" de dinselleştirilmiştir. Buna karşılık 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu başta olmak üzere "kurucu siyaset belgeleri," gereğinde değiştirilebilecek, "teknik hukuk metinleri" olarak görülmüştür.
Bir karşılaştırma yapılırsa "kurucu felsefe" Amerikan Anayasası'na benzer bir belge üretememiş, bir araç olarak gördüğü "siyaset"in nasıl yapılacağını belirleyen ve tartışan metinlerinin onun "temel tezler"ini yansıttığı da düşünülmemiştir.
Bu nedenle Türkiye'de kuruluş dönemi temel yasaları, hukuk tarihçileri dışında kimsenin ilgilenmediği ve Cumhuriyet'in dünya görüşünü anlamada esas alınmayan, "kurucu lider vecizeleri kadar ehemmiyet atfedilmeyen" belgelerdir. Benzer şekilde Âfet İnan tarafından yayınlanmasına karşın önemli bölümlerinin taslakları Atatürk tarafından yapılan Medenî Bilgiler çalışması da genellikle bir "yurttaşlık bilgisi" kitabı olarak değerlendirilmektedir.
Bu çerçeveden bakılacak olursa "siyaset ve yönetim kuramı oluşturma" kurucu "felsefe"nin temel amaçlarından birisi olmamıştır. Bu sadece ortaya çıkan metinlerin derinliği ile ilgili bir sorun değildir.
Örneğin 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, Amerikan Anayasası gibi Aristo, Cicero, Locke ve Montesquieu'yü de kapsayan geniş bir yelpazedeki düşünürlerin tezlerini derinlikli biçimde işleyen bir metin olmaktan uzaktır.
Ancak önemli olan Cumhuriyet'in temel kanununun onun "dünya görüşü"nü yansıtan "ana kaynak" olmamasıdır. Bunun nedeni "kurucu felsefe"nin "toplumun yönetimi" konusunu "yeni dünya görüşü"nün hayata geçirilmesini sağlayacak bir "ayrıntı" olarak görmesidir.
Bu nedenle "siyaset" ve "yönetim" konusu "iktidarda kalma hedefi" dışında temel bir "amaç" haline gelmemiş ve sadece "söylem" düzeyinde ehemmiyet taşımıştır.
Örneğin "hâkimiyetin millete ait" olmasına "söylem" düzeyinde atfedilen öneme karşılık uygulamada "büyük değişim"in sağlanabilmesi için bunun bütünüyle bir kenara bırakılmasında sakınca görülmemiştir. "Kurucu felsefe"nin "siyaset"e biçtiği rol onun bu kurumu şekillendiren temel belgelerin korunması konusunda da itina göstermemesine neden olmuştur. Örneğin toplumun nasıl yönetileceğini belirleyen temel yasayı koruyacak, onu yorumlayacak bir "yüksek mahkeme"ye gerek görülmediği gibi 1924'ten itibaren ancak çok partili yaşama geçiş sonrasında değiştirilecek çok sayıda "anayasaya aykırı kanun" çıkarılmıştır.
Büyük tasavvur ve ayrıntılar
Bilimcilik temelli "kurucu felsefe" güçlü tarihselci yaklaşımıyla Marksizm gibi "insanlığın nereden gelerek nereye gittiğini" bilme iddiası taşımıştır.
Kozmosun oluşumundan Erken Cumhuriyet'e ulaşan zaman dilimini değerlendiren bu yaklaşım, insanlığın binlerce yıllık evrimini değerlendirerek toplumunu "bu uzun süreçte ulaşılan nokta" ile eklemleştirme, onun bu aşamanın gerisinde kalmasını önlenme benzeri "büyük" bir ideali sahiplenmiştir.
Bu idealin yaratılmasındaki temel yol gösterici ise Atatürk'ün tarihçi olduğunu düşündüğü H. G. Wells'in The Outline of History çalışması olmuştur.
Atatürk'ün ilgiyle okumakla kalmayarak hızla Türkçeye çevrilmesi emrini verdiği bu çalışma, 1941'e kadar okutulan ders kitaplarının temelini oluşturmuş, "hayat," "din," "ırk," benzeri kavramların "evrim"i ve "insanlığın serüveni" yeni nesle Wells'in tezlerine dayanılarak öğretilmiştir.
Burada ilginç olan Mustafa Kemal'in kitabın tamamından önce Türkçeye çevirterek dikkatle okuduğu ve Nutuk'ta atıfta bulunduğu "Tarihin Gelecek Aşaması" bölümündeki kehânetleri fazla romantik bulmasıdır.
Wells, "Bir tanrı olarak milliyetçiliğin kabile tanrılarının yanına gideceği," "insaniyet"e bağlılığın milliyetçiliğin yerini alacağı, "ortak bir inanç"ın yerleşik dinleri ortadan kaldıracağı bir dünyanın şekilleneceğini düşünüyor, geleceğin bir "federal dünya devleti"ne gebe olduğu kehânetinde bulunuyordu.
Kitabın insanlığın gelişimini anlatan bilimci yaklaşımını içselleştiren, pek çok yorumunu ona dayandıran Atatürk'ün eserin dile getirdiği gelecek tasavvurunun kısa vâdede gerçekleşmeyeceğini düşünmesi ilginçtir.
Oluşumunda Atatürk'ün belirleyici olduğu kurucu "felsefe" yakın gelecekte milliyetçiliğin belirleyici olacağı, dinlerin zemin kaybetmekle birlikte ortadan kalkmayarak bilimle çatışmayı sürdüreceği, Sosyal Darwinist anlamda "güçlü olanın yaşamını sürdürebileceği" bir dünya tasavvuru geliştiriyor, Türkiye'yi buna hazırlamanın gerekli olduğunu düşüyordu.
Bu şüphesiz Wells'in romantik tezlerinden daha gerçekçi bir yaklaşımdı.
Burada önemli olan "kurucu felsefe"nin yarattığı bilimci tasavvurun "temel" sorunsalının "toplumun nasıl yönetileceği" olmamasıdır.
Bu kapsamlı ve toplumu "insanlığın binlerce yıl süren evrimi neticesinde ulaştığı nokta ile uyumlu hale getirme" amaçlı tasavvur için "siyaset," "demokrasi," "temsil," "hukuk devleti" benzeri kavramlar, "söylem ötesinde" önem taşımayan ayrıntılar idi.
Erken Cumhuriyetin kurucu "felsefe"si muğlâk bir kavramlar derlemesi olarak asır sonu düşüncesinin ana hatlarını yansıtıyordu.
Bilimci yönü kuvvetli, tarihselciliği ağır basan bu "felsefe"nin günümüzün postmodern gerçekleriyle ne denli uyuştuğu tartışmalıdır.
Ancak, bunun da ötesinde söz konusu "felsefe"nin temel sorunu bir "kurucu siyaset ve yönetim kuramı" geliştirememiş olmasıdır.
İnsanlığın binlerce yıllık evriminin "anlaşılması," "yaşamın ilk olarak denizlerde oluşmuş olması," son tahlilde, siyasal bir rejimin temellerini şekillendirememektedir.
Kurucu "felsefe" olarak adlandırılan dünya görüşü, "bilim" ve "akıl" benzeri kavramların yanında "siyaset"in basit bir araç olduğunu varsaymıştır
.
Sykes-Picot eleştirisi Neo-Osmanlıcılık ve İslâmcılık mıdır?
23.11.2014 - Bu Yazı 767 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye'de her tarihî devamlılık vurgusu altında "neo-Osmanlıcılık" arayan, her emperyalizm eleştirisinde ise "İslâmcılık" bulan bir kesim mevcuttur. Bu kesime mensup literati "Modern Ortadoğu'yu I. Dünya Harbi şekillendirdi" benzeri bir tespiti dahi "Osmanlıcı Oryantalizm" olarak yaftalamakta ve bunu, bölgeyi "yeniden sahiplenme" amaçlı bir yaklaşımın tezahürü olarak görmektedir. Onlara göre I. Dünya Savaşı sonrasında bölgeye dayatılan düzeni eleştirmek "İslâmcı" bir yaklaşımdır.
Yaklaşık üç yıl önce yayınlanan "Sykes-Picot ve Sevres Sendromları ve Kapalı Toplum" (11 Aralık 2011) başlıklı yazımızda da dile getirmeye çalıştığımız gibi günümüzün tüm sorunlarını I. Dünya Savaşı sonrası paylaşımı çerçevesinde açıklamak anlamlı değildir.
Sınırlar aynı yapaylıkta mı?
Ancak bu anlamsız yaklaşımdan kaçınmak, Sykes -Picot -Sazonov anlaşmasının, uygulandığı biçimiyle, Ortadoğu'nun güncel sorunlarının oluşmasında oynadığı rolün küçümsenmesine neden olmamalıdır. Osmanlı Arap vilâyetlerinin I. Dünya Savaşı öncesinde sorunlu bölgeler olması, Batı emperyalizminin keyfemayeşâ şekillendirdiği Ortadoğu'yu dünyanın temel çatışma alanlarından birisi haline soktuğu gerçeğini dile getirmemize engel değildir. Tarih 1918 sonrasında durmamıştır; ama dayatılan düzen bölgenin modern tarihinin en "belirleyici" siyasal gelişmesidir.
Bunun ifadesi, Pax Ottomana'nın yeniden tesisi hülyâsının dile getirilmesi değil, bir "olgu"nun vurgulanmasıdır. Modern Ortadoğu'nun şekillenmesi üzerine en analitik çalışmayı kaleme alan James Gelvin de on dokuzuncu yüzyılda yaşanan büyük dönüşüm ve 1930'lar ile 1970'ler arasındaki sürecin "daha kapsamlı toplumsal değişimler yarattığına" işaret etmekte, buna karşılık I. Dünya Harbi'nin bölgenin "tarihindeki en önemli siyasal gelişme" olduğunu vurgulamaktadır.
Zikredilen literati Sykes-Picot düzeninin eleştirilmesini "Osmanlı'ya dönüş özlemi" olarak gördüğü için, Osmanlı dönemi sınırlarının da "doğal" olmadığını, "fetih" neticesinde şekillendiğini savunmaktadır.
Bu yaklaşımın temel sorunu "doğal sınır yoktur" düşünsel arka planı çerçevesinde tüm sınırların "aynı yapaylıkta" olduğunu ileri sürmesidir. Bu ise elimizdeki örnek açısından fazlasıyla anlamsız bir yorumdur.
Örneğin, 1918 sonrasında kurulan düzen, farklı demografik özelliklere sahip üç Osmanlı vilâyetinden yapay bir Irak devleti yaratmış, başına da Hicaz'dan kral getirmiştir. Aynı şekilde "Churchill hıçkırığı" benzeri iddiaları fantaziler olarak görsek bile bir İngiliz diplomatın tespitiyle "tarihî bir kaza" olan suni bir Ürdün devletinin kurulması, onun da başına Hicaz'dan kral getirilmesi, Cebel-i Lübnan'da dar bir saha için geliştirilmiş mezhep temelli yapılanmanın Beyrut vilâyetinin büyük bölümünü kapsayan geniş bir alana yayılması, daraltılan Filistin'in asrın en önemli sorununun merkezi haline getirilmesi, Osmanlı Kürtlerinin farklı ulus-devletlere "etnik azınlıklar" olarak dağıtılması bölge gerçekleriyle uyumsuz ve yeni sorunlara gebe bir düzen yaratmıştır. Bu "yapaylık" ile Akabe'den Basra'ya uzanan bölünmemiş bir alanın "yapaylığı"nın aynı olduğunu ileri sürebilmek mümkün değildir.
1918 sonrası düzeni bununla da kalmayarak kurduğu mandat rejimleri ile de "yapaylığı" artırmıştır. Suriye'de mezhep temelli azınlık diktatörlüğü yeni düzenin kollayarak kurumlarda egemen kıldığı kesimler tarafından kurulacaktır.
Osmanlı son dönemi
1918 sonrasında kurulan düzen, savaş öncesinde Osmanlı merkezi ile Arap çevre arasındaki ilişkilerin sorunlu olduğunun dile getirilmesine engel değildir. Yükselen Arap milliyetçiliği İttihadçı yönetimle çatışmaya girmiş, Paris'te toplanan 1913 Arap Kongresi adem-i merkeziyet temelli reformlar başta olmak üzere kapsamlı talepleri Osmanlı hükûmetinin önüne koymuştu. İttihad ve Terakki içindeki ılımlı kanat, Arap nüfusun yoğun olduğu vilayetlere Arapça bilen bürokratların atanması, devlet okullarında Arapça eğitim verilmesi benzeri reformları uygulamaya koyma kararı almış, Abdülhamid el-Zehravî benzeri liderleri önemli makamlara getirmişti. Harb-i Umumî ve Cemal Paşa'nın icraatı bu süreci tersine çevirmiştir.
1918 öncesi süreçte Osmanlı devletinin Arap vilâyetleri ile ilişkisinin "mezhep temelinde" belirlendiği doğru değildir. Örneğin, 1908 sonrasında merkez ile Basra'daki Şiî nüfûs arasında önemli köprüler kurulmuş, Şiî kültürel hareketi merkezin desteğiyle gelişmiş, el-İlm düzeyinde bir dergi yayınlanmaya başlanmış, Sünnî çevrenin kayıtsız kaldığı "cihad"a en büyük desteği Muhammed Kâzım Tabatabai Yazdî, Muhammed Taki el-Şirazî, İsmail el-Sadr (Musa el-Sadr'ın dedesi) benzeri Şiî âlimler vermişlerdir.
Benzer şekilde Yemen'de Zeydî İmam Yahya 1911 sonrasında Osmanlı tarafında yer alırken, Asir'de bir Sufî devleti kuran Muhammed Ali el-İdrisî merkezle amansız bir çatışma içine girmiş, Şerif Hüseyin ise 1916'da "Arap İsyanı"nı başlatmıştır.
Dolayısıyla 1908 sonrası dinamiklerinin on altıncı yüzyıla ait bilgilerle inşa edilmesiyle oluşturulan "Osmanlı'dan Saddam'a değişmeyen Sünnî siyaset" yaklaşımı anlamlı değildir.
I. Dünya Savaşı patlamasa Arap vilâyetlerinin merkezle ilişkisinin nasıl gelişeceği üzerine yorum yapabilmek kolay değildir. Zikredilen süreç, yerel yönetimlerin güç kazanacağı bir yapılanmaya yol açabileceği gibi, Balkanlar'dakine benzer bir kopuş ile de neticelenebilecekti. "Mezhep" ise savunulduğu gibi bu alandaki temel belirleyici olmayacaktı.
Tarih dondu mu?
Sykes- Picot Ortadoğusu bir "süreç"in değil, tepeden inme ve bölge sakinlerinin isteklerini dikkate almayan bir dayatmanın ürünü olmuştur.
Bu "olgu"yu dile getirmek, 1918 öncesinde Ortadoğu'nun bir "huzur vahâsı" olduğunu savunmak, "Osmanlı'ya dönüş"ü önermekle eşanlamlı değildir. Bu, son tahlilde, yirminci yüzyıl başı emperyalizminin kurduğu düzen ve oluşturduğu yapıların günümüz sorunlarının oluşumundaki payına dikkat çekmektir.
Bunu vurgulamak tarihin 1918 sonrasında "dondurulması" anlamına da gelmez. Dekolonizasyon ve Soğuk Savaş'tan İran Devrimi'ne uzanan gelişmeler, Arap milliyetçiliğinin aldığı değişik biçimler, bölgesel çatışma ve uluslararası müdahaleler Ortadoğu sorunlarının günümüzdeki şekillerine evrilmelerini derinden etkilemiştir.
Ancak Sykes-Picot sonrasında oluşturulan "düzen" ilk düğmenin yanlış iliklendiği yerdir. Bu olguyu vurgulamak "siyasal" bir tavır alış değildir.
Bu düzenin "Düğme yanlış iliklenmiş olabilir, Ortadoğu ahalisi de kafasını çalıştırsaydı" yaklaşımıyla savunulması ise "siyasal" bir konumu sahiplenmektir.
.
Batı "modeli"nden "sapmak"
30.11.2014 - Bu Yazı 748 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
New York Times geçtiğimiz ay "Putin idaresindeki Rusya ve Modi yönetimindeki Hindistan" gibi Türkiye'nin de "ekonomik gelişme, demokratik seçimler ve otoriter liderlik"i bağdaştıran bir modeli benimseyerek "Batı'dan uzaklaştığı" tezini işleyen bir yazı yayınladı.
Yazı Pankaj Mishra'nın "Batı modeli iflâs etti" başlıklı değerlendirmesinden hareket ediyor, ancak Hintli entelektüelin oldukça derin analizini bağlamından çıkararak güncel bir Türkiye eleştirisine dönüştürüyordu.
NYT eleştirisi Türkiye siyasetini konu aldığı için basınımızda geniş yankı bulurken Mishra'nın kapsamlı analizi, ne yazık ki, aynı ilgiyi görmedi.
Halbuki konuya "siyasal rejim" temelinde yaklaşmayan bu değerlendirme yirmi birinci yüzyılın "Batı modeli"nin iflâsına tanıklık ettiğini savunan önemli bir entelektüel tartışmayı gündeme taşıyordu.
"Model" olarak Batı
Mishra, Guardian gazetesinde yayınlanan bu analizi, Avrupa emperyalizminin on dokuz ve yirminci asırlarda Asya üzerindeki etkisini inceleyen İmparatorluk Kalıntılarından: Batı'ya İsyan ve Asya'nın Yeniden İnşaı (2012) kitabı ve değişik mülâkatlarında NYT'ın yaptığı türde "Batı'nın (doğru) yolundan sapma" benzeri "siyasal rejim temelli" eleştirilerinden çok daha kapsamlı bir yaklaşımı dile getirmektedir.
Onun 1960'lı yılların gözde kuramı olan teleolojik karakterli siyasal modernizasyondan Niall Ferguson'ın Batı'yı tekil medeniyetin yaratıcısı olarak kutsayan güncel değerlendirmelerine varan yaklaşımlara getirdiği eleştiri "Batı'yı taklit" ve "onu yakalama"yı hedefleyen post-kolonyalliğin bunun yerine kaçınılmaz olarak yeni "kolonyal biçimler" yarattığı tezi üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Mishra bu nedenle "Doğu-
Batı," "demokrasi-totaliterlik," "kapitalizm-sosyalizm" benzeri ideolojik karşıtlık kutupları ve böylesi eksenlere dayanılarak inşa edilen "tarih"in anlamlı olmadığını savunmaktadır.
Dolayısıyla Hintli entellektüel, NYT'ın "siyasal rejim" merkezli analizinden farklı olarak derin ve "yapısal" bir soruna parmak basmaktadır. Mishra, Batı'nın yükselişinin tüm dünyada toprak ve kaynaklara el koyma temelinde gerçekleştiğini, bu nedenle de şehirleşmiş Batı sanayi toplumlarının "benzerlerini" nüfûs yoğunlukları yüksek, modernlik öncesi karakterleri güçlü ülkelerde yaratma projesinin, eşyanın tabiatı gereği, "başarısızlığa mahkûm" olduğunu savunmaktadır.
Bu girişimler Christopher Bayly'nin savunduğu gibi "uzun vâdede kazanması mümkün olmayan" yapıların çabaları olmanın ötesine gidememiştir.
Mishra; Atatürk, Nehru, Nasır, Nkrumah, Mao, Sukarno benzeri yirminci yüzyıl seküler ve sosyalist "Batı yakalayıcıları" ile günümüzde korumacı devletçiliği global kapitalizm ile ikame ederek Amerikan hayat standardına erişmeyi hedefleyen "modernleştirmecilerin," son tahlilde, "başarılması imkânsız" projeleri üstlendiklerini ileri sürmektedir.
Değerlerin keşfi
Hintli entelektüelin parmak bastığı "yapısal" ve "zamanlama" ile ilişkili sorunlar şüphesiz Türkiye'nin de dahil olduğu bir dizi tabulaştırılmış "Batılılaşma" projesinin yeniden değerlendirilmesini anlamlı kılmaktadır.
Bunlar hiç yol almamış, değişimler yaratmamış değildir.
Ancak Mishra'nın da savunduğu gibi bu projeler yerel değerlerle çatışan "dahilî sömürgeleştirme"ler ya da "yeni kolonyalizm"ler yaratmışlar, "Batı'yı yakalama" hedefinin ise oldukça uzağında kalmışlardır.
Bu noktadan hareketle, kendi örneğimizin, NYT'ın ortaya koyduğu "Batı'nın doğru yolundan uzaklaşan yaramaz çocuk" türü tahliller ve kişisel tercih biçimlerine indirgenmeden ele alınması gerekmektedir.
Türkiye on sekizinci asır sonunda başlayan ve 1876-
1908 yarı parantezi dışında imparatorluğun sonuna kadar süren bir "Batı'yı taklit, onu yakalama" projesi uygulamıştır. Bunu "yeninin yanında eskinin de yaşamasını mümkün kıldığı" gerekçesiyle yetersiz bulan Kemalist modernleşme yerel değerlerle şiddetle çatışan, daha radikal bir tasavvur geliştirmiş ve bunu gerek duyduğunda güç kullanarak hayata geçirmeye çalışmıştır.
İkinci Meşrutiyet Dönemi'nin "tam Garpçılar" olarak adlandırılan entelektüellerinin fikirlerinden derin biçimde etkilenen Kemalist proje "medeniyet"in "Batı" ile eşanlamlı olduğunu düşünmüş, sadece taklit değil "farklılık gösteren özellikleri de ortadan kaldırarak" ona ulaşmayı temel hedef haline getirmiştir.
Mishra'nın belirttiği özellikleri taşıyan bu proje de diğerleri gibi, son tahlilde, "başarılması mümkün olmayan" bir girişim olmuştur.
Ancak büyük resme bakarsak örneğimizdeki başarısızlığın aslında bir "başarı" olduğunu söylenebilir.
Kendisi olmaktan vazgeçerek "medeniyeti yakalayacağını" düşünen proje, Namık Kemal'in başını çektiği düşünürlerden itibaren değerlerle bağdaştırılan dönüşüm tasavvurları aracılığıyla ciddî eleştirilere uğratılmıştır. Bu eleştiriler "her toplumun ulaşabileceği en ileri merhalenin Batı'ya benzeme" olduğunu ileri süren özcü yaklaşımın savunduğunun tersine bir "sapma"yı değil değerleri modernlikle "bağdaştırma" arzusunu yansıtmışlardır.
Vurgulanması gereken bu bağdaştırmanın Batı modelini "aynen" üretmek isteyenlerin düşündüğünden daha "katılımcı" bir toplum tasavvuru dile getirmesidir.
Yeni sentezler
Mishra iflâs ettiğini düşündüğü "Batı modeli"nin seçeneklerini tartışırken, İslâm'ın Fas'dan Endonezya'ya ulaşan bir alanda nasıl kültürselleştiğini irdeleyen çalışmasıyla tanıdığımız Clifford Geertz'in antropoloji temelli değerlendirmelerine dayalı bir yorum yapmaktadır.
Buna göre yerel gerçekliklerin yabancı "yüksek ideallerle" uzlaştırılmasının zorlaştığı post-modern dünyada, büyük genellemelere uymayan "sapmaları" dikkate alan yeni bağdaştırmaların yapılması gereklidir.
Bu açıdan bakıldığında on sekizinci yüzyıldan beri gündemimizde olan "Batı modeli"nin tabu olmaktan çıkarılarak tartışılması anlamlıdır.
Konu üzerine Yeni Osmanlılardan beri geliştirilmiş önemli bir düşünsel sermayenin varlığı bu alandaki girişimleri kolaylaştıracaktır.
Bu yapıldığında "Batı modeli"ne getirilen eleştirilerin ve bu alanda tüm dünyada görülen "sapma"ların, "dersine iyi çalışmayan yaramaz çocuklar"ın haylazlıklarından değil "yapısal" nedenlerden kaynaklandığı ve toplumsal gerçeklikler ve değerlerle daha uyumlu bağdaştırmaları hedeflediği görülecektir.
Bu tartışmanın başlatılması Türkiye'nin içine kapanması, "AB başvurusunu geri çekerek Doğu'ya yönelmesi" ya da Mahathir bin Muhammed'in "Asya değerleri"ne benzer kavramsallaştırmalar üretmesi anlamına gelmez.
Mishra'nın altını çizdiği gibi konuya "Doğu-Batı" benzeri mega kutuplaşmalara saplanmadan yaklaşmak gereklidir. İki yüz yıldır "Batı modeli"ni fetişleştiren, seçkinlerinin bir bölümünün onu kutsadığı bir toplumda bunun kolay olmayacağı ortadadır.
En önemli tarihî örneklerinden birisi olduğumuz bu konuyu tartışmaya açmak bu alanda atılabilecek anlamlı bir ilk adım olabilir.
Türkiye'nin diğer bâzı örnekler gibi "Batı'dan koptuğu" iddialarını, "Batı modeli"nin gerçekçiliği üzerinden tartışmak gereklidir
.
Söylemden eyleme geçebilmek (1)
07.12.2014 - Bu Yazı 623 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Toplumumuz çarpıcı bir dönüşüm geçirmektedir. Bu süreçte içi boş logokratik söylem sorgulanmış ve çoğunluk "kralın çıplak olduğu," tektipleştirici resmî ideolojinin toplumu bir açık hava hapishanesinde yaşattığı üzerinde fikir birliğine ulaşmıştır. Bu açıdan değerlendirildiğinde Türkiye kapsamlı bir dönüşümün "söylem" aşamasını tamamlama yolunda önemli adımlar atmıştır. Buna karşılık eyleme geçilmesi alanında fazlasıyla ağır kalınmıştır. Bu ise dönüşümün kâğıt üzerinde kalması ile eşanlamlıdır.
"Farklılık"ı sorunlaştırmak
Türkiye tektipleştirme hedefli resmî ideolojisi çerçevesinde uzun süre her türlü farklılığı reddettiği için "olgu"ları "sorunlaştırma" eğilimi taşımıştır. "Gayrımüslimler," "Kürt"lük, "Alevi"lik, "başörtüsü takan kadınlar" benzeri "olgu"lar bu bağlamda sorunlaştırılmıştır. Diğer bir ifadeyle, resmî ideoloji nazarında "farklılık" "sorun" ile eşanlamlı olmuştur.
Bunun temel nedeni söz konusu ideolojinin Osmanlı çöküşünü "farklılık"a bağlayarak, onun kalıntıları üzerine inşa etmeye çalıştığı ulus -devleti her alanda "türdeş" kılmaya çalışması ve yeni bir dağılmanın ancak "resmî tezlerin kalıpları içinde kaynaştırılmış bir kitle" yaratılmasıyla önlenebileceğini varsaymasıdır.
Bu nedenle resmî ideoloji bir yandan farklılık iddiasından vazgeçenlere açık, onların kendileri olmaktan vazgeçerek katılabilecekleri kimlikler inşa ederken, öte yandan da "Cumhuriyet kadını" benzeri ideal tipler aracılığıyla "aykırılıklar"ı törpülemeye çalışmıştır.
Söz konusu kimlikleri benimsemeyerek ya da ideal tipleri örnek almayarak "farklılık"ı korumaya gayret edenler ise "sorun" olarak sınıflandırılmış ve "çözülmeye" çalışılmıştır.
Bunun yolu ise gereğinde zor kullanarak farklılığı "görünmez kılmak" olmuştur.
Bu açıdan bakıldığında "Kürt," "Alevi," "başörtüsü" benzeri "sorun"lar her türlü farklılığı tehdit olarak algılayan bir ideoloji tarafından yaratılmış ya da değişik biçimlere sokularak tırmandırılmıştır.
Ne olduğunuzu ben söylerim
Bu ideoloji bununla da kalmayarak "farklılık" iddiasını ileri sürenlere öyle olmadıklarını ispatlamayı temel hedeflerinden birisi olarak görmüştür.
Örneğin resmî söylemde Kürtler, "etnik kökenleri ve dilleri ile ilgili gerçeklerin bilincinde olmayan Türkler," Aleviler, "rafineleşmemiş halkislâmı âdetlerini benimseyen Müslümanlar," başörtüsü takanlar ise "İslâmiyetin özünü anlayamayan, aydınlatılarak özgürleştirilecek kadınlar" olmuşlardır.
Burada önemli olan tektipleştirici ideolojiyi kutsayan devletin, "Ben Yahudi olduğunu söylüyorsam öylesindir" diyen Viyana Belediye Başkanı Karl Lueger'i andıran bir tonda "kimin ne olduğunu tanımlama" tekeli yaratarak bunu dayatmasıdır. Bu çerçevede Kürtlerin "kimliği"ni, Alevilerin "inancı"nı, baş örtmenin "dindarlık ile ilişkisi"ni Kürtler, Aleviler ve başörtüsü takanlar değil "devlet" tanımlamıştır.
Söylem değişikliği
Türkiye son dönemde "farklılık"a yaklaşım alanında büyük bir dönüşüm yaşamıştır. Olgularla kavga ederek onların "varolmamalarının gerektiği"ni savunan resmî söylem büyük ölçüde terkedilmiştir. Bu şüphesiz son derece önemli ve on beş yıl öncesinde düşünülmesi dahi zor olan bir gelişmedir.
Bu süreçte yeni "ideal tipler" yaratma eğilimleri belirmiş, ancak görece demokratikleşme resmî ideolojinin güçlü rol modellerinin değişik şekillerde yeniden üretilmesini engellemiştir.
Toplum "farklılık"ın olağanlığını, Türkiye ahalisinin sadece neolitik çağda dünya uygarlığını kuran "proto Türkler"in batıya göç eden torunlarından oluşmadığını, farklı inanç biçimlerinin varolabileceğini, "öğretmen" ya da "kadın"ın davranışları rejim ve ideolojisi tarafından belirlenen bireyler olmadığını kabûllenmiştir.
Buna karşılık "kimin ne olduğunu tanımlama" konusundaki değişim sınırlı olmuştur. Olgularla kavga etmeyi terkeden devlet, farklı olduğunu kabûl ettiği toplulukları tanımlama alanında geri adım atmış, buna karşılık onların kendilerince tanımlanmalarına açılacak bir Pandora kutusu olarak yaklaşmıştır.
Burada sorun devletin tarafsız bir konum almak yerine çoğunluğun temsilcisi olmayı tercih etmesidir. Bu, resmî ideolojinin "en fazla müsaadeye mazhar azınlığı"nın dayatmalarına nazaran daha olumlu bir yaklaşım gibi görülebilirse de, son tahlilde, "sorunlaştırma" sarmalını kıramamakta ve farkında olmadan yeni bir hiyerarşi yaratmaktadır.
Örneğin, Kürt ve Alevilerin "farklılığı"nın kabul edilmesi on beş sene evvel bu konuda benimsenen söylem gözönüne alındığında son derece önemli bir adımdır. Ancak bu "farklılıklar"ın sırasıyla Türk ve Sünnî çoğunluğun değerleri üzerinden tanımlanması "sorunlaştırma" sarmalının çözülmesine engel olmaktadır.
Tekrar altı çizilmesi gerekirse mesele sadece "farklılık"ın kabûlü ve onun "hoşgörülmesi" ile çözülemez.
Bu, tektipleştirici ulus- devlet ideolojisinin şekillenmesi öncesinde de varolan bir yaklaşım idi ama çok sayıda "sorun" oluşmasının önüne geçemiyordu; güncel "sorun"ların bir bölümünün kökleri bu geçmiştedir. Olguların "sorunlaşması"nı engelleyecek olan "farklılık"ın "ana akım" ile eşitlenmesi ve devletin ona "farklı olduğu için farklı" davranmamasıdır.
Dolayısıyla söz konusu sarmalın kırılması "farklılık"ın kendisini "farklı" görenler tarafından tanımlanmasının mümkün kılınmasıyla kalınmayıp, onun kendisini eşit biçimde ifadesi, üyeleri ile toplumun geri kalanını kendisi hakkında özgürce bilgilendirmesinin sağlanması ile sağlanabilir. Bu yapılırken de devletin tüm gruplara eşit mesafede bir konum alması gereklidir.
Bir örnek yardımıyla yaklaşacak olursak "Alevilik"in "ne olduğu"nun tanımı onu inanç olarak benimseyenlere bırakılmalı, bu kişilerin inançlarını çoğunluk mensuplarıyla eşit biçimde yaşayabilme, onu serbestçe ifade edebilme ve tanıtabilmelerine imkân verilmelidir.
Eyleme geçebilme
Türkiye büyük bir dönüşümün önemli bir aşamasındadır. Eylem aşamasına geçilememesi durumunda, söylem değişikliği, toplumdaki tansiyonu azaltabilecek buna karşılık "sorunlaştırma"nın önüne geçemeyecektir.
Söylem değişimini gerçekleştiren Türkiye'nin bunu hayata geçirememesinin iki temel nedeni bulunmaktadır.
Bunlardan ilki "farklılık"ın tanımlanmasının kendilerine bırakılacağı toplumsal grupların bunu "demokratik" biçimde yapmasının zor olduğunun düşünülmesidir.
İnkâr temelli, "ne olduğunu ben söylerim" yaklaşımını yansıtan siyaset ve uygulamalar, "farklılık"ı korumak isteyen toplumsal grupların demokratik tartışma imkânlarına ağır darbeler vurmuş, "farklılık"ın grup içinde çoğulcu biçimde tanımlanmasını zorlaştırmıştır.
Söylemin hayata geçirilmesi yolunda gösterilen tereddüdün ikinci ve daha etkili nedeni ise bunun "resmî tanınma" anlamına gelerek kolektif hak taleplerini tetikleyeceği ve böylece toplumu böleceği varsayımıdır.
Bu kaygılar gelecek yazıda değerlendirilecektir.
Sorunlaştırdığımız "farklılıklar"ın varlığını kabul etmemiz, olgularla kavga etmekten vazgeçmemiz anlamlı ve gerekli adımlar olmalarına karşılık, bu yolla yarattığımız meseleleri çözme konusunda "yeterli"değildir
.
Söylemden eyleme geçebilmek (2)
14.12.2014 - Bu Yazı 616 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Geçen hafta her türlü "farklılık"ı sorunlaştıran, kimin "ne olduğunu" dayatan bir ideolojinin aşılmasına karşılık, "farklılığın" tanımlanmasının kendilerini "farklı" görenlere bırakılmasının açılacak bir Pandora kutusu olarak görülmesini ele almıştık.
Yazımızd a da belirttiğimiz gibi bu konuda eyleme geçilememesinin iki temel nedeni bulunmaktadır.
Yeni dayatma endişesi
Bu nedenlerden birincisi "kendilerini farklı görenlerin" farklılığı çoğulcu yollarla tanımlayamayacaklarının düşünülmesidir.
Resmî ideolojinin dayatmaları "farklılık"ı korumak isteyenlerin kendi aralarında açık tartışma yapmalarını önleyerek daha radikal tanımlamalar yapma eğilimi taşıyanları ön plana çıkartmıştır. Korkulan, bu nedenle "farklılık"ın resmî ideolojininkine benzer şekilde tanımlanmasıdır. Başka bir ifade ile "farklı"lar içinde resmî ideolojinin dayattıklarının "karşı tezi" niteliğinde tanımlar yapacak kesimlerin egemenliğinden korkulmaktadır.
Örneğin, Kürtleri "etnik kökenleri ve dilleri ile ilgili gerçeklerin bilincinde olmayan Türkler" olarak tanımlayan resmî ideolojinin yerini onları Türkiye tasavvurundan tamamen kopuk biçimde tanımlayacak bir yaklaşımın almasından endişe duyulmaktadır.
Benzer şekilde Alevileri, "rafineleşmemiş halkislâmı âdetlerini benimseyen Müslümanlar" şeklinde tanımlayan dayatmacı tutumun, onları "İslâm ile ilişkisi olmayan" bir inancın sahipleri olarak kavramsallaştıracak bir tanımla ikamesinden çekinilmektedir.
Bu endişeler temelsiz değildir. Resmî ideoloji dayatmaları farklı topluluklar içinde radikal eğilimleri güçlendirmiştir.
Ancak bu nedenle çoğulcu yolla tartışma yapmaları engellenmiş topluluklara kendilerini tanımlama imkânının verilmemesi anlamlı değildir.
Burada düşülebilecek önemli hata "tanımlar" değil "tanım" olacağının düşünülmesidir. Uzun süre "kimin ne olduğu" alanında tartışılmaz "tanım"lar geliştirilmiş ve farklı yorumlara izin verilmemiş bir toplum, bu alanda "farklılaşma"lar olabileceğini düşünememektedir. Örneğin, Kürtler ve Alevileri çoğunluk değerleriyle tanımlama yerine bu işlemin onlar tarafından yapılmasına izin verildiğinde bu toplulukların demokratikleşmesine katkıda bulunulduğu gibi "tanım" değil "tanımlar"ın ortaya çıkmasının da önü açılacaktır. Bu grupların tanımlamayı çoğulcu biçimde üretmelerindeki zorluklar nedeniyle bunun devlet tarafından "çoğunluğun" değerleri üzerinden yapılmasının sürdürülmesi, sadece bu topluluklar içinde tekelciliği teşvik etmeyecek, aynı zamanda toplumun genelinin demokratikleşmesine de sekte vuracaktır.
Kolektif haklar
Türkiye'de "farklılık"ın "farklılar" tarafından tanımlanması konusunda duyulan tereddütlerin ikinci ve aslî nedeni ise bunun mevcut kimlik siyasetini daha da körükleyerek, grup temelli "tanınma" ve "kolektif hak" taleplerini tetikleyeceği düşüncesidir.
Revaç bulan algı böylesi taleplerin süreç içinde ülkenin bölünmesine yol açacağıdır. "Farklılık"ın tanınmasının "eşit vatandaşlık" ve "özgür birey" temellerinde reddinin cumhuriyetçilik, liberalizm ve Aydınlama ile ilişkilendirilen kökleri vardır.
Stanislas de Clermont-Tonnerre'in "vatandaş ve birey olarak tüm haklarını alacak" ama "kolektif olarak hiçbir hakkı bulunmayacak" topluluklar tezinde özetlenen yaklaşım Fransız İhtilâli'nin benzerini gerçekleştirdiği iddiasında olan Erken Cumhuriyet liderlerinin de düşünce biçimi olmuştur. Bu yorum yapılırken Erken Cumhuriyet'in "vatandaşların haklarını ön plana çıkartan bir demos" yaratmakta da başarısız olduğu vurgulanmalıdır.
Cumhuriyetçiliğin yanı sıra liberal demokrasinin ancak "tek kültürlü bir ulus-devletle mümkün olabileceği"ni vurgulayan John Stuart Mill'den Dworkin'e ulaşan çizgide liberal kuram "grup hakları"na olumsuz biçimde yaklaşmıştır. Aynı şekilde Türkiye'de ne olduğu anlaşılmadan fetişleştirilen Aydınlanma da Kant'ın vurguladığı gibi olgunlaşan bireyin "grubu terketmesi"ni özgürleşmenin temel aşamalarından birisi olarak görmüştür.
Bu nedenle Türkiye'de cumhuriyetçi gelenek, etkisiz liberal muhalefet ve Aydınlanmayı anlamadan sahiplenen hareketler değişik düşünsel zeminlerde "kolektif tanınma" ve "hak talebi"ne karşı olmuşlardır. Bunlara ilâveten muhafazakârlığı din üzerinden tanımlayan düşünce akımları da böylesi yaklaşımları "ümmeti bölecek" talepler olarak kavramsallaştırmışlardır.
Dolayısıyla toplumun genelinde paylaşılan bu yaklaşım "farklı"ların kendilerini "tanımlamaları"na izin verilmesinin önündeki en önemli engel olmuştur.
Bölünme sendromu
Günümüzde "farklılık"ın tanınmasını "farklılar"a bırakmadan ve onları kolektif düzeyde muhatap almadan demokratikleşmemizi sürdürebilmemiz ve toplumsal barışı sağlayabilmemiz mümkün değildir. Bu gerçek ile kavga etmeyi bıraktığımızda bunun mutlaka "bölünme" ile neticelenecek bir süreç olmadığını da görmemiz zor olmayacaktır.
Will Kymlicka'nın ufuk açıcı Çokkültürlü Vatandaşlık (1995) çalışması sonrasında başlayan kapsamlı tartışma çokkültürlülük ile liberal demokrasi arasında savunulduğu gibi bir uyuşmazlık olmadığı, kolektif olarak tanınan gruplara verilen hakların siyasal yapıları bölme yerine onları daha güçlü hale getirebileceğini ortaya koymuştur. Bu tartışmanın konuyla yakından ilgilenmesi gereken Türkiye'de fazla yankı bulmaması ilginçtir.
Kymlicka'nın yaklaşımları, bilhassa "etnik" ve "millî" gruplar arasında yaptığı muğlâk ayrım, önemli eleştirilere neden olmuştur.
Buna karşılık günümüzde grup haklarının bölünmenin tam tersi bir işlevi yerine getirebileceği yaygın kabûl görmektedir. İspanya'da demokrasiye geçiş sonrasında yaşananlar bunun canlı kanıtını oluşturmaktadır. "
Biz"i farklılıklarla yaratmak
Türkiye'nin "farklılık" konusunda söylemden eyleme geçmesi alanında duyulan korkular anlamlı gerekçelere dayanmamaktadır.
Zannedilenin tersine bu nedenlerin arkasına sığınarak eyleme geçmemek toplumsal barış ve bütünlüğün korunması alanında büyük risklerin alınması anlamına gelmektedir.
Doğal olarak bu alanda "farklılık"larını korumak isteyenlerin de atması gereken adımlar vardır. "Hukukun egemenliği" kavramını popülerleştiren A. V.
Dicey farklılıklar barındıran yapılarla ilgili bir yorumunda bunların "vahdet (unity)"i değil "birlik (union)"i hedeflemelerinin gerekliliğine işaret etmişti.
İrlanda sorununun gelişimi, meselenin sadece Britanya bağlamındaki bir "birlik" ile çözüleceğini savunan Dicey'i şüphesiz hayâl kırıklığına uğratmıştı.
Kendi örneğimize dönecek olursak, "farklılığın" "farklılar" tarafından tanımlandığı, onların tanındığı ve haklarının reddedilmediği bir "birlik" i yaratmak temel hedefimiz olmalıdır.
Bunun için gerekli olan "biz" farklılıklar inkâr edilmeden de yaratılabilir.
Bunu yapmak yerine "farklılık"ı "çoğunluk" yaklaşımları üzerinden tanımlayan bir yaklaşım yeni bir logokrasi yaratarak kendimizi "söylemle" oyalamamız dışında bir yarar sağlamaz. Bu ise sadece demokratik Türkiye projesini gelecek kuşaklara bırakmamıza yol açmakla kalmaz, zihnimizden hiç çıkmayan "bölünme"nin yolunun taşlarını da döşeme anlamına gelir...
"Farklılık"ı "çoğunluk" yaklaşımları üzerinden tanımlamak yeni bir logokrasi yaratarak kendimizi "söylemle" oyalamamız anlamına gelir
.
Katastrofik başarıdan geri dönüş mümkün mü?
21.12.2014 - Bu Yazı 752 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
"Osmanlıca" öğretilmesi tartışması "dil sorunumuz"un bağlamından çıkarılarak ele alınmasına yol açtı. Bunun sonucunda "Arap alfabesine dönülerek," "Türkçe"nin yerini "Osmanlıca"nın alacağı benzeri tezlerin dile getirildiği münakaşa kavram kargaşasına dönüştü.
Alfabe ve ilericilik
Her şeyden önce "dil sorunumuz"un alfabeden bağımsız incelenmesi gerekmektedir.
Diller farklı alfabelerle yazılabilir. Örneğin Türkçe, Arap alfabesinde bulunmayan "p, ç, j ve kef-i Farsî" harflerinin eklenmesiyle oluşturularak uzun süre kullanılan alfabeyle yazılabileceği gibi diğerleri ile de kaleme alınabilir.
Misâller verecek olursak, Evangelinos Misailidis'in Atina'da yayınlanmış bir romandan uyarlayarak kaleme aldığı Temâşâ-i Dünya ve Cefakâr ü Cefakeş Yunan harfleriyle yazılmıştır.
Hovsep Vartaryan'ın, edebiyat tarihçilerinin ilk Osmanlı romanı olduğunu savundukları Akabi Hikâyesi ise Ermeni harfleri ile yayınlanmıştır.
Uzmanlar on dokuzuncu asırda otuz civarında Ermeni harfli Türkçe dergi neşrolunduğunu belirtmektedir.
Kafkasya ve Orta Asya Türk kavimleri ile Gagavuzlar ise uzun süre Kiril alfabesini kullanmışlardır.
Dolayısıyla 1928 öncesinde kullanılan alfabenin "Araplık" vurgusu üzerinden "ilericilik- gericilik" bağlamında tartışılması anlamsızdır.
Alfabeler son tahlilde birer "araç"tır.
Bir alfabenin "ilerici" diğerinin "gerici" ya da birisinin "asrî" öbürünün "çağdışı" olması mümkün değildir. Bu benzetmeler diğer araçlara, örneğin kerpeten ve mengeneye "ilericilik" ya da "gericilik" atfedilmesinden farklı değildir.
Bunun yanı sıra Batı ülkelerinde yaygın biçimde kullanılan Latin alfabesine geçişin Batı medeniyeti ile daha uyumlu bir toplum yaratacağı tezi de temelsizdir. İbranî alfabesi kullanan İsrail bu uygarlık ile Latin alfabesine sahip pek çok ülkeden daha fazla eklemleşmiştir.
Benzer şekilde Latin alfabesi kullanan Arnavutlar değil Yunanlılar Batı medeniyetinin kurucusu olarak görülmektedir. Bu nedenle tartışmamızın "alfabe"ye yüklenen değerler ve semboller üzerinden yapılması bizi yanlış istikamete götürür. Alfabeler için önemli olan onlar aracılığıyla yazıya dökülen dile ne denli uygun oldukları, işlevsellikleridir.
Batı Türkçesinin dönüşümü
Dolayısıyla sorunumuz Türkçenin 1928 öncesinde farklı bir alfabeyle yazılmış olması değil, onun bilhassa 1930'larda ivme kazanan ve Güneş Dil Teorisi gibi anlamsızlık rekoru kıran kuramlar çerçevesinde doğal olmayan bir dönüşüm geçirmiş olmasıdır. Dönem milliyetçiliği bu çerçevede "arındırma, temizleme, ulusa ait olmayanı olanla ikame etme" iddiasıyla dil üzerinde kapsamlı bir operasyona girişmiş ve Geoffrey Lewis'in ifadesini kullanacak olursak "katastrofik bir başarı" sağlamıştır.
Dönemin rejimi, aşırı milliyetçi karakterli ve bilhassa Arapça ve Farsçaya ilişkin yorumlarında ırkçı vurgular taşıyan bu operasyonla "neolitik çağda uygarlığın temellerini atan proto Türkler" ile 1930'lar Türkiyesi arasında kara bir delik olarak görerek paranteze almaya çalıştığı Osmanlı tarihi gibi "Osmanlıca" olarak adlandırdığı dili de ortadan kaldırmayı hedeflemiştir.
Bu çerçevede yaygın kullanıma karşın bu dili "Osmanlıca" olarak adlandırmanın yanıltıcı olduğu vurgulanmalıdır. Lehçe-i Osmanî ve Kavâid-i Osmaniye benzeri eserlerde "Osmanlıca" ifadesi kullanılmışsa da lisanın aslen Türkçe olduğu vurgulanmıştır. "Osmanlıca" bu bağlamda Türkçenin bir kolunun uzun bir süreç sonrasında aldığı yeni şekle vurgu yapmak için kullanılmıştır.
Nitekim 1876 Kanun-i Esasîsi, Eğinli Said Paşa'nın girişimiyle "Türkçe"nin devletin resmî lisanı olduğunu vurgulamış, Şemseddin Sami Fraşeri ise Kamus-i Türkî'de "Osmanlıca nâmıyla şöhret bulan" lisanın "Garb Türkçesi" olduğunu belirtmiştir. Buna karşılık 1935'te Osmanlıcadan-
Türkçeye ve Türkçeden Osmanlıcaya cep kılavuzlarının yayımıyla "Osmanlıca" ayrı ve yabancı bir lisan olarak kavramsallaştırılmıştır.
Dil milliyetçiliğinin en aşırı örneklerinden birisi olan Türk Dil Devrimi kısa süre içinde halktan kopuk seçkinlerin yazı dili olarak kavramsallaştırdığı "Osmanlıca"nın yerine tarama faaliyeti ile üretilen kelimeler aracılığıyla yeni bir Türkçe yaratmıştır.
Bu yeni lisan eskisine kıyasla çok sınırlı bir kelime hazinesine sahip olmuştur. İlginç olan Macarcadan Yunancaya, İtalyancadan Fransızcaya kadar pek çok lisandan sözcük almış olan Batı Türkçesinde bu süreçte öncelikli olarak Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin elenmesidir.
Örneğin "anahtar, fantezi, fener, liman, mermer, temel" benzeri Yunanca kelimeler muhafaza edildikleri gibi bunlardan yeni kavram ve metaforlar üretilmiştir. Benzer şekilde on sekizinci asır sonundan itibaren dile giren çok sayıda Fransızca kelime de kullanımda kalmıştır.
Burada genellikle düşülen hata "arındırma" yoluyla lisanı fakirleştirmenin milliyetçi ve popülist yaklaşımlar çerçevesinde meşrulaştırılmasıdır.
Bu süreçte sadece divan şiirinde kullanılmış ağdalı metaforlar ve imparatorluk bürokrasisinin hiyerarşik hitap klişeleri değil soyut kavramsallaştırmaları ifade için kullanılan çok sayıda kelime de kaybedilmiştir.
Bu gelişmeyi "halk bunları bilmiyordu" tezi çerçevesinde meşrulaştırmak hatalıdır. Her toplumda avam ve havass farklı diller kullanır.
Bu doğaldır; örneğin bir felsefe çalışmasının ya da bir tefsîrin beş yüz kelimelik bir dağarcıkla yazılması mümkün değildir. Günümüzde de köy kahvesinde "aşkıncı değerler üzerinden kavramsallaştırma" benzeri bir ifade dile getirildiğinde bunun pek çok kişi tarafından anlaşılmaması doğaldır. Ama bu söz konusu kelimeleri dilden atmamızı, kullanımlarını yasaklamamızı gerektirmemektedir.
Dönüş mümkün mü?
Bu "devrim"in dilimizi fakirleştirmenin yanı sıra onu gerçekleştirenlerin hedeflediği kültürel kopukluğu yarattığı ortadadır.
Ancak "devrim" savunucularının, "Araplaşacağımız" dehşetine kapılanların korkmasına gerek yoktur.
Katastrofik başarıdan geriye dönüş mümkün değildir.
Yapılabilecek olan 1928 öncesinde kullanılan alfabeyi öğreterek basılı kolay metinlerin sökülebilmelerini sağlamanın ötesine gidemez.
Üniversite mezunlarının on senelik eğitim sonrasında yabancı dilde basit cümleler kuramadığı bir maarif sisteminde bunun ne düzeyde yapılacağını tahmin etmek de zor değildir.
Batı Türkçesi ırkçı vurgular taşıyan bir dil milliyetçiliği elinde farklı ve zenginlikten yoksun bir lisana dönüşmüştür. Doğal olmayan bir süreçte kaybedilen eski lisanı, doğduğu, geliştiği bağlamlar ve evrimleri yeniden üreterek canlandırmak ise ne yazık ki imkânsızdır.
Dil milliyetçiliği ve popülizmin kurbanı olan eski dili canlandırmak mümkün değildir. Bu nedenle katlandığımız maliyet ise derin bir kültürel kopukluktur
.
Bu sarmalı kırmamız gerekmektedir
29.12.2014 - Bu Yazı 781 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye, önceki yazılarımızda da dile getirdiğimiz, "baskıcı iktidar- komplocu muhalefet" sarmalındaki savruluşunu sürdürmektedir.
Siyasal ve toplumsal tarihimiz göz önüne alındığında bu durum şaşırtıcı olmayıp, âdeta olağan siyaset yapma biçimimizin devamlılığını kanıtlayan bir gelişmedir. Siyaset, toplumsal hafızanın hatırlayamadığı dönemleri de kapsayan sürelerden beri bu eksende yapılmaktadır.
Kendisini sürekli biçimde yeniden üreten bu siyaset yapım biçimi sadece iktidar-muhalefet ilişkilerini belirlemekle kalmayarak değişik alanlar arasındaki etkileşimi de şekillendirmektedir.
En önemlisi siyaset ve hukuk olan bu alanların söz konusu sarmal etkisinde şekillenmesi, Türkiye'nin iki temel toplumsal hedefi olan "liberal demokrasi" ve "hukuk devleti"ne ulaşım konusunda sürekli olarak aynı noktaya geri dönen Sisifos'unkine benzer bir kısır döngü yaşamasına neden olmaktadır.
Önceliğe indirgeme
Bu sarmalın önemli özelliklerinden birisi tarafların söz konusu kısır döngüden bir "tavuk- yumurta" sorunsalı çıkarması, meseleyi "öncelik"e indirgemesidir. Baskıcı iktidar, bu niteliğinin "komplocu muhalefet"in tehditlerinden kaynaklandığını savunmakta, bunlar bertaraf edilerek "olağanüstü şartlar" ortadan kaldırıldığında demokratik ve hukukun bağımsız biçimde işleyeceği yapıya dönüleceğini belirtmektedir.
Buna karşılık "komplocu muhalefet," "baskıcı iktidar"ın yasal yolları tıkadığını ileri sürerek, "iktidar düşürülüp, özgürlük ortamı yeniden tesis edildikten sonra" normal siyasetin egemen olacağını savunmaktadır.
Sorun hangisinin diğerini tetiklediğine indirgenen bir ilişkinin yapısal nedenlerden dolayı sürekli biçimde yeniden üretilmesidir. Bu nedenle içindeki savruluşumuzu artan bir ivme ile sürdürdüğümüz bu sarmala başlangıç noktası aramadan yaklaşmak gerekmektedir. Bunun yanı sıra onu kişiler değil kavramlar temelinde ve tarihî bağlamında ele almak ve onu yeniden üreten yapısal nedenleri ortadan kaldırmak lâzımdır.
Güncel sıcak gelişmelerin bunun yapılmasını fazlasıyla zorlaştırdığı ortadadır. Ama konunun somut kişilik ve örgütlenmeler üzerinden tartışılması, onun yapısal özelliklerinin ortaya çıkarılması önünde önemli bir engel oluşturmaktadır.
Tarihî bağlam
Sadece Tanzimat sonrası dönem göz önüne alındığında (bu onun daha önce varolmadığı anlamına gelmez) söz konusu sarmalın siyasetimizin temel özelliklerinden birisi olduğu görülebilir. Tanzimat ricâli ile Yeni Osmanlılar, Sultan Abdülaziz ile anayasacı hareket, Sultan II.
Abdülhamid ile Jön Türkler, İttihad ve Terakki ile muhalifleri, Erken Cumhuriyet rejimi ile karşıtları "baskıcı iktidar-komplocu muhalefet" ekseninde yapılan siyaseti değişik bağlamlarda yeniden üretmiş ve sürdürmüşlerdir.
1950 seçimlerinin yüz yıllık bir sarmalın sonlandırılması konusunda yarattığı beklenti boşa çıkmış ve Türkiye onu yeniden üretmiştir. Çok partili yaşamın kısa süreli molaları dışında siyaset hep bu ilişki çerçevesinde yapılmıştır. Günümüzde de bu alanda büyük bir değişim yaşandığını söyleyebilmek mümkün değildir.
Tarihî bağlam ele alındığında soruna kişisel boyutta yaklaşılmasının anlamlı olmadığı daha iyi anlaşılabilir. Âlî ve Fuad Paşaların otoriter yönetimleri, Sultan Abdülaziz'in "Saray iktidarı," II. Abdülhamid'in "neo-patrimonyalizmi," İttihad ve Terakki'nin "Cemiyet terörü," Tek Parti'nin tektipleştirici baskıcılığı sona ermiş, ama sarmal kırılmamıştır.
Sarmalın diğer ucundaki muhalefet yapılanmalarına bakıldığında ise gelişmelerden etkilenmeyen benzer bir devamlılığın varlığını görmek mümkündür.
Anayasal rejime geçiş, "hürriyetin ilânı," siyasal partilerin doğuşu, cumhuriyet, çok partili yaşamın başlaması, yeni anayasa, bürokratik vesayetin geriletilmesi benzeri gelişmeler bu alanda yeni bir başlangıç oluşturmamış, sarmal tüm yeni bağlamlarda kendisini yeniden üretmiştir. Ana kırılma noktalarında kısa süreli balayı dönemleri yaşanmış, sonrasında ise eski ilişki biçimine geri dönülmüştür.
Neden üretiyoruz?
Toplumdaki siyaset yapımının temel ekseni olan "baskıcı iktidarkomplocu muhalafet"in yapısal karakter ve sürekliliği "öncelik" tartışmasını anlamsız hale getirmektedir.
Baskıcı iktidarın sonlandırılarak "özgürlük ortamının tesisi" ya da "eşhâs-ı muzırra," "erbâb-ı fesad" ve "hain dimağlar"ın değişik yöntemlerle siyaset sahnesinden indirilmesi sarmalın işleyişinde farklılık yaratmamaktadır. "Hürriyeti ilân" eden İttihad ve Terakki'nin istibdadı II. Abdülhamid dönemini aratmış, Erken Cumhuriyet ise çoğulculuk yerine otokratik baskıcılığa yönelmiştir.
Sarmalın böylesi farklı bağlamlarda yeniden üretilmesinin iki temel nedeni bulunmaktadır. Bunlardan birincisi "iktidar" alanının kapsayıcılığıdır. "İktidar merkezli" olarak tasarlanan siyaset, muhalefete son derece sınırlı bir alan bırakmaktadır.
Tarihî geleneğimiz, güçlü merkeziyetçilik eğilimleri, ilhamını Rousseau'dan alan "hakimiyet-i milliye" yorumu ve sivil toplumun görece zayıflığı "iktidar"ın her konuda fazlasıyla belirleyici olduğu bir siyaset yapısı yaratmaktadır.
Toplumumuzda "iktidar," kontrol alanı genişliği ve nüfûz gücü nedeniyle, sadece siyaset üzerinde ezici bir egemenlik kurmakla kalmayarak tüm özerk alanları yutmakta ve işlevselleştirmektedir. Dolayısıyla "iktidar," onu eline geçirenin kimliği ve ideolojisinden bağımsız olarak "baskıcı" karakter taşımaktadır.
Sarmalımızın kendisini sürekli biçimde yeniden üretmesinin ikinci temel nedeni ise siyasetin "toplum mühendisliği" biçimini almasıdır.
Büyük bir toplumsal mühendislik projesi olan Tanzimat'tan itibaren, "siyaset," kısa aralıklar dışında, talepleri karşılama, varolan ilişkileri düzenleme, iyileştirme ve kaynakların dağıtımında dengeyi sağlama benzeri unsurları hafife alan "dönüştürme temelli" toplumsal mühendislik olarak kavramsallaştırılmıştır.
"Yeni bireyler, farklı nesiller" yaratarak toplumu dönüştürmeyi amaçlayan bu "büyük" projeler "siyaset"i bir mühendislik faaliyeti olarak kavramsallaştırarak çatışmayı körüklemişlerdir. Böylesi siyaset anlayışı, "muhalefet"in iktidar alternatifi işlevini görmesini de güçleştirmektedir.
Bunun neticesinde iktidar, muhalefeti yaşamsal, gelecek nesilleri etkileyecek bir "dönüşüm"ü engellemeye çalışan "fesatçılık" olarak görürken, muhalefet de her ne yolla olursa olsun toplum mühendisliği projesini sabote etmeyi hedeflemektedir.
Dolayısıyla içinde savrulduğumuz sarmalın kırılarak "liberal demokrasi" ve "hukuk devleti" kayalarının tepeye ulaştırılabilmesi için iki temel adımın atılması gerekmektedir.
Bunlar "siyaset"in farklı şekilde kavramsallaştırılması ve iktidarın "paylaşımı"dır.
Bu yapılmadığı taktirde bir "baskıcı iktidar"ın yerini diğeri alacak, "hürriyet" parolasıyla işe başlayan her yeni yönetim de karşısında "komplocu muhalefet" bulacaktır. Bu sonu gelmeyen süreçte "olağanüstü şartlar" ortadan kalkmayacak, yaratıldığı düşünülen "özgürlük ortamları" ise kısa ömürlü olacaktır.
Türkiye'nin yapısal nedenlerden dolayı sürekli biçimde yeniden ürettiği "baskıcı iktidar-komplocu muhalefet" sarmalını kırması gereklidir
xxxxxxxxxxx
Büyük sorular kesilmeyen tartışmalar
05.01.2015 - Bu Yazı 577 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye toplumsal tartışmasını, istisnâlar dışında, sığ sayılabilecek konular üzerinde yoğunlaştırmakta ve sürdürmektedir. "Entelektüel" gündemini "köşe yazarı" olarak adlandırılan literatinin belirlediği Türkiye'nin gündemindeki temel konular, partiler arası rekabet ve siyasî liderlerin görüş ve eylemleri olmakta, daha kapsamlı sorunlar ise bunlara yapılan atıflar yardımıyla tartışılmaktadır.
İlginç olan, toplumun, yaşanan düşük yoğunluklu iç savaşla kendisine dayatılan "kimlik sorunu" ve özel yaşama dokunduğu ölçüde gündeme gelen "dinin toplumsal rolü" dışında "devamlılık gösteren," farklı dönemlerde değişik tezlerle tartışılan "büyük sorunları"nın "tartışma gündemi"ne girememesidir.
Böylesi sorunlarını sürekli biçimde tartışmayan, onlar üzerine farklı entelektüel yaklaşımlar geliştiremeyen toplumun "kapsamlı meseleler"i üzerine uzlaşı ve çözümler de geliştirememesi doğaldır.
Bu açıdan değerlendirildiğinde Türkiye var olan "sorunları"nı halının altına süpüren ve onları bıçak kemiğe dayanmadan tartış(a)mayan bir toplumdur.
Gerçekleşen tartışma ise süreklilik göstermemektedir.
Büyük tartışmalar
İlginç bir karşılaştırma yapacak olursak, Amerikalı ünlü gazeteci Howard Fineman 2008'de kaleme aldığı The Thirteen American Arguments kitabında on üç temel konu üzerinde süregelen tartışmanın Amerika'yı bir toplum olarak şekillendirdiğini ileri sürmektedir.
Önemli yankılar uyandıran bu çalışma "Birey kimdir?" "Amerikalı kimdir?" "İnancın toplumsal rolü nedir?" "Bireyselliğin sınırları nelerdir?" "Kanunu kimler işlevselleştirir?" "Yerel ve ulusal otorite arasındaki ilişki nedir" benzeri, ekonomik yaklaşımları da kapsayan on üç konuda ülkenin kuruluşundan beri süregelen tartışmaların toplumu biçimlendirdiğini, dönüştürdüğünü ve ona kimlik kazandırdığını savunmaktadır.
Doğal olarak, Alexis de Tocqueville'in de vurguladığı gibi, "tartışan" bir toplum olarak inşa edilen, "farklılık"ın doğal olduğu varsayımına dayalı bir toplum tasavvuru temelinde yapılanan ABD ile "tartışmayan," kimlikten dinin toplumdaki rolüne, millet tanımından bireyin nasıl vatandaş olacağına uzanan bir yelpazedeki konularda üretilen "tekil tanımlar" üzerine yükseltilen, "farklılık"ı sorunlaştıran Türkiye arasında yapılacak kıyaslama gerçekçi olmayacaktır.
Toplumumuzun pek çok alanda olduğu gibi bu konuda da temel sorunu "ilk düğmenin yanlış iliklenmiş olmasından" kaynaklanmaktadır.
Ancak var olan yapısal engeller "büyük sorular" ortaya konmasını ve bunların tartışılmasını engellememelidir.
Soruları sormak
Kendisine tartışmaması, öğretilen "doğru"ları içselleştirerek tekrarlaması telkin edilmiş bir toplumun üyelerinin büyük sorular şekillendirmesi kolay değildir. Bu nedenle Türkiye'de kapsamlı konular üzerine soru sorma, dayatılan tekelci yorumları reddetme biçiminde gerçekleşmekte ve sert eleştirilere maruz bırakılma, dışlanma benzeri maliyetleri de beraberinde getirmektedir.
Buna karşılık ulaştığımız toplumsal aşamada Türkiye "dayatılanı tekrarlama" sınırını geçmiştir. Gerekli olan ise toplumun "doğru" olduğu kendisine söylenenleri sadece reddetmenin ötesine geçerek büyük sorular şekillendirme ve bunlar üzerine tartışma başlatmasıdır.
Örneğin, "Belirli bir coğrafyada yaşamak dışında ortak paydamız nedir?" "İnançlar toplumda ne gibi roller oynamalıdır?" "Toplumsal kaynaşmayı farklılıkları muhafaza ederek nasıl pekiştirebiliriz?" "Yerel ve merkezî güçler arasındaki iktidar paylaşımı nasıl olmalıdır?" türünden soruları sormamız ve bunlar üzerine gündelik siyasetten sıyrılabilen tartışmaları başlatabilmemiz gerekmektedir.
Tartışmayı sürdürmek
Böylesi soruları sormak ve toplumun geleceğini şekillendirecek konularda tartışmalar başlatmak, doğal olarak, sadece bir başlangıç noktası oluşturacaktır. Önemli olan toplumun bu tür büyük sorular etrafında tartışmayı sürdürebilmesi, bu faaliyetin kesintiye uğramamasını sağlayabilmesidir.
Örnek verecek olursak "Amerikalı kimdir?" sorusu iki asrı aşan bir süredir tartışılmakta, bu ise Amerikan toplumunu farklı biçimlerde şekillendirmektedir.
Diğer bir ifadeyle, "Amerikalı kimdir?" sorusuna on sekizinci yüzyıl sonu ile günümüz arasını kapsayan dönemde birbirinden farklı cevaplar verilmiş ve bu konuda süregelen tartışma günümüz toplumunun şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Bu tartışma farklı dönemlerde zamanın ruhunun (Zeitgeist) etkisiyle değişik kavramsallaştırmaların yapılmasına yol açmakta ve toplumu dönüştürmektedir.
Benzer şekilde çoğu deist olan kurucu babaların sadece Hıristiyanlık değil, Aydınlanma ve bilim temelinde oluşturmayı düşündükleri ABD'de "dinin oynayacağı toplumsal rol," kesintisiz biçimde sürdürülen bir tartışmanın konusu olmuş ve değişik dönemlerde farklı biçimlerde yorumlanmıştır.
Bu, benzer sorulara Âfet İnan'ın vatandaşlık bilgisi kitabında dile getirilen "sorgulanamaz tanım"larla cevap vererek, tartışmayı ortadan kaldırmayı hedeflemiş bir toplumun kolaylıkla anlayamayacağı bir süreçtir.
Böylesi soruların sorulmaması ve tartışma süreçlerinin işletilememesi durumunda toplum dönüşememekte, kısır tanımları "kabul ya da reddetme" ve onlar etrafında çatışmaya sürüklenmektedir.
Soralım ve tartışalım
Dolayısıyla Türkiye'nin kısır, siyasî liderlerin beyânları üzerinden belirlenen gündemlerin yanı sıra "büyük sorular" sorması ve bu konuda ortaya atılacak farklı tezleri kesintisiz biçimde tartışması gerekmektedir.
"Biz o soruları çok önce sorduk ve onlara kesin cevaplar verdik; o konular kapandı" yaklaşımı, zannedilenin tersine uzlaşma ve toplumsal barış sağlayamayacağı gibi toplumun tıkanmasına, sorunlarına zamanın ruhuna uygun cevaplar verememesine neden olmaktadır.
Bu alanda düşülebilecek önemli hatalardan birisi de "O tür sorular geçmişte sorulmuş ve yanlış cevaplandırılmıştı. Şimdi doğru cevapları vererek sorunu çözelim" yaklaşımına cevâz vermektir. Mesele "büyük sorulara," yetkin kişiler ya da liderler tarafından "kesin" cevaplar verilmesi, "tartışılmaz" yeni tanımların yaratılması değildir.
Böylesi bir yaklaşım bizi bir süre sonra, bu farklı tanımları yapanlar, "zamanın ruhunu en iyi kavrayan dehâlar dahi olsa" yeniden aynı başlangıç noktasına geri getirecektir.
Yapılması gereken "soruları sormak" ve daha sonra onlar üzerine kesintisiz, demokratik ve çoğulcu bir tartışmayı mümkün kılmaktır. Bu tartışma bizim değişen ortamlara daha iyi uyum sağlamamızı, dönüşmemizi ve demokratikleşmemizi mümkün kılacaktır.
Türkiye'nin mevcut entelektüel kapasitesi ve sivil toplumun ulaşmış olduğu seviye göz önüne alındığında bunun gerçekleştirilmemesi için bir neden yoktur.
Bu alanda entelektüel gündemi belirleyen literatiye de önemli bir görev düştüğü ortadadır.
Türkiye'nin "büyük sorular" etrafında sürekliliğe sahip tartışmaları sürdüremeyerek dayatılan "doğru"ları "kabul ya da reddetmesi" önemli bir sorundur
.
Siyasal hareketler ve
12.01.2015 - Bu Yazı 635 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Komplo kuramları karmaşık gelişmeleri açıklama konusunda tüm dünyada yaygın biçimde kullanılan bir araçtır. Konu üzerine çalışan antropologlar bu kuramların popülerliğini çetrefil, çok katman ve aktörlü ilişkilere, erken dönemlerin animistik inançları gibi "doğrudan ve kesin" açıklamalar getirmesine bağlamaktadırlar. Ünlü mikrobiyolojist René Dubos, yirminci yüzyılda onlara gösterilen ilgideki artışın bireylerin inanılmaz bir ivme ile gerçekleşen toplumsal değişimlere ayak uydurmada karşılaştıkları zorluk ve ulaşıma açık bilginin karmaşıklaşmasından kaynaklandığını savunmuştur.
Şüphesiz günümüz gerçekliğinin karmaşıklığı ve ulaşılabilir bilginin yoğunluğu "komplo kuramları"na önemli avantajlar sağlamaktadır. Bu çerçevede, Daniel Pipes benzeri "uzmanlar"ın "Ortadoğu'da bireylerin komplo kuramlarına yatkın oldukları" benzeri, ırkçılık sınırlarını zorlayan tezlerine cevaz vermeden toplumumuzda da söz konusu teorilere yaygın ilgi gösterildiğini belirtmek gerekir. Bu iliginin tarihî kökleri bulunmaktadır.
Açıklama aracı
On dokuzuncu yüzyılda Düvel-i Muazzama'nın Osmanlı siyasetine artan müdahaleleri ve halkın "küçük sultan" adını taktığı Stratford Canning benzeri elçilerin hükûmetler üzerindeki etkileri, değişik gelişmeler ve siyasal hareketleri "yabancı komplosu" olarak nitelendirme eğilimini artırmıştı.
Bunun neticesinde Tanzimat karmaşıklığındaki bir hareket "İngiliz komplosu" olarak açıklanabiliyor, Osmanlı anayasacılığı da aynı devletin farklı bir "proje"si olarak yorumlanabiliyordu.
Bu çerçevede büyük gelişmeleri eleştirmenin en kolay yolu onların dışarıdan kurgulanmış "projeler" olarak yaftalanması oluyordu. Daha sonraki dönemden bir örnek verecek olursak, tarihimizin değerlendirilmesi en zor örgütlenmelerinden birisi olan İttihad ve Terakki Cemiyeti, "Filistin'i Siyonistlere satmayı planlayan Masonlar"ın "proje"si olarak tanımlanabiliyordu.
Bu çerçevede Cumhuriyetin kuruluşundan günümüzdeki siyasal hareketlere uzanan bir yelpazedeki gelişmeler de farklı komplo kuramları ile açıklanmasına çalışılmıştır.
On dokuzuncu yüzyıl Düvel-i Muazzaması ve 1945 sonrası ABD başta olmak üzere dünya siyasetini şekillendirmeye çalışan güçlerin bu amaçla değişik ilişkiler tesis ettikleri gizli değildir. Sorun, kapsamlı değişimler ve geniş kitleler tarafından benimsenen siyasal hareketlere sadece bu "ilişkiler"in ürünü olarak ve "komplo kuramı" çerçevesinde yaklaşılmasıdır.
Örneğin İngiltere, reformlar aracılığıyla güç kazanarak Rusya'nın önlenemez gözüken yayılmasını durduracak Osmanlı devletinin kendisine hayatî yararlar sağlayacağını düşünüyor ve bu nedenle de Tanzimat siyasetlerini destekliyordu. Ancak buradan hareketle "Tanzimat'ın bir İngiliz projesi" olduğu neticesine ulaşmak sadece fazlasıyla karmaşık bir olayı basit bir neden-sonuç ilişkisine indirgemekle kalmaz, onu anlamlı biçimde değerlendirmemizi de engeller.
Benzer şekilde İngiliz elçisi Henry Elliot'un da dile getirdiği gibi "Osmanlı liberalliği" olarak nitelendirilen anayasa hareketi de İngiltere'den ciddî destek görmüştü. Ancak Osmanlı anayasa hareketi bir "İngiliz projesi" değildi. Bir diğer örnek olarak sunulabilecek İttihad ve Terakki Cemiyeti ise sığ bir "Siyonist-Mason ittifakı" ile açıklanması mümkün olmayan bir örgütlenmeydi.
Böylesi kapsamlı hareketlerin güdümlü "projeler"e indirgenemeyeceği onlardan kendi çıkarlarına uygun siyasetler bekleyenlerin arzuları hilâfına uygulamalar gerçekleştirmeleri ile de ispatlanmaktadır. 1876-77 Doğu Krizi sırasında İngilizlerin kendilerine en yakın, tavsiyelerini dinlemeye en yatkın siyasetçi olarak gördükleri, önemli destek sağladıkları anayasacı hareketin lideri Midhat Paşa, Lord Salisbury'nin Osmanlı egemenliğini sınırlandıracak tekliflerini "hiçbir Osmanlı sadrâzamının böylesi önerileri kabûl edemeyeceği" cevabını vererek reddetmiş ve kanuni esasîyi Londra'nın talep ettiği Hıristiyanlar lehine reformları durduracak bir araç olarak kullanmaya çalışmıştır.
Benzer şekilde Siyonist hareketin tarihî gelişimi üzerine en kapsamlı çalışmalardan birisini yapan David Vital'in de belirttiği gibi "İslâmcı" II. Abdülhamid ile "Türkçü"
İttihadçıların Filistin siyasetleri özünde birbirinden farklı olmamış, Siyonistler İstanbul'da bir türlü aşamadıkları bir "Türk duvarı" ile karşılaşmışlardır.
Talât Paşa, Filistin'in İngiliz işgaline girdiği I. Dünya Savaşı'nın son dönemlerinde bile Almanların bir "Osmanlı Balfour deklarasyonu" yayınlaması talebine ayak diremiştir.
Destek ve proje farklılığı
Burada değişik güçlerin belirli hareketlere destek vermelerinin, onlardan kendi çıkarlarına uygun siyasetler beklemelerinin onları birer "proje"ye dönüştürmeyeceğinin vurgulanması gerekmektedir. Yukarıdaki örnekler üzerinden değerlendirme yaparsak, İngilizlerin Tanzimat reformları ve Osmanlı anayasacı hareketini kendi çıkarlarına uygun görerek desteklemeleri, Siyonistlerin, tekliflerini elinin tersiyle iten II.
Abdülhamid'in siyasal rakibi Jön Türklerden büyük bir değişim beklemeleri, bu hareketleri onların "projeleri" haline getirmez.
Unutulmaması gerekir ki, bu kapsam ve ölçekteki hareket ve örgütlenmelerin uzun süreli toplumsal mühendislik projeleri olarak kurgulanması ve yönetilmesi mümkün değildir.
Böylesi hareketler üzerinde etki gerçekleşebilmekte ama uzun vâdede onların uzaktan kumandası mümkün olamamaktadır. Nitekim, Osmanlı anayasacılığı ve İttihadçı örgütlenme kendi doğal seyirlerini izlemişlerdir.
Günümüz siyaseti
Komplo kuramlarının günümüz siyasetini açıklama aracı olarak kullanılması tarihî örneklerde görülen sorunlarla malûldür. Örneğin, İslâmcı hareket ile Soğuk Savaş sonrası global dönüşümden, Türkiye'deki sermaye yapısının değişimine uzanan bir yelpazedeki nedenlerin doğurduğu Adalet ve Kalkınma Partisi'nin bir "ABD projesi"ne indirgenmesi, kurduğu mekanik sebeb-netice ilişkisi çerçevesinde şüphesiz karmaşık bir gelişmeyi "değerlendirme" alanında düşünsel bir rahatlık getirmektedir.
Buna karşılık, bu indirgeyici yaklaşım, karmaşık toplumsal nedenlerin doğurduğu bir düşünsel hareket ve siyasal örgütlenmeyi "anlamamızın" önünde önemli bir engel oluşturmaktadır.
İslâmcı hareket ve Adalet ve Kalkınma Partisi kapsamındaki yapıları "proje"ler olarak dışarıdan kurgulamak ve onları "yöneterek" belirli siyasetler üretmeye zorlamak mümkün değildir. Söz konusu partinin Ortadoğu'daki gelişmeler karşısında benimsediği siyasetler, tıpkı Osmanlı anayasacılığı ve İttihad ve Terakki yaklaşımları gibi, ondan farklı beklentileri olan çevreleri tatmin etmekten fazlasıyla uzaktır. Bu siyasetler, Osmanlı liberalleri ve İttihadçıların yaklaşımları gibi doğru ya da yanlış bulunabilir; ancak onları üreten yapıların özgün bağlam ve koşullar çerçevesinde değerlendirilmesi zorunludur.
Bu yapıldığında geçmiş yapıları tarihselleştirmemiz, güncel hareketleri ise anlamamız mümkün olacaktır.
"Komplo kuramları" karmaşık gelişmeleri "açıklama" alanında kolaylık sağlamalarına karşın gerçekte onları "anlamamızı" engellerler
.
Onlar da "gerçeklik " iddiasına
18.01.2015 - Bu Yazı 746 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Charlie Hebdo dergisine yönelik saldırı Siyasal İslâm hareketlerinden Avrupa, özellikle de Fransa'nın çok kültürlülüğe yaklaşımına ulaşan geniş bir yelpazedeki konuların tartışılmasına neden oldu.
Doğal olarak bu olayın farklı açılardan ele alınması ve nedenlerinin tartışılması gerekmektedir. Bunların en önemlilerinden birisi de böylesi saldırıları mümkün kılan düşünsel arkaplanın değerlendirilmesidir. Bu yapıldığında, İslâm dünyasını yakından ilgilendiren ve "gerçek İslâm ile ilgisi olmadığı" savıyla dışlanması mümkün olmayan bir sorunun varlığı ortaya çıkacaktır.
"Gerçek" İslâm
Tüm inançların çok sayıda farklı yorumu olduğu olgusunun ışığı altında, "gerçek" İslâm, Hıristiyanlık ya da Budizmin tanımını verebilmek mümkün değildir. Bunu yapabilmek zannedildiği kadar kolay olsaydı, kendi yorumlarının inancın "gerçek" biçimi olduğunu savunan sayısız mezhep, tarikat ve cemaat yerine özcü (essentialist) yaklaşımların varsaydığı tekil, monolitik yapılar varolurdu.
İnsanlığın binlerce yıllık serüveni bir anlamda kendi yorumlarının "gerçek"i temsil ettiğini ileri süren inanç sahipleri arasındaki çatışmanın tarihidir. Geçmiş bir örnek vermek gerekirse, on sekizinci yüzyıldan itibaren Osmanlı hilâfeti ile Necd'den yarımadaya yayılan Vahhabi hareketinin liderleri kendi yorumlarının "gerçek İslâm" olduğunu savunarak amansız bir çatışmanın içine girmişlerdir.
Bu açıdan bakıldığında Paris saldırısı benzeri eylemler, dünya Müslümanlarının büyük çoğunluğu tarafından benimsenen değerlere aykırı olmasına karşılık, son tahlilde, yaklaşımlarını dinin "gerçek" yorumu olarak gören kişiler tarafından gerçekleştirilmektedir. Bunun İslâmiyet'i bir barış ve rahmet dini olarak gören çoğunluğu fazlasıyla rahatsız edici bir olgu olduğu ortadadır. Ancak bu "gerçek" ile yüzleşerek onu doğuran nedenleri ele almak gerekmektedir.
Günümüz Selefiliği ve Hint yarımadasında yaygın kabûl gören Deobandi hareketinin önemli bölümü radikal, çatışmacı ve saldırgan bir din yorumunu medreseler ve etkin Internet ağı ile yaymaya çalışmakta ve çok sayıda Müslümanı cezbetmektedir.
Batı ülkelerinde yerleşik Müslümanları da etkileyen bu hareketler bir buçuk milyarı aşkın nüfûsa sahip bir camia içinde şüphesiz azınlıktadır. Buna karşılık aktivist karakterleri ve sanal âlemdeki orantısız temsilleri onları, İslâm adına yorum ve tezler geliştirenler sınıflamasında fazla da marjinal sayılamayacak bir konuma yerleştirmektedir. Bu nedenle söz konusu hareketlerin "gerçek İslâmla ilgisi olmadığı" değerlendirmesiyle Müslümanların sorunu olmadığını ileri sürebilmek mümkün değildir.
Tepkiye indirgemek
İslâmiyeti, Müslüman çoğunluğu rahatsız edici biçimde yorumlayan bu yaklaşımların doğuş ve yaygınlık kazanmasında Batı sömürgeciliğinin önemli bir payı olduğu doğrudur (Bu sömürgeciliğin İslâm coğrafyasıyla sınırlı olmadığı unutulmamalıdır). Siyasal İslâm, Batı yayılması, Oryantalizmi ve tahakkümüne verilen "modern" bir cevaptır. Buna karşılık, öze dönüş iddiasıyla kültürel modernliğe karşı çıkan, onun İslâm ile bağdaşamayacağını savunan püriten karakterli yorumlar yerleşik yaklaşımlara da savaş açmıştır.
Gene kendi tarihimizden örnek verecek olursak bu tür hareketler Osmanlı İslâm anlayışının "küfr" olduğu konusunda hemfikir olmuşlardır. En detaylı yorumunu Şeyh Süleyman ibn Sihman'ın Osmanlı ile Hıristiyan ve Yahudilerden hangisinin küfr alanında daha ileride olduğu konusundaki fetvasında bulan bu yaklaşım, yerleşik İslâm yorumlarını en az Batı sömürgeciliği kadar eleştirmiştir.
Batı müstemlekeciliğinin Siyasal İslâm'ın şekillenmesi ve radikalleşmesindeki etkisi gözardı edilemezse de bilhassa yirminci yüzyılın ikinci yarısından sonra gelişen hareketler ona gösterilen tepkiye indirgenemez.
Benzer şekilde konu, sadece "Cumhuriyet değerleri" zemininde çok kültürlülüğe direnen, katı laiklik yorumu çerçevesinde inanç özgürlüğünü sınırlayan Fransa ile Müslümanları "ikinci sınıf" ve güvenlik tehditi oluşturan vatandaşlar olarak gören, bazen bunun da ötesine giderek "canavarlaştıran" diğer Batı ülkelerinin İslâmofobik siyasetlerinin ürettiği bir sorun değildir.
Bunlara ek olarak, Osmanlı pozitivizminin önde gelen simalarından Ahmed Rıza Bey'in daha 1922'de ahlâken iflâs ettiğini savunduğu "Batı'nın Doğu politikasının" günümüzde Oryantalist vurguları güçlü bir ikiyüzlülüğe evrilmiş bulunması, Müslüman coğrafyasına yapılan müdahalelerin istatistik olarak görülen kitlesel can kayıpları doğurması da bu alanda kolaycı bir sebeb-netice ilişkisi kurmamıza neden olmamalıdır.
İslâm ve demokrasi
Batı'nın bu alandaki günahlarının kabarık defteri, Müslüman çoğunluğun sahip çıkmaya çalıştığı demokrasi ve çoğulculuğa bunların "küfr" olduğu savıyla karşı çıkan, öze dönüş iddiasıyla kutsal metinlerden çatışmacı (örneğin Bakara, 2:190'dan gayrımüslimlerin katline cevaz verici) tezler üreten bir yaklaşımın gözardı edilmesi neticesini doğurmamalıdır.
Bu çerçevede ele alındığında Müslümanlar, Batı siyasetlerinde değişim taleplerini dile getirmek kadar, İslâmiyeti demokrasi karşıtı, "gerçek" Müslüman olmayanlarla çatışan ve şiddeti kutsayan bir inanç sistemi olarak kavramsallaştıran akımların tezlerine de cevap vermek zorundadır.
Başka bir ifadeyle Müslümanların, Charlie Hebdo'nun Hz. Muhammed'i seviyesiz biçimde resmeden, örneğin kendi şakalarına gülmekten katılmayanlara yüzer kırbaç vurulmasını isteyen, elbisesini çıkarttıktan sonra vücudunun ne kadar beğenildiğini soran karikatürlerine, benzer aşağılamalara maruz bırakılan diğer dinlerin mensupları gibi cevap verecek demokratik olgunluğu göstermesi gereklidir.
Bu sığ, tahrik edici yayınların dindar Müslümanları fazlasıyla rencide etmesi doğaldır. Ancak Ronald Dworkin'in de belirttiği gibi "bir demokraside kimse aşağılanmamak ya da duygularının incitilmemesi hakkına sahip olmadığı" için bu tür yaklaşımlar eleştirilmeli, demokratik haklar kullanılarak protesto edilmeli, buna karşılık her türlü şiddetten uzak durulmalıdır.
Dolayısıyla sorun Batı siyaset ve uygulamalarının eleştirilmesinin yanı sıra İslâm dünyasının çoğulculukla olan ilişkisinin de yeniden ele alınmasını zorunlu kılmaktadır. "Gerçek" İslâm'ın bunu mümkün kıldığını düşünen Müslümanların bu yorumun çoğunluğun yaklaşımı olduğunu dile getirmeleri gerekmektedir.
Unutulmamalıdır ki, karşı tezin geçerliliğini savunan çatışmacı ideoloji de "gerçek" olma iddiasında olup çoğulcu yaklaşımları "küfr" olarak yaftalamaktadır. Bu nedenle sorun basit bir "gerçeklik" tartışması olmanın oldukça ötesindedir.
.
Cevabı kim verecek?
25.01.2015 - Bu Yazı 603 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Charlie Hebdo saldırısı sonrası yaşanan tartışma gündemimizi şekillendiren litaratinin konuya ne denli kendi merkezli biçimde ve sığ parametrelerle yaklaştığını sergilemiştir.
Bunun neticesi olarak, günümüz İslâm dünyasının karşılaştığı cesamet ve karmaşıklıktaki bir sorun, iktidar eleştirisi ve "laiklik gümüş kurşunu" ile çözüm önerisine indirgenmiştir.
Sorunun niteliği
İslâm dünyası tarihinin en önemli krizlerinden birisini yaşamakta, modernlik sonrası gerçekliğe, kapsamlı global değişime cevap üretme alanında büyük sıkıntılarla karşılaşmaktadır. Yarattıkları "sanal Türkiye'nin" bu "aydınlanmamış, çağdışı dünyanın" dışında olduğunu düşünen seküler literanin varsaydığının tersine karşı karşıya olunan sorun bizim de birincil meselemizdir.
Mesele yüz yıl önce modernliğin doğurduğu yeni gerçekliği kavrayarak anlamlı entelektüel projeler üretme çabasını başlatmış bir dünyanın süreç içinde büyük bir tıkanma yaşamasıdır.
Açılan makas
On dokuzuncu asrın ikinci yarısından Harb-i Umumî'ye uzanan süreçte İslamî entelektüel hareketler modernliğin neden olduğu büyük dönüşüme, geleneğe bağlı kalarak cevap verme alanında önemli başarılar sağlamışlardır.
Bunun siyasal yansıması sadece Batı yayılmacılığına karşı çıkan, çatışmacı bir ideoloji olmamıştır. Bu alanda temsilî yapıların güçlenmesi ve gayrımüslimlerle "vatandaşlık" zemininde ortak hareket edilmesini savunan güçlü hareketler şekillenmiştir.
Örneğin Osmanlı anayasacı hareketi basit bir Batı taklitçiliği, kanun tercüme girişimi olmanın ötesine geçerek, İslâmî ilkeler ile temsile dayalı siyaset ve kültürel çoğulculuğu bağdaştırmaya çalışmıştır. Namık Kemal ve Ali Suavi'nin yazılarından, taslağını Elmalılı Muhammed Hamdi (Yazır)'ın yaptığı 1909 Kanun-i Esasî değişiklikleri hakkındaki esbâb-ı mucibe lâyihasına ulaşan metinler, II. Meşrutiyet Dönemi İslâmcı dergilerinin neşriyatı bunu açık biçimde ortaya koymaktadır.
Bunun global bir eğilim olduğunu görebilmek zor değildir. Bu dönem İslâmcı hareketi, Kuzey Afrika'dan İran ve Hindistan'a ulaşan bir alanda Batı sömürgeciliğini eleştirmek kadar modernliğe gelenekten kopmadan cevaplar verme ve katılımcı siyaset talep etme karakteri taşımıştır.
Yirminci asır başının üç büyük anayasal devriminden ikisi 1906 ve 1908'de İran ve Osmanlı Devleti'nde gerçekleşmiş ve Şiî ve Sünnî ulemâ tarafından desteklenmiştir. Bu aynı dönemde püriten karakterli, kültürel modernliği reddeden radikal hareketlerin varolmadığı anlamına gelmez; ama genele bakıldığında zikrettiğimiz eğilimlerin egemenliği kolaylıkla görülür.
Yaklaşık yüz yıl sonra oldukça farklı bir görüntü söz konusudur. Varolan gerçekliğin önüne koyduğu sorunlara cevap vermekte zorlanan, püriten radikalizmin aktivizm sayesinde "gerçek temsilci olma" iddiasında önemli yol almasını engelleyemeyen bir dünya şekillenmiş durumdadır.
Muhammed Abduh'un Transvaal fetvalarını ürettiği bağlam neredeyse bütünüyle ortadan kalkmıştır.
Konuya kendi örneğimiz yardımıyla yaklaşacak olursak "eşit vatandaşlık" zemininde "modern siyasal toplum" oluşturulmasına güçlü destek veren, uygulamadaki sorunlara karşılık dinlerarası hiyerarşiyi siyasal alandan çıkaran bir geleneğin mirasçılığını sahiplenenler, dar fıkhî yorumlarla kütürel modernliği reddetmekte, Medine Vesikası'nı dahi beğenmeyerek "hiyerarşi" özlemini dile getirmekte, "gerçek Müslüman" olmayanlara mahalle baskısı uygulanmasını talep etmektedir. Bunun temel rakip ve alternatifi ise kültürel modernliğe daha kuvvetli biçimde karşı çıkan radikal püritanizmdir.
Nasıl cevap verilemez?
İçinde yaşadıkları gerçekliğe cevap üretemeyen, onu reddetmek dışında bir tez yaratamayan bu iki kutbun yaşadığı tıkanma, bu konuda bir dizi diğer alternatifin de çözüm olamayacağı gerçeğini değiştirmemektedir.
İlk olarak bu soruna kapsamlı kültürel Batılılaşma projeleri ve katı laiklik yorumunun dini şahsîleştirecek bir araç olarak kullanılmasıyla cevap verilmesi mümkün değildir. Kendi yakın tarihimiz, Kuzey Afrika'da hayata geçirilen projelerin alabildikleri yol ortadadır.
İkinci olarak kaynakları zorlayarak "modernliğe uygun İslâm" yaratılması çabaları sonuçsuz kalacaktır. Doktor Abdullah Cevdet Bey'in Müslümanların "terakkiyat-ı medeniyeyi ancak Müslüman bir menba'dan istinbât ve kabûl edecekleri" tespiti anlamlıydı.
Kendisinin buradan yola çıkarak "materyalist İslâm" yaratma çabası ise meyve vermemişti.
Modern bilimlere âşina olması nedeniyle Abduh'dan daha anlamlı bir sentez yaratabileceğini düşünen Abdullah Cevdet'in günümüzdeki, rafinelik düzeyi fazlasıyla düşük taklitçilerinin çabaları beyhude girişimlerdir.
Aynı şekilde Batı desteğiyle yaratılacak "ılımlı İslâm" projeleri de anlamlı cevaplar ortaya koyamayacaklardır. Thomas Friedman'ın iki hafta önce New York Times'da yayınlanan yazısında radikalizm ve püritanizme kaptırılmasından duyulan üzüntüyü dile getirdiği "beş vakit namazın akşamları bir bira ile yumuşatıldığı," "açık, mülâyim, kucaklayıcı İslâm," Batı desteğiyle "geri" getirilemeyecektir. Friedman benzeri literatinin "iyi Müslümanlığı tanımlama" iddiasıyla kullandıkları dilin radikalizmi teşvik ettiğini görememeleri ilginçtir.
Nihayet İslâm âleminin Lutherleri olma iddiasıyla "din reformu" projeleri ortaya atan "âlim"ler de bu cevabı üretemeyeceklerdir. Doğrudan yaptığı atıflarla Protestanlık deneyimini İslâm dünyasında uygulama amacını ortaya koyan Ubeydullah Efganî'nin "Kavm-i Cedîd"i benzeri projeler, mimarlarına kısa süreli popülerlik sağlama dışında netice vermeyecektir.
Tecdîd, otorite ve cevap
İslâm dünyasının vereceği cevap basit bir reddiye ya da taklidin ötesinde yeni bir entelektüel sentez olmak zorundadır. İctihad kapısının kapalı olması nedeniyle tecdîdin mümkün olmadığı, 1924 sonrasında İslâm adına konuşacak "otorite" kalmadığı türünden nedenlerle bir buçuk milyarı aşkın bireyi kapsayan bir toplumun hayatî sorunlarına kayıtsız kalması mümkün değildir.
Benzer engeller on dokuzuncu yüzyılda modernliğe cevap verilmesi alanında önemli girişimler yapılmasını engellememiştir. Bunlar ise İstanbul'daki halife değil, değişik coğrafyalardaki âlim ve entelektüeller tarafından ortaya konulmuş ve sınırlı iletişim kanallarına karşın global bir etki yaratmışlardır.
Demokratik, çoğulcu, kültürel modernlik ile geleneği birleştiren, Müslümanların "eşitlikçi bir siyasal toplum" içinde farklı inanç sahipleriyle beraber yaşayabildikleri bir İslâm tasavvuru yaratılması kaçınılmazdır. Dağınık entelektüel girişimlerde bunun ümit verici filizlerini görebilmek mümkündür.
Sorun bunun şekillenmesi ve global etkisinin kısa vâdede gerçekleşmeyecek, buna karşılık radikalizmin İslâm dünyasında uzunca bir süre güçlü biçimde temsil edilecek olmasıdır.
.
Tarihin önü açılırken siyaset devreye girmelidir
02.02.2015 - Bu Yazı 677 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye'nin talî tartışmalar üzerine yoğunlaşan gündemi Başbakan Ahmet Davutoğlu'nun, Hrant Dink'in ölümünün sekizinci yıldönümü dolayısıyla yaptığı açıklamanın hak ettiği ilgiyi görmesine engel oldu. Bu açıklama, 23 Nisan 2014'te yayınlanan taziye mesajı ile beraber okunduğunda, 1915'te ne olduğu ve buna nasıl yaklaşılacağı konusundaki "resmî tez"in önemli bir değişime uğradığını ortaya koymaktadır.
Tarihin özgürleştirilmesi
23 Nisan taziye mesajının en önemli vurgusu, o güne değin katı biçimde benimsenen tekil, tartışılamaz tarih yorumu yerine "çoğulcu bir bakış açısı" ile dile getirilebilecek farklı "tarihler" olabileceği, bunun da doğal olduğu idi.
Mesaj bunun da ötesinde 1915'te gerçekleşen olayın "gayr-ı insanî" karakterine dikkat çekiyor ve "acılar hiyerarşisi kurularak" "acıların birbiriyle mukayese edilmesi ve yarıştırılması"nın "acının öznesi için bir anlam ifade etmeyeceğinin" altını çiziyordu.
Tarihin uzun süre resmî yorumlarla sorunlardan arındırılarak "mükemmelleştirildiği" ve bundan sapmalara izin verilmediği bir toplumda 23 Nisan mesajının "devrim" niteliği taşıdığı ortadadır. Davutoğlu'nun açıklamasında Türkiye'nin "geçmişten miras basmakalıp söylemleri, genellemeleri geride bıraktığı"na işaret edilmesi bu alanda benimsenen yeni yaklaşımı ileri bir aşamaya taşımaktadır.
Diğer bir ifade ile basmakalıp, olgularla uyumsuz, kitlesel sivil ahali kayıplarını ölü sayısı pazarlığına indirgeyen bir söylemi müdafaa etme uğruna uzun yılları heba eden Türkiye, tarihî tartışmanın önünün tamamen açılmasını kabûl etmektedir. Devletlerin kemikleşmiş resmî söylemlerini değiştirmelerinin ne denli zor olduğu gözönüne alındığında bunun önemi daha iyi takdir edilebilir.
Davutoğlu'nun açıklamasının 23 Nisan taziye mesajını daha ileri bir aşamaya taşıyan bir diğer özelliği ise uzun süre savunulan "işi tarihçilere bırakalım" yaklaşımından uzak durmasıdır. Ancak resmî tarih inşa ve dayatma geleneğinin fazlasıyla güçlü olduğu bir toplumda revaç bulabilecek bu yaklaşım sadece siyasetin kafasını kuma gömmesi ve kendi alanındaki bir sorunu "teknik uzmanlık sahibi bilirkişiler"e devrederek ötelemesini sağlamıştır.
Tarihin kimya benzeri bir "bilim," tarihçinin de "kimyager" niteliğinde bir uzman olduğu varsayımına dayanan bu yaklaşım, tekil, tartışmasız ve herkesce kabûl olunacak bir yorumun laboratuvar koşullarında üretilebileceğini ileri sürmekteydi.
Halbuki tarih bu anlamda bir bilim değil bir "inşa faaliyeti" olduğu için tartışmasız ve herkesin kabûl edeceği bir "yorum"un tarihçiler tarafından üretilmesi mümkün değildir. Günümüzde aynı malzemeye bakarak 1915'te ne olduğu konusunda taban tabana zıt görüşler ileri süren tarihçilerin, oluşturulacak bir komisyonda herkesin kabûl edeceği bir "hüküm" üzerinde uzlaşacaklarını düşünmek fazlasıyla yanıltıcıdır. Tarihin serbestçe tartışıldığı, "tarih" değil birbirleriyle çatışan "tarihler"in varolmasının doğal bulunduğu demokratik toplumlarda böylesi önerilerin ilgi görmemesi doğaldır.
Bu, tarihin daha iyi anlaşılması alanında devletin sorumluluğu olmadığı anlamına gelmez. Ancak bu, "işi tarihçilere bırakarak" değil, kontrolündeki arşiv malzemesini araştırmacıların hizmetine sunarak ve farklı tarih yorumlarına izin vererek gerçekleştirilebilir. Bu yapılırken siyaset de devreye girmek zorundadır.
Siyaset devreye girmelidir
Türkiye "tarihte ne olduğunu" resmî yorumla açıklama ve "konuyu tarihçilere havale ederek" onlardan "nihaî hüküm" talep etme yaklaşımlarını bir kenara bıraktıktan sonra "siyaset"i devreye sokmak zorundadır.
Siyasetin konunun özgürce tartışılabilmesini sağlaması, resmî tez dayatmaya son vermesi 1915'te ne olduğu yolunda çoğulcu yollarla üretilebilecek bir toplumsal kanaat oluşmasının yolunu açacaktır. Bu, hiç şüphesiz, bugünden yarına gerçekleşmeyecektir. Yaklaşık yarım asır tabu olarak konuşturulmayan, daha sonra ise tarihî olgular çarpıtılarak inşa edilen bir tarih yorumunun kitlelere dayatıldığı, bunu eleştirenlerin "vatan hainliği" ile suçlandığı bir toplumda söz konusu kanaatin oluşması kolay olmayacaktır. Ancak, siyasetin mümkün kılacağı özgür tartışma ortamı engelleyici bir duvarın yıkılması işlevi görecek ve süreç içinde bu kanaat şekillenecektir.
Siyaset bunun yanı sıra bir dizi konuda daha devreye girmek zorundadır. Bunlardan en önemlisi 23 Nisan taziye mesajında da vurgulandığı gibi "acılar hiyerarşisi kurulması"ndan kaçınılmasıdır. Osmanlı Ermenileri yirminci yüzyılın en büyük trajedilerinden birisini yaşamışlar, kitlesel sivil ölümlerine maruz kalmanın yanı sıra asırlardır varoldukları bir coğrafyadan sökülmüşler, buna ilâveten kültürel varlıkları ve izlerinin silinmesi acısına da katlanmak zorunda bırakılmışlardır.
Davutoğlu'nun açıklamasında dile getirilen "köklü acıların aşılması, tarihî birlikteliğin hatırlanması," onların anlaşılması ve "sıradanlaştırılmaması" ile mümkün olabilir. Davutoğlu'nun açıklamasında "zamanı 1915'te donduran büyük travmayı geride bırakma" arzusunun ifade edilmesi de önemlidir. 1915'te olanı sıradanlaştırmadan, asırlara yayılmış bir toplumsal ilişkiyi onun esiri olmaktan kurtarmak gerekmektedir. Burada atılacak ilk adım Ermeniler ile Türklerin tarih boyunca çatışmış aktörler olarak kavramsallaştırılmasına son verilmesi, onların değişik "biz"lerin parçası olduklarının vurgulanmasıdır. Sonu gelmeyen "çatışma" ve "ihanet" temalarını işlemekle kalmayarak "nefret suçu" sınırlarında dolaşan anlatımların ders kitaplarından çıkarılması ile başlatılabilecek bu girişim, önemli hizmetlerde bulunmuş Ermeni bürokrat, sanatkâr ve kültür insanlarının hâtıralarının canlandırılması, onların toplumun "geneline" yaptıkları katkıların vurgulanması ile geliştirilebilir.
Davutoğlu'nun mesajı bu girişimlerin kısa sürede başlayacağı izlenimini vermektedir. Bunlar yapılırken konuya "Türklüğe hizmet eden sadık Ermeniler" temelinde yaklaşmaktan kaçınılması gerektiğinin altı çizilmeli, bu şahsiyetlerin "ortak" bir dünyanın parçası oldukları ve ona katkıda bulunmaya çalıştıkları vurgulanmalıdır.
İçi doldurulmalıdır
Türkiye, Davutoğlu'nun açıklamasında da vurgulandığı gibi resmî düzeyde basmakalıp söylemleri bir kenara bırakarak "tarihin serbestçe tartışılmasının" önünü açtığını ilân etmektedir. Bu aşamada siyaset devreye girmeli ve yeni söylemin içini doldurarak onu "eylem"e dönüştürmelidir. 23 Nisan taziye mesajı ile başlayan, Davutoğlu'nun açıklamasıyla ivme kazanacağını umduğumuz yeni yaklaşımın temel ihtiyacı onun siyaset tarafından ete kemiğe büründürülmesidir.
.
Bizim SYRIZA hangi parti?
09.02.2015 - Bu Yazı 651 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Yunanistan seçimlerinin Radikal Sol Koalisyon (SYRIZA) tarafından kazanılması Türkiye'de hangi siyasal örgütlenmenin bu harekete karşı geldiği tartışmasını başlattı.
Muhafazakâr Science Sociale hareketi takipçisi Sabahaddin Bey'den "liberalizm kurucusu," dindar Anadolu tüccarından "Protestan ahlâklı kapitalist" çıkarabilen literatimiz sığ benzemetlerle, CHP, HDP ve AK Parti'nin SYRIZA'nın Türkiye'deki karşıtları olduğu yolunda tezler üretmekte gecikmedi.
Bu benzetmeleri ortaya koyanlar şüphesiz Avrupa solunun karşılaştığı ideolojik tıkanma kadar toplumumuz gerçeklerini de yeteri kadar kavrayamamaktadırlar.
Krizin kapsamı
Yirminci yüzyılın son çeyreğinde başlayan global ekonomik buhran, yapısal nedenli yeni krizleri tetikleyen, içinden çıkılamayan bir sarmala dönüşmüştür. Avrupa sosyal demokrat partileri bu dönemde karşılaşılan devâsâ sorunlara cevap verebilecek kapsamlı siyasetler, Keynesyen parametreleri aşan yaklaşımlar üretememişlerdir.
Genel eğilim olarak ortaya çıkan, neoliberalist siyasetleri taklit ederek, bunlar aracılığıyla yaratılacak artı değerle sosyal programları sürdürme çabaları sınırlı başarılar yaratabilmiştir. Bu yaklaşımı benimseyen sosyal demokrat hareketler neoliberalist siyasetleri hayata geçiren merkez sağ partilerden sadece harcama kalemlerinin kapsam ve alanları konusunda ayrılmışlardır.
Azınlıkta kalarak neoliberal yaklaşımları şiddetle eleştiren ve bu temellere dayanan düzenin çökeceği varsayımıyla hareket eden sosyal demokrat hareketler ise daha büyük bir hayâl kırıklığı ile karşılaşmışlardır.
Colin Crouch'un çarpıcı ifadesiyle ekonomik "neo-liberalizmin tuhaf bir şekilde ölmemesi," tersine beklentiyle siyaset geliştirmeyen, geçici bir parantezin kapanması sonrasında eski tezleriyle toplumu ileriye götüreceğini varsayan sosyal demokat kesimlerin şaşkınlık dışında bir tepki verememesine neden olmuştur.
Sosyal demokrasinin siyaset üretememesi bilhassa krizin etkili olduğu bölgelerde radikal yaklaşımların alternatif olarak sivrilmesine yol açmıştır. Ciddî "sol gelenek"e sahip toplumlarda, sosyal demokrat partiler karşısında sonu gelmeyecek izlemini veren bir gerileme yaşayan hareket ve ittifaklar bu süreçte ön plana çıkmışlardır.
Bu açıdan bakıldığında, söz konusu krizin Avrupa'da en belirgin biçimde hissedildiği ülke ve güçlü bir "sol gelenek"in mirasçısı olan Yunanistan'ın bu alanda başı çekmesi, onu benzer özelliklere sahip İspanya'nın izleyecek olması tesadüfî değildir.
Büyük değişim
Dolayısıyla 2004 sonrasında ivme kazanan ve geçtiğimiz günlerde ülke yönetimine gelen SYRIZA hareketine uzun süredir "Avrupa'yı değiştirecek büyük bir eylemin habercisi" olarak bakan Slavoj Zizek benzeri entelektüeller, Yunanistan seçimleri ile gerçekleşenin global bir devrimin işaret fişeği olduğunu ileri sürmektedir.
Bu yaklaşımlara göre SYRIZA, Nelson Mandela'nın Güney Afrika ya da Luiz Inacio Lula da Silva'nın Brezilya'da yaptığından farklı olarak radikal değişim sloganıyla iktidara geldikten sonra global kriz sarmalını yaratan çevrelerle uzlaşmayacak, onun doğurduğu sorunlara cevap verecek siyasetler üretecektir.
SYRIZA'nın böylesi beklentileri karşılayacak bir program üretip, bunu yerleşik sistemin baskılarına karşılık uygulayabilme alanında ne denli başarılı olacağı süreç içinde görülecektir. Sosyal demokrasinin cevaplayamadığı tepkileri etkileyici bir söyleme dönüştürmeye muvaffak olan bir hareketin geliştireceği siyasetler sadece Yunanistan değil, Avrupa ölçeğinde, hattâ global düzeyde bir değişimin kapısını açabilir. Bunların üretilememesi, söylem ötesine geçilememesi ise hareketin ileride kısa süreli bir parantez olarak hatırlanmasına neden olabilir.
Türkiye temsilcisi
SYRIZA'nın Türkiye temsilcisinin hangi siyasal örgütlenme olduğu konusunda fikir yürütenler, toplumumuzun bu hareketi doğuran süreçlerin büyük çapta dışında kaldığı gerçeğini unutmaktadırlar.
Herşeyden önce Türkiye'de uluslararası ekonomik düzenden kaynaklanan sorunlara "cevap veremeyen" bir sosyal demokrasi bile varolmamış, global düzen eleştirisi marjinal siyasete ait bir konu olarak görülmüştür.
Söz konusu sorunların farkında dahi olmayan "Kemalist sol" kendisine "sosyal demokrat" pâyesi vermiş, ama 1930'lar devletçiliği ötesinde bir ufka sahip olmamıştır. "Ortanın solu," "demokratik sol" ya da "Anadolu solu" benzeri sıfatlar kullanarak kendisini "sol"da konuşlandıran bu hareket gerçekte milliyetçi-devletçi bir dünya görüşü ile "yaşam tarzı" ve "kimlik" siyasetleri yapmıştır.
Buna karşılık HDP'nin temsil ettiği hareketin zikredilen sorunları söylem düzeyinde sorguladığı doğrudur. Ancak bu hareketin de, son tahlilde, bir "kimlik siyaseti" eylemciliği olması nedeniyle SYRIZA benzeri bir kapsayıcılığa ulaşması mümkün değildir. "Türkiye partisi" olabilme konusunda sınırlı başarı elde edebilmiş bir hareketin, SYRIZA benzeri bir toplumsal çıkışa liderlik edebileceğini varsaymak gerçekçi değildir.
Benzer şekilde AK Parti'nin uluslararası düzene ve global dengelere yönelik eleştirileri temelde "siyasal"dır.
Bu parti siyaset sahnesinde bir ekonomik kriz sonrasında yükselmiş, ama, SYRIZA'yı iktidara taşıyan türde bir "global düzen" tepkisini değil, toplumun kaynaklarını kötü kullananlara yönelik "ulusal" düzeydeki hoşnutsuzluğu seslendirmiştir.
Bütün bunların ötesinde Türkiye'de Yunanistan'dakine benzer bir sol geleneğin bulunmaması da benzer girişimlerin geniş bir toplumsal tabana hitap etmesini önlemektedir. Yunanistan'ın global düzene karşı dile getirilen radikal tepkide öncü rolü oynamasının temel nedenlerinden birisi ülkenin yaşadığı ekonomik krizin çapı ise diğeri de toplumun kökü derinlere giden güçlü bir "sol gelenek"e sahip bulunmasıdır.
Değişim ve Türkiye
Değişik "kimlik siyaseti" biçimleri ve gelenek karşıtlığının "sol" olarak kavramsallaştırıldığı, tarihinde gerçek anlamda iktidar alternatifi bir "sosyal demokrat" yapılanma varolmamış Türkiye'de devletçi modernleşmecilik iki temel siyaset kutbundan birisini oluşturmuştur.
Bu kutbun Türkiye ve dünyadaki değişimlere cevap verme alanında fazlasıyla yetersiz kaldığı ortadadır. Buna karşılık, sosyal demokrat bir örgütlenme ve kitlesel tabana sahip "sol" yaratamamış bir toplumun, global düzene isyan bayrağı çekecek radikal bir hareketi iktidar alternatifi haline getirmesi olağanüstü koşulların oluşmaması halinde mümkün gözükmemektedir.
SYRIZA'nın global yansımaları olacağı şüphesizdir. Bunun, Ege'nin karşı yakasında yapay benzetmeler ve kitlesel boyuta ulaşamayacak taklitçilik biçiminde şekilleneceğini varsaymak ise kehânet değildir.
Sosyal demokrat bir hareket yaratamayan toplumumuzun neoliberalist ekonomi ve ona dayalı global düzeni sorgulayacak radikal bir hareketi iktidar alternatifi yapabilmesi kolay değildir
.
Öncelikli sorun
16.02.2015 - Bu Yazı 724 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Yeniden canlanan "sistem" tartışmasının uzun süre ana gündem maddesi olacağı şüphesizdir. Bu geçmişi oldukça eskilere giden, gerçekte ise hiç gündemden inmeyen bir tartışmadır. Ancak bu süreklilik nedeniyle "sistem"in Türkiye'nin "öncelikli sorunu" olduğunu varsaymak yanıltıcı olabilir.
Saray-Bâb-ı Âlî tahterevallisi "
Vak'a-i Hayriye" olarak kavramsallaştırılan Yeniçeri Ocağı'nın ilgası (1826), Osmanlı siyasetinin geleneksel denge ve fren mekanizmalarını darmadağın etmiştir. Yeni ordunun bürokrasi kontrolü altına girmesi ile vurucu gücünü kaybeden ulemânın sistem dışı kalması sonrasında iktidar mücadelesi "Saray-Bâb-ı Âlî tahterevallisi"ne dönüşmüştür.
II. Mahmud sonrasında Bâb-ı Âlî güçlenerek, genişleyen bürokratik örgütlenme ve Şûra-yı Devlet gibi idarî kaza müessesesi olmanın ötesinde kanun yapıcılık niteliği kazanan bir yapı üzerinden Saray'ı kuşatmış ve diktatörlüğünü hayata geçirmiştir.
Saray 1871 sonrasında iktidarı tedricen geri almaya başladığında, Said Halim Paşa'nın ileride vurgulayacağı gibi bürokrasi, evvelce şiddetle karşı çıktığı, anayasacılığı sahiplenerek "millet"i tahterevallinin kendi tarafındaki ağırlığı artıracak bir unsur olarak kullanma girişiminde bulunmuştur.
1876 sonunda tahterevallinin dengelendiği ve "millet" adına hareket eden istişarî bir temsil kurumunun da katkısıyla Saray'ın etkinliğinin yeniden sınırlandığı düşünülmüşse de II. Abdülhamid kısa sürede "neo-patrimonyal" bir yapılanma inşa ederek iktidarı Saray'a taşımış ve Bâb-ı Âlî'yi "iş takipçisi" konumuna indirgemiştir.
Önemli kararların nezaretler ve sadarette değil, Yıldız Sarayı'nda toplanan komisyonlarda alındığı, bir kısmı istizan olmadan re'sen sudûr eden, değişik konulardaki iradelerin doğrudan uygulandığı bir yapıda Bâb-ı Âlî cılız protestolar dışında direniş gösterememiştir.
1895 Krizi'nin en kritik günlerinde Sadrâzâm Kâmil Paşa'nın İngiliz ve Fransız desteği ile iktidarı yeniden Bâb-ı Âlî'ye transfer edecek "sorumlu hükûmet" projesiyle ortaya çıkması bürokrasinin son karşı hamlesi olmuştur.
Kâmil Paşa'yı Aydın valiliğine başlamak üzere "muhafaza altında" İzmir'e götüren vapur, Bâb-ı Âlî'nin iktidarı paylaşma hayâllerini taşıyan bir tabut işlevi görmüştür.
Cemiyet tekeli
"İnkılâb-ı Azîm" sonrasında siyaset yeniden düzenlendiğinde çok kutuplu bir dengenin oluşacağını bekleyenler yanılmışlardır. Oyuna iki yeni aktör, iktidarı millet adına kullanmak isteyen yasama meclisi ve denkleme girmeye çalışan ordu katılmış, böylece 1826 öncesindekine benzer bir dengenin oluştuğu düşünülmüştür.
Ancak bir kurum daha siyasete ağırlığını koymuştur. Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti Saray'dan Bâb-ı Âlî'ye, ordudan meclise tüm yapıları ikinci plana iterek "yasama-yürütme" dengesiyle dilediğince oynamıştır.
İhtilâl sonrasında Saray'ın yeniden güç kazanabileceği korkusuyla Meclis'i alabildiğince güçlendiren Cemiyet, 1909 Kanun-i Esasî değişiklikleri ile konvansiyonel karaktere yaklaşan bir yasama yaratmıştır. Bunu tetikleyen Saray'ın II. Abdülhamid benzeri bir sultan elindeki gücünden duyulan korku olmuştur. Daha sonra kolayca yönlendirilebilecek bir sultanla çalışma durumunda kalan Cemiyet, bu kez, ne yapacağı belli olmayan meclise karşı Saray'ı güçlendirmeyi hedeflemiştir.
Kanun-i Esasî'nin 7 ve 35. maddelerinde bu çerçevede yapılacak değişiklikler kapsamlı bir çatışmanın başlamasına neden olmuş, 1911'de başlayan girişimler ancak 1914'te neticelendirilebilmiştir.
Bu tarihte tek parti iktidarını kurmuş ve "yok kanun, yap kanun" hizmeti sunan meclisi de tamamen kontrolü altına almış olan Cemiyet'in güçlü Saray'a ihtiyacı kalmamıştır.
Çankaya egemenliğinden vesayete
İstiklâl Harbi, konvansiyonel karakterli, tüm erkleri tekeline alan bir meclis ile onun yetkilerini şahsen kullanmak isteyen bir lider arasındaki mücadeleye sahne olmuştur. Askerî zafer sonrasında Mustafa Kemal (Atatürk) karizmasına dayanarak iktidarı Çankaya'ya nakletmiş ve süreç içinde hükûmet ve göstermelik seçimlerle göreve getirilen meclisi "iş takipçisi" ve "gerekli görülen düzenlemelerin yapıcısı" statüsüne indirgemiştir. Bu düzen, Çankaya'nın sınırlı güç kaybı dışında, İsmet İnönü'nün Millî Şefliği süresince de devam etmiştir.
Çok partili yaşama geçiş fiilî başkanlık sisteminin de sonunu getirmiş ve parlamenter sistem tecrübesine dönülmüştür. On yıllık bir parantez sonrasında ise Tanzimat dönemi Bâb-ı Âlî'sinin rolünü oynamak isteyen bürokratik vesayet örgütlenmesi ile yasama ve yürütmeyi kontrol altında alan siyaset çatışması gündeme gelmiştir. Bu dönemde Çankaya bir vesayet kurumu işlevini görmüştür.
Son dönemde vesayetin geriletilmesi ve cumhurbaşkanının halkoyu ile seçilmesi hiç gündemimizden çıkmayan "sistem" tartışmasını yeniden canlandırmıştır.
Sorun nedir?
Toplumumuz iki asra yaklaşan bir süredir iktidarın nasıl paylaşılacağı ve kullanılacağı alanında kıyasıya bir çatışmaya sahne olmuş ve düşünülebilecek her türlü "sistem"i tecrübe etmiştir.
Saray ve cumhurbaşkanının siyaseti tamamen kontrol ettiği II. Abdülhamid (1878-1908) ve Egemen Tek Parti (1925-1945) rejimleri dönemlerinde lider yönetimi, Tanzimat'ın büyük bölümünde ise Bâb-ı Âlî diktatörlüğü yaşanmıştır. Parlamentarizm tecrübeleri 1908-1912, 1950-1960 ve 2007-2014 dönemlerinde gerçekleşmiştir. 1871-1876 döneminde Bâb-ı Âlî-Saray, 1960 sonrasında ise siyaset-vesayet arasında paylaşılan iktidar, 1913-1918 arasında tüm kurumları ikinci plana iten bir örgütlenme tarafından tasarruf olunmuştur.
Burada farklı lider ve siyasal örgütlerin aynı kanunlara tabi olmalarına karşılık fiilen değişik rejimler geliştirmiş olmalarının öneminin altı çizilmelidir.
Örneğin, 1924 Anayasası altında de facto başkanlık ve parlamenter rejimler uygulanmıştır.
İlginç olan değişik sistemlerin uygulandığı bu dönemlerin hepsinde kısa aralar dışında "otokratik siyaset" üretilmiş olması ve hukuk devleti idealine erişilememesidir. Bu açıdan bakıldığında toplumumuzun öncelikli sorununun "sistem" meselesi olmadığı yorumu yapılabilir.
Bu, değişik sistemlerin alternatifler olarak tartışılmaması anlamına gelmez. Ancak Türkiye'nin öncelikli sorunu kuvvetler ayrılığı ile hukukun üstünlüğünü gerçek anlamda hayata geçirmek, otonom yapıları güçlendirmek ve siyasal alanın hegemonik kontrolünün önüne geçmektir. Dolayısıyla yeni anayasa "sistem"den ziyade bu öncelikler üzerine odaklanmalıdır. Geçmiş deneyimler bunlar gerçekleşmedikçe "sistem" ne olursa olsun demokrasi ve hukuk devleti alanlarında arzulanan hedeflere ulaşılamadığını göstermektedir.
.
Neden kutuplaşıyoruz?
23.02.2015 - Bu Yazı 746 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç'ın yükselen "kutuplaşma"nın tehlikelerine işaret eden konuşması konu üzerine devam eden tartışmayı yeniden alevlendirdi.
Kutuplaşmanın postmodern çağ toplumlarının önemli sorunlarından birisi haline gelmesi nedeniyle bilhassa Batı ülkelerinde siyaset bilimciler bu olgunun yapısal nedenlerini ortaya koymaya çalışmaktadırlar.
Dolayısıyla konunun şahsiyet, lider psikolojisi, uslûb ve siyasette kullanılan dil düzeyine indirgenmeden böylesi belirleyiciler çerçevesinde ele alınması anlamlı olabilir. (Burada söylenilmeye çalışılan siyaset dil ve uslûbu benzeri unsurların toplumumuzda yükselen kutuplaşmada rol oynamadığı değildir).
Kimlik siyaseti ve kutuplaşma
Derin biçimde bölünen toplumlarda siyasetin işleyiş ve liberal demokrasinin hayata geçirilişi toplumsal bilim uzmanlarının önemli araştırma konularından birisidir. Eric Nordlinger, Ian Lustick benzeri akademisyenler, değiştirilmesi zor ve kolaylıkla siyasallaştırılan kimlikler üzerinden çatışan kutuplar yaratılması ve bunların uzun süre farklı konular üzerinden yürüttükleri mücadele ile hem kendi kimlikleri hem de kutuplaşmayı keskinleştirmeleri üzerinde geniş bir literatür yaratmışlardır.
Konu hakkındaki çalışmaların da ortaya koyduğu gibi etnisite, din, dil, sınıf benzeri ayraçların keskin olduğu, bireylerin bunlar aracılığıyla değiştirilmesi zor kimlikler edindiği toplumlarda "kutuplaşma" daha kolay olmaktadır.
Türkiye'de siyasetin temelde, değiştirilmesi fazlasıyla zor "kimlik"ler üzerinden yapılması şüphesiz toplumsal kutuplaşma için son derece elverişli bir ortam hazırlamaktadır. Toplumdaki bireylerin önemli bir kısmının "kimlik"lerine karşı geldiği düşünülen "siyasal"konum, kültürel tercih ve oy verme eğilimlerini benimsemesi sınırları katı, aralarındaki geçişlilik ise oldukça sınırlı olan kutuplar yaratmakta ve istisnalar dışında bunlara yönelik aidiyetler değişmemektedir.
Siyasal merkez
ABD'de artan kutuplaşma üzerine yapılan araştırmalar, siyasal merkezin daralması ve ağırlığın tedricen uçlara kaymasının bu alandaki rolünün altını çizmektedir. Bu araştırmalar bilhassa 1990'lar sonrasında, evvelce önemli bir kesişme alanı yaratan muhafazakâr demokrat ve liberal cumhuriyetçilerin neredeyse sahneden tamamen çekildikleri, bunun neticesinde ise iki temel partinin daha radikal siyasal pozisyonlara savrulduğunu ortaya koymaktadır. Bu gelişme kutuplaşmayı hızlandırdığı gibi, kutuplaşma da siyasal merkezin daralmasına katkıda bulunmaktadır. Bu karşılıklı etkileşim ise ciddî bir "yönetilebilme" sorununu tetiklemektedir.
Türk siyasetinde de benzer bir gelişme yaşanmaktadır. Merkezin fazlasıyla daraldığı bir yapılanmada siyasetin ağırlık merkezi değişmiş, bu ise kutuplaşmayı hızlandırmıştır. ABD'de yaşandığı gibi bu alanda karşılıklı bir etkileşim gerçekleşmiş, kutuplaşma da siyasal merkezin daralmasına katkıda bulunmuştur. Bu süreç kendini daha radikal biçimlerde yeniden üretmektedir.
Bir diğer yazımızda da işaret etmeye çalıştığımız gibi (Sabah, 18 Ağustos 2013) muhalefetin "cepheleşme" eğilimi taşıdığı bir siyasal gelenekte "cephe" karargâhının merkez dışında inşa edilmesi daha önemli sonuçlar doğurmaktadır.
Partilere pencere süsü olarak yerleştirilen ve tabanda karşılıkları olmaması nedeniyle tutmayan yama özelliği gösteren "farklı sesler" dışında karşı kutbun dilinden anlayan kimselerin dahi bulunmaması siyaseti "ortak paydaların bulunamadığı" bir siper savaşı haline sokmuştur. Bu açıdan bakıldığında toplumumuzda siyasal merkezin daralması ve uçlara savrulma "kutuplaşma" konusunda, "kimlik ağırlıklı siyaset" kadar etkili olmaktadır.
Seçkinler, kitle, medya
Morris Fiorina'nın başını çektiği siyaset bilimciler, "kutuplaşma"nın "seçkinlerarası" bir olgu olduğunu ve siyasal örgütler ile medya üzerinden gerçekleştirilen "savaşlar"ın"kitle"de anlamlı karşılıklar bulmadığını ileri sürmektedirler.
Bu yaklaşıma göre "ortalama" vatandaş, elitler düzeyinde yaşanan çatışmaya büyük çapta duyarsız kalmanın yanı sıra temel tartışma konularında daha uzlaşmacı tutumları benimsemektedir. Kendimizden bir örnek verecek olursak, seçkinlerin açık oturumlarda bir ölüm-kalım meselesi olarak tartıştığı "başörtüsü" konusunda başörtüsü takan ya da takmayan ortalama vatandaşlar çok daha uzlaşmacı bir tutumu benimsemişlerdir.
Buna karşılık Alan Abramowitz benzeri uzmanlar, yirminci yüzyılın son çeyreğinden itibaren zikredilen durumun değiştiğini, ideolojik kutuplaşmanın tedricen kitlede de ciddî karşılık bulmaya başladığını savunmaktadırlar. İstatistikî verilerle de desteklenen bu gelişme toplumsal kutuplaşmanın kapsama alanı açısından alarm zillerinin çalmakta olduğunu göstermektedir.
Gerçekten de modern medyanın, başını rating kaygılarının çektiği nedenlerle temel kutuplaşma konularında uzlaşmacı değil çatışmacı görüşlere ağırlık vermesi ve kutupların katı, kemikleşmiş görüşlere sahip olduğu konuları sürekli gündemde tutması, geçmişte kitleye yansıması sınırlı kalan tutumların geniş tabanlara nüfûz etmesi neticesini doğurmuştur.
Benzer şekilde iletişim devrimi de daha önce seçkinler düzeyinde kalan çatışmaların geniş topluluklara ulaşmasını sağlamıştır. Bir örnek üzerinden açıklayacak olursak, televizyon programları kutuplaşma doğuran konular üzerine daha radikal ve çatışmacı görüşlerin temsilcilerini tercih etmekte, bu ise sosyal medya üzerinden yürütülen ve kitlede karşılık bulan yeni tartışmaları tetiklemektedir.
Kutuplaşmanın "kimlik siyaseti" nedeniyle uzun bir geçmişe dayandığı Türkiye'de bilhassa görsel medyanın bu alanda takındığı tutum bir çığ etkisi yaratmaktadır.
Kutuplaşmanın kitlede güçlü karşılık bulmasının bir diğer neticesi de partilerin kendi tabanlarını bir arada tutabilmek için özellikle seçim dönemlerinde "çatışmacı"yaklaşımları tercih etmelerine neden olmasıdır.
Sorunun niteliği
Ortaya koymaya çalıştığımız analiz çerçevesinde global bir olgu olan kutuplaşmanın, uslûb ve dile indirgenemeyecek bir sorun niteliği taşıdığı belirtilebilir. Uslûb, dil, siyasal liderler arasındaki ilişkiler şüphesiz toplumsal kutuplaşmayı etkilemektedir. Ancak yapısal sorunlar yanında bu etkinin marjinal kaldığının altı çizilmelidir.
Diğer bir ifadeyle siyasal liderlerin son derece yumuşak bir dille konuştuğu, Salı günleri gerçekleştirilen parti meclis grubu toplantıları akademik konferansları andıran bir Türkiye'de de "kutuplaşma" olacaktır.
Buna karşılık "kutuplaşma"ya önlenmesi mümkün olmayan doğal bir âfet gibi yaklaşmak da anlamlı değildir.
Kimlik siyasetinin gerilemesi, siyasal merkezin genişlemesi, siyasetin "cepheleşme"geleneğinden arındırılması, çatışmacı yaklaşımların medyada aşırı temsilinin önüne geçilmesi global ölçekli bu sorunun toplum için en büyüğü "yönetilememe" olan tehlikeler yaratmasını önleyebilecektir.
.
Demokratikleşmeyi engelleyen global trendler mi?
02.03.2015 - Bu Yazı 188 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye demokrasisinin kalitesi hakkındaki eleştirileri ciddiye almalı, ancak bunları global trendlere bağlama yerine yapısal nedenler üzerine odaklanmalıdır
Son iki yıldır akademik çevreler ve Batı basınında Türkiye'nin demokrasi karnesi hakkında son derece olumsuz değerlendirmeler yapılmaktadır.
Güncel örnekler verecek olursak, Larry Diamond'ın geçtiğimiz ay Journal of Democracy dergisinde yayınlanan "demokratik durgunluk" makalesi Türkiye'yi sadece seçime dayanan (liberal olmayan) demokrasiler ile otokratik yapılar arasında kalan "gri alandaki" rejimlerin önde gelen örneklerinden birisi olarak sunmaktadır.
Bu makaleden esinlenen yayın organları ise Thomas Friedman'ın geçtiğimiz hafta New York Times için kaleme aldığı yazıda yapıldığı gibi Türkiye'de "demokrasinin gerilemesinin" daha büyük ve kapsamlı bir sorunun yansıması olduğunu ileri sürmektedirler.
Diamond'ın temsil ettiği akademik ve Friedman'ın dile getirdiği popüler-siyasî yaklaşımların her ikisi de Türkiye'ye global bir trendin en çarpıcı örneklerinden birisi olarak yaklaşmaktadır. Buna göre demokrasi alanında global ölçekli bir gerileme yaşanmakta, bunun etkileri ise en belirgin biçimde Türkiye, Rusya, Botsvana, Kenya benzeri ülkelerde hissedilmektedir.
Türkiye'nin demokrasi alanında aynı kategoriye sokulduğu ülkelerin çoğu ile önemli farklılıklarının bulunduğu söylenebilir. Buna karşılık, "demokrasi"nin kalitesine getirilen eleştiriler "başarılarımızı çekemeyen bedhâhların iftiraları" olarak görülerek bir kenara bırakılmamalı, bunlar üzerinde ciddiyetle durulmalıdır. Yapılması gereken "sorun var" diyenle kavga etmek değil, onu gerçek nedenlerini kavrayarak cevaplama olmalıdır.
Global trendi mi izliyoruz?
Sorulması gereken ilk soru Türkiye'de demokrasinin "global trendlere bağlı olarak" mı değişime uğradığıdır. Başka bir ifadeyle Türkiye'nin demokratikleşme dalgalarının güçlendiği dönemlerde hızlı ilerlemeler kaydederken, Diamond benzeri akademisyenlerin savunduğu gibi "global durgunluk" süreçlerinde gerilediği varsayımını sorgulamak gerekmektedir.
Bu alanda mukayeseli bilgi sunulması ve sınıflamalar yapılması şüphesiz anlamlıdır. Buna karşılık Diamond benzeri siyaset bilimcilerin ortaya koydukları türde "trend"lerin global düzeyde genel eğilimlere işaret etmekle birlikte özgün örneklerdeki gelişmeleri açıklamada yetersiz kaldıkları vurgulanmalıdır.
Demokratikleşme alanında farklı nedenlerle sorun yaşayan toplumları aynı torbaya doldurduktan sonra onları "global bir trendin neticeleri" olarak sunmak, başka bir ifadeyle, onların hem "neden" hem de "netice" olduklarını iddia etmek yanıltıcıdır.
Bunun yanı sıra özgün örneklerdeki değişimleri genel trend üzerinden açıklama yaklaşımı, son tahlilde, "demokrasi"nin de "ekonomi" benzeri global belirleyicilerinin olduğu varsayımına dayanmaktadır. Bu kabul edildiğinde "ekonomik durgunluk"a benzer "demokratik gerileme"den de bahsetmek mümkün olabilmektedir. Ancak söz konusu varsayım ciddî sorunlar taşımaktadır.
İlk olarak "demokrasi," "ekonomi"de mevcut olanlara benzer global belirleyicilere sahip değildir. Buna ilâveten İkinci Dünya Savaşı sonrasında başarılı olduğu varsayılan "demokrasi ihracı"nın ne gibi sorunlarla malûl olduğu Irak'ın işgaliyle açık biçimde ortaya konulmuştur.
1905 sonrasında gerçekleşen anayasal ihtilâller, 1989 Doğu Avrupa devrimleri ya da Arap Baharı benzeri "dalga"ların domino etkisi yarattığı ortadadır. Ancak buradan yola çıkarak "demokratikleşme"nin temelde global trendler çerçevesinde gerçekleştiğini savunabilmek mümkün değildir.
Benzer şekilde iki büyük savaş arası dönemde otoriterliğin yükselişi benzeri zamanın ruhu ile bağlantılı gelişmeleri inkâr etmemekle birlikte "demokratikleşme alanında geri viteste yol alınması"nın sadece bununla açıklanması mümkün değildir.
Özgün sorunlar
Tarihî süreç içinde ele alındığında Türkiye'de demokratikleşmenin sürekli biçimde ileriye giden bir çizgiye sahip olmayıp iki yönlü geliştiği görülecektir. Bunun yanı sıra "ileriye gidiş" dönemlerinde "demokratikleşme" hızının da kısa süreli ivme kazanmalar bir kenara bırakılırsa fazlasıyla yavaş olduğu da ortadadır.
Çok partili yaşam ve serbest seçimleri 1908'de hayata geçirmiş bir geleneğin mirasçısı olan Türkiye günümüzde aynı süreçleri ileri tarihlerde başlatan pek çok ülkenin gerisindedir. Soruna daha yakın dönemleri kapsayan süreçler üzerinden baktığımızda da 1974'te toplam kırk altı demokrasiden ve Batı dışındaki nadir örneklerden birisi olan toplumumuz günümüz sıralamalarında kendisine oldukça aşağılarda yer bulabilmekte, tasniflerde "liberal olmayan" demokrasi kategorilerine dahil edilmekte, bu alt sınıflama içindeki yeri de yükseklerde olmamaktadır.
Bu açıdan değerlendirildiğinde Türkiye'nin demokrasi liginde kısa süreli yükselişler sonrasında irtifa kaybetmesinin global trendlerden ziyade yapısal sorunlardan kaynaklandığını belirtmek gerekir. Bir asrı aşkın bir süreç ele alındığında Türkiye'nin demokratikleşme alanında bazen global trendlerle uyumlu, bazen de onlarla ters düşen çizgileri izlediği görülebilir.
Günümüz Türkiyesi'nde "demokrasi"nin sorunları değerlendirildiğinde de "global trendler"in, tamamen etkisiz olmamakla birlikte fazla da açıklayıcı olmadığı görülecektir. Türkiye'deki demokrasinin sorunlarının Vladimir Putin ve Ian Khama benzeri otoriter liderlerin uygulamalarının global düzeyde yaygınlık kazanmasına indirgenmesi fazlasıyla basitleştirici bir açıklama sunmaktadır.
Dolayısıyla sorun, Türkiye'nin bir asrı aşan bir çabaya karşılık neden "liberal demokrasi"ler arasına giremediği, toplumun "kimin tarafından" değil "nasıl" yönetileceğini kurallara bağlama ve hayata geçirme alanında sınıf atlayamadığıdır.
Nedenler ve çözümler
Bunun cevabının demokrasi teorisi uzmanlarının "Konfiçyüscü toplumlarda demokrasinin farklı şekillendiği," liberal demokrasinin temel değerlerinin benimsenemediği benzeri "kültür"e aşırı belirleyicilik yükleyen, ya da Wittfogel'in "hidrolik toplum" kuramı üzerinden ulaştığı "Doğu Despotizmi" benzeri "coğrafî determinist" genellemelere sapılmadan verilmesi gerekmektedir.
Benzer şekilde "sistem"i sorunu kökünden halledecek bir "gümüş kurşun" olarak sunmanın da fazlasıyla mekanik bir cevap olduğu ortadadır. Yakın tarihimiz, demokratikleşmenin istikametini "liderlik"e bağlayan yaklaşımların da anlamlı olmadığını ortaya koymaktadır.
Dolayısıyla global trendler, kültürel uyumsuzluk, liderlerin karakteri, "sistem" benzeri nedenler yerine "çoğulculuk," "iktidar paylaşımı," "kuvvetler ayrılığı," "sivil toplum," "yatay katılım kanalları" ve "özerk yapılar" benzeri konular üzerinde ciddî değerlendirmeler yapılması gerekmektedir.
Son yıllardaki gelişmeler bu alanlarda dönüşümler sağlanamadıkça demokratikleşmenin önünü tıkayan bürokratik vesayet ve logokratik söylem gibi büyük engellerin kaldırılmasına karşılık demokrasi liginde ilerleme bir yana gerileme durumuyla bile karşı karşıya kalacağımızı ortaya koymaktadır.
.
Türk Usûlü Başkanlık"ın kökü İttihad ve Terakki'de mi?
08.03.2015 - Bu Yazı 282 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Değerli akademisyen Ali Bayramoğlu Türkiye'deki başkanlık sistemi tartışmasının gelişimine değinen yazısında bunun Celâl Bayar'ın "saf millî irade" yaklaşımı üzerinden Türk muhafazakârlığı ile eklemleştiğini vurguladı (Yeni Şafak, 26 Şubat 2015). Bir diğer değerli akademisyen Ahmet İnsel ise bu muhafazakâr yaklaşımın köklerinin üçüncü cumhurbaşkanının da mensuplarından olduğu Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti'nde bulunabileceğini dile getiren bir değerlendirme yaptı (Radikal, 27 Şubat 2015). İnsel yazısında "Türk tipi başkanlık sistemi önerisine tarihsel bir dayanak aranacaksa, esas olarak İttihat ve Terakki muhafazakârlığı"na bakmanın gerekli olduğunu ileri sürdü.
Örgüt kültü
İttihad ve Terakki Cemiyeti güncel tartışmalarımızda sıklıkla atıfta bulunulan bir örgütlenme olmasına karşılık hakkındaki yaygın kanaatlerin büyük çoğunluğu hatalıdır.
Öncelikle belirtilmesi gerekir ki, İttihad ve Terakki gizli faaliyet döneminden başlayarak "lider" merkezli örgütlenmenin karşısında olmuştur. Cemiyet'in lider kültüne dayalı II.Abdülhamid rejimine karşı bayrak açtığı göz önüne alındığında bunun fazla şaşırtıcı olmadığı ortadadır. Örgütün içinde de facto lider durumuna gelmeye çalışan Ahmed Rıza Bey'in durdurulmasından yeni yapılanmalarda "riyaset"in ya fahrî düzeyde tutulması ya da olmadığının vurgulanmasına ulaşan bir yelpazedeki tutumlar, lider merkezli yapılanmaya karşı takınılan yaklaşımı ortaya koyar.
Örgüt 1906'da Osmanlı Terakki ve İttihad Cemiyeti adı altında yeniden teşkilâtlandırıldığında "başkan"ı olmayan, değişik görevlerin eşit haklara sahip üyelere dağıtıldığı bir merkezî yürütme heyeti ve her birinin farklı dahilî nizamnamesi bulunan, tamamen özerk yerel şubelerden oluşan bir yapılanma yaratılmıştı. Cemiyetin 1908 sonrasında yasal bir örgüt haline gelmesi ve açık siyasal faaliyette bulunması nedeniyle gerçekleştirilen değişiklikler dışında bu iskelet ilerleyen yıllarda da muhafaza edilmiştir.
Bu yapılanma içinde İttihad ve Terakki "örgüt kültü" ve ideolojiyi ön plana çıkaran, içinde tek kişinin aşırı güçlenmesine izin verilmeyen bir cemiyet olmuştur. Cemiyetin "lider"i değil "liderleri" vardı. Siyasal örgütlenme Dr. Nâzım ve Dr. Bahaeddin Şakir Beylerin liderliğinde yürütülmüş, askerî, paramiliter alanlarda Enver ve Cemal Paşalar sivrilmiş, esnaf teşkilâtlanması Kara Kemal Bey'in idaresi altında yapılmış, ekonomi partinin ideolojik yaklaşımlarıyla uyumlu olmayan liberal tezleri benimseyen Cavit Bey'e emanet edilmiş, parti ideologları olarak Ziya Gökalp ve Hüseyinzâde Ali Beyler faaliyette bulunmuş, bu özerk alanlar arasında koordinasyonu ise Talât Paşa sağlamıştır. Bunun yanı sıra bilhassa 1913 sonrasında merkezin kontrolünün artmasına karşın yerel teşkilâtlar geniş bir özerklik içinde çalışmış ve mebusların belirlenmesinde önemli rol oynamışlardır.
Dolayısıyla İttihad ve Terakki "güçlü lider" yaklaşımının karşı tezi bir yapılanma olmakla kalmayıp örgüt içi demokrasiyi, otoriter bir ideolojiyi savunan bir örgüt için oldukça iyi işletmiştir. Merkez-i Umumî üyeleri sıklıkla değişmiş, önde gelen isimler değişik görevlerde istihdam edilmiş ve önemli kararlar uzun tartışmalardan sonra alınmıştır. Bir karşılaştırma yapacak olursak, İttihad ve Terakki, parti içinde dengelenemeyen güce sahip, yerel teşkilâtlara dilediğince müdahale eden, milletvekili adaylarının kimler olacağı yolunda son sözü söyleyen başkanlara sahip günümüz partilerine nazaran "örgüt içi demokrasi"yi çok daha güçlü biçimde hayata geçirmiştir.
Millet iradesi
Güçlü, tek, karizmatik ve örgüte her istediğini yaptıran "lider"likten sakınan İttihad ve Terakki Cemiyeti "hakimiyet-i milliye" kavramına da sıklıkla atıfta bulunmakla beraber bunu bir fetiş haline getirmekten kaçınmıştır.
İlginç olarak bunu fetişleştiren Cemiyet muhalifleri olmuş, örneğin Hakimiyet-i Milliye adındaki gazete Osmanlı Demokrat Fırkası (Fırka-i İbad) tarafından yayınlanmıştır. Benzer şekilde meclis konuşmalarında da muhalefet bu kavrama daha fazla atıf yapmakla kalmamış, bunun yanı sıra "seçim" dışı araçları, bilhassa orduyu devreye sokmakla suçladığı İttihad ve Terakki'yi "hakimiyet-i milliye"ye söylem ötesinde değer vermemekle itham etmiştir. Bu açıdan ele alınırsa İttihad ve Terakki, "hakimiyet-i milliye" kavramını tıpkı çok partili yaşam öncesi CHP'si gibi kullanmış, bu kavramı fetişleştiren, onun gerçek anlamıyla hayata geçirilmesini talep eden ise siyaset yelpazesinin değişik yerlerinde bulunan muhalifler olmuştur.
Bu nedenlerle "başkanlık" sistemi arzularını Celâl Bayar üzerinden İttihad ve Terakki muhafazakârlığına bağlamak oldukça zordur. Burada işaret edilmesi gereken bir diğer olgu da İttihad ve Terakki Cemiyeti üyeliğinin 1908 sonrasındaki yaygınlığıdır. Örneğin Atatürk ve İsmet İnönü de örgütte yasa dışı faaliyet dönemlerinden itibaren görevler almışlardır. Bu nedenle Bayar'ın katılımının kalkınmacı muhafazakâr siyaseti İttihadçılık ile ilişkilendirme alanında yetersiz kalacağı vurgulanmalıdır. Bayar'ın 1960 ve 1970'li yılların sonlarında dile getirdiği görüşlerin kalkınmacı muhafazakârlığı ne derece temsil ettiği de tartışmalıdır.
İki örnek
"Türk tipi başkanlık" alanında yakın tarihimizde iki çarpıcı örnek bulunmaktadır. Bunlar güçlü şahıs kültleriyle desteklenen II. Abdülhamid rejimi ile Takrir-i Sükûn ilâ çok partili yaşama geçiş aralığındaki Erken Cumhuriyet otoriterliğidir (ikinci dönem de 1938 öncesi ve sonrası biçiminde bir ayırıma tabi tutulabilir). Her iki örnekte de modern bürokrasi ile çalışan neo-patrimonyal liderlik fiilî "başkanlık" rejimi yaratmıştır. Önemli olan birinci dönemde "millî irade"nin dışlanması, ikincisinde ise onu "halk adına ama halka rağmen halkçılık" biçiminde kavramsallaştırılmasıdır.
Bu nedenle "Türk usûlü başkanlık"ın tarihsel köklerine "saf millî irade" fetişizmi üzerinden ulaşabilmek mümkün değildir. Kalkınmacı muhafazakârlığın vesayet eleştirileri uzun süre "başkanlık sistemi" benzeri bir çözümü temel almamıştır.
Dolayısıyla Turgut Özal ile başlayarak "başkanlık sistemi" taleplerini "saf millî irade" üzerinden meşrulaştırmaya çalışan yaklaşımların özgün bir gelişme olarak ayrı bir kategoride değerlendirilmesi gerekir. Bunun anlamlı tarihî kökleri yoktur. Benzer şekilde "fiilî başkanlık rejimlerine" tepki olarak gelişmiş örgütlenmelerin bu sistemin başlatıcıları olduğunu söylemek de mümkün değildir.
.
Post-Kemalist toplum ve yeni Kemalizm
15.03.2015 - Bu Yazı 301 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Güncel tartışmalardan kafamızı kaldırarak büyük resme baktığımızda Türkiye'nin post-Kemalist döneme girmiş olduğunu görebilmek zor değildir. Toplumun gündemindeki tartışmaların önemli bir bölümünü üreten de içinde yaşadığımız için algılamakta güçlük çektiğimiz bu büyük dönüşümdür.
Türkiye hazırlıksız giriş yaptığı ve el yordamıyla ilerlediği bir geçiş döneminde Kemalist logokratik söylemin tedricen zayıflaması sonrasında ne yapılacağı konusunda anlamlı çözümler üretememiş ve Post-Kemalist gerçekliğin, Kemalizmin tezlerinin zıddını benimseyerek inşa edilebileceğini varsaymanın ötesine geçememiştir. Bunun ise geçiş döneminin uzamasına yol açmanın yanı sıra söylem düzeyinde onun karşıtı olmakla birlikte özünde "Kemalizm"e fazlasıyla benzer bir ideolojiyi üretme tehlikesini de taşıdığı ortadadır.
Logokrasi çökünce
İlginç olan post-Kemalist döneme en hızlı geçiş ve yeni koşulların gerektirdiği en kapsamlı dönüşümün bizzat "Kemalist" ideoloji tarafından gerçekleştirilmiş olmasıdır.
Bu açıdan bakıldığında yeni döneme uyum sağlama alanında "Kemalist ideoloji"nin, post-Kemalist dönem hakkında onun "Kemalizmin zıttı olması gerektiği" ötesinde bir tasavvur geliştiremeyen diğer yaklaşımlardan bir adım ileride olduğu söylenebilir.
Kemalist dönem "Kemalizm"inin en önemli sorunu şüphesiz onun "çeşitliliği" idi. Resmî ideoloji tarafından anayasadan ilkokul andına, zorunlu inkılâp tarihi dersinden milletvekili yeminine ulaşan her alana sokulan "söylem" herkesi "Kemalist yapmak" iddiasıyla ortaya çıktığı için istemeden de olsa "Kemalizm"in bir logokratik söyleme dönüşmesine neden olmuştu.
Milliyetçisinden sosyalistine, "liberal"inden "Atatürk sağ olsaydı" kendi partisine katılacağını ileri süren "İslâmcı" liderine ulaşan bir yelpazede herkes "Kemalist"leştiğinde, "Kemalizm" kaçınılmaz olarak logokratik bir söylem biçimini alıyordu. Süreç içinde içi daha da boşaltılan bu söylem içinde yaşanılan gerçeklikle ilintilendirilemeyen ancak toplumun tümü tarafından yüksek sesle sabah andını söyleyen ilkokul öğrencileri gibi "anlamından ziyade kural gereği tekrarlanan" bir ezbere dönüşmüştü.
Sovyetler Birliği'nin son dönemlerinde görülen logokrasinin daha sığ bir benzeri olan bu yapının uzun bir süreç içinde tedricen çökmesi bir yandan siyasal alanda doldurulması gereken önemli bir boşluk yaratırken öte yandan da Kemalizm'i logokratik bir söylem olarak değil belirli tezleri öne çıkartan bir ideoloji olarak savunan bir kesimin ayrışmasına neden olmuştur. Diğer bir ifadeyle "herkesin Kemalist olmadığı," "logokratik ezberi tekrar etmediği," hattâ onu "eleştirdiği" bir toplumda "yeni Kemalizm" belirginleşebilmiş ve kendi içinde tutarlı bir ideolojik yaklaşım üretebilmiştir.
Post-Kemalist Kemalizm
Sağ, liberal ve İslâmcı logokratik Kemalist söylemlerin ortadan kalkışı, kendisini "sol"da konumlandıran (bunun gerçekle ilişkili olmaması farklı bir sorundur), otoriter, seküler, yabancı düşmanlığı ve milliyetçi vurguları güçlü, özgün bir Kemalizmin şekillenmesini ve ideoloji üzerinde tekel oluşturmasını mümkün kılmıştır.
Günümüzde CHP'nin bir kesimi dışında logokratik söylemi tekrarlayan kalmamıştır. Diğer Kemalizmlerin logokrasinin sona erişinden sonra doğan kuşaklar tarafından tevârüs edilmeyecek kalıntıları günümüzde kendisini "Ulusalcı" sıfatıyla tanımlayan çevrenin "yeni Kemalizm"in temsilcisi olduğu gerçeğini görmemize engel olmamalıdır.
Post-Kemalist dönemin Kemalizmi olan "Ulusalcılık"ın anakronik karakteri nedeniyle günümüz gerçeklerinden kopuk, post-modern dünyanın karşı karşıya bulunduğu sorunlara cevap verebilmesi mümkün olmayan bir ideoloji olduğu ortadadır. Buna karşılık logokratik Kemalist söylem ile karşılaştırdığımızda bu ideolojinin belirgin tez ve yaklaşımlar içerdiği, iç tutarlılık taşıdığı şüphe götürmez.
On dokuzuncu yüzyıl sonundaki egemen düşüncelerinin ürünü olan bu seküler milliyetçilik, altınçağdaşlaştırdığı 1930'lar dünyasını yeniden üretme amacıyla "tekil modernlik" tasavvuru üretmekte, Regis Debray'nin sığ tezlerini daha da sulandırarak "demokrasi" ile çatışan "evrensel cumhuriyetçilik" yaklaşımı üzerinden seçkinci bir otoriterliği kutsamaktadır.
Bu "otoriter cumhuriyetçilik" kendisini anti-emperyalizm ve açık piyasa ekonomisi karşıtlığı üzerinden "sol"da konuşlandırmaktadır. Tekrar edilmesi gerekirse bu, günümüz gerçekleri çerçevesinde ele alındığında fazla anlamlı olmayan, buna karşılık "iç tutarlılığı" bulunan bir ideolojidir.
Gelecekte Kemalizm
Post-Kemalist dönemin ilerleyen yıllarında "Ulusalcılık"ın popülerliğinin azalacağını ileri sürmek kehânet olmaz. Günümüzde logokratik Kemalist söylemi tekrar eden yegâne yapılanma olan CHP'nin de ya Ulusalcılığın örgütü haline gelerek marjinalleşeceği ya da gerçek anlamda bir sol partiye dönüşerek yeni Kemalist ideolojiyi kendi dışında alanlara yönelmeye zorlayacağı ortadadır.
"Ulusalcılık"ın marjinalleşmesi Türkiye'nin normalleşmesi ve içinde yaşadığı çağın global gerçeklikleriyle bağdaşabilmesinin önemli göstergelerinden birisi olacaktır. Ancak "Ulusalcılık"ın kaçınılmaz marjinalleşmesi, post-Kemalist yapılanma alanındaki sorunları çözemeyecek ve boşlukları dolduramayacaktır.
Post-Kemalist Türkiye, logokratik bir söylemin toplumu varolduğuna inandırdığı, gerçekte ise aldatıcı bir dış görünüş ötesinde içerikten yoksun bir yapının yeniden inşa edilmesiyle şekillenecektir. Gereken dönüşümün hedefi ise şüphesiz logokratik bir vesayet rejiminden katılımcı, çoğulcu bir demokrasiye geçilmesidir. Logokrasi çökmüştür; ama yeni yapının inşa edilmesinde oldukça sınırlı yol alınabilmiştir.
Logokratik "Kemalist" söylemin yerini "Ulusalcı" ideolojinin alması dönüşüme en hızlı ayak uyduranın "Kemalizm" olduğunu ortaya koymaktadır. Ancak dönüşümün sadece post-Kemalist Türkiye'de hızla marjinalleşecek bir ideolojinin anakronik tezlerinin çürütülmesiyle gerçekleştirilemeyeceği ortadadır. Toplumun bu alanda kapsamlı bir tartışmayı başlatması ve çoğulcu yeni düzenin temellerini atacak yeni bir toplum sözleşmesini yaratması zorunludur.
Ulusalcılığın marjinalleştiği ancak farklı bir logokratik söylem geliştirerek, çoğulcu, katılımcı toplum yaratma çabasında sınıfta kalmış bir Türkiye bu amaca ulaşamadığı gibi sıkıntılı süreçlerden yeniden geçme zorunda kalacak, zaman ve enerjisini israf edecektir.
Post-Kemalist toplum yaratılması, son tahlilde, Kemalizm ile ilintilendirilemeyecek bir gelişmedir. Ulusalcılık olarak adlandırılan, zamanın ruhu ile çelişen ancak iç tutarlılığı olan bir ideoloji yaratarak marjinalleşmeyi kabul eden toplum kesimleri yeni düzene geçiş alanında öncülüğü gerçekleştirmişlerdir. Bu aşamada toplumun geri kalanının da bu düzenin açık, çoğulcu bir demokrasi olması konusunda harekete geçmesinin gerektiği ortadadır.
.
.
“Çanakkale”den alınacak farklı bir ders
22.03.2015 - Bu Yazı 273 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Çanakkale savaşlarının yüzüncü yıldönümünde sadece savaştan değil “yenilgi”nin nasıl soruşturulduğundan da alınacak önemli dersler bulunmaktadır
Çanakkale savaşları Türkiye'nin imparatorluk mirâsından seçerek anmayı sürdürdüğü tarihî olaylardan birisidir. Bu yapılırken genellikle bağlam kaydırması yapılarak Harb-i Umumî'nin gelişimini etkileyen bir cephede yaşananlar "ulus-devlet"e geçişin hazırlayıcı aşaması olarak sunulmaktadır.
Teleolojik tarih yazımının güzel bir örneği olan söz konusu bağlam kaydırması şüphesiz Çanakkale savaşlarının değerlendirilmesini zorlaştırmaktadır. Burada karşılaşılan sorun çarpıcı bir askerî zaferin hangi bağlamda ve nasıl tarihselleştirileceğidir.
Dolayısıyla genellikle bağlamından çıkartılarak ideolojik hamaset malzemesi olarak kullanılan Çanakkale savaşlarından, "zafer"in mirâsçıları olarak alabileceğimiz önemli dersler vardır. Bunun yanı sıra bu cephede önemli bir yenilgiye uğrayanların "mağlubiyet"i nasıl ele aldıklarından çıkarılacak farklı dersler de bulunmaktadır.
Yenilginin soruşturulması
Çanakkale ve Irak cephelerinde yaşanan yenilgiler Büyük Britanya'da önemli bir tartışmanın kapısını açmakla kalmayarak hükûmet üzerinde sorumluların ortaya çıkarılması ve başarısızlığın nedenleri konusunda kamuoyunun "aydınlatılması" talebinde bulunan yoğun bir baskının oluşmasına yol açmıştır. Bu ise 17 Ağustos 1916'da söz konusu iki cephenin açılması kararının kimler tarafından ve nasıl alındığı ile operasyonların ne şekilde idare edildiği konularını soruşturacak özel komisyonların kurulmasına neden olmuştur.
Kurulan Çanakkale Komisyonu önce Lord Cromer, onun 1917 başlarında ölümü sonrasında ise Lord Justice of Appeal William Pickford başkanlığında parlamentonun her iki kanadı ve savaşa birlik gönderen Avustralya ve Yeni Zelanda'yı temsil eden siyasetçilerden oluşmuştur. Donanma komutanı Amiral Sir William May ve eski ordu kurmay başkanı Mareşal Lord Nicholson ise komisyonda deniz ve kara kuvvetlerini temsil etmişlerdir.
Komisyon değişik hükûmet temsilcileri ve askerî yetkilileri dinlemenin yanı sıra başta Savaş Konseyi olmak üzere kritik kararların alındığı toplantıların stenografik zabıtlarını incelemiş ve 1917 başında karar alma sürecinde yapılan hatalar ve sorumlular üzerinde yoğunlaşan ilk raporunu yayınlamıştır.
Savaşın, merkezî devletler lehine sonuçlanması ihtimalinin yüksek olduğu, en kritik günlerinde yayınlanan rapor "askerî sır" benzeri bahanelerin arkasına sığınmadan Çanakkale'nin sadece deniz gücü ile geçilebileceğini savunan ve bu alanda dile getirilmiş itirazların nihaî kararın alındığı toplantıda tartışılmasına engel olan Donanma Birinci Lordu Winston Churchill başta olmak üzere sorumluları hedef tahtasına yerleştirmiştir.
İlginç olan savaş bütün hızıyla sürerken yayınlanan bu altmış sahifelik raporun kitap halinde basılması ve satışa sunulmasıdır. Bu şekilde Çanakkale cephesindeki başarısızlığın nedenleri ve sorumluları hakkında kamuoyunun bilgilendirilmesi amaçlanmıştır. Askerî ve diplomatik açıdan yayımı sakıncalı olabilecek bir kaç paragrafta asteriks işareti ile kısa boşluklar bırakılmış, bunlar da yıl sonunda neşrolunan bir buçuk sahifelik bir ek ile kamuoyunun bilgisine sunulmuştur.
Rapor sadece uzmanların görüşlerini dinlemeyerek deniz harekâtı seçeneğinde ısrarcı olan Churchill'in değil, "her işi kendi başına yapmaya çalıştığı" değerlendirilmesiyle komisyonun kurulmasından önce ölen dönemin Savaş Bakanı Lord Kitchener ile gerekli koordinasyonu sağlayamadığı ima edilen başbakanı Herbert Asquith'in de sorumluluğuna işaret etmiştir.
Seçilenler ve atananlar
Çanakkale Komisyonu'nun ilk raporunda ilgi çeken bir tartışma da danışmanların ihtarlarına kulak asmadığı gibi bunların harekât kararının alındığı Savaş Konseyi toplantısında dile getirilmesini engelleyen Churchill'in davranışı konusunda ortaya konulmaktadır. Tüm komisyon üyeleri Churchill'in sorumluluğu konusunda hemfikir olmakla beraber bu alanda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir.
Savaş Konseyi'nin 13 Ocak 1915 tarihindeki toplantısında deniz harekâtının başarısı konusunda şüpheler besleyen Lord Fisher, Sir Arthur Wilson ve Sir James Murray söz almamış, sadece Lord Kitchener ve Churchill konuşmuşlardır. Komisyon bu nedenle deniz harekâtı kararının "olup bitti" şeklinde karara bağlandığı kanaatine ulaşmıştır.
Komisyon üyelerinin çoğunluğu toplantıda deniz harekâtının sakıncalarını dile getirmeyen yüksek rütbeli görevlilerin vazifelerini lâyıkıyla yapmadıklarını ileri sürerken Andrew Fisher ve Sir Thomas MacKenzie karşı oy yazılarıyla bu görüşe katılmadıklarını ortaya koymuşlardır. Her iki siyasetçi de bir toplantıya bakan ile beraber katılan askerî ve sivil danışmanların "sorumlu hükûmet ilkesi" gereğince kendi başlarına görüş açıklayamayacaklarını, bakana itiraz edemeyeceklerini, düşüncelerini ise sadece bakan isterse dile getirebileceklerini savunmuşlardır.
Komisyon raporu bu tartışma ile seçilmiş sorumlu hükûmet ile atanmış profesyonel görevliler arasındaki ilişkinin niteliği konusunda da önemli bir ders sunmaktadır.
Alınacak ders
Çanakkale Komisyonu faaliyetini 1919'a kadar sürdürmüştür. Bu tarihte yayınlanan Nihaî Rapor ise operasyonların nasıl yönetildiği ve askerî sorumluluk üzerine yoğunlaşmıştır. Komuta heyetinin kararlarından askerin iaşesine, yaşanan içme suyu sorunundan mektupların cepheye nasıl ulaştırıldığına ulaşan alanlarda tüm ayrıntıları masaya yatıran bu rapor, operasyonel başarısızlıkta temel sorumluluğu General Sir Ian Hamilton'a yüklemiştir.
Bu rapordaki detayların askerî tarih açısından son derece önemli olduğu ortadadır. Ancak komisyon faaliyetinden alınacak en büyük ders başarısızlık ve hatalar konusunda şeffaf, tüm ayrıntıları kamuoyu önüne koyan, sorumluları belirleyen bir soruşturmanın savaş tüm hızıyla sürerken yapılabilmesidir. Hükûmet ve askerî yetkililerin operasyonel kararlarından mesul tutulmaları, atananların, seçimle gelen, halka karşı sorumluluk taşıyan siyasetçilerin talimatlarına uymaları gerekliliğinin vurgulanmasından da yaklaşık bir asır sonra alınacak dersler vardır.
İngiliz tarihçiliği Kırım Harbi'nin idaresi konusunda savaş devam ederken alınan soruşturma komisyonu kurulması kararının 1855 yılı Ocak ayında Aberdeen hükûmetinin istifasına yol açması örneğiyle kıyaslayarak, Çanakkale Komisyonu sorgulamalarının sınırlı neticeler doğurduğunun altını çizmektedir. Bu kıyaslama anlamlıysa da komisyon faaliyetinin önemini azaltmaz. Konuya karşıolgusal bir örnekle yaklaşacak olursak, 1917'de "Sarıkamış" ve "Kanal" harekâtlarını sorgulayan ve başarısızlıktan Enver ve Cemal Paşaları sorumlu tutan resmî raporların kitapçılarda satıldığını hayâl dahi edebilmemiz mümkün müdür?
.
.
Sistemi “sistem” olarak tartışmak
30.03.2015 - Bu Yazı 415 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Gündemimizin önemli maddelerinden birisi haline gelen “sistem” meselesini kişiselleştirici ve indirgemeci yaklaşımlardan kaçınarak tartışmak gereklidir
Türkiye önümüzdeki seçimlerden yeni anayasa yapımına uzanan bir alanı "sistem" tartışması ekseninde değerlendirmeye başlamıştır. Bu çerçevede seçimlere "başkanlık plebisiti," yapılacak toplumsal sözleşmeye ise "sistem değişimi belgesi" olarak yaklaşma eğilimi güçlenmiştir.
"Türk usûlü" sistem
Darbecilerin hazırlattığı 1982 Anayasası, vesayete ait alanları koruyacağı düşünülen cumhurbaşkanının yetkilerini parlamenter rejimin sınırlarını zorlayacak derecede artırmıştır.
Vesayetin tepe makamı olarak görülen ve "siyaset"e asla terkedilmeyeceği varsayılan bu "kale"nin güçlendirilmesi, rejimi savunacak kurumlara atamalar yapması, uygulamada, bir "çeyrek başkanlık" sistemi tesis etmiştir. Böylece, günümüzde farklı bir kavramsallaştırma amacıyla kullanılan, "Türk usûlü" rejimin temelleri atılmıştır.
Vesayet rejiminin "yüksek siyaset" merkez üssü Çankaya'yı bırakmama amacıyla yarattığı "367 Krizi"ne siyasetin cumhurbaşkanlığını vesayet alanından çıkartacak "halkoyu ile seçim" cevabını vermesi, "Türk usûlü" rejimin daha da karmaşık bir karakter kazanmasına neden olmuştur.
Parlamenter rejim için olağan olmayan yetkilere sahip olan cumhurbaşkanının başkanlık sistemlerinde olduğu gibi yasama seçimlerinden ayrı bir halkoylaması ile göreve getirilmesi "çeyrek ile yarım" arasında konuşlanan bir yapılanma üretmiştir. Yaratılan bu sistem, ne başkanlık ne de parlamenter sisteme uyan, yürütme erkinin kullanımı alanında ciddî karmaşa yaratan ve fazlasıyla sorunlu bir rejimin doğmasına yol açmıştır.
Sistemi tartışmak
Bu nedenle, süreç içinde fiilen her türlü sistemi denemiş olan Türkiye'nin temel sorununun "katılımcı demokrasinin nasıl geliştirileceği" olmasına karşılık, mevcut karmaşanın izalesi gündemin öncelikli maddelerinden birisi haline gelmiştir.
Bu yapılmaya çalışılırken karşılaşılan iki temel sorun bulunmaktadır. Bunlardan en önemlisi konunun kişiselleştirilmesidir. Günümüzde başkanlık sistemine karşı dile getirilen "olumsuz" tezlerin neredeyse tamamı konuyu mevcut cumhurbaşkanı üzerinden değerlendirerek kişiselleştirmektedir.
İkinci sorun ise başkanlık sistemi savunusu yapan yaklaşımların değişimin muhtemel getirileri konusunda "karar alma süreçlerinin hızlanması" benzeri "avantajlar" ile "başka toplumlarda da uygulandığı" ve "bize daha uygun olduğu" gibi vurgular dışında kapsamlı ve yapısal gerekçeler ortaya koymamalarıdır.
Bunun neticesi olarak "sistem" tercihi kişisel ya da indirgemeci bir boyutta ele alınmaktadır. Buna karşılık hakkında geniş bir literatür bulunan "sistem" tartışmasının rejimin temel özellikleri çerçevesinde değerlendirmesi daha anlamlı sonuçlara ulaşılmasını mümkün kılacaktır.
Bize mi özgü?
Türkiye parlamenter ve başkanlık sistemlerinden hangisinin daha avantajlı olacağını tartışan ilk toplum değildir. 1960'lı yıllarda Hollanda'da süregelen koalisyon hükûmetlerinin karar alma ve uygulamadaki sorunlarından şikâyetçi olan toplumsal gruplar Democraten 66 Partisi çatısı altında örgütlendikten sonra parlamenter rejim yerine ABD'dekine benzer bir başkanlık sistemine geçiş tartışmasını başlatmakla kalmayarak, konunun Cals-Donner komisyonunda ele alınmasını da sağlamışlardır.
Benzer şikâyetleri dile getirerek, "başkan"ın değişik eksenlerde bölünen İsrail toplumunu birleştireceği tezini savunan ve Yitzak Şamir gibi siyasetçilerin başını çektiği bir hareket aynı tartışmayı 1980'lerde İsrail'de gündeme getirmiştir. Son yıllarda Avusturalya'da benzer bir tartışma ivme kazanmış durumdadır.
Türkiye'de Turgut Özal tarafından başlatılan tartışma ise bunlardan farklı olarak kişiselleştirilmiş ve "belirli bir siyasetçinin başkanlığının ne gibi neticeler doğuracağına" indirgenmiştir. Buna karşılık yapılabilecek sistem değişikliğinin "getirileri" de fazlasıyla indirgemeci bir yaklaşımla ele alınmıştır.
Nasıl yaklaşalım?
Dolayısıyla söz konusu iki sistemi varolan geniş literatürün temel tartışma eksenleri üzerinden karşılaştırmak anlamlı olacaktır. Bu alanda yayımı üzerinden otuz yıl geçmesine karşılık iki sistemin en analitik karşılaştırmasını sunan Juan Linz'in "Başkanlık veya Parlamenter Demokrasi Fark Yaratır mı?" çalışması anlamlı ipuçları sunabilir.
Linz'in parlamentarizmin başkanlık sistemine göre daha dengeli demokratik rejimler yarattığı tespiti karşı görüşü savunan akademisyenlerce önemli eleştirilere uğratılmıştır. Buna karşılık onun çalışmasında ortaya konulan temel karşılaştırma soruları elimizdeki konuyu kişisellikten arındırarak "sistem tartışması"na dönüştürmek amacıyla kullanılabilir.
Başkanlık sisteminin parlamenter rejime göre en önemli dezavantajı, her ikisi de "halkın oyu ile seçilen ve kendilerini ona karşı sorumlu gören" başkan ve yasama arasında varolan ve değişik süreçlerde "patlama" eğilimi gösteren anlaşmazlıkları çözecek "demokratik bir ilke"nin (parlamenter rejimdeki güvensizlik oyu benzeri) olmamasıdır. Bu anlaşmazlıklar demokrasi kültürünün etkin olduğu toplumlarda geliştirilmiş teâmüller yardımıyla çözülmektedir. Demokrasinin "işleyişi" alanında güçlü teâmüller yaratamamış olan Türkiye'nin böylesi anlaşmazlıkları nasıl aşabileceği ciddî tartışmayı gerektirmektedir.
İkinci olarak, başkanın "belirli bir dönem için" seçilmesi, partisinin ya da seçimde onu destekleyen partilerin desteğini yitiren bir liderin görevini uzun süre bu koşullar altında yürütmesi neticesini doğurabilmektedir. Başkanlık sistemi bu alanda parlamenter rejimin sahip olduğu esnekliğe sahip değildir. Uzlaşmaya dayalı demokrasi karnesi zayıf Türkiye böylesi bir senaryo ile karşılaştığında ne yapacaktır?
Üçüncü olarak, başkanlık rejimi siyasette "kazanan hepsini alır" yaklaşımını güçlendirmektedir. Türkiye gibi siyasetin parlamenter sistemde dahi "paylaşım"a yanaşmadığı bir toplumda bu eğilimin güçlenmesi ne gibi neticeler doğurabilir?
Dördüncü olarak "halk tarafından belirli bir programı icra ile görevlendirilme," başkanı "misyon gerçekleştiricisi" konumuna sokarak muhalefete karşı daha sert tavır almasına neden olmaktadır. Siyasetin "taleplere cevap verme" değil "davaya hizmet" biçiminde kavramsallaştırıldığı Türkiye'de başkanlık sistemi bu alanda nasıl bir değişime neden olacaktır? Bunlara ek olarak başkanlık sistemi doğrudan halkoyu ile seçilen liderlerin partilere bağımlılığını azaltmaktadır.
Bu nedenle başkanlık rejimi parti disiplininin zayıf olduğu yapılarda daha başarılı olmaktadır. Türkiye gibi parti disiplininin fazlasıyla güçlü olduğu bir toplumda "liderlik" vurgusu kuvvetli başkanlığın Max Weber'in öngördüğü "liderlik demokrasisi"ni güçlendirmesi nasıl önlecektir?
Konuya böylesi sorular çerçevesinde yaklaşmak şüphesiz "seni başkan yapmayacağız"- "bize daha uygun" ekseninde gerçekleştirtilen bir münakaşadan daha yararlı olacak, "sistem"i sistem olarak tartışmamızı mümkün kılacaktır.
.
“Mezhepçilik” eleştirilmeli ama “mezhep”in önemi anlaşılmalıdır
06.04.2015 - Bu Yazı 440 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Eşit, seküler vatandaşlık temelli, “kimlik siyaseti”nin zayıfladığı “siyasal toplum”lar yaratmaya çalışırken, mezheplerin oynadıkları rollerin de iyi anlaşılması gerekmektedir
Yemen'de 2004 yılında başlayarak tedricen tırmanan Husi/ Ensarullah isyanının bölgesel güçlerin de katıldığı bir savaşa dönüşmesi "Yeni Ortadoğu" oluşum sürecinin ne denli karmaşık olduğunu ortaya koymaktadır. Irak ve Suriye tecrübelerinin ardından bu gelişme de bölgede siyasetin temel belirleyicilerinden olan "mezhep"in "Yeni Ortadoğu" düzeninin şekillenmesinde ağırlık taşıyacağını göstermektedir.
"Mezhep"in önemi
Diğer coğrafyalarda da etkili olabilen mezhep aidiyeti, Ortadoğu'daki en önemli kimliklerden ve siyasetin temel belirleyicilerinden birisidir. "Seküler vatandaşlık" yaratılması alanında uzun zamana yayılan gayretlerin sergilendiği ve önemli mesafenin alındığı Türkiye'de dahi mezhep temelli "kimlik siyaseti" son derece yaygındır.
Bu çabaların ortaya konulduğu ama "vatandaşlık"ın "mezhep"in gölgesinde kaldığı Suriye benzeri yapılarda söz konusu belirleyicilik yükselmekte, böylesi "vatandaşlık" kavramsallaştırmalarının mevcut olmadığı Suudi Arabistan, Yemen ve Bahreyn gibi toplumlarda ise "mezhep," siyaset ve iktidar mücadelesinin temel şekillendiricisi olmaktadır.
Bu açıdan bakıldığında "mezhep" Ortadoğu siyasetinin tartışılmaz parametrelerinden birisidir ve uzun süre de öyle kalacaktır. Dolayısıyla 1918 sonrası oluşturulan status quo üzerinde de etkili olan "mezhep"in günümüz "Ortadoğu"sunun temel ayrıştırma ve fay hattı haline gelmesi şaşırtıcı değildir. Ortadoğu'nun yeni düzeninin belirlenmesi alanında yaşanan mücadeleye katılan bölgesel güçler de "mezhep" kartını kullanmakta, el-Kaide ve DAİŞ benzeri sınırları reddeden örgütler ise bu temeldeki çatışmayı tırmandırmaktadır.
Bu nedenle "mezhepçilik"in eleştirilmesi, onun vatandaşlık temelli "siyasal toplum" oluşturma önünde oluşturduğu engellerin vurgulanması ne denli anlamlıysa, "mezhep"in belirleyiciliğinin anlaşılması da aynı derecede önem taşımaktadır. Başka bir ifadeyle "mezhep"in oynadığı rollerin önemsizleştirilmesi Ortadoğu'da uzun vâdede "siyasal toplum"lar yaratılması için gereklidir. Buna karşılık realpolitik kısa vâdede "mezhep" temelli sorunların ve çatışmanın ancak onun öneminin anlaşılması ve ona doğal bir "yaşam alanı" sağlanmasıyla çözüleceğini ortaya koymaktadır.
Aşırılığın güçlenmesi
Geçtiğimiz günlerde Suudi Arabistan'ın başını çektiği askerî müdahale ile iç savaşın tırmandığı Yemen örneği "mezhep" temelli çatışmanın "mezhepler" adına hareket eden "köktenci" yapıları nasıl ön plana çıkarttığını ortaya koymuştur. Saadah merkezli Ensarullah ile ülkenin el-Javf, Marib, Hadramut vilâyetlerinin değişik bölgelerinde fiilî egemenlik kuran el-Kaide ve Cemaat Ensarü'l Şeria'nın da katılımlarıyla fazlasıyla genelleştirici bir ifadeyle "Şiî-Sünni" çatışması olarak sunulan mücadele, aşırılık yanlısı yapıların bölgede ne denli güç kazandığını da göstermektedir. Zeydî eski cumhurbaşkanı Ali Abdullah Salih ve onun yerine aynı göreve gelen Sünnî Mansur Hadi'nin farklı örgütlenmelere verdikleri destek ve değişik aşiretlerin ittifakları ile daha da karmaşık hale gelen iktidar mücadelesi gerçekte basit bir mezhep çatışmasının oldukça ötesindedir. Ama sorun "mezhep"in bu çetrefil mücadelede nasıl ön plana çıkabildiğidir.
Burada sorulması gereken soru neden pek çok önde gelen Zeydî âlimin de "aşırı" bularak eleştirdiği, Sanaa benzeri Zeydî merkezlerinde bilhassa üst sınıflardan destek görmeyen Ensarullah hareketinin nasıl olup da Zeydî toplumunun sözcüsü olarak hareket etmesinin mümkün olabildiğidir. Madalyonun ters yüzünde ise el-Kaide ile Cemaat Ensarü'l Şeria'nın Sünnîler adına benzeri bir temsilciliğe soyunma gayretleri bulunmaktadır.
Tarihî süreç gözönüne alındığında "mezhep"lere doğal yaşama alanı tanımama ya da onların "doğru olmayan inançlarını düzeltme" baskısının sadece çatışmayı tetiklemekle kalmayarak "mezhep"i diğer tüm kimliklerin önüne geçiren "aşırı" yaklaşımları da güçlendirdiği görülmektedir.
Yemen örneğinden yola çıkacak olursak, Zeydî hukukunun uygulanmasına karşı çıkarak büyük bir çatışmayı göze alan Osmanlı merkezi 1911'de Daan anlaşması ile İmam Yahya Hamideddin ile uzlaştığında bölgedeki sorunlar on binlerce hayata mâlolan bir mücadeleden sonra çözülebilmişti.
Osmanlı Devleti, Sanaa', Hajjah, Kavkaban, Amran ve Haraz gibi Zeydî nüfûsun çoğunlukta olduğu yerleşim alanlarında bu mezhep hukukunun uygulanmasına izin verdiğinde o zamana kadar en büyük tehdit olan Zeydîler merkezin bölgedeki en önemli destekçisi haline gelmişlerdi. Yarımadadaki Sünnî liderlerin isyan örgütlediği ya da İngilizler ile savaş sonrası düzeni için pazarlığa oturduğu I. Dünya Savaşı'nda, İmam Yahya ve Zeydîler, yaptıkları anlaşmaya sonuna kadar bağlı kalmışlardı.
Tahlilimizi bir diğer örnekle desteklersek, İkinci Meşrutiyet Dönemi'nde İstanbul ile Irak'daki Şiîler arasında kurulan yapıcı ilişkiler ve kültürel alanlarda tanınan serbestlikler, Necef ve Kerbelâ'daki müçtehidler ve takipçilerinin merkeze güçlü destek vermeleriyle neticelenmişti. İlginçtir ki, Osmanlı "Cihad-ı Ekber"inin etkisi fazlasıyla sınırlı olurken, Şiî müçtehidler çok sayıda "cihad fetvası" ile takipçilerini İngilizlere direnmeye çağırmışlar ve bu davet genel kabûl görmüştü.
Karşı çıkarken anlamak
Bu açıdan ele alındığında "mezhepçilik"i eleştirmek kadar "mezhep"in Ortadoğu'da taşıdığı önemi anlamak gerekmektedir. "Mezhepçilik"i ortadan kaldırma ya da "sapma olduğu" gerekçesiyle "mezhep" ile çatışma onu güçlendirme ve aşırı eğilimlerin onun adına konuşabilmesini sağlayabilmektedir.
Bu nedenle eşit, seküler vatandaşlık temelli, "kimlik siyaseti"nin zayıfladığı "siyasal toplum"lar yaratmaya çalışırken, mensupları tarafından aidiyetine büyük önem verilen mezheplere kendilerini ifade, geliştirme ve farklılıklarına sahip çıkma imkânları tanınmalıdır.
Aksi davranışların toplumu söz konusu hedeflere taşıma yerine çatışmaya zemin hazırlayabileceği ve "aşırı eğilimleri" temsilci durumuna sokabileceği gözden uzak tutulmamalıdır. Irak, Suriye, Bahreyn ve Yemen'deki gelişmeler bu gerçekliği acı örneklerle ortaya koymaktadır.
Bu örnekler tüm Ortadoğu için laboratuvar hizmeti sunmaktadır. Dolayısıyla bu gelişmelerden seküler vatandaşlık temelli "siyasal toplum" yaratma konusunda ciddî mesafeler katetmiş olan Türkiye'nin de çıkaracağı önemli sonuçlar olmalıdır. Alınmış olan yol nedeniyle Türkiye'nin "zaten parçası olmadığı" Ortadoğu'da meydana gelen olaylardan alacağı ders bulunmadığını düşünmek yanıltıcı olabilir. Bu tür saplantılardan uzak durabilenlerin çıkarabilecekleri ders ise şüphesiz hayatî ehemmiyeti haizdir.
.
Siyasal şiddet neden bitmiyor?
13.4.2015 - Bu Yazı 530 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye’de siyasal şiddetin varlığını sürdürmesinin temel nedenlerinden birisi onun “kimlik” temelli siyaset yapımının etkili bir aracı olarak görülmesidir
Türkiye, "şiddet"in siyasetin önemli araçlarından birisi olarak kullanıldığı toplumlardan birisidir. Siyasal kültürün ayrılmaz bir parçası haline gelen "şiddet"e başvuran gruplar değişik idealleri savunmakta ve bu aracı kullanmalarını farklı düşünsel temeller üzerinden meşrulaştırmaktadır. Ancak "siyasal şiddet" kullanımında belirleyici olan bu "idealler" ve "düşünsel çerçeve" değil onun "kimin adına" gerçekleştirildiği olmaktadır.
Burada önemli olan sadece "şiddet"i kullananlar değil, toplumun büyük bir bölümünün "kendi kimliğinin sözcüsü olduğunu" düşündüğü akımlar adına uygulanan "şiddet"in meşru olduğunu ya da en azından "değişik nedenlerin onu zorunlu kıldığını" düşünmesidir. Devletin aşırı güç kullanımı ve şiddet uygulaması ise şüphesiz durumu daha da karmaşık hale getirmektedir.
Bu açıdan bakıldığında tarihî kökleri oldukça derinlere giden "siyasal şiddet" geleneğimiz sosyolojik "anomie" tahlilleri veya "anarşik eğilimler" ile açıklanabilmesi kolay olmayan bir toplumsal olgudur. Bu nedenle süregelen "siyasal şiddet"in farklı bir açıdan değerlendirilmesi anlamlı olacaktır.
Siyasal şiddet geleneğimiz
Toplumumuzun yakın tarihi değişik etnik ve dinî grupların "şiddet"i temel siyaset aracı olarak kullandığını ortaya koymaktadır. II. Abdülhamid döneminin ikinci yarısından itibaren değişik etnik ve dinî gruplar adına "siyaset" yapan örgütlenmeler gerektiğinde "şiddet" üreten alt yapılanmalara sahip olmuşlardır. Daşnaktsutyun ve Hınçak partileri fedaî teşkilâtlarını, Makedonya'da ise başta VMORO olmak üzere etnik ve dinî grupların siyasal örgütlenmeleri "çete"lerini devreye sokarak şiddeti temel siyaset aracı olarak kullanmışlardır. Daha sonra siyasete ağırlığını koyacak olan Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti de temelde bu örgütlerden etkilenen, fedaî teşkilâtı ile şiddeti araçsallaştıran, para-militer bir örgüt olmuştur. 1908'de yeniden anayasal rejime geçiş sonrasında bu örgütlerin yasal partilere dönüşmesi, siyasetin "kimlik" temelinde yapılması ve "şiddet"in bunun temel araçlarından birisi olması konusunda önemli değişiklikler yaratmamıştır.
Bu gelişmenin aynı dönemde Batı dünyasında anarşizm ve nihilizm temelli siyasal şiddet ve terörün yükselmesinden farklı olduğu unutulmamalıdır. 1894 yılında Fransız Cumhurbaşkanı Marie François Sadi Carnot'nun öldürülmesiyle başlayarak, İspanya Başbakanı Antonio Canovas del Castillo, Avusturya- Macaristan İmparatoriçesi Elisabeth, İtalya Kralı I. Umberto ve ABD Başkanı William McKinley'in katledilmelerine uzanan saldırılar farklı bir "siyasal şiddet"in ürünleri olmuştur. Benzer şekilde Nobel tarafından 1875 yılında icat olunan dinamiti kullanarak etkinliklerini artıran anarşist ve nihilist hareketler, bunun yanı sıra yüzlerce dergi yayınlamışlar ve "Toplumsal Mesele"nin halli konusunda Carlo Cafiero, Pyotr Kropotkin, Errico Malatesta, Johann Most ve Elisee Reclus benzeri düşünürler tarafından dile getirilen kapsamlı düşünsel çerçeveler geliştirmişlerdir.
Buna karşılık siyasal şiddete başvuran Osmanlı örgütleri, bunu anarşist eğilimler ya da "Toplumsal Mesele" çözümleri amacıyla değil değişik etnik ve dinî kimliklerin "gaspedildiğini iddia ettikleri" haklarını alma adına yapmışlardır. Bunların bir kısmının "şiddet"e sosyalist tezler üzerinden meşruiyet kazandırmaya çalıştığı doğrudur. Örneğin kapsamlı bir gerilla örgütlenmesine sahip olan Daşnaktsutyun 1907'de II. Enternasyonal'e üye olmuş, VMORO ise şiddetin Makedonya'da yaratılacak sosyalist düzene geçişin aracı olduğunu savunmuştur. Buna karşılık "sosyalist" cilâ kazındığında ortaya milliyetçi vurguları güçlü, kimlik temelli "siyasal şiddet" çıkmaktadır.
Dolayısıyla toplumumuzda "siyasal şiddet," geleneksel olarak, Ted Robert Gurr'un da işaret ettiği gibi, hakları olduğunu varsaydıkları kaynaklara ulaşmalarının engellendiğini düşünen toplumsal grupların başvurduğu aslî araç olmuştur. Anarşist düşünce ve nihilizme ilginin fazlasıyla sınırlı olduğu toplumumuzun yakın geçmişi değişik etnik ve dinî grupların şiddeti, "hakları"nı alma yolunda, siyasal mücadelelerinin aracı olarak kullanmalarına şahitlik etmiştir.
Şiddet kimin adına yapılıyor?
Cumhuriyet sonrasında bu alanda kapsamlı değişiklikler gerçekleştiğini söyleyebilmek zordur. Siyasal hayatımız, bilhassa çok partili rejime geçiş sonrasında "şiddet"in temel bir siyaset aracı olması özelliğini sürdürmüştür. Türkiye'de "sağ," "sol," "liberal," "sosyalist," "muhafazakâr," "ilerici" benzeri kavramsallaştırmaların yaygın kullanımına karşılık siyaset güçlü "kimlik" vurguları çerçevesinde icra edilmiştir. Etnik ve dinî kimlikler temelinde gerçekleştirilen siyasetin temel araçlarından birisi ise "şiddet" olmuştur. İlginç olan demokratikleşmenin farklı kavramsallaştırmalar altında yapılan "kimlik siyaseti"ni daha alenî kılması ve bu amaçla "şiddet" kullanımının da ivme kazanarak "olağanlaşması"dır.
Etnik ve dinî kimlikler etrafında derin bölünmeler yaşayan toplumda "şiddet" kendisine yöneltilen "şiddetli" eleştirilere karşılık, bir "talep iletme" ve "verilmeyen hakları alma" aracı olarak kullanılmaktadır. Soyut bir kavram olarak herkes tarafından eleştirilen "şiddet" buna karşılık somut bir "siyaset aracı" olarak görülmektedir. Bu çerçevede Charles Tilly'nin de vurguladığı gibi "kolektif şiddet," son tahlilde, "hükûmet etme" ile ilişkilendirilmektedir. Türkiye'deki derin kimlik mücadelesi nedeniyle iktidar "devlet adına" yasal yahut ölçüsüz şiddet kullandığında da muhalif "kimlikler" bunun "bir kimlik adına" ve kendilerine karşı yapıldığını varsaymaktadırlar.
Türkiye'de siyasal şiddetin aslî nedenlerinin "anomie" ya da "toplumsal düzene tepki" olmaması, onun geriletilmesini fazlasıyla güçleştirmektedir. Nitekim böylesi nedenlerden kaynaklanan siyasal şiddet dünyada büyük ölçüde kontrol altına alınırken, toplumumuzda farklı kaynaklardan beslenerek yapısal karakter kazanan "siyasal şiddet" varlığını ve değişik kesimler nezdindeki "meşruiyetini" sürdürmektedir. Farklı kimlikler, kendi adlarına yapılan şiddeti desteklemekte ya da en azından "alelâde şiddetten farklılaştırarak" ona meşruiyet kazandırmaya çalışmaktadırlar.
Bu nedenle Türkiye'de kimliklerarası çatışmaların önlenmesi, farklı kimliklere özgürce yaşama ve kendilerini geliştirme imkânları sağlanarak "kimlik siyaseti" yoğunluğunun düşürülmesi, beraberinde getireceği diğer faydaların yanı sıra, "şiddet"in temel bir siyasal araç olarak kullanımını da azaltacaktır. Bu gerçekleşmedikçe değişik kimliklerin mensupları değişik sloganlarla ambalaj edilse de kendi adlarına gerçekleştirilen "siyasal şiddet"i meşrulaştırmayı sürdürecekler, onun gelişmiş toplumlardaki düzeye geriletilmesi ise mümkün olamayacaktır.
.
Yukarıda demokrasi aşağıda çoğulculuğun reddi
19.4.2015 - Bu Yazı 374 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye oldukça uzun sayılabilecek bir süreç sonucunda "demokrasi"yi tartışılmaz rejim olarak benimsemiş buna karşılık onu "genel seçim" merkezli bir "irade" olarak kavramsallaştırmıştır.
Bunun siyasal iktidarın "özgür genel seçim" ile belirlenmesi alanında karşılaşılan büyük dirençten kaynaklandığını belirtmek yanlış olmaz. Meclis-i Meb'usan'ın 1877'de pâyitahtta sınırlı seçim, taşrada bürokratik tayinler ile oluşturulması, 1908'de yapılan ilk özgür seçimi "sopalı" ve merkez- i umumî denetiminde icra edilenlerin izlemesi, Erken Cumhuriyet döneminde bireylerin ayak basmadıkları illeri temsilen meb'us yapılması, 1946'da "açık oy, gizli tasnif" dayatmasının gerçekleşmesi, 1960 sonrasında ise iktidar olanı muktedir kılmayan vesayet sisteminin egemenliği "millî irade" olarak kavramsallaştırılan belirleme sürecinin "demokrasi" ile eşanlamlı olarak kullanımı ve fetişleştirilmesine yol açmıştır.
Yöneticileri özgür seçimlerle belirlenen siyasetin temel karar alıcı olması alanında verilen mücadelenin uzunluğu ve "siyaset yapımının halka bırakılmayacağını" savunan seçkinci yaklaşımın inatçı direnişinin doğurduğu en önemli sonuçlardan birisi de "demokrasi"nin "genel seçim"e indirgenmesidir. Burada karşılaştığımız sorun, demokrasi için vazgeçilmesi mümkün olmayan "gerek şart"ın "yeter şart" olduğunu düşünülmesidir. Bu ise Türkiye'nin, demokrasi kuramcılarının "oyokrasi" olarak kavramsallaştırdıkları bir anlayışı, "ideal" ve temel hedef haline getirmesine neden olmaktadır.
Tepede biten demokrasi
Demokrasinin bu şekilde kavramsallaştırılması sadece "kazanan hepsini alır" türünden bir siyaset anlayışının benimsenmesine yol açmakla kalmayarak "siyasal iktidar" dışındaki alanlarda katılımın asgarî seviyede gerçekleşmesini de olağanlaştırmaktadır. İlginç olan katılımın fazlasıyla düşük tutulmasının siyaseti şekillendiren en önemli kurumlar olan partilerde dahi "demokrasi"nin kalitesini etkilemediğinin düşünülmesidir.
Siyasal partilerin liderlerin mutlak kontrolünde ve Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi'nin 1917'de yapılan 6.Kongresi'nde benimsenen türde bir "merkeziyetçiliği" içselleştiren yapılara dönüşmüş olması "kendi bünyelerinde demokrasiyi işlet(e)meyen" kurumların onu en üst seviyede hayata geçirmeleri benzeri bir çelişkiyi beraberinde getirmektedir.
Bu açıdan bakıldığında Türkiye, katılımın "dikey" olarak gerçekleştiği ve "genel seçim" ile sınırlandığı, "en tepede" demokrasi onun altında ise çoğulcu olmayan uygulamaların geçerli olduğu bir sistem yaratmış durumdadır.
Bu sistemin geçerliliği sadece siyasetle sınırlı kalmayarak her türlü toplumsal örgütlenmede karşımıza çıkmakta ve siyasal partilerden yüksek öğrenim kurumlarına, spor kulüplerinden farklı amaçlarla kurulmuş derneklere ulaşan bir yelpazede sürekli biçimde yeniden üretilmektedir.
Parti liderleri, üniversite yöneticileri (onlar için en üst düzeyde seçim dahi sınırlandırılmaktadır), spor kulübü başkanları, dernek idarecileri seçildikten sonra katılımı fazlasıyla sınırlandırarak, onu genellikle "danışma" düzeyinde tutan, gerektiğinde ise tamamen rafa kaldıran, önderlik vurguları güçlü bir uygulamanın araçları durumuna gelmektedirler.
Diğer bir ifadeyle Max Weber'in yirminci yüzyılda güçleneceği kehânetinde bulunduğu "liderlik demokrasisi" Türkiye'de her toplumsal organizmada varolmaktadır. En tepede demokratik mekanizmalar ile seçilen yöneticiler kurumların temel kararlarını şekillendirirken, daha aşağı katmanlarda çoğulcu olmayan, katılımın kâğıt üzerinde kaldığı bir yapılanma varolmakta ve demokrasinin "yukarıdan aşağıya" gerçekleşeceği varsayılmaktadır.
Bunun doğal sonucu olarak da "aşağıdan yukarıya" iletişim ve "yatay" katılım kanalları ortadan kalkmakta, tüm toplumsal yapılar görünüşte "demokratik" uygulamada ise "otokratik" yönetimin geçerli olduğu yapılar karakterini kazanmaktadır.
"Danışan" liderler
Dolayısıyla Türkiye'nin demokrasi kalitesi sıralamalarında geri sıralarda bulunmasının, "liberal olmayan"lar sınıflamasına sokulmasının önemli bir nedeni de "demokrasi"nin kavramsallaştırılma biçimidir.
Sadece özgür genel seçim yaparak ve siyaseti egemen kılarak "demokrasi" olunabileceğini savunan bu yaklaşım, örgütlenme ve karar alma mekanizmaları açısından "Leninist" partiler, her konuda son sözü söyleyen liderler, üniversite kampüslerinde tanrının gölgesi imişcesine dolaşan rektörler, spor kulüplerini kendilerine kalıtım yoluyla intikal etmiş işletmeler gibi yöneten başkanlar yaratarak katılımı yok derecesine indirmektedir.
Sorun parti liderleri, üniversite yöneticileri ya da spor kulübü başkanlarının kişisel eğilimlerinden kaynaklanmamakta ve yapısal karakter arzetmektedir. Bu açıdan değerlendirildiğinde Türkiye'nin "demokrasi"nin kavramsallaştırılması ve hayata geçirilmesi alanında büyük bir değişim yaşaması gerektiği ortadadır.
Uzun ve ağır yol alan demokratikleşme serüvenimiz bunun gerçekleştirilmesinin kâğıt üzerinde basit gerçekte ise fazlasıyla zor olduğunu ortaya koymaktadır. Sorunun sadece yasal değişikliklerle (söylenilmeye çalışılan başta özgürlükçü bir anayasa olmak üzere yasal düzenlemelerin gerekli olmadığı değildir) çözülmesi mümkün değildir. Bunların yanı sıra çok daha kapsamlı değişimlerin hayata geçirilmesi de zorunludur.
Çoğulculuk kültürü
Kısa sürede değil uzun vâdede gerçekleşebilecek bu değişim için "demokrasi"nin farklı biçimde, "gerek şart" olan "özgür genel seçim"in ötesinde bir "kültür" olarak kavramsallaştırılması ve benimsenmesi şarttır.
Aile içi demokrasinin son derece zayıf olduğu, kadının karar alma süreçlerine katılımının fazlasıyla sınırlandığı, eğitimin çoğulculuğu teşvik etmemenin yanı sıra onu küçümsediği ve diğer temel sosyalleştirme hedeflerinin gölgesinde bıraktığı, kurumların otoriter yönetimi içselleştirdiği bir toplumda bunun ne denli zor olduğu ortadadır.
Ancak kısa sürede netice alınamayacak olması bu konunun gündemimizin en önemli maddelerinden birisi olmasını engellememelidir. Türkiye'nin entelektüel tartışması sadece en üst seviyede varolacak demokrasinin işleyişi için "hangi sistemin daha uygun olduğu" benzeri konular yerine "çoğulculuk kültürü oluşturulması" üzerine yoğunlaşmak zorundadır.
Bu alanda "Leninist merkeziyetçi yapıları," katılımı araçsallaştıran "mega" hedefleri ve "dava" söylemleriyle "en yukarıda demokrasi, onun altında emirle yönetim" sisteminin yerleşmesinde önemli bir rol oynayan siyasal partilerin "demokratikleşmesinden" eğitim sisteminin çoğulculuğu ön plana çıkarmasına ulaşan bir yelpazede kapsamlı dönüşümlerin gerçekleşmesi gerekmektedir.
Demokrasiyi "genel seçim"e indirgemeyen, çoğulculuğu her alanda yaşamaya çalışan bir toplum ancak uzun soluklu bir değişim ve "çoğulculuk kültürü"nün kökleşmesi neticesinde şekillenebilecektir. Gündemimizdeki kısır çekişmeler bu kültürün gelişiminin hayatî önceliklerimizden birisi olduğunu unutturmamalıdır.
.
Adı” tarihçi koymayacaktır
27.4.2015 - Bu Yazı 1602 Kez Okundu.
Yorum : 1 - Onay Bekleyenler : 0
“1915’te ne olduğu” konusunda “işi tarihçilere bırakmadan” bir “kanaat” oluşturmak ve buna dayalı somut siyasetler geliştirme zamanı gelmiştir
Coğrafyamızda 1908 ilâ 1918 arasında büyük değişimler yaratan olayların yaşanmış olması, bunların yüzüncü yıldönümleri çerçevesinde daha yoğun biçimde tartışılması ve değerlendirilmesine yol açmaktadır.
Bu olayların en önemlilerinden birisi olan "Vakt-i Seferde İcraat-ı Hükûmete Karşı Gelenler İçün Cihet-i Askeriyece İttihaz Olunacak Tedâbir Hakkında Kanun-i Muvakkat" öncesi ve sonrasında meydana gelen gelişmeler için de benzer bir durum söz konusudur.
Söz konusu geçici kanunun uygulanması sırasında yirminci asrın önemli insanlık trajedilerinden birisi yaşanmış, sayısı yüz binlere ulaşan sivil vatandaşımız hayatını kaybetmiş, bir bölgenin en eski sakinleri olan bir toplum söz konusu coğrafyadan çıkarılmış ve kültürel varlığı ile mirâsı tamiri imkânsız zararlar görmüştür.
Doğal olarak bu gelişmenin oluştuğu bağlam içinde "yeniden inşa edilmesi" gerekmektedir. Ancak, bu yapılırken sadece söz konusu "bağlam" objektiflikten uzak biçimde değerlendirilmemiş, konu bir "ad koyma" mücadelesine indirgenmiştir.
Uzun süredir bu gelişmenin "nasıl adlandırılabileceği" konusuna kilitlenmiş olan bu tartışma olayın yüzüncü yıldönümünün yaklaşması nedeniyle kazandığı yoğunluğa karşılık aynı eksende sürdürülmüştür. Burada ilginç olan, bu yaklaşımın konuya ilişkin tarihçiliğe de sirayet etmiş olmasıdır.
Konu üzerine, bilhassa son yıllarda gerçekleştirilen tarih yazımı a priori kanaatlerden yola çıkarak "Soykırımdır" ya da "Soykırım değildir" şeklindeki iki hükümden birisine ulaşmayı hedeflemiştir. Sorun bu yargılara "ulaşılması" değil bunlara "ulaşmak üzere yola çıkılması"dır. Tarihçiler de "kavramsallaştırma" yapabilirler, "ad koyabilirler;" ama yaptıkları faaliyetin temel amacı bu olmayıp "yeniden inşa" üzerinden tarihselleştirmedir.
Bu çerçeveden bakıldığında konu üzerine geliştirilen tarihçilik, büyük çapta, siyasetin yapması gereken bir işlevi üstlenmekle kalmamakta, geçmişi yeniden inşa etme yerine bir yargılama faaliyetine dönüşmekte ve bir "ad koyma" tartışmasına kilitlenmektedir.
Tarih mi, tarihler mi?
Tarihçiliğin böylesi bir faaliyete dönüşmesinde şüphesiz toplumumuzda resmî yaklaşımların onu bir tür "gerçeklik arkeolojisi"ne dönüştürmüş olması önemli rol oynamaktadır. Hegelyen bir anlayışla ve H. G. Wells'den esinlenerek kosmosun oluşumundan Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna kadar tarihte "ne olduğu" ve "olanların nasıl kavramsallaştırılacağı" yolunda "tartışılmaz" tezler ortaya koyan resmî tarihçilik geçmişin farklı biçimlerde "yeniden inşa" edilebileceğini şiddetle reddetmiştir. Tarihe pozitif bilim statüsü veren bu yaklaşım tarihçiyi de "kimyager" benzeri bir kişi olarak kavramsallaştırmıştır. Beklenen tarihin kimya gibi kesin kararlar vermesi, tarihçinin ise belgelere bakarak "laboratuvarda deney yapan kimyager gibi" bunu sağlamasıdır. İşin ilginci resmî tarih söylemlerini şiddetle eleştirenlerin de "tarih değil tarihler" olabileceği yaklaşımına mesafeli yaklaşarak geçmişin "tekil, tartışılmaz" biçimde yeniden inşa edilmesinin mümkün olduğunu düşünmeleridir.
Buna karşılık "tarih değil tarihler" olabileceğinin kabûlü tarihten "yargı" beklemedeki yanlışlığın da görüldüğü anlamına gelir. Bunun yanı sıra tarihte ne olduğunun değişik dönemlerde egemen olan Zeitgeist nedeniyle farklı biçimde yorumlanabileceği de unutulmamalıdır. Örneğin Fransız İhtilâli 1889 ve 1989 tarihlerinde farklı biçimde yorumlanmış ve kavramsallaştırılmıştır; 2089'da daha değişik biçimde değerlendirileceği şüphesizdir.
"İş" ve "tarihçiler"
Bu çerçeveden ele alındığında uzun süre Türkiye'nin resmî tezi olan "1915'de ne olduğuna tarihçilerin karar vermesi" yaklaşımı ile fazla bir yol alınamaması şaşırtıcı değildir. Çünkü "işin tarihçilere bırakılması" mümkün olmadığı gibi, sorunun çözümü de yeni arşivlerin açılması ile gerçekleşmeyecektir.
Yapılacak tarih çalışmaları, araştırmaya açılacak yeni arşiv belgeleri doğal olarak konunun daha kapsamlı biçimde ele alınabilmesini kolaylaştıracaktır. Ancak "1915'te ne olduğu" konusunda kanaat oluşturabilmek için yeterli belge ve diğer tarihî malzeme mevcuttur. Yapılması gereken siyasetin "bilimsel" bir "tarihî yargı" beklemek yerine oluşturacağı kanaate uygun siyasal yaklaşımlar geliştirmesidir. Bunu da ancak siyaset yapabilecektir.
23 Nisan 2014 günü dönemin başbakanı tarafından yayınlanan taziye mesajı ve bu yılın ocak ayında Başbakan Ahmet Davutoğlu'nun, Hrant Dink'in ölümünün sekizinci yıldönümü dolayısıyla yaptığı açıklama, siyasetin konuya o döneme kadar benimsenen resmî tezden farklı yaklaşma arzusunu ortaya koymuştur. Türkiye'nin "geçmişten mirâs basmakalıp söylemleri, genellemeleri geride bıraktığı"na işaret eden yeni yaklaşım konuya bakış açısından büyük bir değişimi yansıtmıştır.
Eski söyleme dönüş riski
Dolayısıyla yapılması gereken, siyasetin "işi tarihçilere bırakmayarak" bu yeni yaklaşımı somutlaştırması ve kaba hatlarını ortaya koyduğu "kanaat"in içini doldurmasıdır. Siyasetimiz bu alanda ağır kalırken, konu üzerine geçtiğimiz günlerde Papa Francis tarafından yapılan değerlendirme ve Avrupa Parlamentosu tarafından 15 Nisan'da kabûl edilen karara gösterilen tepkiler eski söyleme dönüş riskini ortaya çıkartmıştır.
Gösterilen tepkilerin eski söylemin bağlamdan çıkartma ve olağanlaştırma yaklaşımlarını tekrar etmesi ve "tarihçilere bırakma" tezine dört elle sarılması, bir yıl içinde alınmış olan küçümsenmeyecek mesafenin heba edilmesi tehlikesini ortaya koymaktadır.
Siyaset, haklı olarak, bu meselenin bir "ad koyma"ya indirgenmesine karşı çıkarak daha geniş bir çerçeve oluşturulması arzusunu dile getirebilir. Ama bu karşı çıkışın "ad koymanın tarihçilere bırakılması" temelinde yapılması ya da eski söylemin, olayı kavramsallaştırma biçimimizin "tüm dünya düşmanımız olduğu" için kabûl görmediği tezine dönüş ciddî riskleri de beraberinde getirecektir.
Dolayısıyla siyasetin, soğukkanlılığını koruyarak eski söyleme dönüşten özenle kaçınması, başlattığı girişimi somutlaştırması ve konunun "ad koyma"ya indirgenmesine karşı çıkmakla birlikte onun hakkında kavramsallaştırmalar yapması gerekmektedir.
Bu yapılırken farklı "tarihler"den yararlanılması, değişik yaklaşımların gözönüne alınması doğal olduğu kadar yararlıdır. Ancak siyasetin "işi daha fazla tarihçilere" bırakmadan somut bir yaklaşım geliştirmesinin zamanı gelmiştir. Daha çarpıcı olmak istenirse bu zamanın hızla "geçmekte" olduğu ve bu gecikmenin maliyetinin oldukça kabarık olacağı da söylenebilir
.
Birinci Dünya Savaşı'nın temel nedeni
4.5.2015 - Bu Yazı 927 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Modernlik sonrası toplumları "geçmiş" ile "güncel" arasındaki ilişkiyi devamlılık ve belirleyicilik temelinde inşa etmişlerdir.
Reinhardt Kosseleck'in "tarihsel zaman" kavramsallaştırması ile vurguladığı gibi modernliğin ürettiği ve söz konusu ilişkiyi sağlayan "tarih," bir "gerçeklik deposu" olmayıp bir "söylem"dir.
Toplumumuzda "geçmiş" ile "güncel" arasındaki köprüyü kuran "söylem" işlevi gören "tarih"in en önemli hususiyetlerinden birisi de ezelî bir "mağduriyet"i tesis etmeye çalışmasıdır.
Bu söylemin öznesi ise sürekli biçimde "haksızlıklara uğrayan," "aleyhine komplolar kurulan" ve "parçalanmak isteyen" bir yapı olmaktadır. Bu söylem kendi merkezli bir anlatım geliştirerek söz konusu "komplo" ve "parçalama" girişimlerini dünya tarihinin de değişmeyen gündemi olarak kavramsallaştırmaktadır.
Farklı zaman dilimlerine geri taşınarak oradan günümüze ulaşan bir çizgiyi üreten bu "söylem/tarih," genellikle Birinci Dünya Savaşı'nı başlangıç noktası olarak alan "ezelî" bir süreci inşa etmektedir.
Bu yaklaşıma göre Birinci Dünya Savaşı'nın temel nedeni ve amacı "Osmanlı Devleti'nin parçalanma ve paylaşılması" olmuş, bunu gerçekleştirmeye fazlasıyla yaklaşan "düşmanlar" son anda başarısızlığa uğramış- lar, buna karşılık emellerinden vazgeçmemişlerdir.
Günümüzde varolan sorunlarımızın temel kaynaklarından birisi de bu kendini sürekli biçimde yeniden üreten ve sonu gelmeyen süreçtir.
Birinci Dünya Savaşı ve bu büyük çatışma sırasında gerçekleşen olayların yüzüncü yıldönümleri nedeniyle sıklıkla gündeme getirilen bu yaklaşım bir tarih metodolojisi sorunu olmanın oldukça ötesine geçerek derin toplumsal etkiler yaratmaktadır.
Temmuz krizi bağlamı
Dünyadaki yerimiz ve ilişkilerimizi özgün ve sonu gelmeyen bir "mağduriyet" sarmalı üzerinden açıklayan bu yaklaşıma karşılık 1914 Temmuz Krizi sırasındaki koşulların değerlendirilmesi yaratılan kurgunun yaşanan gerçeklikle bağdaşmadığını ortaya koymaktadır.
Diğer bir ifadeyle, "Osmanlı paylaşımı" iki büyük Avrupa ittifakı arasında başlayan çatışmanın temel nedenlerinden birisi değildir. Bu değişik güçlerin Osmanlı devleti üzerinde emelleri bulunmadığı anlamına gelmez.
Benzer şekilde 1915 "İstanbul Anlaşması" ile başlayarak 1916 Sykes-Picot-Sazonov uzlaşması ile süren ve harp içinde en önemlisi Bolşevik İhtilâli olan gelişmeler çerçevesinde düzeltilen ve savaş sonrasında önemli değişikliklere uğrayan "paylaşım planları" da "çatışmanın temel amacının Osmanlı'nın sona erdirilmesi ve topraklarının dağıtımı" olduğunu kanıtlamaz.
Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için Temmuz Krizi sırasında Osmanlı Devleti'nin konumunun değerlendirilmesi gereklidir. 1914 yılının Saraybosna suikastına kadar geçen dönemi Osmanlı Devleti'nin sorunlarını çözme konusunda uluslararası arenada attığı önemli adımlara sahne olmuştur.
Balkan Savaşları sonrasında "Doğu Meselesi" en azından "ahlâkî bir sorun" olarak sona ermiştir. Ermeniler dışında kalan Hıristiyan Osmanlı anâsırı için girişimlerde bulunulması artık Avrupa kamuoyunda bir temel gündem maddesi oluşturmuyordu.
1914 yılı Şubat ayında Rus baskısı altında Doğu ve Güneydoğu Anadolu'yu içine alan geniş bir alanda uygulanacak bir reform projesini kabûl eden Osmanlı yönetimi, adı böyle konulmamakla birlikte fiilen Ermeni ıslahâtını başlatmış ve oluşturulacak iki geniş bölgeye Avrupalı valilerin atanmasına rıza göstermişti.
Temmuz Krizi başladığında bu süreç hızlı biçimde ilerlemekte idi.
Benzer şekilde Osmanlı Devleti'nin en önemli sorunu olma niteliği taşıyan Arabistan Yarımadası'ndaki ihtilâflı bölgeler de İngiltere ile varılan 1914 Anglo-Turkish Convention çerçevesinde halledilmişti.
Haziran ayında sultan tarafından onaylanan bu anlaşma, yarımadada Britanya himayesine girmiş olan Kuveyt, Katar benzeri stratejik bölgelerin ve bir "İngiliz nüfûz sahasının" tanınmasına karşılık Necd başta olmak üzere fiilen Osmanlı kontrolünde olmayan alanların İstanbul'dan yönetilmesinin kabûlünü sağlıyordu.
Bu anlaşma yarımadanın paylaşımının yanı sıra gümrük tarifelerinden Dicle ve Fırat üzerinde ulaşımın nasıl yapılacağına ulaşan bir alanda Osmanlı Devleti ile Britanya arasındaki sorunları sona erdiriyordu.
Osmanlı Devleti bu uluslararası hamlelere ek olarak milliyetçi programlar izleyerek merkezle yükselme eğilimi gösteren çatışmalar içine girmiş olan değişik etnik grup örgütlenmeleri ile de uzlaşma girişimleri başlatmıştı.
Örneğin 1913 yılında Paris'te Arap Kongresi'ni toplayan muhalifler ile başlatılan çözüm süreci Temmuz Krizi öncesinde önemli ilerlemeler kaydetmişti.
Neden parçalayacaklardı?
Dolayısıyla Doğu Meselesi'nin sona erdiği bir ortamda, Hıristiyan unsurların büyük bölümü ile Avusturya-Macaristan ve İtalya tarafından desteklenen Arnavutların imparato rluktan ayrıldığı, Ermeni ıslahât programını uygulamaya koymuş, Britanya ile bölgesel sorunlarını çözmüş ve etnik milliyetçilikler ile uzlaşma süreçleri başlatmış bir Osmanlı devletinin parçalanarak "sona erdirilmesi" 1914 Temmuz Krizi öncesinde kimsenin arzulamadığı bir gelişme idi.
Bu, Rusya'nın Boğazlar üzerinde beslediği emeller benzeri stratejik tehditlerin bütünüyle ortadan kalkmış olduğu anlamına gelmez.
Britanya'nın 1907 sonrasında bu emellere eskisi kadar muhalefet etmediği de doğrudur. Ama 1915 yılının zor koşullarında bile Churchill'in Boğazlar bölgesinin Rusya'ya terkine ne kadar direndiği göz önüne alınırsa bunun kolaylıkla gerçekleşmeyeceği açıktı. Ayrıca Boğazlar üzerine mevcut Rus arzularının bir şekilde tatmin edilmesi de Osmanlı Devleti'nin tamamen dağıtılmasını zorunlu kılmıyordu.
"Dünya düşmanımız" mıdır?
Osmanlı Devleti temel amacı "onun paylaşımı" olmayan bir savaşa kendi tercihi neticesinde dahil olmuştur. Doğal olarak Osmanlı katılımı savaşın en önemli paylaşım alanını ortaya çıkartmış ve bunun nasıl yapılacağı üzerine 1915 ilâ 1920 yılları arasında değişik senaryolar kaleme alınmıştır. Ancak bu planları tetikleyenin "ezelî paylaşım düşüncesi" değil, Osmanlı Devleti'nin "savaşa girmesi" olduğu unutulmamalıdır.
Harp süresinde Osmanlı yöneticileri de benzer genişleme planları yapmışlardır.
Tarihin bir "söylem" olduğunu göz önüne aldığımızda geliştirdiğimiz "egemen söylem"in mağduriyet temelli ve kuşatılmışlık vurguları güçlü bir anlatı olduğu ortadadır.
Dolayısıyla dünyaya bakışımızı fazlasıyla olumsuz biçimde etkileyebilen bu "söylem"i tarihsel bağlamları gerçeğe daha uygun biçimde yorumlayarak değiştirmek zannedilenin ötesinde bir önemi haizdir..
Kendisini parçalamak fikrinden asla vazgeçmeyen düşmanlarla boğuşan bir yapının sonu gelmeyen mağduriyetlerini dile getiren egemen tarih söylemimiz en önemli sorunlarımızdan birisidir
Başka bir "sol" mümkün mü?
10.5.2015 - Bu Yazı 384 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Ana akım siyasetimizde "sol"un mevcut olmamasının yarattığı sorunlar entelektüel gündemimizin süregelen tartışma konularından birisidir. Son günlerde yeniden ivme kazanan bu tartışmanın yanı sıra toplumumuzdaki İslâmî siyasal hareketlerin "sol düşünce ile ilgilenmemesi"nin nedenleri üzerine de değişik görüşler ileri sürülmektedir.
Birinci tartışmanın merkezinde Kemalizm, kimlik siyaseti ve antiemperyalist milliyetçilik karması "sentez"in "sol" olarak kavramsallaştırılmasının yarattığı entellektüel sığlık ve siyasal tıkanmışlık bulunmaktadır. Dolayısıyla bu "sentez"in yerini "gerçek anlamda sol" bir entelektüel/siyasal hareketin almasının siyasetteki tıkanmanın önünü açacağı varsayılmaktadır. Bunun tersini savunarak "sol"un dünyada yaşamını tamamladığı, Türkiye'de herhangi bir biçimde yeniden güç kazanmasının mümkün olmadığını iddia edenlerin sayısı da az değildir.
İkinci tartışma ise "sol"un Türkiye'de "din" ile çatışan bir ideoloji şeklinde gelişmesinin, İslâmcı hareketlerin "sağ" siyasal eylemciliğe dönüşmesine neden olduğu tezinden hareketle, bu alanda yaşanacak bir değişimin de "sol"a farklı bir entelektüel ivme kazandırabileceği tezi üzerine yoğunlaşmaktadır. Burada da "İslâmî" bir "sol" yaratılmasının "imkânsızlığı"nı ileri sürerek bu yaklaşıma ciddî itirazlar yöneltilmektedir.
Düşünce "sol"unun evrimi
Sami Paşazâde Sezaî Bey, Şûra-yı Ümmet dergisindeki bir yazısında Fransa'da "varidât üzerine vergi tarhı ve amelenin tekaüdlüğü" meseleleri üzerindeki tartışmanın yoğunluğuna dikkat çekerek, "sosyalist" programın hayata geçirilmesi olarak yorumlanan bu siyasetlerin Osmanlı toplumunda fazla ilgi uyandırmayacağı yorumunu yapmıştı. Buna karşılık Sezaî Bey bu tür konular bizim "millet meclisi"ne gelse (söz konusu yazısı 1908 yılı Nisan ayında, "İnkılâb-ı Kebîr" öncesinde kaleme alınmıştı) hem gelir üzerine konulacak verginin hem de "biçâre amelenin tekaüdlüğünün" kolaylıkla kabûl edileceğini iddia etmişti.
İlginç olan toplumda güçlü "sol" siyasal örgütlenme ve entelektüel tartışma olmamasına karşılık "sol" siyasetlerin bunların varolduğu Fransa'dan daha kolay biçimde kabûl görebileceğinin düşünülmesiydi. Gerçekten de sanayileşmesi fazlasıyla güdük kalmış Osmanlı toplumunda, Selânik benzeri merkezlerdeki örgütlenme ve tartışmalara karşın on dokuzuncu yüzyıl "sol" siyasal pratiğinin dayandırılacağı toplumsal zemin mevcut değildi.
Bu zeminin o dönemdeki Rusya'da da sanayileşme konusunda ileri gitmiş Avrupa toplumları kadar oturmuş olmadığı doğrudur. Ancak Rusya'nın, Avrupa coğrafyasındaki şehirlerinde oluşan "işçi sınıfı"nın bu alandaki açığı on dokuzuncu yüzyılda ortaya konan olağanüstü yoğunluktaki entelektüel tartışma ile kapatılabilecek seviyedeydi. Osmanlı toplumunda ise bunların her ikisi de mevcut değildi. Cenevre'de bir kütüphanede karşılaştığı Lenin ile fikir alışverişinde bulunan Sezaî Bey, bu nedenle, onun ihtilâlci tezlerinin Osmanlı örneğinde uygulanamayacağını düşünmüştü.
Dolayısıyla Osmanlı toplumunda "sol," toplumsal tabana dayanmayan bir düşünce hareketi olarak gelişti. "Sol"un bu karakteri Selânik başta olmak üzere sanayileşmenin nispeten ileri düzeyde olduğu Avrupa merkezlerinin Balkan Harbi sonunda kaybı sonrasında daha da güçlendi.
İlginç olarak, siyasal örgütler düşünce boyutunda "sol" ile bağlantı kurabiliyor, "sol" siyasetler uygulayabiliyor; ancak "sınıfsal" boyut taşıyan "sol" eylemciliği reddediyorlardı. Örneğin, Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti "antiemperyalizm" üzerinden kendisini "sol" bir örgütlenme olarak kavramsallaştırıyor, Enver Paşa ile Dr. Bahaeddin Şakir Bey, 1920 Bakü Doğu Halkları Kongresi'ne "sol" liderler olarak katkıda bulunabiliyorlardı. Buna karşılık Cemiyet, "Tatil-i Eşgâl Kanunu" ile grevleri engellemekte sakınca görmemiş, sosyalist hareketlere karşı sert önlemler almıştı. İstiklâl Harbi sırasında Mirsaid Sultan-Galiev'inkini andıran bir "İslâmî sosyalizm" söylemi kullanan Mustafa Kemal Paşa da kendisini anti-emperyalizm üzerinden siyaset yelpazesinin solunda konuşlandırır ve "Türkiye'de hususî bir sosyalizm" uygulanmasının gerekliliğini vurgularken, "işçi sınıfı" temelli bir "sol"u tehdit olarak görüyor, "komünizm" gerekirse onu da kendilerinin yapacağını savunuyordu.
Benzer şekilde, "sosyalist" harekete katılmış Osmanlı/ Türk entelektüelleri 1930'lu yıllarda "sınıf temelli" bir "sol"dan Kadro dergisinin dile getirdiği türde "anti-emperyalizm, Türk Tarih Tezi, Die Tat hareketi ve Hans Zehrer'in fikirleri"nin "sentez"i bir "Kemalist Sol"a yönelmeyi tercih etmişlerdi.
Bu, İkinci Meşrutiyet ve Erken Cumhuriyet dönemlerinde "sınıf temelli," Marksist vurguları kuvvetli "sol" hareketlerin örgütlenmediği anlamına gelmez. Ancak, bu hareketler marjinal olmanın ötesine geçemezken, kendisini düşünce, bilhassa "anti-emperyalizm" üzerinden "sol"da konuşlandıran hareketler geniş siyasal temsile sahip olmuşlardır.
Yeni "sol" neyin yerine?
Dolayısıyla 1960'lardan itibaren dünyada "yeni sol"un doğuşu ve sonrasında Sovyet tipi "sosyalizm"in çöküşü çerçevesinde "sol"un "sınıf" temeli vurgusunu azaltarak toplumun diğer kesimlerine açılan bir entelektüel eylemciliğe dönüşmesi ve güç kazanan feminizm, çevrecilik benzeri hareketler ve dışlanan toplumsal azınlık gruplarıyla köprüler kurması, Türk "sol"u için yeni bir fırsat doğurmuştur.
On dokuzuncu yüzyıl sonu ve yirminci asır başında toplumsal yapısının uyumsuzluğu nedeniyle "sol"u büyük çapta düşünce zemininde üretmiş ve anti-emperyalizm üzerinden milliyetçi vurguları baskın, devletçi ve Kemalist bir kavramsallaştırmaya dönüştürmüş toplumumuzda "sol"un global ölçekte dönüşmekte olduğu "özgürlükçü" akımlar şemsiyesi biçiminde değerlendirilmesinin siyasetteki derin tıkanmaya cevap verebilmesi mümkündür.
Özgürlükçü akımlar şemsiyesi olarak yeniden kavramsallaştırılan "sol"un söz konusu ideolojinin geleneksel ekonomik yaklaşımlarından bütünüyle kopmadan, "çalışan kitlelerin çıkarlarını" gözeterek neo-liberalizme alternatif tezler üretebilmesi de mümkündür. Milliyetçi, Kemalist, kimlik siyaseti temelli ana akım "sol" ile, on dokuzuncu asır gerçekliğinde yaşadığımızı zanneden anakronik marjinal "sol"un yerini böylesi bir "sol"un alması Türkiye siyasetinde bir "devrim" etkisi yaratabilir.
Doğal olarak bunlardan ikincisi oldukça kolay, kemikleşmiş ve sürekli tekrarlayarak toplumun bir bölümünü kendisinin "sol" olduğuna inandırmış ideolojinin tasfiyesini gerektiren birincisi ise fazlasıyla zordur. Ama bu ideolojinin çözülmesinin durdurulması mümkün olmadığı için söz konusu zorluk temelde bir zamana yayılma problemidir.
İslâm ile "sol" düşünce arasındaki ilişki ise bir diğer yazının konusudur.
.
"Sol" ve İslâm: Bağdaştırmayı kim yapacak?
17.5.2015 - Bu Yazı 1369 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Geçen hafta toplumumuzda kendisini anti-emperyalizm üzerinden "sol"da konuşlandıran milliyetçi-
Kemalist ideolojinin yerine "başka bir sol" üretilmesinin ne denli mümkün olabileceği üzerinde durmaya çalıştık.
Entelektüel gündemimiz, bunun yanı sıra İslâmî hareketler ile "sol" arasındaki ilişki, daha doğrusu, "uzaklık" üzerinde de yoğunlaşmaktadır. Bu çerçevede Türkiye'de "sol"un benimsediği güçlü din karşıtı tutumun onu "yabancı" bir ideoloji haline getirdiği, bunun ise İslâmî hareketlerin kendilerini siyasal yelpazenin "sağ"ında konuşlandırmasına yol açtığı ileri sürülmektedir.
Osmanlı son dönemi
Nedenlerinden bağımsız olarak Erken Cumhuriyet ile birlikte "sol" ile "İslâm" arasında hızla karşıtlığa dönüşen bir ilişki şekillendiği, aradaki mesafenin süreç içerisinde daha da açıldığı tespitini yapmak mümkündür. Halbuki İmparatorluğun Hıristiyan unsurlarının milliyetçi-sosyalist hareketlerinin güçlü din karşıtı söylemlerine karşılık, daha geç başlayan Osmanlı Müslüman "sol" yapılanma bundan kaçınmakla kalmamış, ciddî bir bağdaştırma çabasını da ortaya koymuştur.
Örgütlenmiş din kurumlarıyla çatışan Ermeni, Bulgar, Makedon milliyetçi-sosyalist yapılanmalarından farklı olarak 1908 sonrasında ivme kazanan Müslüman sosyalist hareketi İslâmiyet ile saygı temelli bir ilişki kurmakla kalmayarak ulemâdan destek de almıştır. Örneğin, Osmanlı Sosyalist Fırkası lideri Hüseyin Hilmi "âyât-ı kerîme ve ehâdis-i şerîfe"nin sosyalist ilkeleri dile getirdiğini ileri sürerken, Abülaziz Mecdi (Tolun) Efendi gibi İttihad ve Terakki içindeki Hizb-i Cedîd yapılanmasının liderlerinden olan bir âlimİştirak mecmuasındaki yazılarında inanmış Müslüman olmanın "sosyalist"liği zorunlu kıldığını savunmuştur.
Böylesi bir yakınlaşma ve bağdaştırma çabalarına her iki taraftan da itiraz edenler olmuşsa da İslâmî hareket ile "sol" arasında zikrettiğimiz Osmanlı unsurlarının toplumlarında yaşananlara benzer bir çatışma şekillenmemiştir. Burada ilginç olan, Müslüman sosyalist hareketinin Avrupa'daki gelişmeyi geriden izlemesi ve zamanın ruhunu yansıtmamasıdır.
Fransa başta olmak üzere eski kıtada "Hıristiyan sosyalist" örgütlenmeler on sekizinci asrın ilerleyen yıllarına kadar "genel sol" içinde önemli bir yere sahip olurken "sol" daha sonra Alman vülgermateryalizmini ideolojisinin temel dayanaklarından birisi haline getirmişti.
Örneğin, Arnold Ruge, Deutsch-
Französische Jahrbücher'i Karl Marx ile beraber hazırlarken, buna katkıda bulunacak Fransız sosyalistleri bulmakta fazlasıyla zorlanmıştı.
Bunun nedeni Fransız sosyalistlerinin çoğunun Alman vülgermateryalizmine karşı olmalarıydı. Ancak yüzyılın sonlarında bu alanda tersine bir gelişme yaşanmıştır.
Dolayısıyla 1908 sonrasında ivme kazanan Osmanlı Müslüman sosyalizmi, din ile münasebeti açısından dünya genelinden farklılaşan eğilimler taşımıştır. İstiklâl Harbi döneminde Mirsaid Sultan-
Galiev'inki benzeri söylemleri dile getiren liderler de "din" ile "sol" arasında benzer bir ilişki kurmuşlardır.
Cumhuriyet "sol"u
Erken Cumhuriyet ideolojisi tıpkı asır sonu Avrupa "sol"u ve sol olmayan hareketleri gibi Alman vülgermateryalizminden derin biçimde etkilenmişti. Bu çerçevede kendisini anti-emperyalizm üzerinden "sol"da konuşlandıran milliyetçi-devrimci Kemalist ideoloji "din"e karşı oldukça çatışmacı bir tavır takınmıştı. Kemalist olmayan sol da sosyalist hareketleri global düzeyde etkileyen Sovyet deneyimini örnek alarak hızla benzer bir çizgiye kayacaktır. Bunun neticesinde İkinci Meşrutiyet Dönemi'nde yaşananın tersine tüm "sol," İslâm ile çatışmacı bir ilişki geliştirmiştir.
İlerleyen yıllarda da bu ilişkide önemli değişiklikler gerçekleşmeyecektir.
Bu çerçevede "sol," neredeyse tüm eğilim ve örgütlenmeleriyle "din" ile ya açıktan çatışan ya da bu eğilimini örtmeye çalışan bir ideoloji haline gelmiş, bu ise onun toplumla ilişkisini derinden etkilemiştir.
Buna karşılık toplumun geniş katmanları da "sol"u temel yaklaşımı "din karşıtlığı" olan bir ideoloji olarak kavramsallaştırmıştır.
Bunun doğal neticelerinden birisi Cumhuriyet dönemi İslâmî hareketlerinin de her kesimden "sol"u "inanç ile çatışan" bir ideoloji ve tehdit olarak görerek kendisini "sağ"da konuşlandırmasıdır.
Türkiye'deki İslâmî hareketin yeniden örgütlendiği yıllarda Soğuk Savaş'ın etkisiyle güç kazanan bu eğilim, onun Seyyid Kutb benzeri düşünürlerden etkilendiği süreçte ilginç bir değişim yaşamıştır. Birinci dönemde kendini "sol"un karşısında "sağ"da konuşlandıran söz konusu hareketler daha sonra tıpkı Kutb gibi milliyetçilik, sosyalizm, kapitalizm benzeri tüm ideolojileri eleştiren, "sosyal adalet"in böylesi "materyalist yaklaşımlar" tarafından değil ancak İslâmî bir rejim tarafından sağlanabileceğini savunan bir çizgiye kaymışlardır. Bu çerçevede böylesi görüşlerin siyaset yelpazesine yerleştirilmesi için kullanılan "sağ" ve "sol" benzeri kavramlar da anlamını kaybediyordu. "İslâmî hareket" bunların hepsine karşı ve tümünün alternatifi olduğu için "sağ-sol" ayrımını yapay buluyor ve artık kendisini onlar aracılığıyla tanımlamıyordu.
Buna karşılık kendisini "sol" olarak tanımlayan Kemalist milliyetçilik ile diğer sol yapılanmalar onu siyaset yelpazesinin en "sağ"ına yerleştiriyordu.
Günümüzde "sol" ve "İslâm"
Bu tarihî gelişmelerin ışığında günümüze yönelik değerlendirmeler yapılırken Türkiye'de İslâmî vurguları güçlü bir partinin siyasette yükselişi ve kendisini solda konuşlandıran ana akım "sol"a karşı iktidar olması yanlış okunmamalıdır.
Söz konusu gelişmeler gerçekte Türk siyasetinin iki temel kutbundan birisi olan "kalkınmacı muhafazakârlık"ın dinî vurguları daha fazla kullanan bir çizgiye kaymasını temsil etmektedir. Yeni "kalkınmacı muhafazakârlık" ekonomik açıdan "sosyal adalet"e daha fazla önem atfetmekle birlikte, bunu kurulu iktisadî düzeni değiştirmeden sağlama yaklaşımını benimsemektedir.
Söz konusu çizgi bu nedenle "sağ-sol" ayrımını kendisi dışındakilere ait ve yapay bir kavramsallaştırma olarak görerek reddeden İslâmî hareketlerden önemli bir farklılık göstermektedir.
Dolayısıyla İslâm ile "sol"u bağdaştırma çabaları "sol" ile "İslâm"ı bağdaştırma gayretlerinden daha zor bir çabayı dile getirmektedir.
İslâmî vurguları güçlenen "kalkınmacı muhafazakârlık," son tahlilde, "sağ"da konuşlanmayı sürdürecektir.
Bunun dışındaki İslâmî hareketler ise "sol-sağ" ayrımının yapay olduğunu düşünmektedir. Bu "kalkımacı muhafazakârlık"ın sosyal adalet vurguları daha güçlü bir çizgiye kayamayacağı anlamına gelmez.
Ancak "İslâm" ile "sol"un bağdaştırılmasının bu kanaldan gerçekleşmeyeceğini söylemek yanlış olmaz.
İslâm ile "sol"u bağdaştırma çabaları "sol" ile "İslâm"ı bağdaştırma gayretlerinden daha güç bir çabayı dile getirmektedir. Bu bağdaştırmanın ana akım siyasette temsili de fazlasıyla zordur
.
Enver Paşa'yı "kendisi" olarak tarihselleştirmek
31.5.2015 - Bu Yazı 597 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Siyaset gündemimizde tartışılması süregelen simalardan birisi de şüphesiz İsmail Enver Paşa'dır. Bu süreklilik, başka bir ifadeyle, bir asır sonra Enver Paşa'yı neden tarihselleştiremediğimiz şüphesiz üzerinde düşünülmesi gereken bir konudur.
Yirmi yedi yaşına basmadan ünü İşkodra'dan Basra'ya ulaşan bir coğrafyaya yayılan, "kahramanlığı" için marşlar bestelenen, ismini yaşatacak harp gemisi satın alınması için iâneler düzenlenen, adı binlerce çocuğa verilen Enver Bey, İttihad ve Terakki'nin erken dönem iktidarında siyaset alanında sınırlı rol oynamasına karşın "askerî kahraman" olarak sivrilmiştir.
"Kahraman"ın yükselişi
"İnkılâb-ı Azîm" öncesinde Makedon çetelerine karşı yürütülen askerî harekâtta üstün başarı gösteren Enver Bey yerel basına bile yansıyan bir şöhret kazanmıştır. Makedonya'daki Müslüman köylerinde elleri öpülerek karşılanan genç binbaşı, Terakki ve İttihad Cemiyeti Dahilî Merkez-i Umumîsi'nin gizli faaliyeti ve 1908 yazındaki eylemlerinde de ön plana çıkmış, "İnkılâbın" iki "kahraman"ından birisi olmuştur.
Cemiyet, Resne'de uzun süre bölgede etkili olmuş bir bey ailesine mensup, "Saraj" olarak adlandırılan Versailles taklidi malikâne inşa ettiren, Arnavut bir Osmanlı subayı olan diğer "kahraman" Ahmed Niyazi Bey'e nazaran Enver Paşa'yı ön plana çıkartmayı tercih etmiştir.
Türkçeyi aksanla konuşan, yazdıkları musahhihler tarafından düzeltilerek yayınlanan Niyazi Bey, Cemiyet'in pozitivist yaklaşımlarını eleştirmesi, Arnavutlar arasında yaygın kabûl gören "adem-i merkeziyet"i bütünüyle reddetmemesi ve Türkçü tezlere mesafeli yaklaşımı sonrasında tedricen geri plana düşmüştür.
Niyazi Bey'in 1912 yılındaki trajik ölümü, harekete aktif biçimde katılan subaylar arasındaki nadir kurmaylardan birisi olan, iki Batı lisanında okuyup yazabilen, arkeolojiden Gustave Le Bon'un çalışmalarına ulaşan bir literatürü takip eden, göğüs cebinde Kur'an taşıyan, böylece "modernlik" ile "muhafazakârlık"ı kişiliğinde birleştiren Enver Bey'i "kahramanlık" alanında tek tercih haline getirmiştir.
O aynı zamanda II. Abdülhamid döneminin mirâsı, müşir ve feriklerinin sayısı kabarık ordudaki radikal, genç ve değişimci çekirdeği de temsil etmiştir. Bu yapılanma, Mahmud Şevket Paşa tarafından savunulan "ordunun siyasete kurum olarak ağırlığını koyması" tezine karşı çıkmış, bu kurumun "İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin ordusu"na dönüştürülmesinin gerekliliğini savunmuştur.
Çete takibinden imparatorluk yönetimine
İttihad ve Terakki siyaset planlayıcıları Enver Bey'i parlak bir "kahraman" olarak görüyorlar ve onun bu imajından yararlanmak istiyorlardı. Ama savaş ve iç isyanların gündemin temel maddesini oluşturduğu bir dönemde, askerî kahramanın örgüt içindeki yükselişi de ivme kazanıyordu.
Trablusgarb'da örgütlediği direniş, Edirne'nin istirdatındaki rolü Enver Bey'e sadece "kahraman" statüsünü pekiştirme olanağı vermemiş, onun Cemiyet içinde de güçlenerek, ülkenin siyasetini belirleyen liderlerden birisi haline gelmesine neden olmuştur.
Bâb-ı Âlî baskınının ön safında yer alan Enver Bey, iktidarın, ülkeyi fiilî tek parti olarak yönetecek Cemiyet'e geri verilmesini temin etmekle kalmamış, kendisi de bu süreçte siyaset yapımı ve ordu yönetiminde önemli vazifeler üstlenmiştir.
İttihad ve Terakki 1912'de iktidardan indirildiğinde yetmiş üç yaşında Sadrâzâm olan Gazi Ahmed Muhtar Paşa "bir adamın tecrübesi ancak altmış senede tamam olabilir kavl-i hakîmânesine" inanıyordu. Enver Paşa ise neredeyse bunun yarısı denebilecek bir yaşta, fazlasıyla sınırlı bir tecrübe ile Osmanlı ordusunun yeniden düzenlemesini üstlenmiş ve siyaset yapımında da ön plana çıkmıştı.
Söz konusu eksiklik sadece Enver Paşa değil tüm İttihad ve Terakki ricâli için önemli bir sorundu. Enver Paşa, Balkan Harpleri sonrasında tam bir çöküntü halinde olan Osmanlı ordusunun yeniden düzenlenmesi benzeri alanlarda başarılı olmuştur. Ancak zikredilen tecrübesizlik ve ihtilâlci örgüt köktenciliği İttihad ve Terakki kadrolarının siyaset yapımında radikal ve riskli kararlar alması neticesini doğurmuştur ki bunlarda Enver Paşa'nın da rolü büyük olmuştur. Aynı tespit, örgütün toplumsal mühendislik projeleri için de geçerlidir.
Kendi olarak tarihselleştirmek
Enver Paşa'nın tarihselleştirilmesi alanında yaşanan temel sorun onun "kendisi" olarak ele alınmasındaki zorluktur. 1930'lu yılların ders kitaplarından başlayarak Enver Paşa "kendisi" olarak değil Mustafa Kemal Paşa (Atatürk)'ün karşı tezi, onun tüm olumlu yanlarının zıttı bir kişilik olarak resmedilmiştir. Bu kitaplar ve daha sonraki yayınlarla yaratılan hayalî "Mustafa Kemal-Enver Paşa" çatışması "imparatorluğu kurtarmaya çalışan âkil, halâskâr kumandan ile sürekli hatalar yapan, hayâlperest, türedi paşa" arasındaki büyük farklılığı işlemiştir.
Enver Paşa'nın 1913 sonrasında Cemiyet'in askerî kadrosundaki ikinci önemli lider Ahmed Cemal Paşa ile bile rekabete girmeyen bir statüye sahip olduğu gözönüne alındığında yaratılan bu "çatışma" senaryosunun tutarsız olduğu ortadadır. Enver ve Mustafa Kemal Paşaların birbirlerinden hoşlanmaması ayrı bir konudur. Buna karşılık, Cemal Paşa'nın koruması altındaki genç subaylardan birisi olan ve Cemiyet içinde karar verici mevkiler işgal etmeyen Mustafa Kemal Bey ile ordu üzerinde tartışılmaz bir egemenlik kurmakla kalmayarak, ileri gelen bir siyaset yapıcısı durumuna gelmiş olan Enver Paşa arasında süregelen bir "çatışma"nın yaşanması söz konusu değildir.
Bu, Enver Paşa'nın İttihad ve Terakki siyasetlerindeki etkisi, Harb-i Umumî'ye dahil olunmasındaki payı, Başkumandan Vekili olarak icraatı, 1914 sonrasında yaşanan insanî trajedilerdeki rolü benzeri nedenlerle eleştirilemeyeceği, onun dahil olduğu İttihad ve Terakki ricâli tarihselleştirilirken sorumluluktan bahsedilemeyeceği anlamına gelmez.
Ancak Enver Paşa ve İttihad ve Terakki liderlerinin başka lider ve partilerin "karşı tezi" değil "kendileri" olarak değerlendirilmeleri ve tarihselleştirmeleri gerekmektedir. Bu alanda düşülecek en büyük hata şüphesiz Enver Paşa'nın "diğer liderlerin olumlu anlamda zıttı" olduğunun savunulmasıdır. Halbuki o "kendisi" olarak tarihselleştirildiğinde sadece yakın tarih daha iyi anlaşılmayacak, sığ güncel tartışmaların yüz yıl önceki kişilikler üzerinden sürdürülmesi de önlenebilecektir.
.
Bir “gelenek” olarak “Fetih”
7.6.2015 - Bu Yazı 585 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Son yıllarda daha yoğun biçimde tartıştığımız "Fetih," dar bir alana sıkışmakla birlikte Roma'nın devamı olma iddiasını sürdüren bir yapının yıkılmasıyla Osmanlı devletinin beylikten imparatorluğa dönüşümü sürecinin tamamlamasına atıfta bulunmaktadır. Her önemli tarihî gelişme gibi "fetih" de süreç içinde farklı biçimlerde kavramsallaştırılmıştır. Kendisine atfedilen önem modern çağda bir hayli azalan "fetih," Osmanlı'nın "gelenek icat etmeye" başladığı yıllarda da fazla ilgi çekmemiştir. II. Abdülhamid döneminde Osmanlı devletinin kuruluş yıldönümlerinin kutlanması benzeri "gelenek"ler yaratılırken "fetih"e böylesi bir ilgi gösterilmemiştir.
İkinci Meşrutiyet Dönemi'nde durum tersine dönmüş, eski rejimin "icat ettiği" gelenekler nispeten gözden düşerken, aralarında "fetih"in de bulunduğu diğerleri yaratılmış ve ön plana çıkarılmıştır. Bu şüphesiz milliyetçiliklerin yükselmesi ve Makedonya üzerine odaklanan mücadelenin yoğunlaşmasının neticesidir. Balkan Harbi öncesinde düzenlenen savaş yanlısı gösterilerin Fatih'in türbesinde irad edilen milliyetçi nutuklar ve düşmanların "kahrolması" için okunan dualarla sona erdirilmesinin de ortaya koyduğu gibi bu dönem farklı "gelenek"leri anlamlı kılmaktaydı.
Yunanlıların Selânik ve Yanya'ya, Sırpların Üsküb ve Manastır'a, Karadağlıların İşkodra'ya ve Bulgarların daha sonra terketmek zorunda kalacakları Edirne'ye muzaffer ordularla girdikleri, minarelerini yıktıkları camileri kiliselere çevirdikleri, Müslümanları "mahkûm" ulus-devlet azınlıklarına indirgedikleri Balkan Savaşları sonrasında "fetih"in sembolize ettiği değerler daha büyük anlam kazanmış, bu ise yeni geleneğe atfedilen önemin artışına neden olmuştur.
Fatih'in tasavvuru
Balkan Savaşları sonrasında ön plana çıkarılan "fetih" geleneğinin değişik biçimlerde kavramsallaştırılması Cumhuriyet sonrasında da sürdürülmüştür. Beş yüzüncü yıldönümü kutlamaları ile ivme kazanan yorumlar, daha sonra yükselen İslâmcı hareketin "geleneği" bir "ruh" olarak kavramsallaştırmasıyla farklı bir boyut kazanmıştır.
Bu yeni yaklaşım, "fetih"i ortaçağı da sona erdiren gelişme, medeniyetler arası bir çatışma sonrasında "bâtıl temellere dayanan" bir dünyanın yıkılarak onun yerine âdil, günümüz için de ideal olan değerleri esas alan bir düzenin kurulması olarak kavramsallaştırmaktadır.
İcat edilen tüm "gelenekler" gibi günümüzdeki "fetih" kavramsallaştırması da tarihî bir gelişmenin farklı yönlerinin altını çizmekte, diğerlerini ise gözardı etmekte ya da önemsizleştirmektedir. Benzer örneklerde görüldüğü gibi olgusal gerçeklikle bağ bütünüyle kopmamakta ancak yorumlama ve yorumların yeniden üretilmesi neticesinde tarihî aktörlere güncel yaklaşım ve değerlerden fazlasıyla etkilenen amaçlar atfedilmektedir.
Fatih'in "Ortaçağ"ı kapatma benzeri modern Batı düşüncesi merkezli amaçları olmaması bir yana düşlediği "Müslüman Roma"yı kurma tasavvurunun bu yorumlarla ne kadar bağdaştığı fazlasıyla tartışmalıdır. Genç sultanın Kayser-i İklim-i Rum olarak üçüncü ve son Roma'yı İslâmî ilkeler çerçevesinde tesis ve yaşatma tasavvuru günümüzdeki pek çok yorumun aksine bağdaştırıcı olmakla kalmıyor, hiyerarşi temelli emperyal bir çok kültürlülüğü de içeriyordu. Bu açıdan bakıldığında söz konusu tasavvur "yıkmak" değil "içine alma"yı hedefliyordu.
Dolayısıyla şehrin ağır biçimde yağmalanmasından sonra hapisten çıkarttığı Gennadius Skolarius'a kaybolan patriklik haçı yerine bir yenisini vererek değişik imtiyazlar bahşeden ve Rumları bir "millet" olarak Müslüman Roma'nın içine almak isteyen Fatih, kendisine atfedilenden çok daha kapsayıcı bir tasavvurun sahibiydi. Çağı için oldukça liberal olan tasavvurun süreç içinde fazlasıyla aşındığı ortadadır.
Fatih'in şahsî dostluk kurarak teolojik meseleleri tartıştığı Gennadius'un idaresine bıraktığı kiliseler, Patrik I. Theoleptus'un Yavuz Sultan Selim'in huzûruna çıkartmaya muvaffak olduğu çok yaşlı yeniçerilerin şehir fethedildiğinde değişik mahallelerin direnmeyi durdurarak teslim oldukları yolundaki şehadetleri sayesinde varlıklarını sürdürebilmişlerdi. Ama fetih öncesinde mevcut kiliseler üç istisnâ dışında dönüşüme direnememişlerdir.
Bu şüphesiz Fatih'in kendi dönemi için fazlasıyla kapsayıcı olan vizyonundan önemli bir sapmaydı. O, on beşinci yüzyıl gerçekliğinde oldukça liberal olan hiyerarşik ama "adalet" sayesinde "çatışmayan" bir çok kültürlülüğün egemen olduğu, kendisinden evvelki iki Roma'nın tesisinde başarısız kaldığı bir dünyayı yaratabileceğini düşünüyordu. Söz konusu emperyal tasavvur ilerleyen yıllarda fazlasıyla aşınmakla birlikte hiyerarşik, katmanları arasında ilişkinin sınırlı kaldığı bir çok kültürlülüğün sürdürülmesini mümkün kılmıştır. Dönemin Avrupa'sındaki gelişmelerle kıyaslandığında bu oldukça çarpıcı bir başarıdır.
Bir anti-tez olarak Bizans
Üzerinden beş asrı aşkın zaman geçen bir tasavvurun değişik biçimlerde kavramsallaştırılması mümkündür, ki "fetih" konusu tartışılırken bu yapılmaktadır. Güncel yaklaşım, bir "çağ kapatma," "kokuşmuş bir düzeni yıkma" merkezli yaklaşımı nedeniyle fetih öncesi Konstantinopolis'in temsil ettiği geleneği de bu şekilde kavramsallaştırmaktadır.
Bizans'ın bilhassa Latin istilâsı sonrasında ciddî bir gerileme içine girdiği, Avrupa'nın doğusunda dahi ikincil plana itilmeye başladığı, siyasetinde entrikaların, teolojik tartışmasında ise yasakçılığın güçlendiği doğrudur. Ama bu onun arkasındaki geleneğin önemsiz sayılmasına neden olmamalıdır. Bu gelenek fetih sonrasında imparatorluğa dönüşen Osmanlı'nın kurumsallaşması üzerinde de etkili olacaktır.
Söz konusu etki, şüphesiz, erken dönem Osmanlı'yı kültürel değer yaratamamış bir "yağmacılar organizasyonu" olarak kavramsallaştırarak onun emperyal kurumlarını sadece "Bizans"ı taklit ederek tesis ettiğini savunan Batı tarihçiliğinin iddia ettiğinden azdır. Ancak yüzlerce yıllık bu geleneğin Osmanlı emperyal tasavvuru üzerindeki etkisinin objektif biçimde değerlendirilmesinin gerekliliği de ortadadır. Osmanlı'yı da etkileyen bu gelenek dışında, antik dönem ile Rönesans arasındaki bağın Bizans akademik faaliyeti üzerinden kurulmuş olduğu da unutulmamalıdır. İstanbul'un 1453 sonrasında İslâm dünyasında kazandığı akademik önem onun fetih öncesinde de böylesi bir merkez olduğu gerçeğini unutturmamalıdır.
Bu nedenle güncel siyasal nedenlerle fazlasıyla olumsuz biçimde kavramsallaştırılan Doğu Roma geleneğinin de bir "anti-tez" olarak değil "kendisi" olarak değerlendirilmesinde fayda vardır. Bu yapıldığında Türkiye'nin Bizans çalışmaları alanında büyük bir atılım yapması ve önemli araştırma merkezleri kurmasının gerekliliği de kolaylıkla anlaşılacaktır
.
Kimlikler özgürleşirken kimlik siyaseti yoğunluğu azalmalıdır
14.6.2015 - Bu Yazı 492 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye hiyerarşik çok kültürlülükten kozmopolit eşitlikçiliğe dönüşmeye çalışmış bir geleneğin mirasçısıdır. Bu gelenek yasalarla ortadan kaldırılan hiyerarşinin toplumsal düzey ve uygulamada sürdürülmesi nedeniyle hedeflediği dönüşümü gerçekleştirememiştir. Bu ise bilhassa 1908 sonrasında siyasal partilerin "Osmanlı" geneline hitap eden, farklı ideoloji ve programları savunan yapılar değil değişik "kimlik"leri temsil eden örgütlenmeler olarak şekillenmelerine neden olmuştur.
Kimlik ve siyaset
Yeni bir üst kimlik yaratarak diğerlerini ortadan kaldırmayı amaçlayan Cumhuriyet ideolojisi de bunu değiştirmek alanında sınırlı bir başarı sağlayabilmiştir. Buna karşılık bu ideolojinin yarattığı dışındaki kimliklere "yasakçı" yaklaşımı ve uyguladığı zecrî siyasetler açık "kimlik siyaseti"nde ciddî bir gerilemeye neden olmuştur. Örgütlenme ve siyaset yapmasına izin verilmeyen "kimlik"ler genel siyaset üzerinde etkili olmuşlar; ama bunu "devletçi modernleşme" ve "kalkınmacı muhafazakârlık" çizgileri "altında" gerçekleştirmişlerdir.
İlginç olarak, Türkiye demokratikleşerek "kimlik" baskısı azaldıkça "kimlik siyaseti" ağırlık kazanmış ve söz konusu ideolojik yaklaşımları ya daha güçlü biçimde etkilemeye ya da onların dışında, doğrudan belirli "kimlik"leri temsil etmeye başlamıştır.
Bir anlamda Türkiye siyaseti yaklaşık bir asır önce başladığı noktaya geri dönmüştür. Şüphesiz "kimlik"ler üzerinde ideolojik baskının kalkması, onların açıkça ifadesi ve onlar adına sistemden taleplerde bulunulabilmesi olumlu bir gelişmedir. Ancak kimlik temelli siyaset, son tahlilde, "siyasal bir toplum" oluşturma alanında yetersiz kalmaya mahkûmdur. Bunun en çarpıcı örneklerinden birisi şüphesiz kendi geçmişimizde bulunabilir. Benzer şekilde yasal düzenlemelerle pekiştirilmiş "kimlik" siyasetinin geçerli olduğu Lübnan gibi toplumlar da "siyasal toplum" yaratma alanında fazlasıyla sınırlı mesafe kaydedebilmişlerdir. Irak'da Saddam sonrasında yapılan düzenlemelerin de bu ülkeyi uzun süre birarada tutması kolay olmayacaktır.
Kimliğin "doğal" adresleri
Dolayısıyla Türkiye'de siyasete ağırlığını koyan partilerin farklı düzeylerde de olsa etnik ve mezhep temelli kimliklere dayanması üzerinde durulması gereken bir olgudur. Burada temel sorun siyasal davranışı ağırlıklı olarak "kimlik"in belirlemesi, farklı kimliklerin desteklemesinin "doğal" görüldüğü yapılanmaların sisteme egemen olmasıdır.
Başka bir ifade ile "Sünnî," "Alevî" ve "Kürt" benzeri kimliklerin "doğal" siyaset yapım merkezleri olup, bu kimlikleri taşıyanların bunlar dışında "diğerlerine ait olduğu düşünülen" örgütlenmeleri desteklemesi "sapma" olarak görülmektedir.
Söz konusu "doğallık"ın düzeyi partilere göre değişmektedir. Örneğin uzun süre iktidarda kalan Adalet ve Kalkınma Partisi, İttihad ve Terakki Cemiyeti gibi "farklı" kimliklere sınırlı temsil imkânı tanımıştır. Ancak bunu gerçekleştirenler "kimlik siyaseti"nin "doğal adresleri" tarafından "kimlik"e ihanetle suçlanmıştır.
Günümüzde de kimliklerin "doğal" merkezleri dışında siyaset yapması, söz konusu faaliyeti İttihad ve Terakki içinde gerçekleştiren Arnavut ve Ermenilerin Başkimi ve Daşnaktsuyun örgütlenmeleri benzeri "doğal adresler" tarafından "Türk uşağı" olarak yaftalanarak etnik cemaatten aforoz edilmesini andıran eleştirileri beraberinde getirmektedir.
Bu açıdan bakıldığında Halkların Demokratik Partisi'nin "Türkiyelileşme" ve değişik kimlikleri içine alma alanında gösterdiği çabalar son derece önemlidir. Benzer şekilde Cumhuriyet Halk Partisi'nin de kimlik siyasetini terketmemekle birlikte "ideoloji" ve "ekonomi"nin de altını çizen, "kimlikler üstü" bir yaklaşıma yönelmesi olumlu bir dönüşümdür. Ancak tüm bu gelişmelerin bir "siyasal toplum" yaratma alanında yetersiz olduğunu belirtmek gerekir.
Özgür kimlik ve siyaset
Dolayısıyla Türkiye'nin önündeki önemli sorunlardan birisi uzun süre bastırılan "kimlik"lerin siyaset yapımının temel belirleyicisi olmasını önlemektir. Bu zannedildiğinin tersine sadece "kimlikler"in tanınması ve özgürce ifadesi ile sağlanamaz.
Osmanlı örneğinde kimliklerin özgürce ifadelendirilmesi ya da Lübnan'da değişik kimliklerin toplumsal haklarının yasalarca belirlenmesi "siyasal toplum" hedefine ulaşmayı sağlayamamıştır. Bu alanda başarı sağlanabilmesi kimliklerin güvence altına alınması ve herkesin "kendisi" olarak "siyasal toplum"a katılabilmesinin teminidir.
Kendi örneğimizden yola çıkacak olursak, günümüzde kimlik siyasetinin odağı olan dindar Sünnî, Alevî ve Kürt kimlikleri değişik dönemlerde "bastırılmaları" nedeniyle bu temelli yaklaşıma yönelmişlerdir. Tersi olarak "bastırılmamış" bir kimlik olan "Türk" kimliği, bunlarla kıyaslandığında temel bir kimlik siyaseti odağı değildir. Kendini "Türk" olarak görenler değişik ideolojik yaklaşımlar çerçevesinde siyaset yaparken (bu onların bir bölümünün Türk milliyetçiliğini tercih etmeyeceği anlamına gelmez) Kürt vatandaşlar için bu daha zor olmakta onların büyük bir yüzdesi kendileri için "doğal" olduğu düşünülen siyaset örgütlenmesine yönelmektedir.
Toplumsal sözleşme
Belirttiğimiz gibi 1861 Beyoğlu Protokolü sonrasında farklı kimliklerin siyasal haklarını en ince ayrıntılarına inerek düzenleyen yasal tedbirler Lübnan'ın "kimlik siyaseti" etrafında çatışan bir toplum olmasını önleyememiştir.
Türkiye'nin ihtiyacı olan kimliklerin özgürleştirilmesi sürecini tamamlayacak ve her tür kimlik sahibinin "kendisi" olarak siyaset yapmasını sağlayacak yeni bir toplumsal sözleşmenin yaratılmasıdır. Yukarıdaki örnek üzerinden devam edersek, Türkiye, değişik makamlara hangi kimlikten bireylerin getirileceğinin yasal çerçevesini oluşturarak değil herkesin özgürce sahiplenip, yaşayabildiği kimlikleri ile siyasete katılmasını sağlayacak bir toplumsal sözleşme aracılığıyla bir "siyasal toplum" yaratabilir. Olumlu gelişmelere karşılık bunun bugünden yarına gerçekleşmeyeceği ortadadır. Ancak kimliklerin özgürleşmesi sonrasında başlayan sürecin ilerlemesi ve "kimlikler"in kendilerini tehdit altında görmedikleri bir siyasal toplum yaratılarak ideoloji merkezli siyasete yönelim bu alanda son derece önemli bir değişim yaratacaktır.
Bu değişik kimliklerin siyasetteki varlıklarının sona ermesi anlamında gelmez. Mesele onların siyasetin "temel" belirleyicisi, değişik toplumsal grupların "doğal adresi" olmalarının önüne geçilmesidir. Bu açıdan bakıldığında Türkiye'nin kırk yılı aşkın bir süredir kendisine dayatılan anti-anayasa belgesini terkederek özgürlükçü ve birey merkezli bir anayasa yapabilmesinin ne derece önemli olduğu daha iyi takdir edilebilecektir. Yeni bir toplum sözleşmesi yukarıda zikrettiğimiz dönüşümü sağlaması açısından hayatî önemi haizdir.
.
Bir dönem, bir ideoloji, bir lider
21.6.2015 - Bu Yazı 592 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
17 Haziran 2015 günü vefat eden Süleyman Demirel, Adalet Partisi başkanlığına geldiği 1964 yılından Cumhurbaşkanlığı görevinin sona erdiği 2000 senesine kadar siyaset yapımının merkezinde yer alarak bir dönem, ideoloji ve siyaset yapım biçimini sembolize eden şahıs olmuştur.
Zikrettiğimiz dönem sona ermiş, söz konusu ideoloji kapsamlı dönüşümler geçirmiş, siyaset yapım biçimi ise toplumsal etkisini kaybetmiştir.
Ancak Demirel'in siyaset- lerinin yapıldıkları bağlam içinde değerlendirilmesi bir dönemi ve bugünü anlamamız açısından son derece önemlidir.
Kalkınmacı muhafazakârlık
Demirel toplumsallaşmasını Erken Cumhuriyet döneminde geçirmiş, yüksek tahsilini ise ilk serbest seçimlerin öncesinde tamamlamıştı.
İlk Cumhuriyet neslinin aynı toplumsallaşma sürecinden geçen ve eğitim aracılığıyla seçkinler arasına katılan pek çok üyesi gibi Demirel de bir yandan rejimin felsefesine derin bir bağlılık duyarken öte yandan da onun toplumsal hayatı düzenlemeye yönelik uygulamalarını yumuşatmasının anlamlı olduğunu düşünüyordu.
Bu anlamda Demirel, Cumhuriyet ile başlayan dönemi bütünüyle olumsuz bir parantez olarak gören ve toplumun parlak geçmişini bunun öncesine taşıyan tepkisel muhafazakârlığa değil çok partili yaşama geçiş sonrasında Celâl Bayar ve Adnan Menderes'in temsil ettiği "kalkınmacı muhafazakârlık"a yakın bir bireydi.
Demirel'in ikinci kuşağını temsil ettiği "kalkınmacı muhafazakârlık," temel referans olarak Cumhuriyet'i alıyor, onun yarattığı dönüşümü sahipleniyor, eleştirilerini ise "temel felsefe"ye değil siyaset ve uygulamalara yöneltiyordu.
Bu ise söz konusu siyaset ve uygulamaların İsmet İnönü ile özdeşleştirilmesi ile gerçekleştiriliyordu.
Adnan Menderes'in ifadesiyle "millete mâl olmamış inkılâplar"ın terkedilmesini ve "devletçi" iktisat politikalarının daha liberal ve özel teşebbüse saha açanlarla ikamesini arzulayan "kalkınmacı muhafazakârlık" on yıllık bir iktidar sonrasında askerî bir darbe ile devrilmiş, ama toplumun iki temel siyaset kutbundan birisi olma vasfını sürdürmüştü.
Kısa süreli bir mirâs mücadelesi sonrasında "kalkınmacı muhafazakârlık" hareketini devralan Demirel, "Büyük Türkiye" sloganıyla özetlenen bir "gelişme" programını temel hedef olarak görüyordu. Demirel hareketin "muhafazakârlık" boyutunu Bayar ve Menderes'ten farklı yorumlamıyordu.
Pragmatik bâzı yaklaşımları Demirel'in daha "muhafazakâr" bir çizgiye kaydığı izlenimini uyandırabilir.
Ancak Demirel Adalet Partisi başkanlığındaki rakibi Sadettin Bilgiç ve daha sonra İslâmcı siyaset ile kalkınmacılığın farklı bir sentezini yapmaya çalışacak olan Necmettin Erbakan ile kıyaslandığında muhafazakârlığı "merkez siyaseti" içinde gören bir çizgiyi sürdürüyordu. Onun yönetimindeki Adalet Partisi'nde daha muhafazakâr gruplar var olmuştur. Buna karşılık Demirel'in temsil ettiği parti içi iktidar "kalkınmacı muhafazakârlık"ı siyaset yelpazesinin merkezinde konuşlandıran, rejimin temel yaklaşımlarında "dönüşüm" değil "farklı yorumlamalar" talep eden kadronun elinde kalmıştır.
Asker ve Soğuk Savaş
Demirel'in liderliğini üstlendiği hareketin temel sorunu Türkiye ve dünyadaki konjonktürün farklılaşmasıydı. 1960 yılında emirkomuta zincirinin dışında bir darbenin gerçekleştirilmesi ve bundan sonra ortaya çıkan cunta örgütlenmeleri ordunun bir kurum olarak siyaset yapımına katılması ve kırmızı çizgileri bol bir vesayet düzeni kurması ile neticelenmişti. Ordu kendi hiyerarşisini yeniden tesis edebilmişti; ama siyasetin kapsamlı bir alanının kendisine bırakılmasını artık bir kurum olarak talep ediyordu.
Aynı süreçte Soğuk Savaş'ın kazandığı ivme ise ordunun siyasetteki rolünü artırmakla kalmamış siyasetin diğer temel kutbu "devletçi modernleşme"nin kendisini "sol"da konuşlandırmasına da neden olmuştur. Demirel'in liderliğindeki "ikinci kuşak kalkınmacı muhafazakârlık" bu nedenle bir askerî-bürokratik vesayet ile kendisini "sol" olarak gören devletçi modernleşmecilik ittifakına karşı mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu ise Demirel'i farklı bir bağlamda benimsemeyeceği sertlikte bir "sol karşıtlığı"na yöneltmiştir. Söz konusu sert mücadele gerçekte rejimin temel ilkelerini savunan Demirel liderliğindeki hareketin "rejimi yıkmaya çalıştığı" iddiasıyla askerî müdahalelere marûz kalması ile neticelenmiştir.
Zaman tüneli
1980 Darbesi sonrasında siyaset yeniden düzenlendiğinde "kalkınmacı muhafazakârlık" kapsamlı değişimlere uğramıştı. Demirel bu dönemde kendi yorumunu yeniden egemen kılmak için büyük bir mücadele vermiş ve bunda da kısmen başarılı olmuştur. Değişik koalisyonlarla yeniden iktidara gelen Demirel 1960 model "kalkınmacı muhafazakârlık"ı kozmetik değişikliklerle uygulamak istemiştir.
Bu yeni dönemde bürokratik vesayet kadroları da Demirel ve onun kalkınmacı muhafazakârlık yorumunun "rejime tehdit oluşturmadığı"nı "keşfetmiş" ve 1960 ve 70'li yıllarda düşünülemeyecek bir ittifakın kapısını aralamışlardır.
Buradaki temel sorun geçmiş dönemlerde Demirel'den esirgenen bu ittifakın Soğuk Savaş sonrası gerçekliğinde anlamsızlaşmasıdır.
Dolayısıyla Demirel âdeta yeni bir gerçekliğe zaman tüneli aracılığıyla ulaşmış bir siyasetçi gibi farklı bağlamlarda oluşan "yeni" sorunları "eski" yaklaşım ve siyasetlerle çözmeye gayret etmiştir.
Siyasetin merkezinde geçirilen onlarca yıl ve uzun süreli güç kullanımının getirdiği "gücü şahsileştirme" de Demirel'in siyasetteki son yıllarında belirleyici rol oynamıştır. Buna karşılık, onun temel sorunu âdeta ait olmadığı bir dünyanın sorunlarını yeni yaklaşımlar aracılığıyla değil tecrübeleri yardımıyla çözmeye çalışması olmuştur. Genellikle iddia edildiğinin tersine Demirel değişmemiş, ama değişen dünya ve Türkiye onun farklılaştığı izleniminin oluşmasına yol açmıştır.
Demirel'in 2000 yılında fazla da gönüllü olmayarak aktif siyasetten çekilmesi onun uzun yıllar temsil ettiği "kalkınmacı muhafazakârlık" yorumunun da sonu olmuştur. Bu ideoloji siyasetin temel kutuplarından birisi olmayı sürdürmektedir.
Ancak onun "muhafazakârlık" yorumu bütünüyle değişmiş, Demirel'in karşı çıktığı (ama uzun yıllar "rejimin bekçileri"ni ikna edemediği) bir çizgiye kaymıştır. Bu anlamda Demirel toplumun arkasında bıraktığını düşündüğü bir dönem ve kapsamlı dönüşüme uğrayan bir yaklaşımın son önemli temsilcisiydi.
Buna karşılık büyük resme bakıldığında merhumun Türk kalkınmasına büyük katkılar gerçekleştirdiği ve modern Türkiye siyaseti üzerinde en kapsamlı etkiyi yapmış liderlerden birisi olduğu görülecektir.
Merhum Süleyman Demirel bir dönem, ideoloji ve siyaset yapım biçimini en özgün biçimde yansıtan lider olarak toplumumuz üzerinde büyük etkiler yaratmıştır
.
Seçmen yanlış yaptı": Le Bon'un "ruh"u, Churchill'in oryantalizmi
28.6.2015 - Bu Yazı 444 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye'de "millî irade"nin fetişleştirilmesine yönelik eleştiriler sıklıkla gündeme getirilmektedir. Demokrasi için varolan "gerek şart"ın "yeter şart" haline sokulması ve bir "oyokrasi"ye dönüşme endişesiyle dile getirilen bu kaygılar şüphesiz anlamlıdır.
Buna karşılık bu yorum yapılırken söz konusu "fetişleştirme"nin tarihsel nedenlerinin bulunduğu ve onun "Beyaz Türk seçkinciliği"ne yönelik günümüze ulaşan bir tepkiyi yansıttığı unutulmamalıdır. Bu bağlamda zikredilen elitizm, ters bir etki yaratarak "millî irade"nin "demokrasi" ile eşanlamlı olduğunu savunan yaklaşımı güçlendirmektedir.
"Akademisyenler"i de içine alan seçkinci siyaset taraftarlarınca sıklıkla tekrarlanan "Hitler de seçilmişti" mugalatasıyla tahkim edilen "seçmen yanlış tercihte bulundu" yorumu basit bir "yukarıdan bakış" ve elitist toplumsal mühendislik çabası değildir. "Haso ve Memolar," "göbeğini kaşıyan adamlar," "bidon kafalılar" benzeri ifadelerle ciddî farklılıklar göstermeyen "seçmen yanlış tercih yaptı" yorumu belirgin bir "demokrasi karşıtlığı" ve "entelektüel seçkincilik temelli yönetim" arzusunu yansıtmakta, bunun da ötesinde bir "dahilî Oryantalizm"i ortaya koymaktadır.
Len Bon'un "Ruh"u
Catherine Rouvier 1986'da yayınladığı kitapta Gustave Le Bon'un temel tezlerinin ölümünden yarım asır sonra yeniden ilgi uyandırmaya başladığı tespitini yapmıştı. Bu yorum anlamlı ama Türkiye örneği değerlendirildiğinde şüphesiz eksiktir.
On dokuzuncu asır sonu ideolojisinin oluşumuna kapsamlı katkılar yapmış olan Le Bon, geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet dönemlerinde "dâhi sosyolog" pâyesiyle taçlandırılmıştı. İttihad ve Terakki erkânı ile Cumhuriyet kurucularını da derinden etkileyen Le Bon, "Cumhur Ruhu" adını verdiği kuramıyla modern seçkincilik yaklaşımlarına da önemli katkılarda bulunmuştu.
Le Bon "kitle"nin karar alma sürecine fazlasıyla olumsuz bir etkisinin olduğunu düşünüyordu. Onun iddiasına göre bireyler kitle içinde kendi başlarına verebilecek olduklarından daha düşük kalitede kararlar veriyorlardı. Bu nedenle de "heterojen bir kalabalık" olan yasama meclislerinin de dahil olduğu tüm "kitle"ler seçkinlerin gerçekleştirebileceğinden daha düşük kalitede "karar"lar alıyorlardı. "Kitle"nin "kadınsı" ve "çocuksu" psikolojiye sahip olduğunu düşünen Le Bon, Batı uygarlığının gerileme sürecine girişinin önemli kilometre taşlarından birisi olduğunu düşündüğü Fransız İhtilâli sonrasında katılım ve demokraside yaşanan gelişimin ciddî sorunlar yarattığını savunuyordu.
Kitlelerin toplumsal karar alma sürecine katılımdaki rolünün artışı, Le Bon'a göre toplumların ilerlemesi önünde temel bir engel oluşturuyordu.
Bu "önlenemeyeceğine" göre Le Bon, seçkinlere yeni bir vazife yüklüyordu. Onlar kitlelere "farkına varamadıkları" çıkarlarını sürekli biçimde tekrarlayarak bunların içselleştirilmesini sağlayacaklardı.
Erken Cumhuriyet siyaset yapıcıları ve seçkinlerinin Le Bon'un parlak öğrencileri olduğu şüphesizdir. Bu açıdan bakıldığında "Beyaz Türkler"in büyük sosyoloğunun fikirleri "halka rağmen halkçılık" yaklaşımını benimseyen bir seçkinler grubunun yol göstericisi olmuştur.
Dolayısıyla Le Bon'un diğer toplumlarda uzun süre sonra "yeniden ilgi uyandırmaya başlayan" fikirleri Türkiye'de kesintisiz bir egemenlik kurmuştu. Son günlerde "seçmenin yanlış tercihleri" konusunda yapılan yorumlar bu etkinin -şüphesiz kaynağın farkında olunmadan- sürdüğünü ortaya koymaktadır.
"Hepsi yanlış oy kullandılar"
Beyaz Türkler tarafından değişik metaforlarla dile getirilerek "kitle"ye duyulan güvensizliği ortaya koyan ifadeler basit bir "seçkincilik"in ötesine geçen bir yaklaşımı yansıtmaktadır. Bu yaklaşım kendi toplumuna yabancılaşmış, onun değerlerinin içinde yaşanan gerçeklikle uyumsuz olduğunu düşünen bir toplumsal tabakanın "dahilî medenîleştirme" amaçlı Oryantalizminden de derin biçimde etkilenmektedir.
Winston Churchill 1919 Osmanlı Meb'usan seçimlerinde savaş galiplerinin istediği adayların seçilmemesini değerlendirirken "Türkler oy kullandı... Ne yazık ki, neredeyse hepsi yanlış biçimde oy kullandı" yorumunu yapmıştı. Bu şüphesiz oluşturulan "Doğu" imajı çerçevesinde değerlendirilen bir toplum hakkında verilen Oryantalist bir yargıydı. Bir "Doğu"lu alt katmanı olarak "Türkler" "doğru karar alması mümkün olmayan" bir topluluktu. "Medenîleştirme" vazifesiyle yükümlü olduklarını düşündükleri "cahil, kendi çıkarını bilemeyen" toplumu bu şekilde genelleştiren Beyaz Türkler'in "seçmen yanlış yaptı" yargısı da şüphesiz benzeri bir Oryantalizmi dile getirmektedir.
Gerek şartı karşılamak
Dolayısıyla karşı karşıya olduğumuz karmaşık görünümlü ama fazlasıyla sığ yaklaşım on dokuzuncu asırdan günümüze süzülen "seçkincilik" ve kendi toplumunu aşağılayan Oryantalizmin bileşkesinden oluşmaktadır. Burada ilginç olan, bu yaklaşımı benimseyenlerin "demokrasi"yi savunduklarını düşünmeleridir. Le Bon'un "Cumhur Ruhu" ve yaratılan "Doğu imajı" üzerinden toplumu medenîleştirme projelerinin sığlığı gözönüne alındığında bu kişilerin böylesi bir kavram karmaşasına düşmeleri şaşırtıcı değildir.
"Seçmen yanlış yaptı" ifadesinin yansıttığı "kitle" imajı ve "medenîleştirme misyonu"na duyulan inanç günümüzde de toplumumuz seçkinlerinin bir bölümünün "demokrasi" kavramsallaştırmasını şekillendirmektedir. Kendilerine seçmenin yaptığı "yanlış"ın "doğru"sunun ne olduğuna "karar verme" yetkisi bahşeden bu "seçkin"ler, ağır biçimde eleştirdikleri "millî irade fetişizmi"nden çok daha ilkel bir "demokrasi" kavramsallaştırması yapmaktadırlar.
Kendi çıkarının farkında olabilmesi mümkün olmayan kitlelere "doğru yolun gösterildiği," "onun yanlışlarının tashih edildiği" bir "demokrasi," millî iradeyi fetişleştiren yaklaşımlardan farklı olarak kavramın "gerek şart"ına da sahip değildir. Türkiye'nin demokrasi açıklarını kapatması toplumun öncelikli sorunlarından birisidir. Bu alanda millî irade fetişizmini bir kenara bırakarak değişik söylemlerin kamusal alanda özgürce tartışıldığı, sadece dikey değil yatay kanalları da işletebilen "katılımcı" bir demokrasiye dönüşme ihtiyacının dile getirilmesi fazlasıyla anlamlıdır.
Ancak bunun geçmişin tek parti rejiminin de temelini oluşturan "Cumhur Ruhu-Oryantalizm" karması bir yaklaşımla yapılması çarpıcı bir anakronizm ortaya koymakla kalmamaktadır. Bu yaklaşım bunun yanı sıra "halka rağmen halkçılık"ı "çoğunlukçuluk"un karşı tezi ve temel alternatifi biçiminde kavramsallaştırarak "kötünün kötüsü"nü "ideal" olarak sunmaktadır.
"Doğru"nun ne olduğunu bilme iddiasındaki söz konusu "seçkin"lerin demokrasi kavramsallaştırmasının "medenîleştirmeye" çalıştıkları kitleninkinin fazlasıyla gerisinde olduğu ortadadır.
.
İdeal tiplerden gerçek insanlara, toplum mühendisliğinden siyasete
5.7.2015 - Bu Yazı 473 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Pek çok milletvekilinin kimliklerini törpülemeden, "kendileri" olarak girdikleri yeni TBMM, kapsamlı bir toplumsal mühendislik projesinin hayata geçirildiği uzun bir sürecin sonuna gelindiğini ortaya koymaktadır.
Ulus-devlet inşa faaliyeti ile başlatılan ve bireyleri "ideal tipler"e dönüştürmeyi amaçlayan büyük proje, bu sürecin ilerleyen yıllarında hedefin ulaşılmazlığını kavramış ve ölçek daraltmasına gitmiştir.
Tüm toplumu tektipleştirme benzeri gerçekleştirilmesi imkânsıza yakın bir amaç yerine "seçkinlik ölçütleri" belirleme ve bunlara uymayanları "kamusal alan"a sokmama hedefine yönelen bu projenin son kalesi olan TBMM'nin de kapılarını dayatılan şartları kabûl etmeyen ve "kendileri olmakta ısrar eden" bireylere açması söz konusu sürece son noktayı koymuştur.
İdeal tipler
En somut örneğini TBMM'de bulan ama değişik dönemlerde "polisin kimlik sorabildiği yerler" biçiminde de tanımlanabilen "kamusal alan"a girebilme konusundaki engellerin kalkması, bu "saha"ya değişik kimliklerden taviz vermeden dahil olunabilinmesi aynı zamanda uzun süredir toplum tarafından ciddiye alınmayan sosyal mühendislik kurgularının da nihaî iflâsını vurgulamaktadır.
Önce toplumu tümüyle dönüştürme, daha sonra ise "kamusal alanın kirletilmesini önleme"yi hedefleyen bu kurgular söz konusu amaçlarını gerçekleştirme konusunda temel araç olarak "ideal tipler"i kullanmışlardır. "Cumhuriyet öğretmeni," "Atatürk kadını" benzeri "ideal" tiplere uygunluk, seçkin statüsü kazanma ve "temiz tutulan kamusal alan"a girişin tartışmasız gerek şartları olmuşlardır. Bu açıdan bakıldığında Türkiye'nin enerjisini yirmi yılı aşan bir süre boşa tüketmesine neden olan, günümüz gençlerinin düşünsel arka planını anlamada zorlanacakları "başörtü mücadelesi"nın katılık ve acımasızlığının nedeni daha iyi anlaşılabilir.
Sınırları keyfemayeşâ tanımlarla belirlenen "kamusal alan"ın "ideal tipe benzemeyi reddeden" ve "kendisi olmakta ısrar eden" bireyler tarafından "kirletilmesi"nin gereğinde zor kullanılarak engellenmesinin terki, kapsamlı ve fazlasıyla iddialı bir toplumsal mühendislik projesinin sona erdirilmesi anlamına gelmektedir.
Böylesi bir "kamusal alan"ı tathir ederek ve sızmaları engelleyerek onu "Tandoğan'ın Ankara"sı benzeri bir "karantina sahası"na dönüştürmeyi amaçlayan proje umulanın üzerinde bir direnç göstermiş, ancak onun "ideal tipler"i gerçek insanlara, "toplumsal mühendislik"i ise siyasete teslim olmak zorunda kalmıştır.
Özgürleşme yeterli mi?
Bu "teslim oluş" aynı zamanda uzun bir süreç sonrasında kimliklerin özgürleşmesi anlamına da gelmektedir. Ermeni, Ezidî, Kürt ve Roman milletvekillerinin etnik kimliklerini ön plana çıkararak, başörtüsü takmayı inancın gereği olarak gören kadınların da bu kıyafetle meclise girebilmeleri baskı altında tutulan kimliklerin serbestçe açıkça ifade edilebilmesi açısından yeni bir döneme girdiğimizi vurgulamaktadır.
Bu şüphesiz Türkiye'nin normalleşmesi ve demokratikleşmesinde ulaşılan önemli bir merhaledir. Ancak uzun süreli baskının sona erdirilmesi ve kimliklerin özgürleşmesinin "siyasal toplum"un doğuşu olarak değerlendirilmesi gerçekçi değildir. "İdeal tipler"in değil "gerçek insanlar"ın sosyal mühendislik yerine özgür siyaset yapacakları bir topluma ulaşılması ne denli anlamlıysa bunun karşı karşıya olunan kapsamlı sorunlara çâre bulacağını düşünmek o derece yanıltıcıdır.
Anormalliğin içselleştirilerek olağan ve normal kabûl edildiği, bireylerin anlamsız buldukları ama baskı görecekleri korkusuyla kendilerine dayatılan bir söylemi sürekli biçimde tekrar ettikleri bir logokrasinin son bularak siyasetin özgürleşmesi söz konusu sorunları çözecek sihirli bir değnek değildir.
Başka bir ifadeyle "Kürt"ün "Kürt" olduğunu kabullenmek, bu kimliği özgür bırakmak, başörtülü kadınları zor kullanarak meclis genel kurul salonundan kovmamak, onları "ideal kadın" tipine dönüşmeye zorlamaktan vazgeçmek normal koşullara dönüşü simgelediği için anlamlıdır. Buna karşılık, normalleşme, son tahlilde, bir amaç değil bir "başlangıç noktası"dır.
Anılan sorunların çözülmesi farklılıklarını törpüleyerek "kendileri olmaktan vazgeçmeyi" reddeden gerçek insanların, onları korumakla beraber mevcut ve yaratılacak yeni ortak paydaları tahkim etmeleri ve bu yolla bir "biz" yaratması ile sağlanacaktır. Tüm toplumu kapsayacak bu "biz"in oluşturacağı "siyasal toplum" ise temel meselelerin çözülmesini mümkün kılacaktır.
Unutulmaması gerekir ki, 1908 sonrasında âlimin sarığıyla, Arnavut, Arap, Ermeni, Makedon ve Rum meb'usların etnik kimliklerini ön plana çıkararak, herkesin "kendisi olarak" katıldığı meclis ve onun aracılığıyla yapılan siyaset toplumun sorunlarını çözemediği gibi onu birarada da tutamamıştır. Türkiye'nin uzun bir süreç neticesinde bugün benzer bir noktaya ulaşmış olması büyük bir "normalleşme" zaferidir. Fakat temel hedefe, farklı ama eşit vatandaşlardan oluşan "siyasal toplum"a ulaşma "normal" ortamda yapılacak siyasetin başarılı olmasına bağlıdır ki bu alanda alınacak oldukça uzun bir yol olduğu da gözden uzak tutulmamalıdır.
Özgürleşsin ama "biz"i engellemesin
Siyasetin alacağı uzun yolda 1908 sonrasında yaşanana benzer hayâl kırıklıkları ile karşılaşılmamasının temel belirleyicisi özgürleşen kimliklerin bir "biz" tasavvuru yaratılmasını engellememesi olacaktır. Bu bağlamda uzun süren baskılar sonrasında özgürleşen kimliklerin siyaset yapımının temel unsuru haline gelmesinin ciddî sorunlar yaratabileceği unutulmamalıdır.
Ulus-devlet kurucuları bir "biz"i kimlikleri inkâr ederek, onların sahiplerini dönüştürerek ve onlara aidiyeti terketmeyenleri kamusal alana sokmayarak yaratabileceklerini düşünmüşlerdi. Baskı ve yasakçılık temelli bu toplumsal mühendislik yaklaşımının iflâs etmiş olması bir "biz" yaratılmasının önemini azaltmamaktadır.
Baskı ve yasaklar, "ideal tipler" aracılığıyla, farklılıkları törpüleyerek değil onları koruyarak yaratılacak bir "biz" tasavvuru Türkiye'nin birincil siyasal hedefi olmalıdır.
Bu hedefe de gerçek insanların özgür kimliklerle "kendileri" olarak yapacakları "siyaset"le ulaşılabilir. Ancak bunun temel şartı "kimlik özgürlüğü" ile "kimlik siyaseti" arasındaki hassas çizginin öteki tarafına geçilmemesidir. Bunun gerçekleştirilmesi kâğıt üzerinde görüldüğünden zordur.
Ancak TBMM'deki "gerçek insanlar" amacın "kimlik siyaseti"ni tahkim değil "eşit vatandaşlardan oluşan siyasal toplum" yaratma olduğunu gözardı etmezlerse, Türkiye uzun yıllar sonrasında yapısal bir dönüşümü başlatabilir.
.
Türk milliyetçiliği "Çözüm Süreci"ne karşıtlığı mı gerektirmektedir?
12.7.2015 - Bu Yazı 756 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Milliyetçilik, Osmanlı ülkesine gecikmeli olarak ulaşmış ancak başarısız olacağı zannedilen bir coğrafyada entelektüel egemenliğini hızlı biçimde kurmuştur. Asırlar boyunca dinî kimlikler etrafında örgütlenmiş bir toplumda etkisinin sınırlı kalacağı düşünülen milliyetçilik kitlelere nüfûzda sorunlarla karşılaşsa da seçkinlerin yeni ideali, kutsalı ve temel söylemi haline gelmiştir.
Hızlı biçimde kültürel boyuttan siyasal alana geçen Türk milliyetçiliği yirminci asrın başından günümüze ulaşan zaman diliminde tartışmasız bir entelektüel egemenlik ve siyaset tekeli kurmuştur.
Bu egemenlik ise süreç içerisinde iki temel milliyetçilik akımı doğurmuştur. Bunlardan birincisi olan seküler yaklaşım milliyetçiliği, bilimcilik (scientism), antropolojik kuramlar ve neolitik çağa uzanarak dini dışlayan tarih yaklaşımı üzerinden üretmeye çalışmıştır. Bu yaklaşım "İslâm"ın, Türklüğün uzun ve parlak tarihindeki olumsuz bir parantez olduğunu savunmuştur. İkinci yaklaşım ise İslâmiyet ile milliyetçiliğin sentezini yapmaya gayret etmiştir.
Birinci akım kendisini "sol"da konuşlandırırken ikincisi ise "sağ" bir hareket olarak gelişmiştir. Burada ilginç olan Türkiye'de siyasetin (istisnâlar dışında) "sağ" ve "sol" etiketler altında "milliyetçilik"i içselleştirmiş olmasıdır.
Milliyetçilik ve "diğerleri"
İkinci Meşrutiyet Dönemi'nden itibaren siyasete ve entelektüel tartışmaya egemen olan Türk milliyetçiliği imparatorluğun ve yeni devletin "Türk olmayan unsurları"na "negatif" biçimde yaklaşmıştır. Bu çerçevede Türklüğün bir "millet-i hâkime" olarak kavramsallaştırılarak, Tanzimat öncesinin din temelli hiyerarşisinin yerine etnik merkezli bir tasavvurun geçirilmesi diğer imparatorluk unsurlarıyla çatışmacı bir ilişkinin şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Bu çatışmada diğer unsurların seçkinleri- nin milliyetçi- ayrılıkçı yaklaşımlara yönelmesinin de ciddî bir katkısı olmuştur.
Egemenlik temelli, hiyerarşik bir ilişkiyi savunan Türk milliyetçiliği şüphesiz imparatorluğun dağılmasının tek sorumlusu değildir. Ancak bu ideolojinin Arnavutlar ve Araplar ile geliştirilmeye çalışılanlar benzeri "çözüm süreçleri"nin başarısız olmasında önemli bir payı olduğu da ortadadır.
İmparatorluğun dağılması sonrasında kurulan ulus-devletin benimsediği seküler milliyetçilik antropoloji kuramları ve tarih yardımıyla yeni bir "millet" yaratmaya, kapsayıcı olma iddiasıyla kendisini farklı görenleri "Türkleştirme"ye çalışmış ve böylece "hiyerarşik" ilişkinin de ötesine geçerek farklılığı reddeden bir yaklaşım geliştirmiştir.
Görece demokratikleşme ise "Türk-İslâm Sentezi"ni hedefleyen milliyetçiliğin seküler yaklaşım karşısında hatırı sayılır zemin kazanması ve bu ideolojinin ana temsilcisi olması ile neticelenmiştir. Günümüzde seküler milliyetçilik değişik siyasal örgütlenmeler üzerinde etkili olabilmektedir. Buna karşılık onun "ulusalcılık" olarak adlandırılan saf haliyle marjinal bir konuma gerilemiş olduğu ortadadır. Dolayısıyla temel toplumsal sorunlar alanında ondan ziyade din ile sentez oluşturmaya gayret eden milliyetçiliğin yaklaşımları önem kazanmıştır.
Çözüm Süreci ve pozitif milliyetçilik
Ana akım Türk milliyetçiliği, toplum gündeminin birinci maddesi olan "Çözüm Süreci" konusunda kategorik bir karşıtlığı benimsemektedir. Bu milliyetçilik, Erken Cumhuriyet döneminin farklılığı reddeden yaklaşımının tersine "diğerleri"nin varlığını kabul etmektedir. Ancak İmparatorluk dönemi milliyetçiliği gibi onlarla ilişkinin eşitlikçi temellerde gerçekleşmesini anlamlı bulmamaktadır. "Hiyerarşi"yi bir kenara atamayan bu yaklaşım, dışlayıcı değil kapsayıcı olmakla birlikte negatif biçimde yaklaştığı "diğerleri"nin topluma ancak kendileri olmaktan vazgeçerek ya da bunu "önemsizleştirerek" katılabileceğini savunmaktadır.
Bu yaklaşımın "Çözüm Süreci"ne yönelik sert muhalefetinin temel nedeni de budur. Bu ise yirminci asır başı Türk milliyetçiliğinin Arnavut ve Arap çözüm süreçleri karşısında takındığı tavırla ciddî benzerlikler göstermektedir.
Önemli olan günümüz ana akım Türk milliyetçiliğinin çözüm yaklaşımlarını "ilke düzeyinde" reddetmesidir. Bu sürece uygulanış biçimi, muhatapların belirlenmesi, uzlaşılmaya çalışılan aktörlerin niteliksel sorunları ve şiddeti araçsallaştırmaları, karşılaşılan maksimalist talepler benzeri nedenlerden dolayı karşı çıkabilmek mümkündür. Ancak onu reddetmenin "çözüm"e farklı şekilde ulaşılması talebini dile getiren böylesi temeller değil ilkesel düzeyde ve kategorik karşıtlık biçiminde gerçekleştirilmesi son derece önemli bir sorundur.
Burada sorulması gereken soru milliyetçiliğin "çözüm"e karşı olmasının ne derece doğal olduğudur. Örneğimizin katı yaklaşımı bunun "eşyanın tabiatı gereği" olduğu kanaatini uyandırabilir. Buna karşılık Türk milliyetçiliğinin "diğerleri" ile gerçekleştirilecek "çözüm"ü kuramsal düzeyde reddetmesi, kırk yıl süren ve on binlerce hayata mâlolan düşük yoğunluklu bir iç savaş sonrasında buna ihtiyaç olmadığını düşünmesi doğal değildir.
Türkiye "çözüm"e ulaşmak zorundadır. Uluslararası gelişmeler de dikkate alındığında başlatılan sürecin durdurulmasının son derece ağır neticeleri olacağını görmek için kâhin olmaya gerek yoktur. Çözüme ulaşmanın fazlasıyla zor olduğu, katılımcı aktörlerin bir bölümünün yapıcılıktan uzak bulunduğu ve farklı hedefleri benimsediği gibi olgular ortadadır. Ancak bu "çözüm"ün alternatifi, neticesi kestirilemeyecek büyük bir toplumsal çalkantıdır.
Ana akım Türk milliyetçiliğinin bu noktada "Diğerlerinin ana dillerini kullanma benzeri hakları neden Türklerin zararına bir gelişme olarak yorumlansın?" "Farklı kimlikler arasında niçin hiyerarşik ve hegemonik bir ilişki olsun?" "Neden bizim milliyetçiliğimiz toplumun çimentosu, diğerlerininki ise bölücülük olarak yorumlansın, bunlar bir 'biz' içinde uzlaştırılamaz mı?" benzeri sorulara cevap araması gerekmektedir.
Böylesi sorulara verilecek cevaplar aracılığıyla geliştirilecek "eşitlik temelli" bir tasavvurun Türk milliyetçiliği tarafından benimsenmemesi için anlamlı bir neden yoktur. Milliyetçilik ile "eşitlik" arasında ontolojik bir "çelişki" olduğu savunularak bunun imkânsızlığı ileri sürülebilir. Ancak realpolitik ile bağlantısını kopartmamış, kendisini düşmanlık ve karşıtlıklar üzerinden tanımlamayan "pozitif" bir milliyetçiliğin bunu gerçekleştirmesi pekâlâ mümkündür.
Türk milliyetçiliğinin bu temelde bir tasavvur geliştirememesi, dahası onu "ihanet" olarak görmesi, imparatorluğun dağılmasında önemli bir rol oynamıştı. Aynı hatanın tekrarlanmasının önüne geçebilmek için ana akım milliyetçiliğin pozitif bir yaklaşımı benimseyerek "çözüm"e karşı çıkmak, gerçeklikten bütünüyle koparak devamı mümkün olmayan bir "status quo"yu ölümüne savunmak yerine onun "nasıl gerçekleştirilebileceği"ni tartışacak formülleri üretmesi gerekmektedir.
.
Ortadoğu’ya “bulaşmama” ve realpolitik
19.7.2015 - Bu Yazı 326 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye’nin “Ortadoğu”ya “bulaşmaması”nı savunan ve bunu temel dış siyaset yapımı alternatifi olarak sunan yaklaşımların “realpolitik”i anlama iddiaları fazlasıyla temelsizdir
Coğrafyamızda yoğunlaşan ve çetrefilleşen sorunlar "Ortadoğu bataklığına bulaşmama" metaforu ile özetlenen içe kapanmacı dış siyaset yapımının temel bir alternatif olarak sunulmasına yol açmaktadır. Bu yaklaşıma göre "Batı"nın parçası olan Türkiye bir "bataklık" görünümü arzeden "Ortadoğu"daki gelişmelere müdahil olmaktan kaçınmakla kalmayarak kendisini bunlardan soyutlamalı ve soğukkanlılıkla yeni bir düzenin şekillenmesini beklemelidir.
Bu yaklaşımın temelinde coğrafyadan bağımsız bir "aidiyet" duygusu ve yaşam alanına yönelik bir "üstünlük" ve "yukarıdan bakma" tavrının yer aldığı şüphesizdir. İlginç olan güçlü Oryantalist vurgulara sahip bu yaklaşımın, "algı merkezli" ve "duygusal" karakterine karşılık ortaya koyduğu taleplerin ve içe kapanmacılığın "realpolitik" gereği olduğunu iddia etmesidir.
Soğuk Savaş sonrası post-modern gerçekliğinde Türkiye'den antik dönem Mısır ya da on dokuzuncu asır öncesi Japonya (bu örneklerin dönem teknolojileri gözönüne alındığında coğrafî açıdan izolasyona ne denli uygun olduğu unutulmamalıdır) benzeri bir içe kapanma ve coğrafyasından kopmayı gerçekleştirmesini beklemenin ne derece anlamsız olduğu ortadadır.
Paul Johnson'un haklı olarak uygulamada bir "mit" olduğunu ileri sürdüğü Amerikan izolasyonizminin temel tezlerine benzeyen talepleri de gündeme getiren "Ortadoğu'ya bulaşmayalım" yaklaşımı, aynı zamanda, "kendini yeterli, güçlü ve üstün" gören bir yapının, kendi coğrafyasındaki gelişmelere sırtını dönmesini de talep etmektedir. Bu yaklaşım şüphesiz, coğrafyasına yoğunlaşma, onun dışındaki dünyaya karışmamayı savunmuş olan Amerikan izolasyonizminin karşıtı bir neticeyi hedeflemekle birlikte onunla benzer düşünsel temellere dayanmaktadır.
Ortadoğu'ya "bulaşma"
"Bulaşmamamız" istenen "Ortadoğu" adından da kolaylıkla anlaşılabileceği gibi Avrupa merkezli bir kavramsallaştırmadır. Farklı ülkeleri kapsayan biçimlerde yapılabilecek "Ortadoğu" kavramsallaştırmasının ne derece anlamlı olduğu şüphesiz fazlasıyla tartışmalıdır. Ancak açık olan sınırlarından bağımsız olarak "Ortadoğu"nun "Türkiye'nin de dâhil olduğu bir coğrafyayı" kapsamasıdır.
Bu nedenle "Türkiye'nin Ortadoğu bataklığından uzak durması" benzeri talepler gerçekte ülkenin "kendi coğrafyasındaki gelişmelere sırtını dönmesi, onlarla ilgilenmemesi" anlamına gelmektedir ki bunun imkânsızlığı ortadadır. "Batı"ya duyulan aidiyetin diğerlerinin fazlasıyla önüne geçtiği varsayılsa bile Türkiye'nin kendi coğrafyasında ve sınırlarının öte tarafında gerçekleşen büyük değişime sırtını çevirmesi, gelişmelere Okyanusya'da oluşan olaylar gibi yaklaşması mümkün değildir.
Türkiye'nin ayrılmaz bir parçasını oluşturduğu coğrafyanın bir asır önce başlatılan bir süreç içinde şekillenen yapay sınırlarının değişimi, mevcut bâzı devletleri sona erdirirken yenilerini ortaya çıkaracak büyük bir dönüşümü başlatmıştır. Bu ise "sırt çevirme" ve "bulaşmama"yı bütünüyle imkânsız kılmaktadır.
Bir asır önce gerçekleşen Sykes- Picot- Sazonov uzlaşması sonrasında oluşturulan Ortadoğu'nun sınırları uzun sürecek ve kanlı bir süreç sonrasında değişecek ve bölgede yeni dengeler oluşacaktır. Önemli bir bölgesel aktör olan Türkiye'nin sınırlarının öte tarafında başlayarak Suriye ve Irak benzeri yapıları dağıtan gelişmelere "bu coğrafyanın parçası olmadığı" zemininde sırtını çevirmesi ve gelişmeleri izlemekle yetinmesi mümkün değildir.
Bu konuda dile getirilen taleplerin "realpolitik"in dayatması olarak sunulmasının bu kavram hakkında yeterli bilgi sahibi olunmaması ve büyük resmin görülememesinden kaynaklandığı şüphesizdir.
Günümüz Ortadoğu'sunda aktörler ve ittifakların hızlı değişimi "realpolitik"i de fazlasıyla tartışmalı hale getirmekte, bu ise dış politika yapımını daha da zorlaştırmaktadır. Örneğin düzen içindeki gelişmeleri büyük çapta Saddam Hüseyin, Beşşar Esed ve Ba'as örgütlenmelerinin belirlediği Irak ve Suriye'de süreç içinde ortaya çıkan aktörlerin sayısı ve yeni yapılanma alternatiflerinin çeşitliliği "realpolitik"in ne olduğu ve hangi siyaset izlenerek ona bağlı kalınacağını da fazlasıyla tartışmalı hale getirmektedir.
Bu açıdan bakıldığında Sykes-Picot tasavvuru ilâ modern Ortadoğu'nun oluştuğu dönem arasındakine benzer bir süreç içinde olunduğu şüphesizdir. Örneğin Fransız mandat yönetiminin Suriye'yi Halep Devleti, Şam Devleti, Nusayrî Devleti ve Cebel Durûz Devleti benzeri yapılara ayrıştırmayı düşündüğü 1921-22 yıllarında Ba'as kontrolünde ve Nusayri hegemonyasında bir bütünün ortaya çıkacağını çok az kimse öngörebilirdi. Benzer şekilde Abdülaziz ibn al-Sa'ud'un vurucu gücü olarak yarımadanın Asir, Ha'il, Hicaz benzeri bölgelerinin Suudî egemenliğine girişinde önemli rol oynayan İhvân'ın 1926 sonrasında başlattığı ve İngilizlerin desteğiyle bastırılabilen isyanının başarıya ulaşması Arabistan'da oldukça farklı bir "status quo"nun ortaya çıkışına neden olabilirdi. Bu sırada kimi desteklemenin "realpolitik"e uygun düşeceğini kavrayabilmek hiç de kolay değildi.
Dış siyaset yapımı
Aktörlerin, ittifakların, dengelerin günlerle ifade edilebilen zaman dilimleri içinde değiştiği "Ortadoğu"ya "bulaşmama" imkânı olmadığı gibi yaşanılan karmaşa içinde hangi siyasetlerin "realpolitik"e uygun olduğunu tespit edebilmek de kâğıt üzerinde göründüğünden zordur. Bu nedenle tartışılması gereken anlamsız "bulaşmama" tezi değil oluşmakta olan yeni Ortadoğu hakkında geliştirilecek tasavvur ve buna ulaşılabilmesi için üretilecek "dış siyaset" olmalıdır.
Esnek olmak zorundaki bu siyaseti şekillendirmek ve hızla değişen koşul ve aktörler çerçevesinde değiştirebilmek şüphesiz son derece zordur. Soğuk Savaş döneminin "ittifak" çerçevesinde üretilen dış siyasetleri ile mukayese edildiğinde bu zorluk kıyaslanamayacak bir ölçektedir. Ancak bu siyaset "yapılmak" zorundadır. Onun alternatifi yeni düzen oluşumu sürecinin dışında kalmak değildir.
Bu şüphesiz "yapılacak" dış siyaseti çoğulcu yollarla tartışmamamız, o konuda farklı görüşler ileri sürmememiz anlamına gelmez. Bu alanda üretilen siyasetlere sert eleştiriler getirmek, değişiklikler talep etmek de mümkündür. Ancak, son tahlilde, Türkiye yeni Ortadoğu oluşum sürecinin parçası olmak zorundadır.
Bu sürece dahil olur ve değişik aktörlerle ilişkiler kurarken Türkiye'nin farklı aidiyetleri arasındaki dengelerin bozulmasına izin vermemesi, ahlâkî kaygıları "realpolitik"e uyma adına terketmemesi ve bölgede yaşayanların isteklerine uygun yeni bir düzenin kurulmasına destek vermesi anlamlıdır. Bir kez daha vurgularsak çoğulcu yollarla tartışılması gereken "coğrafyamızdaki" gelişmelere sırt çevirmemizin "realpolitik"e ne denli uygun olacağı değil sürece "nasıl" dahil olunacağıdır.
.
Neden olmuyor?
27.7.2015 - Bu Yazı 747 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
1908 sonrası siyasal hayatımız devleti dönüştürme amacıyla ortaya çıkan katılımcı siyaset sözcülerinin, bürokrasinin programını içselleştirerek karşı cepheye geçmelerinin olağanlaştığı bir süreci yansıtır
Türkiye yakın geçmişinin önemsizleştirdiği en mühim gelişmelerinden birisini bu yıl da "sansürün kaldırılması" kutlamaları ve "Erzurum Kongresi"nin toplanma yıldönümü vesilesiyle dolaylı biçimde andı. Halbuki sansürün kalkmasını doğuran ve en büyük millî bayram olması nedeniyle Erzurum Kongresi'nin başlama tarihi olarak seçilen "İnkılâb-ı Azîm" çok partili siyasal hayatımızın da başlangıcını oluşturur.
Bu önemli olayın daha sonra bayram olmaktan çıkarılarak sıradan ve başarısızlıkla neticelenen bir gelişme olarak kavramsallaştırılması onun önemini azaltmaz. Söz konusu önemsizleştirmeyi mümkün kılanın "İnkılâb-ı Azîm" sonrasındaki siyaset tecrübemizin başarısızlığı olduğu ortadadır. Ancak bunu vurgulayan Erken Cumhuriyet ondan gerekli dersleri çıkartmak yerine onun en olumsuz yönlerini alan bir "yeni siyaset" yaratmıştır.
Dolayısıyla bir unutulma duvarının arkasında bırakılmasına karşılık modern siyasetimizin başlangıç noktası olan "İnkılâb-ı Azîm"i tarihselleştirmek günümüze ulaşan bir süreci ve güncel siyaseti anlayabilmenin de temel koşullarından birisidir. Bunun yapılması toplumumuzda bir asrı aşan zaman diliminde varolan katılımcı siyasetin son derece ağır bir gelişim izlemesinin nedenlerinin de kavranabilmesine yardımcı olacaktır.
Devleti kurtarmak
"1908 İnkılâbı" kendisi için daha sonra yapılan şatafatlı kavramsallaştırmalara karşılık özünde askerî ve sivil orta ve alt düzey bürokratların gerçekleştirdiği bir eylemdi. Büyük bir değişim iddiasıyla ortaya çıkan bu hareket özünde bölgedeki "status quo"nun değişmesini engellemeye çalışan "muhafazakâr" bir girişim idi.
Hareketin motor gücü olan Osmanlı Terakki ve İttihad Cemiyeti'nin değişik forumlarda açıkladığı gibi amaç son tahlilde "devleti kurtarmak" idi. Bu nedenle "inkılâb"dan farklı beklentileri olan kitleler coşkulu mitingleri sürdürdüğünde Cemiyet "herkes işinin gücünün başına dönsün" temalı beyannâmeler ile bunları sonlandırmıştı. Benzer şekilde örgüt "hürriyet"i "vergi vermeme" biçiminde yorumlayanlara karşı sert bir bürokratik refleks ortaya koymuştu.
Bu nedenle "inkılâb" millet için yapılmakla birlikte "millet"in arka planda kalmayı sürdürdüğü bir yeni düzeni beraberinde getirmişti. Dolayısıyla katılımın göreceli artışı, partiler aracılığıyla siyasetin tabana doğru genişlemesi benzeri gelişmelere karşılık Meclis-i Meb'usan "devlete meydan okunan bir yer" olamamış, bilhassa 1914 sonrasında "bürokrasinin uzantısı" haline gelmişti.
Bu açıdan bakıldığında kapsamlı bir toplum mühendisliği projesini "mega söylem"ler kullanarak uygulamaya geçirmek isteyen bürokratik bir örgütlenme Tanzimat kadrolarından farklı olmayan bir amacı hedeflemişti. İttihad ve Terakki ricâlinin üst düzey bürokrat konaklarında değil Merkez-i Umumî'de toplanması, siyasal partiler ve meclisin varlığı bu konuda niteliksel bir farklılık doğurmuyordu.
Dolayısıyla "İnkılâb-ı Azîm" bürokrasinin sistem üzerindeki kontrolü ve "devlet merkezli" toplum mühendisliği projelerini hayata geçirme gayretleri açısından büyük bir değişime neden olmamıştı. Bunların bürokrasinin üst katmanları yerine daha geniş orta tabakaları tarafından ve siyasal bir örgüt aracılığıyla gerçekleştirilmesi ise etkinliği artırmıştı. Ancak adına büyük dönüşümler yapıldığı iddia olunan "millet"in sürece katılımı gene son derece sınırlı oluyordu.
Bürokrasi ve millet
1908 sonrası siyaset tecrübemizin başarısızlıkla neticelenmesinde etkin bürokratik kontrolün önemli bir payı vardır. Burada sorun bürokrasinin "varlığı" değil onun sistemi "kontrol" altında tutma girişimleri ve siyaseti toplumsal taleplerin karşılanması yerine kendi projelerinin hayata geçirilmesi olarak kavramsallaştırmasıdır. Bürokrasi bu şekilde kavramsallaştırılan "siyaset"in dümeninde oturmayı ve "siyasal katılım"ın büyük projelerinin gerçekleştirilmesine engel olmamasını temel hedefleri olarak görmüştür.
Tekrar edilmesi gerekirse karşılaşılan mesele Osmanlı askerî sınıfına uzanan bir geçmişe sahip olan ayrıcalıklı ve kendisini özgün, devletin çıkarını bilme tekeline sahip bir tabaka olarak gören bürokrasinin taleplerin karşılanmasını hedefleyen katılımcı siyaseti anlamsız ve büyük projeleri engelleyici bir eylem olarak görmesidir.
Bu da kendisi "uğruna her türlü fedakârlık" yapılan "millet"in siyasette edilgen bir rol oynamasını gerekli kılmaktaydı. Bürokrasinin yardımı olmadan iktidara ulaşması mümkün olmayan "millet" ise bu nedenle kısa aralıklar dışında ortak olabildiği iktidarı devretmek zorunda kalıyordu.
Nitekim bürokratik girişimlerle başlatılsa da tabana yayılan Kongre İktidarları (1918- 1920), Erzurum Kongresi akabinde tedricen iktidarı bürokrasiye devretmiş ve süreç 1923 sonrasında tamamlanmıştı. Çok partili yaşama geçiş sonrasında yeniden iktidara ortak olma girişimi ise 1960 Darbesi'nin getirdiği yasal çerçevesi güçlendirilmiş "vesayet"i karşısında bulmuş ve "yüksek siyaset" bürokrasiye terkedilmişti.
Bürokrasinin dönüşümü
Dolayısıyla sorun "İttihadçılık" olarak kavramsallaştırılarak, Cemiyet'in ortadan kalkması ile son bulan bir gelişme olmaktan fazlasıyla uzaktır. Bürokratik egemenlik ve katılımcılığın sınırlanması çabaları İttihad ve Terakki Cemiyeti'nden önce varolduğu gibi Osmanlı çöküşü ve yeni rejimin kurulmasından sonra da devam etmiştir.
1908 sonrasında siyasetin başarılı olamamasının önemli nedenlerinden biri "devleti kurtarmak" amaçlı bürokratik "yüksek siyaset"in egemenliği idi. Yeni rejim ise bunun tüm olumsuzluklarını sahiplenen bir siyaset anlayışı geliştirecektir. Bu devamlılık ve 1960 sonrasının katılımcılık karşıtı vesayetinin olağanüstü direnci sorunun yapısal karakterini ortaya koymaktadır.
Karşılaşılan sorun, katılımcı siyasetin iktidar payını artırdığı dönemlerin ardından bürokrasinin "yüksek siyaset" program ve hedeflerini içselleştirmesi ve onların savunucusu durumuna gelerek "talepleri karşılama" anlamındaki siyasete yukarıdan bakmasıdır.
1908 sonrasında belirgin şekilde görüldüğü gibi kitlelerin "devlet"i şekillendirme, ona "meydan okuma" girişimleri her seferinde katılımcı siyaset aracılığıyla sözcüsü durumuna getirdiği temsilcilerin karşı tarafa geçmesiyle neticelenmiştir.
Günümüzde bu alanda büyük bir değişimi gerçekleştirdiğini düşünerek "yüksek" siyaset yerine "gerçek" siyaseti egemen kıldıklarını savunanların da kökleri derin bu gelişmeden alacakları önemli dersler bulunmaktadır.
Yakın tarihimiz "millet" adına büyük dönüşümlerin öncülüğünü yaptığını savunan siyasal yapıların bürokrasi tarafından farklılaştırılması ve onun programına kazandırılmasının da tarihidir. Bu nedenle "İnkılâb-ı Azîm"in "Basın Bayramı" olmak ötesinde önemli etkilerinin bulunduğu anlaşılmalıdır.
.
Ortadoğu'ya "bulaşmama" neyin karşı tezidir?
2.8.2015 - Bu Yazı 447 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
İki hafta önce yayınlanan Ortadoğu'ya "bulaşmama" konulu yazım üzerine değişik yorumlar dile getiren elektronik posta mesajları aldım. Bu mesajlar Türkiye'de "aidiyet" konusunda mevcut ciddî bir kafa karışıklığını yansıtmakla kalmayarak toplumun bir bölümünün coğrafyasını "dışlama"nın mümkün olduğunu düşündüğünü de göstermektedir.
Ne oluyor?
"Ortadoğu" benzeri Avrupa merkezli bir kavramsallaştırmayı, haklı olarak, anlamsız bulabiliriz. Buna karşılık adını ne şekilde koyarsak koyalım Türkiye'nin de içinde olduğu coğrafyada son derece kapsamlı bir dönüşüm yaşanmaktadır.
Yüz yıl önce Londra ve Paris'de tasarlanan "Ortadoğu" daha sonra önemli değişimlere uğramasına karşılık yapay sınırlar ve ülkeler yaratılmasına neden olmuş, bu gerçekleştirilirken de bölgede yaşayanların istekleri kaale alınmamıştır.
Örneğin toplumsal yapı ve demografik özellikleri farklı, birbirlerinden ziyade çevredeki diğer alanlarla yoğun ilişkileri olan üç Osmanlı vilâyeti (Musul, Bağdat, Basra) birleştirilerek ve başına Hicaz'dan kral getirilerek Irak oluşturulmuştur. Benzer şekilde Fransızlar kaç devlet kuracaklarına oldukça zor karar verdikleri Suriye'de idaresi güç bir yapılanmaya gitmişler, bir İngiliz diplomatının "bir tarih kazası" olarak adlandırdığı yeni ülke Ürdün'ün başına Şerif Hüseyin'in bir diğer oğlu geçirilmiş, Filistin'de ise günümüze uzanan büyük bir sorunun altyapısı inşa edilmiştir. Bu gelişmeler, doğal olarak, etnik ve mezhepsel kimliklere dayalı siyaseti tahkim etmiştir.
Ortadoğu'nun 1914 öncesinde sömürgeleştirilmiş ya da o sene onaylanan Anglo-Turkish Convention ile İngiliz nüfûz alanı olarak belirlenmeyen alanlarının önemli bir bölümü ise daha sonra çatışacağı İhvan'ı vurucu güç olarak kullanan Abdülaziz ibn Sa'ud'un denetimine girmiştir.
Bu ise Necd merkezli Vahhabi ideolojisinin başta Hicaz olmak üzere Ha'il, Asir, Necran gibi diğer mezheplerin yaygın olduğu alanlarda egemenlik kurmasıyla neticelenmiştir. Dolayısıyla Ortadoğu'da bölge sakinlerinin rızası hilâfına oluşturulan sınırlar ve kimlik temelli siyaset yerel aktörlerin denetimindeki alanlarda da geçerli olmuştur.
Uluslararası müdahaleler ve Arap Baharı'nın yapay sınırları totaliter yöntemlerle koruyan diktatörlere karşı eylemlere dönüşmesi zorlukla muhafaza edilebilen düzenin yeniden inşa edilmesi işlemine ivme kazandırmıştır. Irak ve Suriye ile başlayan bu gelişme diğer alanlara da yayılacak, yeni sınırlar ve devletler ortaya çıkacak, bunların yanı sıra pek çok rejim de değişecektir.
Coğrafya değişirken
Sınırlarının ötesinde yeni devletlerin kuruluşuna yol açacak gelişmeler yaşanırken Türkiye'nin bunlara sırt çeviren bir içe kapanmacılığı benimseyebileceğini varsayabilmek güçlü bir Oryantalizm kadar realpolitik konusunda yaşanan kafa karışıklığını da ortaya koymaktadır.
İran, Suudi Arabistan benzeri diğer bölgesel aktörler gibi Türkiye'nin de yeni düzenin oluşumunu etkilemeye çalışma dışında bir seçeneği yoktur. Bu açıdan bakıldığında "Ortadoğu'ya bulaşmama" tezi Rusya'nın Doğu Avrupa'daki gelişmelere sırtını dönmesi ya da Fransa'nın Batı Avrupa'nın geleceğiyle ilgilenmemesi benzeri bir yaklaşımdır.
"Ortadoğu'ya bulaşmama" tezinin anlamlı, gerçekleştirilebilir ve "realpolitik" ile uyumlu bir yaklaşım olarak savunulabilmesi onun kendisinin "karşı tezleri" olarak yarattığı kavramsallaştırmalar ve Erken Cumhuriyet döneminde izlendiği iddia olunan siyasete dayandırılmaktadır. Bu ise mevcut olmayan bir seçeneğin ciddî şekilde tartışılmasına yol açmaktadır.
Neyin karşıtı?
Genellikle savunulanın tersine "Ortadoğu'ya bulaşmama" yaklaşımının karşı tezi "savaş" değildir. Onun karşı tezi yeni Ortadoğu ile ilgili bir tasavvur geliştirilerek buna ulaşılmasını sağlayacak ya da bunun bütünüyle zıttı bir düzenin oluşmasını önleyecek siyasetlerin geliştirilmesidir.
Bu alandaki gelişmelere sırtımızı dönmemizi tavsiye edenlerin "Türkiye'nin bölgeye nizam veremeyeceği" tezi realpolitik açısından doğrudur; ama bu, ülkemizin "gelişmeleri etkileyemeyeceği" anlamına gelmez.
Yeni Ortadoğu düzeni 1916 sonrasında yaşanan sürecin tersine tüm küresel aktörler, bölgesel güçler ve yerel yapıların katkısıyla belirlenecektir.
ABD'nin dahi kendi başına oluşturamayacağını acı deneylerle öğrendiği bir düzeni Türkiye'nin dilediğince şekillendiremeyeceği ortadadır.
Ama bu düzenin kendi tasavvuruna en yakın biçimde şekillenmesini sağlayabilmek tüm aktörler gibi Türkiye'nin de temel hedefi olmalıdır. Bunu gerçekleştirmenin tek yolu da "savaş" ya da askerî güç kullanımı değildir. Daha doğrudan bir ifade ile "Ortadoğu'ya bulaşmama"nın karşı tezinin tanklarımızın sınırlarımızın ötesine gönderilmesi olduğu yaklaşımı yanıltıcıdır.
"Ortadoğu'ya bulaşmama" tezinin kurucu ideoloji tarafından yaratıldığı iddiası da doğru değildir. Türkiye'nin Erken Cumhuriyet dönemindeki en kapsamlı iki sorunu "Ortadoğu" komşularıyla yaşanmıştır. Çözümü Cemiyet-i Akvam'a bırakılan Musul Vilâyeti'nin geleceği Büyük Britanya'nın istekleri çerçevesinde belirlenmiş, buna karşılık İskenderun Sancağı Suriye'den ayrılarak Türkiye'ye katılmıştır. Türkiye bunun yanı sıra Ortadoğu'da varlığını güçlendirecek değişik talepleri gündemde tutmuştur. Örneğin Suriye'de hava şehitleri Fethi, Sadık ve Nuri Beylerin mezarları gibi değişik alanların Süleyman Şah Türbesi benzeri statüye kavuşturularak Türk toprağı sayılması girişimleri ortaya konulmuştur.
Amit Bein'in yakında yayınlanacak Not So Distant Neighbors: Kemalist Turkey and the Middle East (Fazla Uzak Olmayan Komşular: Kemalist Türkiye ve Ortadoğu) kitabı, Türkiye'nin Erken Cumhuriyet döneminde Ortadoğu ülkelerinde iktidar ve muhalefetteki değişik aktörler ve yerel unsurlarla yürüttüğü kapsamlı ilişkileri ortaya koymakla kalmayarak bu dönem siyasetinin Ortadoğu'ya "fazlasıyla bulaştığını" da göstermektedir.
Ne yapmalı?
Türkiye'nin içinde yaşadığı coğrafyanın yeniden düzenlenmesi sürecine katılmaması mümkün değildir.
Yapılması gereken Türkiye'nin ahlâkî ve "realpolitik"i göz ardı etmeyecek bir "Ortadoğu tasavvuru"nu çoğulcu bir tartışmayla şekillendirmesi ve bu çerçevede üretilen siyasetlerin hızla değişen koşullar ve beliren yeni aktörler çerçevesinde gene çoğulculukla değiştirilmesidir.
"Kimlik siyaseti"nin Türkiye'deki hızlı yükselişinin bunu zorlaştırdığı, bu tartışmanın dahilî fay hatlarında kırılma risklerini ortaya çıkaracağı doğrudur. Ancak "bulaşmama" bir seçenek değildir. Onun karşıtı ise "savaş" değil "siyaset üretimi"dir.
.
Tarihî örnekler yardımıyla süreç, pazarlık ve çözüm (1): Muhatap
10.8.2015 - Bu Yazı 430 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Yeniden içine girdiğimiz ve tırmanma eğilimi gösteren şiddet sarmalı "çözüm süreci" adı verilen girişimin bir kez daha tıkanmasına yol açtı. Kökleri derinlere inen ve değişik aşamalarında şiddetin yoğun biçimde yaşandığı bir sorunu siyasal çözüme ulaştırma çabalarının kısa sürede ve tıkanıklarla karşılaşmadan neticelenmesini beklemek şüphesiz gerçekçi değildir.
Ancak yaşanan tıkanıklığın arızî değil yapısal nedenleri olabileceği gözönüne alındığında konunun tarihî örnekler yardımıyla değerlendirilmesi yararlı olabilir.
Tasavvurların çöküşü
Tarihimiz çok sayıda benzer "süreç"e sahne olmuştur. Bunlar aynı zamanda "biz" yaratma alanında karşılaşılan başarısızlıkların neticesidir. "Farklılıklara rağmen" ortak paydalar etrafında birleşilememesi, merkezin, özgürleşmeyi yeterli görmeyerek, yükselen milliyetçiliklerin etkisiyle "toplumsal tanınma, kolektif haklar ve adem-i merkeziyet temelli yönetim" talep eden yapılarla pazarlık masasına oturması neticesini doğurmuştur.
Osmanlıcılık siyasetlerinin görece başarısızlığı ve milliyetçi hareketlerin güçlenmesi "biz" tasavvurlarının çöküşünün zımnen kabûlü anlamına gelen süreçlerin kapısını aralamıştır. Günümüzde "çözüm süreci" olarak adlandırılan "pazarlık" da benzer özelliklere sahiptir. Yarattığı kapsayıcı ama herkesin "kendisi" olarak giremeyeceği "biz" tasavvurunu uzun süre zor kullanarak hayata geçirmeye çalışan Türkiye, bundan vazgeçmiş; ama yükselen milliyetçiliğin de etkisiyle "toplumsal tanınma ve kolektif haklar" talebinden taviz vermeyen bir yapı ile pazarlığa oturma zorunda kalmıştır.
Muhatabın niteliği
On dokuzuncu yüzyılda sosyalist hareketlerin ivme kazanması sonrasında değişik toplumların sözcüsü olma iddiası ile ortaya çıkan milliyetçi-sosyalist örgütlenmeler Bulgar, Makedon ve Ermeniler adına Osmanlı merkezi ile "çözüm süreçleri" yönetmişlerdir. Bu süreçler "çatışmanın durdurulduğu" fâsılalar dışında "çözüm"ler üretememiş, tümü başarısızlıkla sonuçlanmıştır.
Bunun yanı sıra farklı mezhepler adına konuşan yerel liderler de İstanbul ile değişik pazarlıklar içine girmişler ve anlaşmalar aracılığıyla özerklik elde etmişlerdir. Yemen'in Cibal bölgesinde Zeydîler adına İmam Yahya, Necd ve el- Hasa'da Vahhabilerin lideri Abdülaziz ibn Sa'ud ile anlaşılmış, Asir'de bir sufî devleti kuran Seyyid İdrisî ise Osmanlı önerilerini reddetmiştir. Dolayısıyla bu tür liderlerle uzlaşma alanında ciddî başarılar sağlanabilmiştir.
Bunlara ek olarak Arnavut milliyetçiliği ile Suriye merkezli Arap hareketi de sosyalist tonları bulunmayan girişimler örgütlemişler ve bunlar geleneksel yapıların desteğini arkalarına alarak Osmanlı hükûmetleri ile masaya oturmuşlardır. Bu aktörlerle gerçekleştirilen pazarlıklarda uzlaşma zeminleri yaratılabilmiş ve değişik "çözüm" projeleri üretilebilmiştir. Ancak uluslararası gelişmeler bunların hayata geçirilmesini engellemiştir.
Bu örneklerin de ortaya koyduğu gibi "muhatabın niteliği" söz konusu süreçleri derinden etkilemiştir.
Güncel muhatap ve talepler
Türkiye'de merkezin uyguladığı siyasetler ile kendisine yöneltilen talepleri anlama ve cevaplama konusunda gösterdiği ağırlık benzer tarihî örneklerde olduğu gibi maksimalist taleplerle ortaya çıkan sosyalist-milliyetçi bir örgütlenmenin "temsil" tekeli oluşturması ve onunla masaya oturulması neticesini doğurmuştur. Bu ise "çözüm süreci"nin uzlaşma açısından en katı muhatapla sürdürülmesi anlamına gelmektedir.
Örneğimizde on dokuzuncu asır sosyalist- milliyetçi partilerini andıran ve yirminci yüzyıl tecrübelerinden de ciddî biçimde etkilenen bir örgütlenme önce toplumu içinde rakip gördüğü yapılarla çatışarak "sözcülük" ve "temsil" tekeli kurma girişimini başlatmıştır.
Amira sınıfı ve dinî yapılanma ile çatışan Daşnaktsutyun ve "Çorbacılar" sıfatıyla aşağıladığı, Osmanlı düzeninin devamını arzu eden üst sınıf mensuplarına savaş açan Balkan örgütlenmeleri gibi PKK da siyasal temsilcilik ve sözcülük iddiasını hem toplumuna hem de merkeze kabûl ettirmiştir.
Tarihî örnekler yardımıyla günümüzün "çözüm süreci" ele alınırken bu "hoşa gitmeyen" olgu gözden kaçırılmamalıdır. Bu aşamada sürecin başarıya ulaşabilmesi için demokratikleşme ve yeni bir "biz" kavramsallaştırması yaratılması yeterli olamayacaktır (bu tespit bu alanlarda atılacak adımların anlamsız olduğu anlamına gelmez). Yeni bir muhatabın kısa vâdede muhatap durumuna geçmesini beklemek ise gerçekçi değildir. Bu nedenle sürecin devamının sürdürülebilmesi "muhatabın değişimi"nde düğümlenmektedir.
"Biz" yaratmanın zorluğu
Bu aşamada yeni bir "biz" tasavvuru yaratarak bunu topluma benimsetmenin ne derece zor olduğu tarihî örnekler aracılığıyla görülebilir. On dokuzuncu asırdan günümüze dünyada yaşanan büyük değişim bu alanda daha ümitvâr olunmasına neden olabilir. Buna karşılık günümüz Türkiye'sinde hem merkezin hem de masanın karşı tarafında oturanların bir asır öncesi reflekslerle siyaset üretmesi ancak uzun vâdede etkili olabilecek bu neticeye ulaşılmasını imkânsız kılmaktadır.
Kolektif olmayan haklar
Pazarlıkların anılan nitelikteki muhataplarla sürdürülmesi durumunda demokratikleşme ve toplumun genelinde özgürlüklerin artışının "çözüm süreci"ne sınırlı etkide bulunabildiği unutulmamalıdır. 1908 sonrasında Meb'usan'da temsil edilen Daşnaktsutyun "hürriyet"in varolduğu görece çoğulcu ortamda taleplerinde niteliksel değişiklikler yapmamıştır. Dolayısıyla toplumsal liberalleşme yoluyla pazarlığın sonlandırılmasını, çözüme ulaşılmasını ümit etmek gerçekçi değildir.
Muhatap değişimi/ muhatabın değişimi
Türkiye büyük ölçüde kendi siyasetlerinin neticesinde "çözüm"e ulaşma alanında en katı muhatapla pazarlık durumunda kalmıştır. Tarihî örneklerin de ortaya koyduğu gibi "şiddet" kartını elinde tutan temsil tekellerinin kırılması son derece zordur.
Bu alandaki tek anlamlı beklenti "muhatap değişimi" değil "muhatabın değişimi" olmalıdır. Resmî siyaset yapımının "dağ Türkleri" söyleminden günümüzdeki yaklaşımına gelebildiği bir süreçte muhatabın geçirdiği değişim fazlasıyla sınırlı kalmıştır.
Ancak tarihî örnekler "muhatabın değişimi"nin zorluğunu, "şiddet" kartı ile siyaset yapan örgütlerde "sertlik, çatışma ve maksimalist talepler ileri sürme" yanlılarının egemen olduklarını ortaya koymaktadır. 1908 sonrasında dahi VMORO'nun Yane Sandanski öncülüğündeki uzlaşmacı kanadı değil Hristo Matov liderliğindeki sertlik yanlısı hizbi örgüt siyasetlerini şekillendirmiştir. Benzer bir gelişme Daşnaktsutyun yönetiminde de görülmüştür.
Günümüz örneğinin bu genel eğilimin dışına çıkması sürece yeni ve güçlü bir ivme kazandırabilir. Ancak bu zor değişim farklı toplumsal dinamiklerin devreye girmesini zorunlu kılmaktadır.
.
Tarihî örnekler yardımıyla süreç, pazarlık ve çözüm (2): Türkiyelilik
17.8.2015 - Bu Yazı 406 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Geçen hafta "çözüm süreci" olarak adlandırılan girişimi "muhatap"ın temel yaklaşımları çerçevesinde ve tarihî örnekler yardımıyla ele almaya gayret etmiştik. Söz konusu sürecin önemli unsurlarından birisi de onu sürdüren taraflara ait tasavvurların kapsam ve sınırlarıdır.
Konu tarihî örnekler yardımıyla değerlendirildiğinde tasavvurların kapsamlarında görülen farklılıkların süreçlerin başarısında belirgin rol oynadığı kolaylıkla görülebilmektedir. Böylesi farklılıklar değişik "biz" temellerinde geliştirilen tasavvurların uzlaşmasını imkânsız kılabildiği gibi çatışmacı eğilimleri de güçlendirebilmektedir.
Türkiyelilik ve kapsama alanı
Resmî ideoloji tarafından uzun süre uygulanan tektipleştirme siyasetleri "coğrafya"yı etnik grup/ırk temelinde kutsallaştırmıştır. Erken Cumhuriyet döneminin "ideolog"larından Âfet İnan'ın "Millî Irk Toprağı Türkiye" kavramsallaştırması coğrafyayı vatandaşlık ve toplum tasavvurunun temeli olarak ele almıyordu. Bu şekilde yaklaşıldığında yaratılan tasavvur, son tahlilde, "Türkiye" değil "Türk" merkezli oluyor; "Türkiye," "Türklerin" olmasıyla anlam kazanıyordu.
"Türkiye" tasavvuru ile "Türk"lük arasındaki bu belirleyici ilişki onun farklı alt kimlik grupları tarafından benimsenmesini önlüyordu. Bunun Kürt sorununun Cumhuriyet dönemindeki gelişimi üzerinde fazlasıyla etkili olduğu ortadadır.
Ancak yaratılan karşıt tasavvurun da etnik temelli olduğu ve "Türkiye"yi "Türklere ait" görmekle beraber kendi alanını bunun dışında mütalâa ettiği unutulmamalıdır. Bu tasavvur Birinci Dünya Savaşı sonrasında oluşturulan yapay sınırların böldüğü bir alanı kutsuyor ve onun Türkiye'de kalan kısmının gerçekte "Türkiye"nin değil bu idealin parçası olduğunu varsayıyordu.
Bu çatışan tasavvurların "Türkiyelilik"i dışladığı, onu "yapay" ve "anlamsız" olmanın da ötesinde "tahayyül edilen millet"e ihanet olarak kavramsallaştırma noktasında birleşmeleri ilginçtir. Her iki tarafta da milliyetçilikten derin biçimde etkilenen yaklaşımlar "Türkiyelilik"i "Türklük"ün inkârı ya da "Kürt kimliğinin reddi amacıyla yaratılmış suni bir aidiyet" olarak mahkûm etmişlerdir. Toplumun geneli de bu yaklaşımların etkisiyle "Türkiyelilik"e mesafeli yaklaşmıştır. Burada önemli olan "Türkiyelilik"e hem merkez hem de ona direnen çevrenin karşı çıkmasıdır.
Tarihî örnekler ışığında
Bu, şüphesiz, toplumun Osmanlılık gibi etnik aidiyetler üstü bir kimlik etrafında birleştirilmeye gayret edildiği Tanzimat sonrası dönem ile önemli bir farklılık oluşturur. Ancak merkez, bu yaklaşımına karşılık o dönemde de, yarattıkları tasavvurların kapsamı sınırlar ötesine uzanan yapılarla çatışmalar yaşamıştır.
Osmanlı sınırları dışında alanları da içeren ve çevre ülkelerdeki toplumlarla birleşerek "tarihî yanlışlıkları düzeltmeyi" amaçlayan hareketler "Osmanlılık" yaklaşımını, günümüzdekine benzer şekilde bir "Türkleştirme" siyaseti olarak mahkûm etmişlerdir.
Örneğin "Makedonya" ideali için savaşan Slavlar arasında sadece gözlerini Bulgaristan'a çeviren Vırhovistler değil VMORO'nun sağ kanadını oluşturan liderler de böylesi bir yaklaşımı benimsiyordu. 1908 Köstendil Kongresi'nde de dile getirildiği gibi bu yaklaşım Osmanlılığı dışlayan bir tasavvura dayanıyordu: "Biz Makedonya'nın ayrı bir bölge olmasını istiyoruz. . . Halkımızın arzularını bir tür anayasa ile idare olunan Türkiye benzeri yabancı bir rüyaya kurban edersek büyük bir suç işlemiş oluruz. Türk devletinin geleceği bizi ilgilendirmiyor."
Burada önemli olan "Osmanlılık" ile örtüşmeyen ve sınırların öte tarafına geçen bir "Makedonya" tasavvurunun yaratılmış ve içselleştirilmiş olmasıydı. Bu ise üzerinde çalışılan "çözüm süreci"nin önündeki en belirgin engeli oluşturuyordu. "Ermeni Sorunu"nun çözüme kavuşturulması için ortaya konan gayretlerde de benzer bir olumsuzlukla karşılaşılıyordu. Osmanlı sınırları dışına taşan bir "Ermenistan" tasavvurunu sahiplenen Daşnaktsutyun bu nedenle "Osmanlılık" temelindeki çözümleri reddediyordu.
Daşnaktsutyun'un "gelecek tasavvuru"nda "Doğu Ermenistan," Osmanlı coğrafyasının "Batı Ermenistan" dışındaki alanlarının önüne geçiyordu. Dolayısıyla Ermeni liderler "Osmanlılık" ile sınırlanan bir "çözüm" sürecini ideallerine gem vurulması olarak görüyorlardı. Sosyalist-milliyetçi örgütlenmelerin bu tasavvurları ve "Osmanlılık"ı kendi ideallerine getirilen bir "sınırlama" olarak yorumlamaları yürütülen "çözüm süreçleri"nin başarısızlığındaki temel yapısal nedendi.
Günümüzdeki süreç ve Türkiyelilik
Günümüzde bir kez daha kesintiye uğrayan "çözüm süreci" önünde de benzer bir yapısal engel bulunmaktadır. Toplum sözcüsü durumuna gelen sosyalist- milliyetçi bir örgütlenme merkezin, "sadece Türklere ait olmadığını kabûl ederek" önemli bir taviz verdiğini düşündüğü "Türkiye" temelli bir "çözüm"ü tasavvuruna yapılan bir saldırı olarak görmektedir.
Ortadoğu sınırlarının yeniden belirlendiği bir dönemde "Türkiyelilik"i bir "ideal sınırlaması" ve "dayatma" olarak gören yaklaşımların güç kazanması şaşırtıcı değildir. Bu ise bir "Türkiye projesi" olmak zorunda olan "çözüm süreci"nin iflâsı anlamına gelir.
Çözüm süreci, son tahlilde, "Türkiyelilik" temeline dayanmak zorundadır. "Türkiyelilik" ise genellikle varsayılanın tersine Kürtler dışındaki etnik grupları da barındıran parti örgütlenmesine indirgenemez (burada söylenilmeye çalışılan farklı toplumsal gruplara açılmanın, kimlik siyasetinin yoğunluğunu azaltmanın anlamsız olduğu değildir). "Türkiyelilik" vatandaşlık temelli, geleceğini Türkiye'de gören ve bu çerçevede yaratılacak bir "biz"i diğer aidiyetlerin önüne yerleştirebilen bir yaklaşım olmak zorundadır.
Bu gerçekleşmedikçe "çözüm süreci" örtüşmeyen ve çatışan tasavvurlar arasında sürdürülen bir "pazarlık" olmanın ötesine geçemez. Bu vurgulanırken "Türkiyelilik"in çok uluslu bir imparatorluğun parçalanması ve bilhassa Birinci Dünya Savaşı sonrasında dayatılan karakuşî sınırlarla ayrılan toplumların üyelerinin birbirleriyle ilişkilerini kesmesi anlamına gelmediğinin de altı çizilmelidir.
Türkiye'deki Kürt nüfusun Irak ve Suriye'deki Kürtlerin sorunlarına ilgi göstermesi, onlara yönelik endişeler taşıması doğaldır. Ancak bu nüfusun söz konusu alanları da kapsayan bir tasavvurun arkasına geçmesi "çözüm süreci"nin neticeye ulaşmasını imkânsız kılar. Bu söz konusu olduğunda ise geçmişteki örneklerde yaşandığı gibi çatışma kaçınılmaz olur.
Bu açıdan değerlendirildiğinde "çözüm süreci"nin ancak vatandaşlık temeline dayanan bir Türkiyelilik zemininde yürüyebileceği kolaylıkla görülür.
Bunun ise merkezin "Türkiye Türklerindir" yaklaşımından vazgeçmesi kadar kendisini farklı görenlerin de tasavvurlarını "Türkiyelilik" ile sınırlamalarına bağlı olduğu gözden uzak tutulmamalıdır.
.
Şiddet ve uluslararası bağlam
23.8.2015 - Bu Yazı 1080 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Tarihî örnekler yardımıyla süreç, pazarlık ve çözüm (3):
Son iki yazımızda tarihî örnekler yardımıyla "çözüm süreci"ni "muhatap" ve "Türkiyelilik" çerçevesinde ele almaya çalışmıştık. Söz konusu değerlendirmelerde maksimalist talepler ortaya koyan sosyalist- milliyetçi örgütlenmeler ile örtüşmeyen tasavvurlar üzerinden "çözüm"e ulaşma alanında karşılaşılan zorluklar üzerinde durmuştuk.
Bugün aynı konuyu "şiddet"in çözümün şekillenmesinde oynadığı rol açısından değerlendirmeye gayret edeceğiz. Bunun yanı sıra uluslararası bağlamın "çözüm süreci"nin geleceğini nasıl etkileyeceğini de ele almaya çalışacağız.
Talep aracı olarak şiddet
Yakın tarihimiz "şiddet"in siyasal talepler iletiminde önde gelen bir araç olarak kullanıldığı bir laboratuvardır. Toplumlarının "sözcü"sü durumuna gelmek için de "şiddet"den yararlanan örgütler daha sonra onu "millet"in taleplerinin dile getirilmesindeki temel araç haline getirmişlerdir.
Bu süreçte merkezin "şiddet tekeli" kırılmakla kalmamış, "şiddet"i ona karşı ve talepleri masaya koyan "millet" adına dile getiren ve bunu romantik milliyetçi söylemle kutsayan yapılanmalar yaratılmış ve şiddet olağanlaştırılmıştır.
Milliyetçilik öncesi dönemin merkeze direnme, kanunları tanımama ve yerel toplumları koruma yaklaşımlarıyla ortaya çıkan dağınık örgütlenmelerinin "kültür"ünü de sahiplenerek onu "millîleştiren" bu silahlı yapılar "millet"in koruyucusu rolünü üstlenmişlerdir.
VMORO ve Makedon Slavlarının diğer silahlı yapıları, Çerçis Topulli ve Âdem Bey çeteleri gibi Tosk ve Geg silahlı unsurları "hajduk" ve "kaçakeve" kültürlerini "millîleştirmiş" ve "isyan, kurallara karşı çıkma, merkezî otoriteyi tanımama" eylemlerini romantize ederek yeni bir bağlama yerleştirmişti.
Daşnaktsutyun ve diğer Ermeni örgütlenmeleri de benzer şekilde "fedaî"leri terör uygulayıcıları değil "millet"i koruyan unsurlar olarak kavramsallaştırıyordu. Bu yeni, "millîleştirilmiş" bağlamında "şiddet" eleştirilmek bir yana "kutsanan" bir araç, "müdafaa ve hak talep etme" vasıtası haline geliyordu.
Günümüzde de benzer bir kutsama ve "şiddet"in "millîleştirilmesi" onun temel "hak talep" etme aracı haline getirilmesi ile karşı karşıya bulunulduğu ortadadır. Geçmiş örneklerde olduğu gibi bu şekilde kavramsallaştırılan ve romantize edilen "şiddet" olumsuz yönlerinden arındırılarak kutsanan bir araç haline gelmiştir.
Bu çerçevede "şiddet" geçmiş örneklerde olduğu gibi çözüm sürecine "toplum sözcüsü" olarak katılan tarafın elinden bırakmayı kabul etmeye yanaşmadığı ve doğal gördüğü bir talep iletme ve pazarlık aracına dönüşmüştür. Burada önemli olan koşullarda değişim ve demokratikleşmenin kutsanan "şiddet"in bir kenara bırakılması için "yeterli" olmadığının varsayılmasıdır.
Demokratikleşme ve şiddet
Her an devreye sokulabilecek "şiddet"in temel bir araç olarak kullanımının "çözüm"ü ne denli zorlaştırdığı ortadadır. Geçmiş örneklerin de gösterdiği gibi para-militer teşkilâtlarını dağıtmayı reddeden, bunların "milletin koruyucusu" olduğunu savunan sosyalist-milliyetçi örgütlenmeler onları sürdürdükleri pazarlıkların önemli bir kozu olarak kullanmışlar, bu ise sadece "çözüm"ü değil toplumun demokratikleşmesini de engellemiştir.
1908 sonrasında yeni ve katılımcı talepleri iletme kanallarının açılımı para-militer örgütlenmelerin geçici süre ile faaliyetlerini askıya almalarına neden olmuş ancak merkezle uzlaşma sağlanamayınca bunlar yeniden devreye sokulmuşlardır. Günümüzde de toplumun demokratikleşme alanında aldığı hatırı sayılır yol "şiddet"in talep iletme aracı olarak kullanılmasını durdurmamıştır.
Burada ilginç olan "şiddet"ten vazgeçmeyi reddedenlerin onun "demokratikleşme"yi engellemediğini tersine talep iletilmesini ve o uygulanmadan hak vermeye yanaşmayan merkezi zorlayarak onu güçlendirdiğini savunmalarıdır. Böylece millîleştirilerek kutsanan "şiddet" bunun da ötesinde bir "demokratikleşme" aracı olarak da kavramsallaştırılarak tüm olumsuz yönlerinden arındırılmaktadır.
Uluslararası bağlam
Türkiye, toplum sözcülüğüne el koyan, gelecek tasavvuru Türkiyeliliğe dayanmayan sosyalist-milliyetçi bir örgütlenme ile çetrefil bir "çözüm süreci" yürütme durumundadır. Paramiliter karakterli bu örgütlenme romantize ettiği "şiddet"i temel pazarlık aracı olarak kullanma konusunda ısrarcıdır.
Bu özelliklerin "çözüm süreci"nin başarıya ulaşmasını fazlasıyla zorlaştırdığı ortadadır. Benzer örneklerle girişilen geçmiş süreçlerin hiçbirisinin "çözüm"e ulaşamamış olması şüphesiz bu konuda ümitvâr olunmasını güçleştirmektedir.
Evvelce de belirttiğimiz gibi "muhatabın değişimi"nin sürece yeni bir ivme kazandırması mümkündür. Ancak yeni Ortadoğu'nun şekillendirilmesi mücadelesinin bunu fazlasıyla zorlaştırdığı ortadadır. Bu kapsamlı ve çok aktörlü savaşım Türkiyelilik sınırları içinde kalınmasını zorlamakta ve şiddeti yeni kazanımlar elde edilmesinin temel aracı haline getirmektedir.
Geçmişte benzer örgütlerle yürütülen çözüm süreçleri neticesiz kalmış, kısa aralar dışında çatışma sürmüş ve nihaî sonuç uluslararası bağlamdaki kapsamlı değişimlerle şekillenmiştir. Sadece yakın geçmişe bakılacak olursa Arnavut, Arap milliyetçileri ve Ermeni, Makedon sosyalist-milliyetçileri ile yürütülen çözüm süreçleri büyük uluslararası gelişmeler tarafından kesilmiştir.
Son iki örnekte tıkanan süreçler Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı benzeri yeni Balkanlar ve Ortadoğu'yu şekillendiren gelişmelerle sona ermiştir. Aynı gelişmeler ilk iki örnekte ulaşılmış anlaşmaların anlamlarını yitirmesine de neden olmuştur.
Sürecin geleceği
Gösterilen tüm çabalara karşın günümüzde yürütülen "çözüm süreci"nin tıkandığı ve aşılması güç yapısal engellerle karşılaştığı ortadadır.
Bunların aşılması engellerin niteliği nedeniyle fazlasıyla zordur. Toplum baskısı neticesinde muhatabın değişimi ve kendisini Türkiyelilik ile sınırlandırarak şiddeti bir kenara bırakması imkânsız değilse de en azından kısa vâdede mümkün gözükmemektedir.
Burada bir parantez açarak demokratikleşmenin, merkezin daha liberal siyasetler benimsemesinin sürecin önünü tıkayan yapısal sorunları aşılması alanında sınırlı etki yapabileceğinin altı çizilmelidir.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde "çözüm"ün, artan bir ivme ile "uluslararası gelişmeler"e dayanan, neticesi onun tarafından belirlenecek bir sürece evrildiği vurgulanmalıdır. Geçmişte ortak paydalar bularak ve bir "biz" yaratarak halledemediğimiz sorunların uluslararası değişimlerle çözülmesinin neticeleri ortadadır.
Günümüzde de çözümün çatışma ile şekillenecek yeni Ortadoğu'nun doğuşuna terkinin kanlı ve acılarla dolu bir süreci beraberinde getireceği açıktır. Bundan kaçınmak ise ancak "şiddet"i reddeden ve "Türkiyelilik" temelli bir "çözüm" ile mümkün olabilir.
.
Siyaset sınıfı"nın başarısızlığı
30.8.2015 - Bu Yazı 419 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Seçimler sonrasında anayasanın koyduğu kırk beş günlük sınır içinde herhangi bir hükûmet modeli üzerinde uzlaşma üretemeyen Türkiye siyaseti bir kez daha önemli bir başarısızlığa imza atmıştır. Burada başarısızlığın partilerden bağımsız olarak "siyaset sınıfı"na ait olduğunun vurgulanması gereklidir. Sınıfta kalan, söz konusu sınıfın yönettiği tüm "siyaset"tir.
Dolayısıyla kalın kırmızı çizgilerinden taviz vermeyen, hamaset vurguları güçlü mega söylemlerinin gerçeklik ve toplumsal taleplerle ilişkisini sorgulamayan ve kendilerini desteklemeyen kesimlerin taleplerini kavramakda fazlasıyla zorlanan siyaset yapıcıları yeni bir başarısızlığa imza atmışlardır.
Siyaset sınıfı "bilinci"
1908 sonrasında siyasal partilerin örgütlenmesi ve gerçek anlamda seçimlerin yapılması bürokrasi ile "siyaset sınıfı"nın ayrışması sürecini başlatmıştır.
Takrir-i Sükûn sonrasında yirmi yıllık bir paranteze alınan bu süreç çok partili yaşama geçişle birlikte yeni bir ivme kazanmıştır. Buna karşılık sürecin tamamlandığı ve ortak aidiyetlerinin bilincinde olan siyaset yapıcılardan oluşan bir "siyaset"in şekillendiğini savunmak zordur.
Max Weber yaklaşık bir asır önce sadece "siyaset için yaşamayan" bunun yanı sıra "yaşamını siyaset ile sağlayan" bir profesyonel siyasetçi sınıfının doğduğu tespiti yapmıştı. Bu sınıfın üyeleri "siyaset"i şeref için yapan geçmiş dönem aristokratları ya da devlet vazifesi olarak ifa eden bürokratik kadrolardan farklı nitelikler taşımakla kalmayarak değişik yaklaşımlarına karşılık ortak bir bilinç geliştiriyorlardı.
Fransız siyaset bilimci Georges Burdeau ise Weber'in tespitinden kırk yıl sonra bir adım daha ileri giderek "siyaset sınıfı"nın üyelerinin partileri aşan ortak nitelikler geliştirdikleri bu nedenle de "siyasal seçkinlik" ile "siyaset sınıfı" üyeliği arasında ciddî bir farklılık olduğunu vurgulamıştır.
Bu değerlendirmeler çerçevesinde ele alındığında "siyaset sınıfı" çağdaş siyasetin çarpıcı gerçeklerinden birisidir.
Burada önemli olan, Burdeau tarafından da dile getirildiği gibi, değişik idealleri benimsemelerine karşılık aynı sınıfın üyeleri olarak değişik ortak paydaları paylaşan profesyonel siyasetçilerin varlığıdır.
Bunun doğal sonucu "siyaset sınıfı" üyelerinin ortaklıklar üzerinden siyasal alanı sahiplenmeleri, farklı vizyon ve idealleri savunmalarına karşılık siyaseti işlevselleştirebilmeleridir.
Yaşadığımız son örneğin de ortaya koyduğu gibi bu Türkiye'de geçerli olamamakta, siyaset ancak "kazananın hepsini alması," kaybedenlerin ise marjinalleştirilmesi yoluyla işletilebilmektedir.
Bu gerçekleşmediğinde ise siyaset tıkanmaktadır.
Sadece yakın geçmişe bakıldığında siyaset sınıfı sadece 7 Haziran seçimlerinden sonra hükûmet kuramayarak değil toplumun ezici çoğunluğunun ülkeye giydirilmiş deli gömleği olduğu yargısını paylaştığı bir anayasa yerine otuz yılı aşkın süredir özgürlükçü bir toplumsal sözleşme yapamayarak da ortaya koymuştur.
Benzer şekilde 1980 öncesinde cumhurbaşkanlığı seçiminde siyaseti işletemeyen siyasetçiler aynı alanı sahiplenmelerinin gerekliliğini ancak Hamzaköy ve Zincirbozan askerî tesislerinde kavrayabilmişlerdir.
Bu örnekleri modern anlamda siyasetin toplumumuzda başladığı döneme kadar giderek çoğaltmak mümkündür.
Burada Marksistlerin işçi sınıfı için kullandıkları bir kavramdan yararlanarak varolanın bir "bilinç" sorunu olduğu ileri sürülebilir. Türkiye siyasetinin önemli bir zaafı "siyaset sınıfı" üyelerinin değişik ideal ve vizyonlar benimsemelerine karşılık ortak bir alanı sahiplenme ve siyaseti işletme zorunda oldukları bilincinden yoksun olmalarıdır.
Nedenler
Siyaset sınıfının söz konusu bilinci geliştirememesi ve siyaseti işletememesinin yapısal nedenleri bulunmaktadır.
Bunlardan birincisi siyasetteki güçlü "kimlik" vurgusudur.
Siyasal alanın "kimlikler" çerçevesinde parsellenmesi ve partilerin değişik kimliklerin sözcülüğü vazifesini yerine getirmesi fazlasıyla "ötekileştirici" ve çatışmacı bir siyaset yaklaşımının benimsenmesine yol açmaktadır. Bu nedenle pek çok toplumda önemli bir ortak payda olan "siyaset sınıfı üyeliği" arka plana itilmekte ve önemini kaybetmektedir.
Siyaset sınıfının ortak bilinç geliştirmesi önündeki ikinci temel engel mega söylemlerin yaygınlığıdır. Siyaseti tarihin derinliklerinden ebediyete giden büyük "dâvâ"ların aracı haline getiren bu söylemler kimlik vurgularının gerçekleştirdiğine benzer bir ayrışmanın yaratılmasına neden olmaktadır. Böylesi söylemler doğaları gereği kalın kırmızı çizgiler de üretmektedirler.
Siyasal partilerin ideolojik tercihlere dayanan programlara sahip olmaları, değişik vizyon ve gelecek tasavvurlarını sahiplenmeleri doğaldır. Ancak "siyaset" ideoloji ve tasavvurlar çerçevesinde toplumu şekillendirme gayreti olduğu kadar toplumsal talepleri cevaplandırmanın da aracıdır. Türkiye'de siyaset kavramsallaştırılırken ağırlığın güçlü biçimde "yüksek siyaset" olarak tanımlanabilecek birinci yoruma verilmesi "siyaset sınıfı" üyeleri arasında ortak noktalar bulunmasını güçleştirmektedir.
Siyasetçilerin kökleri tarihin derinlerine giden "büyük dâvâlar"ı temsil ettiklerini düşünmeleri onların "gereğinde taviz vererek toplumsal talepleri cevaplayabilme" yeteneğini fazlasıyla törpülemektedir.
Bu ikisi kadar belirleyici olmayan bir diğer neden de Weber'in 1918 yılında öngörmediği bir gelişmenin Türkiye'de diğer toplumlara göre çok daha güçlü biçimde yaşanmasıdır. Ülkemizde Weber'in varsaydığı gibi "profesyonel siyasetçiler"den ziyade "parti bürokratları"ndan oluşan bir "siyaset sınıfı" oluşmuştur.
Parti bürokratlarının, oligarşinin tunç kanununun son derece güçlü biçimde hissedildiği örgüt yapıları üzerinde kurduğu egemenlik "ortak siyasal alan" yaratılması ve bunun sahiplenilmesini güçleştirmektedir. Değişmeyen parti bürokratları "uzlaşmama" temelli bir siyaset anlayışının sürdürülmesinde önemli rol oynamaktadır.
Bu nedenlerle "siyaset yapımı" toplumumuzda mutlak, paylaşılmayan "iktidar" ile özdeşleştirilmiş durumdadır.
Siyasetçiler bir "sınıf"ın üyeleri olarak alanlarını sahiplenememekte, onu beraberce yönetememekte ve siyaseti "iktidar icraatı"na indirgemektedirler.
Bu çerçevede değerlendirildiğinde Türkiye'de ötekileştirdikleri diğer örgütlenmeler ile herhangi bir ortaklıkları bulunmadığını düşünen, alanına yönelik aidiyet ve bilinç geliştiremeyen "siyaset sınıfı" süregelen bir başarısızlık sergilemiştir.
Bunun bir partinin değil bir "sınıf"ın başarısızlığı olduğu ve Türkiye'yi siyasetin iktidar yaratma dışında işletilemediği bir topluma mahkûm ettiği unutulmamalıdır.
Söz konusu sınıfın üyeleri ile siyasal partilerin yapısal nedenlerini vurgulamaya çalıştığımız bu başarısızlığı görmeleri ve ona çâreler üretmeleri zorunludur.
Bu ise ancak "siyaset sınıfı" üyelerinin anılan bilinci geliştirmesi ve alanlarına sahip çıkmasıyla mümkün olabilecektir...
Alanına yönelik aidiyet ve bilinç geliştiremeyen ve onu beraberce yönetemeyen "siyaset sınıfı"nın süregelen başarısızlığına çâreler üretmesi zorunludur
.
Amaç ethnos ve plethos yaratma olursa çatışma durmaz
6.9.2015 - Bu Yazı 673 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye yeniden içine girdiği ve tırmanma eğilimi gösteren çatışma ortamının nedenleri üzerinde düşünmek zorundadır. Bunlar cevaplandırılmadığı sürece eldeki sorunun "çözüm"ü mümkün değildir. Bu yapılmadıkça Türkiye "çatışma" ya da "çatışmasızlık" durumlarından birisi içinde yaşayacak ama bunların her ikisi de sorunu "çözemeyecek"tir.
Yetersiz değişim
Modern Türkiye kurulurken iki temel seçenek mevcuttu. Bunlardan birincisi eşit vatandaşlık temelli, farklı etnik kökenlerden bireylerin gönüllü olarak katılacakları bir "demos" yaratmak ve çok kültürlü bir toplum oluşturmaktı.
İkinci seçenek ise hâkim etnik grup üzerinden tanımlanan bir "millet" inşa etmek, bunu da farklılıklarında ısrarcı olmayanlara açık tutarak ve tektipleştirici siyasetler uygulayarak tahkim etmekti. İkinci seçeneğin tercihi ile farklılıkları törpülemek amacıyla hayata geçirilen siyasetler kısa vâdede başarılı bir "millet inşa" projesinin gerçekleşmekte olduğu izlenimini vermekle birlikte uzun vâdede toplumsal çatışmanın tohumlarını ekmiştir. Bu çatışma ilerleyen dönemlerde tırmanmış ve on binlerce vatandaşımızın yaşamına malolmuştur.
Bu gelişme 1920'lerde başlatılan "inşa" projesinin tıkanması anlamına da geldiğinden merkez, fazla istemeden de olsa, "ethnos" yaratma temelli tasavvurunda değişikliklere gitme kararı almıştır. Resmî söylemde vatandaşlık vurgusu artırılmış, farklılıkların, değişik kültürlerin varolmasına izin verilmesi alanında sınırlı adımlar atılmıştır. Ancak bu çabalar ethnos merkezli bir tasavvurdaki "değişiklikler" olmanın ötesine taşınamamıştır. Bunda ise toplumun önemli bir bölümünün "ethnos merkezli tasavvuru" içselleştirmiş olması önemli rol oynamıştır. Bu çerçevede toplumun genelinde fazlasıyla etkili olan negatif milliyetçilik daha ileriye gidilmesine karşı çıkmış ve "eşit vatandaşlık temelli bir demos yaratılmasını" bir "Türk Sorunu" haline getirmiştir.
Bunun neticesinde Türkiye, ethnos temelli ama eşit vatandaşlık vurguları güçlendirilmiş bir toplum tasavvuru ile sorununu çözme eğilimini benimsemiştir. Bu yaklaşım sorunu çözemeyeceği gibi "demos"a dönüşümü kendisinin tepede yer aldığı hiyerarşik ilişkiye saldırı olarak gören "Türk Sorunu" yaratıcılarını da tatmin edemeyecektir.
"Daha yetersiz" değişim
Resmî Türkiye'nin değişiminin yetersiz kaldığı vurgulanırken bu alanda Kürt siyasetinin ortaya koyduğu dönüşümün daha da kısıtlı olduğunun altı çizilmelidir. Modern Türkiye'nin oluşturulması sürecinde tedricen muhalefete geçen ve yoğun baskılarla karşılaşan Kürt siyaseti, merkezin "ethnos temelli tasavvuru"na ağırlıklı olarak bir "karşı ethnos tasavvuru" ile cevap vermiştir. Güçlü bir milliyetçiliğe dayanan bu yaklaşım, coğrafya üzerinden tanımlanan ve Türkiye ile sınırlı olmayan bir millet inşa etme amacını benimsemiştir.
Şüphesiz Kürt siyaseti içinde, bu ana akım dışında, farklı tezleri savunan hareketler de varolmuştur. Ancak çözümü Türkiye'nin eşit vatandaşlık temelinde bir "demos"a dönüştürülmesinde bulan yaklaşımlar, etnik parametrelerle tanımlanan "millet"i "kurtarılacak vatanda" inşa etmeyi hedefleyen ana akımın fazlasıyla gölgesinde kalmıştır.
"Çözüm süreci" çerçevesinde fazla gönüllü olmayan bir biçimde "ethnos tasavvuru"nda rötuşlar yapmakla birlikte bu alanda temel bir dönüşüm gerçekleştirerek vatandaşlık temelli bir "demos" yaratılmasına yönelemeyen merkez gibi Kürt siyaseti de etnik temelli tasavvurunu bir kenara bırakmaya yanaşmamıştır.
"Türk Sorunu" yaratanlarınkilere benzer tezlere dayalı, vatandaşlık temelli "demos" tasavvurunu "Türkleştirme oyunu" olarak kavramsallaştıran Kürt siyasetindeki değişim "daha da sınırlı" olmuştur.
Dolayısıyla çatışan iki taraf "ethnos" tasavvurlarından vazgeçemedikleri gibi onu tahkim etme eğilimine girmişlerdir. Kürt siyasetinin sorununu daha da derinleştiren "millet adına" söz söyleme tekeli kuran örgütün "etnik temelli" tasavvur yanında "egemen sınıflar karşıtı" bir "plethos" yaratma hedefidir.
"Millet"i yirminci yüzyılın "halk demokrasileri" gibi belirli bir sınıfın ve onun adına söz söyleyecek örgütün egemen olacağı bir "plethos"a dönüştürmek isteyen bu yaklaşım Türkiyelilik merkezli bir "demos"a oldukça mesafeli bir tavır almaktadır.
Özerklik ilân(lar)ı
Kürt siyaseti içinde yeşererek eşit vatandaşlık temelli ve Türkiyelilik merkezli "demos" yaratılması arzusunu dile getiren sesleri bastıran bu yaklaşımın üretebildiği temel siyasetin "bölgesel özerklik ilân(lar)ı" olması şaşırtıcı değildir. 1978 İspanyol Anayasası'ndan da izler taşıdığı ileri sürülebile- cek Kürt özerklik talepleri, son tahlilde, Stalin'in 1913 yılı başında yayınlanan Marksizm ve Ulusal Sorun çalışmasının temel tezlerini içermektedir.
Otto Bauer benzeri Avusturya- Macaristan sosyal demokratlarının "ulusal sorun"a getirmeye çalıştığı toprağa bağımlı olmayan çözümlere ve "kültürel muhtariyet"e karşı çıkan Stalin'in bu alandaki sihirli formülü "bölgesel özerklik" olmuştu.
Stalin böylesi "özerk" yapılar içinde farklı etnik gruplar arasında çıkabilecek çatışmaların "demokrasi" ile çözümlenebileceğini düşünüyordu: "Tam demokrasi" sağlandığında bu konuda duyulan "endişelerin nedenleri" ortadan kalkacaktı. Stalin iktidarında böylesi "demokratik özerklikler" çerçevesinde oluşan her "millet"e bir "devlet" verecek; ama kurduğu düzende herhangi bir "özerklik"in anlamı kalmayacaktı.
"Plethos" yaratma amaçlı, milliyetçilik vurguları son derece güçlü Kürt siyasetinin "çözüm"ü 1913 model "demokratik özerklik"te bulması şaşırtıcı değildir. Bu gelişme, ana akım Kürt siyasetinin, resmî siyaset üreticilerine benzer biçimde, Alfred Stepan'ın çarpıcı ifadesiyle "asimilasyon" ve "ayrılma" kutupları dışındaki seçenekleri dikkate almayan "Gellnerci oksimoron"u fazlasıyla içselleştirdiğini ortaya koymaktadır. Halbuki günümüz demokrasilerinde soruna bu iki uç arasında ve çok kültürlülük çerçevesinde değişik çözümler üretilebilmektedir.
Yaşadığımız çatışmanın sonlandırılması "ethnos" ve "plethos" tasavvurlarının yerini eşit vatandaşlık temelli bir "demos" tasavvurunun almasıyla mümkün olabilecektir. Bu dönüşüm sağlanmadan ulaşılabilecek en ileri noktanın her an çökebilecek "çatışmasızlık" olduğu unutulmamalıdır. Ancak her iki tarafta da egemen olan negatif milliyetçilikler bu dönüşümü fazlasıyla zorlaştırmaktadır.
Erken Cumhuriyet'in "ethnos" tasavvurundan vazgeçemeyen merkezin bu alanda gerekli dönüşümü sağlamakta ağır ve yetersiz kaldığı ortadadır. Ancak bu, on dokuzuncu yüzyıl tezlerine saplanan ve bunlara dayalı bir "plethos" tasavvurunun ötesine gidemeyen Kürt siyasetinin aynı konuda daha da başarısız olduğu gerçeğini değiştirmemektedir.
.
Hamaset denizinde semboller aşınır, kavramların içi boşalırken
14.9.2015 - Bu Yazı 434 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Hamaset, toplumumuzun entelektüel tartışması ve siyaset yapımında yaygın biçimde kullanılan bir araçtır. Kullanımı modern siyaset ve partilerin ortaya çıkışı ile ivme kazanan "hamaset"ten "sağ" ve "sol" siyasal eğilimleri çatısı altında barındıran Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti tarafından yaygın biçimde yararlanılmıştır. "Hamaset" daha sonra "sağ" ve "sol" etiketler altında farklı gelişim çizgileri izlemiştir.
Dolayısıyla son dönemlerde yeni bir yoğunluk kazandığı gözlemlenen "hamaset," genellikle varsayıldığı gibi sadece "tarih," "din," "Osmanlı," "fetih," "evliya ve sultan menâkıbı," "tarihin derinliklerinden gelen kutsal dava," "milletin emanetini sahiplenme" benzeri kavram ve yaklaşımlar üzerinden yapılan muhafazakâr ve siyasal olarak da "sağ" bir söylem olmaktan uzaktır.
Türkiye'de muhafazakâr siyaset ve entelektüel hareketlerin hamaset vurgusu fazlasıyla güçlü söylemler ürettiği olgusu tartışma götürmez. Buna karşılık kendilerini "sol"da konuşlandıran entelektüeller ve bu iddia ile ortaya çıkan siyaset de "mücadele tarihi," "aydınlanma," "Cumhuriyet," "kurtuluş," "lider kültü," "seküler biçimde kutsanan dava," ve "halkı koruma onu ileriye götürme" gibi kavram ve yaklaşımlar yardımıyla "hamaset"i yoğun biçimde kullanmaktadır.
Mega söylemler
Hamasetin entelektüel tartışma siyaset yapımında bu denli yoğun kullanımının değişik nedenleri vardır. Bunlardan birincisi pek çok yapısal sorunumuzun tetikleyicisi olan siyaset kavramsallaştırmasıdır. "Siyaset"in toplumsal talepleri karşılama biçiminde değil "tarihî davalar"ı gerçekleştirme amacı olarak kavramsallaştırılması, "mega söylem"leri zorunlu kılmakta, onlar ise en etkili biçimde yoğun hamaset kullanımı ile dile getirilebilmektedir.
"Siyaset"i tarihin derinliklerinden günümüze ulaşan ve ebediyete kadar sürdürülecek büyük "davalar"ın ya da "Türk Aydınlanması" benzeri yüksek dönüşüm projelerinin aracı haline getiren söylemler doğal olarak "tarih," "din," "bilim," "aydınlanma," benzeri kavramların hamasî biçimde kullanılmasını gerekli kılmaktadır.
İdeokrasi ve logokrasi
Hamasetin temel siyaset söylemi haline gelmesinin Osmanlı "din ü devlet" yaklaşımı ve siyaset kavramsallaşmasına götürülmesi mümkün kökleri vardır. Zikrettiğimiz gibi toplumda modern siyasetin başlaması sonrasında İttihad ve Terakki Cemiyeti "hamaset"i mega söylemini dile getirme ve iletmenin temel aracı olarak kullanmıştır. Dolayısıyla "hamaset"in tarihi Cumhuriyet öncesine uzanmaktadır.
Buna karşılık söz konusu kullanımın Cumhuriyet sonrasında yeni zirvelere ulaşmasının temel nedeni modern Türkiye'nin bir ideokrasi olarak kurulması ve süreç içinde bir logokrasiye evrilmesidir.
Erken Cumhuriyet söylemi siyasete yüksek idealler, büyük projeleri hayata geçirmek için yapılan bir toplumsal mühendislik faaliyeti olarak yaklaşmıştır. Oluşturulan ideokrasi bu çerçevede siyaseti "medeniyetin kurucusu olan bir ulusun neolitik çağdan yaşanan zamana uzanan büyük serüveni"ni zafere eriştirme aracı olarak kavramsallaştırmış, hamaset ise bu mega söylemi kitlelere iletmek ve benimsetmek için yoğun biçimde devreye sokulmuştur.
Bu çabanın, aynı dönemde ortaya konulan "dinî"nin yerine "millî" olanı geçirerek "millet inşa etme" gayretleriyle kesişmesi kullanılan hamasî söylemlerin, törensellik ve yaygın sembol kullanımıyla desteklenmesini beraberinde getirmiştir.
Türkiye'nin süreç içinde mega söylemlerin inanılmadan tekrarlandığı ve bunun bir âyin özelliği kazandığı bir logokrasiye dönüşmesi "hamaset" kullanımında bir değişikliğe neden olmamıştır. Söylemlere inanç fazlasıyla azalmış, ancak onların temel niteliği ve onlar aracılığıyla yapılan siyaset kavramsallaştırılmasında ciddî bir değişiklik olmamıştır.
Sembol aşınması
Hamasetin siyaset yapımında yoğun biçimde kullanılmasının önemli toplumsal neticeleri olması nedeniyle onun küçümsenerek bir kenara bırakılması mümkün değildir. Çünkü o, sadece siyasal söylemleri ilkokul müsameresine dönüştürmekle kalmamakta, bunun yanı sıra ortak sembolleri aşındırmakta, önemli tarihî gelişmeleri farklı söylemler çerçevesinde çarpıtmakta, kavramların içini boşaltmakta ve onlar üzerinde toplumsal uzlaşma sağlanmasını önlemektedir. Bunlar ise son derece ciddî sorunlardır.
Bu sakıncalar değerlendirilirken "sağ" hamasetin sembol aşındırma, "sol" hamasetin ise kavramların içini boşaltma alanında öne çıktığını, tarihî gelişmelerin araçsallaştırmasının ise paylaşılan bir yöntem özelliği taşıdığını vurgulamak yerinde olur.
Sağ siyasetin mega söylemlerinin aracı olarak kullanılan hamaset, yaygın semboller ile kilometre taşı niteliğindeki tarihî gelişmeleri de fazlasıyla aşındırmakta ve bunların toplum nezdindeki önemlerini yitirmelerine neden olmaktadır.
Kavramların içi boşalırken
"Sağ" siyasetin aracı olarak kullanılan ve vülger düzeyde İttihad ve Terakki Cemiyeti hatibi Ömer Naci Bey'in "Vatan, Millet, Edirne (Cumhuriyet sonrasında Edirne ifadesi Sakarya ile idame edilecektir)" söylemiyle dile getirilen "hamaset" fazlasıyla eleştirilerek alay konusu yapılırken, kavramların içini boşaltan "sol" hamaset genellikle gözardı edilmektedir.
Halbuki "sol" hamaset de toplum için son derece hayatî kavramların içini boşaltmakta, bunları ortak uzlaşı alanının dışına itmekte ve önemsizleştirmektedir. Türkiye'de "sol" hamasî söylemin "barış," "özgürlük," "demokratikleşme" benzer hayatî önemdeki kavramları, keyfemayeşâ biçimde tanımlayarak, Ömer Naci Bey'in "Vatan, Millet, Edirne" nutuklarına benzer biçimde her bağlamda tekrar etmesi onların içini fazlasıyla boşaltmakla kalmayarak toplumun bir bölümünün onlara karşı mesafeli tavır almasına neden olmaktadır.
Sol "hamaset"in tekelci yaklaşımı ve böylesi kavramları bağlamlardan bağımsız olarak sürekli biçimde tekrarı, onları ortak tanımları üzerinde ulaşılacak toplumsal uzlaşmadan yoksun kılmaktadır.
Şüphesiz bu kavramların özcü (essentialist) tanımlarını yaparak bununla uyum göstermeyen yorumların saf durumdan "sapma" olduğunu söylemek anlamlı değildir. Buna karşılık toplumun temel kavramlar üzerinde taban tabana zıt yorumlar etrafında kutuplaşması son derece önemli bir sorundur. "Sağ" ve "sol" karakterinden bağımsız olarak "hamaset"in "hamaset için yapılmadığı" gerçeği onu üreten nedenlerin tartışılmasını zorunlu kılmaktadır. "Hamaset" ve onun kullanımının doğurduğu zararların önlenebilmesi en başta "siyaset" kavramsallaştırmasının gözden geçirilmesini gerektirmektedir. Bu yapılırken de "hamaset"in "vatan, millet, Sakarya" söylemi ile sınırlı kalmadığını gözden uzak tutmamak gerekmektedir
.
Demokratikleşme, iktidar paylaşımı ve Kürt sorunu
21.9.2015 - Bu Yazı 342 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Pek çok kapsamlı sorunun içiçe geçtiği Türkiye'de bunları doğuran nedenler birbirine karışmakta, bunun neticesinde ise anlamlı olmayan sebeb- sonuç ilişkileri kurulmaktadır. Bunların en önemli örneklerinden birisi de şüphesiz demokratikleşme, iktidar paylaşımı ve Kürt Sorunu arasındaki karmaşık münasebettir.
Genellikle varsayıldığının tersine toplumun genel anlamda "demokratikleşmesi" Kürt Sorununu çözecek sihirli bir değnek olmadığı gibi "şiddet"i ortadan kaldırma alanında da sınırlı etkiye sahiptir.
Tarihî gelişmelerin de ortaya koyduğu gibi "genel demokratikleşme" gerekli olmasına karşılık sorunun çözümü alanında yeterli olamamaktadır. Bunun temel nedeni egemen Kürt siyasetinin soruna toplumun genelinde ne olduğundan bağımsız biçimde belirli bir coğrafya ile ilintili bir "iktidar mücadelesi" olarak yaklaşmasıdır.
Dolayısıyla Kürt Sorunu'nun siyasal çözümü genel demokratikleşmenin yanı sıra iki önemli gelişmenin gerçekleşmesini zorunlu kılmaktadır. Bunlardan birincisi Kürt siyasetinin kendisini büyük toplumsal resim içine yerleştirmesi, son zamanların popüler kavramsallaştırması kullanılacak olursa, "Türkiyelileşmesi"dir. İkincisi ise bunun neticesinde toplumun geri kalanı ile ortak paydalar etrafında yaratılacak "biz" tasavvurunun Kürt vatandaşların çoğunluğu tarafından çoğulcu yollarla benimsenmesidir.
"Sorun" ve demokratikleşme
Tarihî süreçler gözönüne alındığında toplumun genel demokratikleşmesi ile "Kürt Sorunu"nun çözümü arasında belirleyici bir ilişkinin varolmadığı yorumu yapılabilir. Örneğin toplumun genelinde eşitlik temelinde bir dönüşüm yaratmayı hedefleyen Tanzimat siyasetleri Bedirhan Bey isyanının da gösterdiği gibi merkez ile Kürtler arasında daha çatışmacı bir ilişkinin gelişmesine neden olmuştur.
Buna karşılık merkez ile Kürtler, II. Abdülhamid rejimi altında, iktidar paylaşımına dayalı bir denge üzerinde uzlaşabilmişlerdir. Bu uzlaşma Kahire'de yayına başlayan Kürdistanmecmuası ya da "Kürtleri Ermeniler ile ��atışmamaya davet eden" Azm-i Kavî Cemiyeti benzeri örgütlenmelerin temsil ettiği proto milliyetçiliğin etkisini marjinalleştirmiştir.
Kürt seçkinleri büyük resme bakıldığında Saray ile kurdukları yeni dengenin karşılığını aldıklarını düşünmüşlerdir. Millî İbrahim Bey benzeri yerel liderlerin paşa yapıldığı, Hamidiye Alayları üzerinden yerel iktidarın yeniden güç kazandığı, merkezî bürokraside Kürt seçkinlere önemli mevkilerin tahsis edildiği bir denge proto-milliyetçi rejim eleştirilerinin Kürt coğrafyasında etkili olmasını önlüyordu. Kürt unsurunun merkezle en olumlu ilişkileri sürdürdüğü dönemlerden birisi II. Abdülhamid rejimi olmuştur.
Buna karşılık coğrafyamızın pek çok bölgesinin çoğulculuk alanında uzun süre ulaşamadığı koşulları yaratan 1908 İhtilâli sonrasında beklenenin tersine Kürt proto milliyetçiliği güçlenirken merkezle yaşanan gerilim artmış, Rusya ile ilişki kuran İrşad ve Cihandanî benzeri örgütlenmeler merkezle ciddî çatışmaya girmişlerdir.
Bu tarihî sürecin ortaya koyduğu gibi Osmanlı son döneminde Kürtler ile merkez arasındaki ilişkinin niteliğini şekillendiren toplumun genel anlamda demokratikleşmesi, rejimin liberalleşmesi değil Kürt unsurun kendi coğrafyası olarak mütalâa ettiği alanlardaki "iktidar paylaşımı" olmuştur.
Cumhuriyet sonrası çatışma
1918 sonrasında Kürt seçkinlerinin çoğunluğu ayrılıkçı tezleri de dile getiren etnik milliyetçiliği değil tabandan yukarıya gelişen bir "dar ölçekli Panislâmizm" girişimi olan "Müslüman milliyetçiliği"ni tercih etmiştir. Bunda ise Kongreler İktidarı ile başlayan süreçte İttihad ve Terakki siyasetlerinden farklılaşan ve ittifaka katılan değişik İslâm anâsırına geniş alanlar açacağı düşünülen bir yönetim yaklaşımının benimseneceğine duyulan inanç önemli rol oynamıştır.
Bu beklentilere karşılık Erken Cumhuriyet'in tektipleştirme çabaları Kürtlerle merkez arasındaki ilişkinin şiddetli bir çatışmaya dönüşmesine neden olmuştur. Bu çatışmanın temel nedeni Erken Cumhuriyet'in "toplumun genelinde ne yaptığı"ndan ziyade Kürtlere iktidardan herhangi bir parça vermeyi reddetmesiydi. Bu da Kürtler ile merkez arasında şiddetin yoğun biçimde kullanıldığı bir ilişkinin gelişmesine yol açmıştır.
Şiddet kullanımı ile bastırılan isyanlar, tektipleştirme siyasetleri, zorunlu iskân uygulamaları, 1950 sonrasında ivme kazanan iç göç sorununun daha karmaşık hale gelmesine yol açtığı kadar onu toplumun genelindeki gelişmelerle daha irtibatlı hale getirmiştir.
Kürtler ve toplumun geneli
Buna karşılık bu acılarla dolu süreç Kürt siyasetinin toplumun geri kalanı ve merkezle olan ilişkilerindeki temel belirleyiciyi değiştirmemiştir. Kürt toplumunun sözcülüğü üzerinde tekel kuranlar günümüzde de bu alanda önemli olanın belirli bir coğrafî alanda iktidar paylaşımı/ devri olduğu yaklaşımıyla siyaset şekillendirmektedir.
Bu nedenle demokratikleşme alanında atılan adımlar Kürt siyaseti ile uzlaşma yaratılması alanında sınırlı etki yaratabilmektedir. Bu siyaset Kürt kimliğini inkâr eden, toplumun genelinde de ağır bir baskıcılık uygulayan merkezle de bu alanlarda önemli liberalleşme sağlayan merkezle de benzer biçimde çatışmıştır.
Bu açıdan bakıldığında "Türkiyelilik" yaklaşımı ile ciddî bir dönüşüm yaratacağı, toplumun geri kalanına açılacağı izlenimini veren egemen Kürt siyasetinin İlinden ayaklanması sonrasında kurulan Kruşevo Cumhuriyeti benzeri özerklik ilânları üretmesi şaşırtıcı değildir. Bu, egemen Kürt siyasetinin değişimi okumak ve toplumun geri kalanıyla bütünleşmek alanında fazlasıyla ağır kaldığını ortaya koymaktadır.
Dolayısıyla sorunun siyasal çözümü için Kürt siyasetinin toplumun bütünüyle "iktidar paylaşımı" ötesinde bir ilişki kurması gerekmektedir. "Türkiyelilik"i "coğrafya temelli iktidar paylaşımı taleplerimize destek veren diğer toplum unsurlarına açılma" olarak kavramsallaştıran bir siyasetin bunu gerçekleştirmesi ise fazlasıyla zordur.
Söz konusu egemen siyasetin Kürtler arasında toplumun geneliyle farklı boyutta ilişki kurmak isteyenlerin seslerini duyurmasına izin vermemesi sorunu daha da çetrefilleştirmektedir. Bu ise çoğulcu biçimde gerçekleştirilecek bir "biz" tasavvuru ile toplumun geri kalanıyla eklemleşilmesini imkânsız hale getirmektedir.
Bu çerçeveden bakıldığında "demokratikleşme"ye Kürt Sorunu'nu çözecek bir gümüş kurşun biçiminde yaklaşılması doğru değildir. Bu, toplumun genelinde demokratikleşme ve Kürt vatandaşlarımızın doğal haklarının teslimi alanındaki çabaların bir kenara bırakılması gerektiği anlamına gelmez. Ancak Kürt siyasetinin de "çözüm" için kendisinin atması gereken adımlar olduğunu unutmaması gereklidir.
.
Daha sol” “sol”un başarı ümidi
27.9.2015 - Bu Yazı 609 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Uzun yıllar örgütün "marjinal" görülen bir hizbinin üyesi olarak siyaset sahnesinin arka planında kalan Jeremy Corbyn'in rakiplerine ciddî fark yaparak İşçi Partisi liderliğine gelmesi küresel ölçekte yaşanan bir değişimin çarpıcı örneklerinden birisidir.
Corbyn'in kamuoyunda şaşkınlık yaratan zaferi, SYRIZA lideri Aleksis Çipras'ın Yunanistan siyasetindeki yükselişi, Pablo Iglesias Turrion önderliğindeki Podemos'un İspanya'da kısa sürede önemli mesafe alması, ABD'de sosyalist Senatör Bernie Sanders'ın Demokrat Parti adaylık yarışında ciddî seçeneklerden birisi haline gelmesi benzeri gelişmeler ile birlikte değerlendirildiğinde küresel bir yönelimi yansıtmaktadır.
Bu yönelim "merkezdeki ikiliden solda olanının" neoliberalist ekonomik tezlere temelden karşı çıkmayarak, o zeminde uygulanacak siyasetlerle refah devleti kalıntılarını muhafaza etme ve yaratılan artı değerin bir bölümünü sosyal programlara aktarmaya çalışma yaklaşımını benimsemesine duyulan toplumsal tepkiyi ortaya koymaktadır.
Geniş bir tabandan yukarıya doğru yükseltilen bu tepki "sol neoliberalizm" olarak tanımlanabilecek ve en iyi örneğini Tony Blair başkanlığındaki İşçi Partisi'nin ana akım siyasetinde bulan yaklaşım yerine neoliberalizme yapısal eleştiriler getiren, yeni bir sosyal devlet tasavvuru geliştirilmesini talep eden, "daha solda" bir "sol" arzusunu dile getirmektedir.
Önceki söyleme dönüş
Söz konusu gelişmeler ve talepler en çarpıcı örneği Blairizm olan "neoliberal sol"un iflâsını da ortaya koymaktadır. Anlamsız olduğu kadar imkânsız bir bir bağdaştırma çabasını üstlenen "Yeni Sol," neoliberalist yaklaşımların doğurduğu toplumsal sorunları çözme alanında fazlasıyla başarısız olmuştur.
Pierre Dardot ve Christian Laval neoliberal toplum üzerine kaleme aldıkları çalışmada İngiliz İşçi, Alman Sosyal Demokrat ve Fransız Sosyalist partileri benzeri sol örgütlenmelerin süreç içinde "muhafazakâr sağ partilerden daha iyi neoliberaller haline geldikleri"ni vurgulayarak çarpıcı bir gerçeğe parmak basmaktadırlar.
Ancak "neoliberalizm"e anlamlı alternatif üretemeyen "üçüncü yol" yaklaşımının iflâsı bizzat "neoliberalizm"i doğuran başarısız yaklaşımlara yeniden kurtarıcı olarak sarınılması sakıncasını beraberinde getirmektedir, ki Corbyn'in şaşırtıcı zaferi, son tahlilde, bunu simgelemektedir.
Bu çerçeveden değerlendirildiğinde, devlet harcamaları ve kamulaştırmayı artırmayı, zarar eden kömür madenlerini yeniden açmayı, "azamî ücret" sınırlaması getirmeyi, merkez bankasını yeniden hükûmete bağımlı kılmayı savunan Corbyn, başarısızlığı kanıtlanmış siyasetlere nostaljik bir dönüşü temsil etmektedir.
Buna karşılık, Çin Komünist Partisi'ne dahi gereğinden fazla "pazar ekonomisi"ne yöneldiği gerekçesiyle eleştiriler getiren Corbyn, özgün bir alternatif ortaya koymaktan ve "postneoliberalist" bir tasavvur geliştirmekten fazlasıyla uzaktır.
1983 yılından beri Avam Kamarası üyeliği yapan Corbyn gibi o tarihte ilkokul talebesi olan ve günümüzde "neoliberal sol"a karşı yükselen hareketlerin başına geçen genç liderler de çarpıcı söylemler ve şiddetli neoliberalizm eleştirilerine karşılık Keynesyen tezlerin parlatılmasının ötesine geçen yaklaşımlar üretememişlerdir.
Neoliberalizm kendisini sürekli biçimde yenilerken ona getirilen "sol" eleştiriler refah devleti dağıtımları ile kamu harcalamalarının etkinliğinin ölçüm ve malî denetlenebilirliği konusunda çözümler önermekten bir hayli uzak kalmışlardır. Foucault'nun çarpıcı ifadesini kullanacak olursak, neoliberalizmin "ekonomik olmayan davranış biçimlerini ekonomik değerlendirme süzgecinden geçirilebilme imkânı sunması"na karşılık onu eleştiren "sol" bu nitelikten yoksun bir Keynesçiliği savunmakla yetinmiştir.
Semboller ve söylem
Neoliberalizme karşı anlamlı alternatifler geliştiremeyerek onun toplumsal dokuda meydana getirdiği tahribatı eleştirmekle yetinen ve Keynesyen tezleri yeniden kullanıma süren "daha sol" "sol" bu alandaki açığını sembol kullanımı, protesto ve hamasî söylemle kapatmaya çalışmaktadır.
Resmî törende "God Save the Queen"i söylemeyen Corbyn'in Glasgow çarşısında "Bandiera Rossa"yı coşkuyla haykırması bu sembolizmin ilginç örneklerinden birisidir. Kravat takmayan, saçlarını at kuyruğu biçiminde arkada toplayan, motosiklete binen böylece yerleşik değerlere tavır koyan "daha sol" "sol"un yeni liderlerinin "protesto" vurguları güçlü söylemleri, neoliberalist kemer sıkma siyasetlerinin mağduru kitlelerin, "iyiye giden ekonomik göstergeler"e karşılık "reel durumları kötüleşen" toplum katmanlarının duyduğu güçlü tepkileri dile getirmektedir.
Benzer şekilde "sola kayan" "sol"un uluslararası sorunlar hakkında daha eleştirel bir söylem dile getirmesi, stratejik ve ekonomik çıkarlar uğruna göz yumulan adaletsizlikleri vurgulaması da aynı amaca hizmet etmektedir.
Sorun eleştiri, protesto ve başarısızlıkları geçmiş deneylerle sınanmış siyasetlerin küresel neoliberalizmin doğurduğu tahribat ve adaletsizliklere çözüm getirmekten uzak olmasıdır. Neoliberalizmin "yoksulluk inkârcılığı" yaptığı doğrudur; ama bunu söylemek "yoksulluk"a çözüm getirmemektedir.
Bu alanda "sola kayan" "sol"un bir diğer açmazı en güzel örneği Sovyet ekonomik programları olan Keynesçiliğin ötesine geçmiş radikal deneylerin daha büyük başarısızlıkları beraberinde getirmiş olmasıdır.
Corbyn'in hayranlık duyduğunu ifade ettiği Hugo Chavez'in petrol fiyatlarının zirve yapması sonucunda elde edilen kaynaklarla yaratmaya çalıştığı "21. Yüzyıl Sosyalizmi"nin ulaşabildiği nokta da bu alanda ümitvâr olunmasını zorlaştırmaktadır. Meseleyi daha da derinleştiren, Sovyet deneyleri ile Venezuela girişiminin demokrasi dışı siyasal rejimler altında yürütülmüş olmasıdır.
Katılımcı demokrasi
Buna karşılık Corbyn kampanyasının sloganı "2020, Jez we can" ("Podemos" da kelime anlamı olarak herhangi bir tarih vermeden ve "evet" vurgusu yapmadan aynı mesajı vermektedir) tabandan yukarıya doğru, katılımcı bir demokrasi anlayışını dile getirmektedir. Bu yaklaşım şüphesiz "daha sol" olmak iddiasıyla ortaya çıkan hareketlerin en olumlu niteliğidir.
Ancak "küresel düzeyde örgütlenmiş sermaye" karşısında aşağıdan yukarıya gelişecek, örgütlenmesi son derece zor kitle hareketlerinin başarısının tutarlı ve hayata geçirilebilir bir "post-neoliberalist" tasavvur yaratmaya bağlı olduğu unutulmamalıdır.
Bu yapılmadıkça "önerdiği siyasetlerin uygulanmasının yaratacağı adaletsizliğin bunların uygulanmamasının doğuracağı adaletsizlik yanında devede kulak kalacağını" iddia eden neoliberalizmin küresel egemenliği sürecektir. "Sol"un başarısı ise getirdiği eleştirilerin şiddeti, ortaya koyduğu protestoların şekli ve kullandığı nostaljik sembollerin yoğunluğuna değil böylesi bir "tasavvur" yaratabilmesine bağlıdır..
"Millî"lilerden "millî" beğenmek
5.10.2015 - Bu Yazı 343 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Millî, toplumumuzdaki değişik söylemlerde yoğun biçimde kullanılan kavramların başında gelmektedir. Üzerine güncel bir tartışma başlatılan bu kavramın geçirdiği evrim, yakın dönem tarihimize egemen olan temel siyaset yaklaşımlarının özeti gibidir.
Millî ve din
"Millî" sıfatı asırlar boyunca "millet" adı verilen dinî cemaatler etrafında örgütlenen bir toplumda bu niteliği taşıyan aidiyetlere atıfta bulunmuştur. Dolayısıyla "millî," "Müslüman milleti,""Rum milleti" "Yahudi milleti," "Katolik milleti" benzeri yapılara yönelik, etnik kökenden bağımsız aidiyetleri yansıtmıştır.
Örneğin, Müslüman bir Arap "Müslüman," Ortodoks bir Arap "Rum," Katolik bir Arnavut ise "Katolik" milletinin üyesi olmuşlar, devlet de onlara bu sıfatları çerçevesinde yaklaşmıştır.
Bu "milletler" arasında hiyerarşik bir ilişki varolmuş, "millet-i hakime"yi oluşturan "Müslümanlar" en üstte yer alırken "mahkûm milletler" de kendi aralarında eşit olmamışlar, bir merâtip çerçevesinde sıralanmışlardır.
Nüfûs tezkirelerinde "milleti" hanesi karşısında "İslâm," "Rum Ortodoks" benzeri dinî aidiyetler belirtilmesinin imparatorluğun sonuna kadar sürdürüldüğü Osmanlı toplumunda buna karşılık "millet" ve "millî" süreç içinde farklı anlamlar kazanmaya başlamıştır.
Milliyetçilik çağında "millî," geleneksel "dinî cemaate ait" anlamının yanı sıra değişik etnik grupların oluşturduğu yapılar için kullanılmaya başlanmış, on dokuzuncu asrın son çeyreğinden itibaren ise artan bir ivme ile imparatorluğun "Türk unsuru" ile ilişkilendirilmiştir.
İttihadçı "millî"lik
İttihad ve Terakki Cemiyeti, yasa dışı faaliyet sürdürdüğü dönemin son yıllarında "millî" ile "Türklük" arasında bağlantı kurmaya ve Türkleri, Tanzimat öncesinin "millet-i hakime"sine benzer şekilde tanımlamaya başlamıştır. Ancak bu tanım ile "dinî" anlamda "millîlik" ve seküler mânâda "Osmanlı milletine ait olma" içiçe geçebilmiştir.
Örneğin, Cemiyet 1908 İhtilâli sırasında dağa çıkarttığı isyancı birliklere "Millî Tabur," "Millî Alay" benzeri unvânlar vermiştir. İttihadçı liderler bununla temel olarak "Osmanlı milleti"ni temsil iddiasını vurgulamak istemişlerdir. Buna karşılık Müslüman köylüler, çoğunluğu Arnavut gönüllülerden oluşan bu birlikleri "Elhamdülillah, millet askerini çıkarttı" diyerek karşıladıklarında "millî"liğe din temelinde yaklaşmışlardır. İmparatorluğun değişik bölgelerindeki Türkçüler ise bu "millî"liğin Türklük temelli olduğunu düşünmüşlerdir.
İttihad ve Terakki iktidarında farklı "millî"likler varolmakla birlikte "Türklük" merkezli "millî"lik tedricen güç kazanmıştır. "Millî" sıfatının yerel banka adlarından Millî Ta'lim ve Terbiye Cemiyeti benzeri derneklere, Millî Mahsûlat Şirketi gibi kuruluşlara ve "Millî İktisad" siyasetinin güzel bir örneği olduğu temel politikalara eklendiği İkinci Meşrutiyet döneminin egemen "millî"liği "Türklük" merkezli bir yaklaşımı yansıtmıştır. Örneğin "İslâm medeniyeti ve Türk harsı"nı araştırmayı hedefleyen Millî Tetebbu'lar Mecmuası,son tahlilde, etnik vurguları fazlasıyla güçlü bir "millî"liği temsil etmiştir.
Bu "millî"lik yaklaşımının İttihad ve Terakki tarafından yoğun biçimde kullanımı, ulus-devlet refleksleriyle hareket eden bir çok uluslu imparatorluk yaratarak merkezin diğer anâsırla ilişkisini fazlasıyla gerginleştirmiştir.
Cemiyet'in önde gelen muhaliflerinden birisinin ifadesiyle "Millî sıfatı mevsufuna büyük bir câzibe ve kuvvet-i teshîr" veriyordu. Ancak bu "büyüleyici kuvvet" çok uluslu bir imparatorlukta önemli sorunları da beraberinde getiriyordu.
"Mücahede"den "Mücadele"ye
Mondros Mütarekesi sonrasında şekillenen Kongre İktidarları döneminde yükselen Müslüman milliyetçiliği aşağıdan yukarıya gelişen, katılımcı ve dar ölçekli bir Panislâmizm girişimini yansıtmıştır. Bu hareketin Müslüman "millet"i adına başlattığı "Mücahede-i Millîye" süreç içinde sadece "aşağıdan yukarıya" karakterini kaybetmekle kalmamış, askerî zafer sonrasındaki ulus-devlet inşa edilmesi sürecinde Sosyal Darwinist vurguları kuvvetli bir "Mücadele-i Millîye"ye dönüştürülmüştür.
Bu yapılırken de sadece "cihad" vurgusu yapan "mücahede"nin yerine "yaşam savaşı"nın altını çizen "mücadele" geçirilmemiş, dinî anlamdaki "millî", en güçlü vurgusuyla etnik temelli ve hiyerarşik "millî"ye çevrilmiştir.
Cumhuriyet resmî ideolojisi "millî" kavramını dinî bağlantılarından bütünüyle arındırılarak inşa edilmeye çalışılan "ethnos" ile ilişkilendirmiştir.
Süreç içinde bakanlık adlarından ders kitapları başlıklarına uzanan bir alanda kullanılan "millî" sıfatı, egemen etnik gruba aidiyeti vurgulayan, buna katılmaya yanaşmayanları dışlayan bir işlev görmüştür. Buna itiraz ederek karşıt ethnos tasavvurları geliştirenler ise alternatif "millî"likler yaratmışlardır.
"Dinî"nin ihyası
Çok partili hayata geçiş sonrasında yeniden örgütlenen, 1970'lerden itibaren ise toplumsal tabanlarını genişleten İslâmcı hareketler uzun yıllar boyunca unutulan dinî anlamda "millî" kavramını yeniden ihya etme gayreti içine girmişlerdir. Millî Selâmet, Millî Nizam benzeri parti adları, "Millî Görüş" gibi toplum tasavvurları bu gayreti ortaya koymuştur.
İlerleyen yıllarda resmî ideolojinin bütünüyle etnik bir "millî"likten "Türk-İslâm Sentezi" yaklaşımında mündemiç bağdaştırmacılığa yönelme zorunda kalması bu çabaların toplumsal tabanda ciddî karşılık bulduğunu göstermektedir.
Bu çerçevede Türkiye, egemen etnik gruba aidiyet temelli "millî"lik, karşıt etnik "millî"likler, dinî referanslı "millî"lik ve bunlar arasında gerçekleştirilen bağdaştırmaların beraberce yaşadığı, zaman zaman da çatıştığı bir toplum özelliği kazanmıştır.
"Millî"lik ve "Biz"
Çatışan "millî"liklerin toplumsal tabanlarını genişletmeye çalıştığı Türkiye'de yeni bir "millî" kavramsallaştırılmasına ihtiyaç duyulması doğaldır. Bu aynı zamanda varolan "millî"liklerin bir "biz" yaratılması konusunda yetersiz kaldıklarının da kabûlü anlamına gelmektedir.
Yeni bir "millî"lik yaratma girişimi gerçekleştirirken, düşülebilecek hata mevcut "millî"liklerin "biz" yaratılmasını engelleyen yaklaşımlarında ısrar edilmesidir. Böylesi bir "biz," bunun yanı sıra, kapsayıcı olabilmek için, mevcut "millî"likleri "ortadan kaldırma"yı değil onların üzerinde olabilmeyi hedeflemelidir.
Dolayısıyla hiyerarşik ilişkiler yaratan ya da dışlayıcı "millî"likler veyahut bunların sentezleri yerine "eşitlik" temelli ve kapsayıcı bir "millî"liğin tasavvur edilmesi gerekmektedir. Bu da ancak "millet"in "eşit vatandaşlık temelli bir siyasal toplum" olarak kavramsallaştırılmasıyla yaratılabilir.
Böylesi bir "millî"lik etnik ve dinî "millî"lerle çatışmadan, buna karşılık herhangi bir hiyerarşi kurmadan ve kimseyi dışlamayarak bir "biz" yaratabilir. Son tahlilde "millet" inşa etmenin amacı da bundan başka birşey değildir.
"Yerlilik"in yeniden keşfi
12.10.2015 - Bu Yazı 355 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
"Yerlilik"in sahiplenilmesi sadece kendisiyle barışık bir toplum yaratılmasına değil yarattığı "Doğu"yu "medenîleştirme"yi vazife edinen tersine ontolojik Oryantalizmin marjinalleştirilmesine de katkıda bulunacaktır
"Yerli" uzun süre Batı emperyalizminin genel olarak diğer coğrafyalarda yaşayanlar, özel anlamda ise sömürgeleştirdiği toplumların mensupları için dile getirdiği, edilginlik vurgusu güçlü, aşağılayıcı bir sıfat olmuştur. Gerek Batı toplumları, gerekse de değişik toplumlardaki Batılılaşmış seçkinler tarafından bu anlamıyla kullanılan maduniyet temelli "yerli" ifadesi süreç içinde sahiplenilmesi ve savunulması gereken kültürel değerlerin temsilcisi statüsüne kavuşmuştur. Gündemimizdeki "yerli"lik tartışması da hiç şüphesiz, bu değişim sürecini yansıtmaktadır.
Tersine oryantalizm
Osmanlı modernleşme projesi, bilhassa ilerleyen yıllarında, kendi "Doğu"sunu yaratan ve onu "medenîleştirmeye çalışan" bir entelektüel/ siyasal girişime dönüşmüştür. Yerel değerler ve İslâm ile modernliği bağdaştırmaya gayret eden entelektüel girişimler, Yeni Osmanlılar ve II. Abdülhamid rejimi sonrasında ivme kaybederken, kendi "Doğu"sunu üretme ve onu Batılılaştırarak "medenîleştirme" girişimi hız kazanmıştır.
İlginç olan II. Abdülhamid'in siyasal muhalifi Yeni Osmanlılığın "bağdaştırıcı modernleşmesi"ni ana hatlarıyla sürdürmesine karşılık, Yeni Osmanlı entelektüel mirasını sahiplenme iddiası taşıyan Jön Türklük ve İttihadçılığın "medenîleştirme projesi"ne yakın bir çizgiye kaymasıdır.
Terakki ve İttihad Cemiyeti yayın organı Şûra-yı Ümmet "native" ve "indigène" sıfatlarının "mahkûmiyet- i ecânibe duçâr olan Şarklılar"a atıfta bulunmak amacıyla kullanılmasını tartışırken "bizim bunu 'yerli' şeklinde tercüme etmemizin" söz konusu kelimelerin "zımnında bir mefhûm-i zillet müstetir" olması nedeniyle yeterince kapsayıcı olmadığını ileri sürmüştü.
Cemiyet mensuplarından ve Cambridge Üniversitesi okutmanlarından Halil Halid Bey ise "Osmanlılar" için "native /yerli" sıfatını kullanmaya "cür'et eden" bir muhabiri eleştirmek için Times gazetesine gönderdiği notta görüşünü "Ben bir 'yerli akademisyen' değilim... Ben bağımsız bir milletin mensubuyum ve asla yabancı bir güce tabi olarak 'yerli'biçiminde adlandırılmamak için Allah'a dua ediyorum" ifadesiyle özetlemişti.
Burada önemli olan "yerlilik"in madun bir kategori olduğunun kabûlü, buna karşılık "yerli" olunmadığı, "Ötekiler" hakkında bu nitelendirmeyi yapan, "tefevvuk" iddiasındaki Batılılarla eşit olunduğu yolundaki yaklaşımdır.
Bu nedenle İttihad ve Terakki Cemiyeti iktidara geldikten sonra benimsediği güçlü anti-emperyalist siyasetin yanı sıra kendi "Doğu"sunu inşa ederek onu "medenîleştirme" misyonuna da ağırlık vermiştir. Bu ilk bakışta bir çelişki olarak görülebilir. Buna karşılık daha sonra Kemalist projenin tüm açıklığı ile ortaya koyacağı gibi "Batı hegemonyası ve Oryantalizmi"ni eleştirirken, Sadık el-Azm'ın kavramsallaştırmasıyla "tersine ontolojik Oryantalizm" üretilmesi sıklıkla karşılaşılan bir olgudur. Bu yapılırken toplumun bir bölümü ve değerlerine, diğer bir ifadeyle "yerlilik"e, Batılılar gibi yaklaşılması da mümkün olabilmektedir.
Kemalizm ve yerlilik
İttihad ve Terakki iktidarında ivme kazanan "tersine ontolojik Oryantalizm" şâhikasına Erken Cumhuriyet döneminde ulaşmıştır. Dönemin anti-emperyalist söylemi, "maddî" anlamda "yerlilik"i en güzel örneği "yerli malı" hafta ve fuarlarında görülen biçimde sahiplenirken, toplumun yeteri ölçüde "medenî" ve "çağdaş" olmadığını düşündüğü katmanlarındaki "kültürel yerlilik"i ortadan kaldırmayı temel hedeflerinden birisi olarak görmüştür.
Kültürel "yerlilik" ile değerlerinin ortadan kaldırılmasının zorunlu olduğunun düşünülmesi neticesinde bir yandan "Türklerin ırken Asyaî olduğu" benzeri tezlere şiddetle karşı çıkılır, onların "brakisefal kafataslı, medeniyet kurucusu bir ırka aidiyeti" antropolojik ve antropometrik çalışmalarla ispatlanmaya gayret edilirken, öte yandan da "yerli" değerler "hurafât, esâtir ve mitler" biçiminde yorumlanarak ortadan kaldırılmaya çalışılmıştır.
Bu çerçevede yemeklerde ikinci sunumlarla hangi şarapların içileceği, yeni yıl kutlamalarının nasıl yapılacağı, hangi müzik biçimlerinin "çağdaş" nitelik taşıdığı, hangi giyim şekillerinin "medenî" olduğundan "dinin ne yolda yorumlanması gerektiği"ne ulaşan bir alanda "yerel" ve değerlerini ortadan kaldırmayı hedefleyen siyasetler kendi "Doğu"sunu yaratan bir seçkinler grubu tarafından, gereğinde yasakçılık da devreye sokularak, uygulanmış ve kapsamlı bir "medenîleştirme misyonu" hayata geçirilmiştir.
Bu açıdan değerlendirdiğinde Kemalist proje şüphesiz yirminci yüzyılın en önemli "tersine ontolojik Oryantalizm" örneklerinden birisidir. Bu programın güçlü "milliyetçi" ve "anti-emperyalist" tonlara sahip olması, onun aynı zamanda "yerlilik" ile ilintili kültürel değerleri ortadan kaldırmayı hedeflediği gerçeğinin görülmesine engel olmamalıdır.
Nasıl sahiplenilecek?
Türkiye "yerlilik" ve değerlerinin sahiplenilmesi yaklaşımı çok partili yaşama geçiş sonrasında ivme kazanmıştır. Ancak uzun süreli "medenîleştirme misyonları" "yerlilik" üzerinde varsayılanın ötesinde bir etki yaratmış ve onun farklı bir biçime evrilmesine neden olmuştur. Söz konusu siyasetler, yerel kültürler ve onların coğrafî muhayyileleri üzerine yaptığı araştırmalarla tanınan Joanne Sharp'ın madun topluluklar hakkındaki tezini tekrarlayacak olursak, yerellik kendi "bilgi"sini ancak "medenîleştirme" girişimleri ile kendisine benimsettirilen biçimler çerçevesinde dile getirmek zorunda kalmış, bu ise onun doğal olmayan ancak kapsamlı bir dönüşüm yaşamasına neden olmuştur.
Bu açıdan bakıldığında yeniden sahiplenilmeye çalışılan "yerlilik"in de ciddî bir farklılaşma sürecinden geçmiş olduğu unutulmamalıdır. Bu olgu daha sonra yaşanan küreselleşmenin etkisi ile birleştiğinde "yerli" ve "değerleri"nin "yerli"liklerini ne ölçüde koruyabildiğini fazlasıyla tartışmalı hale getirmektedir.
Bu şüphesiz "yerlilik"in mevcut haliyle sahiplenilmesine engel değildir. Bunun yapılması bir yandan müfrit bir milliyetçilik ile anti-emperyalizmi içselleştirirken öte yandan da kendi "Doğu"sunu inşa ederek her türlü toplumsal değer ve inanca "hurafât, isrâiliyât ve bâtıl itikadât" olarak yaklaşan ve onların sadece "efsâne ve mit" olarak dile getirilmesini talep eden "tersine ontolojik Oryantalizm"in de marjinalleştirilmesini mümkün kılacaktır.
Bu açıdan bakıldığında "yerlilik"in sahiplenilmesinin, kendi değerleriyle barışık, bunlar ile evrensel olanlar arasında anlamlı bağdaştırmalar yapmaya çalışan ve böylece postmodern gerçekliğin önüne koyduğu devâsâ sorunlara cevap vermeye çalışan bir toplumun şekillenmesinin önünü açabileceği yorumu yapılabilir. Benzer girişimlerin geçmişte "medenîleştirme misyonları" karşısında tutunamamış olması bu durumun "kaçınılmaz bir kader" olduğu hükmüne ulaşmamıza neden olmamalıdır.
.
Yeni Ortadoğu'da nasıl varolacağız?
19.10.2015 - Bu Yazı 313 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye zorluklarla dolu bir dönemden geçmektedir. Karşılaşılan zorluklar iki temel eksende gerçekleşmektedir. İlk olarak coğrafyamızdaki devletler kompozisyonu ile sınırlar uluslararası, bölgesel ve yerel aktörlerin dahil olduğu bir mücadele ile yeniden şekillenmektedir.
Bu uzun sürecek, acılarla dolu süreç sadece Türkiye'nin yeni güney komşularının kimler olacağını değil ülkemizin oluşacak yeni "status quo" içindeki yerini de belirleyecektir. Türkiye'nin coğrafî ve kültürel nedenlerle bu mücadelenin dışında kalacağını ummak gerçekçi olmaktan fazlasıyla uzaktır.
Yeni Ortadoğu düzeni mücadelesi Türkiye'nin büyük zorluklarla karşılaştığı ikinci eksenin daha açık biçimde farkedilmesini de sağlamıştır. Zikrettiğimiz süreçte toplumumuzda "kiminle ittifak yapılacağı," "hangi siyasetlerin üretileceği" benzeri konularda etnik ve mezhepsel çizgiler çerçevesinde şekillenen keskin bölünmeler üstü örtülmeye çalışılan temel fay hatlarının ne denli belirleyici ve kırılgan olduklarını ortaya koymuştur.
İlginç olan çok sayıda aktörün müdahil olduğu birinci sorunun, "halının altına süpürmeyi" tercih ettiğimiz diğer meseleyi açığa çıkartmasıdır.
Türkiye'nin etnik ve mezhepsel eksenler çerçevesinde oluşma eğilimi güçlenen yeni Ortadoğu düzeninde nasıl yer alacağını belirleyen ise "siyasal toplumu"nun gücü olacaktır.
Kimliklerin belirleyiciliği
Toplumumuz bireyin statüsünün uzun süre dinî kimliklerle belirlediği bir mirası devralmıştır. Taşınan kimliğin bireyin hangi renkte elbise giyebileceğinden, evinin yüksekliğinin ne olabileceğine, hangi oranda vergilendirileceğinden davasını nerede gördüreceğine varan bir yelpazede belirleyici olduğu bir toplumda "vatandaşlık" kültürü fazlasıyla zayıf kalmış ve "dinî cemaatler"in üzerinde kapsayıcı bir "siyasal toplum" tasavvuru gelişmemiştir.
1789 sonrası dünyasına ayak uydurma amacıyla ivme kazandırılan Osmanlı modernleşmesi pek çok alanda olduğu gibi "eskiyi de yeninin yanında muhafaza eden" bir dönüşüm süreci başlatmıştır. Bunun neticesinde bir yandan "eşit vatandaşlardan oluşan bir siyasal toplum" oluşturulması için toplumdaki hiyerarşiyi törpüleyici, aidiyetlerle ilişkilendirilen farklı muameleleri ortadan kaldırıcı düzenlemeler yapılırken, öte yandan da farklı dinî gruplara verilen yeni nizamnâmelerle inanca bağlı kimlikler tahkim olunmuştur.
Bunun sonucunda "aynı vatanı paylaşan (compatriot)" anlamında "vatandaşlık" yaratılmasına karşılık "bir siyasal toplumun üyesi olan (citizen)" mânâsında "vatandaşlık" tasavvuru oldukça cılız kalmıştır. İnşa olunan "Osmanlı" üst kimliği de büyük çapta birinci tür "vatandaşlık"a atıfta bulunmuştur. Yarattıkları dönüşüm küçümsenemezse de Tanzimat ve İkinci Meşrutiyet deneyimleri "kimlikleri ikinci plana iten" "eşit vatandaşlık temelli" bir "siyasal toplum" yaratma alanında yetersiz kalmışlardır.
Cumhuriyet ve kimlikler
İkinci Meşrutiyet Dönemi'nde "statü" talebiyle ortaya çıkan "etnik" gruplar "siyasal toplum" yaratılması alanında Tanzimat'ın ilerleyen yıllarına kıyasla daha sorunlu bir tablonun ortaya çıkmasına neden olmuşlardır. Erken Cumhuriyet ideolojisi "ethnos inşa edilmesi" ve bu amaca ulaşabilmek için toplumun tektipleştirilmesini hedeflediği için söz konusu alanda Tanzimat sonrasında gözlenen gerilemeye ivme kazandırmıştır.
Cumhuriyet yasakçılığı farklı etnik kimlikleri "konuşulamaz" hale getirmiş, buna karşılık onların etkinlik ve belirleyiciliğini fazlasıyla artırmıştır.
Benzer şekilde "kamusal" alanın inşa edilen yeni kimliği benimseyenler dışındakilere kapatılması, "siyasal toplum" tasavvurunu güçlendirmemiş, "siyaset" ile "kimlik" arasında doğrudan ve belirleyici bir ilişki tesis etmiştir. Cumhuriyet siyasetleri bunun yanı sıra "kimlik"lerin belirleyiciliğini engellemeyi hedefleyen araçların yeni "kimlik"ler üretmelerine de neden olmuşlardır. Örneğin dinî farklılıkların kamusal alanda gözönüne alınmamasını amaçlayan "laiklik" bir "inanç sistemi" biçimini alarak yeni bir "dinî kimlik" yaratmıştır. Bunun neticesinde "kaynaşmış bir kitle" olmasının gerekli olduğu düşünülen toplum, etnik ve dinî kimlikler etrafında örgütlenen, dışarıya kapalı gruplaşmaları barındırmıştır.
Bu tabloda çok partili yaşama geçiş sonrasında yaşanan değişim oldukça sınırlı kalmış, Türkiye egemen olanlar dışında kalan "kimlikler"in kolaylıkla ifade olunamadığı ama "siyaset"in onlar üzerinden yapıldığı bir toplum olma özelliğini sürdürmüştür.
Yeni düzende varolabilme
Türkiye'de son yıllarda "kimliklerin özgürleşmesi" alanında kapsamlı bir dönüşüm gerçekleşmiştir. Bunun neticesinde sadece adları ağza alınamayan "kimlik"ler özgürleşmemiş, yakın zamana kadar "üstü kapalı" biçimde yapılan "kimlik siyaseti" de aleniyet kazanmıştır. Buna karşılık "siyasal toplum" tasavvuru güçlenmemiştir.
Kanlı Suriye iç savaşı sırasında etnik ve mezhepsel aidiyetler çerçevesinde alınan tavırlar Türkiye'nin "siyasal bir toplum oluşturma" alanında ciddî anlamda geri kaldığını ortaya koymaktadır. Coğrafyasındaki örneklerle kıyaslandığında Türkiye'nin bu konuda hatırı sayılır yol katettiği yorumu yapılabilir. Ancak bu alanda başarı sağlamış yapılara bakıldığında karamsar olabilmek de mümkündür.
Değerleri, sembolleri farklı, siyaseti ait olunan hüviyetin toplumsal ağırlığını artırma aracı olarak gören, ortak paydaları fazlasıyla zayıf kimlik adalarının oluşturduğu toplumun yeni Ortadoğu'nun oluşum sürecinden nasıl etkileneceğini öngörebilmek zordur.
Yeni Ortadoğu köşeleri törpülenen kimlikler üzerinden inşa edilirken, "siyasal toplum"u güdük kalmış, üstü örtülü ya da açık kimlik siyasetinin hükümferma olduğu Türkiye'nin bu süreçten etkilenmemesi kolay değildir. Senfoni orkestrasına sahip olması, Batılılaşmasını ileri seviyeye taşımış bulunması nedeniyle "Avrupalı" olan Türkiye'nin Ortadoğu'daki yeni düzen oluşumunun dışında kalacağını zanneden literatinin savunduğunun aksine mevcut dengeleri altüst edecek, yeni sınırlar ve devletleri ortaya çıkaracak büyük dönüşüm ülkemizi de derinden etkileyecektir.
Ortadoğu'daki çatışmalar bölgenin havası, suyu, topografik özellikleri, popüler müziğinin kalitesi nedeniyle değil "siyasal toplum"ları olgunlaşmamış yapılardaki "kimlik mücadeleleri" nedeniyle yaşanmaktadır. Aynı özellikler diğer coğrafyalarda da benzer neticelerin doğmasına neden olmaktadır. Örneğin "Avrupalı" olması, 1923 yılında Belgrad'da filarmonik orkestra kurulmuş bulunması kimlikler etrafında çatışan Yugoslavya'nın Irak'dan daha kolay biçimde dağılmasını önleyememiştir.
Türkiye'nin yeni Ortadoğu'da ne şekilde yer alacağını belirleyecek olan da "Batılılaşma derecemiz" değil başarılı örneklerin bir hayli gerisindeki "siyasal toplumumuz"un kimliklere dayalı kırılmalara gösterebileceği direnç olacaktır.
.
Tarih, hâtıra yasaları ve ifade hürriyeti
25.10.2015 - Bu Yazı 299 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, 2. Daire tarafından 2013 sonunda verilen kararı onaylayarak, "1915'te Ermeni soykırımı olmadığı"nı söyleyen Doğu Perinçek'i cezalandıran İsviçre'nin, İnsan Hakları Avrupa Konvansiyonu'nun "ifade hürriyeti"ni düzenleyen 10. maddesini ihlâl ettiğine karar verdi.
Büyük Daire onayı da 2. Daire kararı gibi karmaşık ve çelişkili tezlere dayanmakta, tarihle ilgili ne tür yorumların "nefret suçu" oluşturacağı konusunda muğlak bir yaklaşım ortaya koymakta ve Yahudi Soykırımı (Holocaust)'ı "ifade hürriyeti" tartışması dışında bir kategori haline sokmaktadır.
Bir yargıcın karara kısmen katılıp kısmen karşı çıktığı, diğer yedisinin muhalefet şerhi koyduğu, bunlardan dördünün bir ek muhalefet şerhi daha kaleme aldığı göz önüne alınırsa konu üzerinde hukukçular arasında da fikir birliği yoktur. Ancak dağınık görüntüsüne karşılık Büyük Daire kararının değişik konularda "inkârcılık"ı yasaklayan "hâtıra yasaları"nın neşir ve bilhassa uygulanması alanında çığır açacağı şüphesizdir.
Büyük Daire kararı, 2007'de İspanya Anayasa Mahkemesi'nin "inkârcılığın yalnızca dile getirilmesinin doğrudan şiddete teşvik olarak yorumlanamayacağı"na hükmetmesi, 2011'de Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komisyonu'nun "tarihî olaylara ilişkin görüşlerin açıklamasını yasaklayan kanunların, devletlerin İnsan Hakları Sözleşmesi'nden doğan yükümlülükleriyle bağdaştırılmasının mümkün olmadığı" yorumunu yapması ve bir yıl sonra Fransız Anayasa Mahkemesi'nin "yasayla tanınmış soykırımın varlığının inkârını suç sayan" kanunu ifade ve araştırma özgürlüklerine aykırı bulması ile beraber okunduğunda ağırlık kazanan bir eğilimi yansıtmaktadır.
Bu ise tarihçiler ve ifade özgürlüğü savunucuları tarafından "hâtıra yasaları" adı verilen düzenlemeler hakkında dile getirilen sakıncaların "hukuk" tarafından gecikmeli de olsa paylaşıldığını göstermektedir.
Hâtıra yasaları ve "tarih"
Fransa'da 1990'da, Nürnberg Mahkemesi'nin tanımladığı anlamda "insanlığa karşı işlenen suçları" inkâr etmeyi suç haline getiren Gayssot Kanunu ile başlayan süreç, 1932 Ukrayna Kıtlığı (Holodomor)'dan Romanların marûz kaldığı muamelelere uzanan değişik tarihî olayları kapsayan konularda karşı görüş ileri sürülmesini yasaklayan çok sayıda "hâtıra yasası"nın kabûlü ile devam etmiştir. Avrupa toplumlarının başını çektiği diğer ülkeler de değişik "hâtıra yasaları" neşretmişler ve tarihçiler ile ifade özgürlüğü savunucuları uzun süre bu düzenlemeler konusunda sessiz kalmışlardır.
Bu tutumun benimsenmesinde ana akım tarih yazımı yaklaşımında görülen değişim de önemli rol oynamıştır. Yirminci yüzyılın ortalarına doğru "seçkinler" yerine "ortalama" insanlar üzerine yoğunlaşma eğilimi gösteren ana akım tarih yazımı, daha sonra geçmişi "muzafferler"in değil "ezilenlerin" zaviyesinden inşa etmenin daha anlamlı olacağını kabullenmiştir.
Dolayısıyla "ezilenler"in seslerinin duyulmasını sağlayacağı düşünülen "hâtıra yasaları" tarih yazımında egemen olan yeni yaklaşımla da örtüşmüştür. Ancak "seslerini duyuramamış olanlara bu imkânı sağlama" düşüncesinin yasakçılıkla tahkim edilmesi, tarihî yargılara "ezilenleri koruma" adına res judicata zırhı giydirilmesi nedeniyle ifade özgürlüğüne yönelik ciddî bir tehdidi de gündeme getirmiştir. Buna karşılık siyasal partiler söz konusu yasaları alan genişletme aracı olarak görmüşler, ana akım tarihçilik ise onların yasakçı boyutunu "siyaseten doğru" söylemi benimseme adına gözardı etmeyi tercih etmiştir.
Bu yasalar esir ticareti üzerine kaleme aldığı kitabı önemli ödüller kazanan Olivier Pétré-Grenouilleau'nun 2001'de çıkarılan Taubira Kanunu'na muhalefet nedeniyle yargılanması örneğinde görüldüğü gibi hukukun ifade özgürlüğü ve tarih yazımına ciddî müdahalelerde bulunmasını tetiklemiştir.
Tarihi ezilenlerin gözünden yazmayı hedefleyen söz konusu "hâtıra yasaları"nın bir "ifade özgürlüğü" sorunu haline geldiğini gören "Liberté pour l'Histoire (Tarihe Özgürlük)" benzeri örgütlenmeler bunlara itiraz etmişlerdir. Temel eleştirileri önde gelen Fransız tarihçiler tarafından kaleme alınarak 2005 sonunda yayınlanan bildiriden aktaracak olursak: "Tarihçi güncel olayların kölesi değildir... O güncel hassasiyetleri geçmiş olaylara tatbik etmez. Tarih hafıza değildir... Tarih hafızayı dikkate alır; ama ona indirgenemez. Tarih yasal bir konu değildir."
Alınacak dersler
Büyük Daire onayının 1915'te Osmanlı Ermenilerinin yaşadığı trajedi ile ilişkilendirilmesi anlamlı değildir. Söz konusu karar, hangi tezin "1915'te ne olduğunu" daha anlamlı biçimde yansıttığı ya da "doğru" olduğunu tartışmamaktadır.
Karar, tarihî olaylar hakkında görüş beyan etmenin nefret suçu sınırı aşılmadığı müddetçe yasaklanamayacağını vurgulayarak "ifade özgürlükleri" konusunda daha geniş sınırların çizilmesi gerekliliğini vurgulamıştır. Büyük Daire onayı "Ermenilerin emperyalist güçlerin âleti olduğu" söyleminin "onların katliama uğrama ya da yokedilmeyi hakettikleri" benzeri vurgular taşımaması nedeniyle, ifade özgürlüğü çerçevesinde değerlendirilmesinin uygun olacağının altını çizmiştir.
Bu nedenle karardan "tezimizin zaferi" benzeri bir sonuç yerine iki önemli neticenin çıkarılması anlamlıdır. Bunlardan birincisi toplumumuzda 1915'te ne olduğu tartışılırken, Büyük Daire'nin "o ifadeler kullanılsaydı cezaî uygulama meşruiyet kazanırdı" meâlindeki yorumunun önemini kavramaktır. Türkiye'de konu ele alınırken böylesi ifadeler sıklıkla istimâl edilmekte ama bunlar herhangi bir yaptırımla karşılaşmamaktadır.
Daha da önemli olan ise mahkemenin "hâtıra yasaları"nın ifade özgürlüğü alanında oluşturduğu sorunların altını çizmesidir. Türkiye 1951'de kabûl edilerek "Atatürk'ün hâtırasına hakaret"i cezalandıran kanun ile "hâtıra yasaları" alanında pek çok ülkeden önce eyleme geçmiştir. Bu yasanın belirli dönemlerdeki yorumlanma biçimleri "ifade özgürlüğü" sınırları ile tarihte ne olduğu konusunda farklı görüşler ortaya koyabilme serbestisini zorlamıştır. Benzer şekilde TCK'nın 301. maddesi de belirli zaman aralıklarında tarihin tüm gelişmelerini tekil yorumlara indirgeyerek ve onlara res judicatazırhı kuşatan bir "hâtıra yasası" biçiminde yorumlanmış ve böylece "ifade özgürlüğü" üzerinde sallanan bir Demokles kılıcı haline sokulmuştur.
Dolayısıyla Büyük Daire kararının "tezimiz"e katkısını tartışmak yerine aslî mesajının anlaşılması ondan ifade özgürlüğü alanında önemli dersler çıkarabilmemizi mümkün kılabilir.
.
Neden bir "diller hiyerarşisi" geliştiriyoruz?
1.11.2015 - Bu Yazı 205 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Almanca ve Fransızca ile beraber Arapçanın da seçmeli yabancı dil olarak okutulması teklifi, fazla da yadırgatıcı olmayan biçimde, değişik boyutlara taşındı. Bu alanda yapılan öneri "Türk olmaktan vaz geçmek"ten "dinselleştirme"ye, "Aydınlanma"ya sırtımızı dönmekten "badem cumhuriyetinde çakma Arap olmaya alışma"ya uzanan yelpazedeki yaklaşımları içeren bir zeminde eleştirilere neden oldu.
Burada çarpıcı olan "Arapça"nın "yabancı lisan" olmaktan çıkartılarak bir sembole dönüştürülmesi, ona "kimliğimizi kaybetmemize" yol açabilecek bir "virüs" biçiminde yaklaşılması ve "Arabın Yalellisi" benzeri ırkçılık sınırlarında dolaşan ifadelerin kullanılmasıdır.
"Doğu"nun dili Arapça
Geçtiğimiz yıl sonlarında yaşadığımız "Osmanlıca" tartışmasında olduğu gibi "Arapça eğitimi" konusunda da temel sorun bir "dil"in sembolleştirilerek "ileri-geri" ekseninde oluşturulan hiyerarşi piramitinin tabanına yerleştirilmesidir.
Daha da ilginç olan Osmanlıca gibi Arapça öğrenmenin de kimliğimizi tahrip ederek bizi "Araplaştıracağı"nın varsayılmasıdır. Almanca eğitiminin "Almanlaşma"ya neden olacağı ve kimliğimize zarar vereceğinin düşünülmemesine karşılık "Arapça"ya böylesi bir işlev atfedilmesi şüphesiz bu dilin yarattığımız "Doğu"nun egemen lisanı olması ve "gerilik kaynağı" olduğu iddia olunan "din" ile özdeşleştirilmesidir.
Osmanlı Batılılaşmasının evrimi ile Türkçülüğün yükselişi, Erken Cumhuriyet döneminde zirve noktasına ulaşacak kendi "Doğumuz"u yaratma girişimine hatırı sayılır bir ivme sağlamıştır. Bu inşa faaliyeti, Türklüğün içinde bulunduğu coğrafyaya ait olmadığı, "Batılı" karakter taşıdığı ve yaşadığı bölgede yerleşik diğer akvâm ile "medenîlik" açısından karşılaştırılamayacağı tezlerine dayandırılmıştır.
Bu tezleri ileri süren ilk yayın organlarından birisi olarak Kahire'de yayınlanan Türkmecmuasından aktaracak olursak "Türk, her dürlü itiyâdât-ı muzırra-i hazırâsını Şark'dan" almış, "her dürlü esbâbı za'af ve tedenniyi ise yine Şark'da" bulmuştu. Bu yaklaşıma göre "Türk . . . Avrupa'ya cenubdan gireceğine şimalden doğru girseydi, Şark'a değil Garb'a giderek yerleşseydi, hâsılı esasen bir dereceye kadar hemnesli olduğu Macarlar gibi yapabilseydi . . . yine onlar gibi parlak bir hükûmeti, hâkimiyeti, ikbâli ve istikbâli olurdu."
Türk mecmuası yazarları daha sonra Reşid Rıza ve el-Menâr dergisi ile giriştikleri polemikte de Türklerin Araplar ile coğrafyada bulunan diğer etnik gruplara üstünlüklerini vurgulamışlardı. Bu yazılarda basit bir "tefevvuk" iddiası dile getirilmiyor, Batı entelektüellerinin "Doğu" için kullandığı sıfat ve ifadelerin tekrarı yoluyla modernliğe cevap verdiği iddia olunan Türklerin "Doğu"su da inşa ediliyordu. Gene Türk'den nakledecek olursak "Avrupalılar"ın "Türkler"i "Şark"ın, ezilmiş ve geri kalmış "akvâm-ı zâifesiyle karışdırmaları" büyük bir hata idi. Türkler "Doğu"ya ait değildi; o "Doğu," Araplar ve diğerlerini kapsıyordu.
Osmanlı Garplılaşma hareketi ile seküler vurguları güçlü Türkçülüğün ürünü olarak yaratılan bu "Doğu," Batılıların Türkler için kullandığı sıfatlarla inşa ediliyor, buna karşılık "gerilik"i Araplar üzerinden tanımlıyordu. Bu inşa süreci Arap kültürünü dili, alfabesi, gelenekleri, müziği üzerinden aşağılıyor, "modernlikle bağdaşmış" Türklerin öz değerlerinin ise bunların karşı tezini oluşturduğunu savunuyordu.
Garblılaşma ve Türkçülüğün seküler yaklaşımları "Arap dini" olarak kavramsallaştırılan İslâm'ın da bu "Doğu"nun inşa faaliyetinde önemli bir yapı malzemesi olarak kullanılmasını sağlıyordu. Keçecizâde İzzet Fu'ad Paşa'nın ifadesiyle İslâm, son tahlilde, "1300 sene evvel çölde, çöl için yapılmış kavânin ve nizâmât" olduğu için onunla yirminci yüzyılda "Avrupa'da yaşayabilmek" mümkün değildi.
Şark'daki Garblı
Erken Cumhuriyet ideolojisi bu alanda devraldığı mirâsı yeni ufuklara taşımıştır. Bu yapılırken, yaşanan coğrafyaya aidiyetin reddi ve "medenîleştirme misyonu" daha güçlü biçimde vurgulanmıştır. Türk Ocakları Mesâî Programı'nda işaret edildiği gibi "Türk milletinin, Garb'ın Şark'daki temsilcisi" olduğu iddiası "Doğu" inşa faaliyetinin temel tezi haline getirilmiştir.
Ait olmadığı bir coğrafyada "ileri" bir kültürün temsilcisi olarak yaşayan "medenî" bir kavim olan Türkler, uzun süre taşımak zorunda kaldıkları "medenîleştirme misyonu" yükünden kurtulmuşlardı. Bu çabanın başarısızlığı da Araplar benzeri kavimlerin çağdaşlaşma ve medenîleşmeye gösterdikleri güçlü dirençten kaynaklanmıştı. Dolayısıyla Türkler, taşıdıkları her türlü "gerilik"in nedeni olan "Doğu"da bir vâhâ oluşturmayı temel hedefleri haline getirmişlerdi.
Bu parametrelerle inşa edilen muhayyel "Doğu"yu ete kemiğe büründüren, onun geriliğini ortaya koymak için kullanılan örnekler de genel olarak "Araplar" oluyordu. Bu çerçevede Arapça ve Arap alfabesi de yabancı dil ve yazım aracı olmanın ötesinde yarattığımız "Doğu"nun "gerilik"ini vurgulayan semboller olarak işlevselleştiriliyor, onlara siyasal nutuklardan ders kitaplarına ulaşan bir yelpazede bu bağlamda atıfta bulunuluyordu. Arapçanın bir diğer sorunu ise "Arap dini"nin lisanı olmasıydı. Bu din, onu kabûl etmeden önce çok daha yüksek bir kültüre sahip olan Türklerin gerilemesinin temel nedenlerinden birisi olmuştu.
Lisanla sınırlı değil
Bu tarihî arka plan gözönüne alınmadan Arapça öğrenimi konusunda dile getirilen ve ırkçı tonları belirgin eleştirileri anlayabilmek zordur. Toplumumuzun bir bölüm seçkini için Arapça, "Doğumuz"un lisanıdır, geriliği temsil etmektedir ve bizi "Araplaştırarak karanlığa geri götürme" aracı olarak kullanılabileceği için tehdit oluşturmaktadır. O nedenle de bu dile Almanca ya da Fransızca gibi bir "yabancı dil" olarak yaklaşılması mümkün değildir.
Lisan ve alfabelerin "gerici" ya da "ilerici" karakter taşıyabileceği, soldan sağa yazmakla "çağdaş" ve "medenî" olunabileceğini savunan yorumların düşünsel arka planını bu "Doğu" inşa etme faaliyeti oluşturmaktadır.
Bu fikrî çerçevenin sığlığı ortadadır. Sorun, önde gelen sembolleri "Arap" ve "Arapça" olan "Doğumuz"un "ilerici- gerici" ekseninde bir lisanlar hiyerarşisi yapmamızın ötesinde etkiler yaratmasıdır. Bu "muhayyel gerilik alanı," tesirini coğrafya algımızdan değerlerimizin şekillenmesine, dış siyaset yapımımızdan düşük yoğunluklu bir iç savaşı yönetmemize uzanan alanlarda hissettirmektedir.
.
Neden "Kalkınmacı Muhafazakârlık" kazanıyor?
9.11.2015 - Bu Yazı 392 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Türkiye'de çok partili yaşama geçiş sonrasında yapılan özgür seçimlerin büyük çoğunluğunun "kalkınmacı muhafazakârlık" çizgisini sürdüren partiler tarafından kazanılması, konuya konjonktürel değil yapısal açıdan yaklaşılmasını zorunlu kılmaktadır.
Böylesi bir değerlendirme, geniş kitlelerin oy verme davranışları nedeniyle eleştirilmesi veyahut "cahil toplulukların kandırıldıkları" ya da onların "evrensel değerleri umursamadıkları"nın varsayılmasından daha anlamlı tespitlere ulaşılmasını mümkün kılacaktır.
Yapısal bir analiz, "karizma" ve "liderlik" gibi seçim neticelerini etkileyen çok sayıda faktörün ötesine geçen, belirleyicilerin ortaya çıkarılmasını da mümkün kılacaktır.
Merkezde konumlanma
"Kalkınmacı muhafazakârlık"ın çarpıcı başarısı ve "egemen parti"ye evrilme potansiyelini güçlendirmesinin önde gelen nedenlerinden birisi iki aslî eksenini oluşturan "kalkınmacılık" ile "muhafazakârlık" arasındaki dengenin değişmesine karşılık "siyasal merkez"deki konumun muhafaza edilmesidir. Demokrat Parti'den Adalet ve Kalkınma Partisi'ne uzanan yetmiş yıllık süreçte, söz konusu hareketin "muhafazakârlık" boyutu güçlenmiştir, ancak bayrağı teslim alan son parti de sınırları zorlamasına karşın siyasal merkezde konuşlanan bir "kitle partisi" olma özelliğini sürdürmüştür.
Bu hususiyet gözönüne alındığında Türkiye'de siyasal merkezin ortadan kalktığı ya da aşırı biçimde daraldığı yolundaki tespitlerin doğru olmadıkları, en azından abartılı bir yaklaşımı dile getirdiklerini belirtmek yanlış olmaz. Türkiye'de son yıllarda gerçekleşen siyasal merkezin buharlaşması değil, kimlik siyaseti grupları ittifakına dönüşen "devletçi modernleşmecilik"in bu alanı büyük çapta terki neticesinde, onun paylaşımının sona ermesidir. Merkeze tek başına yerleşen "kalkınmacı muhafazakârlık" yirmi yıl öncesi ile kıyaslandığında daha güçlü bir muhafazakârlığı yansıtmaktadır; ama bu onun "merkez"de yer alma özelliğini ortadan kaldırmamaktadır.
Kimlik siyaseti
Merkezde konuşlanan "kalkınmacı muhafazakârlık," siyasetin özgürleşen kimlikler etrafında yapılması eğiliminin güçlenmesinden de en az etkilenen yapılanma olma özelliği taşımıştır. Bunun iki temel nedeni vardır. Bunlardan birincisi "kalkınmacı muhafazakârlık"ı destekleyen, onu doğal adresi olarak gören "kimlik"in toplumda ezici bir çoğunluğa sahip olmasıdır. İkincisi ise bu siyasal hareketin, "kitle partisi" olma özelliğini koruyarak diğer kimlikler ile iletişimi sürdürebilmesidir. Farklı dinî ve mezhepsel kimliklerle olan ilişkinin, değişik "açılım" çabalarına rağmen sınırlı kalmasına karşılık, "kalkınma"nın cazibesine kapılan ve "muhafazakârlık" ortak paydasında birleşen farklı etnik kimlikler bu harekete destek vermişlerdir.
"Devletçi modernleşmecilik"in, muhafazakârlığı "Sünnî hegemonyası" ve "yaşam tarzı tehdidi" olarak gören biri mezhepsel diğeri dışlayıcı sekülarist iki kimliğin ittifakına dönüştüğü, etnik ve diğer kimlik duvarlarını "devletçilik" ve "yaşam tarzı modernliği" tezleri aracılığıyla aşamadığı bir ortamda söz konusu desteğin önemi ortadadır.
Bu destek kalkınmacı muhafazakârlığın "kitle partisi" olma özelliğini kesintisiz biçimde sürdürmesi ve ülkenin her yerinde varolmasını mümkün kılmıştır. "Devletçi modernleşmecilik"in Fırat'ın doğusuna geçemediği, bozkırda mezhepsel ve sekülarist kimlik adalarına sıkıştığı, sahillerde ise yaşam tarzı savunucularının desteği ile yetinmek zorunda kaldığı siyaset sahnesinde bu avantajın ne derece önemli olduğu âşikârdır.
Kalkınmanın somutluğu
Kalkınmacı muhafazakârlığın başarısının bir diğer temel nedeni ise iki aslî bileşeninden birisinin "somut" niteliğidir. Devletçi modernleşmeciliğin fazlasıyla soyut ve "Cumhuriyet," "Aydınlanma" benzeri "değerler" üzerinden vaat ettiği "çağdaşlaşma" ile "terakki" kalkınmacı muhafazakârlık tarafından barajlar, köprüler, yollar, hava alanları, tüp geçitler ve gelişmiş teknoloji kullanımı aracılığıyla inşa edilmektedir.
"Kalkınma"nın somutluğu, ona, tekil ve yaşam tarzı temelli modernlik vurgusu güçlü siyaset yaklaşımı karşısında ciddî bir öncelik kazandırmaktadır. Devletçi modernliğin, süreç içinde, böylesi projelere, Boğaziçi Köprüsü örneğinde görüldüğü gibi, karşı çıkması ve "kalkınma karşıtı" bir çizgiye savrulması bu alanda sağlanan avantajı daha da pekiştirmiştir. Devletçi modernlik, kendisini yeniden üreterek "otarşi savunusu"na evrilen bu anlamsız çizgiden geri dönmeye çalışmış, ama gösterdiği tüm çabaya karşılık üzerine yapışan "kalkınma karşıtlığı" yaftasından kurtulamamıştır.
Muhafazakâr modernlik
Kalkınmacı muhafazakârlığın siyaset üzerinde tesis ettiği egemenliğin bir diğer belirleyicisi de bu yaklaşımın modernleşme ile anlamlı bir bağdaştırma yaratabilmesidir. Kalkınmacı muhafazakârlık resmî ideolojinin "tekil" modernlik yorumuna sadece güçlü bir teknolojik gelişme yaklaşımı ile cevap vermemiş, bunun yanı sıra "modernlikler"in varlığını savunarak hem daha çoğulcu bir çizgiyi sahiplenmiş hem de toplumsal değerlerle modernliği bağdaştırmıştır.
Eisenstadt ve Jager benzeri modernlik kuramcılarının da vurguladıkları gibi "Aydınlanmanın tekil, karmaşıklık ile yansıtıcılığın basitlik ve geleneğin yerine geçtiği modernliğinin" çoğul ya da "alternatif" modernliklere dönüşmesinin üzerinden uzunca bir süre geçmiştir.
Dolayısıyla, kalkınmacı muhafazakârlık, bir asır öncesinin tekil modernlik tasavvurunu kutsayarak, bunu yaşam tarzı üzerinden üretmekte ısrarcı olan devletçi modernleşmecilik ile kıyaslandığında çok daha "modern" bir yaklaşımı benimsemiştir. Toplumun değerleriyle barışık, çoğulcu bir modernliği savunmanın, siyasal alanda, onlarla kavga eden, "dindarlık" ile "modernliğin" asla bağdaştırılamayacağını iddia eden yaklaşıma nasıl bir üstünlük sağlayacağı ortadadır. Türkiye örneği bu alanda verilebilecek en çarpıcı örneklerden birisidir.
Bu açılardan değerlendirildiğinde kalkınmacı muhafazakârlığın siyasete egemen olması, "bir seçim daha kazanması"nın yapısal nedenlere dayandığını ifade edebilmek mümkündür. Bu şüphesiz "karizma," "liderlik," "parti örgütlenmesi" benzeri etmenlerin bu alanda rol oynamadığı anlamına gelmez. Ancak süreç içinde egemen partiye dönüşme eğilimi kazanan kalkınmacı muhafazakârlık siyasetinin başarısının yayıldığı zaman diliminin genişliği yapısal nedenlerin daha etkili olduğunu ortaya koymaktadır.
Siyasetimiz tahlil edilirken bu yapısal belirleyicilerin gözönüne alınmasının, "cahil kitlelerin bilinçsizliği," "aydınlanma karşıtlığı" benzeri usandırıcı klişelerin tekrarından daha açıklayıcı olacağı ortadadır. Bunun yanı sıra "kalkınmacı muhafazakârlık"ın başarısında ona karşıt yaklaşımların ve bilhassa karşı kutup olan "devletçi modernlik"in yaşadığı tıkanma da önemli rol oynamaktadır. Bu yaklaşımın süregelen başarısızlığı da benzer şekilde yapısal nedenlerden kaynaklanmaktadır. Bu ise şüphesiz ayrı bir yazı konusudur.
.
"Devletçi modernleşmecilik" neden kaybediyor?
16.11.2015 - Bu Yazı 431 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Çok partili siyasal hayatımız, siyasetin iki temel kutbundan birisini oluşturan "devletçi modernleşmecilik"in yaşadığı seçim başarısızlıklarının da tarihidir. İlginç olan bu olgunun tekil seçimler veyahut kısa dönemler bağlamında sorgulanmasıdır.
Bu yaklaşım, doğal olarak, konjonktürel etkenler ile liderlik ve parti örgütü benzeri unsurların belirleyiciliğini ön plana çıkartmaktadır. Buna karşılık söz konusu kutbun süregelen başarısızlığı, çoğulculukla uyumsuz bir ideolojiyi değiştirirken "ne olunduğuna" karar verilerek bir tasavvur geliştirilememesi, bunun neticesinde de yükselen "kimlik siyaseti"nin aracı durumuna düşülmesinden kaynaklanmakladır.
Çoğulculuk karşıtlığı
Devletçi modernleşmecilik temel entelektüel tezleri itibarıyla bir on dokuzuncu asır ideolojisidir. İki savaş arası dönemin siyasal hareketlerinden de etkilenen bu yaklaşımın "modernlik" yorumu ile buna ulaşma için benimsediği siyaset anlayışı günümüz demokratik değerlerine fazlasıyla yabancıdır. "Tekil" bir modernlik tasavvurunu yaşam tarzı üzerinden üretmeyi amaçlayan devletçi modernleşmecilik, bunu yukarıdan aşağıya gerçekleştirmeyi hedeflemiştir. "Modernlikler"in varlığını reddederek çoğulculuk karşıtı bir çizgiyi sahiplenen bu yaklaşım kitle ile ilişkisini "aydınlatma-aydınlanma" temelinde kurmanın gerekli olduğunu düşünmüştür. Siyaset uygulayıcılarının gereğinde yasak koyabilen, ceza verebilen "hoca," halkın ise edilgen, dersini iyi öğrenmekle mükellef "talebe" rolünü oynadığı bu ilişkinin düşünsel arka planını seçkincilik oluşturmuştur.
Bu çoğulculuk karşıtı, elitist, "halka rağmen halkçılık"ı savunan düşünsel çerçevenin siyaset aracı ise otoriter "ilerletici tek parti" olmuştur. Devletçi modernleşmecilik iktidardaki altın çağını böyle bir rejim içinde yaşamıştır. Çok partili yaşama geçiş sonrasında özünde çoğulculuk karşıtı olan bu hareket "demokratikleştirilme"ye çalışılmış, ancak doğasına aykırı bu bağdaştırmada ciddî mesafe alınamamıştır. Uzun süre katılımı sınırlamayı amaçlayan vesayet odaklarıyla çalışan, darbeleri "reform aracı" olarak destekleyen bu hareket son yıllarda bu konumunu sorgulamış ve değişime yönelmiştir.
Başörtüsü takmanın "modernlik karşıtlığı" anlamına gelmeyeceğinin itirafı ile dolaylı yolla da olsa "modernlikler"in varolabileceğinin kabûllenilmesi gibi "darbeler"e "devrim" biçiminde atıfta bulunmaktan vazgeçilmesi bu alandaki değişimi ortaya koymaktadır. Ancak bu konuda netice alınmasını zorlaştıran iki unsur vardır. Bunlardan birincisi değişime karşılık tarihî mirâsın muhafaza edilmeye çalışılması, örneğin bir yirmi birinci yüzyıl demokrasisinde "devrimcilik"in ilke olarak korunmasıdır. Daha temel ikinci sorun ise bu değişimin "devletçi modernleştirme"yi kendisi olmaktan çıkarması ama kolaylıkla tanımlanabilir bir şeye de dönüştürmemesidir.
Kendisi olmayınca
Devletçi modernleşmenin çoğulculuk ile bağdaştırılmasının zorluğu bu hareketin "kendisi olma" alanında önemli tavizler vermesine neden olmuştur. Ancak sorun onun kendisi olmayınca "ne olacağı"nda düğümlenmektedir. Bu hareketin kendisini tanımlamak amacıyla "Ortanın solu," "Demokratik sol," "Üçüncü Yol," "Anadolu solu" benzeri kavramsallaştırmalar üretme ihtiyacı duymasının nedeni de "ne olduğunu bilememek"ten kaynaklanmaktadır.
Burada karşılaşılan mesele gerçekte kendisine yakınlığı olmayan bir düşünce sistematiği ile ilintilendirilmek olmuştur. Milliyetçi ve devlet merkezli bir yaşam tarzı modernleştiriciliğinin "sol" siyaset yapılanması olduğunu iddia etmesi, daha da önemlisi kendisini buna inandırması, onun "ne olduğunun tanımlanabilmesi"ni fazlasıyla zorlaştırmıştır. Erken Cumhuriyet d��neminde Kadro dergisi tarafından da yapıldığı gibi "anti-emperyalizm" üzerinden "sol"da konuşlanma girişimleri yetersiz olmuştur. Bunun neticesinde devletçi modernleşmecilik bu yaklaşımın saf halini savunan marjinal partiler doğurmanın yanı sıra kendisini "kalkınmacı muhafazakârlık" karşıtlığı üzerinden tanımlamak zorunda kalmıştır. Devletçi modernleşmecilik tek parti döneminde Hans Zehrer'in Tatkreis hareketi benzeri otarşi kutsayıcısı, iktisadî planlamacı yaklaşımlardan etkilendiği için bu kolay da olmuştur.
Ancak bu "karşıt"lık net bir siyasal konum belirlenmesi alanında yetersiz kalmıştır. "Ne olduğu" konusundaki muğlaklık ve konumunu "karşıtlık" üzerinden üretme, değişerek çoğulcu siyasete uyum sağlama uğraşı içine giren devletçi modernleşmeciliği yükselen "kimlik siyaseti"nin temel hedeflerinden birisi haline getirmiştir.
Siyasetin bu kutbu, süreç içerisinde, muhafazakârlığı kendilerine yönelik tehdit olarak algılayan mezhepsel ve dışlayıcı seküler kimliklerin hareketine dönüşmüştür. Kimliklere dayalı siyasetin bu hareketin çözülmesini, içinden çıkardığı marjinal partiler gibi yüksek perdeden konuşan, tek parti dönemini altınçağdaşlaştıran, ama toplumsal ağırlığı olmayan eylemciliğe evrilmesini engellediği ortadadır. Buna karşılık, bu kimliklerin toplumun genelinde azınlıkta kalması, hareketin kitlesel boyut kazanması ve "iktidar" olmasını fazlasıyla güçleştirmektedir.
Beyaz atlı lider
Devletçi modernleşmeciliğin süregelen başarısızlığının temelinde doğası itibarıyla çoğulculuk karşıtı olan bir hareketin demokrasiyi içselleştiren bir yapıya dönüştürülmesindeki zorluk yatmaktadır.
Demokrasi ve farklı modernliklerin varlığını kabûllendiğinde toplum tasavvuru anlamsızlaşan bu hareket, ne olduğunu "karşıtlık" üzerinden tanımlamaya çalışınca önemli bir sarsıntı geçirmiş ama kendinden menkûl "sol"culuk iddiası ve bir kimlik siyaseti ittifakının egemenliği altına giriş sayesinde, siyasetin "daimî kaybedeni" haline gelme ve merkezden uzaklaşma pahasına, kutup olma vasfını koruyabilmiştir.
Kimlik siyasetinin fazlasıyla güç kazandığı Türkiye'de söz konusu hareketin bu niteliği uzun süre muhafaza edebilmesi mümkündür. Buna karşılık onun özgür seçimlerle iktidara gelebilmesi, ancak "karşıt" olduğu kutbun yapacağı büyük hatalarla gerçekleşebilir; bu iktidar ise süreklilik göstermez.
Dolayısıyla bu hareketin entelektüel müktesebâtı zengin, hitabeti güçlü, tercihan kravat takmayan karizmatik lider ve kunduz-arı bileşkesi çalışkanlıkla faaliyet gösteren parti teşkilâtlanması ile iktidara yürüyebileceğini varsaymak gerçekçi değildir.
Türkiye'de hakim partiye evrilme eğilimi gösteren "kalkınmacı muhafazakârlık"a seçenek olabilecek bir hareket ne olduğunu köşeleri kapatarak tanımlayabilmeli, geçmişini "zamanın koşulları" benzeri apolejetik zorlamalara başvurmadan tarihselleştirebilmeli, program ve toplum tasavvuru üreterek siyasetteki pozisyonunu "karşıtlık" yerine bunlar aracılığıyla belirlemeli, ilişkisi olmadığı siyasal konumları sahiplenmemeli ya da aidiyet iddia ettiği görüşlere uygun politikalar üretmeli ve kimlik siyasetinin yoğunluğunu azaltmalıdır. Bunlara yönelmek yerine "beyaz atlı genç lider"e intizar, Vladimir ile Estragon'un Godot'yu beklemelerinden pek de farklı değildir.
.
DAİŞ "Medeniyetler Çatışması"nın "İslâm" kutbu mu?
22.11.2015 - Bu Yazı 311 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
DAİŞ'in hayalî "Batı-İslâmiyet medeniyetler çatışmasının" temel aktörü haline getirilmesi karşılaşılan sorunu çözme yerine onu daha çetrefilleştirmeye hizmet eder
Dinî hareketler ve eylemciliğin 1970'li yıllarda başlayan yükselişi, insanlığın gelişimini lineer "ilerleme" şablonlarıyla açıklayan kuramları içselleştirenler ile modernleşme teorisi savunucuları kadar sosyal bilimcileri de şaşkınlığa uğratmıştı.
Dinin kendisine biçilen "laikleşen ve bireyselleşmenin güçlendiği modern dünyada ayrıntı haline gelme" rolünü üstlenerek ve bilim karşısındaki mukadder yenilgisini kabûllenerek tarihin süresi dolan araçlar deposuna kaldırılma yerine güç kazanması ve işlevselleştirilmesi, bu kuramların öngördüğünden oldukça farklı bir dünyanın şekillenmekte olduğunu ortaya koyuyordu.
Din sosyolojisi ve Durkheim üzerine yazdığı eserlerle tanınan William Pickering, 1968'de "Din"i, benzer seçeneklerle rekabet halindeki bir "Boş Vakit Meşguliyeti" olarak tanımlamanın uygun olduğunu ileri sürmüştü. Fakat değişen dünyada dinler modernleşme kuramcılarını fazlasıyla şaşırtan bir rol üstlendiler.
Modernleşme kuramcıları açısından bu beklenmeyen gelişmeyi daha da "vahim" hale getiren gelişme söz konusu dinî hareketlerin Latin Amerika'da ortaya çıkarak Marksizm ile Hıristiyan öğretisini bağdaştıran Teología de la liberación benzeri "ilerici" kuramlar olmak yerine geleneğin saf halini yeniden üretmeye çalışan "gerici" yaklaşımlar biçimini taşımasıydı.
Küresellik
Bu açıdan değerlendirildiğinde geleneğin "saf" halini aslî kaynaklara dayanarak yeniden inşa etme ve egemen kılmaya çalışan, bu amaçla şiddet kullanımını meşrulaştıran ve bunu da siyasallaştıran köktenci hareketlerin yaygınlığının küresel karakterde olduğu belirtilebilir.
Değişik Budist, Hindu ve Hıristiyan inanışlarına dayanan ve Tokyo metrosunda Sarin gazı saldırısı gerçekleştiren Aum Shinrikyo, Jarnail Singh Bhindranwale'nin, "gerçek Sih anlayışını" yeniden egemen kılabilmek amacıyla şiddete başvuran takipçileri, ABD'de kürtaj kliniklerine saldırarak doktorları öldüren köktendinciler, Jim Jones'un Jonestown'daki Temple ve David Koresh'in Waco'daki Branch Davidians hareketleri gibi içe ya da dışa dönüş şiddet uygulayan Hıristiyan kültler, Gush Emunim benzeri, güvenlik güçleri ile çatışarak Yahudileri "vaad edilen topraklar"a yerleştirmeye çalışan yapılanmalar ve nihayet en çarpıcı örnekleri El-Ka'ide ve DAİŞ olan cihadî-selefî teşkilâtlar şiddet kullanan köktenci hareketlerin global karakterini ortaya koymaktadır.
Dolayısıyla özcü bir yaklaşımla "İslâmiyetin diğer inanç sistemlerine göre şiddete daha fazla cevâz veren bir din" olduğunu ileri sürmek, büyük bir iddia ile ortaya çıkarak bunun içini dolduramamak anlamına gelmektedir. Geleneği "saf" hali üzerinden inşa etmeye çalışan ve buna karşı çıkanları cezalandırarak dünyayı değiştirmeyi hedefleyen diğer dinî hareketler gibi cihadî-selefîlik de kutsal metinleri şiddet kullanımına cevâz verici biçimde yorumlamaktadır.
DAİŞ ve "Medeniyetler Çatışması"
Ancak buradan yola çıkarak cihadî- selefî aktivizmin fazlasıyla marjinal "İslâm" yorumunun bir buçuk milyarı aşkın üyesi olan bir toplumdaki egemen görüşü dile getirdiği, bir "medeniyet"in dünya görüşünü yansıttığı, Ebu Muhammed el-Makdisî, Ebu Basir el-Tartusî ve Ebu Mus'ab el-Zarkavî'nin tezlerinin Müslümanlar arasında yaygın kabûle mazhar olduğunu düşünmek ciddî bir hata olur.
Buna karşılık bu görüş Batı popüler kültür ve siyasetinde hakim olma eğilimi kazanmıştır. Bunun düşünsel arka planını da "Batı" ile "İslâm" arasında bir "medeniyetler çatışması" yaşandığı ve DAİŞ'in bu mücadelede Müslümanları temsil ettiği varsayımı oluşturmaktadır. Bu ise Samuel Huntington benzeri "medeniyetler çatışması" kâhinlerinin öngördüğü role uygun bir kostümün "İslâm"a giydirilmesidir.
Huntington, Soğuk Savaş sonrasının "yeni düşman" arayışlarına Oswald Spengler, Arnold Toynbee ve Carroll Quigley'in yapmış olduklarına benzer bir "medeniyet" kavramsallaştırması ile cevap verilmesinin anlamlı olduğunu savunmuştu. Bu yaklaşıma göre "İslâmiyet" "farklı bir uygarlık" idi. Bu medeniyet, mensuplarının "kültürlerinin üstünlüğüne duyduğu inanç" ve "güçsüzlükleri"nden kaynaklanan aşağılık duygusu nedeniyle "Batı" ile büyük bir çatışma yaşayacaktı.
Amartya Sen başta olmak üzere pek çok düşünür ve akademisyen, Huntington'ın aşırı genelleyici sınıflamasındaki sorunların altını çizerek buna dayanan öngörülerinin anlamsızlığını ortaya koymuşlardır. Buna karşılık, Batı popüler tartışmasında Huntington ve Bernard Lewis benzeri akademisyenlerin varsaydığı türde "değerlerimize düşman İslâm ile çatışma" tezi yaygın kabûl görmektedir.
Monolitik "medeniyet" kavramsallaşmaları üzerinden üretilen "Batıİslâmiyet" çatışması gerçekte hayalî olmanın ötesine geçememektedir. DAİŞ'in bu kurgunun temel aktörü haline getirilmesi ise anlamsızlık sınırlarını zorlamaktadır.
Karşılaşılan sorunun çözümü için herşeyden önde onun "doğru tanımlanması" gerekmektedir. Mesele, özcü değerlendirmeler yardımıyla iddia edildiği gibi, "İslâmiyet"in karakteri ve temel ilkelerinden kaynaklanmamaktadır. Bu nedenle onunla muhayyel "Batı" arasında bir "medeniyetler çatışması" da yaşanmamaktadır.
İlginin nedeni
Sorun "şirk"in önlenmesi, "müşriklerin bulundukları yere bakılmadan cezalandırılması" ve "tevhîd"in sağlanması amacıyla meşrulaştırılan ve on dördüncü asırda vefat eden Hanbelî âlim İbn Teymiyye'nin görüşleri ile desteklenen tezlerin "ortaya atılması" değil "bunların Müslümanlar arasında göreceli olarak daha fazla takipçi bulması"dır.
Benzer amaçlar ve geleneği yeniden saf biçimiyle inşa etme iddiasıyla ortaya çıkan diğer hareketlere katılım sınırlı olurken, önemli bir kısmı Batı Müslüman toplumlarından gelen gençlerin DAİŞ'in ilân ettiği Darü'l-İslâm'a "hicret"i, bu yapının şiddet çağrılarının karşılık bulması şüphesiz üzerinde durulması gereken bir olgudur.
Bunun nedenlerini araştırmak için bakılacak kaynaklar ise Kur'an, ehâdis ve fetavâ mecmuaları değildir. Benzer şekilde Huntington ve Lewis'in kumdan kuleler kolaylığıyla inşa edilen "medeniyetler"i bilgisayar oyunu rahatlığında çatıştıran kitapları da bu alanda fazla yardım sağlamayacaktır.
Buna karşılık on dokuzuncu yüzyıldan itibaren geliştirilen Batı emperyalist siyasetleri, I. Dünya Savaşı sonrasında hayata geçirilen düzeni, baskıcı kukla rejimlere günümüze uzanan süreçte sağlanan desteği ve yakın geçmişteki askerî işgalleri ele alan çalışmalar ile çok kültürlülüğü reddederek "Öteki"leştirdiği Müslümanları ikinci sınıf vatandaşlar olarak toplumun sınırlarına iten değişik Avrupa toplumlarının sosyolojik tahlilini yapan eserler
şüphesiz bu konuda yol gösterici olabileceklerdir.
.
"Batı karşıtlığı" sözcüsü olarak DAİŞ
29.11.2015 - Bu Yazı 261 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
DAİŞ'e bahşedilen abartılı temsil ve sözcülük konumları, güncelleştirilen medenîleştirme misyonlarına önemli katkılar sağlamaktadır
Geçtiğimiz hafta vurgulamaya çalıştığımız gibi Batı akademik çevreleri ve medya organlarında sayıları hızla artan "cihadî- selefî terör uzmanları"nın savunduklarının tersine, bu hareketlerin kullandıkları İslâmî kaynakları incelemek, onları doğuran nedenleri anlama alanında son derece sınırlı yardım sağlayabilir.
Buna karşılık, bu kaynaklar üzerinden yapılan, çoğunluğu art niyetli değerlendirmeler, DAİŞ'in hayâlî bir medeniyetler çatışması kurgusunun meşrulaştırılması amacıyla kullanılmasına, İslâmiyetin ise "Batı değerlerine düşman," ortaçağı günümüzde egemen kılmaya çalışan bir anakronizm olarak resmedilmesine hizmet etmektedir.
Ancak DAİŞ, dünyanın önemli bölümüne on dokuzuncu asır "medenîleştirme misyonu" çerçevesinde yaklaşan çevrelere önemli bir hizmet daha sunmaktadır.
"Batı" karşıtlığı
"Batı" benzeri bir kavramsallaştırma yapmanın zorluğu, bu alanda ortaya konulan tanımların özcü karakter taşıdığı ortadadır. Buna karşılık dünyanın değişik bölgelerinde farklı sınırlara sahip "Batı" kavramsallaştırmaları yapılmakla kalınmayarak buna yönelik "karşıtlık"ın da düşünsel çerçevesi inşa edilmektedir.
Konuya tarihî örnekler yardımıyla yaklaşacak olursak 1904-1905 Rus- Japon Harbi, Hindistan'dan Afrika'ya uzanan bir coğrafî yelpazede "Doğu'nun modern tarihte Batı'ya karşı kazandığı ilk zafer" biçiminde kavramsallaştırılmıştır. Buna karşılık Slavofiller, Rus seçkinlerinin "Batılılaştırma" yoluyla toplumu geleneklerinden kopardığı eleştirisini dile getirerek Rossiya-Matuşka'nın "Batı'ya ait olmadığını" savunmuşlardır. Daha güncel bir örnek verecek olursak, genellikle "Batı"da yer aldığı varsayılan Sırbistan'da, Aleksa Djilas'ın yazılarında dile getirildiği gibi, tarihî nedenlere dayandırılan güçlü bir "Batı aleyhtarlığı" varolabilmektedir.
Tekrar etmek gerekirse sınırları değişken, fazlasıyla özcü ve aşırı monolitik bir kavram olan "Batı" anlamlı bir kategori değildir. Ancak bu kavram farklı toplumlarda "Amerikan aleyhtarlığı"ndan "Hıristiyanlık karşıtlığı"na ulaşan bir yelpazede işlevselleştirilmekte ve "Ötekileştirme" vazifesini ifa etmektedir.
Bunun neticesinde "Batı" kavramsallaştırmasını yapanların onun düşünsel beşiği olduğunu varsaydıkları Yunanistan "Batı karşıtlığı"nın kalesi olabilmekte, Mahathir bin Muhammed'in Çinli entelektüellerin benzer bir ifade (Zhongguo Keyi Shoubu/ Çin Hayır Diyebilir) ile tekrarladıkları "Asya Hayır Diyebilir" yaklaşımı geniş bir coğrafyada yaygın kabûle mazhar olabilmektedir.
Bu tez popüler düzeyde "yoga"nın bir "Batı karşıtlığı" aracı olduğunu ileri süren Guru Baba Ramdev ya da Batı aleyhtarlığı vurgularıyla Çin üniversite öğrencilerini derinden etkileyen, "Ovalarda Esen Rüzgârlar" romanının yazarı, muhalif entelektüel Yuan Hongbing tarafından da dile getirilmektedir.
Kendi örneğimize bakacak olursak kurucu ideolojisi "Batı" ile bir "aşk-nefret" ilişkisi tesis etmiş olan toplumumuzda "Batı karşıtlığı" sadece muhafazakâr, Batılılaşmayı geleneklere saldırı olarak algılayan kesimlerle sınırlı değildir. Kendilerine "ulusalcı" sıfatını yakıştıran çevreler de bir yandan "Batı" yaşam tarzına dayalı bir modernleşmeciliği kutsarken öte yandan da yabancı düşmanlığı seviyesinde "Batı aleyhtarlığı"nı fazlasıyla içselleştirmiş durumdadır. "Batı karşıtlığı" bir anlamda toplumun büyük bir bölümünü birleştiren ortak paydadır.
Yeni sözcü
İslâm dünyası, tarihî gelişmeler çerçevesinde "Batı" ile "Ötekileştirme" temelli bir ilişki tesis etmiştir. "Pan-İslâmizm" modern tarihin önde gelen "Batı karşıtı" ideolojileri ve siyasal hareketlerinden birisidir.
Uzun bir süreçte Malezya, Hindistan, Endonezya, Kuzey Afrika, Mısır ve Sudan'ı pençesine alan "Batı" yayılmacılığı yirminci yüzyılda İran'ı nüfûz bölgelerine ayırarak, dağılan Osmanlı devletinin geride bıraktığı alanların büyük bölümünde de mandat rejimleri kurarak devam etmiştir. Bu ise İslâm dünyasında "Batı" karşıtlığının hatırı sayılır bir ivme kazanmasına neden olmuştur.
Bu ülkelerin önemli bir bölümünün güçlü "Batı" karşıtlığı tonlarına sahip "Üçüncü Dünyacılık" hareketinin saflarına katılması tesadüfî değildir. Bu da Batı aleyhtarı konumun bu ülkelerde Ba'asçılık ve Pan-Arabizm benzeri sol- milliyetçi yapılanmalar tarafından da sahiplenilmesinin neticesidir.
Ortadoğu'da kimlik siyasetinin yükselişi sonrasında gerileyen "sol" ve "milliyetçi" yapıların yarattığı boşluğu dolduran İslâmcı hareketler toplumun ortak paydası olan "Batı karşıtlığı"nı İslâmî referanslar kullanımıyla yeniden üreterek ülkeleri ve Müslüman diasporasında varolan güçlü bir tepkinin sözcüsü haline gelmişlerdir.
DAİŞ de sınırları son derece geniş bir "Batı" kavramsallaşması yaparak onunla mücadelenin temel aktörü olmaya çalışmış ve bu alanda "karşıtlarının" yardımıyla önemli mesafe kaydetmiştir.
Dolayısıyla DAİŞ'in köktencilik kadar önemli niteliklerinden birisi de "Batı karşıtlığı"nın sözcüsü olmaktır. Bu ise "Batı"ya güncel "medenîleştirme misyonları"nı meşrulaştırma ve çok kültürlülüğün reddedilmesi konularında önemli bir destek sağlamaktadır.
DAİŞ'in vahşi uygulamalarının "değerler"e düşmanlık olarak tanımlanan "Batı karşıtlığı"nın çarpıcı örnekleri haline getirilmesinin güncelleştirilen "medenîleştirme misyonları"na bilhassa İslâm dünyası ve Müslüman diasporası bağlamında geniş bir alan açacağı, bunlara ahlâkî üstünlük sağlayacağı ortadadır.
Medenîleştirme söylemi
"Batı" entelektüel çevrelerinde post-Marksist, post-kolonyal ve Oryantalizm eleştirisi yapan yaklaşımlar egemen olurken, bu toplumlarda siyaseti yönlendirenler değişik biçimlerde dile getirilen "Batı" karşıtlığının "değerlerine ve medeniyetlerine düşman" çevrelerin ürünü olduğuna inanmakta ve onu bir "terörle mücadele" sorununa indirgemeye gayret etmektedirler (burada söylenilmeye çalışılan DAİŞ ile mücadelenin terör boyutunun bulunmadığı değildir).
Bu siyaset yapımcıları, Samuel Huntington'ın "aşağılık kompleksleri nedeniyle Batı ile çatışan Müslümanları"nın, Pascal Bruckner'in "Beyaz Adam"ının "gözyaşları" dökmesine neden olduğunu düşünmekte ve "cihadîselefî terör uzmanları"nın "İslâm'ın gerçek yüzünü DAİŞ'in yansıttığı" iddiasını sahiplenmektedirler.
Bunun neticesinde DAİŞ sadece "medeniyetler çatışması"nın değil "Batı karşıtlığı"nın da sözcüsü durumuna getirilmektedir. Söz konusu karşıtlığın sözcüsünün bu yapılanma olması ise onun "medeniyet düşmanlığı ve barbarlık" olarak kavramsallaştırılmasına, "Batı" siyasetlerinin ahlâkî eleştirilemezlik zırhına büründürülmesine katkıda bulunmaktadır.
DAİŞ'in "medeniyetler çatışması"nın İslâm kutbu haline getirilmesi, içinde fazlasıyla marjinal bir konuma sahip olduğu İslâm dünyasına büyük zararlar vermektedir.
Bu yapılanmanın "Batı karşıtlığı"nın sözcülüğü ile taltifi ise global ölçekte uygulanacak siyasetleri meşrulaştırma amacına hizmet ederek çok daha büyük bir coğrafyayı tehdit etmektedir.
.
Meczub değil geleneğin köktenci inşa edicisi
7.12.2015 - Bu Yazı 324 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Uzmanlığı dışındaki konularda medya görünürlüğü yüksek bir jeoloji profesörünün bir mülâkatta dile getirdiği ifadeler kendisinin "ne dediğinin farkında olmayan bir meczub" biçiminde eleştirilmesine yol açtı.
Adı geçen profesörün "dışkı yedirmenin işkence olmadığı" yolundaki ifadesinin fazlasıyla sorunlu olduğu ve zikredilen türde bir yaftalamaya zemin hazırlayabileceği ortadadır. Buna karşılık, bu kişinin anılan mülâkatı ile benzer açıklamaları dikkatle okunduğunda ortaya çıkan tablo "söylediklerinin farkında olmayan şahıs" görüntüsünün oldukça uzağındadır.
Diğer bir ifadeyle, ortada bir "incizâb" vardır; ancak bu "olumlu" anlamda, güçlü bir "cezb"dir.
Söz konusu profesör de olumsuz mânâda "meczub" değil, bir geleneğin saf halini oldukça iyi kavrayarak onu köktenci yorumlar yardımıyla aslına sadık biçimde inşa etmeye çalışan bir şahıstır.
Kemalizm ve demokrasi
Entelektüel tartışmamızın temel sorunlarından birisi Erken Cumhuriyet rejimi ile 1930'lu yıllarda şekillenen Kemalist ideolojinin kavramsallaştırılma biçimidir.
Türkiye, yeni devlet kurulurken, 1908-
1912 dönemi ve Kongreler İktidarı ile İstiklâl Harbi sırasında yaşanan çoğulcu deneyimlere sırtını çevirerek, İttihad ve Terakki tarafından Bâb-ı Âlî Baskını sonrasında hayata geçirilen "ilerlemeci tek parti" rejimine yönelmiştir.
Bu yönelim, Takrir-i Sükûn Kanunu ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılması ile belirgin hale gelmiştir. Genellikle varsayılanın tersine Türkiye tek parti rejimine otoriter ve totaliter rejimlerin yaygınlaştığı 1930'lu yıllarda değil, Macaristan ve İtalya ve Sovyetler Birliği dışındaki Avrupa devletlerinde çoğulcu rejimlerin sürdürülmeye çalışıldığı bir dönemde yönelmiştir. Bu tercih ise bir toplum mühendisliği projesinin hayata geçirilmesi amacıyla ve bilinçli olarak yapılmıştır.
Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulması ve kısa süre içinde kendisini feshetmesinin de ortaya koyduğu gibi rejimin gidebildiği en uç nokta "güdümlü demokrasi" olmuş, ancak onu bile "uygulanamaz" bulmuştur.
Dolayısıyla Erken Cumhuriyet rejiminin demokrasiyi hedeflediği ve onun temellerini atmaya çalıştığını iddia etmek tarihî olgular ile çelişmektedir.
Unutulmamalıdır ki, 1930'lu yıllarda şekillenen "sağ" ve "sol"
Kemalizmlerin her ikisi de yukarıdan aşağıya "otoriter ilerlemecilik"i savunmuşlardır.
Egemen "sağ" Kemalizm bu dönemde Avrupa'da yaygınlık kazanan otoriter ve totaliter rejimlerden etkilenmiş, cılız kalan "sol" Kemalizm ise Marksist tahlil araçları kullanarak, ancak muhafazakâr Tatkreis hareketinden de ilham alarak, "Türk Devrimi"nden kapitalizm ve sosyalizm dışında üçüncü bir "model" çıkartmaya çalışmıştır.
Aralarındaki farklılıklara karşın Kemalist yaklaşımlar temel tezleri açısından önemli benzerlikler gösterirler.
Bunların en önemlileri seküler temelli kutsal lider kültü, bilimcilik, seçkincilik ve güçlü demokrasi aleyhtarlığıdır.
"Türk inkılâbının gizli ruh illetlerinin doğurduğu bir peygamberde değil, herşeyiyle tam bir insan zekâsında, hakikî bir dehâda ifadesini bulmuş" olduğunu ileri süren "sağ" ve insanüstü vasıflarla kutsadığı "Şef"in toplumsal ilerlemedeki belirleyiciliğini vurgulayan "sol" Kemalizm bilimin toplumsal yaşamı şekillendirmesinin gerekliliği alanında da benzer görüşleri savunmuştur.
Bunun yanı sıra Gustave Le Bon'dan etkilenen sağ ve sol Kemalistler, çoğulculuk ve demokrasiyi sadece uygulamaya konan toplumsal mühendislik projesine yönelik tehditler olarak görmemişler, "dâhi sosyolog"larının izinde onları "keşmekeş" sıfatıyla aşağılamışlardır.
Köktenci münşî
Bu tarihî arka plan gözönüne alındığında söz konusu profesörün haksız eleştirilere marûz bırakıldığı ortadadır. O, tarih bilgisinin zayıflığına rağmen, bir geleneğin aslî vasıflarını esaslı biçimde kavrayarak onu yeniden inşa etmeye çalışan bir kişidir.
Bu açıdan bakıldığında yönetenin "dâhi" olması durumunda "gücün tek elde toplanması"nın yararlı olduğunu belirten jeoloji profesörü Kemalist ideolojinin temel tezlerinden birisini tekrarlamaktadır.
Onun seçkinci, oligarşiyi demokrasiye tercih eden görüşleri ile "en ileri halk kümeleri dahi kendi başlarına bırakılırlarsa, kendi menfaatlarını bulup ayırd etmekte" sorun yaşayacaklarını, dolayısıyla "kümenin mahiyeti ne olursa olsun, mutlaka şeflere ihtiyacı" olduğunu ileri süren Mahmut Esat Bozkurt'un konuya yaklaşımı açısından ciddî bir farklılık bulunmamaktadır.
Benzer şekilde "otoriteden halka doğru" gerçekleşen "inkılâb"ın "halkın hakikatlere uzak kalmış tabakalarından" mukavemet gördüğünü düşünen ve bu nedenle çok partili rejimi önlemek için TBMM'nin "hususî çalışma tarzı"na sahip kılındığını ileri süren Recep Peker ile "cehele"nin karar alımına etki etmesini önlemek için 27 Mayıs darbecilerinin önerdiklerine benzer tedbirler üzerine kafa yoran jeoloji profesörünün temel sorunsalı aynıdır.
Onun sadece "bilim"e dayanmanın "ideal" toplum yaratacağı konusundaki "inanç"ı ise yalnızca Kemalizmin değil on dokuzuncu asır dünyasının bilimci (scientist) temel dünya görüşünü yeniden üretmektedir.
Başarılı inşa
Dolayısıyla otoriter bir ideoloji olan "Kemalizm"den "çoğulcu demokrasi" çıkartmaya uğraşan literati ile kıyaslandığında, söz konusu profesör "gelenek"i daha iyi anlamakta ve onu "aslına sadık" biçimde yorumlamaktadır. O, bilimsel yöntemlerle değil, derme çatma "bilgi" parçalarıyla anlama gayreti içine girdiği bir "gelenek"i takdire şâyân bir yetkinlikle değerlendirebilmektedir.
Hitler hakkındaki yorumları, kendisinin Recep Peker çizgisi, yâni Sağ Kemalizm'e daha yakın olduğu izlenimini uyandırıyorsa da, adı geçen profesör Sol Kemalizm ile de temel ilkeler düzeyinde çatışan bir yaklaşımı dile getirmemektedir. Bunun nedeni ise yaklaşımındaki güçlü "köktencilik"tir.
Onun görüşleri bu geleneğin saf haliyle yeniden hayata geçirilmesi durumunda nasıl bir toplumda yaşanacağı konusunda çarpıcı ipuçları sunmaktadır. Bunlara bakıldığında, böylesi tezleri savunan bir şahsa Türk Silahlı Kuvvetleri'nin en yüksek eğitim kurumunda bilgi alanı dışında kalan konular üzerine açış konuşması yaptırılması, pek çok gazetecinin köşelerini onun ilk bakışta eksantrik izlenimi veren görüşlerini topluma iletme forumları haline getirmesi yadırganabilir.
Buna karşılık, Recep Peker caddesinde yürünerek Şükrü Saraçoğlu Stadyumu'na gidilen, Mahmut Esat Bozkurt adına "hukuk ödülü" verilen bir ülkede onun "geleneği aslına sadık biçimde yorumladığı" için mükâfatlandırıldığını düşünmek daha anlamlıdır.
Kemalizmi saf haliyle yeniden inşa girişiminin, otoriter ve demokrasi karşıtı bir yaklaşım üretmesi kaçınılmazdır
.
İdeolojik söylem, veriler ve tarih yazımı
14.12.2015 - Bu Yazı 258 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Profesör Mehmet Genç'e sunulan ödül, basmakalıp söylemleri kanıtlamaya zorlanmanın yarattığı tahribata karşılık kapsamlı analizler yapmaya yönelen tarihçiliğimize de verilmiştir
Ödüller ile onlara lâyık görülenler arasında iki yönlü bir ilişki yaşanmaktadır. Genellikle prestijli ödüller, onları alanların toplumsal itibarına katkıda bulunmakta, nadir durumlarda ise bunun tersi gerçekleşerek ödülleri alanlar onların saygınlığını artırmaktadır.
Bu yıl değerli sanat ve kültür insanlarına takdim edilen Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülleri'nden birisinin Profesör Mehmet Genç'e verilmesi şüphesiz ikinci sınıflamadaki örneklerden birisini oluşturmaktadır.
Barkan ve tarih devrimi
Cumhuriyet sonrası tarihçiliğimiz, resmî ideolojinin bu disipline atfettiği aşırı önemden olumsuz biçimde etkilenerek ciddî bir gerileme yaşamıştır. Proto Türklerin neolitik çağda "dünya medeniyeti"nin temelini atmalarından İstiklâl Harbi'ne ulaşan zaman dilimini resmî tezler çerçevesinde açıklamaya çalışan tarihçilik global eğilimlere sırtını dönmenin yanı sıra, fizikî antropoloji ve antropometrinin alt dalı haline sokulmuştur.
Resmî tezi dolaylı yoldan eleştirmeye "cüret eden" akademisyenlerin kongrelerde lise öğretmenleri tarafından azarlandığı, onların görevlerine Darülfünûn reformu bahanesiyle son verildiği bir dönemde ideolojik baskı tarihçilik üzerinde ciddî tahribat icra ederken, Türklerin parlak geçmişinin "karanlık parantezi" biçiminde kavramsallaştırılan Osmanlı tarihinin dışlanması, günceli binlerce yıl öncesindeki uygulamalar üzerinden anlamaya çalışan bir yaklaşımın benimsenmesine neden olmuştur.
Dünya medeniyetinin oluşumunu açıklama benzeri büyük iddialarla mega söylemler geliştiren ancak bunların içini dolduramayan bu tarihçilik Avrupa, Akdeniz ve Ortadoğu tarihlerinin de daha geniş bağlamlarda anlaşılmasını zorlaştırmıştır.
Bu açıdan bakıldığında Lucien Febvre ve March Bloch'un Strasbourg'da Annales dergisini çıkartmaya başladığı yıllarda bu şehirde doktora eğitimine başlayan merhum Ömer Lütfü Barkan tarihçiliğimizde bir dönüm noktası oluşturmuştur. Annales ekolü ve Braudel'den etkilenerek Osmanlı tarihini uzun dönemler çerçevesinde ve sosyo-ekonomik kurum ve yapıları değerlendirerek inceleyen Barkan, tarihçiliğimizde bir devrim başlatmıştır.
Cumhuriyet döneminin en büyük tarihçisi Barkan'ın bir süre lise tarih öğretmenliği yaptıktan sonra İstanbul Üniversitesi'nde "İktisat Tarihi" çalışmalarının başına geçmesi ise kafatası ölçümleri, Hitit ve Sümer kadavraları incelemeleri ve arkeolojik araştırmalarla yapılan tarihçilikten oldukça farklı bir inşa faaliyetinin başlatılması ile neticelenmiştir.
Bu yeni yaklaşım, dünya tarihçiliğindeki gelişimle uyumlu bir araştırma ve tahlil faaliyeti doğurmakla kalmayarak, Osmanlı geçmişinin "karanlık parantez" yerine "günümüz üzerinde ciddî tesirler doğuran" bir süreç olarak ele alınmasını mümkün kılmıştır.
Barkan'ın öncülük ettiği ve ufuk açıcı çalışmalarla taçlandırdığı bu tarihçilik daha sonra öğrencileri tarafından sürdürülmüştür. Annales ekolünü Türkiye'ye taşıyan bu yaklaşım, ilerleyen yıllarda Journal of Economic History tarafından başlatılan ve ekonomik model tahlillerini de analiz aracı olarak kullanan Cliometrics yaklaşımının da Osmanlı tarihini anlama alanında kullanılmasını sağlamıştır.
Bu çerçevede her biri literatüre önemli katkılar yapan merhum Halil Sahillioğlu para kullanımından, merhum Lütfi Güçer iâşe siyasetlerinden, Ahmet Tabakoğlu ve Yavuz Cezar malî uygulamalardan, Tevfik Güran ziraî ekonominin değişiminden yola çıkarak Osmanlı toplumunu ideolojik saplantı ve klişeler yerine somut veriler üzerinden anlamamıza yardımcı olmuşlardır.
Rakamlardan çıkan tarih
Osmanlı geçmişini Barkan'ın açtığı yolda değerlendirme ve "büyük sorular"ı içi boş mega söylemler yerine somut verilere dayanarak cevaplandırma alanında ön plana çıkan akademisyenlerin en önemlilerinden birisi de Profesör Mehmet Genç olmuştur.
Osmanlı sınaî yapıları ve manifaktür işletmelerine ait verileri dönemsel biçimde inceleyerek Sanayi Devrimi'nin Osmanlı toplumu üzerindeki etkilerini sorgulayan Profesör Genç, uzun yıllar süren araştırma ve derinlik taşıyan tahlilleri sonrasında sadece bu konu değil "Osmanlı ekonomisinin temel ilkeleri" üzerinde de ezber bozan yorumlar üretmeye muvaffak olmuştur.
Bu değerlendirmeler, topluma mal sunma amaçlı (provizyonist), bu nedenle modern ekonomiler gibi ihracatı değil ithalâtı teşvik eden, devletin gelirlerini artırma amacıyla malî araçları kullanan (fiskalist), ticaret odaklı, "mirînin kazancı" ile bireylerin zarara uğramasının önlenmesi arasındaki hassas dengeyi sağlama amaçlı, gereğinde para vakıflarını da devreye sokarak sosyal programlar uygulayan ve gelir dağılımı adaletini hedefleyen bir iktisat anlayışını "kendi değer ve uygulamaları" çerçevesinde anlamamızı mümkün kılmaktadır.
Profesör Genç'in binlerce mukata'a kaydından süzmeye muvaffak olduğu verilere dayanan analizleri, on yedinci yüzyılda Osmanlı toplumu açısından "duraklama"dan bahsetmenin zorluğunu, bir sonraki asra ise "değişim" ve "dönüşüm" çerçevesinde yaklaşılmasının anlamlı olduğunu ortaya koymakta, manifaktürdeki gerilemenin, Batı ürünlerinin piyasaya egemen olduğu on dokuzuncu asır öncesinde başladığını, dönemsel olarak "değişmeyen rakamların" kapsamlı "değişimler"e işaret ettiğini de göstermektedir.
Bu ezber bozucu tespitler, basmakalıp söylemlerle açıklanmaya çalışılan bir geçmişin ne denli karmaşık olduğunu da ortaya koymakla kalmayarak, onun hakkında yaratılan "zihniyet" temelli eleştirilerin anlamsızlığını da açık biçimde göstermektedir. Bu çalışmalar, "iktisadî zihniyet"i toplumsal kültür ve değer yargılarından değil bizatihi "iktisat pratikleri" üzerinden yeniden ürettikleri için ezber bozucudur.
Kelimenin gerçek anlamı ile âlim bir insan olan Profesör Genç, yaptığı ufuk açıcı çalışmalarla uluslararası düzeyde de Osmanlı tarihine yeni ve farklı açılardan yaklaşılmasını mümkün kılmıştır. Önemli örnekleri arasında Ariel Salzmann'ın ve dört yıl önce vefat eden Donald Quataert'in çalışmaları sayılabilecek pek çok araştırma Genç'in kapsamlı tahlillerinden derin biçimde yararlanmışlardır.
Unvân almak için değil açıklayıcı analizler yapmak amacıyla yaşamını meşakkatli projelere adayan Profesör Genç, akademik çalışmanın gâyesi ve uzun solukluluğu alanlarında genç araştırmacıların örnek alması gereken bilim insanlarımızdan birisidir.
Uzun yılların emeğine dayalı, ufuk açıcı çalışmalarını "hac yolunda bir karınca" benzetmesiyle değerlendiren Profesör Genç'in fazlasıyla hakettiği ödül, bir anlamda, ideolojik dayatmaların tahribatını onararak sadece geçmişimiz değil daha kapsamlı yapıların da anlaşılmasına önemli katkılar yapan tarihçiliğimizin mükâfatlandırılmasıdır.
.
Dış siyaset yapımı, Yeni-Osmanlıcılık ve realpolitik
21.12.2015 - Bu Yazı 351 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
İki kutuplu dengenin sona ermesi global düzeyde bir Pandora kutusu açılması etkisi yaratmıştır. Soğuk Savaş döneminin "dehşet dengesi" nedeniyle derin dondurucuya kaldırılan pek çok bölgesel sorun buradan çıkarılmış, Doğu Avrupa, Kafkasya ve Orta Asya başta olmak üzere pek çok coğrafyada haritalar değişmiştir.
Bu global nitelikli gelişmenin, yukarıdan dayatılan ve zorlamayla sürdürülen bir düzenin hükümrân olduğu Ortadoğu'da da kapsamlı bir kaosa neden olması şaşırtıcı değildir. Sahip olduğu doğal kaynaklar, stratejik konumu ve içerdiği kimliklerin katılığı, bu bölgede başlayan değişim süreci ve çatışmanın "lokal" ya da "bölgesel" ölçekte tutulmasını imkânsız kılmıştır.
Suriye'de merkezî hükûmet ile rejim muhalifleri arasında dört yıl önce başlayan çatışma bugün ABD'den Rusya'ya, İran'dan DAİŞ'e uzanan bir yelpazedeki güçleri içine almıştır. Çünkü yaşanan çatışmalar "yeni düzen" oluşturulmasının önemli parçalarıdır; değişim Suriye ve evvelce müdahale edilerek darmadağın edilen Irak ile sınırlı kalmayacaktır.
Türkiye ve Yeni Düzen
Bir bölüm seçkinin varsaydığının tersine Türkiye, Ortadoğu'nun da önemli parçalarından biridir. Dolayısıyla coğrafyasında yeni bir düzen oluşturulması sürecinin dışında kalma seçeneğine sahip bulunmamaktadır. Bunu dile getirmek, okuduğunu anlayamayan literatinin iddia ettiği gibi "Ortadoğu'daki çatışmalara fiilen dahil olalım" ya da "irredentist siyasetler izleyelim" demekle eşanlamlı değildir. Böylesi yaklaşımlar üç temel sorun içermektedir.
Bunlardan birincisi sürecin kapsamının kavranamamasıdır. Sorun zannedildiği gibi Suriye ve Irak ile sınırlı değildir. Bir coğrafyanın düzeni yeniden belirlenmektedir. Onun içinde yer alan herhangi ülkenin gelişmelere sırtını dönmesi mümkün değildir.
İkinci sorun ABD benzeri bir global gücün gerçekleştirmekte başarısız olduğu "bölgeyi kendi arzusuna göre yeniden düzenleme"yi Türkiye'nin asla yapamayacağı gibi anlamlı bir tespitten yola çıkarak bu alanda "ilgisiz kalma" siyasetinin meşrulaştırılmasıdır.
Türkiye'nin gücünün bölgeyi şekillendirmeye yetmeyeceği, bunun da ötesinde yeni düzenin "tek bir güç" tarafından tesis edilemeyeceği ortadadır. Ancak bu Türkiye'nin potansiyel tehdit olarak gördüğü gelişmeleri önlemeye çalışmasının anlamsız olduğu anlamına gelmez.
Üçüncü sorun Ortadoğu'ya yönelik dış siyaset üretiminin "Yeni Osmanlılık" ve "realpolitiki anlayamama" suçlamasına neden olmasıdır. Bunlar ise şüphesiz daha kapsamlı değerlendirmeleri hak etmektedir.
Yeni Osmanlılık
Türkiye'nin Soğuk Savaş sonrasında bağlı bulunduğu kutup üzerinden "yaptığı" dış siyaseti terk ederek değişen koşullarla uyumlu politika üretme "zorunda kalması" beraberinde "Yeni Osmanlılık" eleştirilerini getirmiştir.
Şüphesiz toplumumuzda duygusal yönü baskın bir "Osmanlı özlemi"ni dile getiren, geniş bir coğrafyanın yeniden İstanbul'dan yönetilmesinin mümkün olduğunu düşünen çevreler vardır.
Bunların önemli bir bölümünün Osmanlı kurumları, toplum düzeni, ekonomik yapısı ya da siyasetleri hakkında detaylı bilgi sahibi olmadığı, "Osmanlı"yı popüler kültür verileri ile varolan hamasî söylem üzerinden yeniden ürettiği doğrudur. Ancak buradan yola çıkarak coğrafyamızda olup bitenle ilgilenme ve onlara yönelik siyaset üretmenin "Yeni Osmanlılık" olarak yaftalanması ciddî bir hatadır.
Tekrar vurgulamak gerekirse "Osmanlı geçmişi"nin dış siyaset yapımında işlevselleştirilmesi son derece zordur. Coğrafyamızdaki "Osmanlı" algısının olumsuzluğu, onu kullanışlı bir araç olmak bir yana önemli bir "yük" haline getirebilmektedir. Bu "olumsuz algı"nın ne derece anlamlı olduğu tarihçilerin tartışma alanlarından birisidir.
Bu nedenle pratikte "Osmanlı mirâsı" üzerinden dış siyaset üretmek, ders programları ve popüler kültürler tarafından nesilden nesile aktarılan ciddî önyargılarla boğuşmak anlamına gelmektedir; bu da varsayıldığından çok daha zordur. Örneğin Arap dünyasının önemli bir bölümü ve istisnâlar dışında Balkan coğrafyasına "Türk askeri" gönderilmesi, zikrettiğimiz nedenlerden dolayı diğer ülke kuvvetlerinin sokulmasından daha zordur.
Ancak bu nedenle Türkiye'nin bir zamanlar İstanbul'dan yönetilmiş olan coğrafyaya yönelik dış siyaset üretmemesini, üretirse "Yeni Osmanlılık" yapmış olacağını varsaymak anlamsızdır. Bu zaviyeden bakılırsa Musul ve Hatay sorunlarına yaklaşımından dolayı Atatürk dönemi dış siyasetini de "Yeni Osmanlı"cı olarak yaftalamak gerekir ki, bunun tarihî gerçeklikle ne denli çeliştiği ortadadır.
Dolayısıyla yeniden şekillenen coğrafyamıza yönelik her türlü girişim ve siyasetin, duygusal "Osmanlı"yı ihyâ tezleri çerçevesinde eleştirilmesi, Türkiye'nin dış siyasetteki hareket alanını daraltan bir yaklaşımdır. Yeni komşularımızın kimler olacağı, hangi gelişmelerin uzun vâdede tehdit oluşturma ihtimâlinin yüksek olduğu, o bölgelerin bir dönem İstanbul'dan yönetilmiş olmasından bağımsız olarak ilgilenmemiz gereken bir konudur.
Realpolitik
Dış siyasette realpolitik yaklaşımının yararlarına itiraz kolay değildir. Ancak karmaşık ve çok aktörlü sorunlarda "realpolitik"in ne olduğunu kavrayabilmek kolay değildir. Bu nedenle bir konuda "realpolitik"in ne olduğunu genellikle uzun süre sonra "tarihçiler" kararlaştırmaktadır.
Karmaşık sorunlarda "realpolitik"in ne olduğu, gelişmelerin izleyeceği yol ve nihaî sonuçları kolaylıkla görülebilseydi hiçbir ülke dış siyaset yapımında hataya düşmezdi. Realist dış siyaset yapımının önemli kuramcılarından, ünlü tarihçi E. H. Carr'ın 1938 Münih Paktı'nı dünyayı kurtaracak bir uzlaşma olarak göklere çıkardığı, 1939 Sovyet-Alman Saldırmazlık Paktı'nı ise büyük bir realpolitik başarısı olarak gördüğü unutulmamalıdır.
Ortadoğu'nun yeniden şekillenmesi sürecinin karmaşıklığı, global ve bölgesel güçler ile yerel kimlik gruplarının çatışmaya dahil olmaları "realpolitik"in ne olduğunu anlamayı fazlasıyla güçleştirmektedir. "Yeni Ortadoğu"nun şekillenmesi sürecinde realpolitik temelli dış siyaset yapımı bu nedenle hiç de kolay olmadığı gibi durağan ve katı doktrinler değil sürekli değişimi gerektirmektedir.
Dolayısıyla temel sorun "Yeni Osmanlılık" yaklaşımı ve "realpolitik"in dayattığı "gereklilikler"e sırt çevrilmesi değil, hızla değişen seçenekler üzerine anlamlı ve toplumsal temsili haiz bir tartışmanın yapılamamasıdır. Bunun yapılabilmesi için ise doğal olarak "Arapların meseleleri bizi ilgilendirmez" ya da "Beşşar el-Esed rejiminin 'barış'ı tesisine yardımcı olalım" sığlığını aşan yaklaşımlar üretilmesi gerekmektedir.
.
Anlaşılamayan adam
28.12.2015 - Bu Yazı 293 Kez Okundu.
Yorum : 0 - Onay Bekleyenler : 0
Abdullah Cevdet sokağına yönelik son isim değişikliği girişimi, kendisi hakkında yanlışlığı defaatle dile getirilen bazı görüşlerin tekrarına neden oldu. Bu gelişme, toplumumuzda düşünceleri basitleştirerek derinliksiz, tek bir sıfata indirgeme eğiliminin çarpıcı örneklerinden birisidir. Her entelektüel ya da literatusun "cı, ci, cu" takıları eklenerek "ne olduğu"nun tanımlandığı bir toplumda Abdullah Cevdet Bey de "damızlık adam"cı olarak vülgarize edilmektedir.
Abdullah Cevdet'in, Cumhuriyetin ilk yıllarında Cevat (Çobanlı) Paşa'nın istifası sonrasında boşalan Elaziz meb'usluğuna getirilmesi amacıyla başlatılan girişimler bir karalama kampanyasına neden olmuştu. Tevhid-i Efkâr ve Son Telgraf gazetelerinin başını çektikleri bu kampanyada "Avrupa'dan Damızlık Adam Celbini İsteyen de Var" benzeri başlıklarla yayınlanan yazılarda "min tarafi'ş-şeytan milletin akâid-i diniye ve milliyesini bozmağa me'mur olan Abdullah Cevdet"in "damızlık Alman ve İtalyan herifleri getirüb Türk kadınlarıyla izdivaç etdirmek" benzeri bir projesi olduğu ileri sürülmüştü.
Söz konusu yayın organları bu proje nedeniyle "Elaziz'de bu adama re'y değil selâm bile verecek Türk ve Müslüman çıkmayacağı"nı ileri sürüyorlardı. Onlara göre "liberallik ve laiklik yapacağım diye hergün hezeyân kusan bu adamı Millet Meclisi'ne sokmak değil, Toptaşı'na tıkmak lâzım" gelmekteydi.
Söz konusu kampanyada fazlasıyla çarpıtılan görüşler yaklaşık beş yıl önce Abdullah Cevdet, Sıhhiye Müdir-i Umumîliği'ne atandığında dile getirilmişti. Nüfûs artırımının önde gelen savunucularından olan Abdullah Cevdet, Presse du Soir gazetesine verdiği mülâkatta savaşlar nedeniyle erkek nüfusta yaşanan büyük düşüşün neden olduğu sorunların halli için tercihan tarımla uğraşan ülkelerden Türkçe öğrenmeleri ve kültüre uyum sağlamaları koşuluyla göçmen getirilmesinin uygun olabileceğini savunmuştu.
Abdullah Cevdet, aleyhindeki kampanyaya karşılık Mustafa Kemal (Atatürk) ile de görüşmüş ve meb'usluğa getirilmesi ihtimali kuvvetlenmişti. Ancak bu kez Kılıç Ali Bey benzeri rejim ileri gelenleri tarafından hakkında Kürt milliyetçiliği ve Mütareke Dönemi'nde Ankara hükûmeti karşıtlığı ileri sürülerek başlatılan diğer bir kampanya nedeniyle meb'usluk gerçekleşmemiştir. Dolayısıyla Abdullah Cevdet için genellikle dile getirilen "damızlık adam"cı vülgarizyonu bir karalama kampanyasında yapılan çarpıtmanın tekrarından başka bir şey değildir.
"Neci" idi?
Günümüzde değişik çevreler tarafından "sahiplenilen" ya da "eleştirilen" Abdullah Cevdet "ci" takısının ekleneceği bir kelime ile tanımlanması oldukça güç bir entelektüeldi. Abdullah Cevdet, Cumhuriyet devrimleri adı verilen programın entelektüel altyapısını, Garpçılık akımının Kılıçzâde Hakkı Bey, Celâl Nuri (İleri) benzeri diğer liderleriyle, İkinci Meşrutiyet Dönemi'nde hazırlayan en önemli entelektüel idi.
Ancak kendisinin genellikle yapıldığı gibi bir "materyalist" ve "şartsız Batılılaşma taraftarı" olarak tanımlanması buzdağının sadece ucunu gösteren bir değerlendirme olur.
Abdullah Cevdet, şüphesiz, önde gelen bir "materyalist" ve "tam Garbcı" idi; ama tezleri, şekillenmesinde fazlasıyla etkili olduğu Erken Cumhuriyet ideolojisinin nüfûz edemediği bir derinliğe sahipti. Onun, Fransız Üçüncü Cumhuriyeti'ni Türkiye'de tesis etmeyi hedefleyen Cumhuriyet kurucularının "din karşıtı materyalizm" olarak vülgerleştirerek siyasal programa dönüştürdükleri düşünceleri, on dokuzuncu asır sonunda günlerinin sayılı olduğuna inanılan "din"in ortadan kalkmasıyla oluşacak boşluğun nasıl doldurulabileceği üzerine yoğunlaşıyordu.
Abdullah Cevdet asır sonu popüler materyalizminin amentüsü olan Ludwig Büchner'inMadde ve Kuvvet eserinden bölümleri daha Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne öğrencisi iken çevirmişti. Buna karşılık, gençliğinde son derece dindar bir kişi olan hattâ bir na'at-ı şerîf kaleme alan Abdullah Cevdet, böylesi bir "materyalizm"in geleceğin toplumunun sorunlarını çözemeyeceğini savunuyordu. Ona göre, dinlerin dogmalarını değil ama ahlâkî yaklaşımlarını içererek bireyi "felsefî anlamda" dindarlaştıracak yeni bir felsefe üretilmeliydi.
Abdullah Cevdet, bu nedenle Büchner'in Aus Natur und Wissenchaft çalışmasını, antik Yunan düşünürlerinden İslâm felsefecilerinin tespitlerine, İncil, Kur'an âyetleri ve hâdislerden yapılan alıntılardan modern düşünür ve bilim adamlarının temel fikirlerine uzanan yelpazedeki görüşlerle destekleyerek "fünûn" ile "felsefe"yi bağdaştırmaya çalışmış, Fünûn ve Felsefe başlıklı çalışmalarıyla "materyalizm, deneysel bilim, dinlerin de dahil olduğu ahlâk kuramları"ndan oluşan bir "felsefe" yaratmaya çalışmıştı.
Daha sonra bu görüşlerini Jean-Marie Guyau'nun "vecibesiz ve müeyyidesiz," felsefî din yaklaşımıyla bağdaştıran Abdullah Cevdet, modern toplumdaki "din yokluğu"nun bu şekilde kapatılabileceğini, bunun Bergson'un "élan vital" kavramı benzeri bir işlevi olacağını düşünüyordu.
Kaba materyalist mi?
Bu açıdan değerlendirildiğinde Abdullah Cevdet, Büchner taklitçiliğine indirgenemeyecek bir entelektüeldi. O sadece Doğulu bir Büchner olmakla kalmayarak, modernliğe İslâmî cevaplar vermeye çalışan bir Osmanlı Muhammed Abduh'u ve felsefî dindarlık yaratmaya çalışan yirminci asır Jean-Marie Guyau'su da olmaya soyunuyordu. Kendisine "İçtihad sahibi" sıfatını yakıştıran Abdullah Cevdet, "materyalist" olmanın yanı sıra modernlik ile İslâmı bağdaştıracak bir "müctehid" ve felsefî dindarlık yaratabilecek bir "filozof" da olma iddiasındaydı.
Onun fazlasıyla eklektik projesinin ne derece sorunlu olduğu ortadadır. Dinlerin şaşırtıcı yükselişi ile kaçınılmaz olduğu varsayılan "din yokluğu"nun oluşmaması bu projeyi daha da anlamsız kılmıştır. Abdullah Cevdet'in bilimdeki gelişmeleri kavrayışı nedeniyle, Cenevre'de tanışarak hayran olduğu Abduh'un modernlikle dinin bağdaştırılması alanındaki girişimlerini daha kolay yapabileceğini düşünmesi ise "dinî otorite"nin oluşumu hakkında ne denli naif bir yaklaşıma sahip olduğunu ortaya koyar.
Erken Cumhuriyet ideolojisinin onun tezlerinde buzdağının ucunda kalan kısma bakarak kaba materyalist ve bilim-din çatışması temelli bir ideoloji üretmiş olması, şüphesiz Abdullah Cevdet için de büyük bir hayâl kırıklığı olmuştur. Onun projesi, böylesi bir materyalizmin yaratacağı sorunları cevaplama iddiasındaydı.
Abdullah Cevdet, son tahlilde, kendisinden "ilham alan" Erken Cumhuriyet'in "anlayamadığı" bir entelektüeldi. Onun bir "damızlık adamcı"lığa indirgendiği günümüzde daha da anlaşılmaz hale geldiği şüphesizdir. |
| Bugün 447 ziyaretçi (2008 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
|
|
| Bugün 176 ziyaretçi (256 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
|
