ehlisunnnetde - BARDAKÇI 2000-002

ABDULHAMİD HAN

ABDÜLHAMİD HAN Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı. İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar: Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi. Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur. Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur. Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı. Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız. Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar. Rabbim Başbakanımızı korusunu2026

ehlisunnnetde

Murat Bardakçı: Babıali’nin ilk şantajcısı Baba Tahir

Ekim 10, 1999 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

Mehmed Tahir Bey geçen yüzyılda yaşamış olan çok önemli bir gazeteciydi ve gazeteciliğinin yanısıra bir başka özelliğiyle de meşhurdu: Şantajcılığıyla. Terkos Gölü'nden İstanbul'a su verme hakkını elinde tutan Fransız şirketinden her ay aldığı rüşvet kesilince sahibi olduğu Málûmat dergisinde ‘‘Göle domuz düştü’’ diye yazmış, rüşveti yenilenince de ‘‘Domuz vurulmuş ama göle düşmemiş, hemen sahilde gebermiş’’ demişti.

Türk basınını şantajcılıkla tanıştıran Mehmed Tahir Bey bu kadarla da yetinmedi ve İstanbul’a sahte belge ve madalya imal eden İtalyan ustalar getirtti. Bu ustalara yaptırttığı sahte nişanları Avrupa’daki asalet meraklılarına satınca zamanın hükümdarı İkinci Abdülhamid ‘artık yeter’ deyip Baba Tahir’i Libya’ya sürgün etti. Tahir Bey sürgünden sonra sadece iki sene yaşayabildi ve 1909’da öldü.

Nedendir bilmem ama son günlerde aklıma bundan tam doksan sene ölmüş bir gazetecinin maceraları takılıverdi: O devir insanlarının ‘‘Baba Tahir’’ yahut ‘‘Málûmatçı Tahir’’ dedikleri Mehmed Tahir Bey...

Tahir Bey 1864'te İstanbul'da doğdu ve yirmili yaşlarından itibaren zamanının önde gelen gazetecilerinden kabul edildi. 1895'te ‘‘Málûmat’’ adında haftalık bir dergi yayınlamaya başladı. Málûmat sekiz yıl boyunca çıktı, sadece İstanbul'da değil imparatorluğun hemen her köşesinde aranılır oldu ve Türk basın tarihinde önemli yer edindi. Ahmed Rasim, Rıza Tevfik, Faik Ali ve Ali Kemal gibi o dönemin en ünlü kalem sahipleri dergide hemen her hafta yazıyorlardı.

Zamanının en seçkini

Dergide sanat, aktüalite ve magazin içiçeydi. Tıptan hukuka, tarihten tarıma ve Avrupa’nın edebiyatıyla müziğine kadar hemen her konudan bahsedilir, hatta kadın ve çocuk iláveleri verilirdi.

Málûmat, böyle önemli bir dergiydi ama sahibi Tahir Bey tarihlere sadece yayıncılığıyla değil, bir başka özelliğiyle de geçti: Dillere destan şantajcılığıyla...

Dergisinin imparatorluk sınırları içerisinde son derece parlak bir yer edinmiş olmasıyla yetinmedi ve Málûmat'ı şantaj vasıtası haline getirdi. Aleyhlerine yazmak tehdidiyle çok kişiden para sızdırdı, sızdıramadıklarını da yerden yere vurdu. Marifetleri zamanın hükümdarı Abdühamid'in kulağına anında gidiyordu ama iktidarına hiçbir şekilde muhalefet etmeyen ve hemen her sayıya hükümdarın áfiyeti için mutlaka en az bir dua koyan böyle sadık bir yayıncıyı cezalandırmaya da eli varmıyordu. Zaten Tahir Bey'i saraya bağlılığından dolayı ödüllendirip ‘‘aferin’’ aylığı bile bağlamıştı.

Tahir Bey Türk basınında şantaj modasını işte böyle başlattı ve dillere destan olan ‘‘Terkos suyu’’ olayı da o günlerde yaşandı:

İstanbul'la çevresinin içme suyunun getirildiği Terkos Gölü'ndeki arıtma tesislerini o senelerde bir Fransız şirketi işletmekteydi. Şirket, arada bir kendileriyle ilgili hoş haberler yazması için daha başka birçok şirket gibi Tahir Bey'i örtülü bir aylığa bağlamıştı.

Domuz suya düştü mü?

Gün geldi, şirketin Tahir Bey'e aylık veren Fransız müdürü memleketine döndü ve Paris'ten gönderilen yeni müdür ‘‘Hiç kimseye bana ilişmesin diye aylık ödeyemem’’ deyip Baba Tahir'in maaşını kesiverdi. Kesti ve bu işi yapmakla hata ettiğini Málûmat'ın birkaç gün sonra çıkan yeni sayısından öğrendi: Tahir Bey ‘‘Avcıların yaraladığı bir domuz Terkos Gölü'ne düştü ve boğuldu’’ diye yazıyordu. İstanbul birbirine girdi, halk hınzır ve haram hayvanın sebep olduğu ‘‘maddi ve manevi’’ pisliğin boyutlarını öğrenebilmek için şirket binasına akın edince Tahir Bey'in kesilen aylığı hemen o gün yeniden bağlandı. Hadise, Málûmat'ın bir sonraki sayısında ‘‘Aldığımız son istihbarata göre domuz hakikaten vurulmuş ama göle düşmemiş, sahilin gerisinde gebermiş ve leşi de bulunmuş’’ diye noktalanacaktı.

Terkos macerası, Málûmatçı Baba Tahir'e daha da bir şevk verdi. 1907'de İstanbul'a sahte belge ve madalya imal eden İtalyan ustalar getirtti, bu ustalara hazırlattığı sahte nişanlarla beratları Avrupalı asalet meraklılarına bir güzel sattı. Nişanları gerçek zannederek alanlar ‘‘Osmanlı Sultanı bana unvan verdi’’ diye kasım kasım kasılmaya başlayınca saray ‘‘Artık yeter!’’ dedi. Tahir Bey tevkif edildi, Libya’ya sürgüne yollandı, bir yıl sonra İkinci Meşrutiyet'in ilánıyla beraber çıkan afla beraber İstanbul'a döndü. Ama Trablus sağlığını berbad etmişti ve sadece birkaç ay yaşayabildi.

Tahir Bey’in yolundun gidenler

Baba Tahir'in başlattığı şantaj ve menfaat modasına sonraki yıllarda sayıları az olmakla beraber başka gazeteciler de uydu. Meselá İstanbul basınının 1940'lardaki çok önemli bir başyazarı da yeni taşındığı eve zamanın Sular İdaresi su borusu döşemekte gecikince Terkos siláhına sarılıp ‘‘Pis bir öküz Terkos Gölü'ne düşüp boğuldu’’ diye yazacak, ortalık birbirine girecek, evine hemen o gün su getirilen yazar bir sonraki gün ‘‘gölde öküz zannettiğimiz karaltı meğerse kuru bir ağaç gövdesiymiş’’ diyecekti. İstanbul dışında çiftliği olan bir başka yazar ise 1950'li senelerde belediyenin sattığı süte fazla miktarda su karıştırıldığını diline dolayınca belediyeden çiftliğine hediye olarak iki adet inek yollanacak ve okuyucular hemen ertesi gün ‘‘sütlere artık su karıştırılmadığını’’ öğreneceklerdi.

Yüz küsur sene önceki bu basın şantaj hadisesisinin aklıma durup dururken neden takıldığını bir bulabilsem...

‘‘Şantaj yapmıyoruz bari rüşvet yiyelim’’

Geçen yüzyıldan kalma bu mühürlü belge, basınımız için tam bir ibret vesikası.

Belge Türk basınının öncülerinden olan ve 1913'te ölen Ebüzziya Tevfik'e ait ve Sultan İkinci Abdülhamid’e gönderilmiş.

Hükümdara muhalefet ettiği için bir ara sürgüne yollanan gazeteci Ebüzziya Tevfik affedilip İstanbul'a dönmesine izin verilmesinden sonra sarayla iyi geçinmeye başlamış ve o kadar uslu olmuş olmuş ki, Abdülhamid'den ‘‘cici çocuk’’ aylığı almaya bile hak kazanmış. Aylık miktarı 2 bin 800 kuruş ve 1881 tarihli bu belgede iki aylığını birden almış olmaktan duyduğu şükranı Abdülhamid'e ifade edebilecek kelime bulmakta zorlanıyor.

İşte yüz yıl öncesinden bugünlere gelen bir başka çeşit gazeteciliğin belgeli öyküsü...

Paşazade ikizler deprem için Münih’te çalıyor

Münih'te yarın çok önemli bir konser var. Yüzyılın son çeyreğinin en önde gelen orkestra şefi Zubin Mehta'yla beraber dünyanın en seçkin opera sanatçıları tek kuruş almadan İzmit depremzedeleri için bir konser verecekler. Konsere Türkiye'den sadece Güher ve Süher Pekinel kardeşler katılacak.

Dünyanın önde gelen çok sayıda opera sanatçısı Münih'te yarın büyük bir konser veriyor. Yüzyılın son çeyreğinin en seçkin orkestra şeflerinden sayılan Zubin Mehta'nın idaresinde sahneye çıkacak olan Ruggero Raimondi, Matti Salminen, Angela Maria Blasi, Vesselina Kasarova, Edita Gruberova ve Peter Seiffert gibi operanın dev isimleri İzmit depremzedeleri için müzik yapacaklar. 1800 kişi tarafından izlenecek olan konsere Türkiye'den sadece Güher ve Süher Pekinel kardeşler katılacak.

Konserin ayrıntılarını hafta içinde Süher Pekinel'den, beraberce bir sabah kahvesi içtiğimizde öğrendim. Konserde yeralacak olanlar dünyanın en pahalı sanatçılarından sayılıyorlardı ama başta Zubin Mehta'yla Pekineller olmak üzere hiçkimse tek kuruş istememişti ve biletlerin hasılatı olduğu gibi depremzedelere gönderilecekti. Süher Pekinel böyle bir konsere kardeşi Güher'le beraber solist olarak katılacağı için son derece mutlu olduğunu saklamıyordu. Ama mutluluğunun arkasında bana göre yıllar önce sorulmuş garip bir soruya gene yıllar süren uzun bir çabayla cevap verebilmiş olmanın hazzı yatıyordu: Almanya'nın en yüksek tirajlı gazetelerinden olan Die Zeit ile bundan 18 yıl önce yaptıkları ilk mülákatın hemen başında gazetenin sanat yazarı ‘‘Türkiye'de piyano var mı?’’ diye sormuştu ve Pekinel kardeşler böyle bir sorunun cevabını yıllar boyunca en unutulmayacak şekilde vermişlerdi.

Pekineller'i ilk dinlediğim zaman vardığım kanaat bugüne kadar hiç değişmedi: Bana göre tuşu en temiz ve yorumu en hassas olan Türk piyanistleri onlardı. İngiltere'nin önde gelen müzik şirketi Chandos'tan daha birkaç hafta önce çıkan ve piyasaya 14 Ekim'de verilecek olan iki piyano için yazılmış üç ayrı konçertonun, Mozart, Bruch ve Mendel-ssohn'un eserlerinin yeraldığı son CD'lerini dinlerken onlarla ilgili olarak böyle düşünmekte ne kadar haklı olduğumu bir defa daha farkettim.

Ege'nin en eski ailelerinden olan Bedestanîzadeler'le Vefkîzadeler'in soyundan gelen ve Arasta Kethüdasızade Salih Paşa'nın torunu olan Pekineller hakkında ileriki haftalarda yeniden yazacağım. Meselá Süher Pekinel'in asırlar öncesinin son derece değişik bir hayat şekli olan ‘‘Kalenderîlik’’le olan bağlantısının sizlerin de ilgisini çekeceğinden eminim ama şimdilik sadece Münih'teki konserleri için başarılar dilemekle yetiniyorum

.
Murat Bardakçı: Ben olsaydım, cuma namazını 20 kilometre ileride kılardım

Ekim 17, 1999 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

Ben, Cumhurbaşkanı Demirel’in yerinde olsaydım cuma namazını Prizren’deki Sinan Paşa Camii yerine Sultan Reşad’ın bundan 88 yıl önce kıldığı yerde, Prizren’in ilerisindeki ‘‘Meşhed-i

Hüdavendigár’’da, yani Sultan Birinci Murad Türbesi’nde kılardım.

İşte, Sultan Reşad’ın 1911’de 100 bin kişiyle beraber kıldığı bu namazın öyküsü...

Hürriyet'in dünkü manşeti Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'in bir günlüğüne Kosova'ya gitmesiyle ilgiliydi ve başlıkta ‘‘88 yıl sonra ikinci baba’’ deniyordu. Kosovalılar Demirel'i ‘‘Baba... Baba...’’ sloganlarıyla karşılamış, ‘‘Siz, Sultan Reşad'dan sonra buraya gelen ilk Türk devlet başkanısınız, hoşgeldiniz’’ demişler, Demirel de Kosovalılar'a ‘‘Birlik olun’’ çağrısı yapmıştı.

Cumhurbaşkanı'nın bu bir günlük Kosova ziyareti, oradaki konuşması ve Kosovalılar'ın Sultan Reşad'ın 1911 Haziran'ındaki ziyaretinden sözetmeleri bana 88 yıl önceki bu gezinin ayrıntılarını hatırlattı. Arşivimden Sultan Reşad'ın ziyaretinin fotoğraflarıyla ziyaret sırasındaki konuşmasının metinlerini çıkarttım buldum ve her iki ziyaret arasında belki bir benzerlik görebilirsiniz diye sizlere de nakledeyim dedim.

Padişahın Kosova'ya gidiş sebebi memleketini daha yakından tanımak yahut başında bulunduğu imparatorluğun uzak köşelerinde yaşayan halkın dertlerini dinlemek değil, İstanbul'a karşı isyan bayrağını açmış olan Kosovalı Arnavutlar'ı sakinleştirmekti.

ARNAVUTLAR DAĞLARDA

Sultan Abdülhamid'i tahtından indiren İttihad ve Terakki iktidarı Arnavutluk'ta asırlardır devam eden feodal sistemi kaldırma çabasına girişmiş ama herşeyi birbirine sokup sadece derebeylerini değil, halkın neredeyse tamamını karşılarına almıştı. İttihatçılar'ın Kosova valiliğine tayin ettikleri Mazhar Bey'in Üsküp'ü imar etmek maksadıyla ‘‘ülke içi gümrük vergisi’’ koymaya kalkması bardağı taşıran son damla oldu. Binlerce Arnavut siláhlanıp dağlara çıktı. 1909'un 20 Ağustos'unda Elbasan'da toplanan bir kongrede daha da ileri gidildi ve Arnavutlar Osmanlı İmparatorluğu'nun resmi yazısı olan Arap harflerinin yerine Latin harflerini kabul edip eğitim dilinin artık Türkçe değil Arnavutça olmasını kararlaştırdılar.

İsyanın bir ara sakinleşir gibi olması üzerine İttihatçılar zamanın hükümdarı Sultan Reşad'ın Kosova'ya gitmesine karar verdiler. Ziyaret, İstanbul'un isyancı Arnavutlar'a hoş görünüp gönüllerini alma çabasından ibaretti ama padişahın Rumeli'de yapacağı gezinın bir ayağı gibi gösterilecekti.

O sırada 66 yaşında olan Sultan Reşad hem hasta, hem yorgundu. Prosttan dertliydi ve daha da kötüsü raşitik olduğu yani ayak kemikleri eğrildiği için zar-zor yürüyebiliyordu. Ama İttihadçılar'ın taleplerine hiçbir zaman ‘‘Hayır’’ diyememişti, bu defa da diyemedi ve yanına birkaç şehzadeyle beraber zamanın sadrazamı Hakkı Paşa'yı da alarak 1911'in 7 Haziran'ında Barbaros zırhlısına bindi ve İstanbul'dan Rumeli'ye geçti.

Güzergáhta önce Selánik vardı. Orada dört gün kalındıktan sonra Üsküp'e, Üsküp'ten de Priştine'ye geçildi. Padişahı karşılarında gören isyancı Arnavutlar isyanlarını unutmuş gibiydiler. Sultan Reşad'a hemen her geçtiği yere sevgi gösterileri yapılıyor, her taraftan ‘‘Baba... Baba...’’ haykırışları yükseliyordu.

Padişahla maiyetindekiler 16 Haziran'da Kosova'da, Sultan Birinci Murad'ın 1389 yazında Miloş Kapiloviç adındaki bir Sırp asilzadesi tarafından şehid edildiği Kossovapol Ovası'ndaydılar.

Kossovapol o gün, Türk tarihindeki en kalabalık cemaatin kıldığı cuma namazına şahit oldu. Ovanın değişik yerlerine çok sayıda minberler kurulmuştu ve her minberde bir imam vardı.

CEDDİNİN TÜRBESİNDE

Sultan Reşad ceddi Sultan Murad'ın şehid edildiği noktanın yani ‘‘Meşhed-i Hüdávendigár’’ denilen yerin hemen yanıbaşına kurulmuş olan geniş çadırdaydı yüz bin kişinin kıldığı cuma namazına buradan iştirak etti.

Sonra çadırın önüne getirilen platforma çıktı ve bir ‘‘nutk-u humáyun’’ verdi yani halka hitaben konuştu. Cuma namazını evlád-ı fátihánla beraber edá etmekten ne kadar memnun olduğunu söyledi ve ‘‘Bölünmeyelim, birleşelim. Bölünmeye dinimiz de karşıdır’’ dedi.

SONRASI GELEMEDİ

Sultan Reşad'ın Kosova ziyareti işte bu nutukla tamamlandı ama zar-zor yürüyebilen ve ayakta durmaya bile tákat bulamayan yaşlı hükümdarın isyancıların gönlünü almak için taaa oralara kadar gitmesi pek bir işe yaramadı. İktidardaki İttihatçılar ziyaretin yarattığı yumuşamadan faydalanmayı beceremeyince isyan daha da büyüdü ve Balkan Savaşı'ndan sonra öteki Balkan ülkeleriyle beraber Kosova ve Arnavutluk da elimizden gitti.

Ben Cumhurbaşkanı'nın yerinde olsaydım cuma namazını Prizren’deki Sinan Paşa Camii yerine Sultan Reşad’ın bundan 88 yıl önce kıldığı yerde, Prizren’in 20 kilometre ilerisindeki ‘‘Meşhed-i Hüdavendi- gár’’da, yani Sultan Murad Türbesi’nde kılardım.

Sultan Reşad da ‘‘Birlik olun’’ demişti

Sultan Reşad, Kosova'da 1911'in 16 Haziran'ında verdiği nutka ‘‘Evládlarım’’ sözüyle başlar başlamaz Kosovalılar'ın karşılığı hemen ellerindeki bayrakları sallayıp ‘‘Baba!..’’ demek oldu.

Padişah cuma namazını ‘‘evlád-ı fátihán’’la beraber kılabildiği için ne kadar memnun ve mesud olduğundan bahsetti. Sonra sözü diplomatik bir dille Arnavutluk'ta ve Kosova'da hálá devam eden isyana getirdi. ‘‘Birlik olalım evládlarım’’ dedi. ‘‘Dinimiz de birlik olmayı emreder. Birliği bozacak hareketler Allah'ın gücüne gider. Her kim birliği bozacak harekette bulunursa günah işlemiş demektir. Sizin derdiniz bizim de derdimizdir, aklımız ve dualarımız sizine beraberdir. Gece gündüz demeden sizin mutluluğunuzu düşünüyoruz’’.

Hükümdarın sesi gayet hafif çıkıyordu; işitip anlayabilenler söylediklerini arka taraftakilere naklettiler ama İstanbul'dan Arnavutça bilen tercüman getirilmesi unutulduğu için padişahın ne söylediği Kosovalılar'a aktarılamadı. Dolayısıyla cemaatin neredeyse yüzde doksanı padişahın sözlerini bir türlü anlamadı ama ‘‘Baba... Baba...’’ diye haykırmaktan gene de vazgeçmedi.

Osmanlı'nın paparazzileri kimlerdi

Osmanlı’nın ilk paparazzisi ve ilk Işıkara’sı kimdir? ‘‘Paranın pul bu olması’’ deyimi nereden gelir? Böyle ilginç soruların cevaplarını merak ediyorsanız yarın bir Hürriyet ve bir de ‘Osmanlı Gazetesi’ alın.

‘‘Paranın pul olması’’ deyimi nereden gelir? Osmanlı'nın paparazzileri kimlerdir? ‘‘Teşvikiye’’ semtinin ‘‘teşvik’’ sözüyle ilişkisi nedir? ‘‘Osmanlı'nın ilk Işıkarası’’ kimdir?

Bu ve bu gibi ilginç soruların cevaplarını merak ediyorsanız ve tarihe, özellikle de Osmanlı tarihine meraklıysanız yarın mutlaka bir Hürriyet alın. Benim hazırladığım ve yarın Hürriyet'le beraber verilecek olan ‘‘Osmanlı Gazetesi’’nde Türkiye'nin önde gelen Osmanlı uzmanlarının kaleme aldığı az bilinen ve birbirinden ilginç olan konular bulacaksınız.

Hürriyet ‘‘Osmanlı Gazetesi’’ni yayınlamakla bir ilke de imzasını attı ve Osmanlı konusunda tarihçisinden edebiyatçısına, bilim ve sanat araştırmacısından yemek uzmanına kadar Türkiye'nin en seçkin bilim adamlarını ilk defa bir gazete bünyesinde buluşturdu.

Yarın okuyacağınız ve Hürriyet'in yanısıra Türkiye'nin önde gelen sanayi ve ticaret kuruluşlarının da ortak eseri olan ‘‘Osmanlı Gazetesi’’ni geçmişe duyulan hasretle değil, 75 yılını geride bırakmış olgun Cumhuriyet'ten kaynaklanan bir güvenle hazırladık. Bu gazete, kendisine güvenen cumhuriyet ideolojisinin geçmişine önyargısız bakmasının ve artık barıştığı geçmişini değerlendirmeye açabilmesinin bir kanıtı olacak.

‘‘Osmanlı Gazetesi’’nden elde edilecek gelirin bir kısmı, ödenek yokluğundan dolayı bazı bölümleri harap vaziyette bulunan Topkapı Sarayı'nın restorasyonuna ayrıldı ve harem dairesinde bulunan ve Mimar Sinan'ın eseri olan ‘‘hünkár hamamı’’ yenilendi. Hamamın giriş kısmındaki tunç parmaklıkların dökülmüş vaziyette bulunan altın kaplamalarının yenilenmesine harcandı. ve hamam eski günlerindeki şaşaalaı görünümünü yeniden kazandı. ‘‘Osmanlı Gazetesi’’ne ilán veren diğer kuruluşların da ortak eseri olan Topkapı Sarayı'nın hünkár hamamı restorasyonunu sarayda yapılacak daha birçok yenileştirmeler izleyecek.

Yarın çıkacak olan ‘‘Osmanlı Gazetesi’’ni ben severek hazırladım ve sizin de seveceğinize eminim.

.
Murat Bardakçı: Berinciğim, sen çok yanlış zamanda dünyaya gelmişsin

Aralık 26, 1999 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

Kilolarının fazlalığı Ali Karacan'ın göz zevkini bozduğu için işinden olduğu iddia edilen Berin Yavuzlar, dünyaya yanlış zamanda gelmiş. ‘‘Etli-butlu kadın’’ merakının hüküm sürdüğü eski devirlerde doğmuş olsaydı bırakın kovulmayı, erkeklerin gönlünde taht kurar, hatta saraya bile kapılanıp zevk ve safa içinde yaşardı.

Hafta başında gündemi biraz cüsseli genç bir hanımın kiloları yüzünden işinden olması tartışması işgal etti: Discovery kanalının sahibi Ali Karacan, yanında çalışan Berin Yavuzlar ismindeki genç kızı iddiaya göre ‘‘göz zevkini bozduğu’’ gerekçesiyle kapıdışarı etmişti.

Ali Karacan'la Berin Yavuzlar'ın hakkında yazılanları okuyunca hiçbir yoruma kapılmadan ‘‘Kızcağız dünyaya yanlış zamanda gelmiş’’ diye düşündüm.

Zira bugün ince vücutlu kadın modasının revaçta olmasının aksine eski devirlerde okkalı ve etli-butlu hatunlara merak vardı, en cazibeli kadın yanlardan fazla gelip endam aynasına sığmayanıydı ve Berin Yavuzlar o zamanlarda yaşasaydı başına hiç böyle işler açılmazdı. Çok değil, bundan sadece 80-90 sene önce bile dünyaya gelmiş olsa bırakın cüssesi yüzünden işinden olmasını, hemen baştácı edilir; hatta azıcık şansı varsa saraya bile girer, zevk ve safa içinde yaşardı.

Yandaki kutuda atalarımızın işte bu merakının, yani bol etli hanımları tercih etmelerinin asırlar öncesinden kalma bir belgesini veriyorum. Ama önce, gene o devirlere ait vecize gibi bir tekerleme: ‘‘Mazarrat’’ sözünü ‘‘zararlı’’, ‘‘fáidát’’ı da ‘‘faydalı’’ yerine kullanan şair kadının güzelini bakın nasıl anlatmış, nelerle mukayese etmiş:

‘‘Kara karı, kuru karı, keçi eti, durgun at / Mazarratü'l-mazarratü'l-mazarratü'l-mazarrat / Beyaz karı, şişman karı, koyun eti, yörük at / Fáidátü'l-fáidátü'l-fáidátü'l-fáidát’’

Kadının neresi nasıl olmalı?

Násıreddîn-i Tûsî bundan 700 küsur yıl önce, 13. yüzyılda yaşadı ve astronomiyle uğraştı. Rasathaneler kurdu, çok sayıda eser verdi, bilim tarihinin gelmiş geçmiş en büyük astronomlarından sayıldı ve bu arada bir de ‘‘Bahname’’, yani ‘‘cinsel bilgiler kitabı’’ kaleme aldı.

Tûsî'nin kitabı Farsça'ydı ve biz bu ‘‘Bahname’’nin kıymetini yazılmasının üzerinden iki asır geçtikten sonra anlayıp 1400'lü yılların ortalarında Türkçe'ye çevirdik. Eser asırlar boyunca ençok okunan kitaplar listesinin hep ilk sıralarında yer aldı ve aynı konudaki başka eserlere kaynaklık etti. Bugün elyazması kitaplıklarında çok sayıda elyazması nüshası var ve Türkçe tercümesinin bir nüshasına da bendeniz sahip bulunmaktayım.

Aşağıda, Tûsî Bahnamesi'nin bendeki nüshasından ‘‘kadını güzel yapan özellikler’’ başlıklı bölümden kısa bir alıntı veriyorum. Metni günümüz Türkçesi'ne aktarırken sadece bazı kelimeleri değiştirdim ve bugünün okuyucusunda sadece mizahi bir duygu uyandıran üslubuna pek dokunmamaya çalıştım.

Násıreddîn-i Tûsî dedelerimizin, büyük dedelerimizin, nesiller önceki atalarımızın hayalini süsyelen kadınları anlatırken bakın neler yazıyor:

‘‘...Ey oğul! Şimdi sana avratların güzellik alámetlerini anlatacağım. Bu alámetlere sahip olan avrat, avratların en güzeli demektir. Alámetler ne kadar az ve eksik olursa, avrat da o kadar az güzel olur.

Güzellik alámetleri işte bunlardır:

Avradın dört nesnesi kara gerek: Saçı, kaşı, kirpiği ve gözünün karası.

Avradın dört nesnesi kızıl gerek: Dili, dudağı, yanakları ve avurdları.

Avradın dört nesnesi yuvarlak gerek: Yüzü, gözü, topukları ve bilekleri.

Avradın dört nesnesi uzun gerek: Boynu, burnu, kaşı ve parmakları.

Avradın dört nesnesi hoş kokulu gerek: Burnu, ázásı (eli, kolu, ayakları ve bacakları), koltuk altları ve ayakları.

Avradın dört nesnesi geniş gerek: Alnı, gözleri, göğsü ve butları.

Avradın dört nesnesi dar gerek: Burun delikleri, kulak delikleri, göbek deliği ve ağzı.

Avradın dört nesnesi küçük gerek: Ağzı, elleri, ayakları ve kulakları.

Ve dahi avradın başı ne büyük ve ne küçük ola.

Ve boynu ne uzun ve ne kısa ola.

Ve eti dahi değirmi (yuvarlak) ola.

Ve benzi ak ola veyahut kaz benizli veya karayağızın güzeli ola.

Ve teni de pembe ola.

Ve saçı sık ve uzun ola. Zira saç avradların yüzsuyudur.

Ve güldüğü vakit güzel ola. Zira avradın gülüşünün hoşluğu, diğer özellillerinden önce gelir.

Ve gözlerinin karası çok ola, kaşları da çatık ola.

Ve yürüdüğü zaman, kalçasının etleri deprene.

Ve huyu tatlı ola, sözü tatlı ola ve yumuşak ola.

İşte ey oğul! Bu yazdığımız şartlar hangi avratta varsa, o avrat güzelliğinin olgunluğuna ulaşmış demektir...’’

Onların patronları

Ali Karacan gibi değildi

Yekta Kara ve Sema Erdem... Bunlar, mesleklerinde son derece başarılı olmuş ‘‘Osmanlı tipi’’ hanımlardan sadece ikisi. Biri ‘‘Devlet Sanatçısı’’ unvanının, diğeri Mesut Yılmaz'ın ve ANAP'ın sırlarının sahibi.

Soprano Yekta Kara'nın son başarısına Türkiye'yle beraber 60 küsur ülkenin lideri de şahit oldu: İstanbul'da geçen ay yapılan AGİT Zirvesi'nin açılışında dillere destan olan renkli konseri o hazırlamıştı.

Mesut Yılmaz'la ANAP'ın karakutusu olan Sema Erdem ise hep perde arkasında kaldı, basında pek gözükmedi. Mesut Bey'in başbakanlık koltuğuna her oturuşunda Sema Erdem de başbakanlık müşaviri oldu, gerçi ‘‘özel kalem müdiresi’’ zannedildiyse de hükümetin en önemli işleri mutlaka onun masasından geçti.

Türkiye'de Yekta Kara ve Sema Erdem gibi başarılı daha birçok ‘‘Osmanlı’’ hanımı var ve başarılarının sırrı da galiba Ali Karacan gibi bir patrona düşmemiş olmaları...

Sofya'da telefon satan şehzadenin sessiz ölümü

Abdülhamid'in torunu ve Osmanlı tahtının ikinci varisi olan Şehzade Aláeddin Efendi, 1920'lerden buyana yaşadığı Sofya'da hayata veda etti. Son derece maceralı bir hayat süren ve bir ara zindana bile atılan Aláeddin Osmanoğlu, Sofya'da küçük bir telefon ve elektrik dükkánı işletiyordu.

Sofya'da geçenlerde sessiz-sadasız bir cenaze kalktı: Sultan Abdülhamid'in torunlarından olan bir şehzadenin, Aláeddin Efendi'nin cenazesi...

Osmanoğlu ailesinin New York'ta yaşayan ‘‘reisi’’ yani en büyük şehzadesi Osman Ertuğrul Efendi'den sonra gelen ikinci büyüğü ve Osmanlı tahtının ikinci várisiydi. Yani Türkiye'de bugün Cumhuriyet rejimi yerine Osmanlı idaresi olsa, Aláeddin Efendi Dolmabahçe Sarayı'nın şimdi Resim ve Heykel Müzesi olarak kullanılan Veliahd Dairesi'nde oturacak, ‘‘Veliahd-ı saltanat şehzáde-i civán-baht devletlû necábetlû Aláeddin Efendi Hazretleri’’ unvanını kullanacaktı.

1917'de İstanbul'da doğmuştu ve Osmanlı Hanedanı'nın bütün mensuplarıyla beraber sürgüne gönderildiğinde yedi yaşındaydı. Babası Şehzade Abdülkaadir Efendi'yle ve şimdi İstanbul'da yaşayan küçük kardeşi Saffet Neslişah Sultan'la beraber önce Budapeşte'de kaldı, oradan Sofya'ya geçti. Genç şehzade babasını İkinci Dünya Savaşı' sırasında bir Alman bombardımanında kaybetti, savaştan sonra Bulgaristan'da iktidara gelen Komünist Partisi'nin gazabına uğradı: Abdülhamid torunlarının Musul petrollerinden hisse aldığına inanan yeni yönetim Aláeddin Efendi'den hissesini Parti'ye devretmesini istedi, şehzade zaten varolmayan hisseyi veremeyince uzun yıllarını zindanda geçirdi.

Sonra serbest bırakıldı ve Sofya'da telefon malzemeleri ve elektronik eşyalar satan ufak bir dükkán açtı. 1980'li senelerde Todor Jivkof yönetiminin Bulgaristan'da yaşayan Türkler'i Bulgarlaştırma kampanyası sırasında Aláeddin Efendi'ye her nedense ilişilmedi, hatta bizzat Jivkof tarafından ‘‘Türk Prensi'nin ismine dokunulmaması’’ talimatı verildi. Şehzade 65 yıl aradan sonra Türk vatandaşı oldu, ‘‘Osmanoğlu’’ soyadını aldı, gene Sofya'da yaşamaya devam etti ve birkaç hafta öncesine kadar hep dükkánındaydı.

İşte bir Osmanlı şehzadesinin macera filimlerine taş çıkartan hayat hikáyesinden birkaç enstantane...

.

Murat Bardakçı: Çift sıfırlı yılların da pek tadı yokmuş

Ocak 02, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

Dertle, ıztırabla, elemle ve sıkıntıyla dolu bir yıl yaşayıp yeni bir seneye ve onunla beraber de üçüncü milenyuma girdik.

Geçen yılın yani 1999'un ilk yazısını son beş asrın 99'lu yıllarını nasıl geçirdiğimiz konusuna ayırmıştım. Bu yılın ilk yazısında da aynı şeyi yapayım, son beş asrın ilk yıllarının ortalamasını göreyim dedim. O zamanlarda kaleme alınmış tarih kitaplarını açtım, o seneler hakkında yazılı olanları okudum ve okuduklarımı size de nakledeyim dedim.

İşte, son beş asrın ilk yıllarının Türkiye'ye getirdiklerinin kısa bir panaroması...

500 YIL ÖNCE, 1500'DE:

Tahtta İkinci Bayezid vardı ve genç imparatorluk en parlak günlerini yaşama hazırlığındaydı. Devlet, Venedik donanmasının Ege'ye bitmeyen akınlarına son vemeye çalışıyor, öbür yandan da Adriyatik kıyılarında yeni fetihler yapılıyordu. 1500, bizim için büyüme hazırlıklarının bütün şiddetiyle devam ettiği refah dolu bir sene oldu ve Türkiye son 500 asırda böylesine mutlu çift sıfırlı yılı bir daha hiç yaşamadı.

400 YIL ÖNCE, 1600'DE:

Tahtta Üçüncü Mehmed vardı ve devlet Anadolu'da ardarda patlayan Celáli isyanlarıyla meşguldü. Bastırılan bir isyanın hemen arkasından bir başkası çıkıyor, başarısız kalan paşalar ardarda azlediliyordu. Kayseri'yi ele geçiren Celáli reisi Karayazıcı Halim Şah orada sultanlığını bile etmişti. O sene devletin başına isyanlardan sonra bir de savaş derdi çıktı ve Avusturya'ya savaş ilán edildi. Türk Edebiyatı'nın en önemli şairlerinden biri olan Baki de o yılın 7 Nisan'ında öldü. 1600, bizim için isyan, ayaklanma ve savaşlarla dolu bir yıl oldu.

300 YIL ÖNCE, 1700'DE: Tahtta İkinci Mustafa vardı, 1699 savaşlarla, feláketlerle geçmişti ve devlet bir sene önce imzalanmış olan Karlofça Andlaşması'nın şaşkınlığını yaşıyordu. 1700'ün 14 Temmuz'unda Ruslarla imzalanan bir başka anlaşmayla da Karadeniz'deki Azak Kalesi elimizden çıktı. Kaleyi terketmemiz Rusya'nın tarihinde ilk defa Karadeniz'e inmesi, bir avrupa devleti halini alması ve Avrupa politikasında söz sahibi olması demekti. 1700, bizim için devletin arazi bakımından küçülmesiyle, mali sıkıntılarla ve üzüntülerle dolu bir yıl oldu.

200 YIL ÖNCE, 1800'DE: Tahtta Üçüncü Selim vardı ve Fransa meselesiyle uğraşıyorduk. 1798 Temmuz'unda Mısır'ı işgal etmeye kalkan Napoleon Bonapart 1944 Ağustos'unda gerçi Fransa'ya dönmüştü ama Mısır'da hálá binlerce Fransız askeri vardı ve İstanbul bir yandan Mısır meselesini halletmeye, bir yandan da Arnavutluk'ta senelerdir devam eden askeri operasyonlardan bir netice almaya çalışıyordu. Arnavutluk meselesi 1800'ün 21 Mart'ında çözüldü ve Arnavutuk sahilindeki dört şehir Osmanlı Devleti'ne bağlandı. Mısır meselesinin halledilmesi için ise, daha bir yıl geçmesi gerekecekti. 1800, bizim için uzun süren sıkıntılardan sonra gelen kısa bir rahatlama yılı oldu.

100 YIL ÖNCE, 1900'DE: Tahtta İkinci Abdülhamid vardı ve Osmanlı Devleti yeni yüzyıla hemen her köşesi çatırdayarak girdi. 1897'de çıkan Yunan savaşı gerçi Osmanlı ordularının zaferiyle neticelenmişti ama zaferden hemen sonra koskoca Girid'i masa başında kaybetmiştik. Ermeni meselesi bütün şiddetiyle devam ediyordu. O yıl Plevne kahramanı Gazi Osman Paşa'yı kaybettik. 1900, bizim için büyük sıkıntılarla dolu bir dönemin başlangıcı oldu.

Yeni bir yüzyılın ilk yılına girişimiz, aklıma geçen yüzyıllarda ilk seneyi nasıl geçirdiğimiz sorusunu taktı. O zamanları anlatan tarih kitaplarını açtım, son beş asrın ilk seneleri hakkında yazılanları okudum ve ortaya renkli bir tablo çıktı. İşte,Türkiye'nin o yılları nasıl geçirdiğinin kısa öyküsü...

Noel Baba kim, Santa Klaus kim, bizim Nikola baba kim?

Basınımız Noel ve yılbaşı haberlerinde herşeyi gene birbirine soktu. Hazreti İsa yılbaşında dünyaya getirilirken Demreli Aziz Nikola ‘‘Noel Baba’’ yapıldı ve daha da garibi, asıl Noel Baba olan Baltık ülkelerinin mitolojik kahramanı Santa Klaus ‘‘hemşehri’’ ilán edildi. İşte, karmakarışık ettiğimiz bütün bu kavramların, isimlerin ve olayların doğru şekli...

Daha önce de birkaç defa yazdım, ‘‘Noel başka, yılbaşı başkadır. Yılbaşının Hazreti İsa ile bir alákası yoktur ve din; bir kimlik taşımaz’’ dedimse de dinletemedim.

Sadece ben değil, işi bilen başkaları da Noel ile yılbaşının apayrı kavramlar olduğunu söyleyip yazdılar ama birilerine bunları anlatabilmek ne mümkün? Kimi gazeteler Hazreti İsa'yı gene yılbaşında dünyaya getirdi, kimisi yeni yıl kutlamalarını ‘‘gávur partisi’’ yaptı, kimisi de Noel muhabbetine gömülüp Demre'de doğan Hristiyan azizi Nikola'yı ‘‘Noel Baba’’ yapıp hemşehrimiz ilán etti. Dolayısıyla bu yılın sonunda hatırlayıp istifade edenler olabilir diye bu seneki ilk yazımda da Noel'le yılbaşının ve Noel Baba'yla Aziz Nikola'nın farkını anlatayım dedim:

Hazreti İsa'nın doğum tarihi tartışmalıdır ve Hristiyan dünyasındaki genel kanaat Eylül'de doğduğu şeklindedir. Katolik áleminin İsa'nın doğumunu 24 Aralık gecesi kutlayıp o geceyle ertesi günü Noel kabul etmesi Hristiyanlıktan çok önceki bir geleneğe, eski Roma ve Mitra dinlerinde 24 Aralık'ın kutlanıp takdis edilmesi ádetine dayanır.

Bizim ‘‘Noel Baba’’, Batı'nın ‘‘Santa Klaus’’ yani ‘‘Aziz Klaus’’ dediği kişi, Baltık ülkelerinin mitolojisinde geçen bir kahramandır. Mitolojik ve popüler bir isimdir ama kilise azizi değildir, yani kilise tarafından kabul edilmez ve Hristiyanlıkla hiçbir ilgisi yoktur. Hatta 1950'li senelerin Almanya'sında üç papaz sokakta dolaşan Noel Baba elbiseleri giymiş bir adamı tabancayla ateş edip yaralamışlardır.

Noel Baba unvanını verip hemşehri ilán ettiğimiz Demreli Aziz Nikola'nın ise hakiki Noel Baba'yla yani Santa Klaus'la bir alákası yoktur. İkisi ayrı kişilerdir. Demreli Nikola'nın Santa Klaus'la tek benzerliği, her ikisinin de hediye dağıttına inanılmasıdır. Baltık efsanesinde Aziz Klaus'un çocukları sevindirdiği söylenir, kilise azizi Demreli Santa Nikola'nın ise dul kadınlarla evlenecek olan genç kızlara para dağıttığına inanılır ve tek ortak noktaları da bu yardımlardır.

‘‘Noel ağacı’’ dikilmesi işi ise bir Hristiyan ádeti değil, Avrupa'da Hristiyanlık öncesi zamanlardan kalan ve dünyaya Almanya'nın Schwarzwald (Karaorman) bölgesinden yayılmış olan bir gelenektir. Dinle, ibadetle ve Hazreti İsa ile alákası yoktur.

Milenyumu bilmeden konuştuk

Son zamanlarda sıkça kullanır olduğumuz ‘‘milenyum’’ sözünün nereden geldiğini bilmem hiç merak ettiniz mi? İşte, aslı 'millennium' olan ve dini kimlik taşıyan ‘‘milenyum’’un sonradan ‘‘bin yıl’’a dönüşünün macerası.

Aylardır dilimize pelesenk ettiğimiz ‘‘milenyum’’ kelimesinin nereden çıktığını bilmem hiç merak ettiniz mi?

Merak etmiş ama öğrenememiş olanlar için yazayım: ‘‘Yeni Ahit’’te yani İncil'de geçen ama sonraları zaman birimi haline gelmiş bir kavramdır.

Milenyum veya doğru imlásıyla ‘‘millennium’’ kutsal kitabın ‘‘Yuhanna'nın Vahyi’’ başlıklı son faslında ikinci ayetten itibaren yeralır. İncil'de söylenen, Hazreti İsa'nın zaman kavramının sona erdiği anda yeryüzüne ineceği, adalete dayanan bir dünya krallığı kuracağı, bu arada azizlerin dirilip İsa'nın yanında yer alacakları, Allah'a karşı olan herşeyin yokedileceği, Şeytan'ın bile esir olacağı, İsa'nın bin yıl boyunca kötülüklerle mücadele ederek hüküm sürdükten sonra kendisine inananlarla beraber cennete gideceğidir. ‘‘Millennium’’, İsa'nın bin yıl devam edeceğine inanılan bu iktidarıdır, bin yıllık krallığa ‘‘millenarianism’’ denir ve ‘‘millennium’’ aradan asırlar geçtikten sonra günlük konuşma dilinde ‘‘bin yıllık zaman’’ karşılığı kullanılır olmuştur.

Önceki geceyarısı nihayet kavuştuğumuz ‘‘milenyum’’un işte böylesine kutsal bir geçmişi var..

.
Murat Bardakçı: Hoca'nın baldırını göstermesi caiz mi?

Ocak 09, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

Yaşar Nuri Öztürk'ün Hürriyet'te önceki hafta çıkan bu fotoğrafı yüzünden günlerdir hadis kitapları okumakla meşgulüm. Konu, İslámiyet'in erkeklere göbekten dizlerinin altına kadar örtünmelerini emretmiş olmasına rağmen Yaşar Nuri Bey'in dizkapaklarını göstermesi, hatta paçalarının dizkapaklarından beş parmak kadar yukarıda bitmesi. Hoca'nın baldırını açması acaba dinen caiz mi dersiniz?

Yaşar Nuri Öztürk'ün bu fotoğrafı tam bir haftama máloldu ve bu fotoğraf yüzünden günlerdir cildler dolusu kitap karıştırmakla meşgulüm.

Hoca, Hürriyet'te geçen 31 Aralık günü yayınlanan ve bu sayfaya da aldığım resmini jimnastik aletinin üzerinde çektirmiş ve her tarafında ayrı bir markayla doğrusu pek şık. Atleti Quick Silver'den, şortu Reebok'tan. Spor ayakkabılarının üzerindeki yazıyı pek sökemedim ama bir ihtimal ‘‘Puma’’ olmalı.

‘AVRET YERİ’ NEREDE?

Resimde dikkatimi çeken, üstád Yaşar Nuri'nin ayağındaki şort, daha doğrusu şortun paçaları oldu. İslámiyet'in erkeklere dizkapaklarının altına kadar örtmelerini emrettiğini zannederdim ama Yaşar Nuri Öztürk'ün dizleri açıktaydı. İşte bana merak olan ve günler boyu hadis kitapları karıştırtan hadise de buydu: Hoca'nın ‘‘avret’’ yerlerinden birini, yani dizkapaklarını görmem...

‘‘Avret’’in ne ne olduğunu herhalde bilirsiniz ama ben gene de yazayım: ‘‘Kadın’’ mánasında kullanılmasının dışında dini bir terimdir ve İslámiyet'in insan bedeninde örtülmesini emrettiği yerlere ‘‘avret’’ denir.

Yani vücudun málûm kısımlarının dışında kalan ve dinin ‘‘kapatılmasını’’ buyurduğu yerler de ‘‘avret yeri’’ sayılır. Meselá kadınların Kur'an'da örtmeleri emredilen kolları, ayakları, göğüsleri, sırtları ve hatta saçları ‘‘avret yeri’’dir.

Ben, erkeğin ‘‘avret yeri’’ni bizde yani Ehl-i Sünnet'te ‘‘göbekle diz arasında kalan bölge’’ diye bilirdim ve alt sınırın dizkapağının üzeri mi yoksa aşağısı mı olduğu konusundaki ihtiláftan haberdardım. Hadislerden biri İmam-ı Merginánî'nin ‘‘El Hidáye’’sinde ‘‘Erkeğin avreti, göbeği ile dizi arasında kalan kısımdır’’ diye geçiyordu. Bir başka hadis kaynağında, Sünen-i Tirmizî'de Peygamber'in bir gün mescidde Hazreti Huzeyfe'nin dizini görmesi üzerine ‘‘Dizini açma, çünki orası avrettir’’ buyurduğu yazılıydı. Bundan 1005 yıl önce, 995 yılında ölen Bağdatlı hadis hafızı Ebu'l-Hasen Ali bin Ömer bin Ahmed ed-Dárekutnî ise hadisi ‘‘Avretu'r-reculi má'dun-ı surretihi hattá yucávize rutbetuhû’’ yani ‘‘Erkeğin avreti göbeğinden dizkapağının altına kadardır’’ diye naklediyordu.

FETVAYIBEKLERKEN

Anlayacağınız, erkeğin uyluğunu dizinin üstüne mi yoksa altına kadar mı kapatması gerektiği tartışmalıydı ama Yaşar Nuri Öztürk'ün fotoğrafı bu tartışmalardan daha ileri bir noktaya uzanıyordu: Şortun paçaları dizkapağının bırakın altına uzanmasını, neredeyse beş parmak yukarısında kalıyordu.

İşte, bu mübarek bayram gününde böyle bir yazı yazmakla bir taşla iki kuş vurmak istedim. Hem Prof. Yaşar Nuri Öztürk'e göndermek nezaketinde bulunduğu son kitabı ‘‘Depremin Gösterdikleri’’ için bir türlü edemediğim teşekkürümü bu sayfadan ileteyim, hem de ‘‘erkeğin avreti’’ konusunda irşada muhtac olduğumu söyleyeyim dedim.

Eski zamanlarda şeyhülislamlara yollanan sorular belli bir üslûba göre kaleme alınırdı ve Yaşar Nuri Bey'in şort meselesi o devirlerde gündeme gelmiş olsa, eminim şöyle sorulurdu:

‘‘MES'ELE: Medresede (üniversitede) ‘‘profüsür’’ tesmiye olunan (denilen) müderrislik páyesini ihráz itmiş Zeyd'in (üniversite hocalığı unvanını kazanmış erkeğin) páyine (ayağına) ‘‘şort’’ denilen nev-zuhûr melbesi geçirmek (yeni çıkmış giyeceği giymesi) ve rükebátı cümleye áşikár olacak şekilde sûret aldırmak (dizkapakları herkes tarafından görülecek biçimde fotoğraf çektirmesi) şer'an cáiz olur mu? Cevab buyurub elf sevába giresiz (Cevap verip binlerce sevaba girin)’’

Osmanlı’nın Osman Durmuşlar’ı

Pera Yayıncılık geçen haftalarda çok önemli bir kitap çıkarttı: Andreas David Mordtmann'ın ilk baskısı bundan 123 yıl önce Almanya'da yapılan ‘‘İstanbul ve Yeni Osmanlılar’’ının Türkçesini. Kitap Avrupalılaşma çabasıyla, yolsuzluklarıyla ve sonuçsuz kalan ekonomik reformlarıyla sanki 123 yıl öncesinin değil bugünün Türkiye'sini anlatıyor.

Andreas David Mordtmann, doğu dillerine meraklı bir Almandı. 1811'de Hamburg'da doğdu, öğretmenlik ve kütüphanecilik yaptı, 1846'da diplomatik bir misyonla Türkiye'ye geldi. Sonra Osmanlı Devleti'nin hizmetine girdi, 1879'da İstanbul'da öldü ve Feriköy'deki Protestan Mezarlığı'na gömüldü.

Arkeolojiden tarihe ve ekonomiye kadar değişik alanlarda çok sayıda eser vermişti ama Almanya'da 1877 ve 78'de iki cilt halinde basılan ‘‘Stambul und das Moderne Turkenthum’’un eserlerinin arasında ayrı bir yeri vardı: Tanzimat dönemi Türkiyesi'nde olup bitenleri detaylarıyla yazıyordu. Osmanlı bürokrasisinin içinde bulunmuş ve Babıali'yi yakından tanımış bir kişi olarak imparatorluğun o dönemi için son derece kıymetli bilgiler veriyordu ve yazdıkları bugün bile ibret alınması gereken hadiselerdi.

‘‘Kitap bilen’’ son birkaç sahhaftan biri olan rahmetli Aláattin Eser'in kurduğu Pera Yayıncılık, Andreas David Mordtmann'ın eserini ilk yayınının üzerinden 123 yıl geçtikten sonra geçen haftalarda ‘‘İstanbul ve Yeni Osmanlılar’’ ismiyle Türkçe olarak yayınladı. Medhini senelerdir işittiğim kitabı hemen bir günde bitirdim ve hiç mübaláğa etmeden söylüyorum: ‘‘İstanbul ve Yeni Osmanlılar’’, son senelerde okuduğum en enteresan eserlerden biri oldu, tercüme eden Gertrause Songu-Habermann'ın Türkçe'ye hakimiyetine de hayran kaldım.

Mordtmann sanki 123 yıl öncesinin değil, bugünün Türkiye'sini anlatıyordu: Hükümet ‘‘Avrupalılaşma’’ uğruna Avrupa'ya bol bol reform vaadlerinde bulunuyor ama netice bir türlü gelmiyor, ekonomik programlar piyasaları çökertmekten başka bir işe yaramıyordu. Devletin başındakiler birbirleriyle didişirken yolsuzluktan vazgeçmiyorlar, hattá tabii bir afetten sonra Avrupa'nın gönderdiği yardımlar ‘‘Onların yardımına ihtiyacımız yok’’ diye geri çevriliyordu. Sözün kısası Türkiye'de hiçbirşey değişme-mişti, bundan 100 küsur sene önce de aynı bugünkü gibiydik.

‘‘İstanbul ve Yeni Osmanlılar’’ı sadece tarih meraklılarına değil üst düzey bürokratlara, özellikle dışişleri mensuplarımıza, ekonomimizi idare edenlere ve hemen herkese tavsiye ediyorum. Okurken kahkahalara güleceğinize ama büyük bir hüzün hissedeceğinize ve hemen her sayfada kendi kendinize ‘‘Asırlardır bir adım ileri gidemeden hep aynı yerde kalmayı nsıl başardık?’’ diye soracağınıza eminim.

Yer devletten, para devletten,

peki bunun sivilliği nereden?

Kültür Bakanlığı yıllar önce yaptığı hatadan nihayet döndü ve Topkapı Sarayı'nın ayrılmaz parçası olduğu halde Tarih Vakfı'na tahsis ettiği 17 bin 500 metrekarelik Darphane-i Ámire binalarını mahkeme kararıyla geri aldı. Tarih Vakfı ise şimdi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin kapısında.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne Abdullah Öcalan davasından sonra Türkiye'den bir başvuru daha gitti: ‘‘Sivil toplum örgütü’’, olduğunu söyleyen ve kısaca ‘‘Tarih Vakfı’’ denilen ‘‘Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı’’, Kültür Bakanlığı aleyhine Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne gitti.

Davanın gerekçesi, Bakanlığın Topkapı Sarayı'nın hemen yanıbaşında bulunan ve Tarih Vakfı'na tahsis edilmiş olan eski Darphane binalarını vakıftan geri almak için açtığı davaları kazanması.

Bakanlık, Sultan Abdülmecid'in yaptırdığı 17 bin 500 metrekarelik ‘‘Darphane-i Ámire’’ binalarını içerisinde bir ‘‘Şehir Müzesi’’ kurulması şartıyla bundan beş sene önce 49,5 yıllığına Tarih Vakfı'na vermişti. Bakanlık bu kadarla da kalmamış, devir işine çok kişinin karşı çıkmasına rağmen vakfa ‘‘tamir bedelinin ilk taksidi’’ olarak o zamanın parasıyla 15 milyar ödemişti.

BİR DEHOLLANDA’YASORMALI

Aradan seneler geçti ama kurulması vaadedilen Şehir Müzesi'nden ne bir ses geldi, ne bir haber çıktı. Darphane'de sadece birkaç fotoğraf sergisi açıldı, hatta sarayın 17,5 dönümlük bu bölümü bir ara diskotek bile oldu. Kültür Bakanlığı hatasını nihayet anladı, sözleşmeye uyulmadığı ve birinci derece eski eser olan binalarda tahribat yapıldığı gerekesiyle Tarih Vakfı aleyhine tahliye davası açtı ve kazandı. Darphane yakında geri alınacak ve büyük ihtimalle mekánın asıl sahibi olan Topkapı Sarayı Müzesi'ne verilip müzenin çektiği yer sıkıntısının bir nebze de olsa hafifletilmesine çalışılacak.

Tarih Vakfı, son şansını şimdi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nde arıyor. Vakıftan yapılan açıklamalarda ‘‘Danıştay 6. Dairesi'nin Darphane ile ilgili olarak Tarih Vakfı'na karşı girişilen haksızlığa seyirci kalması’’, ‘‘Gerekçesiz ve birbirini tekrarlayan kararların genel hukuk kurallarına aykırılığı’’ gibisinden sözler ediliyor. Gecikerek de olsa yerini bulan adalet, vakfın yönetim kurulu başkanı İlhan Tekeli'ye sorarsanız ‘‘hukuk skandalı’’.

Topkapı Sarayı'nın burnunun dibinden Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne uzanan bu dava bana hoş bir ilham verdi: Gelin, biz de bir ‘‘sivil toplum örgütü’’ kuralım ve birinci derece tarihi eser olan bir binanın, meselá Dolmabahçe Sarayı'nın 49 yıllığına bize tahsisini sağlayalım. Hem saraya sahip olur, hem ‘‘restorasyon’’ bahanesiyle devletten trilyonlar alır, işler günün birinde tersine dönecek olursa ‘‘insan hakları’’ ve ‘‘temel demokratik özgürlükler’’ yaygarasıyla Avrupa kapılarını çalar, hatta Hollanda'daki ‘‘Institut für Sociale Geschiedenis’’ adını taşıyan kuruluştan da fikir sorarız. Ne dersiniz?

.
Murat Bardakçı: İlk IMF bürosunu işte böyle açmıştık

Ocak 16, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

IMF'nin Ankara'da açmaya hazırlandığı büro bana 1881'de İstanbul'da kurulan ve başımıza neredeyse bir asır boyunca belá olan 'Düyun-ı Umumiye'yi yani ‘‘Osmanlı Borçlar İdaresi’’ni hatırlattı. Bu yazıyı IMF'nin Türkiye masası şefi Carlo Cottarelli'ye ve IMF bürosunun kuruluşunda görev alacak olanlara Düyun-ı Umumiye'nin kuruluşundan ve işleyişinden ilham alıp organizasyonlarını o şekilde yapabilmeleri için yazıyorum.

Haber ve magazin dünyamızın son yıldızı Carlo Cottarelli IMF'nin Türkiye'de büro açıp stand-by anlaşmasını yerinde izleyeceğini söylemesi Ankara'yı karıştırdı. Önce ‘‘Bizden izin almadan nasıl büro açarlarmış?’’ diye başlayan sert demeçler birkaç gün sonra ılık mesajlar halini aldı ve ‘‘Canım, her meselenin olduğu gibi bunun da bir çözümü vardır’’a döndü. Görünen o ki, IMF bürosunun açılışına çok yakında ve hep beraber şahit olacağız.

Ankara'da böyle bir büronun açılması ihtimalinin yükselmesi üzerine, kurulmasına daha önceleri izin verip başımıza belá ettiğimiz bir başka büronun, ‘‘Düyun-ı Umumiye’’nin yani ‘‘Genel Borçlar İdaresi’’nin macerasını hatırlatayım dedim. Hatta IMF bürosunun kuruluşuna küçük bir katkıda bulunması için Düyun-ı Umumiye'nin yönetim biçimini de kısa da olsa vermek istedim.

GIRTLAĞA KADAR BORÇ

İşte, başımıza neredeyse bir asır boyunca dert olan Düyun-ı Umumiye illetinin kısa öyküsü:

Sene 1881'di, devletin başında İkinci Abdülhamid vardı, Türkiye'nin dış borcu 252 milyon 801 bin 885 Osmanlı lirasını bulmuştu ve gırtlağına kadar borçta yüzen Türkiye bırakın ana paraları, faizleri bile ödeyemeyecek haldeydi. Alacaklı devletlerle ve saraya borç vermiş olan bankerlerle yapılan uzun müzakere-lerden sonra bir devlet için fazlaca ayıp olmasına rağmen en kestirme yolu seçtik ve 1881'in 20 Aralık'ında çıkarttığımız bir kararnameyle iflásımızı ilán ettik.

O gün eski takvimle 1299'un 28 Muharrem'iydi ve iflásın ilánı tarihlere bu yüzden ‘‘Muharrem Kararnamesi’’ diye geçti. Türkiye kısaca ‘‘Ben battım, kuruşum yok. Alacaklı devletlerden canları çekerse buyursunlar, maliyemi ve bütçemi kendileri bir hále-yola koysunlar, paralarını kurtarabilirlerse kurtarsınlar, geriye birşeyler kalırsa da bana versinler’’ demekteydi.

ALACAKLILAR KAPIDA

Ne kadar alacaklı varsa İstanbul'a üşüştü ve söz söyleyecek takatı zaten olmayan Türkiye en önemli gelir kaynaklarının idaresini alacaklılarına bıraktı. Tütün ve tuz tekeli gelirleri, damga resimleri, alkollü içkilerle ipek satışlarındaki devlet payı, balıkçılık vergileri, Bulgaristan'la Doğu Rumeli'nin ödeyeceği vergiler, Kıbrıs'ın geliri, bağımsızlığını kazanmış olan Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan ve Yunanistan'dan gelecek paralar, ileride gümrük oranlarının ve gelir vergisinin yükseltilmesiyle doğacak miktar fazlası, bundan böyle borçlara gidecekti.

Muharrem Kararnamesi'nin 15. maddesine göre yaratılan ‘‘Düyun-ı Umumiye-i Osmani’’ yani ‘‘Osmanlı Genel Borçları’’ idaresi, işte bu gelirleri idare etmek için kuruldu ve başımızda seneler boyu dert olarak kaldı. İdare önce Bahçekapı'daki Celálbey Hanı'nda çalışmaya başladı ama hana sığmaz olunca bir başka yer aradı, Cağaloğlu'nda sonraları İstanbul Erkek Lisesi'ne verilecek olan devásá binayı inşa ettirip yerleşti. Artık devlet içinde devletti ve imparatorluk maliyesinden daha büyük bir güce sahipti.

ÖDEMELER BİTMİYOR

Sonra Milli Mücadele ve Lozan Andlaşması geldi. Osmanlı Devleti'nin borçları imparatorluktan ayrılan bütün devletler arasında paylaştırıldı. Genç Türkiye dürüst bir devlete yakışanı yaptı, kendisinden önceki devletin yani Osmanlı İmparatorluğu'nun borçlarını üstlendi ve Lozan'da tam karara bağlanmayan konularda 1928'in 13 Haziran günü Düyun-ı Umuniye'yle yeni bir anlaşma yapıldı. Borçların ödenmesine devam edilirken idarenin sadece ismi değişti, ‘‘Eski Osmanlı İmparatorluğu'nun Taksim Edilmiş Düyun-ı Umumiyesi Meclisi’’ oldu ve idare merkezi Paris'e taşındı.

Türkiye 1933 Nisan'ında İstanbul, Galata ve Haydarpaşa gümrüklerinin harçlarını rehin gösterip Düyun-ı Umumiye'yle bir başka anlaşma daha imzaladı, İkinci Dünya Savaşı çıkınca 23 Ekim 1940'ta yayınladığı tebliğle Düyun-ı Umumiye İdaresi'ni bundan böyle tanımadığını duyurdu ama borçlarını ödemeye devam etti. Paris'teki merkez buna rağmen 1950'ye kadar faaliyette bulundu, o yıl İdare merkeziyle Türkiye arasında ibra belgeleri imzalandı ve Türk delegeler Düyun-ı Umumiye'nin arşivini imza merasiminden sonra imha ettiler.

BELGELERİ KİM YAKTI?

Türkiye, Osmanlı İmparatorluğu'ndan kalan son borç taksidini 1954'ün 25 Mayıs günü ödedi ama Düyun-ı Umumiye İdaresi Bulgaristan ve Yugoslavya'dan bütün alacakların tahsil edildiği 1960'a kadar varoldu. Tamamiyle feshedildiğinde, tam 79 yaşındaydı.

Ankara'da pek yakında faaliyete geçmesi beklenen IMF bürosunun manevi pederi Düyun-ı Umumiye İdaresi'nin macerası kısaca işte böyle. Ama bu macerada benim bir türlü çözemediğim bir husus var. Paris'teki arşivin Türk delegeler tarafından yakılmasının sebebi veya hakikaten imha edilip edilmediği...

IMF’ye örnek olacak 120 yıllık yönetmelik

‘‘Düyun-ı Umumiye Meclisi’’nin kuruluşuyla ve işlemesiyle ilgili olan aşağıdaki maddeleri IMF'nin Türkiye masası şefi Carlo Cottarelli'ye ve IMF bürosunun kuruluşunda görev alacak olanlara kolaylık sağlaması için yazıyorum. Belki Düyun-ı Umumiye'den ilham alır ve kuruluş şemasını ona göre hazırlarlar, kimbilir?

Düyun-ı Umumiye Meclisi bir Fransız, bir Alman, bir Avusturyalı, bir İtalyan, bir Türk, İngiltere'yle Hollanda'yı ortaklaşa temsil eden bir İngiliz ve önde gelen alacaklılar adına da bir başka üye olmak üzere yedi kişiden oluşur. İngiliz üyeyi İngilere Bankası'nın müdürü tayin eder; Fransız, Alman ve Avusturyalı üyeler Paris, Berlin ve Viyana'daki banka sendikaları tarafından seçilir, İtalyan üye ise Roma Ticaret Odası'nca açıklanır. Türk üyenin belirlenmesi için İstanbul Belediye Başkanı hisse senetleri sahiplerini toplantıya çağıracak ve üye bu toplantıda seçilecektir. Alacaklıların temsilcisini Osmanlı Bankası seçer.

Seçilen üyeler, üyelik sıfatını isimlerinin Türk Hükümeti'ne bildirilmesinden sonra kazanırlar.

Görev süresi beş senedir ve süresi biten üye yeniden seçilme hakkına sahiptir. Yabancı ülkelerden gelen üyelere yıllık 2 bin, İstanbul'da oturan üyelere ise 1200 sterlin ödenir. Hisse senedi sahiplerinin temsilcisine aylık veya yıllık ödeme yerine 500 sterlin huzur hakkı verilir.

Her üye bir oya sahiptir ve kararlar çoğunlukla alınır. Başkanlık makamı beşer senelik dönüşümler halinde İngiliz ve Fransız üyelere aittir.

Düyun-ı Umumiye Meclisi kendisine ayrılan gelirleri toplar, idare eder, masrafların ayrılmasından sonra kalan parayla borç taksitlerini öder. Geriye birşey kalması halinde bu miktar Türk Hükümeti'ne verilir.

Türk Hükümeti Düyun-ı Umumiye İdaresi1ni bir komiser ve müfettişler vasıtasıyla kontrol edebilir. Komiserin oy hakkı yoktur, ancak sadece danışma mahiyetinde oy kullanabilir. Müfettişlerin maaşını Türk hükümeti ödeyecektir.

Taraflar arasında anlaşmazlık çıkması halinde konu dört ayrı hakeme gönderilir. Tahkim heyetinin kararı kesindir ve itiraz edilemez.

Çevik Paşa’yı üzecek kitap

Çevik Bir'in 28 Şubat sürecindeki konumunun yahut Çankaya'ya adaylığının tartışılmasının ardından gündeme şimdi de Somali günleri geldi. Amerikalı bir gazetecinin kitabında Çevik Bir'in Mogadişu'da düzenlediği başarısız bir operasyonun Birleşmiş Milletler'in görüntüsüne zarar verdiği söyleniyor.

Çevik Bir'in gündeme getirilmeyen bir meslek; yönü yani askerliği kalmıştı ve işin garibi bu işi de Amerikalı bir gazeteci yaptı.

Gazetecinin adı, Mark Bowden. Uzun yıllardır Philadelphia Inquirer gazetesinin savaş muhabirliğini yapıyor ve görevli bulunduğu yerlerde yaşadıklarını kitaplaştırıyor.

Mark Bowden son kitabında Birleşmiş Milletler'in Somali'de giriştiği ve Çevik Bir'in BM birlikleri kumandanı olarak görev yaptığı günleri yazıyor. Kitabın adı ‘‘Black Hawk Down’’ yani ‘‘Kara Atmaca Düştü’’. Bowden'in Çevik Bir'le ilgili eleştirisi ise, iktidarı ele geçirmeye çalışan Aidid yanlılarının toplandığı Abdi Hasan Awale'nin evine yapılan başarısız baskın.

İşte, Mark Bowden'in bu baskın konusunda yazdıklarından bir bölüm:

‘‘BM birliklerinin Türk kumandanı General Çevik Bir ile yardımcısı Amerikalı General Thomas Montgommery aşırı kibar eldivenlerini çıkartmaya karar verdiler. Eve hiçbir uyarı yapılmadan saldırılacak ve kesin darbe indirilecekti. Kabilenin liderleri evde düzenli olarak toplanıyorlardı. Baskında TOW füzeleriyle ve toplarla donatılmış helikopterler kullanılacak ve içerdekiler tutuklanacaktı.

Amerikalı kumandan Amiral Howe plana itiraz etti ve helikopterler yerine askerlerin kullanılmasını, tutuklamaların eve girilerek yapılmasını istedi. Howe'a böyle bir operasyonun BM birliklerinin hayatını tehlikeye atacağı, üstelik Somali'deki hiçbir askeri birliğin gerekli güvenlik kordonunu oluşturamayacağı söylendi ve harekát yapıldı.

Operasyonda kaç Somalili'nin öldüğü tam olarak öğrenilemedi. İddialara göre binanın ilk katında aralarında kadınların ve çocukların da bulunduğu 73 kişi can vermişti. Yüzlerce kişi yaralandı. Ölü sayısı Amiral Howe'a giden raporda 20, Kızılhaç'a göre 54'tü. Fakat operasyonu haber alıp binaya gitmeye çalışan dört batılı gazetecinin öldürülmesi öteki kayıpları unutturdu.

Sonuçta Somali dünya çapında bir kızgınlığa hedef olurken operasyon Mogadişu'da bir rezalet yarattı. Kıyım Aidid'in konumunu yükseltti, BM'nin insani görüntüsünü ise ortadan kaldırdı. Aidid'e muhalifi olan ılımlılar bile onun tarafına geçtiler’’

.

Murat Bardakçı:Ona domuz bağı değil domuz topu derler

Ocak 23, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

Neredeyse bir asır boyunca unutmuş olduğumuz ‘‘domuz topu’’ kavramına bu hafta Hizbullah sayesinde yeniden áşina olduk ama bu geleneksel işkence metodumuzun ismini yanlış hatırladık. İşte, geçmişte sıradan bir konuşturma biçimi olan ‘‘domuz topu’’ ve benzeri ‘‘ince sorgu’’ tekniklerinin ayrıntıları ve o dönemden kalma fotoğrafları...

DOMUZ TOPU

Ayaklar bir iple bağlandıktan sonra ip zorlayarak enseye geçirilir. Baş ile ayak arasına bir değnek sokarlar. İnsan bu durumda tortop olur ve ağzı anüsüne temas eder. Duyduğu acı dayanmanın üzerinde bir hal alır. Bu eziyete en fazla on dakika dayanmak mümkündür.

KAZIKLAMA

Eller ve ayaklar ip ile bağlanır ve dizlerin arasından bir kazık geçirildikten sonra adamcağız sırtüstü yatırılır. İki omuza birden uzunca bir odunla bastırılır ve dizlere kızılcık sopasıyla vurulur.

SÜPÜRGE UYKUSU

İnsan pisliği uzun süre teneffüs edildiği takdirde zehirler ve öldürür. Adamcağız zaten pis olan apdesthaneye hapsedilip aç ve susuz bırakılır. Üç gün sonra bir dilim kuru ekmek verilir ve arada bir içeri girilip sopayla dövülür. Apdesthaneye atılanlar, uyuyabilmek için oradaki süpürgenin çalısına oturup sapına sarılır ve bu şekilde dinlenmeye çalışırlar.

Hizbullah'ın akıllara sığmayan cinayetleri ve cinayetler öncesinde kurbanlarına yaptığı işkenceler gündemi bir anda değiştirdi. Türkiye ‘‘yılanlı kuyuda sorgu’’ yahut ‘‘kan dökmeden infaz’’ kavramlarıyla tanıştı. Gerçi geleneksel ‘‘domuz topu’’ bazı gazetelerde yanlışlıkla ‘‘domuz bağı’’ oldu ama, ‘‘domuz topu’’ da bu arada Türkçe'de neredeyse bir asır sonra yeniden kullanılır oldu.

Bizim ‘‘domuz topu’’yla aslında çok daha öncelerden tanışıklığımız vardı ve bu kavram hukuk tarihimizdeki yerini Dr. Rıza Nur sayesinde 1900'lerin başında almıştı.

Dr. Rıza Nur asıl mesleği olan cerrahlığın yanısıra tarih ve Türkoloji ile uğraşırdı. Politikaya gençliğinde bulaştı ve Abdülhamid zamanında sürgüne uğradı. Sonra politikaya girdi, İkinci Meşrutiyet'te milletvekili oldu, Milli Mücadele senelerinde Ankara'ya geçti, Ankara hükümetlerinde bakanlık yaptı ve Lozan görüşmelerine İsmet Paşa'nın yanında ‘‘ikinci murahhas’’ olarak katılıp anlaşmaya imza koydu. Sonra Ankara'yla arası bozuldu, Avrupa'ya bu defa gönüllü sürgüne gitti. Orada hemen herkesi aşağılayan ve hálá tartışma konusu olan hatıralarını yayınladı. Son günlerinde Türkiye'ye döndü ve 1942'de İstanbul'da öldü. Ölümünden yıllar sonra yayınlanan ‘‘Hayatım ve Hatıratım’’ isimli anıları ise hemen yasak edildi.

Tarihçi doktor çok sayıda eser vermişti, bunlardan biri ‘‘Cemiyet-i Hafiyye’’ yani ‘‘Gizli Örgüt’’ adını taşıyordu ve kitapta İkinci Meşrutiyet'in ilánından sonra milletvekili olmasına rağmen gözaltınma alınması sırasında başından geçenleri yazmıştı.

‘‘Cemiyet-i Hafiyye’’de, şimdi 80 küsur sene sonra yeniden günlük konuşmamıza giren ‘‘domuz topu’’ gibisinden kavramların ve bu şekildeki diğer sorgulama biçimlerinin ayrıntılı izahları bulunuyor. İşte, Dr. Rıza Nur'un ilk baskısı 1914'te yapılan ‘‘Cemiyet-i Hafiyye’’sindeki bazı ‘‘ince sorgu’’ biçimleri ve döneminden kalma fotoğrafları...

Hayal Hanım’ın küçük hayali

Bu sayfada senelerden beri intihalci hocaları yani başkasının eserini makaslayıp altına hiç utanmadan ve sıkılmadan kendi imzasını atan üniversite mensuplarını teşhir ediyorum.

İşte bir başka intihal hadisesi, birilerinin Amerikalı bir yazarın eserini makaslamasının öyküsü...

İntihal ürünü kitabın ismi, ‘‘Kalite Okullarına Geçişte Toplam Kalite Yönetimi’’. Marmara ve Boğaziçi Üniversiteleri'nde ders veren Dr. Hayal Özışıklıoğlu Köksal tarafından yazıldığı iddia ediliyor. ‘‘İddia ediliyor’’ diyorum zira 108 sayfalık kitabın birçok bölümü alıntı sınırlarını çoktan aşmış, bir başka yazarın, John Jay Bonstingl'in 1992'de çıkarttığı ‘‘Schools of Quality. An Introduction to Total Quality Management in Education’’ isimli eserden makaslanmış. Makaslamalar daha ilk paragraftan başlıyor. Birinci bölüm, Bonstingl'in 6. ve 7. sayfalarının aynen tercümesi. İntihal edilmiş bahisler sonra ardarda geliyor, meselá ‘‘Total Quality in Japan’’ (sah: 12) bahsi Hayal Hanım'da ‘‘Japonya'da Toplam Kalite’’ (sah: 14), ‘‘Total Quality Revisted in the United States’’ (sah: 16) bölümü ‘‘Toplam Kalite Yeniden ABD'de’’ (sah: 17) oluyor, intihaller böyle devam edip giderken orijinaldeki çizimler de makastan nasibini alıyor, birdenbire Türkçeleşiveriyorlar.

Hayal Hanım'ın bu hayalî kitabını işin ilgili makamına yani YÖK'e havale ediyorum ama YÖK'ün her makaslamada olduğu gibi bu olayda da kulaklarını tıkayacağından adım kadar eminim. Sebebi ise, yönetmeliğine ‘‘intihal yapan üniversiteden atılacak’’ maddesini koyan YÖK'ün bu maddeyi uygulayacak cesareti hiçbir zaman bulamamış olması.

Buyrun, YÖK'ün makasçı bilimadamlarına sağladığı destekten birkaç örnek okuyun:

Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden Uğur Kandilci, Burçak Kayhan ve Zeynep Akı ismindeki üç makasçının intihallerini belgeleriyle yayınladım. YÖK Başkanı Prof. Kemal Gürüz beni aradı, ‘‘Kimseye ayrıcalık yapılmayacağını’’ söyledi, üzerine basa basa ‘‘intihalciden hesap soracağım’’ dedi ve hesap falan sorulmadan dosya kapatıldı.

Sonra, İTÜ'ye bağlı Türk Musikisi Devlet Konservatuvarı'ndan Doç. Şener Önaldı'nın makasladığı bir kitabı gündeme getirdim. Kemal Gürüz bana hemen resmi bir mektup gönderdi, ‘‘YÖK konunun üzerine gitmektedir, meraklanmayın’’ dedi ve dediğini yaptı: Yönetmelikler hiçbir şekilde uygulanmadı ve bu intihal hadisesi de sümen altı edildi.

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi'ndeki Prof. Dr. M. İpek Cingi, E. Cingi, Y. Aktan ve A. Başaran isimli hocalar İngiltere'deki bir bilimsel kongreye çalıntı bir tebliğ göndermişlerdi. YÖK ve Prof. Gürüz bu rezaleti de sineye çektiler. Derken Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Bölümü'nden Dr. Okan Dalyan'ın yaptığı uluslararası bir intihali yayınladım ama YÖK her zamanki ádeti veçhile intihalciyi korudu.

Ben, YÖK Başkanı Prof. Kemal Gürüz'ün devr-i iktidarının Türk bilim tarihine intihallerin, makasçılığın ve bilimsel hırsızlığın zirvede olduğu, çalanın yanına çaldığının kár kaldığı bir dönem olarak geçeceğine eminim.

Bayanlar ve baylar, hiç durmadan, korkmadan, utanmadan ve sıkılmadan yürütün! Ne de olsa YÖK de, YÖK'ün başkanı da, üniversitelerin akademik namusu korumakla görevli idarecileri de hep sizlerden yana.

1 Ocak 1900’de Avrupalıydık

Bundan tam 100 sene önce yayınlanan yani 1900 yılının Ocak ayında çıkan Avrupa gazetelerini bilmem hiç gördünüz mü? İlk sayfalarında mutlaka Türkiye'yle ilgili bir haber yeralıyordu ama işin daha da enteresan tarafı, Türkiye'den o zamanın Avrupa basınında bir ‘‘Avrupa Devleti’’ olarak sözedilmesiydi.

Fransa'nın önde gelen gazeteleri geçen 1 Ocak'ta o günden tam 100 sene önce yani 1900'ün 1 Ocak'ında yayınlanmış gazetelerin tıpkıbasımlarını verdiler.

Tıpkıbasımlarda dikkatimi çeken husus, bir asır öncesinin hemen bütün Fransız gazetelerinin birinci sayfalarında Türkiye'den sözeden bir haberin yer almış olmasıydı. Haberlerin çoğu gerçi rejim muhaliflerinin faaliyetlerinden sözediyordu ama Türkiye ilk sayfada mutlaka vardı.

Meselá bugün Fransa'nın ençok satan gazetesi olan Le Figaro yüz sene öncesinin en fazla satan gazetesinin, ‘‘L'Aurore’’ın tam bir asır önceki nüshasını yayınlamıştı. Manşet Fransa'daki ezeli grevlerle ilgiliydi, ‘‘Grevler durumu ağırlaştırıyor’’ deniyordu ve manşetin hemen altında ‘‘Mahmud Paşa'nın Mektubu’’ başlıklı bir başka haber vardı. Sultan Abdülhamid'in kızkardeşi Seniha Sultan'ın kocası yani hükümdarın eniştesi olan Mahmud Paşa İstanbul yönetimiyle anlaşmazlığa düşüp iki oğlunu da yanına alarak Paris'e kaçmış ve hükümdarın en büyük muhalifi olmuştu. Paşa kendisiyle beraber sürgünde olan ve İkinci Meşrutiyet döneminde ‘‘Ayan Reisliği’’ yani senato başkanlığı yapacak olan Ahmed Rıza Bey'e yazdığı mektubun kopyasını L'Aurore'a da göndermiş ve gazete mektubu birinci sayfadan yayınlamıştı. Enişte Paşa Abdülhamid'in ‘‘tiran’’ olduğunu söylüyor, ‘‘Memlekette herkes öldürülüyor. Artık gözler göremeyecek, kulaklar işitemeyecek, diller de konuşamayacak bir halde’’ diyor ve Ahmed Rıza Bey'e Abdülhamid'e başkaldırdığı için teşekkür ediyordu.

Yılbaşında yayınlanan bu gazete tıpkıbasımlarını görünce, Paris'teki bazı dostlarımdan kütüphanelere gidip 20. yüzyılın ilk günlerindeki Fransız gazetelerinin sayfalarını Türkiye'den bahseden haberlere dikkat ederek şöyle bir çevirmelerini rica ettim. Birkaç gün sonra gelen bilgi, Fransız gazetelerinde Türkiye'yle ilgili olarak hemen hergün en az bir adet haber veya yorumun yeraldığıydı. Ama işin enteresan bir tarafı vardı: Türkiye, o günlerin Avrupa basınına göre ‘‘Avrupa Devleti’’ydi. Fransız gazeteleri Abdülhamid idaresi için gerçi her vesileyle ‘‘baskı rejimi’’ diyorlar ama İstanbul'da olup bitenleri ayrıntılarıyla yazıyor ve Türkiye'den her zaman için bir ‘‘Avrupa devleti’’ olarak bahsediyorlardı.

Yüzyıl öncesinin Avrupa basınındaki Türkiye imajı konusu, şimdi bütün gücümüzle yeniden ‘‘Avrupalılaşmaya’’ çalıştığımız bugünlerde gazete kolleksiyonları sabırla tarayıp ‘‘O zaman niçin Avrupalıydık, şimdi neden değiliz?’’ sorusunun cevabını verecek olan araştırmacıları bekliyor.

.

Murat Bardakçı: Böylelerini gemilere doldurup Sinop’a sürerdik

Ocak 30, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

Darbeye, KAPATMAYA gerek yoktu

Fazilet Partisi'yle Genelkurmay'ın arasındaki gerginlik bana bir başka siyasi partinin, Hürriyet ve İtiláf Fırkası'nın 1913'deki akıbetini hatırlattı. Abuk-subuk sözler edip siyaset uğruna kapılarını Balkan milliyetçilerinden İslám; ümmetçilere kadar herkese açan parti darbesiz ve ihtilálsiz bir şekilde susturulmuş, bazı üyeleri suikast iddiasıyla asılmış ve milletvekillerinin çoğu sıkı bir dayaktan sonra gemiye doldurulup Sinop'a sürgün edilmişti. Darbe yapmak yahut parti kapatmak gibi uzun işlere gerek bile kalmadan...

Fazilet Partisi'nde toplantı üstüne toplantı var. Partinin büyükleri Genelkurmay'ın çektiği zılgıtın şiddetini tam olarak ölçebilmek için bir toplantıdan öbürüne girmekle, toplantı aralarından da yoğunluğu gittikçe azalan demeçler vermekle meşguller.

Ankara'daki bu gelişmeler bana bir başka siyasi partinin, Hürriyet ve İtiláf Fırkası'nın 1913'deki akıbetini hatırlatıyor. İşte, işi fazla ileri götüren bir partinin birileri tarafından darbeye falan gerek kalmadan hallediverilmesinin öyküsü...

İktidarda İttihad ve Terakki Partisi vardı, ordu herşeyiyle siyasetin içinde, partinin sivil ve asker kanadı devleti beraberce idare etmedeydi. İttihadçılar başa zaten güç kullanarak gelmiş, 1909'un 13 Nisan'ında patlayan ve tarihlere ‘‘31 Mart isyanı’’ diye geçen irticai ayaklanmayı bastırıp Abdülhamid'i tahtından indirdikten sonra devlete hakim olmuşlardı. Sadarete yani başbakanlık koltuğuna sertliğiyle meşhur bir paşa, 31 Mart ayaklanmasını bastıran Mahmud Şevket Paşa oturmuş, devlet partinin eline geçmişti.

Ama İttihadçılar'ın karşısında sıkı bir muhalefet vardı: 1908 meşrutiyetinden sonra İstanbul'da yaşanan siyasi parti enflasyonunun yarattığı bir düzine kadar parti... Hepsi İttihadçılar'ı alaşağı etme hevesiyle yanıp tutuşmadaydı ve içlerinden biri muhalefetin lideri haline gelmişti: Hürriyet ve İtiláf Fırkası...

HERGÜN BİR BAŞKA KAVGA

‘‘Fırka’’ yani parti, siyaset dünyasına 1911'in 24 Kasım'ında girdi. Mensupları arasında en seçkin yazarlardan azınlık milletvekillerine, saygın din adamlarından gazetecilere kadar bir hayli meşhur isim vardı. O günlerin ‘‘Türkçülük’’ modasına uyan İttihadçılar'a karşı ‘‘Osmanlıcılık’’ ideolojisini savunuyor, ekonominin liberalleşmesini, özel teşebbüse imkán tanınmasını istiyorlardı. İtiláfçılar'a göre Meşrutiyet kavramı İttihadçılar'ın elinde çığrından çıkmıştı ve ihya edilmeliydi. Böyle söylüyor, iktidara geldikleri zaman bu fikirleri uygulayacaklarını anlatıyorlardı ama asıl çaba İttihad ve Terakki'nin acilen ve mutlaka yıkılmasıydı.

Muhalefet etmede üslupları sertti ve iktidarın ak dediğine mutlaka kara demek zorundaydılar. Askerler, özellikle de genç subaylar İtiláfçılar'dan zaten nefret ediyorlardı ve neticede İtiláfçılar İttihadçılar'ın hem sivil hem de asker kanadıyla iyice bir kapıştılar. Zamanın parlamentosu olan Mebusan ve Áyán meclislerinde kavgasız bir gün geçmez, gazetelerde polemiğe bulaşmamış bir makaleye rastlanmaz olmuştu.

Gün geldi, İtiláfçıların bu defa kendi aralarında bir didişmedir başladı. Partinin temelinde gerçi İttihadçılar'a duyulan nefret yatıyordu ama kurucular tamamen farklı görüşlerden geliyordu ve tutucularla yenilikçiler zamanla birbirlerine girdiler. Derken işin içine ‘‘şeriat elden gidiyor’’ diyenler de katıldı, azınlık milletvekillerinin talepleri sınır tanımaz oldu, neticede gerginlik arttıkça arttı, sinirler gerildikçe gerildi ve 11 Haziran 1913 günü öğle saatlerinde Divanyolu'nda birkaç el siláh patladı: İktidarın güçlü ismi

Sadrazam ve Harbiye Nazırı yani Başbakan ve Savunma Bakanı Mahmud Şevket Paşa cadde ortasında yaverleriyle beraber katledilmişti.

Hükümet, katilleri hemen o gün buldu: Hürriyet ve İtiláf Fırkası. Sıkıyönetim mahkemesi birçok partilinin idamına hükmetti. Parası olup kaçabilenler soluğu Avrupa'da alırken kaçamayanlar darağaçlarına yollandılar. Ama muhalefetin tamamını ipe çekmek mümkün olamayacağı için İttihad ve Terakki iktidarını devam ettirebilmek için bir başka yol buldu: Hürriyet ve İtiláfçı olarak bilinen kim varsa bir gecede toplandı, Bayezid'deki Bekirağa Bölüğü'nde güzel bir sopadan geçirildikten sonra vapura doldurulup Sinop'a sürgüne yollandılar.

DAMAD FERİD’E GİDEN YOL

Çok konuşan ama abuk-subuk sözler eden, siyaset uğruna kapılarını Balkan milliyetçilerinden Suriyeli İslám ümmetçilerine kadar herkese açan bir muhalefet partisinin darbesiz ve ihtilálsiz susturulmasının öyküsü işte böyle...

Merak edenler için Hürriyet ve İtilaf'ın sonraki senelerdeki macerasını da birkaç cümleyle özetleyeyim: İttihad ve Terakki, imparatorluğun dünya savaşından perişan bir halde çıktığı 1918'in sonuna kadar muhalefetsiz ve mutlak bir iktidar sürdü. İttihatçı liderler yenilgiden sonra Türkiye'yi terkedince meydan bu defa İtiláfçılar'a kaldı ve mütareke döneminde bir intikam furyası başladı. Bekirağa Bölüğü'nün yolunu bu defa İttihadçı bilinenler tuttu ve Sadrazamlığa da Hürriyet ve İtiláf'a taaa kuruluş günlerinden beri destek veren meşhur Damad Ferid Paşa geldi.

Sonrası ise malum..

Bu kitap sadece 1000 tane mi basılır?

YAZIK!

Kültür Bakanlığı, Prof. Dr. Gül İrepoğlu tarafından yazılan ve Türk minyatürcülüğünün en seçkin ismi olan Levnî'yi konu alan nefis bir kitap yayınladı. Ama sadece 1000 adet basılan kitap piyasaya verilmeyecek, protokole dağıtılacak ve Türk okuyucusu böyle güzel bir eserden mahrum kalacak.

Levnî Abdülcelil Çelebi, Türk minyatürcülüğünün en önemli ismiydi. Modern zamanların İstanbul'u ‘‘Lále Devri’’ olarak bilinen senelerle yani şehrin en şık, en şuh, en zarif ama en savruk olduğu 18. asrın ilk çeyreğiyle Levnî'nin çizgisinde ve fırçasında buluşmuştu.

Bir yerde ne zaman minyatür bahsi geçse, gözümün önüne hep Levnî'nin meşhur rakkasesi gelirdi: Ritm atmaya yarayan tahta maşaları belli belirsiz parmak hareketleriyle kavrayıp belinin altına kadar uzanan saç büklümlerini dekolte fıstık; hırkasının etekleriyle ve kollarının geniş yeniyle beraber temponun áhengine uyarak savuran adı meçhul çengi... Sanki Lále Devri'nin şairi Nedim'den bir mısra okuyor yahut gene o dönemin bestekárı Ebubekir Ağa'nın Mahur'dan bir nağmesini terennüm ediyordu. Geçmiş zamanların zevki, zarafeti, inceliği ve neş'esi Levnî'nin bu minyatüründe apaçık görünmedeydi.

Şuh çizgileriyle minyatürde 1700'lerin başında çığır açmış olan Levnî, hatırasıyla aradan üç asır geçtikten sonra bir başka işe öncülük ediyor: Prof. Dr. Gül İrepoğlu'nun Kültür Bakanlığı tarafından son derece şık bir şekilde bastırılan ‘‘Levnî. Nakış, Şiir, Renk’’ isimli kitabında bir minyatürcü ilk defa bütün yönleriyle ele alınıyor. Prof. İrepoğlu, minyatür konusunda bugüne kadar yapılan çalışmalarda tutulmuş olan ‘‘albüm yayınlama’’ ádetinin dışına çıkıyor, minyatürden önce minyatürcüyü yazıyor. Meselá Levnî'nin şimdiye kadar pek merak edilmeyip üzerinde pek durulmadığı için az bilinen hayatını aydınlığa çıkartmaya çalışıyor, çizgi ustasının aynı zamanda bir söz ustası yani ince bir şair olduğunu anlatıp minyatürleriyle beraber şiirlerini de veriyor, dolayısıyla sanatçının sanatından önce ‘‘kendisini’’ ele alıyor. Duygusal önsözün satırlarında, bir araştırmacının üç asır öncesinin şuh ressamıyla nasıl bütünleştiğini görüyorsunuz.

Prof. İrepoğlu'nun ifadesiyle ‘‘Yalnız görüneni değil görünenin ardındakini de ...kendine özgü incelikle arayan ve sunan sıradışı bir ressam’’ olan Levnî, láyık olduğu mevkie Kültür Bakanlığı'nın ‘‘bastırdığı’’ bu kitapla tam olarak yerleşmiş bulunuyor. Buna rağmen beni düşündüren bir husus var: Kitabın sadece ‘‘basılmış’’ ama ‘‘yayınlanmamış’’ olması... Zira 1000 adedi Türkçe, bin adedi de Reyhan Alp'in tercümesiyle İngilizce olarak basılan Levnî piyasaya verilmeyecek, ‘‘prestij’’ kitabı yapılacak, protokole ve yabancı devlet adamlarına dağıtılacak.

Neticede ne olacağı söyleyeyim: Bakanlığın daha önceleri de bastırttığı böyle bütün kitapların başına gelenler Levnî'nin de başına gelecek. Bütün nüshaları birkaç sahhafın deposuna nakledilecek, orada iki-üç yıl demlendikten sonra arkası bantlanmış yani astronomik bir fiyat etiketi yapıştırılmış olarak çıkacak, lüks kitabın kolleksiyonunu yapan ama asla okumayan zevátın tatminine sunulacak. Anlayacağınız kaybolup gidecek, yapılan masrafa ve daha da önemlisi verilem emeğe yazık olacak.

Levnî bir şiirinde kendisinden ‘‘Yıldızı düşkündür her dem gar;bin’’ diye sözediyor, yani bahtının kapalı olduğunu söylüyor. Şuh ressamın Prof. İrepoğlunun eseri sayesinde aralanan bahtının kapısını ardına kadar açmak yahut kapatmak şimdi Kültür Bakanı İstemihan Talay'ın elinde... Ve işin unutmamamız gereken tarafı: Böyle kaliteli ve güzel kitaplara protokolden ve yabancılardan önce Türk okuyucusu láyıktır.

Murat Bardakçı: Cüppelinin böylesini padişah da tepelerdi

Şubat 06, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

Gündemi günlerdir işgal eden Cüppeli Ahmet Hoca gibileri Osmanlı döneminde de sık sık ortaya çıkmış, devlet yerine göre kimisine müsamaha göstermiş, kimisini kullanmış ama zamanı gelince mutlaka ortadan kaldırmıştı. İşte, o zamanın Cüppeli Ahmet Hoca'larından olan Kadızadeliler'in macerası ve aynı zamanda ‘‘Halife’’ olan hükümdarın, Dördüncü Mehmed'in ‘‘Şeriat isterüz’’ diyenlerin tepesine binmesinin öyküsü...

Haftanın yıldızı, Cüppeli Ahmet Hoca'ydı. Minberde tiz sesiyle haykırması yolundan gidenlere şifa veriyor, hele ‘‘Depremden arta kalanlar da yakında geberirler inşaallah’’ demesiyle vecde geliyorlar ama onu bilmeyen şaşırıyor, ürküyor, hayrete ve nefrete düşüyorlardı.

Aslında Ahmet Hoca gibilerinin bizi hiç şaşırtmaması lázımdı, zira böyleleri geçmişte hep várolmuş, etraflarına her zaman birilerini toplamış, zamanla devlete sızmış, hattá bazen devlet tarafından kullanılmış ama zamanı gelince mutlaka tepelenmişlerdi. 17. yüzyılda İstanbul'u kasıp kavuran, sarayı bile elde eden ve tarihlere ‘‘Kadızadeliler’’ yahut ‘‘Fakılar’’ diye geçen harekette olduğu gibi...

Harekete ismini veren Kadızade, 1600'lerin başında doğdu. Balıkesirli bir kadının oğluydu. Zamanın en büyük álimlerinden olan Birgili Mehmed Efendi'nin derslerine devam etti, sonra camilerde vaazlar vermeye başladı ve zamanla İstanbul'un en meşhur vaizi oldu. Kürsüye önce Sultanselim camiinde çıktı, şöhreti artınca Ayasofya'ya taşındı.

İslamiyet'in ilk zamanlarındaki haline dönülmesini istiyordu. Ona göre ölülerin arkasından kırkıncı gün duaları yapmak, mevlid okutmak, ölenin ruhu için helva yaptırıp yemek, hatta Kur'an'ı makamla okumak bile haramdı, dinden çıkmak demekti. Zenginlerin zevke ve safaya daldığını, rüşvetin heryeri sardığını, Anadolu'nun yanıp yıkıldığını, halkın zulüm yüzünden dağlara çıktığını, şarap içilmedik ve afyon çekilmedik yer kalmadığını söylüyor, ‘‘Şeriat!’’ diyordu.

Kadızade her taraftan yandaş toplamaya başladı ve vaazlarını verdiği Ayasofya Camii bir anda İstanbul'un en geniş dini akımının mekánı oluverdi. Ama ömrü fikirlerinin saraya sızdığını, zamanın hükümdarı Avcı Mehmed'i bile etkilediğini görmeye yetmedi. 1635'te öldü, yerini ‘‘Ustuvanî’’ unvanını kullanan bir Arapla Vánî Mehmed ismindeki talebeleri aldı. Ustuvanî'nin Arabistan'da adam öldürüp İstanbul'a kaçtığı ve adını değiştirip vaizliğe başladığı sonradan ortaya çıkacaktı.

Kadızadeliler zamanla devleti ele geçirme çabasına girdiler. Oruç ve farz olan namazlar dışındaki ibadetlerin hepsini haram sayıyorlardı. Tekkelere bile karşıydılar, zira tekkelerin din ve dünya hayatını birbirinden ayırdığına inanıyorlardı. ‘‘Devlete İslámi kimlik vermek ve şeriatı kurmak’’ adına bir hayli tekke şeyhini idam ettirdiler, Mevlevi seması bile yasaklandı.

Saray Kadızadeliler'i bir müddet başka güç odaklarına karşı kullanmış, ama Kadızadeliler kullanıldıklarının farkına varmayıp devlete hakim olmak üzere bulunduklarına inanmaya başlamışlardı. İlk darbe zamanın sadrazamı Köprülü Mehmed Paşa'dan geldi. Fatih Camii'nde toplanan bir grup bir cuma namazından sonra ‘‘Şeriat isterüz’’ deyip tekbirlerle sokağa dökülünce Paşa hepsini toplattı, bir kısmını boğdurdu, hareketin liderlerinden Ustuvánî'yi, Divane Mustafa'yı ve Türk Ahmed'i Kıbrıs'a sürdü.

Son temizlik, birkaç sene sonra bizzat Avcı Mehmed'in elinden geldi. Sarayda hálá sözü geçmekte olan Vánî Mehmed'i Bursa'nın bir köyüne sürgüne yolladı, adamlarını da dört bir yana dağıtı. Sonra İstanbul'daki mollalarla şeyhlerin önde gelenlerini huzuruna topladı ve ‘‘Bundan böyle molla camiinden, şeyh tekkesinden çıkmayacak, kimse kimsenin işine karışmayacak! Karışanı tepelerim’’ buyurdu.

Bundan üç asır öncesinin Cüppeli Ahmet'lerinden birinin macerası işte böyle... Bol sayıda örneklerini bildiğim Cüppeli Ahmet'lerin sonuncusunu hafta başında TV ekranında gördüğüm zaman hiç şaşırmadım, ‘‘Zamanı gelir, bu Ahmet de gider’’ diye düşündüm.

315 yıl arayla ikinci Viyana konseri

Viyana'da önceki hafta Kültür Bakanığı'yla beraber bazı bankalarin ve şirketlerin sponsor ettikleri enteresan bir konser vardı. Adı ‘‘Mehter'den Alaturka'ya’’ydı, sahneye ilk bölümde mehter takımı çıktı, sonra orkestra Haydn, Mozart ve Beetoven'le bazı Türk bestecilerin eserlerini icra etti.

Osmanlı Devleti'nin 700. Kuruluş yıldönümü kutlamaları çerçevesinde verilen bu konser, bana bundan tam 315 yıl verilen bir başka konseri Viyana'ya yaptığımız bir başka kültür çıkartmasını hatırlattı. 1685'te İstanbul'dan Viyana'ya giden bir elçilik heyeti mehteri ve canbazları da beraberinde götürmüş, mehter şehrin en işlek mekánlarında her gün konserler vermiş ve Türk Müziği Avrupa'da ilk defa canlı olarak icra edilmişti.

Geçen gün konuştuğum Kültür Bakanı İstemihan Talay Viyana'daki konserden bahsederken ‘‘Yüzyıllar önce siláhlarımızın sesini işitmiş olan Viyana'ya, bu defa müziğimizi duyurduk, asırlar sonra siláh yerine sanatla çıkartma yaptık’’ dedi.

Mehterin Viyana'daki ikinci konserini 315 yıllık bir aradan sonra vermesinin ve bu son konserin modern Türkiye'nin çağdaş görüntüsünü ciddi biçimde yansıtacak şekilde düzenlenmesinin takdir edilecek bir çalışma olduğunu düşündüm ve haberini Avrupa'daki Türk Müziği'ni birkaç asır arayla gösteren iki resimle beraber vereyim dedim.

Çapkının azgını

kediyi kız sandı

İnternette siyam kedileri için açılan sayfaya verilen eş arama ve çiftleşme ilanlarını pek çok genç yanlış anladı. Kedi için ‘‘Kızımız’’ ifadesi kullanıldığından olacak, siteye ‘‘Avukatım. Çok romantik anlar geçireceğiz’’, ‘‘21 yaşında azgın bir boğayım’’, ‘‘Hoş bir oğlanım, senelerdir kız arkadaş bulamadım’’ gibisinden mesajlar geldi.

Dr. Deniz Çetin, bundan iki sene önce internette bir ‘‘Siyam Kedileri Klübü‘‘ kurdu. Aralarında bendenizin de bulunduğu Siyam kedisi sahipleri Deniz Bey'in açtığı sitede buluşup sohbet ediyor, kedilerinin fotoğraflarını gönderiyor, bilgileniyor ve eş arama ilánları veriyorlar.

Bu ilánlar Siyam kedileri gibi sevimli mahlûklar için bir hayli önemli. Zira son derece nadir oldukları için kendi cinslerinden eş bulmalarında zorluk çekiliyor ve sahipleri bu ilánlar sayesinde hem kedilerinin mürüvvetini görüyor, hem de doğan yavruları meraklılarına dağıtıyorlar.

Ama ilánları birileri yanlış anlamış, dişi kedileri bekár hanım zannetmiş ve Deniz Bey'in sayfası ‘‘Erkeğiniz telefonunuzu bekliyor’’ diyen cevabi mesajlarla dolmuş. Anlayışlarına hayran olunacak azgın çapkın talipler arasında avukatı da var, bilgisayarcısı da, polis adayı da, öğrencisi de...

İşte, Ahmet Dumanlı'nın sahip olduğu bir Siyam ailesinin fotoğraflarının eşliğinde yalnızlık canlarına tak ettiğinden olacak kediyle insanı ayırdedemeyen yahut kendisini kedi zanneden bazı azgın çapkınların gönderdiği mesajlardan birkaçı:

Evlenmek istiyorum. Avukatım. Kendi bürom var. Yaşım 30. İşim iyidir. Sadece kendime ait bir kadınım olmasını istiyorum. Çok romantik anlarımız da olacak. Gezeceğiz, tatile çıkacağız. Tabii evliliğin doğal sonucu olan seksi de ihmal etmeyeceğiz. Bu konuda değişken olacağız. Sadece bir türlü sekse bağımlı kalmayacağız. Sinan/Ankara.

Mutsuz bayanlar mutlu edilir (Jigo). Beni arayacak bayanların yaşı lütfen 40'dan fazla olmasın. Hakan/İstanbul.

Kadir Has Üniversitesi Bilgisayar Bölümü. Senelerdir kendime bir kız arkadaş bulamadım. Aslında tipim de yerinde, hoş bir oğlanım. Son şansım bu diye düşünüyorum. Ya siz, ya da ömür boyu yalnızlık. Lütfen yalvarıyorum,biri arasın. Hoze/Tekirdağ.

Yüksek tahsilliyim. Kendime ait özel işim var. Evim ve arabam da. Aradığım kızın tahsilli, çalışan, evine ve işine bağlı olması bence yeterlidir. İlker/Balıkesir.

1.85 boyunda, esmer, 22 yaşındayım. Kızlar ne duruyorsunuz, telefonlara sarılın da yuvamızı biran önce kuralım. Mustafa/Polis Akademisi, Gölbaşı Ankara.

Çok çekici biriyim. Ararsanız memnun olurum. Galatasaraylıyım. Hasan/Adana.

21 yaşında azgın bir boğayım. Kendime eş arıyorum. İlgilenen bayanlara duyurulur. As/İstanbul.

.

Murat Bardakçı: Hizbullah çengelinin hası edebiyatımıza bile girmişti

Şubat 13, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

Hizbullah'ın kurbanlarını kasap çengellerine asıp sorguladığının ortaya çıkması herkesi ürküttü ama ben pek şaşırmadım. Zira insanları çengele asmak bir zamanlar günlük hayatımızda sıradan bir olaydı ve o zamanın sanatçıları çengelle idamdan ilham bile alırlardı. İşte çengelden gelen ölümün şiirden minyatüre uzanan kısa öyküsü...

Hürriyet'te geçen hafta Hizbullah'a ait hücre evlerden birinin bodrumunda bulunan sıra sıra kasap çengeliyle ilgili bir haber ve bir de fotoğraf vardı. Militanlar kaçırdıkları zavallıları çengellere asarak sorguluyor, işkencenin birini bitirmeden öbürüne başlıyor, öğreneceklerini öğrendikten sonra çengelden indiriyor, hemen oracıkta kurban edip bodruma yahut bahçeye gömüveriyorladı.

Haberde ‘‘Tavana asılı çengeller tecrübeli polislerin bile kanını dondurdu’’ deniyordu ve haberin beni şaşırtan tarafı çengellerin varlığı değil işte bu nokta, yani çengeli görenlerin ‘‘şaşırması’’ ve ‘‘kanlarının donması’’ oldu. Zira ‘‘insanların kasap çengeline asmak’’ yahut ‘‘çengelle can almak’’ bize hiç de yabancı gelmemesi gereken kavramlardı. Böyle çengelleri yüzyıllar boyunca resmi bir şekilde işkence ve idam áleti olarak kullanmış, dünya idam literatüründe bu çengeller sayesinde yer edinmiştik. İnsanların çengelde can vermesi günlük hayatımızda öylesine sıradan bir olaydı ki zamanın sanatçılarına ilham dağıtıp şairlerin mısralarına ve nakkaşların münyatürlerine kadar girmiş, hattá halk dilinde ‘‘Çengele asılasın inşaallah!’’ yahut ‘‘Çengel çiçeği olasıca!’’ gibisinden beddualar bile doğmuştu.

İşte, Hizbullah'ın çengellerini görenlerin şaşırdığını öğrenince bir zamanlar pek bir áşina olduğumuz ama şimdilerde her nedense unuttuğumuz bu eski ádetimizi bir hatırlatayım dedim. ‘‘Çengel’’ kavramıyla asırlar öncesine dayanan muhabbetimizi öğrenmek isterseniz önce sayfadaki şu koskoca çengel minyatürünü iyici bir inceleyin, sonra yandaki ‘‘çengel sözlüğü’’nü dikkatle okuyun...

Çengel sözlüğü

ÇENGELE VURMAK: Geçmişin en ağır idam biçimlerinden biri. Devlete başkaldıran, zulüm ve hunharlık yapıp diri olarak ele geçirilenler çengele vurulurlardı.

İstanbul'da Eminönü'nün ilerisindeki Odunkapısı İskelesi civarında bulunan ‘‘çengel’’, kalın kalaslardan yapılmış kulemsi bir ahşap çatı idi. Üzerinde bir sıra değişik uzunlukta ve uçları yukarı doğru kıvrık çengeler vardı. Mahkumun adı ve işlediği ağır suçlar önceden dellállar vasıtasıyla ilán edilir, bazı katı yürekli insanlar eğlenceye gider gibi çengel seyrine giderlerdi.

Anadan doğma soyulan mahkumun elleri ve ayakları sımsıkı bağlanır, cellátlar mahkumu makaralı iplerle çatıya kadar çeker ve bir anda çengellerin üzerine bırakırlardı. Mahkum düşme şekline göre başından, boynundan, gövdesinden, karnından yahut bacağından çengellerden birinin veya birkaçının üzerine saplanıp kalırdı. Bazen derhal ölür, bazen de saatlerce ve hattá günlerce feryád ettikten sonra can verirdi (Reşad Ekrem Koçu'nun ‘‘İstanbul Ansiklopedisi’’nden).

ÇENGEL ÇİÇEĞİ: Çengele atılanların kanlı cesedinden kaynaklanan bir deyim. Eskiden beddua etmek için söylenir, ‘‘İşkenceyle öldürsünler, çengele atsınlar ve bir tarafından çengele saplanıp çiçek gibi sarksın’’ demek istenirdi (M. Zeki Pakalın'ın ‘‘Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü’’nden).

ÇENGEL ÇİÇEĞİ OLASICA!: Eski şiirlerde sıkça rastlanan bir beddua. Meselá 16. yüzyıl şairlerinden Sinoplu Şükrüllah sevgilisini kaptırdığı kişiye mısralarında ‘‘Bana, onun çengele atıldığını göster Yarabbi!’’ diye beddua eder: ‘‘Yüzüni gören istemez asmağa güváhî / Ursan kazığa kimse dimez neydi günáhı / Bağ içre dutup ol güli kazıkladı dirler / Görem ánı çengel çiçeği olsun iláhî’’ -Yüzünü görenler onu asmak için tanık bulmaya gerek bile duymaz, kazığa vurulacak olsa hiç kimse günahının ne olduğunu sormaz. O gül gibi sevgiliyi bağda kazıkladığını (!) söylüyorlar; bana onun çengel çiçeği olduğunu, çengele atıldığını göster Yarabbi!- (1896 baskısı ‘‘Látifi Tezkiresi’’, sah: 202).

Müziğin ciddisini sevenler bu programı kaçırmasınlar

Türk Müziği'nin hakikisine ve kalitelisine meraklıysanız Galip Sokullu'yla Ercümend Batanay'ın TV8’de her pazartesi akşamı yaptıkları programı mutlaka seyredin. Müziğin eski güzel günlerine uzanan hoş bir yolculuğa çıkacağınıza eminim.

Türk Müziği mensupları belki bir hayli hiddetlenecekler ama apaçık söyleyeceğim: Zamane solistleriyle saz icracılarına, eskilerin tabiriyle ‘‘nevzuhur hánendelere ve sazendelere’’ bendeniz kulaklarımı seneler öncesinden kapattım. Zira pest akorddan tatsızın da tatsızı bir sesle usulü asan, nağmeyi öldüren ve eseri berbad etmenin ismini ‘‘yorum’’ koyan yeni ‘‘sanatkárlar’’ artık hem zevkimi hem de Münir Bey'in, Sabite Tur'un, Safiye Hanım'ın zamanına ait hoş hatıraları tahrişten başka bir işe yaramıyorlar.

Ama istisna yapıyor ve müziğin ‘‘ciddisini’’ icra etttikleri için bir türlü megastar olamayan az sayıdaki sanatçıya kulağımı ve zevkimi açık tutuyorum. İşte, müziğe seneler önce Ankara'daki çoksesli koroda başlayan ve sonra Türk Müziği'nde karar kılan Galip Sokullu bu sanatçılardan biri. Galip'in eski ‘‘ciddi icra’’ temeline dayalı yorumunu dinlemek bana senelerdir zevk veriyor.

Galip Sokullu, şimdi Türk Müziği'nin duayenlerinden olan büyük bir sanatçıyla, Ercümend Batanay'la beraber her pazartesi akşamı TV8'de program yapıyor. Tatlı bir sohbetle beraber müziğin iyisini Neveser Kökdeş, Nuri Halil Poyraz, Kapdanizade Ali Rıza Bey gibi bestecilerin artık sadece meraklılarının evlerindeki arşivlerde yahut sadece hatıralarında kalan eserlerini icra ediyorlar.

Türk Müziği'nin hakikisine ve kalitelisine meraklı olanların Galip Sokullu'yla Ercümend Batanay'ın programını seyrettikleri taktirde müziğin eski güzel günlerine uzanan hoş bir yolculuğa çıkacaklarına eminim.

Dil Kurumu’nun 70 seneden beri yapamadığını genç bir yayıncı yaptı

Devletin, özelikle de Türk Dil Kurumu'nun bugüne kadar yapamadığı bir işi genç bir yayıncı hafta başında başardı: İstanbul'daki Simurg Yayınevi'nin sahibi İbrahim Yılmaz, ilk baskısı 1680'de Viyana'da yapılan, Türkçe'nin gelmiş geçmiş en büyük sözlüğü olan ama Türkiye'de bir nüshası bile bulunmayan altı cildlik ‘‘Meninski Lügatı’’nı tek başına yayınladı.

Mesgnien Meninski, 17. asırda yaşamış bir Fransızdı. 1620'de doğdu, Roma'da ‘‘şarkiyat’’ yani ‘‘doğu bilimi’’ okudu, sonra gidip Polonya kralının hizmetine girdi, Polonyalı oldu ve ‘‘Polonya elçisi’’ unvanıyla İstanbul'a geldi. Birkaç sene burada yaşadı, derken Viyana'ya gitti, bu defa Avusturya İmparatoru Birinci Leopold'ün maiyetine girip Avusturyalı oldu. İstanbul'a ikinci gelişinde artık Avusturya diplomatıydı.

Seyahatleri sırasında sadece diplomatlık etmekle kalmadı, asıl mesleğinin icaplarını da yerine getirdi ve Türkçe'den Arapça'ya, Farsça'ya ve Latince'ye geniş bir sözlük hazırladı. Tanışıp görüştüğü ve bilimsel tartışmalar yaptığı kalburüstü entellektüel Türkler arasında Evliya Çelebi de vardı.

Meninski, sonraları kendi adıyla meşhur olacak olan 9 bin 500 kelimelik sözlüğünü 1680'de Viyana'da yayınladı ve kitap o günden itibaren Türkçe'nin en geniş ve önemli kaynaklarından biri halini aldı. Sözlük yazarın ölümünden sonra bazı ilávelerle bir defa daha basıldı ama Türkiye'deki hiçbir kütüphane Meninski'nin ilk baskısına sahip olamadı. Meninski Lügatı kütüphanelerimizde bugün bile bulunmuyor.

Derken aradan 320 sene geçti, Meninski'nin ilk baskısının tıpkıbasımı Türkiye'de geçen hafta yeniden yayınlandı ve Türkçe'nin bugüne kadar hazırlanmış bu en büyük sözlüğünü yeniden basma şerefine İstanbul'daki Simurg Kitabevi'nin sahibi oılan ve kitap meraklılarının sadece ‘‘Simurg İbrahim’’ diye bildikleri İbrahim Yılmaz’a nail oldu. Önsözünü Türkoloji dünyasının önde gelen álimlerinden Polonyalı profesör Stanislaw Stachowski'nin yazdığı, dördü büyük ikisi küçük toplam altı cild halindeki iki bin küsur sayfalık eser sadece 600 adet basıldı. Kitap matbaadan geçen pazartesi günü çıktı ve ilk üç gün içerisinde 60 adedi meraklısına gitti. Yayıncısının söylediğine göre müşterilerin tamamı yabancı Türkologlardı, Japonya'dan bile talep gelmişti ama Türkiye'de sadece tek bir adet satılmıştı, o nüshayı alan kişi de bendenizdim.

Meninski Lügatı'nı bilim dünyasına yeniden kazandıranları tebrik ediyorum. Ama en büyük tebriki kitabın yayıncısı hakediyor: 300 küsur seneden beri kimselerin yapamadığı ve hattá Türk Dil Kurumu'nun bile her nedense teşebbüs edemediği bu işi sırf bir ideal uğruna yaparak projeyi hayata geçiren Simurg İbrahim...

60 milyonluk Türkiye'de Türkçe'nin sadece 600 adet basılan gelmiş geçmiş bu en büyük sözlüğünün ne kadar rağbet göreceği çok yakında belli olacak ve Simurg İbrahim'in Meninski macerasının akıbetinden sizleri haberdar edeceğim.

.

Murat Bardakçı: Osmanlı hamamından dellák manzaraları

Şubat 20, 2000 00:017dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

hurriyet-new

Tarkan'ın askerlik dönüşü Mercan'daki Örücüler Hamamı'nı kapatması bana İstanbul hamamları hakkında bundan asırlar önce yazılmış olanları hatırlattı. Bunlardan biri 1685 Ağustos'nda kaleme alınmış olan ‘‘Gönüller Açan Delláklar Kitabı’’ydı ve kitap eski hamamların sadece keselenip sabunlanmaya değil, başka işlere de yaradığını anlatıyordu.

Tarkan 28 günlük askerliğini nihayet tamamladı, terhis oldu, tezkeresini cebine koyup İstanbul'a geldi ve soluğu Mercan'daki Örücüler Hamamı'nda aldı. Burada Mustafa Sandal'la buluştu, hamamı kapattı ve dört saat boyunca kurna keyfi yaptı. Ama bazı gazetelere göre hamam Tarkan'a ‘‘sefa’’ değil ‘‘cefa’’ olmuş, keselenirken sık sık ‘‘Of, canım yanıyor!’’ diye çığlıklar atmıştı.

Gazetelerde Mercan'daki hamam macerasını okuyunca bundan asırlar önce, o devirlerin hamamları hakkında yazılmış olanları düşündüm. Eski hamamların o zamanlar sadece keselenip sabunlanmaya değil, başka işlere de yaradığı uzun uzun anlatılıyordu. Derken, seneler önce bir mezattan alıp tam metnini yayınladığım çok nadir bir elyazmasını hatırladım: ‘‘Delláknáme-i Dilküşá’’yı yani ‘‘Gönüller Açan Delláklar Kitabı’’nı...

Tek nüshası şimdi bende olan bu elyazması 1685 Ağustos'unda, zamanın ‘‘Hamamcılar Kethüdásı’’ olan yani bütün hamamların idarecisi olan Derviş İsmail tarafından kaleme alınmıştı. İsmail 17. yüzyıl sonlarında Eyüp, Galata, Üsküdar ve Eminönü taraflarındaki 408 hamamda 2 bin 321 dellákın çalıştığını söylüyor ve bu delláklardan on birinin macerasını hikáye ediyordu.

Yanda, bu dellák öykülerinden bazı bölümler yer alıyor. Metni günümüz Türkçesi'ne uyarlarken herşeyin açık açık, olduğu gibi yazıldığı eski üslûbu aynen nakletmemin imkánsız olduğunu ve bugünün anlayışına son derece ters düşen çok sayıda ifadeyi bizzat sansürlediğimi söylemeden ve çok önemli bir başka hususu da hatırlatmadan edemeyeceğim: Derviş İsmail’in sözünü ettiği delláklar bu mesleği bundan 300 küsur sene önce yapan kişilerdir. Dolayısıyla günümüz ‘‘tellák’’larıyla bu ‘‘dellák’’lar arasında benzerlik kurulmaması gerekir.

Nalınlarıyla tavus KUŞU gibiyDİLER

Derviş İsmail, ‘‘Gönüller Açan Delláklar Kitabı’’na ‘‘Bu eseri güzellikte tek olarak yaratılmış yakışıklı bir sevgilinin zorlama ve ricasıyla yazdım. O gencin şerefli ismi Yemenici Bálî'dir, güzellik tacı adının başında ve bu günahkárın gönül kuşu Yemenici'nin samur kaşındadır’’ cümlesiyle başlıyor. Sonra ‘‘Günlerden bir gün Yemenici Bálî bana 'Efendi, her günün bir akşamı vardır. Bizim ismimiz de gönüller açan küçük bir kitapta anılsa ve bu vefasızlık devrinden sonraki zamanlara bir izimiz, eserimiz kalsa ne olur?' diye rica etti ve ben de yazmaya başladım’’ diyor. İşte, Derviş İsmail'in maceralarını naklettiği on bir dellákın kısa öyküsü:

YEMENİCİ BÁLë

Güzellik, cilve, edep, terbiye, nezaket ve sadakat sahibidir. Muhabbet dalında açmış gonca gül, göğüs kafesinde yavru bülbüldür. Saça sünbül, gamzeye gül, bakışa cellád, boya şimşir ağacı, göbeğe ışık damlası, baldırlara gümüş sütun, ayaklara gümüş külçesi ve káküllere de ibrişim destesi denirse, Bálî'den bahsediliyor demektir. Nalınlarıyla hamamın bahçesinde tavus kuşu gibi dolaşan o temiz oğlan, Tophane'de bir yemenici ustanın çırağıydı. Yeniçerilerle levendler ‘‘Biri yer biri bakar / Kıyamet ondan kopar’’ sözünü doğrulacasına bir akşam balçanağına eşek arılarının üşüşmesi gibi üşüştüler ve çocuğun altınla yazılmış ismini bakıra çıkardılar. Bálî de ‘‘Beni artık bir hamam temizler’’ dedi, Tophane'deki Kapdan-ı Derya Kılıç Ali Paşa Hamamı'nda üstadlık eden bir dellákın elini öpüp işe başladı. Ücreti 70 akçedir. 20 akçe de ortağı dellák alır. Gece döşek yoldaşlığı 300 akçedir. Günde üç müşteriden fazlasına çıkmaz. Temiz ve sağlam vücutlu bir göğüs bülbülüdür.

SİPAHİ MUSTAFA BEY

Kadı efendilerden birinin gönül eğlencesi iken yaramazların pençesine düştü. Onbeş yaşında peri yüzlü bir oğlanken Mudurnu Dağı'nda Kara Domuz denilen pis hayduta peşkeş çekildi. İnsan ejderhası ve göklerin belásı olan Kara Domuz, çocuğun gözünün yaşına bakmadı. Sonra İstanbul'a geldi ve Fındıklı'da Müftü Efendi Hamamı'na girdi. Nazlı beline peştemal bağlanması, dellákların şánına şán kattı. Kıl kadar ayıbı olmayan edepli, temiz bir oğlandır. Hile ve şeytanlık yoluna sapmaz.

KIZ SOFTA

Asıl adı İsmail'dir ve Ürgüplü'dür. Birgün Zalpaşa Medresesi'nde kalan hemşehrisi Dağlı Hüseyin isimli pis, zalim ve dağlı herif çocuğu kan-revan içinde bırakınca İsmail gidip Helvacı Telli Halil Ağa'nın dükkánında tezgáhtar oldu. Ama İstanbul'un eşkiyaları Kız Softa'yı rahat bırakmadılar. Ustasının yokluğunda müşteri gibi gelip hediyelerle ve paralarla oğlanın aklını çaldılar. Birkaç ay bahçelerde, bekár odalarında ve hamamlarda dolaştırıldıktan sonra Yıldızbaba hamamına götürülüp beline siyah peştemal bağlandı ve üstádın taliminden sonra müşteriye çıkmaya başladı. Ücreti gündüzleri 100 akça ve geceleri sabaha kadar camekánlı odada döşek yoldaşlığı iki altındır. Üç defadan fazlası ekstraya girer, her sefere 100 akça alır ve ortağı olan delláka da 20 akça pay verir.

SEYİS ALİ

Sakalı yeni çıkmış, güçlü bir oğlandı. Kendi kıymetini bilmeyip boğazı tokluğuna tersane haytalarına çalışırken Piyalepaşa Hamamı'na girdi ve az zamanda şöhret bulup önde gelen kişilere çalışmaya başladı. Üst düzeydeki yöneticilerden birinin oğluna gemilerin altlarının ziftlendiği yerde tecavüz edince peştemalıyla beraber hemen orada asıldı. Ama pek yazık oldu; Allah için erkek güzeli, cesur, yiğit, gönül eğlendiren, çevik ve temiz bir delláktı.

KALYONCU SÜLEYMAN

İnsan azmanı, hamamın yüzsuyu ve kibar kişilerin makbulü, güçlü, pek terbiyeli bir yiğittir. Müşterisi halvetteykan peştemalını kapıya asıp içeri girer, ‘‘Uzan beyim, paşam, efendim, ağam, bacaklarını ve ayaklarını bir yol oğuşturayım’’ deyip müşterinin ayaklarını öper ve işe başlar. Bitirdikten sonra yine ayak öpüp izin ister. Bazen ‘‘Efendim, böyle muhabbetin tadı altlı üstlüdür’’ der. Hamamda bu işi yapanlar bir defası için 100 kuruş alırlar ama Süleyman'a 300 kuruş verseler azdır. Gece de kalması istenirse 450 kuruş ödenir.

KINALIKUZU FİRUZ

Delikanlı meraklıları ona ‘‘Firuz Şah’’ derler. El ve ayak parmakları kınalıdır. Memleketinden geldiği zaman Çardaklı Hamam'da delláklık eden bir hemşehrisine misafir oldu, o pis dellák Firuz'un işini bitirdikten sonra beline peştemal bağlayıp eline keseyle sabunu ve lifle lengeri verdi, kendisine ortak etti. Çardaklı Hamam'a gelenler ‘‘Burada bir kınalı kuzucağımız vardı’’ deyince ortağı olan hayvan Firuz'u getirip el öptürür ve boynuna kol kemendini atar. Firuz işi bitince su dökünüp peştemalını bağlar, el öpüp ‘‘Yine beklerim ağam, buyur’’ deyip çıkar. Ücretini ve bahşişini ortağı alır ama Firuz'a birkaç akçeyi bile zorla verir.

BENLİ KARA DAVUD

Üsküdar'da Kolluk Hamamı'nda çalışan uzun boylu, güçlü, bıyıkları yeni çıkmış bir yiğittir. Gece ve gündüz demeden çalışır. Evi barkı yoktur, hamam hamam dolaşır. Hamamın külhanına arka kapıdan girer, orada soyunup levend gibi yürüyerek varıp hamamcı ağanın eteğini öper. Sonra müşterisinin yanına gidip ‘‘Ağam, paşam, efendim, sultanım, işte Kara Davud'un geldi’’ deyip işini görür. Benli Kara Davud, kapıcıbaşılık eden yapan Kız Cafer'in gözünün nuru Saraç Ahmed Bey isminde bir gence aláka gösterir ve bütün parasını ona yedirir.

ALTINBAŞ İSKENDER

Arnavud beyzadesi olup, şerefli adı İskender Bey'dir. Sultan İkinci Murat ve Fatih Sultan Mehmed zamanında isyan edip eşkiyalık yollarına düşen Kastaryotoğlu İskender Bey isimli mel'unun Rum cariyesinden olan veled-i zinasının soyundan gelir. Mahmut Paşa Hamamı'nda Uzun Süleyman Ağa'nın yanında, onun muhabbet göğsünde terbiye görmüştür. Ücreti 90 kuruştur, 20 kuruş da ortağı alır. Geceliği 200 kuruştur ve ekstra başına 250 kuruş ödenir.

KEŞMİR MUSTAFA

Babası külhancı, anası karılar hamamında nátırdır. Göbek taşında uyumuş, kurna başında büyümüştür.O levend gibi yürüyüşle halvete gelip şuh ve edepli bir şekilde selám vererek elpençe durduğu zaman taş gibi olan yürekleri bile eritir. Tokgözlüdür ve böylesine nazik bir dilber bin oğlanda bir tane çıkar. Belli bir ücreti yoktur ve ne verilirse kabul edip alır.

HAMLECİ İBRAHİM

Göz nuru, fidan boylu, melek huylu, alnındaki kakülü sırma telli, incecik belli, eli ayağı gayetle dilber, dudakları gül, çiçekten yapılmış göbeği sünbül, bir içim su delláktır. Halvette ve camekán odada ak mermere yahut döşeğe serilip yatınca cana taze can katar. Seçkinlere iş görür ve beher defası için 200 kuruş alır. Gece döşek yoldaşlığı 1000 kuruştur, ekstra hizmet için 250 kuruş verilir.

KARANFİL HASAN

Hamamın gül bahçesinde büyütülmüş on beş yaşında öyle seçkin bir dilberdir ki, kendisine mahsus damgası gümüş tasında ve alışverişi kurna başındadır. Şengül Hamamcısı Uzun Karabekir Ağa kaşları üzerine dökülen káküllerini görünce ‘‘Bu karanfil oğlanı nerede buldunuz?’’ demiş ve çocuk ‘‘Karanfil Hasan’’ diye şöhret yapmıştı. Karanfil Hasan iki sene boyunca kahve ocağında Ağa'ya hizmet verdi ve başkasına çıkmadı. Ama nice kişilerin göz lülesine aşk ateşi düşürdü, bir gümüş külçesini andıran ayaklarını görenler on akçe verip o ayakları öpüp koklamağa başladılar. Deli Ferhad ve Kahvecisi Kırkık Ali isminde iki Yeniçeri günün birinde camekánlı odada tabancalarını çekip Karanfil Hasan’a uçkur çözdürdüler.

.
Murat Bardakçı: Eskiden koğuşta kadın bile oynatılırdı

Şubat 27, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Mureat BARDAKÇI

Haberin Devamı

Cezaevlerine siláh ve cep telefonundan sonra sıcak lahmacun servisinin de yapıldığı ortaya çıkınca herkes birbirine ‘‘Ne olacak bu hapishanelerin hali?’’ diye sormaya başladı. Bana kalırsa hiçbirşey olmayacak ve herşey aynen devam edip gidecek. Sebebi ise cezaevlerindeki bu gibi olayların bize eski zamanlardan kalma bir miras olması ve işte bu mirasın belgeli öyküsü...

Aylardır hapishanelerin nasıl olup da zıvanadan çıktığını tartışıyoruz. Devletin cezaevlerinde artık sözünün geçmediği hemen her olayda ortaya çıkıyor; meselá Türkiye'nin en modern ve en sağlam hapishanelerinden biri olan Kartal Cezaevi'nde Erol Evcil'in hücresinde 150 bin dolar bulunuyor, Alaattin Çakıcı sipariş ettiği lahmacunları beğenmeyip geri yolluyor. Bir başka cezaevindeki tutuklular gitmeyi aylarca reddettikleri mahkemeye ancak yüz küsur askerin katıldığı geniş bir operasyondan sonra yollanabiliyor, otellerde zevk ve safa álemi yapan mahkûmlar birdenbire sırra kadem basıyorlar ve ‘‘Ne olacak bu cezaevlerinin hali?’’ diye birbirimize soruyoruz.

Bana kalırsa hiçbirşey olmayacak, herşey aynen bugünkü gibi devam edip gidecek. Sebebi ise cezaevlerinde şimdilerde yaşananların bugünün olayları değil, eski zamanlardan kalan bir miras olması.

İşte, asırlar öncesine dayanan bu mirasın belgelerinden biri: Bundan 98 yıl öncesinin Adliye Nazırı yani adalet bakanı olan Nureddin Paşa zamanın sadrazamna gönderdiği yazıda hapishanelerde olup bitenleri anlatıyor ve İçişleri Bakanlığı'nın ilgisizliğinden yakınıyor.

İstanbul'daki Osmanlı Arşivleri'nde bulunan Y.A-Hus.429/47 numaralı bu belgeyi Osmanlı hapishaneleri konusunda birkaç sene önce başladığı çalışmasını bir türlü bitiremeyen ama gelecek için umut vaadeden genç tarihçi Gültekin Yıldız'dan aldım.

Adliye Nazırı Abdurrahman Nureddin Paşa 11 Mayıs 1902 tarihli yazısında hapishaneler hakkında bakın neler diyor:

‘‘Bazı ceza davalarının uzaması yüzünden tutuklular cezaevlerinde gereğinden fazla kalmakta, İstanbul'daki ve diğer viláyetlerdeki hapishanelere her türlü siláh girmekte, mahpuslar istedikleri yerle her şekilde haberleşebilmekte, dışarıdan çamaşır, elbise ve diğer eşyaları serbestçe getirtebilmektedirler. Bazı adliye müfettişleri görevlerini gereği gibi yapmamakta ayrıca hapishanelerdeki hastahanelerin ihtiyaçları karşılanmamaktadır. Gerçi hükümlülere karşı sert uygulamalarda bulunlamaktadır ama gardiyanların hükümlülerle bu şekilde anlaşma içerisinde bulunmalarına da meydan verilmemesi gerekir.

Padişah hazretlerinden gelen bu konudaki şerefli emir üzerine böyle hareketlerin önüne geçilmesi için bakanlığımızda acil bir çalışma başlatıldı. Yargıtay başsavcısına bir yazı gönderilerek cinayet davalarının bir aylık yasal zorunluluk süresinde neticeye bağlanması istendi. Adliye müfettişlerine her ayın sonunda hapishaneleri denetleyerek durumlarının gözden geçirilmesi ve davalarının uzaması yüzünden içeride kalan tutuklu sayısının artışına dikkat edilmesi talimatı verildi. Hapishanelerde güvenliğin sağlanması işi, bilindiği gibi İçişleri Bakanlığı'nın görevidir. Adliye müfettişlerin ve özel komisyonların cezaevlerinde yapılması gereken düzenlemelerle ilgili raporları konu, yer ve zaman belirtilerek İçişleri'ne gönderilmesine rağmen bugüne kadar hiçbir cevap alınamadı’’

Bundan 98 yıl öncesinin adalet bakanı o zamanın cezaevlerinde olup bitenleri işte böyle anlatıyor. Dolayısıyla böyle bir hapishane mirasına sahip olduktan sonra şimdi birbirimize ‘‘Ne olacak bu hapishalelerin hali?’’ diye sormamıza bilmem gerek var mı?

Kumar, içki, esrar, ne

ararsan var

Ulunay anlatıyor

Refi' Cevad Ulunay, Türk basının çok önemli bir ismiydi. Gençliğinde İttihad ve Terakki Partisi'nin aleyhinde yazınca sürgüne yollandı. İstiklál Savaşı yıllarında Milli Mücadele'ye karşı çıktı, 150'likler listesine konuldu ve yeniden sürgüne gitti. 1938 affıyla İstanbul'a ve eski mesleği olan gazeteciliğe döndü. Senelerce köşe yazarlığı yapıp kitaplar çıkarttı. Politikayla bir daha uğraşmamaya yemin etmişti ve hayatının sonuna kadar tek bir siyasi yazı bile yazmadı. Kıvrak kalemiyle ve son derece akıcı üslubuyla siyaset dışında kalan güncel konuları işledi.

Dünyaya 1968'de veda ettiğinde, Türkiye'nin en çok okunan köşe yazarlarındandı.

19. yüzyılın sonunda hapishane olarak kullanılan eski Mehterhane binasında olup bitenlerin konu edildiği aşağıdaki bölümü ve bu sayfadaki büyük fotoğrafı, Ulunay'ın ‘‘Sayılı Fırtınalar’’ isimli kitabından aldım. Okuyun ve hapishanelerimizde bugün olup bitenlerin aslında yeni değil, çok eskilere uzanan bir zincirin halkaları olduğunu görün.

‘‘Mehterhane, memleketteki bütün hapishaneler gibi bir álemdi. Tutuklu, zanlı ve mahkum olanın günlük hayatındaki değişiklik evinden yahut dükkánından alınarak muayyen bir müddet için ayrı bir binada bulundurulmasından ibaretti. Bir mahpus dört duvar arasında kalıyor fakat hiçbir şeyden mahrum olmuyordu. Hele azılı ve paralı olursa mutlaka bir koğuşun başında bulunuyor ve o koğuşta bulunanlar onun emrine ve hükmüne tabi oluyordu.

Hatırlı bir mahpusun ahçısı, uşağı vardı. Yemek malzemesi dışarıdan aldırılır, tatlısı ile, tuzlusu ile ne isterse pişirtebilirdi. Hatta akşamları mükemmel meze ile çakıntı (içki álemi) bile yapılırdı.

O zamanki idare sisteminin esası ‘‘sızıltıya meydan vermemek’’ olduğu için hapishane müdürleri, gardiyanlar, hapishanelerin bu şekilde idaresini pek tabii buluyorlardı. Onlar için bundan başka bir idare tarzı mevcud değildi. Yalnız müdür ‘‘dostlar alışverişte görsün’’ gibisinden içeriye bir gözatmayı düşünürse, hemen haber gönderilir, müdür beyin sözümona teftişi sırasında koğuşlarda kumara ara verilir, kısa bir müddet için esrar kabağı ortadan kalkardı.

İstanbul'un çapkınları aslında zeki ve alaycıdırlar. Bir şekilde içeriye düşenler birkaç aylık, belki de birkaç senelik misafirliği hoş geçirmeye bakarlar, aralarında hokkabazdan kuklacısına, karagözcüsüne, hánendesine, sázendesine kadar hepsi mevcud olduğu için her türlü eğlentiler yapılırdı...’’

Pandanın akıbeti zürafaya benzemesin

Türkiye'ye Sadettin Tantan'a Çinliler'in hediye edeceği pandadan bir önce gelen nadir ve canlı hediye 1823'te İkinci Mahmud'a Mısır'dan yollanan zürafaydı. Ama zavallı hayvan saraylıların gösterdiği büyük sevgiye dayanamadı ve gelişinden birkaç ay sonra uzun boynunu büküp Topkapı Sarayı'nın avlusuna bir daha kalkmamacasına uzanıverdi. Ben pandaların akıbetinin de aynı olması halinde Türkiye'yi bütün dünyanın diline dolamasının endişesindeyim.

Sadettin Tantan'ın pandaları bugün-yarın İstanbul'da olacaklar. Gönlüm aslında bu sevimli mahlukların Türkiye'ye hiç getirilmemesinden yana. Zira üzerlerine bütün dünyanın nasıl titrediğini, basının peşlerinden nasıl koştuğunu ve kapatıldıkları hayvanat bahçesinde herşeyin onların keyfine göre ayarlanması yüzünden hayatın oranın personeline ve bölgenin mülki idarecilerine nasıl zehir olduğunu gayet iyi biliyorum.

Hele başlarına bir iş gelecek, meselá İstanbul'a varmalarından hemen sonra

-Allah korusun- ruhlarını teslim edecek olurlarsa... Batı'nın İmralı'daki davaya yahut Diyarbakır'daki tutuklamalara tepkisi böyle bir hadise karşısında göstereceğinin yanında tutkulu bir aşk; ‘‘katil’’, ‘‘cani’’, ‘‘soykırımcı’’ gibi ifadeler ise boynumuza asılacak yaftadaki ithamların yanında muhabbet fısıltısı gibi kalır.

Ben, pandaların gelmesini işte bu yüzden istemiyorum. Hele Tantan'a verilen bu nadir hediyeden bir önceki canlı hediyenin, 1823'te Sultan İkinci Mahmud'a yollanan zürafanın başına gelenleri hatırladıkça ‘‘Çinliler vazgeçip yollamasalar ne iyi olur’’ diye düşünüyorum.

İkinci Mahmud dönemi tarihçilerinden Hızır İlyas Ağa ‘‘Letáif-i Enderun’’ isimli eserinde zürafanın İstanbul'a gelişini bakın nasıl anlatıyor:

‘‘Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa hazretleri ‘‘zürafa’’ denilen ve Anadolu'da ismi var-cismi yok olan mübarek gövdeli hayvanlardan birini Habeşistan taraflarında yakalatıp deniz yoluyla İstanbul'a, Allah'ın gölgesi olan padişaha gönderdi. Şimdiye kadar görülmemiş ve görülmesi de mümkün olmayan bu hayvanı karşılayabilmek için herkes iskele tarafına koşuştu. Padişah hediyenin geldiğini işitince 1823'ün 27 Kasım günü ferman buyurdu ve zürafa Çinili Meydanı'nda huzura çıkartıldı. Hünkárın sayesinde saray mensupları da hayvanı seyretmiş oldular. Zürafayı şaşkın gözlerle seyredenler hayvanın karşısında Allah'ın kudretini düşünmekten başka bir iş yapamaz oldular. Beygiri andırıyordu ama da başı öküze, boynu deveye ve gövdesi de kaplana benziyordu. Padişahı güldürmekle görevli olanlar bazı saray mensuplarının bakışının veya koşuşmasının zürafa gibi olduğunu söylediler’’

Saray mensupları, Hızır İlyas Ağa'nın İstanbul'a gelişini böyle hikáye ettiği zürafayı kısa zamanda maskaraya çevirirler. Zürafa, Sultan Mahmud'un eğlenmesi için artık hemen her gün sarayın bahçesine çıkartılmakta, saraylılar boynuna çıkıp yarış atı gibi oradan oraya koşuşturmaktadırlar. Derken zavallı hayvan gösterilen bu büyük sevginin ve muhabbetin altında kalır, uzun boynu bükülür, gelişinden birkaç ay sonra Topkapı Sarayı'nın avlusuna boylu boyunca uzanıverir.

Ben pandaların akıbetinin de aynı olması halinde Türkiye'nin bütün dünyanın diline dolanacağının endişesindeyim ve gönderilmelerini işte bu yüzden istemiyorum.

Murat Bardakçı: Sadrazam çarşıya falakacıyla çıkardı

Mart 05, 2000 00:017dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI

Haberin Devamı

DSP Milletvekili Sema Pişkinsüt'ün karakol basıp nezarethanelerde bulduğu falakalarla askıları ‘‘işkence aleti’’ diye tanıtması beni çok rahatsız etti. O falaka ki millî geleneğimiz olmuş, asırlar boyunca okuldan kışlaya, karakoldan hapishaneye kadar hemen her yerde ve herkese can yoldaşlığı etmiş, hattá edebiyatımıza bile girmişti. Bugün 'işkence' denilen uygulamaya ise vaktiyle padişah bile bizzat katılmıştı.

Sema Pişkinsüt'ün İstanbul'da karakol basıp bulduğu falaka ve askı cinsinden teknik ve mesleki aletleri basına ‘‘işkence aleti’’ diye tanıtmasından doğrusu çok rahatsız oldum. Zira asırlar boyu okuldan kışlaya, karakoldan hapishaneye kadar hemen her yerde günlük hayatın ayrılmaz parçası olan falaka için ‘‘işkence áleti’’ denmesi milli geleneklerimizden nasıl uzaklaştığımızı kesin ama acı bir şekilde göstermedeydi.

Çoğumuz ‘‘falaka’’nın Türkçe olduğunu veya Türkçe'ye Arapça'dan geçtiğini zannederiz ama biz ‘‘falaka’’ sözünü eski Yunanca'dan aldık. Aslı ‘‘phalangas’’tı, gemicilik terimiydi, gemi halatlarının üzerine halka şeklinde bağlanan iki kenarlı askı demekti ve denizcilikle ciddi şekilde tanıştığımız 15. yüzyılın sonlarına doğru Türkçe'ye girmişti. Yunan'ın ‘‘phalangas’’ını sonraları Latince'de ‘‘eşya taşımakta kullanılan kalın sırık’’ mánasına gelen ‘‘phalangae’’ ile yani ağırlık kaldırmaya yarayan ‘‘palanga’’yla bir güzel senteze tabi tuttuk ve ‘‘falaka’’ yapıverdik. Zaman geçti, ‘‘falaka’’ hem denizcilikte kullanılır oldu, hem korkusu ruyalara kadar giren konuşturma ve terbiye áletine döndü.

O falaka ki bir zamanlar resmi caza vasıtamız bile olmuştu. Sadrazam İstanbul esnafını teftişe çıktığı zaman yanına bir falaka ekibi alır, kabahati görülen dükkán sahipleri ekibin başında bulunan ‘‘falakacıbaşı’’ tarafından dükkánın hemen önünde dayağa yatırılırdı. Üstelik sopalar paldır küldür değil, belli bir kurala göre indirilirdi. Meselá kuralına uygun bir falakanın altı çeşidi olurdu: Mest ve potin üstüne vurulan ‘‘hafif’’ti, çorap üstüne vurulursa ‘‘az ağır’’, yalınayak olursa ‘‘ağır’’, ıslak ayağa indirilen ‘‘daha ağır’’dı. Kuvvetli, bükmeli ve zincirli falakaya ‘‘pek ağır’’, sopayı kaldırmayarak tabanın tamamı üzerinden yavaş yavaş çekilip derinin parçalanmasına da ‘‘en ağır’’ denirdi.

Böylesine zengin ve yazılı bir geçmişe sahip olan millî dayak metodumuz falakanın birdenbire ‘‘işkence’’ sınıfına sokulmasından ben büyük üzüntü duydum ve hem uygulamadaki yerinden, hem de edebiyatımıza kadar girmiş olmasından söz edeyim dedim. Şimdi bu sayfada yeralan falaka şiirlerini ve bizzat padişahın da hazır bulunduğu işkence sahnelerinin hikáyesini okuyun, sonra millî gururumuz falakaya karşı mücadele edilmesi mi yoksa onun koruma altına alması mı gerektiğine siz karar verin.

Padişah işkencede siláhı başıma dayadı

Mabeyinci Fahri Bey, Sultan Abdüláziz'in en yakınındaki birkaç kişiden biriydi. Hükümdarın 1876'da tahttan indirilip öldürülmesinden dört yıl sonra zamanın padişahı İkinci Abdülhamid'in emriyle tutuklandı, cinayete iştirakle suçlanıp Yıldız Sarayı'nda kurulan özel mahkemeye çıkartıldı.

FahriBey mahkeme öncesinde suçunu itiraf etmesi için günlerce işkenceden geçirildi. İşkencelerde bizzat Sultan Abdülhamid de hazır bulunuyordu ve Fahri Bey masum olduğunu söylemekten başka tek bir söz etmedi. Mahkemede idama mahkum oldu, cezası müebbed hapse çevrildi ve aralarında Midhat Paşa'nın da bulunduğu on mahkumla beraber bugün Suudi Arabistan'ın sınırları içerisinde kalan Taif'e sürgün edildi. İstanbul'a ancak 28 yıl sonra İkinci Meşrutiyet'in ilánıyla dönebilen Mabeyinci FahriBey, gördüğü işkenceleri bir risaleye kaydetti ve risaleye ‘‘İbretnümá’’ adını verdi.

FahriBey'in ölümünden sonra uzun seneler ailesinde kalan risale 1968'de Türk Tarih Kurumu tarafından yayınlandı. Aşağıda ‘‘İbretnümá’’nın günümüz diline naklettiğim bazı bölümleri yeralıyor. FahriBey'in kendisine bizzat işkence yapan padişahtan bahsederken ‘‘Zat-ı Şahane’’ ve ‘‘Efendimiz’’ gibi son derece saygılı ifadeler kullanmasını acı tebessümlerle karşılayacağanıza eminim.

‘‘...Sorguma on gün boyunca gece-gündüz eziyetle devam edildiği sırada padişahımız efendimiz de birkaç defa geldiler ve sorgumu perdenin arkasından dinleyip gittiler.

Bir sabah beni padişahın huzuruna çıkardılar. Efendimiz sözlerine bana hakaretle başladılar ve konuşmamı istediler. Gerçeği anlatmam üzerine efendimiz bana bizzat sille, tokat ve tekmeyle vurunca odada kim varsa güçleri ve kuvvetleri yettiğince öylesine vurdular ki anlatmam imkánsızdır. Padişahımız ise halime merhamet etmeyip elindeki bastonla beni dövdüler ve baston parça parça oldu. O sırada Hamdi Paşa bana vurmaktan yorulup bayıldı. Merhamet sahibi padişahımız efendimiz içeriye gittiler, Paşa hazretlerinin ayılması için bir şişe lavanta getirdiler.

Sonra Káğıthane İmamı geldi, pantalonumu ve donumu çözüp yumurtalıklarıma taktığı kıskacı burmaya başladı. Gözlerim karardı, ne olduğumu bilemedim ve bayıldım. Padişahımız efendimiz gülerek 'Bayıldı, yüzüne biraz su serpiniz' buyurdular.

...'Söylemeyecek misin?' diyerek üzerime yeniden hücum ettiler ve yeleğimle gömleğimiz düğmelerini çözmeye başladılar. Padişahımız efendimiz 'Nasıl olsa konuşacaksın, boş yere eziyet çekme ve kendine yazık etme' buyurdular. Derken pişmiş ve son derece ısınmış iki yumurtayı getirip birini sağ ve birini de sol koltuk altlarıma koyarak kollarımı sıkıca bastırdılar. Yumurtaların vücuduma, kalbime ve ciğerlerime verdiği acı her türlü derdin üzerindeydi. Feryada başladım.

Padişahımız efendimiz ertesi gün yeniden teşrif buyurup yanan sobanın kapağını açtırdılar ve beni sobanın önünde diz çöktürüp bellerindeki tabancalarını başıma tuttular. 'Kımıldarsan vururum seni' buyurdular. O sırada sol tarafımdan kızmış soba demiriyle boynuma dürttüler. Ateşin şiddetinden yağlarım erirken 'Allah Allah' diye feryád ediyordum. Padişahımız efendimiz 'Söyleyecek misin? İşte seni şimdi vuracağım' buyurunca ‘‘Ben ölüme hazırım’’ dedim. Bunun üzerine efendimiz 'Bu konuşmayacak' deyip beni sobadan geri çektiler ve tabancalarını bellerine soktuktan sonra tütün tabakalarını çıkartıp bana sigara káğıdı ve tütün ikram buyurdular'

Falakaya şiir bile yazılırdı

Falaka bir zamanlar günlük hayatın öylesine ayrılmaz bir parçasıydı ki zamanın hükümdarına muhalif olanların, mahalle mektebine yahut medreseye gidenlerin veya sıradan hırsızların ruyalarını süslemesi bir yana, edebiyatımıza bile girmiş, falaka için destanlar düzülmüştü.

Aşağıda eski zamanlardan kalan ve falakayı anlatan iki şiirden bazı mısralar yeralıyor. Şiirleri, vezinlerini bozmadan günümüz Türkçesine aktardım.

18. yüzyıldan gelen ilk şiirde, Haliç sahilinin güvenliğini sağlamakla görevli yeniçeri subayının falakaya yatırma yetkisini nasıl bir zulüm haline getirdiği anlatılıyor:

‘‘Kınalı saçları gül yağı sakal / Molla bozuntusu çorbacı çakal / Dayağa yıktı mı kopuk gençleri / Yahut külhandaki pırpırı beyi / Hırsını arttırır yalın ayağı / Ağzı sulanarak atar dayağı / Zannetme zálimi ki huzur ister / Pek de çok haşindir zalimden beter / Bıçkınca gençleri bastırıp faka / Yola getirmeye yarar falaka’’

Diğer şiir ise 19. yüzyılın sonlarından kalma. Beraber olma isteğini reddettiği kadının iftirasına uğrayınca Üsküdar karakolunda falakaya yıkılan genç bir tulumbacı için mahallelinin ağzından yazılmış:

''Lánetle yádolsun kahpenin adı / Bir güzelin şerri, fitne fesádı / Dayağa yıktırdı delikanlıyı / Öpülmeli iken o şáhta ayak / Nasıl kıyarsın da atarsın dayak?

Tulumbacıların önderi güzel / Ayak tozu yüzbin kahpeye bedel / Alçak dayakçıya lánet ederler / Öpülmeli iken o şáhta ayak / Nasıl kıyarsın da atarsın dayak?

Be zálim kırılsın kanlı ellerin / Ey káfir yüzülsün leş gibi derin / Cehennemin dibi ey şaki yerin / Öpülmeli iken o şáhta ayak / Nasıl kıyarsın da atarsın dayak?'' (Reşad Ekrem Koçu'nun ‘‘İstanbul Ansiklopedisi’’nden).

Yeter artık! Bırakın bu üçüncü dünya ülkesi gibi yayıncılığı

Kültür Bakanlığı, Aşık Veysel'in adını kullanarak her tarafından şark ucuzluğu ve yağcılık damlayan bir kitap çıkarttı. Yayıncılık tarihimizde eşi benzeri olmayan kitap esere adını veren Aşık Veysel'in resmi yerine tam sayfa bir Demirel fotoğrafıyla başlıyor, ve Veysel'e sıra Başbakan Bülent Ecevit'le Kültür Bakanı İstemihan Talay'ın yine tam sayfa resimlerinden sonra geliyor.

Kültür Bakanlığı ‘‘Aşık Veysel’’ adında bir kitap çıkarttı. Büyük boyda, iyi káğıda basılmış bol resimli bir kitap, daha doğrusu bir ‘‘Aşık Veysel Albümü’’.

Bakanlık, Veysel'in ailesinde bulunan fotoğrafları kitaplaştırmış, baskının iyi olması için masraftan kaçınmamış ve kesenin ağzını iyice açmış. Kitap hem Türkçe hem İngilizce çıkartılmış, dolayısıyla yabancıların da okuyabilmesi sağlanmış.

Böyle bir albümün başına sizce kimin fotoğrafının konması gerekir? Kitaba konu olan kişinin yani Veysel'in değil mi?

Ama öyle yapılmamış... Aşık Veysel'i anlatan albümün hemen başında bir başkasının tam sayfa fotoğrafı var: Cumhurbaşkanı Demirel'in... Ondan sonra gene tam sayfa bir diğer resim geliyor: Başbakan Ecevit'in. Bitmediii... Sayfayı çeviriyor, bu defa Kültür Bakanı İstemihan Talay'la teşerrüf ediyorsunuz ve o da tam sayfa. Her üçü de kitaba ‘‘Aşık Veysel iyiydi, hoştu’’ gibisinden on beşer satırlık önsözler yazmışlar ve bu önsözlerin yanına koskoca fotoğrafları konmuş. Kitaba konu olan ve yayına ismini veren Aşık Veysel'in fotoğrafı ise işte devlet büyüklerimizden boy boy suretlerinden sonra geliyor.

Türkiye böylesine bir yağcılığa, yani bir bakanlık yayınının başına devlet büyüklerinin sıra sıra resimlerinin konması ilkelliğine tarihinin hiçbir döneminde sahne olmadı. Ne Osmanlı, ne cumhuriyet dönemlerinde... Kalitenin hakim olduğu Atatürk yahut Milli Şef dönemlerinde düşünülmesi bile imkánsızdı. Her tarafından vıcık vıcık şark ucuzluğu ve yağcılık damlayan bu biçim yayıncılığa Saddam'ın Irak'ında da rastlanmadı, Esed'in Suriyesi'nde de, Çavuşesku'nun Romanya'sında da... Patagonya'da yahut muz cumhuriyetlerinin herhangi birinde olup olmadığını ise maalesef bilemiyorum.

Aşık Veysel'in isminin arkasına sığınılarak çıkartılan bu tabasbus risalesini gazetelerdeki köşelerinde öve öve göklere çıkartan kalem erbabını zevkleriyle başbaşa bırakıyorum ama Kültür Bakanı İstemihan Talay'a şimdi önemli bir görev düştüğünü hatırlatmadan edemeyeceğim: Başında bulunduğu bakanlığı böyle bir kitap çıkartmakla basit, ilkel ve geri kalmış bir üçüncü dünya ülkesi yayıncısı seviyesine indiren ‘‘Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü’’nü iyice bir araştırıp geliştirmek...

.Murat Bardakçı
Yazarın Tüm Yazıları
Murat Bardakçı: Bayan Rotschild, Topkapı Sarayı’nı İsrail’e taşıyor
Mart 12, 2000 00:01 6dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Topkapı Sarayı'nın en seçkin parçalarından bir kısmı, sergilenmeleri için üç aylığına İsrail'e gönderilecek. Kudüs'teki İsrail Müzesi'nde açılacak olan serginin yaklaşık bir milyon doları bulacağı tahmin edilen masraflarını dünyanın en zengin musevi bankerlerinden olan Rotschild ailesi üstlendi.

Türkiye'yle İsrail arasında son yıllarda yaşanan askeri ve siyasi yakınlaşma etkisini kültürel alanda da gösterdi ve Topkapı Sarayı'nın en seçkin parçalarından bir bölümünün üç aylığına İsrail'e gönderilerek Kudüs'te sergilenmesi kararlaştırıldı. Yaklaşık bir milyon doları bulacağı tahmin edilen sergi masraflarını dünyanın en zengin musevi bankerlerinden olan Rotschild ailesi karşılıyor.

İsrail'le Türkiye arasında 1997'de imzalanan kültür andlaşmasına bir madde olarak konan sergi projesinin hayata geçirilemesine Kültür Bakanı İstemihan Talay'la İsrailli meslekdaşı Mathan Vilnai arasında yapılan görüşmelerden sonra karar verildi. Taraflar, Topkapı Sarayı'nda bulunan 175 civarındaki çok değerli tarihi eserin Kudüs'teki İsrail Müzesi'nin üç büyük salonunda üç ay boyunca teşhir edilmesi konusunda anlaşmaya vardılar. Kudüs'e gönderilecek eserler arasında bazı padişahların kaftanları, 18. yüzyılın en meşhur minyatürcüsü Levni'nin birkaç eseri, hükümdar portrelerinin yeraldığı bir padişah albümü, Kanuni Sultan Süleyman'ın karısı Hürrem Sultan'ın tezhipli bir vakfiyesiyle mücevherli miğferler ve yine mücevherli bazı eski siláhlar bulunuyor.

Bu yılın Kasım ayında açılacak olan serginin bütün masraflarıyla eserlerin nakliye ve sigorta bedelleri İsrail tarafından karşılanacak ve Türk Kültür Bakanlığı ile Osmanlı Bankası da projenin bir bölümüne sponsor olarak mali katkıda bulunacak. İsrail'in İstanbul'da uzun yıllardır görev yapan Kültür Ataşesi Zali de Toledo'nun çabalarıyla gerçekleştirilecek olan sergi için gerekli bir milyon doları ise dünyanın önde gelen musevi sermaye gruplarından olan Rotschild ailesinin gelini Barones Nadine de Rotschild verecek. İsrail Müzesi'nin fahri başkanı olan Barones de Rotschild önümüzdeki Mayıs ayının ilk haftasında Kültür Bakanı İstemihan Talay'ın davetlisi olarak Türkiye'ye gelecek.

Sergiyle ilgili olarak dün görüştüğüm Kültür Bakanı İstemihan Talay, ‘‘Saraydaki bazı değerli objelerin Kudüs'e Türkiye'yle İsrail arasında varolan dostluğun bir göstergesi olarak gönderileceğini’’ söyledi ve nihai anlaşmanın İstanbul'da Türk kültür camisıyla musevi cemaatinin biraraya geleceği bir toplantıda imzalanacağını anlattı. Toplantıda Barones de Rotschild'in de hazır bulunmasıyla konunun bütün dünya basınınında yer alacağını söyleyen bakan, ‘‘Topkapı Sarayı'nda sadece Osmanlı'nın değil, Anadolu'daki bin yıllık geçmişin özgün bir birikimi ve yaşam tarzı var. Bu birikimi giderek daha yakın ilişkiler kurduğumuz İsrail'le paylaşacağız’’ dedi.

Tarihin garip bir cilvesi mi, bilmem... 1900'lerin başında Türk yönetimi altında bulunan Filistin'deki ilk Yahudi yerleşim merkezlerinin kurulmasını sağlayan Baron Edmond James de Rotschild'in torununun karısı, aradan tam 100 sene geçtikten sonra şimdi Osmanlı eserlerinin Kudüs'te sergilenmesinin masraflarını üstleniyor.

Merak etmeyin, Kutsal Emanetler gitmiyor

Kudüs sergisinde Kutsal emanetlerin hiçbiri yeralmıyor. Serginin temel mesajını ‘‘İsrail'in geçmişte Osmanlı İmparatorluğu'nun bir parçası olduğunun vurgulanması’’ ve ‘‘Osmanlı yaşam biçiminin yansıtılması’’ düşünceleri oluşturuyor.

Hazırlıkları yürüten İsrailli yetkililer sergide bu yüzden dini objelere yer verilmeyeceğini ve Kudüs'e gönderilecek parçalar arasında Topkapı Sarayı'nın Kutsal Emanetler Dairesi'nde saklanan eserlerden hiçbirinin yer almadığını söylüyorlar. İslam ülkelerinin de tepkisini çekmemek için kutsal emanetler konusunda hiçbir talepte bulunmadıklarını anlatan İsrailliler, ‘‘Bugün dünya üzerindeki en eski İbranice yazıt, şimdi İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde bulunan Shiloah taşıdır. Bu taş İsrail'in olduğu kadar Tevrat'ın tarihi bakımından da büyük öneme sahiptir ama onu bile istemedik’’ diyorlar.

Naklettikleri paranın sahibi oldular

Dünyanın önde gelen sermaye gruplarından olan Rotschild ailesinin kökleri 16. yüzyılın Almanyası'na dayanıyor. Frankfurt'ta 1585'te ölen İsaac Elhanan Rotschild'den gelen aile ismini o dönem Avrupa'sının kral ve prenslerine yakınlıklarıyla duyurdu ve yıldızları savaşlar sırasında orduların ihtiyacı olan altın paraları saraylardan cephelere taşıma imtiyazını elde etmeleriyle parladı.

Zamanla krallara bile faizle borç para verecek derecede servet sahibi olan aile sonraları ticari alanda da faaliyet göstermeye başladı ve bazı Rotschildler 18. yüzyıldan itibaren Almanya'dan çıkarak Avrupa'nın değişik ülkelerine yerleştiler. Birkaç yıl içerisinde Fransa'yla İngiltere'nin para piyasasına hakim olan Rotschild ailesi bir yandan her iki memleketin önde gelen sermaye kaynağı halini alırken mensupları zamanla siyasete de atıldı. 1858'de İngiliz Avam Kamarası'na seçilen Lionel Rotschild İngiltere tarihine ‘‘Krallığın ilk yahudi milletvekili’’ olarak geçti ve parlamentonun 26 Temmuz'da yapılan yemin töreninde İncil'e el basarak yemin etmeyi reddederek Avam Kamarası'na yine ilk kez Tevrat'ın getirilmesini sağladı.

Rotschild ailesinin Avrupa'nın diğer ülkelerinde yaşayan üyeleri İkinci Dünya Savaşı sırasında Naziler'in en büyük hedeflerinden biri olmalarına rağmen yakalanmamayı başardılar. Aile mensuplarının tamamı İngiltere'ye ve Birleşik Amerika'ya geçerek bu defa müttefiklere, özellikle de General Charles de Gaulle'ün Hür Fransız Ordusu'na destek verdiler. Bugün Avrupa'nın ve İsrail'in birçok yerinde faaliyet gösteren Yahudi merkezleri Rotschild ailesi tarafından idare ediliyor.

Aile, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren canlanan ‘‘Yahudi vatanı kurulması’’ faaliyetlerinin de içinde yer aldı ve siyonist hareketin en büyük destekçilerinden biri oldu. 1900'lerin başlarında Osmanlı yönetimi altında bulunan Filistin'deki ilk yahudi yerleşim merkezleri Fransız baronu Edmond James de Rotschild'in sağladığı fonlarla kuruldu ve çöldeki ilk sulama faaliyetine de yine Baron de Rotschild'in mali desteğiyle başlandı.

Erol Sayan bir yazdı, pir yazdı

Türk Müziği’nin önemli isimlerinden olan bestekár Erol Sayan, Gösteri Dergisi’nde yayınlanan yazısında Kültür Bakanlığı İstanbul Devlet Klasik Türk Müziği Korosu'na veryansın etti. Sayan ‘Bu koro müzik falan yapmıyor, sanki ezbere bant dolduruyor’ dedi.

Erol Sayan eserleri bir zamanların en çok okunan bestekárıydı. ‘‘Geçsin günler haftalar’’, ‘‘Kalbe dolan o ilk bakış’’, ‘‘Bana bir aşk masalından şarkılar söyle’’ gibisinden çok güzel eserler yapmıştı. Radyolar senelerce Erol Sayan'ın şarkılarıyla açılır, o şarkılarla kapanırdı.

Sonra besteciliği bıraktı, hocalık yapmaya, konservatuvarda repertuvar dersleri vermeye başladı. Eserleri eskiden sahnelerden radyolara, ev fasıllarından mehtaplı yaz gecelerinin ıslıklı terennümlere kadar hemen heryerde okunan Erol Sayan nedense bir suskunluğa büründü. Artık ne kendisi ortalardaydı, ne de şarkıları...

Erol Bey senelerdir devam eden suskunluğunu bu hafta bozdu, ama ne bozuş: Gösteri Dergisi'nin son sayısında yayınlanan yazısında milletin vergileriyle kurulup çalışan devlet destekli alaturka korolara, özellikle de Kültür Bakanlığı İstanbul Devlet Klasik Türk Müziği Korosu'na veryansın etti. Bu topluluklarda yapılan ve ‘‘Türk Müziği’’ olduğu iddia edilen icra Erol Bey'i öylesine çileden çıkartmıştı ki Gösteri'deki yazısında koronun şefine de, okuyucularına da, saz sanatçılarına da söylemediğini bırakmıyordu. Ne koro şefinin yapılan müzikle uzaktan yakından bir ilgisinin bulunmadığı kalmıştı, ne okuyucularla saz sanatçılarının makam ve icradaki yeteneksizlikleri, ne de koroda müzik adına yapılan disiplinsizlikler. Erol Bey ‘‘Şefin konser ánında uygulamak istediği en ufak nüanslara bile vaktinde karşılık veremeyen bir koro akıl ve dikkat birliği ile 'canlı' bir konser vermiyor, ezbere bir bant dolduruyor demektir’’ diyordu ve bir müzik topluluğunun müzik dışılığı hakkında kibarlığı elden bırakmadan bundan daha ağır bir söz herhalde edilemezdi.

Türk Müziği'ne meraklıysanız ve bu müziğin icrası konusunda Türkiye'deki en tecrübeli ve en yetkili isimlerin başında gelen Erol Sayan'ın yerden göğe kadar haklı olduğu tenkidlerini merak ediyorsanız Gösteri'nin son sayısını mutlaka okuyun. Erol Bey'in yazdıklarından bendeniz hem büyük bir zevk hem de ilham aldım ve ‘‘Devlet Korosu’’ adını takınan toplulukların ‘‘Klasik Türk Müziği’’ olduğunu ileri sürdükleri icea garipliklerini sık sık gündeme getirmeye karar verdim. Vergilerimizle kurulan ama ‘‘amüzikal’’ yani ‘‘müzik dışı’’ fraklı şeflerin elinde kalan ritm ve müzik fakiri devlet korolarından, kendisini bestekár zanneden şeflerin kakafonik eserlerini seslendirme işkencesine mahkum edilen topluluklardan ve ‘‘Klasik Türk Müziği’’ adı altında piyasa müziğinin en pespayesini yapan gruplardan yakında bol bol bahsedeceğim.

.

Murat Bardakçı: Bandırma’yı jilet yaptık
Mart 19, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Mustafa Kemal Paşa'yla arkadaşlarını Samsun'a götüren Bandırma vapuru durup dururken yeniden gündeme geldi ve bir Alman mühendis Anıtkabir Müzesi'nde bulunan Bandırma maketinin bir başka gemiye ait olduğunu iddia etti. İşte, Bandırma konusuna mutevazı ama belgesel bir katkı: İngiliz gemi sigorta şirketi Lloyds'un kayıtlarına göre Bandırma'nın gerçek öyküsü.

Türk tarihinin en meşhur vapuru ‘‘Bandırma’’ durup dururken yeniden gündeme geldi. Hürriyet'te geçen perşembe günü çıkan haberde asıl mesleği gemi mühendisliği olan ve her yıl Bandırma hakkında bir demeç vermeyi ádet edinen Bernd Langenspien isimli Alman'ın son demecine atfen, Anıtkabir Müzesi'nde sergilenen Bandırma maketinin aslında Bandırma'nın değil ‘‘Gelibolu’’ adında bir başka geminin maketi olduğu söyleniyordu.

Ben ne Bandırma vapurunun Anıtkabir Müzesi'ndeki maketini gördüm, ne de ‘‘Gelibolu’’ isimli öteki geminin varlığından haberdar oldum. Ama Bandırma konusu böyle yeniden gündeme gelince, elimde bulunan bir Bandırma belgesini yayınlayayım dedim.

Belge, Bandır-ma'nın dünyanın en büyük gemi sigorta şirketi Lloyds'un arşivinde bulunan kaydı, yani geminin sicili. İşte, Lloyd's sigorta şirketinin kayıtlarına göre Bandırama vapurunun inşasından son gününe kadar kısa öyküsü:

Bizim ‘‘Bandırma’’ dediğimiz gemi 1878'de İskoçya'nın Paisley bölgesindeki MacIntyre şirketi tarafından Hutson and Cardett tezgáhlarında 21 sıra numarasıyla yolcu ve yük vapuru olarak inşa ettirildi. 279 grostondu, demir uskurluydu, hem yelken hem buhar donanımlıydı, uzunluğu 48 metre 90 santim, genişliği altı metreydi.

Gemiye denize indirildiği sırada verilen isim ‘‘Trocadero’’ydu. İlk sahibi Dousey and Robinson şirketi, Trocadero'yu beş sene kullandıktan sonra 1883'te Yunanlı armatör Psicha'ya sattı. Psicha geminin o zamana kadar Londra'da olan kaydını Yunanistan'ın Pire limanına nakletti, iki sene sonra da adını değiştirdi ve ‘‘Kymi’’ yaptı. ‘‘Kymi’’, Yunanca'da ‘‘dalga’’ demekti.

Psicha, ‘‘Dalga’’sını sadece beş sene kullandı ve 1890'da Andreadis isminde bir başka Yunanlı armatöre ait olan ‘‘Rama P. Derasimo-Istanbul’’ şirketine sattı. ‘‘Dalga’’nın Pire limanındaki kayıt ve el değiştirme maceraları 1894'te nihayet buldu: O zamanların Türk Denizyolları İşletmesi olan ‘‘İdare-i Mahsusa’’ gemiyi satın alıp İstanbul'a getirdi, Pire'deki kaydını da İstanbul limanına nakletti, ismi yeniden değiştirildi ve ‘‘Kymi’’ ‘‘Panderma’’ yapıldı. İdare-i Mahsusa'nın adı 1910'da ‘‘Osmanlı Seyrüsefain İdaresi’’ yani ‘‘Osmanlı Denizcilik İşletmesi’’ olunca ‘‘Panderma’’ da ‘‘Bandırma’’ya çevrildi ve posta vapuru haline getirildi.

Gemi bütün bu ardarda sahip ve isim değişiklikleri sırasında maceralar da yaşadı ve batma tehlikeleri geçirdi. 1891'in 12 Aralık'ında Erdek'te seyrederken kayalara çarptı ve tam batmak üzereyken yüzdürüldü. 1915 Mayıs'ında Mürefte-Şarköy açıklarında posta işini görürken bu defa kayalara değil, E-11 modeli bir İngiliz denizaltısına çattı; yediği torpil yüzünden tekrar bir batma tehlikesi geçirdi ama yeniden yüzdürüldü.

Bandırma 1919'daki Samsun seferinden sonra gene eski vazifesine, posta hizmetine döndü. Ama artık yaşlanmıştı; gövdesi sert dalgalara tahammül edemeyecek, makinelerinin çevirdiği pervanesi suları yaramayacak hale gelmişti. Motoru 1925'te büyük bir arıza yaptı. Birkaç ay boyunca tamirine çalışıldı ama astarının yüzünden pahalıya geleceğini gören zamanın Denizyolları idaresi akıllara sığmayacak bir iş yaptı ve Türk tarihinin bu en namlı gemisinin hurda fiyatına elden çıkartmaya karar verdi. Bandırma o devrin en meşhur gemi sökücüsü İlhami Bey'e satıldı. Sonraları ‘‘Söker’’ soyadını alacak olan İlhami Bey gemiyi Haliç'teki söküm tezgáhına çektirdi ve tam dört ayda söktü. Bandırma, 1925'in sonbaharında artık üstüste yerleştirilmiş jiletlik bir demir ve perçin yığını haline gelmişti.

Sonra aradan yıllar geçti ve bir ‘‘Bandırma vapuru’’ tartışması açıldı. Bazı malum çevreler Bandırma'nın ufak bir posta teknesi değil, koskoca bir gemi olduğunu iddia etmeye başladılar ve ortaya bir de fotoğraf çıktı. Fotoğraf ‘‘Bandırma’’ adında büyücek bir yolcu gemisine aitti ama bu Bandırma'nın asıl Bandırma'yla hiçbir alákası yoktu: İngiltere'den 1926'da satın alınıp aynı ismin verildiği 929 grostonluk bir başka gemiydi ve daha sonra onun ismi de değiştirilip ‘‘Ülgen’’e çevrildi.

Ben, Bandırma'nın bu sayfadaki fotoğrafını Orhan Kızıldemir'in 1995'te yayınlanan araştırmasından aldım. Geminin macerası ve ákıbeti hakkında daha etraflı birşeyler öğrenmek isterseniz Yüksek Denizcilik Okulu Mezunları Derneği'nin çıkarttığı ‘‘Denizatı’’ dergisinin Ekim 1994 tarihli sayısına ve Erol Mütercimler'in 1992'de yayınladığı ‘‘Kurtuluş Savaşı'na Denizden Gelen Destek. Sovyetler Birliği'nden Alınan Yardımlar. Kuvá-yı Milliye Donanması’’ isimli kitabına bakın.

Konuyla alákalı en yetkili kişilerin bilimsel bir yayın yaparak Bandırma konusunu senelerdir işlerine geldiği gibi oraya-buraya çekiştirenlere ve açılan tartışmalara bir son vermelerinin zamanı sizce de artık gelmedi mi?

Atatürk’ten Samsun’a Bandırma vapuru telgrafı

Mustafa Kemal Paşa'nın imzasını taşıyan ama az bilinen bu belgenin aslı şimdi Kurtuluş Savaşı'nın meşhur bir kumandanının ailesi tarafından muhafaza ediliyor ve bende sadece kopyası var.

14 Mayıs 1919 tarihini taşıyan ve Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'daki Üçüncü Kolordu Kumandanlığı'na gönderdiği şifreli telgrafın müsveddesi olan belgede Paşa bugünün Türkçesiyle şunları yazıyor:

‘‘Samsun'da Üçüncü Kolordu Kumandanlığı'na

Cuma günü öğleden sonra Bandırma vapuruyla Samsun'a hareket edilmesine kesin şekilde karar verilmiştir. Karargáhımdaki kumandan ve subay sayısı 23'tür. Karargáhıma Samsun'da geçici olarak kalınacak bir yer hazırlanması için gereken kişilere emir verilmesini rica ederim. Sadrazam Paşa Hazretleri de bu konuda mutasarrıflığa (vali ile kaymakam arasındaki mülki idareci) yazacağını buyurmuştur. Dokuzuncu Ordu Kıt'aları Müfettişi ve Padişahın Fahri Yaveri Tuğgeneral Mustafa Kemal’’

Amatör ebrucudan profesyonel kitap

Birkaç nesildir sahhaflık yapan bir aileden gelen Turan Türkmenoğlu Bayezid'deki Sahhaflar Çarşı'sındaki babasından kalma dükkánında eski kitapla uğraşır. Yaşının genç olmasına rağmen çarşının eskilerinden sayılır.

Turan Türkmenoğlu bundan birkaç sene önce klasik sanatlarımızdan birine, ebruya merak saldı ve hoca görmeden, kendi kendine ebru yapmaya başladı. İlk zamanlarda pek soluk, birbirinden tatsız ebrular çıkarttı, sonra bir seviye tutturdu ve şimdi daha da iyiye gitmeye çalışıyor.

Ebrunun ne olduğunu ve nasıl garip bir teknikle yapıldığını herhalde bilirsiniz. ‘‘Kevenotu’’ denilen bitkinin sapları çizilip su dolu bir tekneye bırakılır, sapın salgıladığı ‘‘kitre’’ denilen maddeye kaynatılıp tülbentten geçirilmiş sığır ödü iláve edilir. Üzerine boyayla desenlenler çizilir, sonra teknenin üzerine bir káğıt yerleştirilir, on saniye kadar orada tutulur ve boyalı desen káğıda geçer. Ebru işte böyle kendine mahsus bir ameliyeyle yapılır, ortaya hakikaten güzel ve değişik bir eser çıkar ama ebru teknesinin bulunduğu çalışma mekánı da tam bir savaş alanına döner. Ben ebrunun iyisinin ve hakikisinin her ne kadar bu işin son büyük üstadı Mustafa Düzgünman'ın bundan on yıl önce vefat etmesiyle artık bittiğine inanırsam da, son dönem genç ebrucuların eserlerine gene de bakmamazlık etmem.

Turan Türkmenoğlu, geçenlerde artık bir hayli içinde olduğu ebruyla ilgili bir kitap çıkarttı: ‘‘Sudaki Nakış Ebru’’. Kitapta ebrunun nasıl yapıldığını çizimlerle anlatıyor, sonra ebruyla ilgili bir sözlük ve daha da önemlisi Türk ve batı dillerinde yayınlanmış ebrudan sözeden eserleri sıralayan 725 maddelik geniş bir bibliyografya veriyor.

‘‘Sudaki Nakış Ebru’’ isimli bu kitapla eski sanatlarımızdan birinin geniş kitlelere ulaşmasından dolayı memnunluk duydum. Hele kitabın ilk baskısının tükendiğini ve yeni baskısını yapıldığını öğrenmem memnuniyetimi daha da arttırdı ve ‘‘Darısı tezhib, cild ve káğıt oymacılığı gibi diğer klasik sanatlarımızın başına’’ diye düşündüm

.Murat Bardakçı: Atına mezar yaptıran padişah bile vardı
Mart 26, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Şimdilerde vahşileştik ama...

Her geçen gün daha da bir hayvansever oluyoruz. Belediye başkanlarının köpekleri ölümüne dövüştürdüğü, kasapların kurbanlıkların önce dört ayağını birden kestiği Türkiye’de bir zamanlar atlara bile kitabeli mezarlar yaptırılır, köpeklere ağıtlar yakılan ağıtlar edebiyat kitaplarını süslerdi.

Milletçe her geçen gün daha da bir hayvansever oluyoruz. Hayvanlara karşı duyduğumuz muhabbet öylesine artıyor ki kedi ve köpekleri fırınlara atıp yakmamız bir yana belediye başkanlarımız bile artık üç kuruş gelir uğruna köpekleri ölümüne dövüştürüyor, kasaplar kaçmamaları için kurbanlık boğaların önce bacaklarını kesiyor, sonra bıçağı şahdamarlarına saplayıveriyorlar.

Günlerdir bu hayvan katliamlarını tartışırken ben hayvan sevgisi konusunda nereden nereye geldiğiğimizi düşündüm.

HAYVAN VAKIFLARI

Biz 19. yüzyıla kadar millet olarak hayvanlara ziyadesiyle düşkündük. Yüksek binaların duvarlarına kuşevleri inşa eder, hatta hayvanlar için vakıflar bile kurar yahut vakfiyelere bazı özel maddeler iláve ederdik. Meselá Mimar Sinan'ın Kayseri'deki vakfiyesinde ‘‘Ağırnas köyünde yaptırdığım çeşmeyle çeşmenin etrafındaki geniş arazi hayvanların su içmesi ve dinlenmeleri içindir’’ demiş, Kanuni'nin kızı Mihrimah Sultan ‘‘Hergün iki defa herkese birer tas buğday çorbasıyla ekmek dağıtılacak ve her at başına yem sadakası verilecektir’’ kaydını düşmüş, Ödemiş'te Mürselli Hacı İbrahim'in vakfiyesine ‘‘Yeni Cami'de kalan leyleklerin yiyecekleri için yıllık yüz kuruş verilecektir’’ maddesi konmuştu.

PEŞPEŞE KÖPEK KIYIMI

Derken 19. yüzyıla gelindi, ‘‘batılılaşmaya’’ başladık ve ilk hayvan katliamının emrini bizzat zamanın hükümdarı İkinci Mahmud verdi ve İstanbul'da ne kadar köpek varsa yakalanıp Hayırsızada'ya gönderilmesini buyurdu. Dediği yapıldı, birkaç gün boyunca şehirde belki de tek bir hayvan kalmadı ama halktan tepkiler yükseldi: ‘‘Hayvanlara eziyet uğursuzluk getirir, başımıza iş açılacak’’ diye homurdanmalar başlayınca Hayırsızadaya'da sağ kalan köpekler geri getirilip yeniden İstanbul sokaklarına salındı. Ama uğursuzluk da gecikmedi: Yunanistan isyan etti, bağımsız olduğunu duyurdu ve daha sonra Avrupa donanması Türk donanmasını Navarin'de ateşe verdi. Türkiye'nin elinde tek bir savaş gemisi bile kalmadı.

Sonra aradan gene seneler geçti, 1910'a gelindi ve bu defa da İstanbul'un ‘‘Şehremini’’, yani Belediye Başkanı Suphi Bey köpek meselesini çözmeye kalkıştı; Haziran başında İstanbul'daki bütün köpekler yeniden Hayırsızada'ya yollandı. Birkaç gün içinde 80 bin civarında köpek çatanalara yüklenip yeniden mecburi bir ada yolculuğuna çıkartıldı. Hepsi açlıktan birbirini yedi ve hemen arkasından Balkan ve dünya savaşları patladı.

Yandaki sütunlarda yeralan Genç Osman'ın atı Süslükız'la Neyzen Tevfik'in köpeği Mernuş'un öyküleri geleneksel hayvan sevgimizi gösteren iki küçük örnektir. Ben bu sevginin son senelerde birdenbire nefrete dönmesinin sırrını bir türlü çözemedim. Okuduktan sonra iyice bir düşündüğünüz takdirde belki siz çözebilirsiniz.

Son Osmanlı'nın hayvan feryadı

Neredeyse bir asırdır Türk’üm, Türklüğümden ilk defa utandım

Önceki gün çok garip bir tesadüf oldu; bu sayfayı hazırladığım ve yan sütunda gördüğünüz ‘‘Genç Osman'ın Atı’’ bahsini yazdığım sırada Osmanlı ailesinin New York’ta yaşayan reisi Şehzade Osman Efendi'den bir faks aldım. Yakın çevresinde hayvanlara düşkünlüğüyle bilinen ve Lexington Avenue'deki geniş evi bir zamanlar hayvanat bahçesini andıran şehzade Türk gazetelerinde Denizli'nin Baklan ilçesindeki ölümüne köpek döğüşü haberini görmüş ve bir hayvansever olarak hayli hiddetlenmişti. ‘‘Böyle bir vahşet karşısında göz yumup ses çıkartmamam mümküm olamazdı’’ diyor, hissiyatını káğıda döküyor ve daha da önemlisi, ‘‘Türk'üm demeye ilk defa utandığını’’ söylüyordu.

İşte, Genç Osman'la aynı ailenin mensubu olan Şehzade Osman Ertuğrul Efendi'nin faksında yazdıkları:

‘‘Hemen hemen bir asır boyunca Türklüğümle iftihar ettim, vatandaşlığımı kaybetmeme rağmen başka hiçbir devlete sığınmadım. Ama gazetelerdeki köpek döğüşlerine ait haberleri okuyunca hayatımda ilk defa ‘‘Ben Türk'üm’’ demeye utandım.

Dünyanın bazı yörelerinde memleketin en aşağı tabakasından gelen birkaç kişi üç-beş köpek toplayıp gizliden gizliye bir klübede hayvanların birbirlerini parçalamasını vahşi bir zevkle seyrediyor olabilirler. Fakat belediye başkanı tarafından tertip edilmiş ve kaymakam tarafından izin verilmiş gösterilerde köpek veyahut başka bir hayvanın vahşice öldürülmesi ve bunun halk tarafından sevinçle seyredilmesi eski Roma devrinden beri dünyanın hiçbir yerinde görülmemiştir!

Avrupa Birliği'ne dahil olmaya çalışıyoruz. Bu vahşet karşısında değil Avrupa, eğer varsa Afrika'nın en geri kalmış kabilelerinden oluşan bir cemiyet bile bizi arasına haklı olarak kabul etmeyecektir.

Millet Meclisi'nin böyle bir vahşeti yasak etmesini Cenáb-ı Hak'tan temenni ederim. Maksat yalnız diğer medeni memleketler arasına katılmak değil, bize muhtaç olan mahluklara da insaniyetimizi göstermektir. Neticede teessüf edilecek birkaç kişiye rağmen milletimizin insaniyetini ve merhametini göstereceğinden eminim. Osman Ertuğrul'

Padişah atının mezartaşı

‘‘Süslükız’’, tarihlere ‘‘Genç Osman’’ diye geçen Sultan İkinci Osman'ın sevgili atıdır. Hükümdar günün birinde dünyasını değiştiren can yoldaşının ismini sonsuza kadar yaşatmak ister ve Süslükız'ın Üsküdar'daki Kavak Sarayı'nın avlusuna defnedilmesini buyurur.

Emir garip bir netice verir, ortaya tarihin hem ilk, hem de son ‘‘at evliyası’’ çıkar. Artık hastalık çeken atlar Süslükız'ın mezarına getirilecek ve mezar üç defa tavaf ettirilecektir.

Asırlar geçer, Kavak Sarayı yıkılıp gider ve Süslükız'ın mezartaşı sokağa düşer. Yüzyılın ilk çeyreğinde Asar-ı Atika Müzesi'nin yani bugünün Arkeoloji Müzeleri'nin müdürü olan Halil Edhem Bey taşı Çinili Köşk'e naklettirir.

Süslükız'ın 96’ya 62 santim ölçüsünde olan taşında şunlar yazılı:

‘‘Zıll-i Hak (Allah'ın gölgesi) Hazret-i Osman Han'ın / Süslükız nám (isimli) atı öğülmüştür / Emr-i Yezdán ile mevt irişecek (Allah'ın emriyle ölüm gelince) / Bu makam içre (buraya) o gömülmüştür’’

Neyzen Tevfik köpeğine mersiye yazmıştı

Türk şiirinin, özellikle de mizahi şiirin büyük ustası Neyzen Tevfik geçmiş zaman İstanbul'unun en namlı hayvan dostlarındandı ve van yoldaşı Mernuş ismindeki köpeğiydi. Neyzen neredeyse Mernuş da oradaydı, hatta şairin arada bir içki tedavisine gittiği Bakırköy Akıl Hastahanesi'nde bile biraradaydılar.

Mernuş 1934'te yine sahibiyle beraber Bakırköy'de bulunduğu sırada dünyaya veda etti, göçüp gitti. Şair ipekli gömleğini köpeğine kefen yaptı, Mernuş'u aralarında doktorların da bulunduğu bir cemaatin refakatinde hastahanenin bahçesine defnetti ve sonra Mernuş için bir mersiye yazdı.

İşte, Neyzen'in samimi ifadelerle dolu ‘‘Mernuş’’ mersiyesi:

‘‘Bu engin ayrılık canıma yetti / Başımdan aşıyor kederim Mernuş / Bu yolda yazılmış fermán-ı kaza / Bunu da gösterdi kaderim Mernuş

Bağlanmıştım bütün kalbimle sana / Şu fáni cihanı okuttun bana / Sen göçtükten sonra ben yana yana / Hicranla gözyaşı dökerim Mernuş

Bu yolda cahilim, bildiğim kısa / Sen girdin toprağa ben düştüm yasa / Haklı haksız hatırını kırdımsa / Affeyle günahım, beşerim (insanım) Mernuş’’

Murat Bardakçı: Baba’ya kaside ABD’den geldi
Nisan 02, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Eski devirlerde zamanın hükümdarını övüp göklere çıkartmak için söylenen ‘‘medhiye’’lere asırlar sonra geçmiş yüzyılların dili ve üslûbuyla kaleme alınmış bir yenisi eklendi: Türk edebiyat tarihçiliğinin bugün önde gelen isimlerinden olan Dr. Cem Dilçin ‘‘Reisicumhur Süleymán-ı Zaman’’ başlıklı mizahi bir medhiye yazdı ama şiir Türkiye'den önce Amerika'da, üstelik dünyanın en seçkin okullarından olan Harvard Üniversitesi'nin dergisinde yayınlandı.
Eski şairler zamanın hükümdarı için şiirler döktürüp mısralarında sultanı yere-göğe koyamazlardı ve bu şiirlere ‘‘medhiye’’ yahut ‘‘kaside’’ gibi isimler verilirdi.
Derken Türkiye'de sultanlar ve hükümdarlar devri kapandı, o zamanların üzerinden neredeyse bir asır geçti ve ne göklere çıkartılacak sultan kaldı, ne de onlar için medhiye düzecek şair...
Ama geleneğin hálá devam ettiğini ben geçenlerde Dr. Cem Dilçin'in Süleyman Demirel için bundan beş asır öncesinin Türkçesi'yle yazıp yayınladığı medhiyeyi okuduğumda öğrendim. Medhiye, Cem Bey'in aruzla kaleme aldığı ‘‘Mecnunnáme’’ isimli tam 70 sayfalık mizahi şiirin kısa bir bölümüydü ve işin garip tarafı, yüzyıllar öncesinin üslubuyla kaleme alınmış olan şiir Türkiye'de değil, Amerika'da yayınlanmıştı: Dünyanın önde gelen üniversitelerinden olan Harvard'ın ‘‘Journal of Turkish Studies-Türklük Bilgisi Araştırmaları’’ dergisinde.
Tam 70 sayfalık destan
Tanımayanlar için Dr. Cem Dilçin'in kim olduğunu kısaca söyleyeyim: Zamanımızın sayılı edebiyat álimlerindendir, eski metinleri bugün doğru şekilde yorumlayabilen birkaç kişiden biri sayalır ve daha da önemlisi, birkaç yüzyıl öncesinin dilini taklid edip o üslûpta şiir söylemekte üstüne yoktur.
İşte, Dr. Cem Dilçin'in ‘‘Bu Devletlû Reîs-i Cumhur Süleymán-ı Zamán ve Baba-yı Áhen-Destán Hazretlerinin Medhidir’’ başlıklı mizahi medhiyesinin günümüz Türkçesi'ne düzyazıyla aktardığım bazı bölümleri:
‘‘...Bu dünya üç ayrı Süleyman gördü. İlki kuşların dilini bilen, kuşlarla konuşan Hazreti Süleyman'dı, ikincisi de ‘‘Muhteşem’’ Süleyman. Bu son Süleyman ise cumhurbaşkanı oldu, ismi álemin her yanından duyuldu. Şánı da Selçuklular'ın meşhur veziri Nizamülmülk'e benzeyecek gibi olan Süleyman'ın benzeri dünyada daha önce hiç várolmadı.
Atatürk bütün Türkler'e ata, bu ise dullarla yetime baba oldu. Başvezirliğe yedi defa geldi ki, Osmanlılar'da bile böylesine büyük bir adam görülmemişti. Arada gerçi birileri tahtını kapıverir, o elinde şapkasıyla kalakalırdı ama şapkasını kimselere kaptırmamayı bildi.
Doğduğu yer İslámköy, gittiği son köy de Hamzakoy'du. Bu yüzden özgürlük rolünü üstlendi ve şapkası demokratların sembolü oldu. Ona her ne kadar ‘‘barajlar kralı’’ deniyorsa da ‘‘GAP Kralı’’ denecek olsa daha da bir sevap kazanılır.
Pepsili ve TV’li kaside
Süleyman'ın sadrazamı sarı bir hatundu ve o hatun dünyanın düzeni konusunda hiç gam çekmezdi. Söylendiğine göre Frenkçe'yi pek güzel konuşurdu ama Türkçe'yi bilmezdi.
Süleyman álemdeki bütün şáhların önde geleni ve Asya'daki Türkler'in ağabeyi oldu. Ben onun iktidarının daha sonra ne olacağını bilmiyorum ama hiç şüphem yok ki herkes ettiğini bulacak. Tanrı onun tahtını daim ve ömrünü de sağlık içinde devam ettire; Allah onu doğru yoldan saptırmaya, tácını ve tahtını da kimseler kapmaya’’
Bunlar, Dr. Cem Dilçin'in 70 sayfalık ‘‘Mecnunnáme’’sinin sadece birkaç satırı. Eserde asırlar öncesinin diliyle bugünün Türkiye'sinden sözeden ve herbiri gene aruzla olan şöyle mısralar var:
Şimdi 'in'dir pepsi ve koka kola
Çünki 'out' oldu gazoz, şerbet, boza
Her günüm kız senin ile daha ne?
Aşkına ben ‘aboneyim abone‘
Çalsa da oynak ritimle bû sazım
'Şıkıdım şıkıdım oynama' kızım
Her kanal yapar ki realty show
İzleyenler ise der ancak abovv
Herkesin ağzında TV Türkçesi
Radyoların Türkçeli Frenkçesi
Olsa da çifte silikon sînesi
Farkedemez gerçeğinden annesi
İşin beni sevindiren tarafı, Hazret-i Süleyman'la Sultan Süleyman'ın ardından bir diğer ‘‘Süleyman’’ devrinin de Türk Edebiyatı'nda mizahî bir kasideyle yer etmiş olması.
‘Bir sarı hatun idi sadrázamı’’
İşte, Dr. Cem Dilçin'in kaleme aldığı 53 mısralık ‘‘medhiye’’den şiirin orijinal dili ve vezniyle birkaç mısra... Medhiyenin bu bölümlerini eski edebiyat meraklılarının merakını gidermek için veriyorum ama bugün anlaşılması zor olan bazı kelimelerin yerine aynı vezinle yenilerini koymadan da edemedim:
‘‘Atatürk'tür cümle Türk'ün átası
Bu da oldu dul ve yetim bábası
Parlamenter sisteme olunca şef
Bábalık ismi ona verdi şeref
Başvezîr oldu yedî kez ol vezir
Ál-i Osman'da dahi yok böyle pîr
Arada tahtı kapardı başkası
Lákin hep elinde idi şapkası
Onun için tahtı dáim durmadı
Şapkasını kimseye kaptırmadı
Doğduğu yer ise İslámköy idi
Gittiği son köy de Hamzakoy idi
Ondan oldu ona özgürlük rolü
Şapkası dahî demokrat sembolü
Her muhalif ona karşı tuttu sáf
Herkese oldu ama o bitaraf
Ona dendi gerçi báraj kralı
Pek sevaptır dense GAP'ın kralı
Sarı bir hatun idi sadrázamı
Amma nizamdan yana yoktu gamı
Söyleşirmiş pek güzel Frenkçe'yi
Konuşamaz imiş hátun Türkçe'yi
Bu Süleymán oldu şahların şahı
Sonra Asya Türkünün de ağası
Tanrı onun tahtını kaim ede
Sağlık ile ömrünü dáim ede
Doğru yoldan Hak onu saptırmaya
Taht ve tácın kimseye kaptırmaya’’
Beyler, biraz arşivlere bakın
İstanbul Devlet Opera ve Balesi Nazım Hikmet'in ‘‘Ferhad ile Şirin’’ini sahneye koydu ve sanat çevrelerinde yer yerinden oynadı. Gazeteler ve TV'ler Ferhad ile Şirin'in İstanbul'da ilk defa sahnelendiğini söyleyip eseri yere göğe sığdıramadılar.
Bu konuda yazılıp çizilenleri okuyunca ‘‘Ben Ferhad ile Şirin'i İstanbul'da daha önce seyretmiştim’’ diye düşündüm, şöyle bir durup hafızamı yokladım ve hatırladım: Bale 1970'lerde o zamanın ‘‘Opera Binası’’ olan bugünün AKM'sinde sahneye konmuştu. Oynayanlar Ankara Opera ve Balesi'nin sanatçılarıydı ve beşkentteki temsil daha sonra İstanbul'a getirilmişti. Yalnız arada küçük bir fark vardı ve fark balenin ismindeydi: İlk sahnelenişte ‘‘Ferhad ile Şirin’’ denmemiş, eserin Rusça ismi olan ‘‘Legende o Lubvi’’ Türkçe'ye çevrilmiş ve balenin adı ‘‘Bir Aşk Hikáyesi’’ yapılmıştı. Mehmene Banu'yu yani başrolü Meriç Sümen mükemmelen oynuyor ve Arif Melikov'un nefis müziği seyirciyi mestediyordu.
Dolayısıyla şimdi, bundan senelerce önce hem Ankara'da hem İstanbul'da sahnelenen Ferhad ile Şirin'in ‘‘Türkiye'de ilk kez oynandığı’’ yolunda bizim basında çıkan ve buram buram reklam kokan bu yanıltıcı haberlerin kaynağını merak ediyorum. Acaba birileri her zaman olduğu gibi Nazım'ın sırtından bir işler mi yapıyor dersiniz?

.Murat Bardakçı: Baba devrik sultanların yanında pek nazik kaldı
Nisan 09, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat Bardakçı
Haberin Devamı

Kimi belá okumuş kimi de küfretmişti
Görev süresinin uzatılmamasını ‘‘Bu da geçer yahu’’ ve ‘‘Beni aldattılar’’ sözleriyle değerlendiren babanın bu ifadeleri tahttan indirilen sultanların söylediklerinin yanında pek nazik kaldı. Meselá Sultan İbrahim devrildiğini bildirmeye gelenlere ‘‘Bre hainler, bre pezevenkler! Ben sizi altınla beslememiş miydim?’’ diye bağırmış, İkinci Abdülhamid ise ‘‘Allah düşmanlarımı kahretsin’’ demişti
Baba, Meclis'teki oylamayı iki ayrı cümleyle yorumladı: ‘‘Bu da geçer’’ ve ‘‘Beni aldattılar’’ sözleriyle.
Demirel'in tarihlere geçecek olan bu sözleri bana eski zaman hükümdarlarının tahtı terketmek zorunda bırakıldıkları zaman söylediklerini hatırlattı. Hükümdarlık gerçi beş yahut yedi yıllığına değil hayat boyu oturulan bir makamdı, o makamdan gönül rızasıyla inenler nadir de olsa vardı ama araya genellikle darbe yahut isyan gibisinden kesintiler girer ve tahtın sahibine de iktidarı bırakıp gitmek düşerdi. Kimisi ‘‘İláhi takdir böyleymiş’’ deyip tahtını sessiz sadasız terkeder ama ‘‘Gitmem de gitmem’’ diyenleri de çıkar, bunlar zorla götürülür ve hatta canlarından bile edilirlerdi.
Meselá İkinci Murad... 1444'te 23 yıllık iktidarının zirvesindeyken zamanın başkenti Edirne'den sıkıldı, tahtını o sırada 12 yaşında olan oğlu Mehmed'e terketti ve gidip Manisa'daki mükellef sarayına çekildi. Avrupa'da toparlanan Haçlı ordusunun ilerlemesi üzerine oğlunun gönderdiği ‘‘Eğer padişah sen ise gel devletinin başına geç, ama hükümdar ben isem sana iktidarı almanı emrediyorum’’ mealindeki meşhur mektubu alınca tahta istemeye istemeye yeniden oturdu. Haçlı ordusunu Varna'da tepeledikten sonra tekrar Manisa'ya dönmeye niyetlendiyse de devlet erkánının yalvarıp yakarması üzerine yedi yıl daha padişahlık etti. Oğlu Mehmed onun 1451'de dünyadan ayrılması üzerine ikinci defa hükümdar olacak ve tarihlere ‘‘Fatih’’ unvanıyla geçecekti.
İktidarın yaygara ve rezaletle bırakılmasının örneğini ise Sultan İbrahim verdi. Onun saltanat yılları, imparatorluğun en bahtsız devirlerindendi. Toprak kayıpları, rüşvet, isyanlar ve mali bunalım hep biraradaydı. 1648'in 8 Ağustos'unda tahttan indirildi ve yerine yedi yaşındaki oğlu Mehmed getirildi. Sabık sultanın kararı bildirmek için gelen heyete ilk sözü ‘‘Bre hainler! Bre pezevenkler!’’ oldu, sonra ağıza alınmaz küfürler etti. Hakaretlerine heyettekilerden birinin ‘‘Dinin emirlerine kayıtsız kaldın, rüşveti yaydın, memleketin başına zalimleri musallat ettin, devletin hazinesini bile soydun, her yer senin yüzünden harap oldu’’ demesi üzerine son verdi. İki cariyesiyle beraber sarayın bir odasına hapsedildi, odanın kapısına duvar örüldü ve duvarda sadece yemek verilebilecek kadar bir delik bırakıldı. Kapatıldığı odada sadece on gün yaşadı ve 18 Ağustos günü yağlı kemendle boğduruldu. Ölmeden önceki son sözleri ‘‘Bana sizler için 'Bu dinsiz herifleri tepele' diyenleri dinlememiştim. Meğer siz beni öldürecekmişsiniz pezevenkler’’ oldu.
İşte iktidarlarını yani tahtlarını terketmek zorunda bırakılan bazı padişahların devrildikleri öğrendikleri sırada söyledikleri ve tarihe geçen sözleri...
Devrildikten sonra neler demişlerdi
Osmanlı döneminde devrildiğini öğrenip ve hapsin yolunu tutan hemen her padişahın tepkisi birbirinden farklıydı. Haberi alan hükümdarların kimisi sarayı sakin bir şekilde devletin bekası dualarıyla terkederken kimisi de darbeyi ağza alınmaz küfürlerle karşılamış, haberi getirenlere hakaretler ve bazan da beduualar yağdırmıştı.
İKİNCİ BAYEZİD: ‘‘Oğul! Kılıcın keskin ama ömrün kısa olsun’’ (Tahtı bırakmaya mecbur edildiği 24 Nisan 1512 günü oğlu Yavuz Selim'e ettiği beddua).
GENÇ OSMAN: ‘‘Gençlik belásı ile münafık sözüne uydum. Beni yeniden istemez misiniz?’’ (19 Mayıs 1622'de kendisini tahtından indirip bir at arabasıyla Yedikule zindanlarına götüren yeniçerilerden ricası)
SULTAN İBRAHİM: ‘‘Bre hainler, bre pezevenkler!’’ (1648'in 8 Ağustos'unda tahttan indirildiğini bildirmek için gelen heyete ettiği küfürler)
ÜÇÜNCÜ AHMED: ‘‘Oğlum, işte benim ákıbetim! Devleti vezirlerin eline bırakma. Bırakırsan böyle olur’’ (Patrona Halil isyanının çıkması üzerine 1730'un 1 Ekim'inde tahttan feragat etmesinden hemen sonra yerine geçen yeğeni Birinci Mahmud'a söylediği söz)
ÜÇÜNCÜ SELİM: ‘‘Allah'ın takdiri böyle imiş. Yerime Mustafa'yı çıkartın. Taht kendisine mübarek olsun’’ (İstanbul'u kasıp kavuran Kabakçı isyanı neticesinde 29 Mayıs 1807 günü tahttan indirilirken yanındakilere söyledikleri)
DÖRDÜNCÜ MUSTAFA: ‘‘Ben tahttan inmedim ki!.. Mahmud'u da kim çıkarmış?’’ (28 Temmuz 1808'de yerine İkinci Mahmud'un getirildiğini öğrenince yanında bulunanlara sorduğu soru)
SULTAN ABDÜLAZİZ: ‘‘Bir parça zehir bulamaz mısınız? Benim hayatım artık fitne yaratmaktan başka işe yaramaz’’ (1876'nın 30 Mayıs'ında askeri bir darbeyle tahtından olmasından hemen sonraki sözleri)
İKİNCİ ABDÜLHAMİD: ‘‘Allah düşmanlarımı kahretsin’’ (27 Nisan 1909 günü, Meclis kararıyla tahtıntan indirildiğini ve artık hükümdar olmadığını tebliğe gelen heyete söyledikleri)
‘‘Bu da geçer Yáhû’’ Bizans’tan da geçmişti
Baba’nın görev süresinin uzatılmasının Meclis tarafından reddinden sonra söylediği ‘Bu da geçer Yáhû’ sözünün bugüne Bizans döneminden gelen ve Ortadoğu’da hemen her dile giren bir kavram olduğunu bilir miydiniz?
Hürriyet'in geçen Cuma günkü manşeti Cumhurbaşkanı Demirel'in bir sözüydü: Baba, görev süresinin Meclis'te uzatılmaması üzerine ‘‘Bu da geçer’’ demişti.
Bazı yazarların bu sözü Demirel'e máledip ‘‘Baba'nın hayat felsefesi böyledir’’ dediklerini görünce ‘‘Bu da geçer’’ kavramının ne olduğunu ve nereden geldiğini anlatayım dedim:
‘‘Bu da geçer’’ sözü asırlar öncesinden gelen ve tasavvufta da kullanılan bir deyimdir ve aslı ‘‘Bu da geçer Yáhû’’ şeklindedir. ‘‘İyilik de, kötülük de zamanla geçip gider ama o iş ve işi yapan kişi veya kişiler işin niteliğine göre hoş yahut fena şekilde hatırlanırlar’’ mánasına gelir. Cümlenin son kelimesi olan ‘‘Yáhû’’ sözü ‘‘Yá Allah’’ demektir ve dolayısıyla ‘‘Bu da geçer’’ ifadesiyle Allah'a hitap edilmektedir.
Kavram aslında tarih boyunca bütün Ortadoğu'da kullanılmış ve başka dillerde de söylenegelmiştir. Meselá Anadolu Rumları arasında ‘‘K'afto taperasi’’ olmuş, İranlılar ‘‘İn nîz bogzered’’ demişlerdir. Asırlar boyunca hemen her hattat cümlenin Türkçesini yahut Farsçasını defalarca yazmışlar ve bu kalıp hat sanatımızın en meşhur kalıplarından sayılmıştır.
İşte bu eserlerden bende bulunan bir örnek: Türk hat sanatının en büyük isimlerinden olan İsmail Hakkı Altunbezer'in kaleminden çıkma ‘‘Bu da geçer Yáhû’’ yazılı bir levha.
CEM BEY'İN ŞİİRİ: Edebiyat álimi Dr. Cem Dilçin'in geçen hafta yazdığım ‘‘Mecnunname’’sini bazı okuyucularım her nedense yanlış anlamış ve şiiri ‘‘Baba’’ için kaleme alınmış bir yağcılık örneği zannetmişler.
Tepkiler Cem Bey'i de bir hayli rahatsız etmiş olacak ki, yayınlamam için gönderdiği açıklamada ‘‘Bu şiir látife türündedir ve tamamı 1001 beyit olan 'Mecnunname' adlı mesnevinin çok küçük bir bölümüdür. 1997'de yayınlanan Mecnunname'nin konusunun sayın Demirel'le doğrudan bir ilgisi yoktur. Eser, divan şiirinin büyük üstadı Fuzuli'nin Leylá ve Mecnun adlı aşk hikáyesinde geçen olayların günümüze uyarlanarak o yüzyılların Türkçesiyle látife türünde yazılmış bir benzeridir’’ diyor.
Gayet zarif ve nazik bir zat olan Cem Bey, bu akademik cümlelerle şöyle demek istiyor: ‘‘Bu şiir mizahi bir eserdir, Baba'ya yağcılık etmekle uzaktan yakından bir ilgisi yoktur, asırlar öncesinin diliyle ve üslubuyla kaleme alınmış bir şakadan ibarettir. Mısraları bir daha okuyun ve okurken de bir zahmet içindeki espri unsurunu anlamaya çalışın’’.
‘‘Cem Dilçin nasıl böyle bir şiir yazabilir?’’ veya ‘‘Baba hakkında ben de şiirler döktürdüm, bunları da yayınlayın’’ diyenlerin dikkatlerine sunulur.

.Murat Bardakçı: Başı sıkışan sadrazam grip olup evine kapanırdı
Nisan 16, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Eskilerin ‘‘nezle-i müstevliye’’ dedikleri grip ve bildiğimiz basit nezle, bir zamanlar sadrazamların yani Osmanlı zamanındaki başbakanların en yakın mesai arkadaşıydı. Ácil ama çözümü zor bir durumun ortaya çıktığı veya işlerin sarpa sardığı zamanlarda sadrazamlar her nedense hep grip olur, yalılarına yahut konaklarına kapanır, günlerce ortada görünmez ve devletin tepesine çöken kapkara bulutların başkaları tarafından dağıtılmasını beklerlerdi.
‘‘Grip’’ kelimesi asırlar önce konuşulan bir dilden, eski Frankça'dan gelir. Aslı ‘‘gripan’’dır, zamanla değişmiş ve modern Fransızca'da ‘‘grippe’’ yazılıp ‘‘grip’’ okunur olmuştur. Başbakanımızı yatağa düşürüp Türkiye'de dövizden borsaya, günlük tartışmalardan meclis kulislerine kadar herşeyi neredeyse bir hafta boyunca birbirine sokan dillere destan hastalığın batıdaki isim macerası, işte böyledir.
Osmanlı tıp dilinde ise grip ‘‘nezle-i müstevliye’’ yani ‘‘yayılan, her tarafı kaplayan nezle’’dir. Gerçi griple nezle salgını da aynı sözlerle ifade edilmiştir ama ‘‘nezle-i müstevliye’’nin akla ilk gelen karşılığı griptir.
Bizim málum ‘‘nezle’’ ise Arapça'dır ve Arapça'nın ‘‘indi’’ mánasına gelen ‘‘nezele’’ kökünden gelir. ‘‘Nezle-i müzmine’’ müzmin yani yerleşmiş nezle, ‘‘nezle-i sadriyye’’ göğüs nezlesi demektir. Eski zamanların ayıp sayılan başka bir nezlesi daha vardır: ‘‘Belsoğukluğu’’ demek olan ‘‘nezle-i süfliye’’si.
‘‘Nezle’’ eski dilde genellikle her nedense çoğul olarak, ‘‘nevázil’’ şeklinde kullanılır. O devirlerin kibar yahut kibarlık özentisi içerisindeki zevát ‘‘Grip oldum’’ demeyi ayıp saydıklarından ‘‘Nevázîl-i kesîre-i keşîfe-i keşîde-i cedîde ile pek mahmûlüm’’ demeyi tercih etmişler ve bu söz yığını ‘‘Burnum şakır şukur akıyor, üzerinize áfiyet çok fena gribim var’’ mánasına gelmiştir.
Konuşma dilinde böyle türlü türlü şekillere bürünen ve bulaştığı kişiyi de yataklara düşüren bu eski hastalık bizde sadrazamların yani eski zamanlardaki başbakanların en mesai arkadaşıydı. Ácil ama çözümü zor bir durumun ortaya çıktığı veya işlerin sarpa sardığı zamanlarda sadrazamlar her nedense hep grip olur, günler boyu yalılarına yahut konaklarına kapanır ve devletin tepesine çöken kapkara bulutların başkaları tarafından dağıtılmasını beklerlerdi.
İşte, yalılarına kapanan sadrazamlardan bazıları ve evlerine kapanmalarının öyküsü.
Grip olan son sadrazam Tevfik Paşa, Ecevit’in uzak akrabasıydı
Başbakan Bülent Ecevit hem Osmanlı tarihinin, hem de grip bahanesiyle evine kapanan sadrazamların sonuncusu Ahmed Tevfik Paşa'nın evlilik yoluyla uzaktan akraba oluyor.
Tevfik Paşa'nın büyük oğlu İsmail Hakkı Bey (Okday), ilk evliliğini Osmanlıların son hükümdarı Sultan Vahideddin'in büyük kızı Ulviye Sultan'la yaptı. Ancak çift İsmail Hakkı Bey'in Kurtuluş Savaşı'nın başlamasından hemen sonra Anadolu'ya geçip Milli Mücadele'ye katılması üzerine ayrıldı. Padişahın sabık damadı, Cumhuriyet'ten sonra ikinci evliliğini Başbakan Bülent Ecevit'in annesi ressam Nazlı Ecevit'in teyzesi Ferhunde Hanım'la yaptı. Okday ailesi, hayatlarının sonuna kadar İstanbul'da yaşadılar.
İsmail Hakkı Bey'in ilk evliliğinden dünyaya gelen kızı Hümeyra ‘‘Hanımsultan’’ (Özbaş) halen İzmir'le Kuşadası'nda yaşıyor ve sahiplerinden olduğu Kısmet Otelleri'nin başında bulunuyor.
Kimi isyandan kaçtı, kimi de borsadan
AHMED TEVFİK PAŞA
İmparatorluğun son sadrazamıydı ve çöküş günlerinin bütün yükünü neredeyse tek başına omuzlamıştı. Büyük Millet Meclisi'nin 1922'nin 1 Kasım'ında saltanatı kaldırmasından sonra hükümeti topladı, ne yapılması gerektiğini tartışmaya açtı ama kabine üyeleri durum değerlendirmesi yapmak yerine peşpeşe istifalarını verdiler. Babıali'den çıkan Tevfik Paşa saraya gidip durumu Sultan Vahideddin'e bildirmek yerine Ayaspaşa'da sonradan Park Otel olan konağına gitti, hükümdara ‘‘Grip olduğu’’ haberini gönderdi, tam 13 gün boyunca herkesle temasını kesti ve konağından dışarıya adım atmadı. O sırada 79 yaşında olan Tevfik Paşa, üç çeyrek asırdır nimetini gördüğü hanedanın son padişahına názırları yani bakanları tarafından terkedildiğini söylemeyi kendisine yedirememişti. Konağından Sultan Vahideddin'in 17 Kasım sabahı İstanbul'u terketmesinden sonra artık sadrazam değil, sıradan bir vatandaş olarak çıkabildi ve tarihlere ‘‘Osmanlı İmparatorluğu'nun cenazesini kaldıran adam’’ olarak geçti.
MAHMUD NEDİM PAŞA
Abdüláziz zamanının sadrazamıydı ve Rus yanlısı olduğu için halk arasındaki ismi ‘‘Nedimof’’tu. Rüşvetle yolsuzlukta eşinin ve benzerinin olmadığı söylenirdi. 1875 Ağustos'unda Türk iktisat tarihinin en meşhur faiz operasyonuna imzasını attı. Nakit sıkıntısını bugünkü gibi yüksek faizli iç borçlanmayla halletmeye çalışan hükümet artık tek kuruş bile ödeyemez hale gelince Nedim Paşa çıkarttığı kararnameyle faizleri yarıya indiriverdi ve piyasalar birbirine girdi. Paşa kendisinde ve yakınlarında bulunan tahvilleri bir gece önce el altından sattırdığı için pek zarar görmemiş ama binlerce kişi bir anda iflás etmişti. Kararın açıklanmasından sonra İstanbul esnafı ve öğrenciler ‘‘Gebertelim Nedimof'u’’ haykırışlarıyla zamanın başbakanlık binası olan Babıali'ye yürümeye başladılar. Nedim Paşa kılık değiştirip yalın ayak Sirkeci'ye indi, bir kayığa atlayıp yalısına sığındı. Saraydan gelip ‘‘Padişahımız efendimiz sizi emrediyorlar’’ diyenlere ‘‘Hastayım, pek şiddetli nevázil oldum’’ cevabını verdi, günlerce ortaya çıkmadı ve birkaç gün sonra da azledildi.
MEHMET SAİD PAŞA
Abdülhamid devrinin en önemli siyasetçilerin-dendi ve defalarca sadrazam olmuştu. İkinci Meşrutiyet'in ilánı öncesinde Rumeli'de yaşanan başkaldırılar sırasında sadaret makamında yani başbakanlık koltuğundaydı. Ayaklanan birliklerle İttihad Terakki yanlılarının sarayı hakaretlerle dolu telgraf yağmuruna tutmaya başlamaları üzerine hemen Nişantaşı'ndaki konağına kapandı ve hükümdara ‘‘hasta olduğu, adım atacak hali bulunmadığı’’ haberini gönderdi. Said Paşa, konağından ancak Sultan Abdülhamid'in 1909'un 24 Temmuz'unda meşrutiyeti yeniden ilán etmesinden sonra çıktı. Babıali'ye gidip hükümeti toplantıya çağırdı ama bakanlar arasında bu defa yeni tayin edilecek olan Harbiye ve Bahriye nazırlarının isimleri konusunda anlaşmazlık çıkınca Said Paşa yeniden konağına döndü. Birkaç gün ortalarda görünmedi, sonra saraya gidip Sultan Abdülhamid'e istifasını verdi ve o zamanın senatosu olan ‘‘Áyan Meclisi’’nin başına geçti.
Otobüsü bile doğru dürüst
işletemeyenin kitabı böyle olur
İstanbul Belediyesi'ne bağlı İETT Genel Müdürlüğü ‘‘Dersaaddet'ten İstanbul'a Tramvay’’ isimli bir kitap çıkarttı. Dr. Sertaç Kayserilioğlu'nun hazırladığı kitap altı cild olması planlanan İETT tarihinin ikinci eseri ve geçen sene çıkan ‘‘Dersaaddet'ten İstanbul'a Atlı Tramvaylar’’ın devamı.
İETT kitap için masraftan kaçınmamış, kuşe káğıdına abartılı şekilde bastırmış ve Büyükşehir Belediye Başkanı Ali Müfit Gürtuna'yla İETT Genel Müdürü Raif Yetim de birer önsöz lutfetmişler.
Ve bu kitapta İstanbul'un en áşina mekánları bile birbirine sokulmuş, semtler yazar marifetiyle tááá öte taşınmış, en bilindik yerler bile tersyüz edilmiş.
İşte, birkaç örnek:
30. sayfada Yüksekkaldırım olduğu iddia edilen yer, Karaköy'dür. 71. sayfada altına ‘‘Karagümrük’’ yazılan caddede Sultanahmet'ten Gülhane'ye inen yol görünmektedir. 123. sayfadaki fotoğraf Harbiye'nin değil, Bayezid'in resmidir ve sağ arka planda Dişçilik Okulu binası dimdik házır ve názırdır. 189. sayfadaki cami Bayezid değil, gökyüzüne uzanan minareleri yazara láhavle çekmekte olan Láleli’dir.
Bitmedi... 194. sayfadaki cadde Bahçekapı'da değil, Hocapaşa'dadır. 205. sayfadaki meydan bizim meşhur Bayezid'dir ve resimaltının aksine fotoğrafta Aksaray görünmemektedir. 33. sayfadaki Beşiktaş iddiasının doğrusu Fındıklı'dır. 156. sayfadaki resim Çemberlitaş'ta değil, Tophane'de çekilmiştir ve sol arka tarafta Kılıç Ali Paşa Camii'nin duvarı görünmektedir.
Ve, daha da vahim bir yanlış: Harbiye'yi gösterdiği iddia edilen 63. sayfadaki resim Tophane'ye aittir. Fotoğraftaki bina eski Topçu kışlalarının önünde kalan, caddeye paralel giden ve artık olmayan askeriye binalarıdır. Dr. Kayserilioğlu çatının gerisinde görünen yıkık minareyi bile farkedememiştir.
Bunlar İETT'nin milyarlar dökerek çıkarttığı kitabın sayfalarını şöyle bir çevirmekle rastlanan hatalardan sadece birkaçı... Listeyi uzatmayacak ve bu işin sorumlularına bir çift söz etmekle yetineceğim:
Bir şehir adım adım ve sokak sokak gezmekle, her köşesini ve her semtini teneffüs etmekle, daha da önemlisi her ánını ve her yerini yaşayıp hissetmekle öğrenilir. Şehir tarihçiliğini sahhaflardan, sergilerden yahut mezatlardan eski fotoğraf ve kartpostal toplamaktan ibaret zannedenlerse işte böyle işler eder, en kadim semtleri bile birbirine sokarlar. Harbiye Tophane'ye, Láleli Bayezid'e, Beşiktaş Şişli'ye doğru kanatlanır ama her ne hikmetse İETT gibi bir kamu kuruluşu bu garipnameyi milyarlar döküp yayınlar ve tabii arada olan bizim vergilerimize olur.

.Murat Bardakçı: Baba’ya 900 yıllık satranç tekzibi
Nisan 23, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Baba'nın ‘‘Satrancın bir savaş olduğunu’’ söylemesine dokuz asır öncesinden tekzip geldi. İran taraflarında bundan 900 yıl önce varolan Ziyaroğulları Devleti'nin hükümdarı Keykávus, devlet adamlarına öğütlerle dolu olan ‘‘Kabusname’’ isimli eserinde ‘‘Satranç savaş değildir. Bu oyunu arbede haline getirme ve sakın haaa karşındakiyle kavgayı tutuşma’’ diye yazıyor. Keykávus daha sonra ‘‘satrancın kumarbazlarla ve kumar niyetine oynanmaması gerektiğini’’ söylüyor.
Baba'nın satrancı siyaset gündemine sokup ‘‘Satranç savaştır. Mat edip çıkmak lázım. Başarının adı mat etme, başarısızlığın ise mat olmadır’’ demesine dokuz asır öncesinden tekzip geldi. İran taraflarında bundan 900 yıl önce varolan Ziyaroğulları Devleti'nin hükümdarı Keykávus, ‘‘iyi bir devlet adamının nasıl olması gerektiğini’’ anlatmak için yazdığı ‘‘Kabusname’’ isimli kitabında ‘‘Satranç savaş değildir. Bu oyunu arbede haline getirme ve sakın haaa karşındakiyle kavgayı tutuşma’’ diye yazıyor.
Dokuz asır öncesonden bugünlere tekzip gönderen Keykávus'un tam adı ‘‘Emir Unsurü'l-Maáli Keykávus bin İskender bin Kabus bin Veşmgir’’di. Başında bulunduğu devletin hákimiyet alanı gerçi bir hayli dardı ve Ziyaroğulları'ndan bugüne hiçbir şey kalmadı ama Keykávus'un şöhreti asırlar boyunca hep vároldu. Siyasetçiler Keykávus'u hep saygıyla andılar ve dokuz asır öncesinin bu hükümdarı siyaset bilimcilerinin daima ‘‘büyük üstad’’ı oldu.
Unutulmazlığını, kaleme aldığı cildler dolusu kitaba ve özellikle de dünyanın önde gelen üniversitelerinin siyaset kürsülerinde adından hálá bahsedilen bir eserine borçluydu: 1082'de kaleme aldığı ‘‘Kabusname’’sine. Kitap, ortağaç İslám dünyasında sık rastlanan ve ‘‘nasihatnáme’’ denilen öğütlerle dolu eserlerden biriydi; Keykávus oğlu Giylánşáh'a düzgün bir bir insan ve iyi bir devlet adamı olmanın şartlarını anlatıyor, bol bol nasihat veriyordu.
Yazdıkları memleket idaresinden dövüş sanatlarına, yıldızlar vasıtasıyla geleceği okumaktan adalet dağıtmaya ve cinselliğin en ayrıntılı bahislerine kadar birbirinden tamamen farklı konularda tavsiyelerle doluydu. Bugün mizahi bir ifade olarak dillerde dolaşan ‘‘Yaz olunca avratlara, kışın da oğlanlara meylet ki, vücutça sağlam olasın. Zira oğlan teni sıcaktır, yazın iki sıcak bir araya gelirse vücudu bozar. Avrat teni ise soğuktur, kışın iki soğuk vücudu kurutur’’ cümleleri de Keykávus'a aitti ve Kabusname'nin cinsellikten sözeden bölümünde geçiyordu.
Keykávus'un o devrin Farsça'sıyla kaleme aldığı ‘‘Kabusname’’ zamanla birçok dile tercüme edildi ve defalarca Türkçe'ye de çevrildi. Bu tercümelerin en tanınmışını 1400'lü senelerin başında Mercimek Ahmed yapmış, Türk Edebiyatı'nın son büyük alimi Orhan Şaik Gökyay da Mercimek Ahmed'in 500 yıllık Türkçe'sini 1940'larda Milli Eğitim Bakanlığı'nın ‘‘Devlet Kitapları’’ serisinden yayınlamıştı.
44 bölümden meydana gelen Kábusname'nin 13. bölümü ‘‘Látife etmeyi, satranç ve tavla oynamayı anlatır’’ başlığını taşıyor ve Keykávus bu bahiste Baba'nın söylediklerinin aksine satrancın ‘‘bir savaş olmadığını’’ anlatıyor. ‘‘Satrancı arbede haline getirme, sakın haaa kavga çıkartma’’ deyip çok önemli bir başka nasihatte daha bulunuyor: ‘‘Satrancın kumarbazlarla oynamaması’’ gerektiğini...
İşte, Keykávus'un oğlu Giylánşáh'a satranç hakkında verdiği öğütlerden bir bölüm... Okuyun ve Baba'nın mı, yoksa 900 yıl öncesinin babası Keykavus'un mu haklı olduğuna siz karar verin.
900 yıl önceki Baba neler demişti
‘‘...Ey oğul! Satranç oynamayı sakın ola ki ádet edinme, eğer mutlaka oynayacaksan arada bir oyna. Ama sakın kumar niyetine oynama, zira satrancı para ile oynamak kumardır; kumarbazlık ise talihi kötü ve yıldızı kararmış kişilere mahsustur.
Satrançta ne kadar iyi bir oyuncu sayılırsan sayıl, kumarbaz olarak tanınmış kişilerle oynama. Böyle kişilerle oynadığın takdirde parasına oynamamış olsan bile görenler seni kumarbaz zannederler. Bundan dikkatle sakın, yoksa sen de kumarbazlığınla meşhur olursun.
Satrancı veya tavlayı senden yaşça büyük kimselerle oynadığın zaman edep gereği ilk hamleyi karşındakinin yapmasına ve ilk zarı yine onun atmasına dikkat etmen gerekir.
Ey oğul! Sen sen ol, serhoşlarla, saygının ne olduğunu bilmeyen cahillerle, yüzsüzlerle ve ağır kanlı heriflerle sakın oynama. Oyunu savaş ve arbede haline getirme ve sakın haaa kavga çıkartma. Sana karşı yapılan hamle yahut atılan zar yüzünden karşındakiyle tartışmaya kalkışma. ‘‘Sen şöyle oynamıştın’’ diye yemin falan da etmeye kalkma, zira söylediğin doğru bile olsa, görenler ‘‘Acaba yalan mı konuşuyor?’’ diye şüpheye düşer.
Ey oğul! Hiç kimseye şaka yapma, zira şaka ayıptır ve kötülüklerin kılavuzudur. ‘‘Savaşın çıkması şaka yüzündendir’’ derler. Şaka yapacak olursan sarhoş olduğun sırada yapma, zira şarhoş şakasının şerri ayık kişilerin şakasına oranla çok daha fazladır. Dolayısıyla acı sözlerden, şakadan ve işe yaramaz konuşmalardan kendisi sakın. Özellikle satrancın oynayana gönül darlığı verdiğini iyi bil. Açmaza düşen oyuncunun gönlü daralmıştır ve o kişi o anda hiçbir şakayı kaldırmaz. Böylelerine sakın şaka yapmaya kalkma’’
Bugünün Baba'sı ne diyor
‘‘...Kişinin önünde satranç tahtası her gün vardır. Birinci hamle, birinci hamle karşısında karşı hamle, hamleye karşı yapılabilecek hamle... Eğer kişi üç-dört hamleyi doğru dürüst tasavvur edebiliyorsa, başarıya giderken önemli bir imkána sahiptir. ‘‘Şu masayı bir devirelim de sonra bakarız icabına..’’ Üzerinde cam var, su var, sürahi var. Sonra elinizi arkanıza bağlayıp ‘‘Masayı devirdik ama döküldü, kırıldı’’. Onun döküleceğini daha önceden bilmeliydin. Kırıldı ne oldu? Zarar edersin,
...Aynen satrançta olduğu gibi oturuyorsun, çok acemice áletlerini kullanıyorsun. Üç-dört hamle sonra mat olup çıkıyorsun. Mat olup çıkmak en kolayıdır. Ama mat edip çıkmak lázım. Başarının adı mat etme, başarısızlığın adı mat olmadır.
...Bir savaş var orta yerde. Mutlaka dövüş şeklinde olması şart değil. Çeşitli mücadeleler de bir savaştır. Herşey bir savaşa tekabül ediyor. Savaşanlar savaşa ‘‘kaybedelim’’ diye girmezler. Satranç bir savaştır. Savaşta talih de şarttır’’
Devlet korolarına Paris'ten bile tepki var
Türk Müziği bestecisi Erol Sayan'ın Hürriyet Gösteri'nin Mart sayısında İstanbul Devlet Klasik Türk Müziği Korosu'nun konserlerini eleştirmesi alaturka müzik camiasında şiddetli bir tartışma başlattı.
Erol Sayan senelerdir yazılıp çizilmeyen bir konuya temas ediyor ve ‘‘Devlet korosu böyle olmamalı. Çalıp söylediklerinde ruh diye birşey yok. Sadece görüntüye önem verip icrayı geri planda bırakmak ve hele ritim unsurunu ortadan kaldırmak müzisyenlikle bağdaşmaz’’ diyordu. Türk Müziği çevrelerinde şimdi Erol Bey'in yazdıkları tartışılıyor ve koro üyeleri dışında kalan müzisyenler ‘‘Bu toplulukların müziği neden böyle tatsız oluyor?’’ sorusunun cevabını arıyorlar.
Gösteri'deki yazının bazı bölümlerine birkaç hafta önce bu sayfada yer vermemden sonra çok sayıda mektup ve e-mail aldım. Türk Müziği'nin ciddi bir dinleyicisi olduğu anlaşılan Ohannik Akopcan'ın Paris'ten yolladığı mesaj, özellikle dikkatimi çekti. Altına imzamı hiç çekinmeden koyabileceğim bu mesajı aynen ve hiç yorumsuz naklediyorum:
‘‘...Erol Sayan'ın kızgınlığını ilgi ile okudum. Erol Sayan şimdiye değin kamuda konuşulmayan bir sorunu dile getiriyor.
...1975'lerde açılan Türk Müziği konservatuvarı hayli talebe yetiştirdi. Ama ne var ki bilinen ve bilinmeyen sebeplerden Dr. Nevzat Atlığ'ın başını çektiği devlet koroları Türk Müziği'ni kütlelere ve gençlere sevdirmek bir yana, Türk Müziği áşinalarına ikrah getirtti.
Usul ve áhenkten yoksun, içinde ritm olmayan, tek tip elbise giymiş asık suratlı kadınlarla smokinli gene öyle asık suratlı erkeklerin Dede Efendi'yi gulguleli bir uğultuya çevirmeleri bir yana, frak giymiş bir adamın senfoni orkestrası idare eder gibi ama garip hareketlerle bu insanların önünde el-kol sallayışı hangi Türk Müziği adet veya töresine uyuyor? Zevksizlik, ahenksizlik ve usulsüzlük misali bu ‘‘koro’’ tabir olunan insan grubunu acaba dinleyenler kimler ve niçin dinliyorlar?
Kültür yıkımına istemeden de olsa katkı, insanları herhalde yüceltmez’’

.Murat Bardakçı: 205 yıllık esrarı DNA testi çözdü
Nisan 30, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Bugüne kadar sadece eski belgelere ve belge değeri olan eşyalara dayanan tarihin araçları arasına artık DNA testi gibi modern teknoloji de katıldı. Son Rus Çarı İkinci Nikola'nın kızı Anastasia'nın kemiklerinin geçen yıl bu testle belirlenmesinden sonra Fransa tarihinin 200 seneden beri bir türlü çözülemeyen muamması da hafta başında aynı metodla aydınlatıldı ve 1789 devrimi sırasında giyotinde can veren Kral 16. Louis'in iki asırdan beri tartışılan oğlu 17. Louis'in gerçek öyküsü ortaya çıktı.
Tarihin iki asırdır bir türlü aydınlatılamayan muammalarından biri geçen hafta nihayet çözüldü: 1789 ihtilálinin giyotine gönderdiği Fransa kralı 16. Louis ile karısı kraliçe Marie Antoinette'in, hayatı tarihçiler için her zaman merak konusu olan oğulları küçük Louis'nin muamması... Dünyaya henüz 10 yaşındayken veda etmesine rağmen ismi 200 senedir yoğun bir şüphe bulutu içerisinde kalan Louis'in gerçek öyküsü bir dizi DNA testinden sonra ortaya çıktı.
Testlerde kullanılan doku örneklerinin elde edildiği yerler ise bugüne kadar yapılan diğer DNA testlerinden farklıydı: İki asır boyunca alkol içinde saklanan küçük bir kalp ve yine iki asır sonra yeniden açılan mezarlardan alınan birkaç saç teli...
İşte, küçük Louis'in aslında son derece hazin ve hazin olduğu kadar da inanılmayacak bir macerayı andıran 200 senelik öyküsünün özeti:
Fransa'da 1789'da patlayan ihtilál, Kral 16. Louis'in mutlak otoritesine son vermişti. Kral önce haklarından feragat etti ama entrikaya dayalı politikasından vazgeçmemesi üzerine tahtından indirildi, ihanetle suçlanıp yargılandı ve idama mahkum edildi. İhtilálciler 1793'ün 21 Ocak'ında Louis'in kafasını giyotinle kestiler. Kralın aslında bir Avusturya prensesi olan karısı Kraliçe Marie Antoinette de aynı senenin 16 Ekim'inde giyotine yollandı.
MANASTIRDAN KAVANOZA
‘‘17. Louis muamması’’, işte bu idamlardan sonra başladı. Kralla kraliçenin küçük bir oğulları vardı, çocuk Fransız tahtının veliahdıydı ve onun ismi de Louis'ti. İhtilálden sonra hapishane haline getirilmiş bir manastıra kapatıldı. Krallık yanlıları arasında ‘‘17. Louis’’ diye biliniyordu. Manastırda verem oldu ve 1795'in 8 Haziran'ında öldü. Küçük Louis'ten geriye tek bir şeyin kaldığı iddia ediliyordu: Kristal bir kavanozda içerisinde saklanan ve ona ait olduğu söylenen ufacık bir kalp...
1810'lu senelerden itibaren Avrupa'da birdenbire çok sayıda ‘‘17. Louis’’ler ortaya çıkıverdi. Hepsinin iddiası aynıydı: Manastırdan krallık yanlıları tarafından kaçırılmışlardı, yerlerine kimsesiz bir çocuk konmuştu ve veremden ölen çocuk buydu. Tarihçiler ikiye ayrıldılar. Bir kısmı 17. Louis'in zindanda can verdiğini söylüyor bir kısmı ise 17. Louis olduğunu iddia edenlerin tarafını tutuyordu.
GİYOTİNDEN DNA’YA
Fransa, tarihinin bu en büyük muammasının aydınlanabilmesi için tam 205 sene bekledi ve netice bir dizi DNA testinden sonra hafta başında alındı. Paris'in ‘‘Krallar Mezarlığı’’ olan Aziz Denis Kilisesi'nde saklanan kalp bir laboratuvara götürüldü. Ama uzun seneler çok kötü şartlar altında kaldığı için artık taşlaşmış gibiydi, kesilebilmesi için özel bir bıçak yaptırıldı ve yanlamasına çok ince iki dilim kesildi. Sonra, küçük Louis'in annesi olan Kraliçe Marie Antoinette'in henüz genç bir Avusturya prensesiyken Viyana'da kestirdiği ve orada saklanan saçlarından Paris'e birkaç tel getirttiler. Testin doğruluk oranını yükseltmek için Kraliçe'nin iki kızkardeşine ait olan ve yine Viyana'da muhafaza edilen saçlarından da örnekler alındı ve Bourbonne hanedanının iki asır önce yaşamış iki prensinin mezarlarından parçalar toplandı.
Bütün bu faaliyetleri, Fransa’nın krallık ailesi olan Bourbon Hanedanı'nın Aziz Denis Kilisesi'ndeki kral mezarlarını korumak için kurduğu bir vakıf organize etti. Paris'te yapılan DNA testi Almanya'yla Belçika'da da tekrar edildi ve üç testten de aynı netice alındı: Kküçük kalp, Kral 16. Louis ile Kraliçe Marie Antoinette'in oğluna aitti. Manastırdaki hücresinde ölen çocuk Fransa'nın gerçek kralıydı ve 1800'lerin başında ortaya çıkıp 17. Louis olduğunu iddia edenlerin hepsi sahtekárdı.
Fransa bir haftadır bu ‘‘küçük kalbin’’ DNA testiyle noktalanan iki asırlık bu macerasını konuşuyor. Allah, şimdi bizim Emrah'ın yardımcısı olsun.
KÜÇÜK KRALIN KALBİ ŞİMDİ BU KAVANOZUN İÇİNDE
Sanki kalp değil çalıntı mücevher
Tahtsız, taçsız ve bahtsız küçük kral 17. Louis'nin Paris'teki Aziz Denis Kilisesi'nde saklanan kalbinin iki asırlık macerası tam bir korku filmi gibi. Hırsızlıklarla, ortadan kaybolmalarla ve el değiştirmelerle dolu bir filim...
Hapishane haline getirilmiş olan manastırda 1795'in 8 Haziran'ında ölen 17. Louis'e hemen oracıkta bir otopsi yapıldı. Otopsiye katılan doktorlardan Philippe Jean-Pelletan küçük kraldan bir ‘‘hatıra’’ almak istedi, 10 yaşındaki çocuğun kalbini çıkarttı, bir mendile sardı ve cebine koyup evine götürdü.
Doktor kalbi alkol dolu bir kavanoza yerleştirmişti ama kapağı iyice kapatmadığı için alkol uçtu ve kalp kurudu. Jean-Pelletan'in asistanlarından biri birkaç sene sonra kavanozu çaldı. Ölüm döşeğindeyken yaptığına pişman oldu, kavanozu karısına verip hocasına geri yolladı ve huzur içinde öldü.
Artık bir hayli yaşlanmış olan Doktor Jean-Pelletan, 1815'te kalbi Paris Piskoposu'na hediye etti ama piskoposun sarayı şehirde çıkan bir ayaklanma sırasında yağma edilince kavanoz kırılıverdi ve kalp de azıcık ezildi. Kalbi, ortalık yatışınca işe yarar birşeyler toplayabilmek için saraya girenler arasında bulunan Lecsroart adındaki matbaacı buldu.
Küçük kralın kalbi Lecsroart'tan sonra her nasılsa döndü, dolaştı ve Doktor Jean-Pelletan'ın oğlunun eline geçti. Kavanozu hayatı boyunca saklayan genç Jean-Pelletan kalbin Fransa krallarının mensup olduğu Bourbon ailesine verilmesini vasiyet etti ve çocukları vasiyetini yerine getirdiler. 17. Louis'nin kalbi bir Bourbon prensinin şatosunda 1975'e kadar muhafaza edildi ve aile o sene kavanozu Fransa krallık mezarlığı olan Aziz Denis Kilisesi'ne bağışladı. DNA testi için laboratuvarlara gidip gelen kalp, şimdi gene aynı kilisede.
Koçlar’ın sergisi için bundan daha uygun yer seçilemezdi
Suna ve İnan Kıraç çiftinin kolleksiyonu, banker Eduard Andre’nin ressam karısı Nelie Jacquemart için Paris’te kurduğu Fransa’nın en zengin özel müzesinde sergileniyor.
Eduard Andre, Fransa'da üç asır boyunca bankerlik etmiş bir aileden geliyordu. Sahibi olduğu banka ve mali grup, bizim Osmanlı Bankası'nın da kurucu ortaklarındandı.
Çocukluğundan itibaren her anı para işleriyle uğraşmakla geçen Eduard, günün birinde yağlıboya bir tablosunu yaptırmak istedi. Dostları, Nelie Jacquemart adında genç bir hanım ressamı tavsiye ettiler. Eduard Andre saatler boyunca ressam hanıma poz verirken beklenmedik bir iş oldu: Banker, ressama aşık düşmüştü. Tablo daha tamamlanmadan evlendiler.
Eduard Andre 1871'de bankadaki bütün hisselerini kardeşlerine devretti, iş hayatından birdenbire çekilip sanat eseri kolleksiyonu yapmaya başladı.
Önceleri tablolar satın aldı, derken karısı Nelie'nin tavsiyeleriyle kolleksiyonunu gittikçe büyüttü, en nadir tabloları ortaçağ resimleri ve birbirinden nadir antikalar takip etti. Bankerin ressam karısına olan aşkı Fransa'nın en zengin özel kolleksiyonlarından birini yaratmıştı.
Eduard 1894'te, karısı Nelie de 1912'de dünyaya veda ettiler. Kolleksiyonlarını daha sağlıklarında vakıf haline getirmiş, Paris'in en şık mekánlarından olan Haussmann Bulvarı'ndaki saray yavrusu evlerini müzeye çevirmişlerdi.
Kurdukları vakfın arkasında Andre ailesinin bitmez tükenmez serveti vardı ve kendi isimlerini verdikleri Jacquemart-Andre Müzesi Paris'in artık en şık özel kolleksiyon mekánıydı.
Bu hafta iki gecemizi Paris'teki Jacquemart-Andre Müzesi'nde geçirdik. Müze, Eduard ve Nelie gibi sanat meraklısı bir başka çiftin, Suna ve İnan Kıraç çiftinin ve Sevgi Gönül'ün eseri olan İstanbul'daki Sadberk Hanım Müzesi'nin İznik porselenlerine, Çanakkale ve Kütahya seramiklerine evsahipliği etti. Onbinlerce Parisli, üç ay boyunca Fransa'yla Türkiye'nin en zengin iki özel müzesi arasındaki zarif işbirliğinin ortaya çıkarttığı zevkin armonisini hissederek bu sergiyi gezecekler.
Suna ve İnan Kıraç çifti, senelerdir hayal ettikleri bu sergi için Eduard'la Nelie'nin müşterek eseri olan Jacquemart-Andre Müzesi'nden daha uygun bir mekán herhalde bulamazlardı.
KRAL VE BEN
Fransa tahtının şu andaki varisi ‘‘Paris Kontu’’ ve ‘‘Orleans Dükü’’ Prens Henri de France ve öteki dostlarımla beraber Paris'in şık bir restoranında akşam yemeğindeyiz. En solda bendeniz, yanımda ‘‘Güneş Kral’’ 14. Louis'nin soyundan gelen Prens Henri, karşımda Sultan Abdülhamid'le Plevne Kahramanı Gazi Osman Paşa'nın torunu Bülend Osman, en sağda Bülend Osman'ın eşi Jeannine Osman ve ortada Prens Henri'nin ‘‘Fransa ve Joanville Prensesi’’ ve ‘‘Paris Kontesi’’ unvanlarını taşıyan eşi Prenses Miccaella. Prens Henri, DNA testinden bahsederken ‘‘Ailem gerçeği 200 seneden beri zaten biliyordu’’ diyor.

.Murat Bardakçı: Törezede Sadi Bey şanslıymış
Mayıs 07, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Keçeye sarıp atlara çiğnetirlerdi

Sadi Somuncuoğlu aslında bir hayli şanslıymış. Zira dünyaya kanunların değil de ‘‘töre’’nin hakim olduğu eski devirlerde gelmiş olsa ve devletin başına ‘‘büyüklerinin iznini almadan’’ geçmeye çalışsa gece baskınına falan uğramayacak, hemen geniş bir keçeye sarılıp yüzlerce atın ayaklarının altına atılacak ve kemikleri unufak olana kadar çiğnenecekti. Çünki, MHP milletvekili Cemal Enginyurt sayesinde yeniden gündeme gelen ‘‘töre’’, böyle emrediyordu.

Cumhurbaşkanlığına partisinin iznini almadan aday olduğu için ‘‘töre adına’’ uğradığı gece baskınını sadece hafif darbelerle ve ağır sözlerle atlatan MHP'li Sadi Somuncuoğlu kim ne derse desin, aslında bir hayli şanslıymış.

Şansının sebebi, dünyaya bu devirde gelmiş olması. Sadi Bey kanunların değil ‘‘töre’’nin hakim olduğu eski zamanlarda yaşasa, siyasetin gene içinde olsa ama devletin başına ‘‘büyüklerinin iznini almadan’’ geçmeye çalışsa çok daha büyük musibetlerle karşılaşacaktı. Böyle hafif bir gece baskınına uğraması yahut bakanlıktan azledilme tehlikesi gibisinden işler o zaman sözkonusu olmayacak, Sadi Bey büyük ihtimalle geniş bir keçeye sarılacak ve yüzlerce atın ayaklarının altına atılıp kemikleri unufak olana kadar çiğnenecekti. Zira MHP milletvekili Cemal Enginyurt sayesinde yeniden gündeme gelen ‘‘töre‘‘, Sadi Bey için böyle bir akıbeti öngörüyordu...

Günlerdir sözünü edip tartıştığımız bu ‘‘töre’’ kavramının ne olduğunu, nereden geldiğini bilmem hiç merak ettiniz mi?

‘‘Töre’’, eski devirlerinden kalma bir kelimedir. Anadolu öncesi zamanların Türkçe'sinde değişik mánaları vardır. Meselá bildiğimiz ‘‘çakal’’a ‘‘töre’’ denir. Eski zamanlarda öküzlerin ve kölelerin boynuna geçirilen boyunduruğun ismi de ‘‘töre’’dir.

15. asırdan itibaren yazılmış olan hemen bütün Türkçe sözlükler, ‘‘töre’’nin karşılığında ‘‘düzen, nizam, kanun, yasak, ádet, usul, kaide, örf, görenek, tertip, tanzim, ádet, áyin’’ derler. ‘‘Töre’’nin ‘‘türe’’ diye teláffuz edildiği de olur.

Gelenek ve göreneğe dayanan hemen her kural aslında ‘‘töre’’nin ta kendisidir ama eski siyaset biliminde ‘‘töre’’ demek Moğol hükümdarı Cengiz Han'ın koyduğu kanunlar ve yasaklar demektir. ‘‘Cengiz Yasası’’ diye bilinen ve temeli Moğol ádetlerine dayanan bu kuralları sonradan Türk kavimleri de benimsemiş ama Türk geleneklerine uymayan maddeler değişmiş ve zamanla kendimize mahsus bir töre ortaya çıkmıştır.

MHP'li Cemal Enginyurt sayesinde gündeme gelen ‘‘töre’’ kavramının kısa geçmişi işte böyle. Geçen cuma günü yapılan son tur cumhurbaşkanlığı oylamasını takip etmek için gittiğim Meclis'te Cemal Enginyurt'la bu ‘‘töre’’ konusunu konuşma fırsatını buldum. Önce pantalonunun paçasını sıyırıp ayağındaki yaraları gösterdi, ‘‘Bu izler Sadi Bey'in korumalarından kaldı’’ dedi. ‘‘Töre’’yi gündeme kendisinin getirmediğini, ‘‘töre’’yle ilgili tek bir söz etmediğini ve kavramın başkaları tarafından ortaya atıldığını anlattı. Sonra ‘‘Türkeş'in kızı televizyona çıkıp 'Bizim töremizde bu işler yoktur' dedi. Peki ama Türkeş'in 1992'nin 28 Aralık'ındaki kongrede Sadi Somuncuoğlu'nu dövdürmesi de mi töreye aykırıydı?’’ diye sordu.

Cengiz'in yasasında, Han'ın arzu ve emirlerinin aksine iş yapanların idam edilmesi ama suçlu hanedan mensubuysa veya devletin üst düzeyde bir görevlisiyse kanından yere tek bir damla damlamayacak şekilde öldürülmesi yazılı. Bu şekilde bir infazın ise tek bir yolu var: Canı alınacak kişinin keçeye yahut halıya sarılıp geniş bir alana konması ve kemikleri unufak olana kadar üzerinden yüzlerce atlının defalarca geçmesi.

‘‘Sadi Somuncuoğlu dünyaya bu devirde gelmiş olduğu için şanslıymış’’ demekle pek haksız sayılmıyorum, değil mi?

Japon olsa, Bahçeli’nin önünde küçük parmağını kesecekti

‘‘Sadi Bey eski zamanlarda yaşasaydı başına daha büyük işler açılırdı’’ diye hep ihtimallerden söz ediyorum ya... Biraz da bir başka ihtimalden, meselá Sadi Bey'in geçmişte yine ‘‘töre’’ sahibi bir diğer millete mensup olması ihtimalinden bahsedeyim...

MHP'li Devlet Bakanı Sadi Somuncuoğlu Türk değil de Japon olsaydı ve bundan birkaç asır önce yaşasaydı, şimdi dokuz parmaklı kalmıştı. Zira Japon töresinde geleneklere karşı gelip kendi başına büyük işler etmeye kalkmanın cezası sol elin küçük parmağıydı ve töre şu şekilde uygulanırdı:

Başına buyruk iş yapmaya kalkan kişi eğer halktan biriyse hemen halledilir, yani kafası bir vuruşta uçurulurdu fakat Sadi Bey gibi devletin üst makamlarındaki bir siyasetçi için durum farklıydı. Suçu daha ağır olsa harakiri yapması, yani karnını bıçakla deşerek intihar etmesi istenirdi.

Kimsenin canını yakmadan ve darbe yoluna falan sapmadan başa geçmeye kalkanlar için ise, Japon töresi ‘‘küçük parmak’’ diyordu. Gerçi daha hafif suçlar için samurayın örülü saçları kesilirdi ama liderliğe soyunanmanın cezası genellikle küçük parmak olurdu. Dolayısıyla Sadi Bey o zamanın Devlet Bahçeli'sinin yani ‘‘şogun’’unun karşısına oturup sol avucunu önündeki masaya dayayacaktı. Şogun ‘‘Yanlış iş yaptın samuray!’’ derse Sadi Bey belindeki keskin bıçağı çekecek, sol elinin küçük parmağını tek bir darbeyle uçuracak, kana bulanmış elini hemen saracak, sonra masanın üzerindeki parmağı ipek bir mendile koyarak ‘‘İşte kabahatimin bedeli’’ diyerek ‘‘şogun’’a sunacak ve bütün bunları yaparken canının yandığını hissettirmek gibi bir ayıbı da kesinlikle işlemeyecekti.

Büyük sözü dinlemeyenleri Cengiz'in töresi yüzlerce ata çiğnetiyor, başka bir milletin töresi ise küçük parmağandan ediyor. Dolayısıyla artık ‘‘Demokrasi mi, yoksa töre mi?’’ sorusunun cevanbını vermek de sizlere kalıyor...

İşte, Cengiz Han'ın töresi

Káinatın yaratıcısı tek bir tanrıdır ve sadece bu tanrıya tapılacaktır.

Cengiz Han'ın erkek çocuklarının soyundan gelmeyen kişiler kendilerini ‘‘han’’ ilán edemezler. Bir prensin ‘‘han’’ olmasına sadece kurultay karar verebilir.

Han'ın arzu ve emirlerinin aksine iş yapanlar idam edilirler. Bu cezayı sadece han verebilir. Ancak idama mahkûm edilen kişi hanedan mensubu ise veya devletin üst düzeyde bir görevlisiyse kanından yere tek bir damla damlamayacak şekilde öldürülür. Kurultay kararlarının aksine hareket edenlere de aynı ceza verilir.

Siláhları korumakla görevli subay siláhları askere savaştan önce bizzat kendisi dağıtır ve sonra geri alır. Siláh, savaş dışında hiçbir şekilde taşınamaz, sadece kışın ava giderken kullanılabilir.

Mart ile ekim ayları arasında geyik ve ceylán avlanması kesinlikle yasaktır.

Hırsızlar, çaldıkları mal önemli ise idam edilirler ama kıymetli bir şey çalmadıkları takdirde yedi ile yediyüz arasında deynek yemeye mahkûm edilirler. Çaldığı malın dokuz katını ödeyen hırsız affedilir.

Birinci ve ikinci derece yakın akrabalarla evlenmek yasaktır. Erkekler karılarını satın alacaklardır. Bir erkek bütçesi elverdiği ölçüde kadın ve cariye alabilir.

Zina yapan idam edilir. Suçüstü durumunda baskıncıların zina yapanları öldürme yetkileri vardır.

Aileler, ölmüş çocuklarını birbirlerine nikáhlayabilirler. Bu şekildeki nikáhlar geçerki sayılır ve hukuki sonuçları tartışılamaz.

Hırsızlık yapan káhya, kethüda veya muhasebeci çaldığı mebláğ yüksekse idam edilir ama fazla birşey çalmamışsa Han'ın huzuruna çıkartılır. Han, istediği takdirde hırsıza bir başka ceza verebilir. Asilzadelerin bu şekildeki kabahatleri ise dokuz defaya kadar affedilir.

Gök gürlerken suya girmek yasaktır.

.Murat Bardakçı: Korkmayın! 5 Mayıs feláket değil, şans getirecek
Mayıs 14, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Mayıs'ın beşi gelip geçti ve gezegenler dünyadan milyonlarca kilometre ötede ardarda sıralandılar. Bu hadiseyi aylar öncesinden ‘‘feláket’’ diye yorumlayıp ‘‘deprem olacak’’, ‘‘dünya savaşı patlayacak, nükleer bombalar tepemize inecek’’ yahut ‘‘kıyamet koptu, kopacak’’ gibisinden kehanetler yumurtlayan şeámet tellállarından şimdi çıt bile çıkmıyor.

Feláket falan olacağı zaten yoktu ama o gün aslında Türkiye için son derece önemliydi, etkisini seneler boyu gösterecek olan bir karar 5 Mayıs'ın öğleden sonrasında alındı: Gezegenler peşpeşe gelirlerken, Meclis yeni cumhurbaşkanını seçiyordu. Milyonlarca kilometre ötemizdeki geçit resmi tamamlandığ sırada, Çankaya'nın yeni sahibinin Ahmet Necdet Sezer olduğu açıklanıyordu ve kendilerini böyük bir áfete endekslemiş olanlar o günün asıl önemli hadisesini her nedense farkedemediler.

İşin daha da enteresan olan tarafı, 5 Mayıs'ta gökyüzünde olup bitenlerin hiç de kötü değil, aksine iyi, hem de çok iyi bir geleceği göstermesiydi. İşte, astrologlarımızın ve modern káhinlerimizin farkedemedikleri bu tesadüfü bir başka metoda göre yorumlayayım dedim.

Peşinen söyleyeyim: ‘‘Yükselen yıldızın talihi çiğnemesi‘‘, ‘‘aslanın yengeci yiyip balığı kaçırması’’ veya ‘‘oğlağın bir boynuz darbesiyle koçu halledivermesi’’ gibisinden ifadeler, dolayısıyla da ‘‘astroloji’’ dedikleri iş bana eskiden beri her nedense pek bir soğuk gelir. Geleceğin anahtarını burçlarda aramanın akıl kárı bir iş olup olmadığı da hep aklıma takılıp durur.

Astrolojiye inanmam ama, temeli gök cisimlerinin hareketine dayanan bir başka saha, hep merakımı çeker: Eskilerin ‘‘ilm-i nücum’’ dedikleri iş... ‘‘Nücum’’ sözü ‘‘yıldızlar’’, ‘‘ilm-i nücum’’ da ‘‘yıldız ilmi’’ demektir. Nücum ilmiyle uğraşana ‘‘müneccim’’ derler ama müneccimle astrolog arasında dağlar kadar fark vardır.

Müneccimliğin şartı matematikle astronomiyi çok iyi bilip devamlı gözlem yapmaktır ve astrolog káğıt üzerindeki hayali şekilleri yorumlarken asıl işi astronomluk yani gökbilimciliği olan münecimin gözü her an gökyüzündedir.

Geçmişte hemen her hükümdarın bir veya birkaç kadrolu müneccimi olmuş ve bu kadro 1924'e kadar devam edegelmiştir. Bir müneccimin asıl vazifesi falcılık etmek değil, herşeyden önce gökyüzünü incelemek ve takvim hazırlamaktır. Müneccim arada bir binlerce senelik geleneklere uyar ve hükümdarın bahtının açık olup olmadığını yıldızların hareketiyle açıklamaya çalışır.

Seneler boyu elden geçirip okuduğum ‘‘nücum ilmi’’ kitaplarında yazılı olan tekniklere göre gezegenlerin 5 Mayıs'taki sıralanmasının yorumunu yandaki kutuda veriyorum. İş sadece 5 Mayıs'la bitmiyor, bu ayın 17'sine kadar devam ediyor. ‘‘Feláket olacak’’ diye korkmanın, heyecanlanmanın da hiç lüzumu yok, zira milyonlarca kilometre ötemizde olup bitenler binlerce senelik yorum teknikleriyle değerlendirildiğinde çok parlak bir gelecek vaadediyor, özellikle yeni ‘‘devlet sahibi’’nin önünde baht ve ikbal kapıları açılıyor.

Eskiden devletin başına yeni bir zatın gelmesi sırasında yapılan ve gelenekten sayılan bazı işler vardı: Müneccimler yıldızları gözleyip o hükümdarın, sultanın, yahut liderin talihinin nasıl olacağını anlamaya çalışır; şairler kasideler düzer, bestekárlar medhiyeler besteler, sonra bunların hepsi ‘‘huzura’’ gönderilir ve kırmızı keselerin yolu gözlenirdi. Ben, işin müneccimlere düşen kısmını burada biraz olsun yapmaya çalıştım. Şimdi sıra şairlerle bestekárlarda...

Gezegenlerin 5 Mayıs'ta ardarda gelmesini feláket tellállığına çevirenlerin kehanetleri

tutmadı. Acemi káhinler buluşma anında Türkiye'de yaşanan çok önemli bir gelişmeyi bile atladılar: Meclis'in Ahmet Necdet Sezer'i cumhurbaşkanı seçmesini. İşte, eskilerden kalan ‘‘ilm-i nücum’’ yani ‘‘yıldız bilimi’’ kurallarına göre gezegenlerle Sezer arasındaki ilişkinin yorumu... Herşey çok daha iyiye gidecek, asırlar önce yazılanlara bakılırsa ‘‘ictimá-yı neyyireyn’’ denilen gezegenlerarası buluşma feláket değil, aksine şans, talih ve iyilik getirecek, üstelik önümüzdeki hafta bir daha olacak ve bu da Sezer'in şansını arttıracak.

Cimbom'u bilemem ama 5 Mayıs, Sezer'e yarayacak

Gökyüzünde 5 Mayıs’ta meydana gelen büyük buluşmanın yani ‘ictimá-yı nerreteyn’in Fatih Terim’e ve Cimbom’a neler getireceğine bakamadım ama gezegenlerin 17 Mayıs’ta yeniden ardarda gelecek olmaları yıldızbilimi kurallarına göre yeni Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’e yarıyor.

Gök cisimlerinin bir hat üzerinde ardarda gelmesini zamane astrologları ‘‘feláket belirtisi’’ diye yorumlarlar ama gezegenlerin bu sıralanışı nücum álimlerine göre son derece hayırlıdır ve güzel, parlak bir gelecek demektir.

Gezegenlerin sıralanmasının nücum ilmindeki ismi ‘‘ictimá’’dır, ‘‘ictimá’’ uğurlu bir rastlantıdır, o gün doğan çocuğun yahut ‘‘ictimá’’ sırasında başa geçen devlet sahibinin talihi açık, bahtı parlak olur.

Nücum ilminde ‘‘ictimá’’ çeşit çeşittir. Sıralanan gezegenlerin arasında güneşle ay da bulunursa buna ‘‘ictimá-yı neyyireyn’’ derler. Böyle bir buluşmaya ne kadar çok sayıda gezegen iştirak ederse, buluşmanın etkisi de o kadar parlak olur. Güneşe ve ayın buluşmasına en az iki gezegenin katılmasının ismi ‘‘ictimá-yı a'zam’’dır o gün doğan şehzadenin yahut tahta çıkan hükümdarın her zaman muzaffer olacağına, devletinin altın çağı yaşayacağına inanılır.

Türkiye, son zamanların en önemli ‘‘ictimá’’sını 5 Mayıs'ta gördü. Bu ‘‘ictima’’nın Fatih Terim’e Çarşamba günü neler getireceğine bakmaya pek vaktim olmadı ama buluşmanın bir başka etkisini gözden geçirdim. Eski devirlerin aynı zamanda álim seviyesinde birer astronom olan müneccimleri bugün yaşasaydılar 5 Mayıs'taki ‘‘ictima’’nın yorumunu şöyle yapacaklardı:

Yeni cumhurbaşkanının seçildiği 5 Mayıs'ta Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn aralarına dünyayla ‘‘Şems’’i yani güneşi de alarak 20 derece açılı konik bir satıhta ardarda sıralandılar ve hem ‘‘ictimá-yı neyyireyn’’, hem de ‘‘ictimá-yı a'zam’’ oldu. Bu ‘‘ictimá’’ bolluğu ve bereketi arttıracak talihi daha da yüceltecek. Dolayısıyla Ahmet Necdet Sezer'in bahtı açık olacak ve bundan sadece kendisi değil, memleket de büyük faydalar görecek.

ÇARŞAMBA,YENİDEN

‘‘İctimá’’ bu kadarla da kalmayacak, 17 Mayıs'ta bir başka buluşma yaşanacak. Dünya, güneş ve aynı gezegenler o gün daha değişik bir açıda sıralanacaklar. Çok kısa bir müddet için böyle kaldıktan sonra her gezegen kendi yörüngesindeki hareketine devam edecek, ardarda gelmeler sona erecek ve böylesine parlak bir hadise 2169 senesine kadar bir daha yaşanmayacak.

İşin daha da ilginç olan tarafı, 17 Mayıs'ın Ahmet Necet Sezer'in Çankaya'daki uyanacağı ilk gün olması. Sezer bir gün önce, yani 16 Mayıs'ta Çankaya'ya çıkıp görevi ‘‘Baba’’dan devralmış, geceyi büyük ihtimalle orada geçirmiş bulunacak ve ‘‘ictima’’nın yaşanacağı 17 Mayıs günü onun için Çankaya'daki ilk ‘‘tam gün’’ sayılacak.

Uzun sözün kısası: Hem seçilmesi hem de göreve başlaması ‘‘büyük ictima’’ya rastlayan Sezer'in devri her devlet başkanına nasib olmayan uğurlu bir zamana tesadüf ediyor.

Nücum terimleri sözlüğü

Ev: Gezegenlerin takımyıldızlar içerisindeki yeri. Yörüngenin gezegeni ‘‘ev’’inden ayırarak dolaştırması değişik etkiler yapar ve bu etkiler iyilik getirdiği gibi kötülüğe de sebep olabilir.

Müstevlî: Bir yıldızın kendi ‘‘ev’’inde olması.

Sehm: Yıldızların boylamlarının oranlanmasıyla elde edilen dereceler. Sayısı yüzü geçen sehimlerin en önemlileri ‘‘sehmu'l-gayb’’ ve ‘‘sehmu's-saáde’’dir.

Evc: Yıldızın en yüksekte bulunduğu, dünyadan en uzak mesafede olduğu açı.

Hadîd: Evc'in tersi, yani yıldızın dünyanın en yakınında bulunduğu noktanın açısı.

Evc'e gitmek: Yıldızın takımyıldızlar içerisindeki yerine yükselmesi. Bu yükseliş talih demektir.

Hadîd'e inmek: Yıldızın asıl mekánı olan takımyıldızdan yörünge hareketi yüzünden ayrılması. İniş, talihin de kötüye gitmesi mánasına gelir.

İttisál: Yıldızın yörüngesinde hareket ederken bir başka yıldıza yetişmesi.

Reddu'n-nûr: Hareket halindeki iki yıldızın arasına üçüncü bir yıldızın girip iyi etkileri kötüye çevirmesi.

Menü'n-nûr: İki yıldızın arasına giren bir başka yıldızın diğerlerinin karşılıklı ışımalarına engel olması.

İstikbal: Güneşle ayın 180 derecelik açı yapması.

İşkal: Birdenbire ortaya çıkan bir yıldızın yorum yapılmasını güçleştirmesi, imkánsız hale getirmesi.

Teşrîf: Yıldızın her zaman için doğuda olması. Bunun tersine, yani yıldızın batıda bulunmasına ‘‘tagrîb’’ denir.

Havale: Ayın bulunduğu yerle bazı yıldızlar arasındaki açı. Açılara derecelerine göre isim verilir. Ay ile yıldız arasındaki açı 60 derece ise ‘‘tesdîs’’, 90 ise ‘‘terbî’’, 180 ise ‘‘mukabele’’ ismini alır.

.Atatürk, Vahideddin’in torununa diplomatik pasaport verdirtmişti
Mayıs 21, 2000 00:017dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Ege'deki Kısmet Otelleri'nin sahibi olan ve geçen çarşamba günü hayata veda eden Hümeyra Özbaş, Osmanlılar'ın son hükümdarı Sultan Vahidedin'in torunuydu. 1924 Mart'ında daha yedi yaşındayken hanedanın bütün mensuplarıyla beraber sürgüne gönderilmişti. Prusya Harp Akademisi mezunu alan babası İsmail Hakkı Bey Kurtuluş Savaşı'na katılmıştı ve Atatürk'ün gönlü siláh arkadaşlarından birinin kızının sürgünde ‘‘vatansız’’ olarak yaşamasına razı olmadı. Sultan Vahideddin'in torunu Hümeyra ‘‘Hanımsultan’’ın sürgünü, 15 Şubat 1937'de Atatürk'ün talimatıyla verilen diplomatik bir pasaportla son buldu.
Kuşadası'ndan geçen perşembe günü bir cenaze kalktı: Osmanlılar'ın son hükümdarı Sultan Vahideddin'in torunu Hümeyra Özbaş ‘‘Hanımsultan’’ın cenazesi. Hanımsultan'ın İstanbul'da bundan 83 sene önce saraylarda başlayan hayatı seneler boyu devam edecek bir sürgüne uğramış; filimleri ve macera romanlarını bile geride bırakacak gibisinden bir ömür sürmüştü. Bu ömür sonraları ‘‘başarılı bir iş kadını’’ kimliği aldı ve çarşamba sabahı Ege'nin en güzel köşelerinden biri olan Kuşadası'ndaki Kısmet Oteli'nde noktalandı.
Hümeyra Özbaş'ın vefatına ve cenazesine gazeteler geniş yer verdiler. Onunla ilgili olarak çıkan haberlerde ‘‘Sürgünde bulunduğu sırada Atatürk'ün verdiği özel izinle Türkiye'ye gelmişti’’ gibisinden üstü kapalı bir cümle geçiyordu.
İşte, mahiyeti pek bilinmeyen bu ‘‘özel iznin’’ belgeli öyküsü...
YEDİ YAŞINDA SÜRGÜN
‘‘Hanımsultan’’ın annesi Ulviye Sultan son padişahın kızı, babası İsmail Hakkı Bey ise son sadrazamın oğluydu. Prusya Harp Akademisi'ni bitirmiş profesyonel bir askerdi, İstiklál Savaşı'nın başlamasından sonra gizlice Anadolu'ya geçip Milli Mücadele'ye katılmış ve bu yüzden karısından boşanmıştı.
Hiláfetin 1924'ün Mart'ında kaldırılmasından sonra Osmanlı ailesinin tamamı Türk vatandaşlığından çıkartılıp Türkiye'den sınırdışı edilmişti ve gidenler arasında o sırada yedi yaşında olan küçük Hümeyra da vardı.
‘‘Hanımsultan’’ sürgünde, babası İsmail Hakkı Bey ise Türkiye'deydi. Türkiye artık cumhuriyet olmuş, İsmail Hakkı Bey askerliği bırakıp dışişlerine geçmişti. Resmen hariciye mensubu görünüyor ama yeniden şekil verilen Türk istihbarat teşkilátının kurucuları arasında yer alıyordu.
ASKERİN BAĞLILIĞI
Kızına duyduğu hasreti bir gün çekine çekine eski başkumandanına, Reisicumhur Mustafa Kemal Atatürk'e açtı. Belki ‘‘Senin kızın hanedan mensubu. Hanedandan olanlar Türkiye'ye ebediyyen giremezler ve dolayısıyla kızın da giremez. Bunun böyle olabileceğini saraya damad olurken düşünseydin’’ gibisinden bir cevap bekliyordu ama hiç de öyle olmadı. Paşa ‘‘Kızını pasaportuna yazdırıp getirmesini’’ söyledi. Sonra ‘‘Ama kimseye sakın birşey söyleme. Bir terslik çıkacak olursa da bana haber ver’’ dedi ve Sofya'daki Türk sefirine Hümeyra adına hemen diplomatik bir pasapot verilmesi talimatını gönderdi.
Sofya Büyükelçiliği'nde 1937'nin 15 Şubat'ında hazırlanan 13-37 sıra numaralı pasaportun ‘‘isim ve veriliş sebebi’’ hanesinde ‘‘Filibe Başkonsolosu İsmail Hakkı Okday'ın kızı Hümeyra Okday, Türkiye'ye ve ecnebi memleketlere gitmekte olduğundan’’ deniyordu; en arka sayfada ‘‘Türkiye Cumhuriyeti Hariciye Vekáleti Protokol Umum Müdürlüğü’’nün damgası vardı. Hümeyra aslında yasaklıydı, Türkiye'ye değil girmesi, Türk topraklarından transit geçmesi bile mümkün değildi ama talimat en büyük yerden gelmişti. Sultan Vahideddin'in torunu Hümeyra ‘‘Hanımsultan’’ Türkiye'ye Atatürk'ün verdiği izinle girebilen ilk ve tek hanedan mensubu oluyor, taşıdığı kırmızı kapaklı pasaport da devlet başkanlığı koltuğunda oturan bir başkomutanın kendisine sadakatten ayrılmamış eski bir siláh arkadaşına gösterdiği vefanın belgesi halini alıyordu.
EMNİYETTE PARMAK İZİ
Genç bir kızın diplomatik bir pasaportla İstanbul'la Sofya arasında mekik dokuması, Kahire'den Peşte'ye gidip gelmeleri hatta bazan Atina'ya uğraması başkalarının dikkatini çekti. Hümeyra, İstanbul'a gelişlerinden birinde gözaltına alındı ve zamanın İstanbul Emniyet'i olan Sansaryan Hanı'na götürüldü. Babası İsmail Hakkı Bey Sofya'daydı, hastalığı artık iyice ağırlaşmış olan Atatürk'e bir türlü ulaşamadı ama emniyettekiler de işi fazla kurcalamadılar. Genç kıza ‘‘Haydi git ve buralara bir daha sakın ha gelmeye kalkma’’ dendi, pasaportu elinden alınmadı ama hanımsultan sınırdışı edildi.
Hümeyra Hanım Sansaryan Hanı'nda yaşadıklarını seneler sonra ‘‘Hırsızı, canisi, katili, hepsi oradaydı. Parmak izlerimi alıp fotoğraflarımı çektiler, sonra bir de numara verdiler. Ne kadar ağırıma gittiğini ifade edecek kelime bulamıyorum. Suçumu soranlara 'Memleketime girmek' diyordum ve herkes şaşırıyordu’’ diye anlatacaktı.
ÇOCUKLARA KANUN
Çankaya'ya ertesi sene babası İsmail Hakkı Bey'in bir başka siláh arkadaşı, İsmet İnönü çıktı ve Osmanlı Hanedanı'nın babaları asker olan bazı mensuplarının senelerdir devam eden memleket hasretine 1939'da nihayet verildi. Sürgünde olan asker çocuğu sadece İsmail Hakkı Bey'in kızı Hümeyra değildi; bir zamanlar imparatorluğun kaderini tek başına elinde tutan Enver Paşa'nın çocukları da anneleri ‘‘sultan’’ oldukları için Türkiye'ye giremiyorlardı. Büyük Millet Meclisi'nin 1939'un 5 Temmuz'unda kabul ettiği 3662 sayılı dört maddelik kısa bir kanunla sürgündeki asker çocuklarının hepsini yeniden Türk vatandaşlığına alındı. İlk maddede ‘‘Ölü General Enver'in çocukları Mahpeyker, Türkán ve Ali ile biraderi Kámil kızı Rana'nın ve İsmail Hakkı'nın kızı Hümeyra'nın Türk vatandaşlığına kabul ve Türkiye'ye gelmelerine müsaade edilmiştir’’ deniyordu.
DÖNÜŞ YILLAR SONRA
Asker geleneksel dayanışmasını göstermiş, ‘‘Vahideddin'in torunu’’ yahut ‘‘Enver Paşa'nın çocukları’’ denmemiş, asker çocuklarının sürgünde sıkıntı çekmelerine ve ‘‘vatansız’’ kalmalarına izin verilmeyerek hepsi memlekete getirilmişti. Hanedanın öteki kadın mensupları ise Türkiye'ye dönebilmek için Adnan Menderes Hükümeti'nin 1952'de hazırlayacağı kanunu bekleyeceklerdi.
MAÇI SEYREDEMEDİ
Hümeyra ‘‘Hanımsultan’’ın kırmızı pasaport öyküsü işte böyle. Kuşadası'nda geçen perşembe günü onu 56 yıllık eşi Halil Özbaş'la, ailesiyle ve bütün dostlarıyla ve beraber ‘‘Şahbaba’’sının yanına uğurladığımız sırada hepimiz üzgündük ama benim asıl üzüntüm herkesin sevgilisi olan zarif hanımsultanın o gün oynanacak olan Galatasaray-Arsenal maçını görememesiydi. Galatasaray'ın kupayı alacağından öylesine emindi ki, ‘‘Çocukların zaferini şık bir şekilde karşılamam lázım. TV'nin önüne saçımı yaptırıp oturacağım’’ demiş ve kuvaförüyle randevulaşmıştı.
Hanımsultan’dan bir ‘‘Mustafa Kemal Paşa Marşı’’ anısı
‘‘...Refet Paşa'nın ordularının Istanbul'a girmesinden sonra her tarafta bayram yapılıyor, her yerde ‘‘Yaşa Mustafa Kemal Paşa yaşa / İsmin yazılmalı mücevher taşa’’ diye bir marş söyleniyordu. Bu marşı İstanbul'dayken ben de ezberlemiştim. Dışarı gitmemize hep kadar hep söylerdim. Birgün Villa Manolya'da, Şahbabam'ın (Sultan Vahideddin'in) penceresi altında dayımla (Sultan Vahideddin'in tek oğlu Şehzade Ertuğrul Efendi) oynarken yine bu marşı söylüyorduk. Kalfalardan biri geldi, ‘‘A cicim, Şahbabanızı kızdırmak mı istiyorsunuz? Hiç 'Yaşa Mustafa Kemal Paşa' olur mu, 'kahrolsun' deyin’’ dedi. Çocukluk işte... İnandık, ‘‘Kahrol Mustafa Kemal Paşa’’ diye söylemeye başladık. Birden, Şahbabam'ın üst kattaki dairesinin penceresi açıldı. Dışarıya sarkarak, ‘‘Çabuk buraya gelin’’ diye bağırdı. Çok kızgındı. Onu, ilk defa böyle görüyordum. Dayımla beraber korka korka yukarı çıktık.
Şahbabam'ın ciğerlerinden biri yoktu ama üstüste ‘‘Regie Turc’’ sigarası içer, birini söndürmeden öbürünü yakardı. Kehribar bir ağızlığı vardı. Masasının üzerinde hep büyük bir ‘‘Regie Turc’’ paketi durur, külleri Bergama işi, içi su dolu bir kaseye atardı. Odasına girdiğimizde rengi kıpkırmızıydı. Şahbabamı ilk defa böyle hiddetli görüyordum. O güne kadar hiç kimseye değil bağırdığını, yüksek sesle konuştuğunu bile işitmemiştim. İzmariti önündeki su dolu kaba attı. ‘‘Cızzz’’ diye çıkan sesi, aradan bu kadar sene geçiş olmasına rağmen, hálá unutamam.
Bize, ‘‘Bu marşın sözlerini kim değiştirdi?’’ diye sordu. Dayımla titreye titreye olanları anlattık. ‘‘Cahil kalfa’’ diye bağırdı. Elleriyle kendi dudaklarının iki yanını tuttu, ‘‘Bana bakın!’’ dedi, ‘‘Bir daha böyle bir şey söylediğinizi duyarsam ağzınızı böyle tutar, kulaklarınıza kadar ayırırım. Mustafa Kemal bir Türk askeridir, Türk paşasıdır ve benim paşamdır. Hiçbir Türk askerine hakaret edilmesine izin vermem’’
(Benim ‘‘Son Osmanlılar’’dan)
Sanremo’dan Kuşadası’na
Hümeyra Özbaş, son Osmanlı hükümdarı Sultan Vahideddin'in kızı Ulviye Sultan'la son Osmanlı sadrazamı Ahmed Tevfik Paşa'nın oğlu İsmail Hakkı Bey'in tek çocuğuydu.
Babası İsmail Hakkı Bey, Kurtuluş Savaşı'nın başlamasından hemen sonra karısında boşandı, Anadolu'ya gidip Milli Mücadele'ye katıldı ve savaştan sonra askerlikten istifa ederek Dışişleri Bakanlığı'na geçti.
Büyük Millet Meclisi'nin 1924'ün 3 Mart'ında hiláfeti láğvedip Osmanlı Hanedanı'nı sürgüne gönderen 431 sayılı yasayı kabul etmesi üzerine, o sırada yedi yaşında olan Hümeyra 'Hanımsultan' da hanedan mensuplarıyla beraber Türk vatandaşlığından çıkartıldı ve bir hafta sonra Türkiye'den sınırdışı edildi. Annesi Ulviye Sultan yeniden evlenmiş, hayatını Zülüflü İsmail Paşa'nın torunlarından Ali Haydar Bey'le birleştirmişti. Hep beraber Güney İtalya'nın San Remo kasabasına gidip Ulviye Sultan'ın orada sürgünde yaşayan babası Sultan Vahideddin'in yanına yerleştiler. Hükümdarın 1926 Mayıs'ında ölmesinden sonra bir ara Fransa'ya oradan da Mısır'a gidildi ve Kahire'in Maadi semtinde bir eve yerleşildi.
Hümeyra 'Hanımsultan', İkinci Dünya Savaşı öncesinde Birleşik Amerika'ya gitti. Amerika'nın Sesi Radyosu'nda Türkçe haber spikerliği yaparken bir yandan Princeton Üniversitesi'nde Türkçe dersleri veriyordu. Hayatını Princeton'da ziraat mühendisliği okuyan bir Türk genciyle, Söke'nin en büyük arazi sahiplerinden birinin oğlu olan Halil Özbaş'la birleştirdi. Savaş bitince Türkiye'ye dönüp Söke'deki çiftliğe yerleştiler, sonra otelciliğe el attılar ve bugün Ege'nin önde gelen otellerinden olan 'Kısmet' zinciri Hümeyra Özbaş'ın yıllar süren didinmeleri sayesinde doğdu.

.Murat Bardakçı: Merzifonlu’nun kayıp kemikleri kilisede çıktı
Mayıs 28, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

1683'te Viyana'yı kuşatan ama büyük bir bozguna uğrayıp Belgrad'da idam edilen Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın 300 seneden beri kayıp olan kemikleri Avusturya'nın Linz şehrindeki bir manastırda ortaya çıktı.
Avusturya'daki bir manastırın mahzeninde, Türk tarihinin ünlü sadrazamı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'ya ait olduğu iddia edilen kemikler bulundu. Kemikleri ortaya çıkartan Kerstin Tomenendal adındaki Avusturyalı hanım türkolog araştırmasının sonuçlarını Paşa'nın memleketi olan Merzifon'da 9 Haziran günü düzenlenecek olan uluslararası sempozyumda açıklayacak. Böylelikle ‘‘Paşa'nın mezarının nerede olduğu’’ konusunda üç asırdan buyana devam eden tartışma da nihayet bulacak.
Türk tarihinin cevabı üç asırdan beri bir türlü bulunamayan bu ‘‘kemik’’ ve ‘‘mezar’’ muammasının hazin bir geçmişi var.
Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, 1683 Temmuz'unda Viyana'yı kuşatmış ama iki ay devam eden kuşatma Paşa ve ordusu için tam bir feláketle neticelenmişti. Viyana'nın yardımına gelen ve başında Kral Jean Sobiesky'nin bulunduğu Polonya ordusunun baskınına uğrayan Kara Mustafa Paşa savaş alanını perişan bir halde terkedip Belgrad Kalesi'ne çekilmiş ve zamanın hükümdarı
Avcı Mehmed'in emriyle 1683'ün 25 Aralık'ında burada idam edilmişti. Viyana bozgunuyla beraber Osmanlı İmparatorluğu artık çöküş dönemine giriyordu.
Kara Mustafa Paşa ile ilgili ‘‘mezar’’ ve ‘‘kemik’’ tartışması da işte bu idamla beraber başladı.
Türk tarihçilere göre Paşa ipek bir kuşakla boğularak idam edilmiş, idamdan sonra kesilen kafası içi bal dolu bir keçeye konup İstanbul'a yollanmıştı. Avusturyalılar ise kafanın kesilmediğini, sadece derisinin yüzüldüğünü ve saraya bu derinin yollandığını söylüyorlardı. İddialarına göre Belgrad o tarihten sonra Avusturyalılarla Osmanlılar arasında devamlı olarak el değiştirdiği için Paşa'nın mezarı konusu unutulmuş ama Cizvit tarikatine mensup iki papaz mezarı kazmış ve kafatasını Viyana'ya, zamanın güçlü kardinali Leopold Graf Kollonitsch'e götürmüşlerdi. Kardinal, kesik başı daha sonra Türklerden alınan diğer ganimetlerle beraber bugün müze olarak kullanılan Viyana Siláhhanesi'ne hediye etmişti.
Birkaç yıl önce Kara Mustafa Paşa üzerine çalışmaya başlayan Avusturyalı türkolog Kerstin Tomenendal, araştırmasına şimdi ‘‘Viyana Tarih Müzesi’’ olan bu eski siláhhaneden başladı. Paşa'ya ait olduğu iddia edilen kafatası müzede hálá muhafaza ediliyordu. Kayıtlar, Tomenendal'i Viyana'nın kuzeybatısına, Linz şehrinin hemen dışında bulunan Benedict tarikatine ait Kremsmünster Manastırı'na götürdü. Manastırın mahzenlerinde asırlardır duran kaburga kemikleri vardı ve 17. yüzyıldan kalma kayıtlarda kemiklerin ‘‘Viyana'yı kuşatan Büyükvezir Kara Mustafa Paşa'ya ait olduğu’’ yazılıydı.
Merzifon, önümüzdeki 7 Haziran'dan itibaren beş gün boyunca uluslararası bir sempozyuma evsahipliği edecek: Merzifon Vakfı'nın Kültür Bakanlığı'nın desteğiyle düzenleyeceği ‘‘Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Uluslararası Sempozyumu’’na. Sempozyuma çok sayıda yerli ve yabancı tarihçiyle beraber Kerstin Tomenendal da katılacak ve 9 Haziran günü Kremsmünster Manastırı'ndaki kemikleri konu alan bir tebliğ verecek. Açıklamaları kongreye katılan tarihçiler tarafından kabul görürse, ‘‘Paşa'nın mezarının nerede olduğu’’ konusunda üç asırdan buyana devam eden tartışma da nihayet bulacak.
Paris'te bir kilisede 200 küsur seneden beri saklanan ve 1789 ihtilálinin kurbanı küçük kral 17. Louis'ye ait olduğu söylenen kalbe geçen ay DNA testi yapılmış, Fransa'da yer yerinden oynamış ama iki asırlık iddia doğru çıkmıştı: Kalp, küçük krala aitti. O günlerde Paris'teydim, tartışmaları çok yakından takip ettim ve Viyana'daki kafatasıyla kaburga kemiklerinin Kara Mustafa Paşa'ya ait olup olmadığının bugünün teknolojisiyle gayet kolay bir şekilde anlaşılabileceğini hatırlatmak istedim.
Kellesinden oldu ama Avrupa’ya kahveyi öğretti
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Viyana'yı alacağından öylesine emindi ki zaferden sonra yapacağı geçit resmi için Topkapı Sarayı'nın en nadide parçalarını bile yanında götürmüştü. Ani bir bozguna uğrayınca hazinesini savaş meydanında bırakmak zorunda kaldı. Osmanlı ordusu Viyana önlerinde çuvallar dolusu kahve de bırakmıştı ve Avrupa kahveyle bu sayede tanıştı.
Kara Mustafa Paşa, Osmanlı Devleti'nin sayısı az olan ‘‘Türk’’ sadrazamlarındandı. 1634'te Merzifon'un Marınca köyünde doğdu. Babası sipahi beylerinden Oruç Bey Bağdat seferinde şehid olduğunda Mustafa dört yaşındaydı. İstanbul'a gönderildi, orada çok iyi bir eğitim aldı ve zamanın güçlü adamı Köprülü Mehmed Paşa'ya damat oldu.
Bir ara ‘‘kapdan-ı deryá’’ olan yani donanmanın başına getirilen Mustafa Paşa'ya daha sonra ‘‘vezir’’ rütbesi verildi, birkaç sene vezirlik ettikten sonra 1676'da 42 yaşındayken sadrazam oldu ve idamına kadar yedi yıl boyunca o makamda kaldı.
Paşa'nın 1683'ün 14 Temmuz'unda başlattığı Viyana kuşatması iki ay sürdü. Şehri alacağından son derece emin olan Paşa zaferden sonra Viyana'da tarihlerin o güne kadar yazmadıkları zenginlikte bir geçit resmi yapabilmek için İstanbul Sarayı'nın en nadir hazinelerini beraberinde Viyana önlerine kadar getirmişti. Ama şehir bir türlü alınamadı ve Viyana'nın imdadına Polonya Kralı Jean Sobiesky'nin kumandasındaki Polonya ordusu yetişti. Osmanlı birlikleri daha ilk çarpışmada dağılınca Kara Mustafa Paşa yanındaki hazineleri savaş meydanında bırakıp Belgrad'a çekildi. Bıraktıklarının arasında çuvallar dolusu çekilmemiş kahve de vardı ve Avrupa'nın kahveyle tanışması böyle oldu. Zamanın hükümdarı Avcı Mehmed, 15 Aralık günü Paşa'nın idamı için ferman çıkarttı ve emir 10 gün sonra, 25 Aralık'ta Belgrad'da infaz edildi.
Sultan deprem bölgesinde
Bu yazdıklarımdan Neslişah Sultan'ın pek hoşlanmayacağından ve ‘‘Yazmanız şart mıydı efendim, ne lüzumu vardı ki?’’ diyeceğinden eminim ama anlatacağım hadisenin sessiz-sadasız kalmasına doğrusu gönlüm razı olmadı.
Hadise şu: Osmanoğlu ailesinin Türkiye'de yaşayan bazı mensupları 17 Ağustos feláketinden hemen sonra deprem bölgesine güçleri yettiği kadarıyla bir yardım yapmak istediler. Aralarında topladıkları mebláğla yağmur geçirmeyen, yüksek tavanlı ve sekizer kişilik çadırlar alındı. İki parti halinde Gölcük tarafına gönderilen çadırlarla iki küçük köy kuruldu, birkaç yüz kişi yerleşti ama aile yapılan yardımın duyulmasını istemedi.
Sonra, Sultan Vahideddin’le Halife Abdülmecid Efendi’nin torunu olan Neslişah Sultan ‘‘Osmanoğlu’’ eski zamanlardan kalma pırlantalı ufak bir iğneyi ‘‘bedeli depremzedelere gönderilmek üzere’’ Raffi Portakal'ın birkaç ay önceki müzayedesine koydu. İğne satıldı, hatta Portakal satıştan komisyon da almadı ve Neslişah Sultan satış bedelini ‘‘evsiz kalan çocuklara harcanmak üzere’’ Sivil Koordinasyon Merkezi'ne verdi.
Bugün Neslişah Sultan'la ve öteki bazı dostlarla beraber Düzce'de olacağız. Fidanlık bölgesine gidip orada Sultan'ın yaptığı yardımla başlayan ve daha sonra gelen katkılarla tamamlanan ‘‘Fidanlıkevler Gençlik Merkezi’’nin açılışına katılacağız.
Neslişah Sultan kusura bakmasın. Aylardan beri ‘‘Yardımın reklámı olmaz, bu iş sessiz sadasız yapılır’’ diyordu ama gazeteciliğim tuttu ve yazmadan edemedim.

.Murat Bardakçı: Biz ‘Hasta adam’ken Belçikalı katili salmıştık
Haziran 04, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Charles-Edouard Joris, Belçika vatandaşıydı. Ermeni teroristlerin İstanbul'da 1905'in 21 Temmuz'unda Sultan Abdülhamid'i öldürmek için giriştikleri suikastin taşeronluğunu yapıyordu.
Abdülhamid suikastten gerçi son anda kurtuldu ama Yıldız Camii'nin önünde patlayan bomba 26 kişinin hayatına maloldu.
Joris yakalandı, mahkemeye çıkartıldı fakat bugün Sabancı cinayetinin sanığı Fehriye'nin Türkiye'ye gönderilmesini reddeden ayni Belçika o zaman ‘‘Benim vatandaşımı yargılayamazsınız, hele idam hiç edemezsiniz’’ diye tutturup kendilerine iadesini istedi.
Türkiye baskılara dayanamadı, Jores'i Belçika'ya vermedi ama serbest bırakıp Avrupa'ya yolladı.
Belçika'nın Sabancı suikastinin sanığı Fehriye Erdal'ı Türkiye'ye iade etmeyeceği, hatta değil iade etmesi, yakında serbest bile bırakabileceği ortaya çıktı. Fehriye hapishaneden bu gidişle elini-kolunu sallayarak çıkacak, döktüğü kanlar yerde kalacak ve Belçika da böylece ‘‘insan haklarına saygı göstermiş’’ olacak.
Brüksel’in Fehriye konusundaki tavrı beni aslında hiç şaşırtmadı, zira aynı Belçika bundan 95 sene önce de katillere kol-kanat germiş, İstanbul'da 26 kişinin canını alıp zamanın padişahını öldürmeye kalkan bir teroriste arka çıkmış, Türkiye'ye ‘‘Sizin katilleri cezalandırmaya hakkınız yok’’ gibisinden mesajlar yolamıştı.
İşte, 20. asrın ilk yıllarında yaşadığımız öteki Fehriye krizinin kısa öyküsü:
Sohbet, hayat kurtardı
1905'in 21 Temmuz günü İstanbul'da patlayan saatli bir bomba 26 kişinin hayatına maloldu. Bomba, zamanın hükümdarı İkinci Abdülhamid'i öldürmek için hazırlanmış ve cuma namazı için Yıldız Camii'ne giden padişahın namazdan çıkışı sırasında patlayacak şekilde ayarlanmıştı.
Abdülhamid namazdan hemen sonra zamanın Şeyhülislám Cemaleddin Efendi'yle cami kapısında uzun bir sohbete dalması sayesinde hayatta kaldı. Bomba hükümdarın bulunduğu yerin çok daha ötesinde patladı ve 26 kişi hayatını kaybederken 58 kişi de yaralandı.
Soruşturma, işin arkasında Ermeni komitacıların bulunduğunu ortaya çıkardı. Üstelik Yıldız'da patlayan bombayı kendileri hazırlamamış, taşeronluğu Avrupalı teroristlere vermişlerdi. Terör ekibinin başında Charles-Edouard Joris isminde Belçikalı bir anarşist vardı. Joris yakalandı ve mahkemeye çıkartıldı.
Kapitülasyon kanunu
Duruşmalar birkaç ay devam etti. Karar celsesinden bir gün önce, 1905'in 17 Aralık'ında, Belçika'nın İstanbul'daki büyükelçisi zamanın Osmanlı Dışişleri Bakanlığı olan Hariciye Nezareti'ne bir nota gönderdi ve ‘‘mahkûm edilmesi halinde Joris'in kendilerine iadesini isteyeceklerini’’ bildirdi. Büyükelçi, iade talebini İstanbul'la Brüksel arasında 3 Ağustos 1838'de imzalanan ‘‘Dostluk ve Ticaret’’ yani ‘‘Kapitülasyon Andlaşması’’nın 8. maddesine dayanarak yapıyordu.
Maddede gerçi suçluların iadesinden söz edilmiyordu ama Belçika maddeyi kendine göre yorumlamış ve Joris'in iadesini talep etmişti. Üstelik daha da bir küstahlaşmış ve vatandaşı olduğu kişinin hükümdarın hayatına kastettiğini bile unutmuş görünerek ‘‘Suikast hadisesi Joris'in itirafları sayesinde aydınlanmıştır, dolayısıyla Osmanlı ülkesinde kalmasının artık bir faydası yoktur ve cezasını Belçika'da çekmelidir’’ demişti.
Mahkeme bu notanın verilmesinden bir gün sonra, yani 18 Aralık'ta kararını açıkladı ve Joris'i idama mahkûm etti. Belçika Büyükelçisi ise Babıali'ye hemen ertesi günü bir daha başvurup Joris'in iadesini hiç sıkılmadan yeniden talep etti.
Belçika’ya teessüfler...
Yazışmalar birbirini takip ediyordu. Osmanlı Hariciyesi Belçika'ya 23 Aralık'ta verdiği cevapta ‘‘Vatandaşınız olan kişinin padişahın hayatına kastetmiş olduğunu unutmayın. ...Gerek Osmanlı ülkesinde, gerekse de yabancı memleketlerde büyük nefret uyandıran bir suikast hakkında ve ülkenin huzuruyla asayişini çok yakından ilgilendiren böyle bir konuda Belçika hükümetinin almış olduğu tavra teessüf olunur’’ diyor, Belçika ise gittikçe küstahlaşıyordu.
Küstahlığın böylesi
Brüksel, 1906'nın 9 Ocak'ında verdiği bir başka notada ‘‘Belçika vatandaşı olan birisinin padişahınıza karşı saldırıda bulunmasına her ne kadar üzüldü isek de, padişahın suikastten zarar görmemiş olmasından son derece memnunuz. Biz, Joris'in iadesini onu hak ettiği cezadan kurtarmak maksadıyla talep etmiyoruz. Belçika hükümeti işin mahiyetine bakmamakta ama yürürlükteki bir andlaşmanın kendisine sağlamış olduğu haklardan feragat etmeyi de istememektedir’’ diyebilecekti.Belçika'yla bundan 95 sene önce yaşadığımız diplomatik krizin öyküsünü, Dr. Vahdettin Ergin'in Tarih Kurumu ‘‘Belleten’’inin Ağustos 1995 tarihli sayısında yayınladığı makaleden özetledim. Merak edenler için, Joris'in akıbetini de söyleyeyim:
Osmanlı hükümeti terörü padişahın hayatına kastedecek derecede ileri götüren Belçikalı anarşisti geri vermemek için uzun zaman direndi. Abdülhamid idamı müebbed hapse çevirdi ama Joris hapishaneye değil, bir başka yere gönderildi: Avrupa'ya... Batı dünyası teroristin hükümdarın hayatına kastettiğini bile gözardı etmiş, sarayla Babıali üzerindeki baskılarını arttırdıkça arttırmış ve Abdülhamid için Joris'i serbest bırakmaktan başka bir yol kalmamıştı.
O da öyle yaptı, teroristi gerçi Belçika'ya iade etmedi ama cebine pasaportunu koyup Avrupa'ya göndermeye mecbur kaldı. Türkiye'nin diplomatik aczi, o günlerin basınında ‘‘Hükümdarımız o kadar iyi yüreklidir ki, kendi hayatına kasteden bir caniyi bile affetme büyüklüğünü göstermekten kaçınmamıştır’’ ifadeleriyle yorumlandı; tarihlere de ‘‘Abdülhamid, katili sonraları istihbarat hizmetlerinde kullandı’’ diye geçti.
Belçikalılar Joris oyununun ikinci perdesini 95 senelik aradan sonra Fehriye Erdal olayıyla mı oynuyorlar, ne dersiniz?
Kemençenin senyörü artık CD’de
Kemençenin yaşayan büyük üstadı Cüneyd Orhon'un icrası nihayet bir CD'de toplandı. Gerçek ve temiz Türk Müziği'ne merakınız varsa bu CD'yi dinleyin, Orhon'un yayından yükselen lezzetin artık başka hiçbir kemençede bulunmadığını görün. O lezzeti aldıktan sonra, üstadlıkları kendilerinden menkul bazı zamane kemençecilerinin icralarının bir falsolar yığınından ibaret bulunduğunu anlayacaksınız.
‘‘Klasik kemençe’’ denince bugün aklıma ilk gelen isim Cüneyd Orhon'dur. Cüneyd Bey için aslında ‘‘kemençenin yaşayan tek icracısı’’ demem daha doğru olur, zira klasik müziğimizin bu zarif sazına onun kadar hákim bir başka icracının artık mevcut olmadığına inanırım.
Tanburi Cemil Bey'in kemençesinden ne yalan söyleyeyim, pek bir zevk almamışımdır. Cemil Bey'in kemençeden çıkardığı ses, bastığı perdeler ve taksimlerindeki melodiler bana her nedense bir garip gelir. Dolayısıyla Cemil Bey'in kemençesinin bahsi açıldığında pek yorum yapmaz, ‘‘Değişik bir perde anlayışı varmış’’ derim. Eski kemençeciler arasındaki favorim ise rahmetli Ruşen Ferid Kam'dır ve Ruşen Bey'in yarım asır öncesinden kalma kayıtlarını simya gibi muhafaza ederim.
Cüneyd Orhon kemençenin bir başka büyük üstadının, Kemal Niyazi Seyhun'un en önemli eseriydi. Uzun yıllar üst düzey yöneticiliklerde bulunurken sanatını ihmal etmemiş ama sonra birdenbire köşesine çekilmiş ve 50 küsur sene emek verdiği sazı işitilmez olmuştu.
Cüneyd Bey, sessizliğini nihayet bozdu. Gerçi mikrofonun önüne yeniden geçmedi ama yıllar önceki kayıtlarının yayınlanmasına izin verdi. Cüneyd Orhon'un solo icraları şimdi yeni çıkan ve kendi ismini taşıyan CD'de geçmişte Nevzat Sümer, Hüsnü Özenen, Necati Giray ve Mutlu Torun'la beraber seslendirdiği saz eserleriyle birarada. Klasik kemençeye, ve daha da önemlisi gerçek ve temiz Türk Müziği'ne merakınız varsa bu CD'yi mutlaka dinleyin ve her bir esere, özellikle de Rast makamındaki taksime kulak verin. Orhon'un yayından yükselen lezzetin bugün başka hiçbir kemençede bulunmadığını görecek, o lezzeti aldıktan sonra üstadlıkları kendilerinden menkul bazı zamane kemençecilerinin aslında eser falan çalmadıklarını farkedecek ve peşpeşe çıkarttıkları CD'lerdeki icralarının bitmez tükenmez bir falsolar yığınından ibaret bulunduğunu anlayacaksınız.
Üstad Cüneyd Orhon'a uzun ve mutlu bir ömür diliyorum.

.Murat Bardakçı: Atina’nın yumuşaklarını bir de benden dinleyin
Haziran 11, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Yunanistan'da muhalefetteki Yeni Demokrasi Partisi'nin Genel Başkanı Karamanlis ile en yakın adamı ve basın sözcüsü Aris Spilyotopulos arasında varolduğu iddia edilen ilişkiyle ilgili dedikoduları Hürriyet'e maletmeye çalışan bazı Yunanlı meslekdaşlar kendi tarihleriyle ilgili bazı ana kavramları unutmuş görünüyorlar: Meselá eski Yunan'da ilişkinin ‘‘erkek adam erkek sever’’ temeline dayandığını, Girit'in meşhur ‘‘halka’’sını ve ‘‘Yunan usulü’’ deyiminin nereden kaynaklandığını...

Yunan gazetelerinden bazıları hızlarını hálá alamadılar ve Hürriyet'e veryansın etmeye devam ediyorlar. Kabahatimiz, önde gelen Yunanlı bir politikacı hakkında Atina'da aylardır konuşulanları nakletmemiz. Onların büyük bir iştahla yazdıkları haberler bizde de çıkınca, Hürriyet kimi Yunan gazetelerinin gözünde birdenbire hedef oluverdi.

Karamanlı’nın YEĞENİ

Atina'da son haftalarda günün en önemli konusu olan hadiseyi hatırlatayım: Yunanistan’ın sábık cumhurbaşkanı olan ve aslen Karaman taraflarından gelen Konstantin Karamanlis’in yeğeni ve muhalefetteki Yeni Demokrasi Partisi'nin şimdiki lideri Kostas Karamanlis ile partisindeki en yakın adamı olan ve basın sözcülüğünü de yapan Aris Spilyotopulos sadece siyasette değil, özel hayatlarında da ‘‘çok yakın’’ imişler. Bu yakınlık ánında Yunan basınının diline düşmüş ve Karamanlis ile Spilyotopulos hemen her yerde konuşulur olmuş. Parti birbirine girmiş, suçlananlar kendilerini suçlayanları ‘‘müfterî’’ diye mahkemeye verip tazminat istemişler.

Şu sıralarda Atina'nın gündemini meşgul eden ama faturası Yunan basınının bir kesimi tarafından Hürriyet'e çıkartılmaya çalışılınca Ertuğrul Özkök'e geçenlerde ‘‘Böyle bir histeri görmedim’’ diye yazdıran tartışmanın ana hatları, işte böyle.

Ben tartışmayı başından sonuna kadar takip ettim ve bazı Yunan gazeteleri oklarını durup dururken Hürriyet'e çeviriverince açıkçası bir hayli şaşırdım. Zira ‘‘Hürriyet iftira ediyor, bizde böyle işler olmaz’’ diyenler böyle demekle kendi tarihlerinden habersiz bulunduklarını, hatta antik kültürlerini bile bilmediklerini gösteriyorlardı. Dolayısıyla bu gazeteleri kendi kültürlerinin bazı ‘‘temel konularında’’ kısa da olsa bilgilendireyim dedim.

İşte, geleneksel Yunan kültürünün en önemli konularından olan böylesine işler hakkında madde madde birkaç not:

‘ERKEK ADAM ERKEK SEVER’

Bu ifade, eski Yunan aşk kültürünün temel kavramıdır. Antik Yunan erkekleri için kadın sadece çocuk yapmaya yarar, aşkın ve ilişkinin vasıtası ise yalnızca erkeklerdir. Onlara göre bu şekildeki ilişkiler son derece normaldir, normalden de öte yasalarla korunmuştur ama bir istisnası vardır: Büluğa ermemiş erkek çocukla ilişkiye girmek. Böyle bir ilişki suçtur, cezası idamdır ve bu madde eski Yunan'ın meşhur devlet adamı Solon tarafından hazırlanmış olan Atina yasalarına açıkça yazılıdır.

TEKERLEĞİN TEMELİ

Antik Yunan kültüründe fahişelik kurumlaşmış bir meslektir, bu meslekte cinsiyetin farkı yahut önemi yoktur. En revaçta olan erkek fahişeler Giritli olanlardır ve çocukluk yıllarından itibaren özel bir eğitimden geçirilmişlerdir. Eğitimin temeli, fizikseldir: İleride mesleklerini icra ederlerken yani ‘‘ghynekotos’’luk yaparlarken zorluk çekmelerinin önüne peşinen geçmek. Bunun için, bir taraflarına içi boş bir halka takılıp ‘‘alışmaları’’ sağlanır. Böylelikle mesleğe sadece psikolojik değil, fiziki olarak da hazır hale getirilirler. Türkçe'ye de geçmiş olan ‘‘halka’’ yahut ‘‘tekerlek’’ kavramlarının temeli, işte eski Yunan'daki bu uygulamadır.

SANATIN HER DALINDA

Solon'un yasallaştırdığı bu ilişki eski Yunan sanatının hemen her dalında birbirinden kıymetli eserlere konu olmuştur. Meselá düşünce tarihinin büyük ismi Sokrates'in hem öğrencisi hem sevgilisi Platon'la yaptığı derin sohbetler ve bu sohbetlerde sözü edilen aşklar, bugün dünya kültür tarihinin en seçkin yazılı kaynaklarındandır. ‘‘Erkek adam erkek sever’’ kavramının plastik sanatlardaki en bilinen yansıması ise bilgisayarla sansürlemek zorunda kaldığım bazı örneklerini şimdi bu sayfada gördüğünüz antik Yunan vazolarındaki desenlerdir.

‘Yunan stili’

Bunlar, geleneksel antik Yunan kültürünün temel kavramlarından olan ve modern psikiyatriye de geçen bahislerden sadece birkaçı... Batı argosuna ‘‘Yunan stili’’ diye yerleşen ifadenin temeli de eski Yunan'ın örnekleri ciltler dolduracak kadar bol ve zengin olan işte bu merakı...

Ve, Atina'da dillerden düşmeyen dedikoduları bize maletmeye çalışan Yunanlı meslekdaşlara küçük bir soru: Sizde eskiden ‘‘Sta paparia mou!’’ gibisinden bir söz vardı, bilmem doğru mu hatırlıyorum?

Sábık başbakanın kuzeninden

‘yumuşacık geceler’ tarihi

Yunanistan'ın eski başbakanı Konstantin Miçotakis'in kuzeni olan Mary Koukoules, saygın bir entellektüeldir. Kültür, kültür tarihi, folklor, Yunan şehir folkloru ve özellikle de Rebetika denilen müzik türü hakkında sadece Yunanistan'ın değil, dünyanın önde gelen uzmanlarından sayılan Elias Petropoulos'la evlidir ve bazan müşterek, bazan da ayrı ayrı çok sayıda eser vermişlerdir.

‘‘Loose-Tongued Greeks’’ yani ‘‘Boşboğaz Yunanlılar’’, Mary Koukoules'in en önemli kitaplarından sayılır. Eser ‘‘Yunan erotik folklor antolojisi’’dir ve taaa Truva savaşları zamanından bugüne uzanan binlerce sene boyunca yazılıp söylenmiş şiirlerle, tekerlemelerle, bilmecelerle doludur.

Folkloron bu alanına merakınız varsa, meselá Sokrates'in Platon'a verdiği ‘‘başka türlü’’ dersleri, Tanrıça Hera'nın maceralarını yahut Truva Savaşı'nın gece sahnelerini öğrenmek, özellikle de Karamanlis ile Spilyotopulos arasında varolduğu iddia edilen yakınlığın tarihi hakkında bilgilenmek isterseniz Koukoules'in kitabını bulun ve okuyun. Aslında ‘‘Bulun’’ değil, ‘‘Bulabilirseniz’’ demem daha doğru, zira ‘‘Loose-Tongued Greeks’’ elyapımı káğıda sadece 303 adet basılmış son derece nadir bir kitaptır, çok kıymetlidir ve temini bir hayli zordur.

Çok küçük bir ihtimal de olsa günün birinde elinize geçtiği takdirde kıymetini bilmeniz için bendeki nüshasının kapak fotoğrafını veriyorum.

.Murat Bardakçı: Onların Hatay’da gözü, bizim onlarda toprağımız var
Haziran 18, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Hafız Esad da gitti ve öteki taraftaki meslekdaşlarıyla buluştu. Esad şimdi büyük bir ihtimalle Kamboçyalı Pol Pot'la, devrik Şah'la, Hitler'le, Beria'yla beraber, halkları için yeni mutluluk hayalleri kurmakla meşgul.
Ne zaman bir Suriye bahsi açılsa ben terörün, baskının, suyla baraj çekişmelerinin ve Esad'ın Suriyeliler'e hayatı zehir etmekle görevli istihbarat örgütü ‘‘Muhaberat’’ının dışında bir başka konuyu daha hatırlarım: Sınırlarımızın 100 kilometre kadar ötesinde kalan, ama Türk toprağı sayılan, üzerinde Türk bayrağı dalgalanan ve hálá Türk askeri tarafından korunan 914 senelik bir mezarı, Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun komutanlarından Süleyman Şah'ın mezarını.
Türkiye'nin Türkiye Cumhuriyeti sınırları dışında sahip olduğu tek toprak parçası burasıdır. İşte, ismine ‘‘Türk Mezarı’’ denen ve mevcudiyeti az kişi tarafından bilinen mekánın öyküsü:
Süleyman Şah, Anadolu'yu fetheden Selçuklu hükümdarı Alparslan'ın yüksek rütbeli kumandanlarındandı ve Malazgirt savaşından sonra Anadolu'nun fethini tamamlamakla görevlendirilenlerin arasındaydı.
ALPARSLAN’DAN LOZAN’A
Senelerce akınlar yaptı, Anadolu'daki Bizans ordularını batıya doğru sürdü ve Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun arkasından ortaya çıkan Anadolu Selçuklu Devleti'nin kurucularından oldu. Sonra eski siláh arkadaşlarıyla güç kavgasına girdi, 1086'nın 5 Haziran'ında Artuk ve Tutuş ismindeki diğer Selçuklu beyleriyle Halep yakınlarında savaşa tutuştu, yenildi ve savaş meydanında öldü. Eski siláh arkadaşları canını aldıkları Süleyman Şah için büyük bir merasim yaptılar. Cenaze namazını rakip orduların kumandanı Tutuş kıldırdı ve Süleyman Şah'ı Fırat vadisinin sol sahilinde yeralan, bugün Rakka ile Meskene şehirleri arasında kalan Caber Kalesi'nin eteklerine defnettiler.
Sonra aradan asırlar geçti ve Osmanlı tarihçileri Selçuklu kumandanı Süleyman Şah'ı birdenbire Osmanlı Devleti'nin kurucusu Osman Gazi'nin dedesi yaptılar. Bir de efsane doğdu: Süleyman Şah guya Anadolu'yu fethe giderken atıyla beraber Fırat'a düşüp boğulmuş ve hemen oracıktaki Caber Kalesi'ne defnedilmişti. Selçuklu kumandanı Süleyman Şah, artık ‘‘Osmanlı hanedanının dedesi’’ydi ve İkinci Abdülhamid Caber'deki türbeyi baştan aşağı restore ettirdi.
Seneler gene geçti ve Kurtuluş Savaşı yılları geldi. Suriye, Birinci Dünya Savaşı'ndan itibaren Fransız işgalindeydi. Lozan öncesinde masaya oturan Türkiye'yle Fransa arasında Ankara'da 1921'in 20 Kasım'ında bir ön barış andlaşması imzalandı ve Fransa andlaşmanın 9. maddesiyle Caber Kalesi'ndeki ‘‘Türk Mezarı’’nın Türk toprağı olduğunu kabul etti.
ARAZİ RESMEN TÜRKLEŞTİ
Maddede ‘‘Osmanlı hanedanının kurucusu Sultan Osman'ın büyükbabası Süleyman Şah'ın Caber Kalesi'nde bulunan ve ‘‘Türk Mezarı’’ adı ile tanınan kabri, çevresiyle birlikte Türkiye'nin malı olarak kalacak ve Türkiye orada koruyucular bulundurup Türk bayrağını çekebilecektir’’ deniyordu. Türkiye'nin yeni sınırları 24 Temmuz 1923'te Lozan'da son şeklini alırken Fransız temsilci General Pelle Türk delegasyonunun başkanı İsmet Paşa'ya aynı gün resmi bir mektup gönderdi ve Ankara Andlaşması'nın hükümlerinin aynen geçerli olduğunu, Lozan'la çakışmadığını duyurdu. Bu, Caber Kalesi'ndeki Türk Mezarı'nın Türk toprağı olduğunun teyidiydi. Suriye Fransız hakimiyetinden çıkıp tam bağımsızlığını kazanmasından sonra da bu anlaşmaya aynen uydu.
BARAJ GELDİ, MEZAR TAŞINDI
Ama Süleyman Şah ölümünden 900 küsur sene sonra, 1973'te yerinden oldu. Suriye Caber Kalesi'nin bulunduğu bölgeyi sular altında bırakacak olan El-Esad Barajı'nın inşaasına başlayınca Ankara'yla Şam arasında varılan bir andlaşmayla Türk Mezarı eski mekánına benzeyen bir başka yere taşındı. Süleyman Şah için orada yeni bir türbe yapıldı ve bir müfreze asker bulundurup bayrak çekme hakkı bu yeni türbede devam etti.
Türkiye Cumhuriyeti sınırları dışında kalan ama bizim olan ve çoğumuzun bilmediği ‘‘Türk Mezarı’’nın öyküsü, kısaca işte böyle.
Söz Suriye'den açılmışken uğradığım bir hayal kırıklığını yazmadan edemeyeceğim: Hafız Esad'ın -doğru adıyla Háfızu'l Esed'in- cenazesinde Türkiye'yi bence Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer değil, Yener Rakıcıoğlu temsil etmeliydi. Tanımayanlar için Yener Bey'in kim olduğunu söyleyeyim: Kendileri Hatay valisidirler ve Türk milletinin Hafız Esad’la ilgili hissiyatını ifade vasıtası olarak ondan daha uygun bir başkası yoktur.
Hafız Esad'ın gidişi bana terörün, baskının, su ve baraj çekişmelerinin yanısıra çoğumuzun pek bilmediği bir başka konuyu daha hatırlattı: Türkiye'nin Türkiye Cumhuriyeti sınırları dışında 1,5 dönüm kadar da olsa bir başka toprağa sahip bulunduğunu. İşte, şimdi sınırlarımızdan 100 kilometre kadar ötede, Suriye toprakları içerisinde kalan ama Türk askeri tarafından korunan ve üzerinde Türk bayrağının dalgalandığı 1,5 dönümlük arazinin, ‘‘Türk Mezarı’’nın kısa öyküsü.
İSKİ’nin internetteki boru muhabbeti
İSKİ'nin yani İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi'nin internette güzel bir sitesi var. Sitede hem İstanbul'un su tarihi anlatılıyor, hem yeni projelerle onarımlar hakkında bilgi veriliyor, hem de abonelerin gönderdiği şikáyet mesajları cevaplandırılıyor.
Bu mesajlardan biriyle İSKİ'nin cevabını hiç yorumsuz naklediyorum:
Ahmet Yeter, 1999'un 19 Ekim'inde İSKİ'ye şık ve zarif bir mail atar. Aynen ‘‘İstanbul Yedikule'de iki haftadır saat 22-10 arası içinde su olmayan bütün su boruları kıçınıza girsin’’ diye yazmaktadır.
İSKİ, Ahmet Yeter'e hemen aynı şıklıkta cevap verir: ‘‘Siz su kesintisi ile ilgili sıkıntınıza ait soru sormak yerine terbiyesizlik etseniz de biz size su kesintisi ile ilgili bilgi veriyoruz. Belki bu cevabınız ile yaptığınız terbiyesizlikten utanır, bir daha internet adresimize mail göndermek istediğinizde terbiyesizlik yapmazsınız’’ diye başlayan mesajda kesintinin 17 Ağustos depreminden sonra Ömerli Barajı'nda ortaya çıkan çatlağın tamirinden kaynaklandığı anlatılmaktadır.
Bu cevap Ahmet Yeter'i mahcup etmiş olacak ki, İSKİ'ye 21 Ekim'de bir başka mail yollar. Bu defa ‘‘Birkaç gün önce kıçınız ve borular hakkında olan mail için gerçekten özür dilerim. Boruların muhatabı siz değilsiniz. Fakat siz de normal bir akşam saati banyo yaparken sabunlu halde sularınız kesilse siz de bu kadar sinirlenirdiniz’’ demektedir.
İSKİ'nin bu yazımın çıkmasından sonra sitesini kıç ve boru muhabbetinden arındıracağı tutabilir ama merakınız varsa ve çabuk davranırsanız mesajları okuyabilirsiniz. İşte, adresi: www.iski.gov.tr/mail/mailarsiv1.htm
Sosyetemiz ceket yakmayı hiç sevmediği İran'dan öğrendi
Ütüsü gitmiş hafiften yağlı ceket irice bir tepsinin üzerine konup üzerine mavi ispirto dökülüyor. Çakılan kibritin alevlere buladığı ceketten yükselen berbat mı berbat yanık kokusu genizleri yakıyor, o sırada dört bir taraftan akordu bozuk haykırışlar geliyor, yer-gök titriyor ve ateşin etrafında bir tamtam dansıdır başlıyor.
İşte, İstanbul'un gece klüplerine ve barlarına hakim olan son moda: Garsonun ceketini yakmak.
Ceket, daha doğrusu gömlek yakmak aslında eski İran'da ‘‘şükráne’’ denilen, sıkça rastlanan ama eğlenmek değil, aksine hüzünlenmek için yapılan bir iştir. İki dost arasında kırgınlık olursa kendisini hatalı bulan yahut barışmayı isteyen taraf gömleğini çıkartıp yakar, böylelikle ‘‘Hasretinden áteşlere düştüm’’ demeye çalışır.
Şükráne, Fars edebiyatında da da geçer. Meselá klasik İran şiirinin en önemli isimlerinden olan Şirazlı Hafız, ‘‘Sineem z'ateş-i dil der gam-ı cánáne bisuht / Áteş; bud derin háne ki káşáne bisuht’’ diye başlayan gazelinde hasret yüzünden gömleğini nasıl ateşe verdiğini yana-yakıla anlatır:
‘‘Gönlüm, tövbeni bir kadeh gibi kırıverdi. Ciğerim şarapsız ve kadehsiz kaldığı için şarap gibi yanıp yıkıldı. Macerayı kısa kes ve tekrar gel! Zira gözümün bebeği gömleğini çıkartıp şükráne olarak ateşe attı, benimle barıştı. Sen de geçmişte olanları unut artık. Gönlümün nasıl yandığına bir bak! Göz yaşımda öylesine bir hararet var ki, dün gece bana mum bile bana acıdı, pervaneye döndü ve pervane gibi yandı, tutuştu’’
Bu kısa bahis, ‘‘şükráne’’yi müptezelleştirirken eğlendiklerini sanan ama aslında eski bir İran geleneğini taklid eden kundakçı zeváta ithafımdır.

.Murat Bardakçı: Dedesinin abdesti de Osmanlı’ya dert olmuştu
Haziran 25, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Günlerdir Hannover Prensi Ernst August hazretlerinin işeme maceralarını tartışıyoruz ama prensin neyin nesi olduğunu, kimlerden geldiğini hiç merak etmiyoruz. Kendileri bizi Birinci Dünya Savaşı'na sokma maharetini gösteren Alman İmparatoru İkinci Wilhelm'in torunudurlar ve Türkiye 1889 Kasım'ında Prens'in büyük dedesi imparator hazretlerinin rahat bir şekilde işeyip def-i hácet edebilmesi için
günlerce dert çekmiştir.
Hannover Prensi Ernst August hazretleriyle artık pek bir yakından tanışıyoruz ve sadece tanışmakla kalmıyor, çok özel meraklarını da biliyoruz. Meselá EXPO 2000 Sergisi'ndeki Türk pavyonunun duvarına işemesinin zát-ı devletlerinin ilk vukuatı olmadığından, prens hazretlerinin durup dururken ortalığa işemeye ziyadesiyle meraklı bulunduğundan, hatta geçen sene karısı doğum yaptığı sırada beklemekten sıkılıp hastahanenin bahçesine bir güzel işediğinden bile artık haberdarız.
Bu asil ve seçkin zátın bu çok özel merakının bütün ayrıntılarını günlerdir fotoğraflarına da bakarak tartışıyoruz ama Prens'in kimliği konusunda yani ‘‘Hannover Prensi’’ unvanını taşıyıp Monako Prensesi Carolin'e kocalık ettiğinin dışında pek bir málumatımız yok.
Bu konudaki eksiğimizi görünce Prens Ernst August'un neyin nesi olduğunu anlatıp kendilerini daha yakından tanıtmak istedim ve daha da önemlisi prens hazretlerinin mensup olduğu ailenin ‘‘idrar’’ ve hatta ‘‘büyük abdest’’ meselesinin Türkiye'de gündemi ilk defa meşgul etmediğini, bundan 111 sene önce de dedelerinin birinin huzur içinde işemesiyle uğraştığımızı hatırlatayım dedim.
KARMAKARIŞIK BİRAİLE
Önce, Prens Ernst August hazretlerinin soyunu-sopunu anlatayım: Kendileri hakikaten eski ve asil bir aileden gelirler. Hannover Hanedanı'nın Braunschweig branşına mensupturlar, dört nesil boyunca yani taaa büyük dedesinden itibaren hep aynı ismi yani ‘‘Ernst August’’ adını taşırlar ve soy ağaçları bin küsür sene öncesine kadar uzanır. Dedeleri arasında bir hayli kral vardır. Aslında Alman olan Hannover Hanedanı zamanla o kadar kalabalık bir hale gelmiştir ki Almanya'ya sığmamış ve siyasi evlilikler yoluyla Avrupa'nın öteki memleketlerine de krallar ve kraliçeler ithal etmiştir.
Meselá İngiltere'de şu anda iktidarda olan Windsor Hanedanı Alman kanı taşır, Hannover soyundandır ama Birinci Dünya Savaşı'nda İngiliz tahtında oturan Kral Beşinci George ailesinin Almanlığını unutturmak için hanedanının ismini değiştirip Windsor yapmıştır. Dolayısıyla İngiltere'nin aslında Nazi yanlısı olduğu bilindiği için zamanın başbakanı Churchill tarafından tahtı bırakmaya zorlanan ama ‘‘aşkı uğruna tahttan feragat ettiği’’ süsü verilen sabık kralı Yedinci Edward'la kardeşi Altıncı George ve George'nin kızı şimdiki Kraliçe Elizabeth, Prens Ernst'le aynı soydandır. Yunanistan'ın ana kraliçesi Frederika, elálemin içinde etrafa işeme meraklısı prensimizin büyük halası, sürgündeki Yunan Kralı Konstantin kuzeni, İspanya Kralı Carlos da eniştesidir.
ASIRLARÖNCEDEAYNI DERT
Hannover Prensi Ernst August hazretlerinin keyif veren bazı maddelereaşırı düşkünlüğünü Almanya'da bilmeyen pek yoktur. Şu anda Monaco Prensesi Caroline ile evlidirler; prensesin resmi olarak üçüncü, gayrıresmi olarak da zannedersem üç bin sekiz yüz altmış yedinci kocasıdırlar. Dolayısıyla ‘‘dünyanın en büyük taçlı kumarhanecisi’’ unvanını 50 küsur senedir elinde sımsıkı tutup kimselere kaptırmayan Monako Prensi Rainer, prensimizin kayınpederi olurlar.
Ve, prens hazretlerinin ailesiyle bizim aramızda yaşanan öteki ‘‘abdest bozma hadisesi’’nin öyküsü:
Hani Almanya'nın sabık kayzeri İkinci Wilhelm, yani bizim İttihad ve Terakki'nin liderlerini bir güzel avucunun içine alıp Türkiye'yi ilk dünya savaşına itiveren Alman imparatoru var ya... İşte bu Wilhelm'in kızı Prenses Victoria Louise, şimdi işeme maceralarını tartıştığımız Prens Ernst August'un babaannesidir. Daha basit bir ifadeyle; majesteleri Alman İmparatoru İkinci Wilhelm prensimizin büyük dedesi olmaktadır ve aynı zamanda Türkiye'de bundan 111 sene yaşanan bir başka tuvalet koşuşturmasının da kahramanıdır.
SARAYDAÖZELHELÁ
İmparator Wilhelm, 1889 Kasım'ında İstanbul'a resmi bir ziyaret yapar. Yanında karısı İmparatoriçe Augusta Victoria da vardır. Ziyaretin Türkiye için son derece önemli olduğunu bilen zamanın padişahı İkinci Abdülhamid misafirin şık bir biçimde ağırlanması için elden gelen herşeyin yapılmasını buyurur ve hazırlıkları bizzat takip eder.
Osmanlı protokolünü ziyadesiyle ürküten konu, İmparator ve imparatoriçe hazretlerinin ‘‘def-i hacet’’te bulunmak istedikleri zaman sıkıntıyla karşılaşmaları ihtimalidir. Bizim alaturka tuvaletleri kullanmaları tabii ki mümkün değildir ve İstanbul'a adım attıkları andan dönüşlerine kadar herhangi bir mesele çıkmaması için hazırlık üstüne hazırlık yapılmaktadır.
Wilhelm İstanbul'a bir yatla gelmektedir ve ilk tedbir karaya çıkacağı yer olan Dolmabahçe Sarayı'nda alınır. Sarayın alaturka helálarından biri ‘‘Ne olur, ne olmaz’’ diyerek alafrangaya çevrilir. Türkiye bu misafirperverliğin aynını bir asır sonra bir başka devlet başkanı için gösterecek, 1980'lerde İstanbul'a gelip Dolmabahçe Sarayı'nda bir davete katılan zamanın ABD Başkanı George Bush için merasim salonunun hemen yanıbaşında lüks bir tuvalet yapılacaktır.
Helá konusundaki hassasiyete İmparator Wilhelm'le imparatoriçesinin misafir edilecekleri mekánların hepsinde riayet edilir, hatta imparatoriçenin gideceği yerlerin birine şık bir klozet bile yerleştirilir: Kapalıçarşı'ya... Ama boş yere zahmete girilmiştir; Victoria Louise ‘‘elini yıkama’’ ihtiyacı hissetmez, helá boş kalır.
SIRAİTTİHADÇILAR’DA
Kayzer aradan dokuz sene geçtikten sonra Türkiye'ye yeniden gelir, bu seyahatinde daha fazla kalır, hatta Kudüs'e kadar uzanır. Majestelerinin en tabii ihtiyacını rahat bir şekilde karşılama vazifesi de o günlerde iktidarda bulunan İttihad ve Terakki Partisi'ne düşer.
Sözün kısası, Hannover Prensi Ernst August hazretlerinin durup dururken etrafa işemesiyle aramızda derin bir tarihi münasebet vardır ve hazretin dedesinin büyük ve küçük abdestini bozması meselesi zamanın padişahını bile uzun uzun meşgul etmiştir.
Hannover Hanedanı'nın damlaları bize de sıçrayan bu def-i hacet macerasının üçüncü perdesini Türkiye bakalım ne zaman seyredecek?
Filozof duvara değil
kitaba yapmıştı
Honnover Hanedanı'nın helá maceraları asırlar öncesine uzanır. İşte bunlardan biri, 17. yüzyılın meşhur álimi Gottfried Wilhelm Leibniz'in zamanın prensi tarafından Hannover'e davet edilmesinden sonra yaşadıkları:
‘‘...Matematikçi, fizikçi ve filozof Leibniz'e, Almanya'nın Hannover şehrindeki sanat müzesinde özel bir oda ayrılmıştır. Burada bulunan kitaplar arasında kocaman fakat içi boş olan bir cilt filozofun dikkatini çeker. Kitaba benzeyen bu ‘‘kitap kabı’’ incelendiğinde açılabilir, ortasında büyük bir deliği bulunan, arkalıksız bir tahta iskemle olduğu görülür.
Leibniz, bunu faytonuyla yaptığı bütün yolculuklarda yanına alır, sıkıştığında faytonu durdurtur, kitap kabına benzeyen oturma yeri delikli iskemlesini çayıra kurar ve rahatlarmış. Ancak nasıl temizlendiğine dair kaynaklarda bir bilgi bulunmamaktadır ve bu da zaten o dönemin Avrupa'sında pek önemli sayılmamaktadır’’ (Şefik Okday'ın ‘‘İçine Ettiğimizin Dünyası’’ndan).
Destuuur! Su geliyor
Yukarıdaki gravür, Paris'te 19. yüzyılın başlarında hemen her gün rastlanan bir sahneyi gösteriyor: Kadının biri evinin penceresinden sokağın ortasına güpegündüz bir lázımlık boşaltıyor.
Bu, ‘‘helá’’ kavramıyla bir hayli geç tanışan geçen asrın Avrupa'sı için aslında sıradan bir görüntü. O dönemde sokakta yürürken yaşanabilecek tehlikelerin en büyüğü, insanın kafasına ağzına kadar dolu bir lázımlığın boca edilmesi. Zira Fransızlar geçen yüzyıla kadar helá kavramından bihaber bulunuyorlar ve işlerini ya duvar diplerinde yahut lázımlık üzerinde görüyorlar. Parfüm sanayiinin Fransa'da böyle gelişmiş olmasının sebebi de bu...
Ama Fransızlar bu işin tedbirini almışlar: Lázımlığı sokağa dökecek olan kişi evinin penceresini açıp avazı çıktığı kadar ‘‘Gare a l'eau!!!’’ yani ‘‘Suya dikkaaatt!!’’ diye haykırıyor. Sokaktan geçenler ihtarı duyunca sipere girer gibi hemen yolun ortasına yahut karşı kaldırıma koşuyorlar ve birkaç saniye sonra etrafı bir kokudur kaplıyor, zira pencereden sallanan lázımlığın muhteviyatı sokağın ortasına yayılmış bulunuyor. Paris'teki bu uygulama zamanla İngiltere'ye de geçiyor, ‘‘Gare a l'eau!’’ nidası İngilizleşip ‘‘Gardy-loo!’’ halini alıyor ve haykırışı işiten Londralılar da koşuşturup kaldırım değiştirmeye başlıyorlar.
Yandaki gravürü ve ‘‘Gare a l'eau!’’ bahsini, Osmanlı İmparatorluğu'nun son sadrazamı Ahmed Tevfik Paşa'nın torunu olan Şefik Okday'ın ‘‘İçine Ettiğimizin Dünyası’’ isimli kitabından aldım. Gerçi bulunması artık bir hayli zor ama helá tarihi ve apdesthane kültürü hakkında bilgilenmek ve arada bol bol gülmek isterseniz, Şefik Bey'in kitabını temin etmeye çalışın.

.Murat Bardakçı: Bizimkiler gen haritasını yatak odasında buldular
Temmuz 02, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

İnsanın gen haritasının çıkartıldığının açıklanması beni hiç mi hiç heyecanlandırmadı. Genler hakkında günlerdir yazılıp çizilenler aklıma pek yatmadığı için genetik konusunda güvendiğim tek kaynaktan sizleri de haberdar edeyim dedim. İşte benim genetik rehberim: Hacı Mustafa Rakım isminde bir zatın bundan tam 128 sene önce yayınladığı ‘‘Mürşîd-i Müteehhilîn’’, yani ‘‘Evlileri İrşad’’ isimli kitap. Hacı Efendi bugün bütün dünyanın yeni bir buluşmuş gibi üzerine titrediği gen meselelerini taaa o zamanlarda çözmüş...

İnsanın gen haritasının çıkartıldığının açıklanması, ortalığı birbirine kattı. Elde edildiği söylenen ama sır gibi saklanan gen bilgilerinin insanlık tarihinde tekerleğin icadından yahut aya ayak basılmasından da büyük bir buluş olduğu iddia ediliyor, başta kanser gelmek üzere birçok derdin birkaç sene içinde halledileceği anlatılıyor. Sırada artık ‘‘áb-ı hayát’’ın yani ölümsüzlük iksirinin bulunması var ve herkes o günün gelmesini iple çekiyor.

MARİFETNÁME’NİNMARİFETİ

Bendeniz, bu yazılıp söylenenlerin hiçbirine inanmıyorum. Yok 23 numaralı kromozom cinsiyeti tayin edermiş de, bu kromozom XX ise çocuk dişi, XY ise erkek olurmuş da, 21 numaralısı bunaklık yaparmış da, feşmekán numaralısı adamı kanser edermiş de, vesaire vesaire...

Benim rehberim, Hacı Mustafa Rakım isminde bir zat tarafından kaleme alınan ve İstanbul'da, Mercan Yokuşu'ndaki Pastırmacı Hanı'nda bundan tam 128 sene önce basılan ‘‘Mürşîd-i Müteehhilîn’’, yani ‘‘Evlileri İrşad’’ isimli kitap. Hacı Efendi kendisinden 100 küsur sene önce yaşamış olan tasavvuf álimi Erzurumlu İbrahim Hakkı'nın ‘‘Marifetnáme’’ isimli kitabından anlaşıldığı kadarıyla bir hayli istifade etmiş, sonra bugün bütün dünyanın yeni bir buluşmuş gibi üzerine titrediği genetik meselesini herşeyiyle çözmüş ve doğacak çocuğun kaderini, edineceği huyları ve kişilik özelliklerini neredeyse bütün ayrıntılarıyla anlatmış. Hem de öyle DNA yahut kromozom gbi teferruata da girmeden... Tek bir fiziksel gerçeği temel almış: Erkekle kadın arasında çocuğun doğmasıyla neticelenecek ilişkisinin yerini ve zamanını...

CİMA VE AVRAT NE DEMEK?

Yandaki kutularda Hacı Mustafa Rakım'ın bugünün genetik devrimine parmak ısırtacak olan 128 sene önceki buluşlarının bir bölümü yer alıyor. Hacı Efendi'nin söylediklerini anlayabilmek için ‘‘cima’’ dediği işin cinsel ilişki, ‘‘veled’’in çocuk, ‘‘avrat’’ın kadın, ‘‘er’’in erkek, ‘‘meni’’nin de sperm demek olduğunu bilin, yeter.

Cimaya bak veledini tanı

Meyve ağacı altında cima edenin veledi zalim olur.

Cima sırasında konuşanın veledi dilsiz olur.

Yorganın altına girmeyip yıldızların altında cima edenin veledi münafık olur.

Başkalarının yanında cima edenin veledi hırsız olur.

İster zorla, ister rızayla yapılsın, hamamda cima edenin veledi ahmak olur.

Ayın ilk gününde, on beşinde veya son gününde cima edenin veledi deli olur. Ama ayın ilk günü sabaha yakın cima edenin veledi cömert olur.

Öğleden evvel ve sonra cima edenin veledi şaşı olur.

Ramazan bayramı gecesi cima edenin veledi anaya ve babaya ási olur.

Kurban bayramı gecesi cima edenin veledi dört veya altı parmaklı olur.

Şaban ayının tam ortasının gecesinde cima edenin veledi münafık olur. Erle avratın bundan sakınmak için üzerlerini örtmeleri şarttır.

Güneşe karşı ve ayakta cima edenin veledi altına işeyici olur.

Baldızını düşünüp cima edenin veledi hünsá yani çift cinsiyetli olur.

Cimada kadının cinsel organına bakan erkeğin veledi ya orta malı olur, yahut kör olur.

Cimada öpüşenin veledi sağır olur, ezan okunurken cima edenin veledi yalancı olur.

Yolculuğa çıkılacak günün gecesinde cima edenin veledi malını-mülkünü asilik yolunda harcayıcı olur.

Karnı aç iken cima edenin veledi zayıf, tok iken cima edeninki ise şişman olur.

Hasta avratla cima edenin veledi de zayıf ve hasta olur.

Boşalma sırasında hatıra ne gelirse, veled öyle yaratılır. Çirkin yüzler hayal edenin veledi çirkin ve ayıplı, güzelleri hatıra getirenin veledi ise güzel yüzlü olur’’

Hacı Mustafa Rakım’ın haftalık cima çizelgesi

‘‘Pazartesi gecesi cima edenin veledi álim ve sofu olur.

Salı gecesi cima edenin veledi cömert ve şefkatli olur.

Çarşamba gecesi cima edenin veledi katil ve kavgacı olur.

Perşembe günü öğleden evvel cima edenin veledi álim olur ve şeytan o çocuktan kaçar.

Cuma namazından evvel cima edenin veledi ya cennete girer yahut şehid olur. Cuma gecesi cima edenin veledi ise ibadetine düşkün, içten ve samimi olur.

Cumartesi gecesi cima edenin veledi şárib-i hamr (şarap içici, bugünkü anlamıyla alkolik) olur.

Pazar gecesi cima edenin veledi eşkiya olup yol keser.

İşte, dokuz ayın gerçek öyküsü

Hacı Efendi insanın henüz yeni ortaya çıkartılan genetik haritasını bundan 128 yıl önce yazmakla kalmamış, ana rahmindeki ceninin gelişme kademelerini bile o devirlerde gün gün, hafta hafta, ay ay anlatmış.

İşte, Hacı Efendi'nin kaleminden dokuz ay on günlük bu maceranın bazı noktaları günümüzde bile henüz bilinmeyen bilimsel öyküsü:

‘‘Avratların 'uşaklık' denilen rahimlere kese gibi birşeydir. Bir parça et, biraz sinir ve biraz da damardır ve vücudun sağ tarafındadır. Rahmin ön tarafında erin menisini çekmeye yarayan iki kanada benzer bir nesne bulunur. Kanatların biri erin menisini avratın menisiyle karıştırır, öteki kanat da bu sırada içindekiler dökülmesin diye rahmin ağzını kapatır.

Şimdi, yaratılmanın nasıl olduğunu görelim:

Yaratma öncesinde ebeveyn cima eder. Meni rahmin içine girince erkeğin menisi avratın her organına, her bir tüyünün dibine ve derisinin her bir noktasına kadar uzanır. Kırk gün bu vaziyette bekler, sonra kan olur ve avratın rahmine iner.

Derken, avratın rahminde vazifeli olan melekler meniyi ellerine alırlar. Eğer veled yaratılmayacaksa rahme bir avuç kan atarlar, yok eğer yaratılacaksa ellerine bir miktar da toprak alırlar ve meniyi o toprak ile yoğururlar. Bu toprak, doğacak olan çocuğun öldüğü zaman gömüleceği mezarın toprağıdır.

Melekler hazırladıkları bu karışımı kırk gün sağ ellerinde tutarlarsa karışım çamur olur. Sonra sol ellerine alırlar, bu defa kemik olur ve organlar ortaya çıkar. İlk ortaya çıkan kemik pazu kemiğidir ve kabirde en son çürüyen kemik işte budur. Derken sırasıyla sağ elin şehadet parmağı, sol el ve ayaklar ortaya çıkar. Dört gün sonra tam 248 edet kemik, sinirler, 360 adet damar ve damarlardan akan kan yaratılır. Beşinci ve altıncı gün tüylerle tırnaklar ortaya çıkar. Yedinci gün burunla ağız şekillenir. Onuncu gün ise baş parmaktan içeriye ruh üfürülür’

Koç’la Harvard Ayvalık’ta buluştu

Koç Üniversitesi, Birleşik Amerika'nın önde gelen eğitim kurumlarından olan Harvard Üniversitesi'yle önemli bir işbirliğine girdi. Harvard'ın Ayvalık'ta açtığı ve her yaz 1,5 ay boyunca eğitim veren ‘‘Osmanlıca Yaz Okulu’’, bundan böyle Koç Üniversitesi'nin desteğinde faaliyet gösterecek.

28 seneden beri Harvard Üniversitesi'nde hocalık yapan ve dünyanın önde gelen türkologlarından sayılan Prof. Dr. Şinasi Tekin'in Harvard bünyesinde kurduğu ve Amerika'da lisans üstü türkoloji eğitimi gören öğrencilere Osmanlıca'yı yoğun bir şekilde ve ‘‘yerinde’’ öğretmeyi amaçlayan Yaz Okulu bundan dört yıl önce eğitime başlamış ancak burs konusunda sıkıntıyla karşılaşmıştı. Harvard ve Koç Üniversiteleri arasında bu yılın başında imzalanan protokolle sıkıntılar aşıldı ve bursların önemli bir bölümü Koç Üniversitesi tarafından karşılandı. Üniversite, Ayvalık'taki Yaz Okulu binasının yakınında bir kütüphane ve misafirhane de inşa edecek.

Koç Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Seha Tiniç'le Prof. Dr. Şinasi Tekin tarafından yarın açılacak ve 15 Ağustos'a kadar faaliyet gösterecek olan Osmanlıca Yaz Okulu'nda bu yıl dördü Türk 11 öğrenci bulunuyor. Okulda Cem Dilçin ve Heat Lowry gibi Türk Edebiyatı ve Türk Tarihi konularında isim sahibi olan hocalar ders verecek ve dersler Türkçe yapılacak.

.Murat Bardakçı: Eskiden maymunları bile idam ederdik
Temmuz 09, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Hükümet, binlerce sene öncesine dayanan

bir geleneğimize son vermek üzere: İdam cezasını kaldırıyoruz... Tartışmaya açılan yeni ceza kanunu taslağında idamlara veda ettiğimizi görünce, asırlardan beri uyguladığımız ve çoğunun patenti bize ait olan can alma metodlarından birkaçını ve geçmişin bazı sıradan uygulamalarını bir hatırlatayım dedim.

Meselá bir zamanlar değil sadece insanları, maymunları bile idam ettiğimizi, dul kadınlarla fuhuşa girişmeleri ihtimaline karşı binlerce şempanzeyi ipe çektiğimizi...

Hükümet binlerce senelik geleneklerimizden birine son vermek üzere kolları sıvadı: Hazırlanan yeni ceza kanunu taslağında idam cezası bulunmuyor. Dolayısıyla asırlardan beri han, hakan, padişah, vezir, kayıkçı, simitçi, öğrenci, vesaire ayırımı yapmadan hemen her sınıftan insanını hiç tereddüt etmeden celláda göndermiş olan biz Türkler bundan böyle bu geleneğimize son vermek zorunda kalacağız.

İşte, binlerce senelik geçmişi olan idam ádetimizi terketmeye hazırlandığımız bu günlerde eski zamanlardan kalan ve bazısının patenti tamamen bize ait olan can alma metodlarından birkaçını hatırlatayım dedim:

KEÇEYE SARIP EZME:

Eski Türklerde sadece han ailesine yani hanedana mensup olanlara uygulanan bir idam biçimidir. Geleneklere göre hanedan mensuplarının kanı kutsaldır, toprağa tek damlasının bile düşmemesi gerekir ve keçeye sarma metodu bu inanıştan kaynaklanır. Ölmesine hükmedilen hanedan mensubu eli-kolu bağlanıp oldukça geniş bir keçenin kenarına yatırılır, keçe rulo yapılır, adamcağız tam ortasında kalır, sonra büyücek bir meydana götürülür ve üzerinden bir mikdar, meselá bin kadar atlı dörtnala geçirilir. Süvarilerin birkaç tur atmasıyla mahkumun kemikleri unufak edilir ama yere tek bir damla kan bile düşmez ve böylelikle de gelenek çiğnenmemiş olur. Keçenin bulunmadığı durumlarda sık dokunmuş büyücek halıların kullanılması da caizdir.

KAZIĞA OTURTMA:

Korsanlara ve yol kesenlere verilen bir cezadır. Elleri ve ayakları bağlanan mahkum bilek kalınlığında ve gayet sert ağaçtan yapılmış olan yağlı kazığa itinayla çakılır. Bu iş oldukça maharet ister: Kazık kuyruksokumunun tam ucundaki derinin altından girer, omurgaya zarar vermeden yukarıya uzanır ve enseden çıkar. Omuzlara çarmıhta olduğu gibi bir çift yağ mumu dikilir, mahkum şehirde dolaştırılır ve sonra bir meydanda ölmeye terkedilir.

ÇENGELE VURMA:

Bu da korsanlar ve yol kesen eşkiya içindir. İstanbul'da, Eminönü'nde bulunan ‘‘çengel’’, kalın kalaslardan yapılmış kulemsi bir yapıdır. Üzerinde bir sıra değişik uzunlukta ve uçları yukarı doğru kıvrık çengeler vardır. Anadan doğma soyulan mahkumun elleri ve ayakları sımsıkı bağlanır, cellátlar mahkumu makaralara takılı iplerle çatıya kadar çeker ve bir anda çengellerin üzerine bırakırlar. Mahkum düşme şekline göre başından, boynundan, karnından yahut bacağından çengellerden birinin veya birkaçının üzerine düşer. Bazen derhal ölür, bazen de saatlerce ve hattá günlerce feryád ettikten sonra can verir. Donanmanın Akdeniz'den dönerken bir miktar ‘‘idamlık’’ korsan getirmesi de ádettendir ve bunların bir kısmı limana girmeden önce şán için gemi direklerine asılır, geri kalanları da çengele gönderiler.

İŞKENCEYLE TEPELEME:

Katillere ve soygunculara uygulanır. Mahkum çaldıklarının yerini söylemesi için işkenceye alınır, cellád bütün hünerini gösterir, kurban konuşmasından sonra sonra ya kazığa oturtulur, yahut satıra yollanır.

DARAĞACINA ÇEKME:

Sabıkalı hırsızlar, özellikle de geceleri ev soyanlar suçu işledikleri semtte ve özellikle de son girdikleri evin, dükkánın veya hanın kapısında asılırlar. Cesedleri ibret-i álem için bir veya iki gün darağacında kalır. Sonraları tek yasal idam biçimimiz olan darağacı uygulaması buradan gelir.

KELLE UÇURMA:

Genellikle askerlere tatbik edilen bir idam biçimidir ve celládın elindeki çifte oluklu palayla kelleyi tek vuruşta uçurması lázımdır. İdam edilen kişi eğer sıradan bir askerse ve canının alındığı yerde deniz varsa idamdan sonra başsız bedeni bir sandala konup açığa götürülür, ayaklarına taş bağlanıp denize atılır; deniz yoksa, sessiz-sadasız defnedilir. Ama kellesi celláda verilen zat üst düzeyde bir askerse tantanalı bir cenaze merasimi yapılır, devlet erkánı tabutunun önünde ‘‘merhumu pek de iyi bilirdik’’ diye bir güzel ağlar ve definden sonra üzerine ‘‘Çok büyük bir asker ve devlet adamıydı’’ yazılı mermerden bir taş dikerler.

KEMENDLE BOĞMA:

Devrik hükümdarlar ve siyasi mahkumlar içindir. Boğmada kullanılan ‘‘kemend’’ ipekten ince bir halat yahut işlemeli, şık bir kuşaktır. Boğaza geçirildiğinde mahkumun canını yakmadan kayması için iyice yağlanır. Bazı mahkumların başı idamdan sonra ‘‘şifre’’ denilen çok keskin ve özel bir usturayla gövdesinden ayrılır, ya bir ‘‘ibret taşı’’nın üstüne konur, veya sarayın şehre açılan büyük kapısının önüne atılır.

ÇARMIHTA MUM DİKME:

Yol kesen eşkiya için özellikle 17. yüzyılda uygulanan bize mahsus bir metoddur. Suçlu bir çarmıha yüzükoyun sımsıkı bağlanır ama eski Romalılar'ın yaptığı gibi elleri ve ayakları ağaca çakmak gibisinden bir vahşet hiçbir şekilde tatbik edilmez. Bunun yerine suçlunun omuz başlarıyla kaba etleri bıçakla oyulur, buralara iri yağ mumları dikilir, mumlar yakılır ve çarmıh bir devenin üzerine konup mahkum şehrin bir ucundan öteki ucuna kadar gezdirilir. Eşkiya bütün bunlara rağmen hálá yaşıyorsa çözülür, mumları çıkartılır ve darağacına götürülüp asılır.

TAŞLAMA:

Bu infaz biçimine ‘‘recm’’ denir. Osmanlı tarihindeki bilinen tek resmi recm 17. yüzyılda, Sultan Avcı Mehmed zamanında uygulanmıştır. Aksaraylı evli bir kadın Yahudi bir erkekle basılmış, fetvayla Sultanahmet'teki Yılanlı Taş'ın yanıbaşında toprağa gömülerek taşa tutulmuş, Yahudinin kafası da hemen oracıkta kesilmiştir. İdam cezasının kaldırılmak üzere olduğu şu günlerde, geleneksel can alma metodlarımızdan bir kısmını hatırlatayım, hatta vakti zamanında şempanzeleri bile astığımızı yazayım dedim...

Dul kadın uğruna ipte can verdiler

Bir zamanlar sadece insanları değil, maymunları bile idam ettiğimizi gösteren yandaki çizimi, Reşad Ekrem Koçu'nun eski bir yayınından aldım. Koçu, 17. yüzyılın başlarında İstanbul'da maymunların topluca idam edildiklerinden sözediyor ve şöyle yazıyor:

‘‘Yelken ve kürek devri gemiciliği zamanında direklerin tepesine tırmanarak korsan gözcülüğü yapan tálimli maymunlardan istifade edilirdi. İstanbul'da Tersane Kapısı önünde ‘‘gemi maymunu’’ yatiştirip satan esnaf dükkánları vardı. Bir gün Üçüncü Murad'ın hürmetini kazanmış olan váizlerden Abdülkerim Efendi 'kadınlar maymunları fuhuş áleti yaparlar' deyip başına binlerce kişiyi topladı, bu dükkánları bastı ve zavallı hayvanları idam ettirdi’’

.Murat Bardakçı: Osmanlı’nın Durmuşlar’ı bir de güzel kötek atarlardı
Temmuz 16, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Kendisini karşılamayan başhekimi ‘‘Terbiyesiz herif!’’ deyip odadan kapıdışarı eden Sağlık Bakanı Osman Durmuş, böyle yapmakla ‘‘Devletin itibarını koruduğunu’’ söyledi. Elhááák, doğru. Devletin itibarını bu şekilde korumak devlet büyüklerinin önde gelen vazifelerindendir ve bu büyükler vazifelerini láyıkıyla yerine getirebilmek için ‘‘küçüklerine’’ ağızlarının payını tarih boyunca hep böyle veregelmişlerdir. İşte, birkaç örnek...

Elçileri bile dövüp kapı dışarı ederdik

Osman Durmuş’un ‘‘Terbiyesiz herif, çık dışarı!’’ hitabına mazhar olan başhekim Dr. Mehmet Usta bu işi eski devirlerde etmiş olsaydı, şansı varsa en azından sıkı bir dayak yerdi, zira biz yabancı elçileri bile pataklayıp kapıdışarı ederdik.

Meselá 1670'lerde, Avcı Mehmed'in saltanatı sırasında Fransa'nın İstanbul'da elçiliğini yapan Marquie de Nointell'in başına gelenler gibi...

Elçinin derdi, padişahtan Basra Körfezi'ndeki Fransız gemilerine bayrak çekme hakkını alabilmekti. Padişahın huzuruna çıkmadan önce, saray görevlileri, uyması gereken protokol kurallarını günler öncesinden kadar anlattılar ve ‘‘Sakın ola ki hükümdarın yüzüne bakma ve sadece sadrazamla konuş’’ dediler. O zamanlarda padişahın yüzüne bakmak yasaktı, çünki padişah ‘‘Zıllulah-ı fi'l-álem’’, yani ‘‘Allah'ın gölgesi’’ sayılır, dolayısıyla o gölge seyredilemezdi.

Marquie de Nointell huzura çıktı, derdini anlatmaya başladı, bir ara çoştu, kendisine öğretilenleri unuttu ve kafasını kaldırıp doğrudan Avcı Mehmed'e hitap etmeye başladı. Padişah birkaç saniyeliğine elçiyi dinledi, sonra sadrazamı Fazıl Ahmet Paşa'ya döndü ve ‘‘Herife söyle, benimle değil seninle konuşsun’’ dedi. Tercüman hükümdarın sözlerini nakledince elçi birdenbire küstahlaştı, elindeki káğıtları yere fırlattı, hükümdara daha yüksek sesle hitab etmeye başladı ve olan oldu: Tahtın iki yanında bekleyen eli sopalı muhafızlar küstah sefirin üzerine çullandılar. Önce ensesinden bastırıp kafasını eğdiler, sonra da hükümdarın huzurunda bir araba sopa çekip ‘‘Haydi, yallah terbiyesiz!’’ deyip kapıdışarı ettiler.

‘Bre karpuz kıyafetli pezevenk!’

Günlerdir Osman Durmuş'un başhekime çektiği fırçayı tartışıyoruz.

Bana sorarsanız, Sağlık Bakanı Osman Durmuş başhekimi fırçalamakta haklıydı. Zira başhekim ziyarete gelen bakanı karşılamak yerine odasına kapanmakla ‘‘makama karşı saygısızlık’’ ediyor, Osman Bey ise geleneğe uyuyorda. Bakan, devletin itibarını asırlar öncesinin metodlarıyla ve ifade biçimiyle, kısacası geleneksel tarzda korumuştu.

Devletin itibarını muhafazanın yolu ilk aşamada devlet büyüğünün ‘‘küçüğünü’’ haşlamasından geçerdi ve tarihimiz bunun örnekleriyle doluydu. Hükümdarından sadrazamına, paşasından kadısına kadar devletin itibarını, şerefini ve de haysiyetini korumakla mükellef olanlar muhataplarına hep bu şekilde hitap etmişlerdi.

İşte, bu hitap biçimlerinden birkaç küçük örnek:

‘Köstebek kılıklı herif! Hain!’

SULTAN İBRAHİM (1645):

‘‘Bre karpuz kıyafetli pezevenk!..’’ (Hükümdarın, şişmanlığıyla meşhur sadrazamı Semin Mehmed Paşa'ya kızgın olduğu günlerde yazdığı mektuplarda kullandığı hitap şekli).

SULTAN ABDÜLMECİD: (1850'ler):

‘‘Köstebek kılıklı herif! Hain! Sen devletine de, dinine de, padişahına da hainsin; üstelik kaatilsin. Bu işlere hep sen sebep oldun’’ (Kızı Fatma Sultan'ın piyasaya binlerce altın borç yaptığını öğrenmesi üzerine, kızının kocası olan damadı Ali Galip Paşa'yı huzurundan kovarken söyledikleri).

SADRAZAM AHMED VEFİK PAŞA (1882):

‘‘Kalk, s...tir git kerata! Namussuzlardan şikáyet etmek bizim gibi namusluların hakkıdır. Senin gibi rezillerin şikáyete hakkı yoktur’’ (Kendisine yaranmak için başkalarını çekiştiren bir misafirini yalısından kovarken söyledikleri).

SADRAZAM REŞİD PAŞA (1840'larda):

‘‘Bu herif cıvık sabuna benzer. Onunla ne el yıkanır, ne de çamaşıra gelir’’ (Sonraki senelerde sadrazamlığa getirilecek ve ‘‘Nedimof’’ diye anılacak olan Mahmud Nedim Paşa'dan bahsederken).

ŞAİR-KADI VEHBİ (1790):

‘‘Babanı belki anan kahpe dahi bilmez idi’’ (Asıl mesleği kadılık olan şairin, Zağra'da görev yaparken azledilmesinden hemen sonra yerine gelen yeni kadı tarafından hapse atılması üzerine halefini hicvetmek için yazdığı şiirden).

YUSUF KÁMİL PAŞA (30 Mayıs 1876):

‘‘Paşa hazretleri, iyi bok yediniz!..’’ (Sultan Abdüláziz'in tahttan indirilip yerine Beşinci Murad'ın çıkartıldığını öğrendiği zaman, hükümdarı devirenlerden Sadrazam Rüştü Paşa'ya söylediği söz).

SULTAN ABDÜLMECİD (1840'ların sonunda):

‘‘Şu eşşek herife bak! İki hükümdarın birbirine verdiği nişanın kıymeti ölçülür mü? Bunların verilmesinin maksadı hükümdarların birbirlerine gösterdikleri karşılıklı saygıdır’’ (Zamanın Savunma Bakanı Rıza Paşa'nın, Rus Çarı tarafından Abdülmecid'e yollanan Saint Andre nişanını ‘‘Pek birşey değilmiş, sadece altınmış’’ diye küçümsemesi üzerine).

Prens Pipi’nin dedesi bize sahte mücevher dağıtmış

Osmanlı ailesinin New York'ta yaşayan reisi Osman Ertuğrul Efendi'den bir mektup aldım. Hannover'in sidikli prensi Ernst hakkında birkaç hafta önce yazdığım yazıyı internetten okuduğunu söylüyor ve Ernst'in büyükbabası olan Alman İmparatoru İkinci Wilhelm'in rahatça def-i hacet edebilmesi için hususi helálar diktiğimiz 1889'daki İstanbul ziyareti sırasında hediye ettiği bir mücevherin sahte çıkışının öyküsünü anlatıyordu.

Birkaç hafta önce Hannoverli Prens Pipi'den sözetmiş, bizi Birinci Dünya Savaşı'na sokan Alman İmparatoru İkinci Wilhelm'in soyundan geldiğini anlatmış ve büyük dedesinin 1889 Kasım'ında Sultan Abdülhamid'in davetlisi olarak İstanbul'a geldiğinde de bir helá probleminin yaşandığını yazmıştım.

Osmanlı ailesinin New York'ta yaşayan reisi, yani Türkiye'de bugün Osmanlı yönetimi bulunsa ‘‘padişah’’ olarak tahtta oturacak kişi olan Şehzade Osman Ertuğrul Efendi'den bir faks aldım. Ernst'le ilgili yazımı internetten okuduğunu söylüyor ve çok enteresan bir hatırasını anlatıyordu: Alman İmparatoru, Osman Ertuğrul Efendi'nin büyükbabası Sultan İkinci Abdülhamid'i ziyareti sırasında padişahın kızı Refia Sultan'a som altın bir saat hediye etmiş ama seneler sonra saatin hakiki değil, kaplama olduğu ortaya çıkmıştı.

İşte, Osman Ertuğrul Efendi'nin yazdıkları:

‘‘Alman imparatoru İstanbul'a geldiği zaman, imparatoriçenin doğum günü ziyaretin tam ortasına rastlamış. Büyükbabam, yollayacağı çiçekleri koymak için eski kahve fincanlarına benzeyen, altın kafesli ve elmaslarla süslü bir çiçeklik yaptırtmış ve götürme vazifesini küçük kızı halam Refia Sultan'a vermiş. Halama Paris'ten getirtilen minyatür bir gece elbisesi giydirilmiş, Avrupa usulü reverans öğretilip bir de yaş günü tebriği ezberlerilmiş, sonra misafirlere yollanmış.

Refia Sultan kendisinden büyük boyda olan çiçek buketini elmaslı zarfıyla beraber imparatoriçeye takdim edip tebriği okumaya başladığı sırada İmparator kalkmış, halamı kucağına almış, iki yanağından öpmüş ve karısının kollarına vermiş. İmparatoriçe de halamı öpüp severken Wilhelm bir mücevher kutusu açmış, içinden altın bilezikli bir saat seçip hediye olarak halama vermiş.

Bu hadisenin üzerinden seneler geçti. 1924'te ailece sürgüne gönderildik. Halam Fransa'ya gidip Nice'e yerleşti. Bir Ramazan günü onların evine yatıya kalmıştım. Büyük babamın ve sonra da büyük amcam Sultan Reşad'ın saray kuyumcusu olan Jacques Efendi sık sık aileyi ziyaret eder, Yahudi olmasına rağmen iftara da kalırdı. O gün iftarda bu hikáyeyi Jacques Efendi'ye anlatırken halamdan saati göstermesini rica ettim. İhtiyar kurt saate sadece bir saniye göz attı ve ‘‘Kaplama’’ dedi. Koskoca Alman İmparatoru'nun sahte mücevher vereceğine inanamadık, saati ertesi gün bir Fransız kuyumcusuna gösterdik ve aynı cevabı aldık’’

Biz, dünya savaşına işte Prens Pipi'nin büyük dedesi olan bu Wilhelm'in oyunuyla girmiştik. İşin gerisini yorumlamak artık size düşüyor.

Murat Bardakçı: Şebeklerle sohbet ádeti bizde eskiden beri vardır
Temmuz 23, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Gazeteler Mehmet Barlas'ın basını günlerce meşgul eden Kuki isimli şebeğiyle yaptığı söyleşinin ‘‘insanla maymun arasındaki konuşmanın tarihteki ilk örneği’’ olduğunu ileri sürdüler. Ama bu iddia yanlıştı, zira tarihlerde Süleyman peygamberden itibaren şebeklerle yapılan çok sayıda konuşmadan bahsediliyordu ve dolayısıyla Mehmet Barlas'ın şebek söyleşisi ilk örnek değildi. Ben hem tarihteki diğer şebek muhabbetlerinin birkaçını aktarayım, hem de maymunların uğursuzluğu hakkındaki inanışı hatırlatayım dedim.
Otağtepe sitesindeki Kuki isimli şebek gazete sütunlarını günlerce işgal etti. Tartışma önce Hürriyet'te çıkan ve siteye yeni taşınan şebeğin komşuları nasıl huzursuz ettiğini anlatan bir haberle başladı, derken öteki gazetelere de konu oldu ve nihayet şebeğe evsahipliği eden Mehmet Barlas, Kuki ile bir söyleşi yapıp köşesinde yayınladı.
Bu ropörtajdan sonra bazı yazarlar Mehmet Barlas'ın bildiği yabancı diller arasında ‘‘Maymunca’’nın da bulunduğunu ve bir insanla maymun arasındaki bu konuşmanın tarihteki ilk örnek olduğunu ileri sürdüler.
BARLAS İLK DEĞİL
Ama iddiaları yanlıştı, zira tarihte, özellikle de edebiyat tarihinde insanlarla şebekler arasındaki konuşmalara bol bol rastlanıyordu. İşte, Mehmet Barlas'ın Kuki ile yaptığı mülákatın tarihte ilk olmadığını anlatmak için şebeklerle eski devirlerde yapılan sohbetlerin birkaç örneğini vereyim ve maymunun insanlara pek uğur getirmediğini hatırlatayım dedim.
Tarihte maymunlarla konuştuğu ve rahatça sohbet ettiği bilinen ilk kişi, Süleyman peygamberdir. Şebekler, kuş diline varıncaya kadar bütün hayvanların lisanını konuşan Hazreti Süleyman'ın tahtının önünde oturup hizmetini görürler ve arada sohbete de karışırlar. Edebiyatın en kıdemli şebeği ise, Binbir Gece Masalları'nda, Seyfelmülûk adında bir şehzadenin anlatıldığı bahiste geçer.
Seyfelmülûk annesiyle babasını kaybetmiş bahtsız bir prenstir. Güzeller güzeli Bediülcemál'e aşıktır ama bir araya gelmeleri bir türlü mümkün olmayınca kendisine sadık birkaç adamıyla beraber uzun bir deniz yolculuğuna çıkmaktan başka çaresi kalmaz. Yelken açıp aylarca gider ve bilmedikleri bir yerde karaya çıkar, hemen oracıkta buldukları mükemmel bir saraya yerleşirler. Saray aniden maymunların baskınına uğrar. Şebeklerin başında kendi hkümdarları vardır. Vezirlerden, saray memurlarından, komutanlardan, askerlerlerden ve sıradan halktan meydana gelmiş çok büyük bir kalabalık halindedirler. Şebeklerin şáhı Seyfelmülûk'un önünde eğilir ve ‘‘Maymunların hükümdarı artık ben değilim, sensin. Adamlarımla ve ordumla beraber senin emrinde ve hizmetindeyim’’ der. Komşu memlekette yaşayan garip yaratıklarla savaşacaklarını anlatır ve Seyfelmülûk'tan şebekler ordusunun başına geçmesini ister.
ŞEBEĞE İNSANDAN KRAL
Genç prens maymunlar kralının arzusunu kabul etmiş görünür, bu arada adamlarıyla beraber saraydan kaçma planları yapar. Tam kaçacakları sırada maymunların kralı gene gelir, ordunun hazır olduğunu söyler Seyfelmülûk'la adamlarını savaş meydanına götürür. Savaşı şebekler kazanırlar ve zafer serhoşluğuna girdikleri sırada genç prensle adamları ortadan kaybolur. Şebekler peşlerini bırakmazlar, bulup yeniden saraya getirirer ve Seyfelmülûk binbir zahmetten sonra maymunların elinden kurtulmayı başarır, bu defa çok daha tehlikeli yaratıkların eline düşer ve hayatı bir talihsizlikten öbürüne sürüklenmekle geçer.
Binbir Gece Masalları'nda maymunları konu alan bir diğer hikáye, şimdi maceralarını TV dizilerinde seyrettiğimiz Sindbad'a ait...
SİNDBAD’I DA MAHVETTİLER
Sindbad gene bir deniz yolculuğuna çıkmıştır. Günün birinde patlayan bir fırtına gemisini kimselerin uğramadığı bir adaya sürükler. Bir anda şebeklerin saldırısına uğrarlar. Gemiye çıkan binlerce şebek Sindbad'ın bütün mallarını denize döker ve hakaret üstüne hakaret ederler. Gemicilerin yalvarıp yakarmaları hiçbir işe yaramaz. Şebekler yelkenleri parçalayıp direkleri kırar, halatları koparıp dümeni kilitler, üstüne üstlük gemiyi ıssız zannedilen bir adanın önünde karaya oturtur ve çekip giderler. Artık Sindbad'la arkadaşlarının başına peşpeşe uğursuzluklar gelecektir. Adada bir devin eline düşerler. Dev, denizcilerden bir kısmı şişe geçirip kızartır ve afiyetle yer, Sindbad defalarca ölümün kıyısına gelir, hep son anda kurtulur, binbir maceradan sonra Bağdad'a döner ama artık herşeye yeniden başlamak zorundadır. Zira maymunlar yüzünden bütün serveti elinden gitmiştir.
Maymunların uğursuzluğunu anlatan ve şebeklerle sohbete yer veren öykülerden bir başkası, Bağdadlı balıkçı Halife'nin macerasıdır...
Son derece fakir olan Halife, Dicle'de balıkçılık etmektedir. Bir gün sabahın erken saatlerinde ağlarını çekerken bir hayli zorlanır. Ağa büyük bir balığın takıldığını zannedip sevinir ama takılan balık değil, bir gözü kör, ayaklarından biri topal, çirkin bir maymundur. Halife sinirlenir ve tam maymunu öldüresiye dövmek üzereyken hayvan dile gelir ve ‘‘Beni bırak!’’ der. ‘‘Allah'a güven ve ağını yeniden suya at’’.
Fakir balıkçı maymunun sözünü dinleyip ağını atar ve çektiğinde bu defa öncekinden daha da ağır bir maymunun takıldığını görür. Ama bu defa gelen önceki gibi sakat ve çirkin değil boynu, kolları, el ve ayak bilekleri mücevherlerle dolu güzeller güzeli bir şebektir, hattá masalın ifadesiyle ‘‘kıçı, başka hiçbir maymuna benzemeyen güzel bir pembelikte’’dir. Halife maymunlarla sohbete başlar, maymunlar ona balıkçılıktan çok iyi para kazanmanın yollarını öğretirler ve Halife bir hayli servete sahip olur. Ama neticede maymunların uğursuzluğu işin içine girer, Halife kazandığı herşeyi kaybeder, Dicle sahillerinde gene ağ atmaya başlar ama bu defa eskisinden de fakirdir.
AMMMAN HATA YAPMAYIN!
Bunlar, Binbir Gece Masalları'nda geçen şebek öykülerinden sadece birkaçı... Eski doğu edebiyatında daha birçok şebek hikáyesi var ama bu kadarıyla yetiniyorum. Zaten bütün bunları yazmamın sebebi de, Mehmet Barlas'ın 'şebeklerle konuşan ilk kişi' olduğu şeklinde yapılan büyük tarihi hatayı düzeltmekten ibaret...
Şebek, haremin en gözde hayvanıydı
Şebek, özellikle de dişi şebek geçmiş zamanlarda haremin en revaçta olan, en rağbet gören hayvanıydı. Harem kadınları güzelliklerinden ve zerafetlerinden emin olmak için bir şebeğe, bir de aynadaki kendi suretlerine bakar, yüzlerinin şebekle mukayesesini yapar; sonra maymuna benzemedikleri ve böyle hoş ve zarif yaratılmış oldukları için Allah'a şükrederlerdi.
Bu mukayese ve şükretme hadisesi ileriki asırlarda ortadan kalktı ama artık haremin sembollerinden biri haline gelmiş olan şebekler yerlerini son devirlere kadar korudular. Osmanlı hareminde 1920'lerin başında bile hálá birkaç şebek vardı.
Haremdeki şebeklerden birini gösteren yandaki gravür İstanbul'a 17. asırda Dördüncü Murad'ın hükümdarlığı sırasında Avusturya elçisi olarak gelen Hans Ludwig von Kuefsteins'in kendi hükümdarına gönderdiği resimli raporların birinde yeralıyor. Fotoğrafın olmadığı o dönemlerde elçilerin yanlarında ressam bulundurmaları ve raporlarını çizdirdikleri resimlerle görsel hale getirmeleri olağan bir işti. Hans Ludwig von Kuefsteins da bu adete uymuş, İstanbul'un sosyal ve siyasi hayatını resimleştirirken haremi çizdirmeyi de ihmal etmemiş, ressamına harem hakkında işittiklerini en ince ayrıntılarına kadar çizdirmiş ve hükümdarına yolladığı raporlarında haremin maymunları bile yeralmıştı.
Şebeğin edebî tarihini bu hoca yazdı
Dünyanın önde gelen Türk Edebiyatı tarihçilerinden olan ve Harvard Üniversitesi'nde hocalık yapan Prof. Dr. Gönül Tekin, edebiyatımızdaki şebek bahsinin tek uzmanıdır ve konuda yayın yapan tek kişidir.
Gönül Hanım, Harvard'da çıkan ‘‘Journal of Turkish Studies- Türklük Bilgisi Araştırmaları’’ dergisinde 1985'te Seyfelmülûk'un şebekler tarafından kral ilán edilmesini anlatan hikayeyle ilgili bir yazı yayınladı. Makalenin başlığı, ‘‘XVI. Yüzyıl Çağatay Şairi Meclisî'nin Seyfelmülûk Adlı Mesnevisi Hakkında’’ idi. Yazıda Seyfelmülûk ve şebek öyküsünün en mükemmelinin 16. asır sonunda yaşamış olan Çagatay şairi Meclisî'nin hadisenin kahramanıyla aynı ismi taşıyan eserinde olduğu anlatılıyor ve eser tanıtılıyordu.
Bu makaleden iki sene sonra, yine aynı dergide, Prof. Dr. Gönül Tekin'in ‘‘Seyfelmülûk ve Bediulcemal Hikáyesi'nde Eski Yakındoğu Kültüründen Kalma Unsurlar Hakkında’’ isimli bir başka makalesi yayınlandı.
Gönül Hanım bu defa Seyfelmülûk öyküsünün geçmişine iniyor ve hikáyeye Binbir Gece ve Binbir Gündüz Masalları ile ‘‘El Ferec báde'ş-Şidde’’ isimli çok eski bir eserin kaynaklık ettiğini söylüyordu.
Şebek bahislerine ve şebeklerle sohbetin edebiyat tarihimizdeki yerine meraklı olanların Gönül Hanım'ın bu iki makalesini okudukları takdirde çok şeyler öğreneceklerine eminim.

.Murat Bardakçı: Gelen her mektup bizden birşeyler götürmüştü
Temmuz 30, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat Bardakçı
Haberin Devamı

Ankara, günlerdir Verheugen'in mektubunu tartışıyor. Hemen her yetkilinin şaşkınlığa düşüp belgeyi başka türlü yorumladığını görünce, iki asırlık Avrupalılaşma maceramızda Avrupa'dan böyle çok sayıda mektup ve muhtıra aldığımızı hatırlatmak istedim. Mektupların hemen tamamında aynı talepler vardı, Türkiye hepsini kabul etmiş, hatta istenilenden fazlasını yerine getirmiş ama sonuçta mutlaka bir yerlerden toprak kaybetmişti. İşte, geçmişteki Verheugen mektuplarının bazıları...

Gunther Verheugen isminde Avrupalı diplomat Ankara'yı karıştırdı. Bay Verheugen Avrupa Birliği Komisyonu'nun genişlemeden sorumlu temsilcisiydi, Ankara'ya geliş sebebi ‘‘Avrupalı olup olamayacağımızı’’ araştırmaktı, geldi, araştırdı, sonra hükümete ‘‘katılım ortaklığı belgesi’’ denilen bir mektup bırakıp memleketine döndü ve mektubun ana hatları Hürriyet'te yayınlanınca ortalık birbirine girdi.

Tartışmanın asıl sebebi, Verheugen'in Kürtler için kültürel haklardan sözetmesiydi. Bu kadarla da kalmıyor ‘‘Avrupalı olacaksanız Kıbrıs, idam, insan hakları ve yargı bağımsızlığı konularında şunları şunları yapmalısınız’’ diyor, sıra sıra imalarda bulunuyordu.

Ankara günlerdir Verheugen'in mektubunu tartışıyor ve herkes topu birbirine atmakla meşgul. Bir taraf ‘‘Avrupa'nın talepleri Lozan'ın ihlálidir’’ derken bir diğer taraf ‘‘Avrupalı olmak istiyorsak bu tavsiyeleri değerlendirmemiz lázım’’ diye düşünüyor, bazı hükümet üyeleri ise ‘‘mektubun kendilerine gösterilmediğini’’ söylüyor. Neticede Ankara'da şimdi herkes şaşkın.

Ama Verheugen'in mektubu beni hiç şaşırtmadı, zira iki asırlık batılılaşma maceramız boyunca böyle çoook mektup almış, hatta bırakın mektubu, Avrupalı olma aşkına bol bol muhtıra ve ültimatom yemiştik. Türkiye ‘‘Avrupalılaşmaya’’ karar verince buna láyık olup olmadığımızı anlamak için Avrupa'ın temsilcileri, delegeleri ve komisyonları birbirini takip etmiş, diplomatların yerine bazen askeri birliklerle savaş gemilerinin geldiği de olmuş ve batı yaptığı hemen her denetimden sonra Türk hükümetine bir mektup yahut muhtıra dayamıştı. İşin garip tarafı ise Türkiye'nin bütün bu talepleri fazlasıyla yerine getirmesi ama hemen arkasından mutlaka bir toprak kaybetmesiydi.

Yandaki kutuda, bize geçmişte gemderilen Verheugen mektuplarının bazıları yeralıyor. O zamanın talepleriyle bugün Gunther Verheugen'in yazdıkları arasında ben pek bir fark göremedim, bilmem siz bulabilecek misiniz?

Lübnan’la Hersek’i de böyle mektuplarla kaybettik

Türkiye'nin Avrupa ülkelerini de yanına alarak Rusya'ya karşı girdiği Kırım Savaşı sona ermiş, Rusya yenilmişti. Viyana'da 1856'nın 1 Şubat'ında ileride yapılacak barış anlaşmasına hazırlık mahiyetinde bir protokol imzalandı. Avrupa, padişahın ‘‘Müslümanlarla Hristiyanların hukuken eşit olduklarını’’ açıklamasını istiyordu.

MEZARDA BİLE REFORM VAR

Zamanın hükümdarı Abdülmecid, isteği 18 Şubat'ta fazlasıyla yerine getirdi: Sonraları tarihlere ‘‘Islahat Hatt-ı Humayunu’’ diye geçecek olan bir ferman yayınladı, teb’ası arasında artık ırk, dil ve din bakımından hiçbir fark bulunmadığını duyurdu. Hükümdar bu kadarla da kalmıyor, en kısa zamanda reform yapılacağını söylüyor, hattá ‘‘Hiç meraklamayın! Maaşlar zamanında ödenecek; hapishanelerle okulların modernleşmesi bir yana, mezarlıklar bile elden geçirilecektir’’ diyordu.

1860'lara gelindiğinde Lübnan bir hayli karışıktı. İngiltere Dürziler'i, Fransa ise başta Marunîler olmak üzere diğer Hristiyan grupları ‘‘himaye etme’’ bahanesiyle siláhlandırmış, sonra da Bábıáli'den ‘‘Lübnan'daki azınlıkların haklarını tanımasını’’ istemişlerdi. Türkiye isteklere boyun eğdi ve beş Avrupa ülkesiyli Paris'te 5 Eylül 1860'da bir anlaşma imzaladı. Bábıáli Lübnan'a bir ‘‘Avrupa askerî gücü’’ gönderilmesini kabul ediyordu ve Lübnan sahilleri birkaç ay sonra Avrupa’nın savaş gemileriyle doldu. Bu kadarla da yetinilmedi ve Lübnan'a bir ‘‘Avrupa komisyonu’’ gitti ve Bábıáli'ye raporla ültimatom arasında bir belge verdi: Lübnan'ın yönetim, hukuk ve ekonomik bakımlardan özerk olması isteniyordu...

İstanbul, Avrupa'nın isteğini gene fazlasıyla yerine getirdi. Bábıáli'nin yayınladığı 17 maddelik kararnameyle Lübnan özerk oldu ve özerklik 1861'in 9 Haziran'ında beş Avrupa ülkesiyle beraber imzalanan uluslararası bir protokol haline getirildi. Suriye ile Lübnan'ın sonraları Fransız hakimiyetine girmesinin temelinde işte bu protokol yatıyordu.

Önce kimlik, sonra toprak

Avusturya ile Rusya'nın Hersek'in Türk idaresinden ayrılması için senelerden beri gizliden gizliye yaptıkları faaliyet semeresini 1875'in 13 Nisan'ında verdi: Nevesinje kazasında yaşayan 300 kadar Hristiyan ayaklandı. İstanbul'un her nedense gene basireti bağlanmıştı ve isyanın ciddi olduğu farkedilmedi.

Derken isyan büyüdü, Hersek'te kan gövdeyi götürür oldu. Avrupalılar yeniden toplandılar, ‘‘Türkiye'nin aramıza girebilmesi için Hersek'teki olayların sona ermesi gerekir’’ dediler ve Bábıáli'ye 1876'nın 31 Ocak günü gene bir muhtıra dayandı: Andrassy Muhtırası.... Metni Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun Dışişleri Bakanı olan Kont Andrassy kaleme aldığı için belge onun adıyla anılıyordu ve Avrupa'nın gene ‘‘küçük’’ bazı istekleri vardı... Hersek'teki Hristiyanlara tam bir dinî serbestlik verilmesi, vergi reformuna gidilmesi, bütün bu yeniliklerin yerel bir meclis tarafından kontrol edilmesi ve Hersek'ten alınan verginin sarece Hersek'te harcanması gibisinden istekler...

Bábıáli geleneklerinden ayrılmadı ve Andrassy láyihasını da hemen kabul etti. Avrupa bu defa ‘‘Hersek'teki Osmanlı birlikleri derhal geri çekilsin’’ diye tutturdu, hemen arkasından isyan büyüdü, Batı ise Hersekli Hristiyanlar'a daha fazla siláh ve mühimmat akıtmaya başladı. Bir yıl sonra da tarihlere ‘‘93 Harbi’’ diye geçecek olan Osmanlı-Rus Savaşı çıktı, Rus ordusu Yeşilköy'e kadar geldi ve 1878'in 13 Temmuz'unda imzalanan Berlin Andlaşması ile Bosna-Hersek Avusturya'nın oldu.

Prensesin yunusları Bodrum’da çalındı

Bodrum'un merkezinde bulunan üç yunus heykelinden ikisi çalındı. Heykeller Avrupa'nın en eski ailesi olan Hessen hanedanının mensubu Prenses Marie-Louis Elvira Victoria Olga Saviç von Hessen'e aitti. Bir Türk doktorla, Dr. Mürsel Saviç'le evli olan prenses 46 yıl boyunca İstanbul'da yaşamıştı.

Prenses Marie-Louis Elvira Victoria Olga Saviç von Hessen'e dostları ‘‘Tita’’ derlerdi. Avrupa'nın en eski ailesi olan 1200 yıllık Hessen hanedanına mensuptu.

En başta İngiliz kraliyet ailesiyle, sonra Alman, Rus ve Danimarka hanedanlarıyla ve nihayet Avrupa'nın önde gelen diğer aristokratlarının hemen hepsiyle akraba olurdu. Taşıdığı isimler bile zaten Avrupalı kraliçelerin adlarıydı. ‘‘Olga’’ Rusya'nın, ‘‘Victoria’’ İngiltere'nin, ‘‘Marie-Louis’’ Avusturya'nın eski kraliçeleriydi ve Tita'nın ya büyükanneleri yahut büyük teyzeleriydiler.

Prenses von Hessen 1921'de Paris'te doğdu, bundan 48 sene önce bir Türk doktorla, Mürsel Saviç'le evlendi ve hayata veda ettiği 1998'e kadar İstanbul'da yaşadı. Usta bir biniciydi, Türk Milli Binicilik Takımı'na katılmış ve uluslararası müsabakalarda bayrağımızı defalarca göndere çektirmişti.

Ama asıl merakı heykelcilikti, İsviçre'nin büyük heykeltraşı Milo Marlin'in talebesi olmuş, Türkiye'de seneler boyu hem resim hem heykel sergileri açmıştı.

Bodrum'un meşhur beyaz yunus heykelleri, Prenses von Hessen'in eseriydi. Üç adettiler ve senelerden beri Neyzen Tevfik Caddesi'nin ucundaki meydanda dururlardı. Üzerlerinde çocuklar oynar, meydana güzellik katarlardı.

Üç heykelden ikisinin yerinde şimdi yeller esiyor. Ne olduklarını, nereye gittiklerini bilen yok. Prensesin birkaç gün önce Bodrum'a giden ve heykellere ne olduğunu soran eşi Dr. Saviç'e de ‘‘Sadece çalındıklarını biliyoruz’’ denmiş.

Dün konuştuğum Dr. Saviç üzgündü. ‘‘Tita'nın vasiyeti vardı. Bir vakıf kurmamı ve Güzel Sanatlar'da okuyan gençlerin en yeteneklilerine her sene burs vermemi istemişti’’ dedi. Bursun sembolik değil, işe yarayacak miktarda olmasına özen gösterdiğini anlattı ama heykellerin çalındığını öğrenince vakıftan da, burstan da vazgeçtiğini söyledi. Sonra haklı olarak ‘‘Tita da sağ olsaydı, aynen böyle yapardı’’ dedi.

Bodrum'un Neyzen Tevfik Caddesi'nin ucundaki yunus heykellerini yürütenler kaç yetenekli gencin sanat geleceğiyle oynadıklarını acaba idrak edebilirler mi dersiniz?

.Murat Bardakçı: Vakıf dediğin almak için değil, vermek için kurulur
Ağustos 06, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Vakıf kurmak kesesine güvenenlere mahsustur ve vakıf kavramının temelinde ‘‘alma’’ değil ‘‘verme’’ düşüncesi yatar. ‘‘Devletten para alıp vakıf kurmak’’ gibisinden girişimler ve Kültür Bakanlığı ile İstanbul Kültür ve Sanat Vakfı arasındaki tartışmalar bu yüzden bana pek bir garip geliyor. İşin asıl önemli tarafı ise ‘‘Devlet destekli özel vakıf’’ kavramının geçmişte hiçbir zaman varolmaması ama çalma yahut talan etme gibisinden geleneksel suçlamalardan vakıfların da nasiplerini her zaman almaları... İşte, bunun örneklerinden biri: Sultan Üçüncü Murat, 1586'da yayınladığı fermanında ‘‘İstanbul'da vakıf parası yiyenlerin hakkından gelesiniz’’ buyuruyor...
Günlerden beri bir vakıf tartışmasıdır gidiyor. Önce Kültür Bakanı İstemihan Talay'la İstanbul Kültür ve Sanat Vakfı arasındaki gerilime şahit olduk, şimdi de Türkiye Diyanet Vakfı'nın ‘‘kadının ne zaman nasıl dövüleceği’’ konusundaki yorumlarını değerlendirmekle meşgulüz...
Ben, Şakir Eczacıbaşı ile İstemihan Talay arasındaki tartışmada açık söyleyeyim, İstemihan Bey'i destekliyorum, zira vakıf kurmanın kesesine güvenenlere mahsus bir iş ve ‘‘vakıf’’ kavramının temelinde yatanın da ‘‘almak’’ değil ‘‘vermek’’ olduğunu biliyorum. Dolayısıyla ‘‘devletten para alıp vakıf kurmak’’ gibisinden faaliyetler bana pek bir garip geliyor.
Vakıflar konusunda geçmişteki tartışmalarla bugünküler arasındaki tek ortak nokta ise çalma, talan etme, yürütme gibisinden geleneksel uygulamaların ve iddiaların asırlardan beri varolmaları, yani yüzyıllar öncesinin suçlamalarıyla zamanımızda yapılanlar arasında hiçbir farkın bulunmaması...
Yanda, bu konudaki önemli bir belgenin, Sultan Üçüncü Murat'ın 1586 Ocak'ında yayınmladığı bir fermanın metni bugünün Türkçesiyle yeralıyor. Önce hükümdarın yazdıklarını okuyun, sonra eski vakfiyelerde yeralan beddua cümlelerini düşünün. Meselá ‘‘Bu vakfın şartları ileride bozulup değiştirilecek olursa, sorumluları yerleri ve gökleri ve bizleri yoktan váreden ve bunca nimetleri ihsan buyuran şánı yüce Allah'ın kahrına ve gazabına uğrasın, dünyada ve ahırette rahat yüzü görmesin, iki cihanda rezáletten kurtulmasın, meleklerin, yerlerin ve göklerin láneti onun üzerine olsun, cehennemin dibini boylasın’’ gibisinden ifadeleri hatırlayın.
Bütün bunlardan sonra, vakıfları sadece kurmakta değil, şaibeli bir şekilde yönetmekte de tarih boyunca ne kadar maharet sahibi olduğumuzu farkedeceğinizden eminim.
Üçüncü Murat, götürücüler için 414 yıl önce ferman yayınlamıştı
‘‘...İstanbul kadısına emirdir: Vakıfların durumu pek iyi değildir, zira mütevelliler ve diğer görevliler parası olan vakıfların gelirleriyle yiyip içmekte, herşeyi harap etmektedirler. Dolayısıyla vakıfların ne durumda bulunduklarının ortaya çıkartılması için sıkı bir teftiş gerekmektedir.
Dürüstlüğüne ve adaletine güvendiğim bir kişi olduğun için seni bu teftişi yapnakla görevlendiriyorum. Bu emrimi alır almaz İstanbul'da padişahlar veya diğer kişiler tarafından kurulmuş olan ne kadar vakıf varsa hiç vakit geçirmeden hepsinin defterlerini getirtecek ve denetime başlayacaksın. Defterlerde yazılı olanlarla daha önceki kayıtları karşılaştıracaksın. Vakıfların mütevellilerini, kátiplerini ve diğer görevlilerini çağırıp harcamalarının tek tek hesabını soracaksın. Yapmış oldukları harcamaların vakıfların kuruluş şartlarına uygun olup olmadığını gözden geçireceksin. Kuralların ve vakıf şartlarının haricinde hareket edenleri ve üzerlerinde vakfın hakkı çıkanları görevlerinden hemen alacak ve yaptıklarının hesabını vermelerini isteyeceksin.
Çalınmış ve yenmiş vakıf gelirlerini tek tek kaydedecek, bunları vakıf şartnameleriyle karşılaştıracak ve hazırlayacağın mukayeseli cedveli mutluluklarla dolu olan huzuruma göndereceksin. Ayrıca kimlerin hangi vakıftan ne miktarda para yediğini ve kimlerin ne kadar parayı sakladığını ayrı bir listeye dökecek, bu işin sorumlularından hesap sormam ve çaldıklarını ödetmem için bu listeyi de huzuruma yollayacaksın. Hesaplardaki açıkların kapatılması için de elinden gelen özeni mutlaka ve sür'atle göstereceksin.
Bu şerefli emrim, Allah tarafından korunmakta İstanbul şehrinde 994 senesinin hayırlarla dolu Safer ayının beşinci gününde (26 Ocak 1586) yazılmıştır’’
(Ahmed Refik'in ‘‘Onuncu Asr-ı Hicrî'de İstanbul Hayatı’’ adlı eserinden).
Kadın döven sadrazamın başına gelenler herkese ibret olsun!
Diyanet Vakfı'nın tavsiyesi uyarınca kadınları dövme konusunda ufak da olsa bir hevesiniz varsa ve arada bir içinizden ‘‘Şunun suratına şöyle elimin tersiyle bir geçirsem’’ diye düşünüyorsanız, Sadrazam Lütfi Paşa'nın başına gelenleri bilmek ve ona göre davranmak zorundasınız.
Lütfi Paşa, Kanuni Süleyman'ın hem sadrazamı, hem de kızkardeşi Şah Sultan'ın kocası yani eniştesiydi. Tarihçilik de yapmıştı, hususi hayatında ise sertliğiyle, kibriyle ve kendiği beğenmişliğiyle tanınırdı.
1541 Nisan'ında bir gün, zina ederken yakalanan bir kadının cinsel organının dağlanmasını emretti. Verdiği emir ne dine, ne de o devrin kanunnamelerine uygundu ama hemen yerine getirildi. Karısı Şah Sultan ise akşamı iple çekti ve kocası konağa gelir gelmez ‘‘Senden önce gelen vezirlerin hangisi kadınlara karşı böyle bir ceza verdi? Kimi örnek aldın da bu işi ettin?’’ diye haykırdı. Paşa'nın istifini bozmadan ‘‘Bundan böyle yakalanan her fahişe aynı cezayı çekecek’’ demesi üzerine de ‘‘Sen inatçı ve edepsiz bir zálimsin!’’ diye avaz avaz bağırmaya başladı.
İşittiği hakaretler Lütfi Paşa'nın kanına dokundu, sultanı susturmaya çalıştı, beceremedi ve Nisa Suresi'nin 34. áyetindeki ‘‘Dövünüz’’ hükmünü hatırlayıp Sultan'a okkalı bir şamar aşketti.
Ama karısının Yavuz Selim'in kızı ve zamanın hükümdarı Sultan Süleyman'ın kızkardeşi olduğunu ve el kaldırmaması gerektiğini unutmakla büyük hata yapmıştı. Şah Sultan ‘‘Bana el kaldırırsın haaa!’’ deyip feryáda başladı, konakta ne kadar haremağası ve hizmetkár varsa çağırıp kocasına bir güzel meydan dayağı çektirdi. Dayak faslından sonra her tarafı mosmor olmuş Paşa'yı önce kapıdışarı etti, sonra kardeşi Sultan Süleyman'ın huzuruna çıktı, ‘‘Benim kocam, senin de vezirin olacak deyyus bana el kaldırmaya cür'et etti’’ deyip ağlamaya başladı. Gazaba gelme sırası bu defa hükümdardaydı: Kızkardeşini Lütfi Paşa'dan hemen boşattı, sonra da Paşa'yı sadrazamlıktan attı ve Dimetoka taraflarında bir çiftliğe sürgün etti.
Lütfi Paşa kendi ismini taşıyan tarihinde bu hadiseyi anlatırken yediği dayaktan ve konağından kapıdışarı edilmesinden hiç sözetmeyecek, sadece ‘‘Kadınların hilelerinden kurtulabilmek ve onlara mağlup olmamak için kendi rızamla sadrazamlıktan ayrıldım. Edirne'deki çiftliğimde gönül rahatlığıyla inzivaya çekildim ve Allah'a dua etmekle meşgul oldum’’ diyecekti...
Siz siz olun, Diyanet Vakfı'nın tavsiyesine uyacağınız zaman Lütfi Paşa'nın akıbetini hatırlayın ve elinizi ondan sonra kaldırın...

.Murat Bardakçı: Son devlet krizini siláhla çözmüştük
Ağustos 13, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Çankaya'yla hükümet arasındaki kararname krizinin bir benzerini bundan 87 yıl önce Dolmabahçe Sarayı'yla Babıali arasında yaşamıştık. Zamanın hükümdarı Sultan Reşad bir suikaste karıştığı gerekçesiyle idama mahkûm edilen kardeşinin damadının ölüm kararını imzalamayınca devletin güçlü adamı Enver Paşa bir hışımla saraya gitmiş ve kararnameyi hükümdara hemen onaylatmıştı.

Sultan Reşad kararı nasıl olup da imzaladığını soranlara ‘‘Ne yapabilirdim ki? Enver tabancasını kafama dayadı’’ diyecekti.

Küsmeler, restleşmeler ve inatlaşmalarla dolu bir hafta geçirdik. Çankaya hükümete küstü, hükümet işi restleşmeye götürdü ve basınımız málum kararname yüzünden çıkan krizin ‘‘tarihimizdeki ilk ve tek örnek’’ olduğunu ilán ediverdi.

Ama iş aslında hiç de öyle değildi, zira bugünkü kararname krizinin bir benzerini biz bundan 87 yıl önce önce de yaşamıştık. Fark sadece mekánlardaydı; Çankaya'nın yerinde Dolmabahçe Sarayı vardı, bugünkü hükümetin rolünü de Babıali'yle İttihad ve Terakki komitesi oynuyordu.

Herşey, zamanın sadrazamı Mahmud Şevket Paşa'nın 1913'ün 11 Haziran'ında Divanyolu'nda bir suikaste uğramasıyla başladı ve hemen arkasından bir tutuklama furyası geldi.

Tutuklananlar arasında sarayın damadı olan bir de paşa vardı: İttihad ve Terakki'nin muhalifi olan Hürriyet ve İtilaf Partisi'nin liderlerinden Salih Paşa...

Paşa, Abdülhamid devrinin sadrazamlarından Tunuslu Hayreddin Paşa'nın çocuğuydu, Sultan Abdülmecid'in torunu Münire Sultan'la evliydi ve o sırada beş yaşında olan Kemaleddin adında bir de oğulları vardı.

Tutuklananlar hemen askeri mahkemeye çıkartıldılar. Çoğu idama mahkûm oldu. Ölmesine karar verilenler arasında sarayın damadı Salih Paşa da vardı ve sarayla hükümet arasındaki kriz işte bu kararın onaylanması için padişaha yollanmasıyla başladı.

Sultan Reşad'ın eli, imzaya bir türlü gitmedi; zira ölümünü emredeceği Salih Paşa damadı sayılırdı. Paşa'nın karısı Münire Sultan Şehzade Ahmed Kemaleddin Efendi'nin kızıydı, o günlerde artık hayatta olmayan şehzade ise zamanın hükümdarı Sultan Reşad'la kardeşti yani padişah Münire Sultan'ın öz amcasıydı ve atacağı imza yeğeninin kocasını canından edecekti.

Kararname önüne geldiği zaman hükümdarın ilk sözü etrafındakilere ‘‘Şimdi ne yapacağız?’’ diye sormak oldu, hiç kimse ne yapacağını söyleyemeyince de metni sümenaltı etti.

O andan itibaren, saraya gidip gelenlerin sayısı hemen artıverdi. Bir yanda başta Münire Sultan ile annesi Sezaidil Hanım olmak üzere hanedan mensupları Sultan Reşad'dan kararı imzalamamasını rica ediyor ama öbür yandan İttihad ve Terakki'nin önde gelenleri ‘‘Karar daha tasdik edilmedi mi?’’ diye sarayı baskı altında tutuyorlardı. Sadece iktidar değil, İstanbul halkı da ikiye bölünmüştü. Çoğunluk idamı istenen Salih Paşa'nın aslında masum olduğuna, İttihad ve Terakki'nin siyasi bir rakipten kurtulmak için böyle bir suç isnadında bulunduğuna inanıyordu.

Sultan Reşad'ın kararsızlığını ilk bozan İttihad ve Terakki'nin genel sekreteri Talát Bey yani sonraki senelerin meşhur Talát Paşa'sı oldu. Hükümdara açıkça ‘‘Bu idama müsaade buyurulmadığı takdirde iş daha yakınlarınıza kadar uzayacaktır’’ deyiverdi, hemen arkasından da o günlerde İstanbul Muhafızlığı yapan ve tarihlere ‘‘Cemal Paşa’’ diye geçecek olan Cemal Bey'in gönderdiği bir mesaj geldi: İstanbul Muhafızı ‘‘Söyleyin ona, ben Salih Paşa'yı hüküm tasdik edilmese bile asarım. Sonra da cinayet işledim diye siz beni asarsınız ama bu herif de ortadan kalkmış olur’’ demişti.

Sarayda tartışmalı toplantılar birbirini takip ediyor ama Sultan Reşad İttihadçılar'ın beklediği imzayı hálá atamıyordu. İş uzayınca, krizi çözmek o günlerde henüz ‘‘Enver Bey’’ olan sonraların Enver Paşa'sına düştü. Mahmud Şevket Paşa'dan sonra iktidarın artık tek sahibi haline gelmiş olan Enver Bey mahmuzlarını şakırdata şakırdata Dolmabahçe Sarayı'na gitti ve Sultan Reşad'ın huzuruna çıktı. Hükümdarla devletin gerçek hákimi birkaç dakika başbaşa kaldılar. Enver Bey saraydan ayrılırken elinde padişahın imzaladığı ve mürekkebi henüz kurumamış olan idam kararnamesi vardı.

Salih Paşa'yı Bayezid Meydanı'nda hemen o gece, 11 kişiyle beraber ipe çektiler. Paşa son arzusu sorulduğunda celládına dönüp ‘‘Rica ederim şu paçamı düzeltiveriniz, çarpık duruyor’’ diyecek, altındaki sandalye paçası düzeltildikten sonra tekmelenecekti.

Münire Sultan hemen o gün oğlu Kemaleddin'le beraber Nişantaşı'ndaki konağına kapandı ve bütün vaktini bir daha asla karşı karşıya gelmeyeceği amcası Sultan Reşad'a beddualar etmekle geçirir oldu. Annesi Sezaıdil Hanım da saraya gidip hükümdarın yüzüne karşı ‘‘O beyaz sakalın kanlara boyanır inşaallah!’’ diye bağırdı.

Yaşlı hükümdar ise bu hadiseden sonra tam bir ‘‘Dolmabahçe Noteri’’ oldu. İttihadçılar'ın istediği hemen herşeyi ánında yerine getirdi, en hayati hadiseler karşısında bile ağzından ‘‘Memnun oldum!’’ yahut ‘‘Mahzuz oldum!’’dan başka tek bir söz çıkmadı. Yakınlarına ‘‘Ecelden veya kaderden korkmadığını ama ağabeyi Sultan Beşinci Murad gibi Çırağan Sarayı'nda senelerce hapsedilmekten ürktüğünü’’ söyleyecek, her namazında ‘‘Allah bana tahttan indirilmeyi göstermesin. Beni tahtımdan edeceğine canımı alsın, daha iyi’’ diye dualar edecek ve ‘‘Herkes benim hiçbir işe karışmadığımdan, hatta Anayasa'nın verdiği hakları bile kullanmadığımdan şikáyetçi. Bu şekilde hareket etmesen bu herifler (yani İttihadçılar) beni Konya'ya gönderip Cumhuriyet ilán ederler. Ecdad mirası saltanatın devamı için böyle yapıyorum’’ diyecekti.

Peki, Sultan Reşad öz yeğeninin kocasını idama gönderdikten sonra kendisini nasıl savundu dersiniz?

Yakınlarına ‘‘Ne yapabilirdim ki? Enver tabancasını kafama dayadı, imzaladım’’ dedi. İdam hükmünün altına imzasını gözyaşları içerisinde koyduğunu ve vicdanını rahatlatmak için kalemini hemen o anda kırdığını söylemeyi de ihmal etmedi.

İşte, Meşrutiyet’le beraber ádet edindiğimiz kararnameli yönetimlerde geçerli olan kriz çözme metodlarından biri...

Kararname mağduresinden acıklı mektup

Kocası amcasının imzasıyla darağacına yollanan Münire Sultan, 1924 Mart'ında hanedanın bütün mensuplarıyla beraber Türkiye dışına çıkartıldı. Yanına oğlu Kemaleddin'i de alarak önce Tunus'a gitti, orada dört sene yaşayıp Fransa'ya geçti ve hayata 1939'da Nice'de veda etti.

Aşağıda, Münire Sultan'ın İstanbul'da bulunduğu sırada yeniden evlenmesini tavsiye eden bir akrabasına yazdığı mektuptan bazı bölümler yeralıyor. Sultan darağacında can veren kocasını unutamadığını söylüyor ve ‘‘Ölüm bizi ayırdı fakat bir başka kuvvet kalbimde onun için hissettiğim hürmeti, sadakati ve mahabbeti asla mahvedemeyecektir’’ diyor:

‘‘...Karşımda eş olarak başka birini görmek beni teselli ve bahtiyar etmek değil, emin olunuz ki kalbimdeki ebedi yaranın yeniden iltihabıyla elemlerin ve üzüntülerin beni bir an evvel ölüme sürüklemesinden başka hiçbir netice vermez.

KALBİM DE YARALI, CİSMİM DE...

Hiç bitmeyen kederlerle pek feci bir elemle parçalanan zavallı kalbim, ebedi bir hüzne ve mateme mahkûmdur. Kalbim yaralı olduğu gibi, cismim de sakat kalmış bir halde ve halsizdir. Çok az insanın başına gelebilecek olan pek çok kederler beni bu hale koydu. Maddî hayattan bir şey anlamaz oldum. Talihimi tecrübe konusunda o kadar yetenek kazandım ki, uğursuz bahtımdan bundan sonra lütuf ve saadet adına hiçbir şey beklemiyorum.

Kaybettiğim kıymetli bir eşi üzüntülerle dolu bir şekilde yádetmekten başka artık hiçbir arzum yokdur. Hayatım sadece bu sevgili vücudun hatırasıyla beraber geçirdiğim saatlerden, günlerden, haftalardan ve aylardan ibaret bulunuyor ve herşey böyle devam edip gidecek. Ölüm bizi ayırdı fakat bir başka kuvvet kalbimde onun için hissettiğim hürmeti, sadakati ve mahabbeti asla mahvedemeyecek, kalbim hayatımın sonuna kadar sadece işte bu hislerle vuracaktır...’’

Murat Bardakçı: Osmanlı jigolonun poposunu dağlardı
Ağustos 20, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Hayat kadınlarına uygulanan prosedürün bundan böyle jigololara da aynen uygulanacağını öğrenince ‘‘Jigololarımız dünyaya iyi ki bu devirde gelmişler, birkaç asır önce yaşamamışlar’’ diye düşündüm. Zira mesleklerini 16. veya 17. asırda icra etmiş olsalar en iyi ihtimalle kalçalarından dağlanacak, kötü ihtimalle de kellelerinden olacaklardı. İşte o uygulamalardan birkaç

örnek ve tarihimizin ilk belgeli jigoloları...

Emniyet karar vermiş, hayat kadınlarına uygulanan prosedür ve yapılan sağlık kontrolleri bundan böyle aynen jigololara da uygulanacakmış. Yani jigolo bırakın iş üstünde yakalanmasını, müşteri beklerken bile farkedilse hanım meslekdaşlarına yapıldığı gibi önce zührevi hastalıklar hastahanesine yollanıp iyice bir muayeneden geçirilecek, sonra da vesikaya bağlanacakmış.

Gazetelerde bu konuda çıkan haberleri okuyunca jigololar için ‘‘Dünyaya iyi ki bu devirde gelmişler, birkaç asır önce yaşamamışlar’’ diye düşündüm. Zira çağa ayak uydurup artık internet vasıtasıyla bile müşteri bulabilen erkek fahişelerimiz işlerinin zorluğu bir yana, mesleklerini 16. veya 17. asırda icra etmiş olsalar en iyi ihtimalle kalçalarından dağlanacak, kötü ihtimalle de kellelerinden olacaklardı.

İşte, o devirdeki uygulamalardan belgeli bir örnek:

17. asır İstanbul'unda ‘‘müşteriye çıkan’’ erkeklere ‘‘hîz oğlanı’’ denirdi ve müşterinin erkek veya kadın olması, yani girilen ilişkinin cinsi o devrin idarecileri için farketmezdi. Bu işten hayatını kazanan erkekler ‘‘defter-i hîzán’’ (hîzler defteri) denilen kütüğe kaydedilir ama bu kaydetme sadece hokka ve kalemle olmaz, ‘‘hîz’’in vücudunda da silinmesi imkánsız bir işaret bırakılır, kalçası kızgın demirle dağlanırdı.

Bir delikanlının hem deftere kaydedildiğini, hem de damgalandığını ‘‘şerefli adını deftere kaydedip rezil etmekle ve altın gibi kıymetli olan ismini bakıra çıkarmakla kalmayıp baldırına da hîz oğlanıdır damgasını dahi bastı’’ sözleriyle anlatan yanda gördüğünüz Osmanlıca metin bu kuralın 17. yüzyıldaki uygulanmasından bahseden ve şu anda bende bulunan bir elyazmasından alındı.

Bu bizim tarihimiz

Geçmişin jigoloları için ‘‘kötü’’ olan ihtimali yani canlarından olmaları bahsini merak ediyorsanız yandaki kutuyu okuyun. Ama önceden küçük bir hatırlatma yapayım: Dağlama yahut can alma gibi bugün vahşet sayılan bahisleri okuduktan sonra bazı çevrelerin kapıldığı hislere kapılmayın, ‘‘Geçmişimize hakaret ediliyor’’ diye düşünmeyin. Tarih yorumundaki temel kuralın, olayların meydana geldikleri çağın şartlarına göre değerlendirilmesi olduğunu unutmayın ve Türkiye'de bu yazdıklarımın yaşandığı devirlerde Avrupa'nın insanları diri diri yaktığını da hatırınızdan çıkartmayın.

İlk müseccel jigolomuz Üsküplü genç bir háfızdı

Türkiye'nin ilk jigololarının bahsi Topkapı Sarayı Arşivi'ndeki E.5801 numaralı belgede geçiyor. İşte, 16. yüzyılın ilk çeyreğinden kalan ve zamanın hükümdarı Yavuz Selim'e hitaben raporla dilekçe arasında bir üslupta kaleme alınan belgenin günümüz Türkçesiyle özeti ve mesleğin öncülerinin kısa öyküsü:

Rumeli taraflarında sancakbeyi olan Bálî Bey, Yavuz Selim zamanının önde gelen akıncılarındandır ve kahramanlığıyla bir hayli meşhurdur.

Ama karısından yana çok ama çok dertlidir... Büyük bir servete sahip olan kadın varını-yoğunu genç erkeklerle yemekte, çıkan dedikodulara, hakkında anlatılanlara aldırış bile etmemektedir.

Bali Bey Semendire'dedir ama karısı Üsküp'te kalmakta ve bir delikanlıyla yaşamaktadır. Günün birinde dedikodular haddi aşar, kadının evi basılır, sevgilisiyle beraber o zamanın tabiriyle ‘‘aradan kılıç geçmeyecek’’ vaziyette yakalanır ve kadının önüne çıkartılır.

Falakaya yıkılan delikanlı daha ilk sopanın inmesiyle ‘‘Ama bana hem para veriyor hem şık elbiseler alıyordu...’’ deyiverir. Bu sözleriyle bilinen ilk jigolomuz, hatta Fransızlar'ın deyimiyle ‘‘gigolo de robe’’ yani ‘‘giyim kuşam jigolosu’’ olarak tarihlere geçer.

Ama ortaya dökülen marifetler Bali Bey'in mahkemeyi takip eden siláh arkadaşlarından birinin kanına dokunur, kılıcını çeker ve önce relikanlıyı biçiverir, sonra işe karışan altı kişiyi daha kadı efendinin gözleri önünde doğrar.

Mahkeme mezbahaya dönmüş ama kadı millî bir kahramanın karısı hakkında karar vermekten kurtulmuştur. Geçici bir tedbir alır ve kadını bir Üsküplü'nün konağına kapatır. Kadın, kocası savaştan dönene kadar orada yaşayacaktır.

Ama asıl rezalet bundan sonra patlar:

Bali Bey'in karısı kaçıp Istanbul'a gelir. Parası ve pulu boldur, hemen bir konağa yerleşir ve kendisine bir başka sevgili bulur: Dellákoğlu adında genç bir hafız... Üstelik háfızdan bir de bebek peydahlar.

İş bu defa Istanbul kadılarından birinin önüne gelir. Kadı háfızı temiz bir meydan dayağı çektirir. Kellesinin derdine düşen genç kadını da, yeni doğmuş çocuğunu da unutur, Edirne'ye gider. Kadıdan kurtulmuş ama Edirne'yi kasıp kavuran sıtmanın eline düşmüştür. Birkaç gün sonra ölür, gider...

Bali Bey'in karısı, artık zıvanadan çıkmıştır. Edirne'ye gidip háfızın mezarını ziyaret eder, hattá ziyaret etmekle de kalmayıp mezarı açtırır ve cesedi saatlerce seyreder. Sonra İstanbul'a döner, bu defa da háfızın Bakı ismindeki kardeşiyle beraber yaşamaya başlar.

Bu rezaletlerin artık bir son bulmasını isteyenler hadiseyi zamanın padişahı Yavuz Selim'e rapor ederler. Raporda konu ayrıntılarıyla anlatılmakta, ‘‘...Karının Kemerveş adlı bir cariyesi vardır ve Ferayet adlı bir çerkez kulu vardır. İshak adında bir de adamı vardır ve pezevenklik edenler işte bunlardır’’ gibisinden ifadelerle işin içinde bulunan herkesin ismi geçmektedir.

Yavuz Selim'e hitaben kaleme alınan bu belgede anlatılanları, Çağatay Uluçay'ın 1956'daki bir yayınından naklettim. Hükümdarın işi öğrendikten sonra ne yaptığını, ne karar verdiğini şimdilik bilmiyoruz, zira saray arşivinden bu konuda bir belge henüz çıkmadı. Üsküplü delikanlının ve İstanbullu háfızla kardeşinin durumu ise ziyadesiyle sağlam: Tarihimizin bilinen ilk jigoloları olarak hatıraları asırlardan beri dimdik ayakta!..

Merzifonlu’yu getirelim derken annesini çaldırdık

Merzifonlular'ın senelerden öncesinden gelen bir çabaları vardı: Yetiştirdikleri en meşhur devlet adamı olan ve 1683'te kuşattığı Viyana'nın önünde bozguna uğrayınca kellesi kesilen Kara Mustafa Paşa'nın Avrupa'nın dört bir yanına dağılmış eşyalarını, hatta ona ait olduğu iddia edilen birkaç parça kemiği Merzifon'a getirtebilmek...

Bu iş için bilimsel toplantılar yaptılar, sempozyumlar düzenlediler, Paşa'nın tarihteki rolünü ve hatırasını gündemde tutmaya çalıştılar.

Derken, Paşa'nın önemini birdenbire başkaları da farkediverdi: Mezar soyguncuları... Merzifonlu'nun mezarı belli değildi ama annesi Abide Hatun'unki biliniyordu ve hemen onunla ilgilendiler. Abide Hatun'un Marınca köyündeki yüzlerce kiloluk koskoca mermer sandukası geçenlerde yokoluverdi. Tek parça mermerden yontulmuştu, üzerinde servi motifleri vardı ve zamanının orijinal örneklerinden biri olduğu için hayli para ederdi.

Kara Mustafa Paşa'nın meraklıları bu kadarla yetinmediler, Abide Hatun'un mermer sandukasının tek başına kalmasına gönülleri razı olmadığından bu defa o civarda bulunan bir başka eseri, Künbet Hatun'un yine yüzlerce kiloluk mermer sandukasını yürütüverdiler.

Sandukaların çalındığı her iki türbenin mülkiyeti Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne aitti ve elhááák çok iyi korunmuşlardı!

Mezartaşı, láhit ve sanduka meraklısı çatlak kolleksiyonculara bugün kimbilir hangi mekánlarda pazarlanmakta olan sandukaları şimdi Amasya Emniyet Müdürlüğü'nden İnterpol'e, sahil güvenlikten jandarmaya kadar birçok makam Türkiye'nin içinde ve dışında hemen her yerde arıyor ve ben 19. asrın meşhur hicivcisi Eşref'in bir beytini hatırlıyorum: ‘‘İstemem ben fatiha, tek çalmasınlar taşımı’’.

Murat Bardakçı: İlk memur tasfiyesini Osmanlı böyle yapmıştı
Ağustos 27, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Hükümet, Köşk'ün ikinci defa geri çevirdiği kararnameyi yasa tasarısı olarak Meclis'e göndermeye karar verdi ve şimdi bu tasarının meclisten geçip geçmeyeceğini tartışıyoruz. Halbuki geri dönen kararnamenin neredeyse tıpatıp eşi olan bir kanunu Osmanlı Meclisi 1909 yılının 1 Temmuz günü yasalaştırmış, İttihad ve Terakki iktidarı da kanunun 10. maddesine dayanarak ‘‘iyi halde olmayan’’ binlerce memurun işine son vermişti. İttihadçı kanunu 70 küsur sene boyunca yürürlükte kaldı ama uygulanmadı ve Özal zamanında iptal edilen bir dizi Osmanlı kanunuyla beraber tarihe karıştı.

Hükümet, Köşk'ten ikinci defa dönen málûm kararnameyi kanun teklifi haline getirip meclise sunmaya karar verdi. Şimdi bu kanunun meclisten geçip geçmeyeceğini tartışıyoruz.

Bugün pek hatırlamıyoruz ama, aynı içerikte bir kanunu biz bundan 91 sene öncesinin meclisinden geçirmiş ve sonuna kadar da uygulamıştık. İşte, hukuk tarihimizde ‘‘Tensikat Kanunu’’ diye bilinen bu yasanın öyküsü:

31 Mart ayaklanması bastırılmış, zamanın hükümdarı Abdülhamid tahttan indirilmiş, yerini Sultan Reşad almıştı. Mecliste çoğunluk İttihad ve Terakki'nin elindeydi, sadrazamlık koltuğunda da Hüseyin Hilmi Paşa oturuyordu.

TAZMİNATSIZ KOVULDULAR

İttihadçı milletvekilleri günün birinde devlet dairelerinde bir kişinin yapabileceği işi en az beş kişinin yaptığını söyleyip ‘‘kadrolarda tasfiyeye gidilsin’’ diye tutturdular. Görünürdeki maksat tasarruftu ama işin arkasında İttihadçılar'ı desteklemeyen memurların işten atılmaları fikri vardı. Bu iş kanunla olacaktı ve Sadrazam Hüseyin Hilmi Paşa, kanunun metnini yazma vazifesini Adalet Bakanı Yenişehir Fenerli Nazım Paşa'ya verdi. Sonraları ‘‘Memurin Muhakematı Kanunu’’nu çıkartacak olan devletin güçlü adamı Mahmud Şevket Paşa da zaten projeyi destekliyordu.

Tasarı o zamanın parlamentosu olan Meclis-i Mebusan'a gönderildi, gizli celsede kabul edildi, sonra o devrin senatosu olan Áyan Meclisi'ne gitti, oradan da geçti ve eski tarihle 12 Cemaziyeláhır 1327, yeni tarihle de 1 Temmuz 1909 günü Takvim-i Vekayi'de yani Resmi Gazete'de yayınlanıp yürürlüğe girdi. 18 maddeden ibaretti ve adı ‘‘Tensikat Kanunu’’ydu.

Kanuna göre bütün bakanlıklarda bir senatörün başkanlığında ve bir milletvekilinin başkan yardımcılığında üçer kişilik komisyonlar kurulacak, memurların durumu bu komisyonlarda gözden geçirilecek, ‘‘işe yarayanlar’’ vazifelerinde kalacak, geri kalanlar tasfiye edilecekti. Gidenlere tazminat ödenecekti ve tazminat miktarları kanunun beşinci maddesinde ayrıntılarıyla yazılıydı. Özerk bir yönetime sahip olan belediyeler de unutulmamış, belediye memurları hakkında soruşturma yapma yetkisi İçişleri Bakanlığı'na verilmişti.

Ancak kanunun bir 10. maddesi vardı ki, bütün memurların korkulu ruyasıydı: Maddede ‘‘Tahkikat sonucunda kötü hali belirlenenlen görevlerinde kesinlikle bırakılmayacak, işten derhal çıkartılacaklar, tazminat veya maaş alamayacaklardır’’ deniyordu. Daha da önemlisi, yargı yolu da aynı kanunun 15. maddesiyle kapatılmıştı.

İttihad ve Terakki, kanunun verdiği yetkiyi ilk günlerde bir tasarruf tedbiri olarak gördü. Ama aradan zaman geçip de iktidara tam olarak hakim olunca, bu yetkileri sonuna kadar kullanmakta ve hatta zorlamakta tereddüt etmedi. Birkaç maddelik iláve kanunlar bile çıkartıldı ve İttihadçı olmayan binlerce memur ya ‘‘işe yaramadıkları’’ veya ‘‘irticadan’’ yahut ‘‘devr-i sabık ricálinden’’ oldukları gerekçesiyle maaşsız ve tazminatsız olarak kovuldu.

TEK BİR KANUN YETMEDİ

Merak edenler için, kanunun akıbetini de söyleyeyim: İttihadçı yasası gerçi cumhuriyetin ilánından sonra hiç uygulanmadı ama 70 küsur sene boyunca kaldı, nihayet Özal zamanında hálá yürürlükte olup da uygulanmayan bir dizi Osmanlı kanunuyla beraber iptal edildi.

Alttaki kutuda İttihad ve Terakki'nin eseri olan ‘‘Tensikat Kanunu’’nun bazı maddeleri yeralıyor. Kanunların Takvim-i Vekayi'deki yayın tarihlerini de vereyim: Ana kanun eski takvimle 17 Haziran 1325'te yayınlanmıştır, daha sonra yapılan değişikliklerin yayın tarihi ise 9 Mayıs 1910, 11 Kánunevvel 1913 ve 19 Ağustos 1914'tür.

İlgilenenlere yahut yeni bir kanun yazmakla görevli olup da ilham bekleyenlere duyurulur.

Yáráb! Bir Zeugma uğruna ne eserler batıyor

Kültür Bakanı İstemihan Talay'la beraber Güneydoğu'ya gidip bakanlığın düzenlediği arkeoloji turuna katıldım ve terörden kurtulmuş olan Güneydoğu'da başlatılan arkeoloji seferberliğini yerinde gördüm. Ama bu gezide bir başka hususu daha fark ettim: Zeugma kampanyasının artık fayda değil zarar getirir olduğunu ve ‘‘Zeugma elden gidiyor’’ çığlıklarının Türkiye'nin itibarını zedeler hale geldiğini...

Hafta başında Kültür Bakanı İstemihan Talay'la beraber Güneydoğu'ya gittim ve bakanlığın düzenlediği arkeoloji turuna katıldım.

Kültür Bakanlığı 1930'lardan ve tek parti döneminden beri görülmemiş bilimsel bir kampanya başlatmıştı: Terörden kurtulup normal hayata kavuşmuş olan Güneydoğu'da geniş bir arkeoloji seferberliği vardı. Sayısız medeniyetlerin binlerce senedir mekán tuttuğu Mezopotamya, Hamid Zübeyir Koşaylar'ın, Arif Müfid Mansel'lerin, Tahsin Özgüçler'in zamanında olduğu gibi karış karış kazılıyordu.

50 dereceyi geçen sıcakta höyüklere yahut eski kalelerin burçlarına tırmanmaktan ne yalan söyleyeyim sadece ben değil beraber olduğumuz hemen herkes bitap düşmüştü. Fakat yarım asırdan fazla bir gecikmeyle de olsa bölgede yeniden bilimsel faaliyetlere başlanmış olmasını görmekten hepimiz memnunduk.

Ama, bu gezi sırasında bir başka hususu farkettim: Haftalardır devam eden Zeugma kampanyasının artık fayda değil zarar getirir olduğunu, bakanlığın denetimindeki öteki faaliyetleri gölgelediğini ve ‘‘Zeugma elden gidiyor’’ çığlıklarının Türkiye'nin imajını bozup itibarını zedeler hale geldiğini...

Zeugma'yı kazan yabancı arkeologlar ‘‘Sadece küçük dağları değil, büyükleri de ben yarattım’’ der gibiydiler. Bugün Türkiye'deki hemen bütün büyük inşaat şirketlerinin sahip olduğu sondaj aletleri bir başka dünyadan gelmiş teknolojiler gibi gösteriliyor, ‘‘Siz arkeolojiden ne anlarsınız? Dua edin ki bizler buradayız’’ gibisinden bir hava veriliyordu. Hele koskoca Türk profesörlerin üzerinde ‘‘Rescue’’ yazılı pazubendlerle ortalıkta dolaşmalarından açıkçası utandım.

‘‘Girişim grupları’’nın şunu unutmamaları gerekir: Türkiye'nin kültür mirası sadece Zeugma'dan ibaret değildir. Bugün parasızlıktan dolayı birçok kültür mekánı ya kapalı yahut harap haldedir. Meselá Topkapı Sarayı Maliye'den káfi ödenek çıkmaması yüzünden zor günler geçirmekte, İstanbul'un bazı eski büyük camilerinde özellikle depremden sonra ortaya çıkan hasarlar tamir edilememekte, gene ödenek bulunamamasından dolayı birçok kütüphane kilitli tutulmaktadır. Aynı dert yüzünden Anadolu'nun müzeleri, ören yerleri, Selçuklu ve Beylikler dönemi yapıları ve İslamiyet öncesinden kalma eserler gün geçtikçe perişan olmaktadır.

Bütün bunları görmezden gelip entellektüellik özentisiyle Zeugma histerisine tutulan ve Türkiye'nin kültür varlığını Zeugma'ya endeksleyen ‘‘girişim grupları’’na hatırlatmak istiyorum: Yabancı basını iyice takip edecek olursanız, yaygaranızla Geceyarısı Ekspresi'nin neredeyse bir başka versiyonunu yarattığınızı göreceksiniz. Dünyanın önde gelen gazeteleriyle dergileri, sayenizde bizlerden ‘‘barbar’’, Güneydoğu projelerinden ‘‘vandallık’’ diye bahsetmekte, bölgedeki diğer arkeolojik çalışmaları görmezden gelip yapılan her iyi işi ‘‘katastrof’’ olarak nitelemektedirler.

Bu gibi ‘‘girişim grupları’’na ve medyatik arkeoloji özentilerine birileri gerçeği göstermeyecek olursa sayelerinde boynumuza asılan ‘‘barbar’’ yaftasını bundan sonra bir değil bin Zeugma bulup ortaya çıkartsak bile silmemiz çok zor olacak!..

İşte, Özal zamanında iptal edilen 1909’un tasfiye kanunu

MADDE 1 Her dairede ve bakanlıkta bir senatörün başkanlığında ve bir milletvekilinin de ikinci başkanlığında olmak üzere dairelerden seçilmiş üçer üyeden oluşan birer komisyon kurulacaktır. Senatörlerle milletvekilleri grupları tarafından belirleneceklerdir.

Bu komisyonların görevi, hükümet daireleriyle mahkemelerde icra edilecek düzenleme ve işten çıkartmalar konusunda her dairede ve bakanlıkta görevlerinde bırakılacak veya açığa çıkartılacak olanlarla Meşrutiyet'in ilánından önce veya sonra görevlerinden ayrılan veya görev verilen bütün memurların eski durumlarını ve yeteneklerini inceleyerek kadroların elverdiği miktarda kişiyi uygun görülecek yerlere tayin etmektir.

MADDE 2 Birinci madde gereğince oluşacak komisyonlar incelemeye başlamadan önce genel bir toplantı yaparak memurlarla ilgili değerlendirmelerde esas alınacak olan kuralları kararlaştıracaklardır.

MADDE 3 Belediyelerin teşkilátı genel belediye idaresine dahildir.Ancak belediye memurlarının durumunun incelenmesi, görevlendirilmeleri veya açığa çıkartılmaları bu kanına dayanılarak İçişleri Bakanlığı Komisyonu tarafından yerine getirilecektir.

MADDE 7 Açığa çıkartılacak olanlara azil maaşı ödenir ve bu maaş yeniden görev almalarına kadar verilir. Ancak daha sonra yeteneklerine uygun olarak İstanbul'da veya taşrada önerilen edilen görevleri iki defa üstüste reddenlerle her altı ayda bir görev başvurusunda bulunmayanların maaşları derhal kesilir.

MADDE 10 Komisyonca yürütülecek genel tahkikat sonucunda kötü hali ortaya çıkacak olanlar görevlerinde kesinlikle bırakılmayacaklardır. Bu kişiler ne kadar süreyle hizmet etmiş olurlarsa olsunlar tazminatsız ve maaş ödenmeden işten çıkartılırlar.

MADDE 12 Altmış beş yaşını geçmiş olanlar devlet hizmetinden çıkartılacaklardır. Bakanlık ve senatörlük görevleri bu kuralın dışındadır.

Madde 15 Devlet memurluğunda kalmaları uygun görülmeyerek bu kanunun onuncu maddesi uyarınca memurluktan tazminatsız olarak atılanların mahkemeye gitme hakları yoktur, sadece Meclis'e başvurabilirler.

MADDE 18 Bu kanunun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.

Murat Bardakçı: Erbakan’ın selefleri elçiliklere sığınırdı
Eylül 03, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Necmettin Erbakan’ın yaptığı iki başvuruyu da reddedince hapse düşmemek için Batı'dan medet umar hale gelen Hoca tam bir hayal kırıklığına uğradı. Halbuki hapis veya sürgün korkusu içine giren sabık sadrazamlar eskiden Avrupa'da dava falan açmaz, işin daha kolayını yapar, Batı ülkelerinin Türkiye'deki temsilciliklerine kapağı atıverir, skandal üstüne skandal yaratırlardı.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Necmettin Erbakan'ın hapse girmemek için yaptığı iki başvuruyu da reddetti ve sadece bizim Hoca değil, Fazilet Partisi de hayli büyük bir hayal kırıklığına uğradı.

Erbakan'ın neredeyse yarım asırdır diline doladığı, hemen her vesileyle veryansın edip söylemediğini bırakmadığı ama mahkumiyetinden sonra ‘‘denize düşen’’ misali sarıldığı Batı Klübü'nden medet umması, bana 19. asrın iki sadrazamını hatırlattı: Midhat ve Said Paşalar'ı... Her iki sadrazam da azillerinden sonra içeriye alınmaları yahut sürgüne yollanmaları ihtimaline karşı çareyi yabancı elçilik ve konsolosluklara sığınmakta bulmuş, o zamanın Türkiye'sini ele-güne karşı rezil etmişlerdi. İşte, Necmeddin Erbakan'ın bir asır önceki meslekdaşlarının başları derde girince ‘‘Kurtar bizi Avrupa’’ demelerinin kısa öyküsü:

SÜRGÜNDEN ZİNDANA

Sadrazam Midhat Paşa, 1876'nın 30 Mayıs'ında Sultan Abdüláziz'i tahttan indirip yerine Beşinci Murad'ı çıkartan cuntanın liderlerindendi. Aynı cunta 93 gün sonra bu defa Sultan Murad'ı da tahtından etti ve İkinci Abdülhamid'i hükümdar yaptı. Abdülhamid, Midhat Paşa'yı iki defa sadrazamlığa yani başbakanlığa getirdi, sonra görevden alıp Avrupa'ya sürgüne gönderdi. Bir buçuk sene sonra affetti, Türkiye'ye gelmesine izin verdi ve önce Suriye, arkasından da İzmir valisi yaptı.

Sultan Abdüláziz tahttan indirilmesinden hemen sonra kapatıldığı Çırağan Sarayı'nın bir odasında bilekleri kesilmiş bir halde bulunmuştu. Sabık hükümdarın intihar mı ettiği yoksa bir cinayete mi kurban gittiği senelerce tartışıldı.

Abdülhamid hadiseden beş sene sonra, 1881 Mayıs'ında, tarihlere ‘‘Yıldız Mahkemesi’’ diye geçen özel bir mahkeme kurdurdu ve olaya karışmış olan çok kişi hemen tevkif edildi.

Listede İzmir'de o sırada valilik etmekte olan eski sadrazam Midhat Paşa da vardı. Tutuklanacağını öğrenen Paşa 16 Mayıs gecesi vali konağının arka kapısından kaçtı. Kiraladığı bir faytonla İzmir'in Hristiyan mahallesine gitti ve oradaki Fransız konsolosluğuna iltica ediverdi, ailesi de gene İzmir'deki İngiliz konsolosluğuna sığındı.

SIĞINDI VE KOVULDU

Eski sadrazamın yabancı bir konsolosluğa ilticası, devlet açısından tam bir skandaldı. İzmir, İstanbul ve Paris arasında hemen telgraflar gidip gelmeye başladı. Paris, İstanbul hükümetinin Midhat Paşa'nın derhal teslim edilmesi talebini kabul etti ve İstanbul'daki Fransız büyükelçisi Tissot, konsolos Pelisier'ye ‘‘Paşa'nın konsolosluk binasında artık bir saat bile kalmaması’’ yolunda talimat gönderdi. Midhat Paşa binayı konsolosun şiddetli ihtarlarından sonra terketti, kapıdan çıkar çıkmaz tutuklandı, bir vapura konup İstanbul'a gönderildi ve Yıldız Mahkemesi'ne çıkartıldı.

Mahkemenin idama mahkum ettiği kişiler arasında Paşa da vardı. Abdülhamid İngiltere'nin baskısından olacak, idamları müebbed hapse çevirdi. Mahkumlar şimdi Suudi Arabistan'ın bulunan Taif'e gönderilip bir kaleye kapatıldılar. Midhat Paşa burada 1884'ün 6 Mayıs gecesi boğularak öldürüldü ama ölüm emrini kimin verdiği bugüne kadar hep bir esrar perdesinin gerisinde kaldı.

Midhat Paşa'nın açtığı yoldan giden ikinci sadrazam, Abdülhamid’in Said Paşa'sıydı. Dokuz defa sadrazamlık yapmıştı ve bir ara İstanbul'daki İngiliz büyükelçiliğine sığındı.

Paşa, beşinci defa görevden alınmasından iki ay sonra bir gece saraya davet edildi ve Abdülhamid'in bitmek tükenmek bilmeyen vehminden dolayı uzun uzadıya sorguya çekildi. Bir darbe teşebbüsüyle bağlantısı olduğu zannediliyordu, sorgu günlerce devam etti ve Paşa 1895'in 3 Aralık günü evine gitmesine izin verilince saraydan çıktı, yanına oğlunu da aldı ve evi yerine İngiltere elçiliğine gidip sığındı.

İNGİLİZLER NAZİK ÇIKTI

Midhat Paşa hadisesinden sonra yeniden bir rezalet yaşanıyordu. İstanbul'la Londra arasında telgraflar gidip gelmeye başladı. İngilizler kendilerine iltica eden eski sadrazama Fransızlardan daha nazik davrandılar ve ‘‘Sefarette Kraliçe'nin misafiri olarak istediği kadar kalabileceğini’’ söylediler.

Said Paşa, İngiliz elçiliğinde tam altı gün kaldı. Saray rezaletin daha da büyümemesi için teminat üstüne teminat veriyordu ve Paşa hayatının emniyette olduğuna inandıktan sonra elçilikten çıkıp Nişantaşı'ndaki konağına gitti. Hakkında hiçbir işlem yapılmadı, hatta birkaç ay sonra yeniden başbakan bile oldu.

Bizim sabık ve de sákıt başbakanlarımızın Avrupa'ya iltica maceraları işte böyle. Dolayısıyla Necmettin Erbakan'ın Avrupa'dan medet umması da pek yeni bir iş değil, zira biz geçmişte bu gibi hareketlerin çok daha beterlerini görmüştük.

Bu kitabı okumadan Kudüs hakkında ahkám kesmeyin

Dışişlerimiz İsrailliler ile Filistinliler’e Kudüs'ün geleceği için ‘‘Osmanlı sistemini’’ ve Osmanlı fermanlardaki uygulamaları önerince her tarafta bir ahkám kesmedir başladı. Ortadoğu, özellikle de Filistin ve Kudüs hakkında pek birşey bilmeden ‘‘Biz Kudüs'ü asırlarca gül gibi idare etmiştik’’ diyenler için o yerlerin elimizden nasıl gittiğini anlatan en güzel eser olan Falih Rıfkı'nın Zeytindağı'ndan birkaç satır olsun nakledeyim dedim.

Hani hepimizin arada bir ‘‘Aaah, elimde yetki olsaydı ben bu işi ne güzel hallederdim’’ diye iç geçirdiğimiz olur ya...

Hafta içinde Kudüs'le ilgili gelişmeleri öğrenip, gazetelerde bizim dışişlerinin Filistinli ve İsrailli taraflara Kudüs için Osmanlı idar; uygulamalarını tavsiye ettiğini okuyunca ben de böyle bir iç geçirdim ve ‘‘Aaah, elimde yetki olsaydı bütün Dışişleri'ne Falih Rıfkı'nın Zeytindağı'nı hatmettirir, sonra hepsini okuduklarından sıkı bir imtihandan geçirir, dış göreve ondan sonra gönderirdim’’ diye düşündüm.

‘‘Zeytindağı’’nın neden bahsettiğini bilmeyenler için söyleyeyim: Birinci Dünya Savaşı sonrasında Arabistan'ın ve Filistin'in elimizden çıkışının öyküsüdür. Savaş senelerini Cemal Paşa'yla beraber oralarda geçiren Falih Rıfkı ‘‘Zeytindağı’’ ile hem Türkçe, hem de bir fikir şaheseri yaratmıştır.

Ortadoğu, özellikle de Filistin ve Kudüs hakkında hiçbirşey bilmeden ‘‘Biz Kudüs'ü asırlarca gül gibi idare etmiştik’’ diye ahkám kesenler için Zeytindağı'ndan birkaç satır olsun nakledeyim dedim.

Falih Rıfkı, Kudüs hakkında bakın neler yazmış:

...Çıplak İsa, Nasıra'da marangoz çırağı idi. Zeytindağı'nın üstünden geçtiği zaman altında kendi malı bir eşeği vardı. Biz, Kudüs'te kirada oturuyoruz. Halep'ten bu tarafa geçmeyen şey yalnız Türk káğıdı değil; ne Türkçe, ne de Türk geçiyor. Floransa ne kadar bizden değilse, Kudüs de o kadar bizim değildi. Sokaklarda seyyahlar gibi dolaşıyoruz.

...Kudüs kelimesi hıristiyanlığı hatıra getirir. Fakat ne Kudüs'te ne de Filistin'de hıristiyanlık diye bir mesele yoktur. Kudüs'ün hıristiyanlığı Ortodoks Petersburg, Protestan Berlin, Katolik Roma ve Anglikan Lonrda'nın politika meselesidir.

...Ticaret, kültür, çiftçilik, sanayi, binalar, herşey Araplar'ın veya diğer devletlerindir. Yalnız jandarma bizimdi; jandarma bile değil, jandarmanın esvabı.

...Koskoca çölü bina ve bahçelerle donattık. Ama geç kalmıştık. Artık ne Suriye, ne Filistin bizimdi. Rumeli'yi maddeten ne kadar kaybettiysek, buraları manen o kadar kaybetmiştik. Bir realite hissi ile değil, bir tarih hissi ile kendimizi zorluyorduk.

...İmparatorlukların sanatı müstemleke ve milliyetleri işlemektir. Osmanlı İmparatorluğu, Trakya'dan Erzurum'a doğru koca gövdesini yana yatırmış, memelerini müstemleke ve milliyetlerin ağızlarına teslim etmiş, artık sütü kanı ile karışık emilen bir sağmal idi.

...Bizden Belgrad'ı aldıkları zaman, düşman murahhasları (delegeleri) Niş kasabasını da istemişlerdi. Osmanlı murahhası ayağa kalkarak ‘‘Ne hacet, İstanbul'u da size verelim’’ dedi. Babalarımız için Niş, İstanbul'a o kadar yakındı. Biz eğer Vardar'ı, Trablus'u, Girid'i ve Medine'yi bırakırsak Türk milleti yaşayamaz zannediyorduk. Çocuklarımızın Avrupa'sı ise Marmara ve Meriç'te bitiyor.

.
.Murat Bardakçı: Bilinen ilk gay kulübü Deli Birader’in hamamıydı
Eylül 10, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Cevdet Paşa:

Oğlanlarla gül gibi geçinirdik

Aşağıdaki satırları Türk tarih ve hukuk ilminin en seçkin isimlerinden olan Cevdet Paşa'nın ünlü eseri ‘‘Máruzát’’tan aldım. Paşa'nın 19. yüzyılın sonlarında yazdıklarını aynen ve yorumsuz naklediyorum:

‘‘...(Tanzimat'tan ve 1854'teki Kırım Savaşı'ndan sonra) Kadın düşkünleri çoğaldı, delikanlı meraklıları azaldı. Oğlancılık sanki yere battı. İstanbul'da eskiden beri delikanlılara karşı olan aşk ve ilgi kızlara yöneldi. Sultan Üçüncü Ahmed zamanından beri devam eden Káğıdhane seyri daha fazla rağbet buldu. Gerek orada, gerek Bayezid Meydanı'nda arabalara işaret verme usulü gelişti. Devletin önde gelenleri arasında kulamparalığıyla meşhur Kámil ve Álî Paşalar ile onlara mensup olanlar kalmadı. Halbuki Álî Paşa yabancıların eleştirisinden çekinerek kulamparalığını gizlemeye çalışırdı’’

(Máruzát, sah: 9)

Kuşadası'na gelen bir gemi dolusu eşcinsel turisti karaya çıkartmamakla erkekliğimizi ama aynı grubu İstanbul'da kırmızı halı sererek karşılamakla da özümüzde ve sözümüzde ne kadar sebat sahibi olduğumuzu gösterirken çok önemli bir hususu unuttuk: Tarihin en namlı gay gruplarından birinin vakti zamanında İstanbul'da faaliyet gösterdiğini ve gay kulüp benzeri bu grubun geçmişin en eski örneklerinden biri olduğunu...

Yolunu bulup Kuşadası'na uzanan bir gemi dolusu eşcinseli memlekete sokmadık, topraklarımıza ayak basmayı becerenleri yollardan topladık, bindikleri otobüslerden indirdik, enselerinden tuttuğumuz gibi gemilerine tıktık ve hepsini denize döküp namusumuzu kurtardık. Ama aynı gemi iki gün sonra İstanbul'a gelince limana kırmızı halılar serdik, Kuşadası'nda kapıdışarı ettiğimiz zevátı bu defa merasimlerle ve lokumlarla karşılayıp ‘‘Buyursunlar efendim, buyursunlaaar! Biz vallahi şaka yapmıştık’’ dedik, böylece özümüzde ve sözümüzde ne kadar sebat sahibi olduğumuzu ele-güne gösterdik.

Vatana, millete, turizmimize ve bu arada da haysiyetimize hayırlı olsun!

MEDRESEDEN HAMAMA

Kuşadası'nda ve İstanbul'da olup bitenleri görünce tarihin en eski ve en namlı gay gruplarından birinin vakti zamanında İstanbul'da, Beşiktaş'taki bir hamamda faaliyet gösterdiğini yazayım ve bugünkü gay kulüplerinin atası sayılan bu grubun öyküsünü sizlere de nakledeyim dedim.

Hadisenin kahramanı, tarihlere ‘‘Deli Birader’’ diye geçen şair Durmuş oğlu Mehmed Gazalî'ydi. 1466'da Bursa'da doğdu, medresede okudu, devrinin önde gelen din bilgini Fahreddîn-i Acemî'nin talebesi oldu. Sonra medreselerde hocalık etmeye başladı, bir ara zamanın hükümdarı Bayezid'in Manisa'da valilik yapan oğlu Şehzade Korkud'un maiyetine girdi, Yavuz Selim'in tahta geçip Korkud'u idam ettirmesinden sonra Bursa'ya gitti ve Geyiklibaba Türbesi'nde şeyhlik etmeye başladı. Derken sıkıldı, Sivrihisar'a geçti, kendi ifadesiyle ‘‘Sivrihisar'da her yer sivri olduğu için huzur bulamadı’’ bu defa Akşehir'deki medreselerden birinde hocalık etmeye başladı.

Günün birinde canı bir başka memlekette yaşamayı çekti ve medresesiyle talebelerini terketti, İstanbul'a geldi.

Önünde artık yeni bir hayat ve din bilginliğini bırakıp kendisine bambaşka bir yol çizdi: Beşiktaş'ta bir hamam açtı, hamamcılığa başladı.

Ama hamamı pek öyle herkesin elini-kolunu sallayarak serbestçe girebildiği mekánlardan değildi. Müdavimleri belliydi ve içeriye giriş şimdilerin üyelik uygulamasını andırıyordu.

Hamamı bir anda İstanbul'un en namlı yerlerinden oldu. Devlet büyüklerinden şairlere, en seçkin tácirlerden sarayın üst rütbeli mensuplarına kadar başkentin önde gelen isimleri müdavimler arasındaydı. Külhandaki cümbüşler dillerde, içeriye alınmayanların gönlü de külhadaydı.

Ama günün birinde ne olduysa oldu, cümbüşlerde kantarın topuzu kaçtı. ‘‘Filánca Efendi feşmekán Bey'in oğluyla kurna başındaymış’’ gibisinden dedikodular ayyuka çıkınca mahalleli hamamı basıp sahibinin başına yıktı.

NAMAZI KÁBE’DE KILINDI

Deli Birader'e yeniden yolculuk görünmüştü. Bu defa çok daha uzak bir yere, Mekke'ye yerleşti ve eski mesleği olan medrese hocalığına döndü. Orada gecelerin birinde bir sohbet sırasında dostlarına ‘‘Ben artık bu dünyadan gidiyorum’’ dedi ve birkaç dakika sonra hakikaten gitti. Etrafındakiler keramet gösterdiğine inandılar, cenaze namazını Kábe'de kılıp Harem-i Şerif'in yakınında bir yere defnettiler.

Tarihimizde ‘‘gay kulüp’’ kavramını ilk defa uygulayan Deli Birader'den bugüne hikáyelerinin yanısıra bir de kitap kaldı: ‘‘Dáfiu'l-Gumûm ve Ráfiu'l-Humûm’’ yani ‘‘Gamları Defeden ve Kaygıları Kaldıran Kitap’’ isimli eseri. Yer yer düzyazı, yer yer de şiir şeklinde yedi bölümden meydana gelen kitap şimdi ‘‘zanpara’’ denilen ‘‘zenperest’’lerle yani kadın düşkünleriyle genç delikanlı meraklısı erkeklerin yani bugün ‘‘kulampara’’ dediğimiz ‘‘gulamperest’’lerin rekabetini anlatıyor. Rekabet taraflar arasında bir meydan savaşına dönüyor, araya o devrin pasif eşcinselleri olan ‘‘muhannis’’lerle ‘‘zürefá’’ denilen lezbiyenler de giriyor ve savaşın galibi tabii ki Deli Birader'in ‘‘gulamperest’’leri oluyor.

Edebiyat tarihçilerimiz bugün açıkça söyleyemeye cesaret edemeyip yayınlayamıyorlarsa da, Deli Birader'in kitabı Divan Edebiyatı'nın en gerçekçi ve en güçlü örneklerinden biri olarak bilinir.

GİDİN, BULUN, OKUYUN

Yazdıklarıma inanmayanlar veya merak edenler için eserin elyazması nüshalarından bazılarının nerede olduğunu da söyleyeyim: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde TY 9659 numarada ve Süleymaniye Kütüphanesi'nin Şehid Ali Paşa kitapları arasında ‘‘Gamları Defeden ve Kaygıları Kaldıran Kitap’’ın çok güzel birer nüshası vardır.

Osmanlıcanız varsa gidip okuyun ve önce denize döküp sonra kırmızı halılar sererek karşıladığımız ‘‘hoşcinseller’’ konusunda atalarımızın neler yazıp neler ettiklerini kendi gözlerinizle görün.

Gay turist getirme kursu

Amerika'da gay müşterilere nasıl davranılması gerektiği konusunda turizmciler için özel kurslar düzenlendiğini İstanbul'un önde gelen seyahat şirketlerinden olan İliada Turizm'in sahibi dostum Meyzi Barın'dan (eski Baran) öğrendim.

Kursa katılanlara ‘‘gay friendly’’ yani ‘‘gaylare dost olan kişi’’ sertifikası veriliyor. Gaylar için yayınlanan seyahat dergisi TAG'da ilánı çıkan sertifikalı turizmciler hemen rezervasyon kabulüne başlıyorlar.

Kendisi de bu kurslardan birine katılan ve ‘‘gay friendly’’ sertifikası alan Meyzi Barın'ın anlattığına göre, kursta ilk öğretilen konu rezervasyon yaptıran gay çiftlere ‘‘İki kişilik büyük bir yatak mı yoksa iki ayrı yatak mı istersiniz?’’ sorusunun asla sorulmaması. Gaylerin daima büyük bir tek yatağı tercih ettikleri, ‘‘ayrı yatma’’ kavramından son derece rahatsız oldukları anlatılıyor. Sonra ‘‘Gay dergilerine veya turizm kataloglarına gaylere yönelik ilán verirken kesinlikle kadın fotoğrafı kullanmayın, hakaret ettiğinizi düşünürler. Mümkünse yakışıklı bir erkek resmi koyun, bunu yapamıyorsanız herşeyi ortada olan bir Yunan heykelinin fotoğrafından istifade edin’’ deniyor.

Bu yazdıklarımı okuyup da Meyzi'nin tercihleri konusunda sakın ola ki yanlış şeyler düşünmeyin. Ne gaylere ne de gaylerin karşı cinsten benzerlerine bir merakı vardır. Sadece çağdaş turizmciliğin gereklerinden birini yerine getiriyor, o kadar.

Murat Bardakçı: Kadirist Padişah İbrahim
Eylül 17, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Günlerden beri konuşulan malûm taciz hikáyesinden ben pek birşey anlamadım. Hikáyenin kurgusunda bana bir gariplik varmış gibi geldi ve üç buçuk asır önceden kalan bir başka garip hadiseyi hatırlattı: İpşir Paşa'nın karısının öyküsünü... Sultan İbrahim 1648'de Anadolu’daki kumandanı İpşir Paşa'nın karısına göz koymuş, ‘‘avratı İstanbul'a getirme’’ vazifesini vali Varvar Ali Paşa'ya vermiş, Ali Paşa ‘‘Bre ben pezevenk miyim?’’ deyip isyan etmiş ama namusuna sahip çıktığı İpşir Paşa tarafından kafası kesilmişti.
Son günlerde hemen herkesin konuştuğu malûm taciz hikáyesinden ben doğrusu pek birşey anlamadım.
Nasıl anlayayım ki? Bir yanda çeyrek asırdır herkesin gözü önünde ve genç kızların ruyalarında duran ama hiçbir zaman böylesine bir suçlamaya uğramamış olan bir jön var, öbür tarafta ise şöhreti bu hadiseden sonra yakalamış gibi görünen genç bir kız. Kızın esas sevgilisi ve arkadaşlıkları filim setinin dışına çıkmadığı söylenen bir başka erkek arkadaşı da dekoru tamamlamada... Gelin, işin içinden çıkabilirseniz çıkın bakalım!
AVRAT PEK DE GÜZELMİŞ
Agatha Christie'ye ve hatta Sir Canon Doyle'a bile parmak ısırtacak derecede arapsaçıa benzeyen bu dijital taciz hadisesi, bana bundan 350 küsur yıl öncesinden kalan ama aslı bir türlü anlaşılamayan kanlı, kadınlı, tácizli vesaireli bir başka macerayı hatırlattı: İpşir Paşa'ya ait ‘‘güzel avrat’’ın öyküsünü...
Sene 1648'di, Osmanlı tahtında Sultan İbrahim vardı ve devlet çok büyük sıkıntıdaydı. Yıllardır devam eden savaşlar bir türlü bitmek bilmiyor, Anadolu'daki isyanların biri bastırılmadan öteki patlıyor, valilikler rüşvet mezatına çıkıyordu. Hazine tamtakırdı ve bütün bunların yanısıra, üstüne padişahın aklından zoru olduğu söyleniyordu.
İstanbul sarayına sadece ve sadece israf hákimdi. Samur kürkler moda olmuştu, her yere samur döşeniyordu ve cephelerde yaşananları kimse hatırına getirmek istemiyordu.
Valilerin vazifeleri arasında padişaha ‘‘harçlık göndermek’’ de vardı. Sıra günün birinde Sivas valisi Varvar Ali Paşa'ya geldi ve İstanbul'dan Sivas'a gelen bir saray memuru, Varvar Ali Paşa'dan ‘‘30 bin kuruş harçlık’’ istedi.
Paşa padişahın adamını ‘‘Sivas'ın tek kuruşu yok! Bu parayı nereden vereyim? Yol keserek halkın malını mı soyayım’’ deyip geri gönderdi. Artık bir müddet de olsa rahat bırakılacağını zannediyordu ki, hemen üstüne bir başka saray memuru daha geldi. Hükümdarın canı bu sefer bambaşka bir şey çekmişti: Anadolu'daki kumandanlardan biri olan İbşir Paşa'nın karısını... Kadının güzelliğini anlata anlata bitiremeyip ve ‘‘Bu avrat sadece siz efendimize láyıktır’’ diyenler aklı zaten başında olmayan padişahı daha da azdırmışlar ve Sultan İbrahim Sivas'a ‘‘İbşir'in avradı tez bana gönderile’’ diyen bir ferman yollamıştı.
Vali Varvar Ali Paşa ‘‘Bre ben pezevenk miyim? Bir Müslüman ádemin nikáhlı avradını elinden alıp padişah bile olsa bir başka herife nasıl veririm?’’ dedi ve saraydan gelenleri tekme-tokat kapıdışarı etti. Sonra ‘‘Devlet elden gidiyor’’ deyip isyan bayrağını açtı, hemen asker topladı ve Sivas'ı bırakıp Tokat taraflarına gitti.
İsyanı haber alan saray bu sefer daha da garip bir iş etti, isyanı bastırma vazifesi güzel karısını Varvar Ali Paşa'nın sayesinde padişaha kaptırmayan İbşir Paşa'ya verildi. İbşir Paşa ‘‘Asiyi tez zamanda yakalayıp tepeleyesin! Ya başı, ya başın!’’ buyuran padişahın daha birkaç gün önce ‘‘Avradını hemen bana yollayasın’’ dediğini unuttu, ‘‘Ferman efendimizindir’’ deyip Varvar Ali Paşa'nın peşine düştü. Ali Paşa'yı Tokat taraflarında kıstırıp yakaladı ve tam celláda vereceği sırada Ali Paşa herkesin içinde ‘‘Ulan, ben senin avradının ırzını korumak için isyan etmiştim. Senin gibi herifi benim üzerime musallat etmelerinin sebebi budur, bilmiyor musun? Beni Allah'ın emrine karşı çıkmayıp da namusunu koruduğum için mi katledeceksin pezevenk?!’’ deyiverdi. İbşir Paşa kızarıp bozardı ama onun nazarında padişahın emri kendi namusundan da üstündü, celláda bir işaretiyle namusunun bekçisi Varvar Ali Paşa'yı canından etti. Sadakati karşılıksız kalmayacak, kısa bir zaman sonra sadrazamlığa getirilecekti.
İŞİN İÇİNDE BAŞKA BİR İŞ VAR
Bundan üç buçuk asır öncesinin kanla biten taciz öyküsü, işte böyle. Ben, ne yalan söyleyeyim, Sultan İbrahim'den sonraki devirlerde yaşamış devlet tarihçilerinin yazdığı bu hadisenin doğruluğuna nasıl inanmayıp da ‘‘Bu işin içinde bir başka iş var’’ diye düşünüyorsam, son haftalarda dillere destan olan cep telefonlu taciz masalına da pek akıl erdiremiyorum.
İstanbul’un en namlı
tacizcisi Fehim Paşa’ydı
Fehim Paşa, taciz tarihimizin en gelmiş geçmiş önemli ismiydi. 1873'te İstanbul'da doğdu, Sultan Abdülhamid'in sütkardeşi ve esvapçıbaşısı olan İsmet Bey'in oğlu olduğu için çocukluğu sarayda geçti. Hükümdarın yaverleri arasına katıldı ve 25 yaşında iken ‘‘Paşa’’ yani ‘‘general’’ oldu.
1800'lü yılların sonlarında İstanbul halkının en korktuğu ve en nefret ettiği birkaç kişiden biriydi. Başında bulunduğu ve çeteyi andıran bir hafiye örgütüyle ortakığı kasıp kavurur, haraçtan rüşvete, tacizden tecavüze kadar her türlü pisliğe bulaşırdı.
İstanbul'un neresinde güzel bir kız veya kadın görse elde etmek için akla gelen her türlü yolu deneyen Fehim Paşa gün geçti, hızını alamadı ve yabancılara da musallat olmaya başladı. Elçilikler Paşa'nın marifetlerini protesto etttiler. Abdülhamid ilk zamanlarda şikáyetleri başından savmaya çalıştıysa da işler ayyuka çıkınca ciddiye almaya mecbur oldu ve süt kardeşinin oğlunu Bursa'ya sürgün etti. Paşa birkaç sene orada yaşadı, 1908'de Meşrutiyet'in ilánından sonra halkın birşey yapmasından korktu, Bursa'dan gizlice kaçmaya çalıştı. Kaçarken tanındı, yakalandı, önce bir güzel dayak yedi, sonra da linç edildi.
Merdiveni bırak, İstanbul’a bak
Mimarlar Odası’na
naçizáne tavsiyem:
İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndeki restorasyona karşı çıkan Mimarlar Odası’na naçiz bir tavsiyem var: Etrafla uğraşmayı bırakın ve çirkinliklerle doldurduğunuz İstanbul’dan artık bir özür dileyin!
Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürü Dr. Alpay Pasinli çok güzel bir işe imzasını attı, daha önceleri senelerce başında bulunduğu İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde bina restorasyonu hamlesi başlattı.
Elden geçirlen ilk yapı, Arkeoloji Müzeleri kompleksi içerisindeki Eski Şark Eserleri Bölümü'ydü. Bina Garanti Bankası'nın sponsorluuğunda baştan aşağı restore edildi, klasik ortamda çağdaş bir müze haline getirildi ve geçen hafta verilen bir davetle hizmete açıldı.
Ama restorasyon sırasında beklenmedik, garip, hatta garipten de öte bir iş oldu:
Binayı 1883'te o zamanın önde gelen Avrupalı mimarı Alexandre Vallaury yapmıştı ve girişte şık bir mermer merdiven vardı. Ama inşaattan 80 sene sonra güzelim merdiven her nedense birilerinin gözüne batmış, yıktırılmış ve yerine salaş bir sundurma konmuştu.
Restorasyonda bu garabet ortadan kaldırıldı, eski mermer merdivenin eşi inşa edilip bina asıl haline getirildi ve gariplik işte bundan sonra yaşandı.
Adına ‘‘Mimarlar Odası’’ denilen kuruluş, yani hakikaten sanatkár olan birkaç üyesinin dışında İstanbul'u ikrah ettiren yapılarla, burunsuz, dümdüz, çatısız, birbirinden çirkin ve estetik fakiri binalarla doldurup şehrin siluetinin canına okuyan zevatın bağlı olduğu ‘‘oda’’ devreye girdi. Kültür Bakanlığı'na yazılı bir müracaat yaptı ve faaliyetin ‘‘ivedi olarak durdurulmasını’’ istedi. Zira binanın eski güzel haline getirilmesi onlara göre ‘‘vahim bir müdahale’’ydi, bu işi yapılırken ‘‘müelliflik ve telif hakları’’ -bu bozuk ifade ‘‘oda’’ya aittir- çiğneniyordu. Anlayacağınız, hukuku kendi kafalarıyla yorumluyor, ‘‘zevksizliğimizin mahkûmu olan inşaat sahipleri imzamızı taşıyan çirkinlikleri asla ve kat'a yıkamazlar’’ gibisinden ahkám kesiyorlardı.
Allahtan ‘‘oda’’nın bu Karakuşî müdahalesi ciddiye alınmadı ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri geçmişteki güzelliğine yeniden kavuştu.
Benim ‘‘Mimarlar Odası’’ adını takınıp bu adın arkasına gizlenen zeváta naçiz bir tavsiyem var: Size daha önce de söylemiştim; bu işleri bırakın, oturup günah çıkartın ve bu hale getirdiğiniz İstanbul'dan samimi bir özür dileyin!.

Murat Bardakçı: Tarihten ombudsman hikáyeleri
Eylül 24, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Dillere destan Marko Paşa'ya yeniden hayat verecek olan ombudsman konusu gündeme gelince, eski devirlerde hem devleti idare eden hem de kahvehanelerin işletilmesinden tecavüz hadiselerine varıncaya kadar hemen her işe ve anlaşmazlığa bakan o zamanın hükümeti ‘‘Divan’’ı hatırladım. Divan'ın bazı kararlarını yazayım, dert babası Marko Paşa'dan da belgeli bir öykü nakledeyim dedim.

Ombudsman yani Marko Paşa kanunu yolda, geliyor. Meclis'te kabul edilmesinden sonra artık bazı anlaşmazlıklar ve şikáyetler mahkemeye lüzum kalmadan ombudsmana gidecek, verilecek kararı taraflar kabul edecekler ve mahkemelerin yükü bir hayli azalacak. Bu işi yapacak, yani ombudsmanlık edecek kişinin kim olduğunu söylemeye ise gerek yok, málum...

Dillere destan Marko Paşa'ya ölümünden 100 küsur sene sonra yeniden hayat verecek gibi olan bu hazırlık, bana eski devirlerde ‘‘Divan’’da yani o zamanın hükümetinde sıradan bir iş olan dert dinleme uygulamalarını hatırlattı. Uygulamanın şeklini ve verilen bazı enteresan kararları yazayım dedim.

Devleti idare etmenin yanısıra ombudsman vazifesi de gören Divan, Topkapı Sarayı'nın Kubbealtı binasında haftanın dört günü toplanır, önce idari kararlar alınır, sonra şikáyetler gözden geçirilirdi. Devrin padişahı bazı günler toplantıyı yukarıdaki bir kafesin arkasından dinler, gerektiği zamanlarda müdahale ederdi.

Ama dertlerin dinlendiği asıl divan öğleden sonra vezirlerin yani o devrin bakanlarının konaklarında toplanırdı. Şahsi şikáyetlerin ele alındığı yer burasıydı ve bu toplantılar devletin merkeziyetçi kimliğinin göstergesi gibiydi.

Gönderilen dilekçelerde kadıların kararlarına itirazdan soygun ihbarlarına, yerel yöneticileri hakkında şikáyetten tecavüze uğrayanların sızlamalarına kadar hemen her konu yer alırdı. Divanın görevi işte bütün bu dertleri halletmeyekti ve kararlar sabahları sarayda toplanan asıl divanın talimatları gibi kayda geçirilip taraflara tebliğ edilirdi.

Yandaki kutuda işte bu kararların kaydedildiği ve adına ‘‘Mühimme Defteri’’ denilen kayıtlarda rastlanan 16. ve 17. asırlardan kalma bazı örnekler yer alıyor. Tasarının Meclis'ten çıkmasından sonra bu işe el atacak olan yeni ombudsmanımızın önüne böylesine talepler geldiği zaman yüzünün alacağı şekli siz de benim gibi merak etmiyor musunuz?

BUNLAR DA BİZİM KARARLARIMIZ

Marmara Kadısı'nın vekiline emirdir: Marmara nahiyesindeki Fotaali köyünde yaşayan Praşkova isimli hıristiyan divanımıza müracaat etti ve kızına tecavüz edildiğini söyledi. Anlattığına göre Panayot isimli kişi kızı yanına çekip başından çenberini ve ayağından donunu çıkartmış, sonra da ırzına geçmiş. Panayot, bu işi neden yaptığı sorulduğu vakit ‘‘Praşkova kızını bana nikáhlamayı vaadetmişti. Nasılsa karım olacaktı diye düşündüm’’ demiş, sonra gene Marmara taraflarında bir yere kaçmış. Şimdi sen bu Panayot'u yakalayacaksın ve cezasını vereceksin.

Tekirdağ Kadısı'na emirdir: Tekirdağ sakinlerinden gelen şikáyetlerden orada yapılan kiremitlerin belirlenmiş olan kiremit ölçülerinden küçük imal edildiği ve iyi pişirilmedikleri anlaşılmış, mahkemenin ise bu konuda karar vermediği öğrenilmiştir. Şikáyet edenler şikáyetlerinde haklıdırlar. Şimdi, sen ki Tekirdağ Kadısısın, kiremitleri küçük boyda yapanları derhal bulup tepeleyeceksin.

Bilecik Kadısı'na emirdir: Sakarya nehri kıyısında bir beygirle bir sandık elbise bulunduğu ama sahiplerinin kim olduğunun anlaşılamadığı ve beygirle sandığın emanete konduğu haber alınmıştır. Orada ne olmuştur? Yoksa yolcular hırsızların saldırısına uğrayıp canlarından mı edilmişlerdir? Bu işi hemen çözesin.

Halep Beylerbeyi'ne ve kadısına emirdir: Halep'teki kahvehanelerin kurallara uymadığı konusunda saadetlerle dolu başkentimiz İstanbul'a ve divanımıza şikáyetler gelmektedir. Bu gibi kahvehaneler derhal kapatılacak, karşı çıkanların isimleri derhal divanımıza bildirilecek, bu kişiler daha sonra İstanbul'a gönderilecek ve burada yargılanacaklardır.

Kavala Kadısı'na emirdir: Divanımıza başvuran bir káfir, Kavala'daki akrabasının evinin bir gece Yeniçeri Hasan Oğlu Ömer ve Koçi Oğlu Yusuf isimli eşkiya tarafından basıldığını, akrabasının öldürüldüğünü, evdeki eşyaların çalındığını ama suçluların yakalanmadığını haber vermiştir. Şimdi, sen ki Kavala Kadısısın, Yeniçeri Hasan Oğlu Ömer ve Koçi Oğlu Yusuf denilen herifleri hemen bulup cezalarını vermemiz için İstanbul'a göndereceksin.

Vize Kadısı'na emirdir: Vezir Ferhad Paşa, Vize'deki harap bir değirmeni tamir etmek istemiş ama kendisine izin verilmemiştir. Ferhad Paşa'nın yapacağı tamir tarafımızdan uygun görülmüştür. Bundan böyle bu konuda hiç bir kimse müdahalede bulunmayacak, gerekli keresteler serbestçe temin edilecek ve bu iş engellenmeyecektir.

MARKO PAŞA BİLE Marko Paşa'ya gitmişti

Ombudsman konusuyla beraber hatırladığımız Marko Paşa'yı çoğumuz eski zamanlarda yaşamış bir hukukçu, bir idareci yahut hayali bir isim zannederiz.

Paşa hakikaten yaşamıştı ve mesleği doktorluktu. Tam adı Marko Apostolidis'ti, şimdi Yunanistan'a ait olan Sira Adası'nda 1824'te doğdu, delikanlılığında İstanbul'a gelip zamanın Tıp Fakültesi olan Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'yi bitirdi, aynı okulda cerrahlık yapmaya başladı ve daha sonra Tıbbiye'nin başına getirildi. Hilál-i Ahmer Cemiyeti'nin yani Kızılay'ın kurucularından biri ve ilk başkanıydı. 1888 Kasım'ında İstanbul'da öldüğü zaman doktorluğun yanısıra senatörlük de yapıyordu ama parasızdı.

DERT SEANSLARI

O devrin Tıbbiye mektebi Abdülhamid muhalifi gençlerin merkezi gibiydi ve öğrencilerin hemen tamamı sıkı bir takibe alınmıştı. Marko Paşa'nın ismi tarihlere Tıbbiye'yi böyle bir dönemde uzun yıllar boyunca zarif ve nazik bir şekilde idare etmesiyle geçti. Muhalif gençleri sarayın hışmına karşı her zaman korudu, hemen her gencin derdini sonuna kadar dinlemesiyle tanındı. Derdini dökmeyen gelen öğrencileri sabırla dinler, yapabileceği bir yardım varsa yapar, ama elinden hiçbir şeyin gelmediği durumlarda sadece ‘‘Anladık amma ne?’’ der ve susardı. Paşa'nın cevabını anlamayan öğrenci isteğini tekrar etmeye kalkarsa Paşa yine aynı sözü söyler, yani ‘‘Anladık amma ne?’’ der karşısındaki genç ancak o zaman odayı terketmeye mecbur olurdu. ‘‘Derdini Marko Paşa'ya anlat’’ sözü, Türkçe'ye Marko Apostolidis'in işte bu dert dinleme seansları sayesinde yerleşti.

Ama dert babası Marko Paşa'nın başına da hayatının son günlerinde tam Marko Paşa'lık bir iş geldi: Sarayın eski harcamaları kontrol edilirken Paşa'nın sarayın doktorluğunu yaptığı 20 sene öncesinden kalma 2 bin liralık bir açık bulundu, Paşa mahkemeye verildi ve parayı ödemeye mahkûm ettirildi. O günlerde beş parasız ve hasta yatmakta olan Paşa zamanın hükümdarı Abdülhamid'e bir mektup yazdı, hiçbir kabahati olmadığını söyledi, ‘‘Param yok’’ dedi ve mahkûm olduğu cezanın affedilmesini istedi.

Neticenin ne olduğunu bilmiyoruz. Ben, Marko Paşa'nın mektubunu rahmetli Resuhi Baykara'nın bundan 50 sene önce yayınladığı bir makaleden aldım ve metni günümüz Türkçesi'ne naklederek veriyorum:

‘‘Cenáb-ı Hak padişahımız efendimizin áfiyetini devam ettirsin. Ben kulunuz bir seneden beri deva bulmaz bir hastalığın esiri olarak yatağa düşmüş ve canımla uğraşır vaziyetteyken başıma şimdi bir mahkeme işi açıldı. Bundan yirmi sene kadar evvel tahtta amcanız Abdüláziz Han Hazretleri vardı ve ben sarayın eczahanesine bakıyordum.

HASTAYIM, PARASIZIM

Aradan bu kadar zaman geçtikten sonra, sarayınızın şimdiki eczacısı Faik Paşa hazretleri geçenlerde Sultan Abdüláziz devrindeki eczahane hesaplarını elden geçirtmiş ve ilaç alımı konusunda benim zamanımdan kalma iki bin liralık bir açık bulmuş. Beni Üsküdar Hukuk Mahkemesi'ne verip mahkûm ettirdiler.

Dertlerle dolu yatağımda kendi canamı düşündüğüm sırada bana parayı derhal ödemem için bir tebligat yapıldı. Bu hadiseyi Allah sizi inandırsın ki hatırlamıyorum ve zamanın hükümdarından iláç paralarını alıp cebime atmak gibi kötü bir işi de hiçbir zaman yapmadım.

Zaten pek fena hastayım ve bu parayı ödeyecek takatim de yok. Hanedanınıza bunca sene sadakatle hizmet etmiş, ihanetle ve suistimalle Allah'a şükür hiçbir zaman lekelenmemiş olan bu kulunuzun mahkûm olduğu bu cezadan affı hususunda bir ferman çıkartılması hususunda efendimize yalvarıyorum. Allah padişahımız efendimizin mrünü uzun, iktidarını daimi kılsın.

.Murat Bardakçı: Midhat Paşa’nın cezaevi günlüğü
Ekim 01, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

312. madde tartışması aldı başını yürüdü. Ceza Kanunu'nun bu dillere destan maddesini herkes ucundan-köşesinden, bir yerinden çekiştirmekle meşgul ama bana öyle geliyor ki ne kadar çekiştirilirse çekiştirilsin pek birşey değişmeyecek, uğruna bu kadar yaygara kopartılan Hoca içeri girecek ve dört aylığına zorunlu bir istirahat dönemi yaşayacak.
Hoca uğruna çıkartılan bütün bu patırtı, bana bazı sadrazamların, yani eski zaman başbakanlarının akıbetini hatırlattı. Sadrazamların zindana düşmeleri eski zamanlarda sıradan bir iş sayılırdı ama hapsedilmeleri konusunda o devirlerle bugünler arasında önemli bir fark vardı: Biz eskiden içeri attığımız başbakanların hapisten canlı çıkmalarına pek izin vermez, bir punduna getirip hallediverirdik. Hatta, sakladıkları servetlerinin yerini söylemeleri için işkenceye uğradıkları bile olurdu. Şimdi ise sadece birkaç ay yatırıyor, cezaları bitince kendilerini değil, siyasi geleceklerini hallediyoruz.
İşte eskilerden bir örnek, Midhat Paşa: Paşa, málum, Sultan Abdülhamid'in sadrazamı yani başbakanı ve Türkiye'nin 1876'daki ilk anayasasının mimarıydı. Ama tarihlerin yazdığına bakılırsa etrafını biraz tepeden süzer, ‘‘Ben olmasaydım memleket çoktan batmıştı’’ diye konuşur, hatta bazı meclislerde ‘‘Ál-i Osman (Osmanoğlu) oluyor da niçin Ál-i Midhat (Midhatoğlu) olmasın?’’ gibisinden sözler bile eder, yani Osmanlılar'ın yerini kendi kuracağı hanedanın alabileceği ihtimalinden sözederdi.
Tahtta oturan hükümdar kim olursa olsun böyle konuşmalardan mutlaka işkillenirdi ve Abdülhamid de tabii işkillendi. Sultan o tarihten beş sene önce tahtından indirilen ve vanına kıydığı açıklanan amcası Abdüláziz'in kanını dava ediyor, sabık hükümdarın katledildiğine inanıyor ve Yıldız'da bu işe bakacak hususi bir mahkeme kuruyordu. Zanlılar arasında Midhat Paşa da vardı ve o sırada İzmir'de valilik etmekte olan Paşa tevkif edileceğini öğrenince hemen oradaki Fransız Konsolosluğu'na sığındı. Ama kabul edilmedi, mecburen teslim oldu ve bir gemiyle İstanbul'a yollandı. Yıldız'daki mahkemeye çıkartıldı ve mahkeme 1881 Mayıs'ında da dokuz kişiyle beraber Paşa'yı da idama mahkûm etti. Abdülhamid, bütün idamları müebbed hapse çevirdi, mahkûmlar şimdi Suudi Arabistan'ın sınırları içinde kalan Taif şehrine götürülüp bir kaleye kapatıldılar. Paşa burada 1884'ün 6 Mayıs gecesi boğularak öldürüldü ama ölüm emrini kimin verdiği bugüne kadar hiçbir zaman anlaşılamadı.
Yandaki kutuda Midhat Paşa'nın Taif'te kaleme alıp İstanbul'a gizlice gönderdiği ve ölümünden seneler sonra ‘‘Mir'át-ı Hayret’’ yani ‘‘Hayret Aynası’’ ismiyle yayınlanan hatıralarından zindan günlerinin anlatıldığı bazı bölümler yeralıyor. Okuyun ve o zamanlarda hapse düşen başbakanların çektikleriyle şimdi girecek olanların yaptıkları cilveleri siz mukayese edin.
PAŞA’NIN ZİNDAN NOTLARI
Pranga yüzünden don
bile değiştiremiyorduk
Benim hitabet gücümden, Mahmud Paşa'nın da servetinden çekiniyor ve kaçıp Avrupa'ya sığınmamızdan endişe ediyorlar. Bu sebeple muhafazalarımıza bizlere karşı son derece dikkat ve özen göstermeleri emredildi ve sağlam bir yere kapatılmamız gerektiğine karar verildi. Çok eskiden Mısırlılar tarafından yapılmış olan askeri bir binanın bitişiğindeki iki katlı ve kerpiçten bir başka binaya konulduk.
Saray, mahkûmların yiyecek ve giyecek ihtiyaçlarının karşılanmasını emretmişti. Önce aşçı bulundu, sonra berber ve saka gibi birkaç hizmetkár tayin edildi. Ama Taif'e gelişimizin otuzuncu gününde benim, Mahmud ve Nuri Paşalar ile Şeyhülislám Hayrullah Efendi'nin dışında kalan bütün mahkûmların ayaklarına pranga vurulması emredildi. Başımızda bulunan Kelleci Mustafa Efendi ile bir yüzbaşı bir gün yanlarında birkaç demirciyle gelerek mahkûmları prangaya vurdular. Ayaklara geçen iki halka şeklinde olan ve halkaları birbirine bağlamak için aralarında 45 santimlik bir demirin takılı olduğu prangalar çekiçle ve örs üzerinde vurularak perçinlendi. Ayağına bu demirler geçirilen zavallılar artık yürümeleri bir yana, oturamıyor ve hatta don bile değiştiremiyorlardı.
O sırada hac mevsimi yaklaşmıştı. Hacca gitmemize izin verilmesini istedik ve isteğimiz her nedense hemen kabul edildi. Ama diğer bütün isteklerimiz hep reddedilirken hac arzumuzun kabulü zihnimizde şüphe uyandırdı. Yolculuk sırasında bir suikasde uğramamız yahut sahte bir kazaya kurban gitmemiz ihtimalinin bulunduğunu hatırladık ve Mekke'ye gitmekten bir bahane ile vazgeçtik.
Aradan bir müddet geçtikten sonra Taif'e tayin edilen yeni vali vücutlarımızı ortadan kaldırmak için acele etmeye başladı. İlk iş olarak tayınlarımızı tamamen kesti ve aşçılarımızı aldı.
Uşaklarımız da gönderildikten sonra ben bir gün hasta yatağımda sırtımdaki çıbanın ağrısıyla uğraşırken yanıma bir binbaşı geldi ve hapishanedeki yeni uygulamayı gayet sert bir lisanla anlattı. Askere sabah-akşam verilen çorba ve sebze bundan böyle bizlere de karavana şeklinde verilecekti. Çarşıdan yiyecek aldırmamız yasaklanmıştı ve karavanadaki gıda ile yetinecektik. Çamaşırlarımız da artık eskisi gibi dışarıda yıkanmayacak, herkes kendi çamaşırını kendisi yıkayacak ve kimsenin yanında káğıt, hokka, kalem ve yazılı evrak bulunmayacaktı.
Her bir karavana sekiz kişi tarafından paylaşılıyor. Şimdi sabahları çorba, akşamları da turp yaprağı vesair şeylerden yapılmış iki tencereyi getirip önümüze koyuyorlar. Herkes başına toplanıyor, açlıktan halsiz kalmış olanlar zar-zor birşeyler yerken bazıları da önceden sakladıkları ekmekle yetiniyorlar.
Parası olanlar sabun ve kömür alıp su ısıtıyor, çamaşırlarını bu su ile yıkıyor, parasızlar ise işlerini küllü su ile hallediyorlar. Ben zaten dişlerim olmadığı için, sadece tirit yiyebiliyorum.
Arkadaşlardan çoğunun hiç parası yok. Mahmud Paşa'yla beraber bir kısmına don ve fanila veriyoruz ama yırtıkları yamamak ve ayakkabı bulmak için paraya ihtiyaçları oluyor.
Mahkûmlar arasında binbaşı ve albay rütbesinde olanlar var. Bunlar ellerine verdiğimiz beş-on kuruş ile çarşıdan bez aldırıp donlarını ve gömleklerini kendileri dikiyorlar. Ama gene de paraya ihtiyaç duyuluyor. Yarıdan fazlası oruçlu oldukları için zeytin ve üzüm gibi zaruri maddeler gerekiyor. Durum böyle devam edip gider ve ailemden 40-50 lira gelmez ise gümüş su tası ve saat gibi eşyalarımızı satmaya mecbur olacağımı ve bunun ne derece rezalet yaratacağını düşünüyorum.
Türkiye’den utanan Türkler
Claude Cahen, son devrin en seçkin Osmanlı tarihçilerindi. Fransız'dı, Sorbonne Üniversitesi'nde tarih profesörüydü, dünyadan 1991'de ayrıldı ve arkasında şimdi bizimle ilgili birinci derece kaynak sayılan çok sayıda eser bıraktı.
Profesör Cahen'in en önemli kitaplarından biri ‘‘La Turquie Pre-Ottoman’’ yani ‘‘Osmanlılardan Önce Türkiye’’ idi. İngilizcesi de aynı şekilde ‘‘Pre-Ottoman Turkey’’ başlığını taşıyor ve aynı mánaya geliyordu.
Kitabın Türkçesini geçenlerde Tarih Vakfı yayınladı. Ama bu yayında her nedense eserin ismi değişti, ‘‘Türkiye’’ kelimesinin yerini ‘‘Anadolu’’ aldı ve kitabın adı da ‘‘Osmanlılardan Önce Anadolu’’ oluverdi.
İşin benim anlamadığım tarafı da, işte burada: Elin yabancısı ‘‘Türkiye’’ sözünü eserinin başlığında rahatça, hiç çekinmeden kullanıyor ama bu söz bizdeki bazı zevatı rahatsız ediyor. O zevat kalkıyor, işi Claude Cahen gibi bir álimin kitabının adını değiştirmeye kadar götürüyor! Ne cür'etle ve neden?
Cahen'in eserini adına tasallut ederek yayınlayan Tarih Vakfı'na naçiz bir tavsiyem var: Kitap yeni baskı yapacak olursa ismindeki ‘‘Anadolu’’ sözünü de çıkartın ve yerine ‘‘Türk’’ kavramından daha da uzak, bizi hiç bir şekilde hatırlatmayacak bir başka ibare bulun. Meselá ‘‘Küçük Asya’’ deyiminden faydalanır, kitabın adını ‘‘Osmanlılardan Önce Küçük Asya’’ yapabilirsiniz. Bu şekilde bir isim ‘‘mozaik’’, ‘‘renk’’ ve ‘‘hoşgörü’’ gibi masallara da çok daha iyi uyar!
‘Osmanlılardan Önce Türkiye’, son dönemin önde gelen tarihçilerinden olan Fransız profesör Claude Cahen'in en tanınmış ve en önemli eseriydi. Tarih Vakfı kitabın Türkçesini yayınlarken ‘‘Türkiye’’ demekten her nedense çekindi ve eserin adını ‘‘Osmanlılardan Önce Anadolu’’ya çeviriverdi. Acaba neden dersiniz?

.Murat Bardakçı: Amerikalılar geçmişte beterini yapmışlardı
Ekim 08, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Ermeni tasarısının kabul edilmesi hepimizi şaşırttı, ‘‘Dostumuz, müttefikimiz ve hayranı olduğumuz Amerika nasıl olur da bize böyle bir iş eder?’’ düşündük. Zira ‘‘Ermeni sorunu’’nu bundan 80 sene önce diline dolayıp dünya gündeme getiren, Anadolu'nun bir bölümünü de içine alan bir Ermeni devleti kurulması için kolları sıvayan ülkenin aynı Amerika olduğunu unutmuştuk. İşte, ‘‘soykırım’’ iddialarıyla ilgili olarak Washington'da bir zamanlar olup bitenlerin kısa bir öyküsü:

Amerikan Temsilciler Meclisi Uluslararası İlişkiler Komitesi'nin Ermeni tasarısını oylayıp kabul etmesi memleketi ayağa kaldırdı. Hepimiz şaşırdık, hayal kırıklığına uğradık, ‘‘Dostumuz, müttefikimiz ve daha da önemlisi hayranı olduğumuz Amerika nasıl olur da bize böyle bir iş eder?’’ düşündük.

Şaşırmakta haklıydık, zira ‘‘Ermeni sorunu’’nu bundan 80 sene önce diline dolayıp dünya gündeme getiren, hatta Anadolu'nun bir bölümünü de içine alan bir Ermeni devleti kurulması için kolları sıvayan ülkenin aynı Amerika olduğundan ya haberdar değildik, yahut biliyorduk ama unutmuştuk.

İşte, ‘‘soykırım’’ iddialarıyla ilgili olarak Washington'da bir zamanlar olup bitenlerin ve Beyaz Saray'ın başlattığı ‘‘Ermeni devleti kurulması’’ çabalarının kısa bir öyküsü:

Thomas Woodrow Wilson, Amerika'nın 28. başkanıydı ve 1913'ten 1921'e kadar iki dönem başkanlık yaptı. Sözde soykırım iddialarını ortaya atan ilk kişi de, Başkan Wilson'un Birinci Dünya Savaşı yıllarında İstanbul'daki Büyükelçisi olan Henry Morgenthau'dı. Büyükelçi Washington'a gönderdiği raporları ballandıra ballandıra yazdığı zulüm hikáyeleriyle dolduruyor ve Amerikan halkını 'Ermeniler'in yardımına' çağırıyordu.

Büyükelçinin iddialarına ilk kulak veren, bizzat Başkan Woodrow Wilson oldu. Amerikan basınını ve kamuoyunu ayağa kaldırdı, 'Ermeniler'e yardım' için ülke çapında bir kampanya başlattı, arkasından da 'Ortadoğu'ya Yardım Örgütü' adında bir teşkilát kurdurdu.

Büyükelçi Morgenthau ise iddialarını 1918'de kitap haline getirdi, kitabını 'Aydınlığa kavuşan dünya kamuoyunun Amerika'daki temsilciliğini yapan, küçük milletlerin haklarına saygı gösterilmesini yasalaştıran ve bu kitapta anlatılan suçların tarih sayfalarını yeniden karartmasını engelleyen kişi olan Woodrow Wilson'a' şeklinde cafcaflı bir cümleyle başkanına ithaf etti.

Wilson'un çabaları bu kadarla da kalmadı: Dünya savaşının galibi olan müttefiklerden gelen 'Kurulacak yeni Ermeni devletinin sınırlarını belirleme ve devleti Amerikan himayesi altına alma' teklifini büyük zevkle kabul etti.

O sırada Sevres Andlaşması da imzalanmıştı, başkan derhal işe koyuldu ve 'Ermenistan sınırlarının çizilmesi için' İstanbul'a General James Harbord'un başkanlığında bir askeri heyet gönderdi. Aynı günlerde Washington'da hem Temsilciler Meclisi hem de Senato Ermeniler konusunda Türkiye aleyhine üstüste kararlar çıkartmakla meşguldü.

Amerikan başkanının hevesini kursağında bırakan ilk engel, Şark Ordusu Kumandanı General Kázım Karabekir'den geldi. Kázım Paşa'nın Ermeni ordularını dağıtıp Ermenistan'ı masaya oturmaya zorlamasının ardından Kongre'deki Cumhuriyetçi Parti muhalefetinin sesi yükseldi ve Wilson'un tasarısı gündeme bile alınamadı. Lozan ise, bütün bu teşebbüsleri káğıt üzerinde bıraktı.

Ben, Amerikan Temsilciler Meclisi'nde yapılan oylamayla ilgili haber ve yorumları okurken işte vaktiyle olup bitmiş bütün bu işleri hatırlıyor ve 'Buna da şükür, ya işin başında Wilson gibi birisi olsaydı?' diyorum.

Ermeni lobisinin sözcülerini ‘‘bilim adamı’’ diye Boğaz sırtlarındaki üniversitelerine davet edip esip gürlemesini gıkı çıkmadan dinleyen ve utanmadan da alkışlayan ‘‘American educated’’ tarihçilerimizin kulakları çınlasın...

Ermenistan’ın haritasını

Amerikan başkanı bizzat çizdi

Sevr öncesinde 1920'nin 18-26 Nisan günleri arasında Güney İtalya'nın San Remo kasabasında biraraya gelen müttefik delegeler, anlaşma taslağı üzerinde geniş bir çalışma yaptılar. San Remo'da varılan kararlardan biri Türkiye'nin bazı doğu viláyetlerini de içine alan bir Ermenistan devleti kurulması ve bu devletin Amerika Birleşik Devletleri'nin himayesine verilmesiydi.

Konferans sonrasında, Dönemin Amerikan başkanı Woodrow Wilson önce Ermenistan devletinin sınırlarını belirleyen bir harita hazırladı, daha sonra himaye kararını onaylanması için 1920'nin 24 Mayıs günü Temsilciler Meclisi'ne sundu. Temsilciler Meclisi'ne karar tasarısıyla beraber gönderdiği mesaj daha sonra Ermeniler tarafından Türkiye’nin aleyhine hemen her vesileyle kullanılacaktı.

İşte, Başkan Wilson'un Temsilciler Meclisi Uluslararası İlişkiler Komitesi'nin bu hafta kabul ettiği tasarıya rahmet okutacak mesajının bazı bölümleri:

‘‘Senato'nun Dış İlişkiler Komitesi, Ermeni halkına karşı uygulanan soykırımla ilgili olarak tarafıma bir rapor gönderdi.

...Amerika Birleşik Devletleri halkı, Ermenistan'da hüküm süren üzücü durumdan, güvensizlikten, açlıktan ve sefaletten son derece etkilenmiş bir haldedir.

...Ermenistan'a duyulan sempati halkımızın sadece bir kısmının hissiyatı değildir. Bu sempati, bu ülkeyi oluşturan kadın-erkek büyük bir Hristiyan kütlenin, varlığının en kritik ánını yaşayan Ermeniler'e karşı olağanüstü, kendiliğinden oluşmuş samimi duygusudur. Bu büyük ve cömert halk, Ermeni sorununu kalbinde kendine máletmiştir.

...Kongre'ye çok kritik bir seçenek sunduğumun farkındayım. Ama bu teklifi Hristiyan halkların en büyüğünden kaynaklanan istek ve hevesle yapıyorum. Halkımızın Ermeniler'e karşı olan muhabbeti tertemiz hislerden, saf Hristiyan inancından, herhangi bir yerde açlık çeken Hristiyanlar'ı kurtarma duygusundan, onları sefil bir teb'a olmaktan kurtarıp ayakta durmalarını sağlayarak dünyanın hür ulusları arasında yer almalarını temin etme isteğinden kaynaklanmaktadır. Bizim bağımsız bir Ermenistan'ı tanımamız, halkının gerçek hürriyete ve vaad edilmiş mutluluğa kavuşması demektir’’

Çin’in derin devleti kendi lamasını seçti

İktidar, otorite ve güç kaygısı dünyanın en sert komünist partisini bile baştan çıkarttı: Resmen komünist ve dinsiz olan Çin, işgali altında tuttuğu Tibet politikası uğruna Buda'nın ‘‘ruhuyla’’ temas kurup Tibetliler için yeni bir dini lider seçti. Geçen hafta gittiğimiz Tibet'te işte böyle bir ‘‘Buda'nın ruhu’’ kavgası vardı.

Geçen hafta Tibet'teydim. Hürriyet'in düzenlediği Nepal, Tibet ve Hindistan gezisine katılıp iki günlüğüne Lassa'da, yani Tibet'in başkentinde kaldım.

Tibet'i, özellikle de dünya Budizminin lideri Dalay Lama'nın Lassa'daki sarayı Potala'yı taaa çocukluk yıllarımdan beri gezip görmeyi hayal ederdim. Kısmet olup da hem Lassa'ya hem de Potala'ya gidince, 30 küsur senedir nasıl boş bir hayale kapılmış olduğumu anladım. 1950'lerdeki Çin işgalinden sonra Tibet'in Tibetliği kalmamıştı ve dillere destan 13 katlı Potala duvarından merdivenine kadar hemen heryeri ibadet adına vıcık vıcık yabani öküz yağına bulanmış bir gaz odasına döndürülmüştü.

Ve, Tibetliği kalmamış olan bu Tibet'te Buda'nın ruhu birkaç seneden beri köşekapmaca oynamadaydı:

Budistler'in malum, iki büyük dini lideri vardı: Biri hem dini hem dünyevi en büyük otorite olan hepimizin bildiği Dalay Lama ve sadece dini işlerle uğraşan Pançin Lama. Her ikisinin de Buda'nın reenkarnasyonu olduklarına yani Buda'yı içlerinde taşıdıklarına inanılırdı.

Dalay Lama'yla Pançin Lama'nın seçilmeleri de bir alemdi. Eski lamaların ölmesinden hemen sonra yüksek dereceli Budist rahipler transa girip ölen Dalay veya Pançin Lama'nın ruhunun hangi bedene gittiğini arar, bulur, buldukları beden mutlaka küçük bir erkek çocuk olur, çocuğu seneler sürecek bir eğitimden sonra devletin ve dinin en tepesine oturturlardı.

Memleketinin Çin işgaline uğramasından sonra Hindistan'a iltica eden Dalay Lama 1959'dan beri orada yaşıyordu, Pançin Lama ise Tibet'te kalmıştı. İşte Budizm'in iki numaralı büyüğü olan Pançin Lama bundan 11 sene önce, 1989'un 28 Ocak'ında ölüverdi. Rahipler hemen transa girdiler, uykuları beş sene sürdü ve 1995 ilkbaharında, Pançin Lama'nın bir müddet boşlukta gezen ruhunun 25 Nisan 1989'da doğan Gendun Choekyi Nyima adında bir çocuğun bedeninde dünyaya döndüğünü anladılar.

Bu iláhi buluş Tibet'i işgali altında tutan Çin'in hiç de hoşuna gitmedi. ‘‘Çocuk büyüyünce ya başımıza bir iş açacak olursa?’’ diye düşündüler, Gendun'u ailesiyle beraber Pekin'e götürüp bir yere kapattılar.

Ama Tibetliler'in bir Pançin Lama'ya mutlaka ihtiyaçları vardı ve Çin bunu da halletti: İktidardaki Komünist Partisi Buda'nın ruhuyla derhal temas kurulmasını emretti, emir yerine getirildi ve Pekin 1995 Aralık'ında gerçek Pançin Lama'yı bulduğunu açıkladı: Yeni Buda, Gyaltsen Norbu adında altı yaşında bir başka çocuktu.

Tibet'te beş seneden beri işte bu tartışma var. Tibetliler ‘‘Biz Dalay Lama'nın kabul ettiği Pançin Lama'yı isteriz’’ diye tuttururken Pekin ‘‘Partimiz Buda ile temas kurmuş ve gerçek Pançin Lama'yı bulmuştur’’ diyor ve resmen komünist, maddeci ve dinsiz olan Tibet'te böyle bir ‘‘Buda'nın ruhu’’ oyunu oynanıyor.

.Murat Bardakçı: F tipini Abdülhamid bile bir türlü başaramamıştı
Kasım 05, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Adalet Bakanı Hikmet Sami Türk, Uşak'taki rezalete 'F tipi cezaevlerinin yokluğunun' sebep olduğunu söyledi. ‘‘F tipi’’ tartışması bizde aslında 1893'te, İkinci Abdülhamid'in iktidar yıllarında başlamış, zamanın hükümetleri Türk'ün bugün sözünü ettiği modern hapishanelerin inşası için proje üstüne proje hazırlamış ama inşaatlar parasızlık yüzünden bir türlü yapılamamıştı. İşte, yüz küsur senelik F tipi hapishane hayalimizin belgeli öyküsü...
Uşak Cezaevi'nde beş kişiyi canından edip devletle yaptığı pazarlıktán kárlı çıkan Nuriş adamlarıyla beraber Bilecik'e nakledildi, olan içeride ölenlere ve devletin haysiyetine oldu, Adalet Bakanı Hikmet Sami Türk ise suçu infaz sistemimize yükleyip ‘‘F tipi cezaevlerini yapabilmiş olsaydık Uşak'ta bütün bunlar yaşanmazdı’’ dedi.
Bakan Türk'ün sözünü ettiği ‘‘F tipi cezaevleri’’ yani bir odaya bir mahkum konacak şekilde inşa edilen modern hapishaneler Adalet Bakanlığı'mızın yüz küsur senelik hayaliydi.
Tartışmaları taaa Abdülhamid zamanına, 19. asrın sonuna kadar uzanırdı ve parasızlık yüzünden o zamandan beri bir türlü inşa edilememişlerdi.
İşte, ‘‘F tipi cezaevi’’ hayalimizin yüz küsur senelik öyküsü:
Koğuş sistemi o devirlerde de bugün olduğu gibi sıkıntılar yaratmadaydı ve zamanın hükümdarı İkinci Abdülhamid'e hapishanelerin perişanlığı hakkında sık sık şikáyetler geliyordu.
Abdülhamid, şikáyetlerin arttığı bir sırada, Avrupa gazetelerinde modern hapishaneleri konu alan haberlere rastladı. Gazetelerde eskiden birarada tutulan mahkumların artık ayrı odalara yerleştirildiği, konforlarının sağlandığı ve hapishanelerde yaşanan huzursuzluklara bu yolla büyük ölçüde son verildiği yazılıydı.
Hükümdarın emriyle Adalet Bakanlığı bünyesinde hemen bir komisyon kuruldu, komisyon ‘‘Avrupa tipi’’ denilen bir hapishanenin İstanbul'da inşası konusunu ele aldı. Abdülhamid'e sunulan komisyon raporuna göre şehir dışında Avrupa'daki hapishanelere benzeyen bir bina inşa edildiği taktirde sıkınıtılar ortadan kalkacaktı.
HÜCREDE HAVAGAZI BİLE VARDI
Abdülhamid, konuyu hükümete sevketti ve Bakanlar Kurulu 1893'ün 3 Mayıs günü yaptığı oturumda raporu karara bağladı: Yedikule'deki büyük kulenin önünde uzanan ve etrafı sur ile çevrili bulunan araziye Avrupa'daki gibi modern bir hapishane binası inşa edilecekti. İşin maliyeti, 2 milyon 556 bin kuruştu.
İlk projeyi, Alman bir mimar hazırladı. Hapishanede birer kişilik ve elektrikli 450 oda bulunacak, havalandırma ve merkezi ısıtma sistemleri olacak, bahçelere tarım alanları, atelyeler ve yürüme sahaları inşa edilecekti. Her hücreye mutlaka demir bir karyola, iskemle, masa, havagazı musluğu, tuvalet ve fırın konacaktı.
Projenin tamamlanmasından sonra daha ayrıntılı bir keşif yapıldı ve maliyetin 4 milyon 129 bin 400 kuruşa çıktığı görüldü. Herşey hazırdı ama küçük bir eksik kalmıştı: Para... Hükümet, modern bir hapishane uğruna Galata ve Haliç'teki hazine arazilerini satışa çıkartmayı düşündü ise de inşaat bir türlü başlayamadı.
Bundan böyle, koğuş sistemindeki olumsuzukların her ortaya çıkışında, parasızlık yüzünden rafa kalkmış olan eski proje gündeme geliyor, tartışılıyor ama gene de neticeye varılamıyordu. Proje tam dört defa ele alındı ve konuyu en son 1903'te, zamanın Adliye Nazırı Abdurrahman Nureddin Paşa yeniden ve büyük bir ciddiyetle gündeme getirdiı. Dışişleri Bakanlığı vasıtasıyla Avrupa'daki Osmanlı elçiliklerine için mühendis ve finansman bulmaları talimatı yollandı ve Avrupa'daki benzer hapishanelerin fotoğraflarını istedi.
Hükümet, beş yılda tamamlanacak olan projenin başına Mühendishane'nin yani zamanın Teknik Üniversitesi'nin hocalarından olan Ali Kemaleddin Bey'i getirdi ve Üsküdar'la surdışı arasında seçim yapmaya çalıştı. Maliyet artık 10 milyon kuruşa yükselmişti, bunun 5 milyonu belediye gelirlerinden, 1 milyon 300 bini hazineden, 100 bini de Bursa ile Konya'nın vergilerinden karşılanacaktı.
Ama Abdülhamid'in derhal yapılmasını istediği modern hapishane binası parasızlık ve ardarda alınan ‘‘fevkaláde tasarruf tedbirleri’’ yüzünden bir türlü inşa edilemedi. Derken aradan yüz küsur sene geçti ve hiçbir şey değişmedi. Abdülhamid'le Adliye Nazırı Abdurrahman Nureddin Paşa'nın söylediklerinin aynını bugün Adalet Bakanı Hikmet Sami Türk söylüyor.
ZİNDANLAR KİTAP OLUYOR
Abdülhamid'in F tipi hapishane
projesinin ayrıntılarını genç tarihçi Gültekin Yıldız'ın bir türlü bitirip yayınlayamadığı ‘‘Osmanlı'da Hapishane Reformu’’ isimli çalışmasından aldım. Osmanlı Arşivleri'ndeki hapishane belgelerini elden geçiren Gültekin, cezaevlerinin Tanzimat ile İkinci Meşrutiyet arasındaki durumunu inceliyor, adalet sisteminin mali sıkıntılarını gözden geçirip ilk siyasi suçluları, cezaevlerindeki uyuşturucu kullanımını ve sapık ilkişkileri ele alıyor, sonra Osmanlı infaz sistemiyle Latin Amerika ülkelerindeki ve Çarlık Rusyası'ndaki benzerlikleri ortaya koymaya çalışıyor.
F tipi hapishane hayalimizin yüz küsur senelik öyküsü, ana hatlarıyla işte böyle. Ayrıntıları merak ediyorsanız İstanbul'daki Osmanlı Arşivleri'nde saklanan ‘‘Meclis-i Vükelá Mazbataları’’nı yani Bakanlar Kurulu toplantı zabıtlarıyla hükümet kararlarını elden geçirin. Özellikle 94 ve 105 numaralı defterlerdeki 77 ve 30 sayılı kararlar işinize bir hayli yarar. Ama çabuk olun, zira birileri Osmanlı belgelerini çayıra yaymakla meşgul olduğu için birkaç hafta sonra ortada ‘‘Osmanlı Arşivi’’ diye birşey kalmayacak!..
Arşiv fareleri! Bir hafta bekleyin
İstanbul'daki Osmanlı Arşivleri'nin İkitelli çayırının ortasındaki barakalara nakledildiğini yazmam, nakil işinin kahramanlarını üzmüş ve meraka düşürmüş: Bir yandan tarihimizi altından dere akan çayıra taşıma işine tam gaz devam ederlerken, bir yandan da hadiseyi bana nakledeni bulmakla yani moda tabiriyle ‘‘köstebek’’ aramakla meşgulmüşler.
600 senelik arşivi çayıra seren aklıevvellere unuttukları bir hususu hatırlatayım: Bendeniz Osmanlı arşivlerine yabancı sayılmam, yıllar öncesinden alınmış araştırma iznim vardır, ihtiyaç duyduğum vakit arşive gidip çalışırım, dolayısıla Osmanlı arşivinin vakti zamanında ne olduğunu ve şimdi sayenizde ne hale geldiğini yakinen bilirim. Daha da önemlisi, arşive mekán yapmaya çalıştığınız ve altından derelerin aktığı çayır Hürriyet'in binasının çok değil bir kilometre kadar ötesindedir ve gazeteye her gidip gelişimde bu çayırın önündeki otobanı kullanırım.
Şimdi, huzurunuzu biraz daha kaçırayım: Rezaletin peşini bırakmadım ve önümüzdeki haftadan itibaren bu konuyu yeniden gündeme getireceğim. İşi çayıra saçılan milyarlardan tutun, vakti zamanında arşivdeki Ermeni belgeleriyle ilgili olarak açılan ama her nedense örtbas edilen idari soruşturmalara kadar götürmeye niyet ettim.
Dolayısıyla belgeleri yangından mal kaçırırcasına nakletmekle heba ettiğiniz vaktinizin kalan kısmını köstebek aramak gibisinden fuzuli işlerle geçirmeyin ve yazacaklarımı bekleyin. Zira dünyanın bu en zengin devlet arşivinin böyle perişan edilmesinin yaygarasını sonuna kadar yapacağım.
Tapınak Şövalyeleri'ni gay diye temizlediler
Tapınak Şövalyeleri, yedi asırlık aradan sonra İçişleri Bakanı Sadettin Tantan'ın sayesinde Türkiye'nin gündemine geldiler. Tantan'ın büyük çapta yolsuzluk yapanları ve kendi bankasının içini boşaltanları ‘‘Tapınak Şövalyeleri’’ne benzetmesinden sonra şimdi günlerdir bu konuyu tartışıyoruz.
Ortaçağ'daki Haçlı Seferleri sırasında giderek güçlenen şövalyeler zamanla Avrupa'nın en büyük mali gücü haline gelip tefecilikle ve bankacılıkla uğraşmaya başlamışlar, servetleri zamanın hükümdarlarının hazinelerini bile geride bırakır olmuştu. Dolayısıyla paralarına el konması gerekiyordu ve bu işin yolu da iyi bir bahaneyle ortadan kaldırılmalarından geçmedeydi.
TANTAN NE DEMEK İSTEDİ?
Tarikat mensuplarının temizlenmesi işi Fransa'da, Kral Güzel Philippe'in emriyle başladı. Şövalyeler 1308'den itibaren ele geçirildikleri yerde birbirinden ağır işkencelerle öldürüldüler. Yokedilmelerinin amacı gerçi sahip oldukları büyük mali gücü ellerinden almaktı ama bunu ne Kral Philippe ne de idamları dini açıdan onaylayan zamanın papası Beşinci Clement açıkça söyleyebilirdi. Hiç kimse ‘‘Bu adamları mallarını ve paralarını almak için öldürüyoruz’’ diyemedi ve idamlara bambaşka bir gerekçe bulundu: Şövalyeler eşcinsel oldukları için öldürüleceklerdi... ‘‘Bunların hepsi oğlancı. Tek yaptıkları, birbirleriyle sapıkça işler etmek... Her an bu büyük günahı işliyorlar, dolayısıyla pis vücutlarının ortadan kalkması lázım’’ dendi, bir atın üzerine arka arkaya binmiş iki erkek şeklindeki amblemleri de eşcinsel oluşlarının kanıtı sayıldı ve binlercesi canlarından edildi. Şövalyelerin Rodos'a yerleşen son kalıntılarını da 1522'de Kanuni Süleyman ortadan kaldırdı.
Ben, Tantan'ın Tapınak Şövalyeleri ile ilgili sözlerini işittiğimde önce bu söylentileri hatırladım ve içime bir merak düştü. İçişleri Bakanımız şövalyeler konusunu günderme getirirken kelime oyunu ve edebi sanat yapıp kendi bankasının içini boşaltanlara ‘‘İ nokta’’ mı demek istedi acaba, ne dersiniz?

.Murat Bardakçı: Çerkes’le Audrey Hepburn’u buluşturan asırlık öykü
Kasım 19, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Bu yazı, içerisinde ‘‘Roma Tatili’’nin unutulmaz oyuncusu Audrey Hepburn ile Koç ailesinin gelini Caroline Koç'un dedelerinin, Çerkez Etem'in, İttihad ve Terraki'nin ve sekiz yaşındaki bir çocuğun kaçırılması olayının yeraldığı garip bir rastlantılar zincirinin kısa öyküsüdür. İçi boşaltılan bankalardan, her gün bir başka memlekette bir yenisi kabul edilen Ermeni tasarılarından yahut Avrupalı olup olamayacağımız tartışmasından artık sizlere de gına geldiyse, bu yazıyı okuyun...
İçi boşaltılan banka haberlerini dinlemekten, hemen her gün birkaçı daha gözaltına alınan işadamlarının görüntülerini seyretmekten yahut ‘‘Ermeni tasarısı kabul edildi, edilecek’’ gibisinden müjdeler almaktan bana artık gına geldi.
Bu hafta gündemin biraz dışına çıkayım ve bundan 81 yıl önce yaşanan bir çocuk kaçırma hadisesinden, İttihadçıların İzmir valisi Rahmi Bey'in sekiz yaşındaki oğlu Alparslan'ın kaçırılmasından ve işin gerisindeki garip rastlantılardan bahsedeyim dedim...
BARON’UN ÇİFTLİĞİ
Rahmi Bey, İttihad ve Terakki'nin önde gelen isimlerindendi. 1913 ile 1918 arasında İzmir valiliği yapmıştı. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra valiliği bıraktı, İstanbul'a döndü ve partinin öteki önde gelenleriyle beraber tutuklanıp Bekirağa Bölüğü'ne kapatıldı, İstanbul'un işgalinden sonra da İngilizler tarafından Malta'ya sürüldü.
Valilik ederken aldığı bir tedbir, Rahmi Bey'i tutukluluğu sırasında büyük üzüntülere düşürecekti: Cumaovası'nda, von Heemstra adında Hollandalı bir barona ait geniş, zengin bir çiftlik vardı. Çerkes Edhem'le adamları gözlerini çiftliğe dikmişlerdi. Edhem'in çiftliği basıp haraç alma planını önceden öğrenen Rahmi Bey jandarma gönderip baskına engel oldu ve Edhem için çalıştığı bilinen birkaç kişiye de güzel bir sopa çektirdi.
Çerkes Edhem onurunun zedelendiğini ve Rahmi Bey'den intikam almak zorunda olduğunu hissetti ve intikamın yolunu hadiseden birkaç sene sonra buldu: Valinin Bornova'daki bir İngiliz okuluna giden sekiz yaşındaki oğlu Alparslan'ı kaçırmak... 1919'un 12 Şubat'ında Alparslan'ı dağa kaldırttı ve o sırada Bekirağa Zindanı'nda bulunan Rahmi Bey'den fidye istedi.
Rahmi Bey'in akrabalarıyla arkadaşlarını İzmir'e göndermekten ve istenen fidyeyi bulmaya çalışmaktan başka yapabileceği birşey yoktu. Öyle yaptı ve nesi var nesi yoksa satışa çıkarttırdı. İstanbul hükümeti ise İzmir'deki kolluk kuvvetlerine o sırada ‘‘Edhem Bey gizli teşkilátımızın bir mensubudur, işin üzerine fazla gitmeyin’’ talimatını gönderiyordu.
HERŞEY HARAÇ MEZAT
İzmir halkı fidyenin ödenebilmesi için bir yardım kampanyası başlatırken, Ege'nin önde gelen zenginlerinden de borç istendi. İzmir'in hemen her caddesine yardım sandıkları konuldu ve paranın üçte biri halktan sağlandı. Geri kalan mebláğı ise Rahmi Bey'in Mahmut ve Nazmi adında iki arkadaşıyla Bornova'da fabrikatörlük eden bir Fransız, Henri Giraud temin ettiler. Çerkes Edhem'e o zamanın parasıyla çok büyük bir servet olan tam 53 bin lira ödendi ve küçük Alparslan 6 Mart günü Salihli'de, bugünkü MİT'in atası olan Teşkilát-ı Mahsusa'nın kurucularından Kuşçubaşı Eşref'in çiftliğine bırakıldı.
Alparslan'ı içindeki herşey satılmış olan İzmir'deki evine getirenler, çocuğun annesi Nimet Hanım'ı eşyasız bir odada bir ütü tahtasının üzerinde uyurken buldular.
BUGÜN KİM NEREDE?
Küçük Alparslan'ın kaçırılmasından daha önce bahseden tek tarihçi Ahmet Mehmetefendioğlu oldu. Ben, hadiseyi biraz güncelleştirmek istedim. İşte, bundan 81 sene önce yaşanan ve o zamanın gündemini uzun müddet meşgul eden olayın kahramanlarının soyundan gelenlerin kim oldukları ve bugün ne yaptıkları:
İZMİR’DEN HOLLYWOOD’A
Çerkes Edhem'in basmak istediği çiftliğin Hollandalı sahibi savaştan sonra karısıyla ve kızıyla beraber Türkiye'den ayrılıp memleketine döndü. Kızı birkaç sene sonra bir İngiliz bankerle evlendi. 1929'da onun da bir kızı oldu. İsmini Edda koydular. Tam adı Edda Kathleen van Heemstra Hepburn-Ruston'du ama bütün dünya onu Audrey Hepburn diye tanıdı. Başrol oynadığı ‘‘Roma Tatili’’, ‘‘Tiffani'de Kahvaltı’’ ve ‘‘My Fair Lady’’ gibi filimler sinema tarihinin gelmiş geçmiş en önemli eserlerinin başında yer aldı. Sonra oyunculuğu bıraktı, zamanını ve mesaisini dünyanın dört bir yanında sefalet çeken çocuklara ayırdı, UNICEF'in iyiniyet elçisi oldu ve bağırsak kanseri yüzünden 1993'ün 20 Ocak'ında İsviçre'de hayata veda ettiği zaman arkasından milyonlarca kişi gözyaşı döktü.
Çerkes Edhem'in küçük Alparslan için istediği fidyenin bir bölümünü ödeyen Henri Giraud, ailesiyle beraber Türkiye'de yaşamaya devam etti. Torunu Caroline bundan birkaç sene önce Koç ailesinin veliahdlarından biriyle, Mustafa Koç ile evlendi. Şimdi onu herkes Caroline Koç olarak tanıyor.
Ve, hadisenin kahramanı küçük Alparslan... Almanya'da okudu, Avrupa'da senelerce yaşadıktan sonra Türkiye'ye döndü, ‘‘Arslan’’ soyadını aldı ve dünyadan 78 yaşında, 1988 Mayıs'ında İzmir'de ayrıldı. Tek çocuğu olan kızı Melekşah Arslan şimdi İstanbul'da yaşıyor ve bu yazıda kullandığım resimleri, belgeleri ve Rahmi Bey'in evrakını bana o verdi.
ARŞİV FARELERİNE: ‘‘Osmanlı Arşivleri'ni kurtarma’’ bahanesiyle İkitelli Çayırı'na gömülmekte olan 3 trilyon konusuna bu hafta sayfada yerim kalmadığı için láyıkıyla giremiyorum. Ama hiç meraklanmayın, maceralarınızı önümüzdeki pazar yazmaya devam edeceğim. Sırada bir inşaat şirketinden başbakanlığa yapılan yatay bir geçiş, bir bakan tarafından Atatürk Havalimanı'nda ağıza tıkılan bir transfer teklifi ve arşivde yaşanan ama belgelerin başına belá olan bir aşk hikáyesi var. Bir hafta sabrediverin!..

Murat Bardakçı: 52 yıldan beri gizli kalmış bir ansiklopedi
Kasım 26, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Abdülbaki Gölpınarlı ‘‘Şarkiyat’’ın yani ‘‘doğubilimi’’nin önde gelen ismi ve son büyük álimiydi. Dünyadan 1981'de ayrılırken arkasında herbiri konusunda bugün hálá tek kaynak olan yüz ciltten fazla eser bıraktı. Ama en önemli eserlerinden birini sağlığında bir türlü yayınlayamamıştı: Yaklaşık altı bin sayfa tutan ‘‘Türk Edebiyat, İláhiyat, Mitoloji ve Folklor Ansiklopedisi’’ni... Hürriyet'in Ramazan sayfasında yarından itibaren Gölpınarlı'nın bu çok önemli eserinin bazı bölümleri yeralacak.

Yaklaşık altı bin sayfalık bir eser. İlk sayfasında ‘‘Türk Edebiyat Ansiklopedisi: Din ve İláhiyat, Felsefe, Tasavvuf ve İctimaiyat (sosyoloji), Edebiyat, Mitoloji, Örf ve Adetler, Folklor’’ yazılı.

Bu, maddeler halinde ve tam bir ansiklopedi olarak hazırlanmış, bir kısmı eski, bir kısmı da yeni harflerle kaleme alınmış, sayfaları üstüste konulduğunda yüksekliği 1,5 metreyi bulan ama yazıldığından buyana hep gizli kalmış bir eser. Sözün kısası, Türk edebiyat ve tasavvuf tarihi üzerinde bugüne kadar yapılmış en önemli ve en geniş çalışma.

Yazarı ‘‘Şarkiyat’’ın yani ‘‘doğubilimi’’nin önde gelen ismi ve son büyük álimi: Abdülbaki Gölpınarlı.

İlim áleminin 1981'in Ağustos'unda kaybettiği Abdülbaki Hoca'dan geriye bugün çoğu konusunda hálá tek kaynak olan yüz ciltten fazla eser ve işte bu yayınlanmamış ansiklopedisi kaldı.

Abdülbaki Hoca en önemli eseri olan ansiklopedisini 1948'in yaz aylarında tamamlamış, o yılların en büyük yayınevlerinden biriyle eserin fasiküller halinde yayınlanması için anlaşmış, ilk fasikülün o yılın Kasım ayında çıkmasıma karar verilmiş ama proje kitabın boyu ve şekli konusunda son anda çıkan bir anlaşmazlık yüzünden hayata geçememişti. Proje rafa kaldırılmış, Abdülbaki Gölpınarlı eserinden bir anda soğumuş ve kitabın basılması için bir daha hiç bir teşebbüste bulunmamış, aradan seneler geçmiş ve baskıya hazır müsveddeler Hoca'nın dünyaya veda ettiği 1981 Ağustos'una kadar, tam 32 yıl boyunca bir dolapta kilitli kalmıştı.

Şarkiyatın bu son büyük áliminin eseri senelerdir bende duruyordu, ben bu eseri defalarca okudum ve pek çok şey öğrendim. Kitap, başka hemen hiç bir kaynakta rastlanamayacak bilgilerle doluydu.

İşte onlardan biri; İstanbul'un ‘‘Salacak’’ semtinin adının nereden geldiği konusu: Abdülbaki Hoca Üsküdar'da asırlarca önce bir saray olduğunu, sarayın harem tarafının bulunduğu yerde sonraları bir iskele yapıldığını, adına ‘‘Harem’’ dendiğini ve bu ismin hálá kullanıldığını söylüyor, ‘‘Eski Türkçe'de 'salaca' diye bir kelime vardır ve üzerine tabuttun konulup taşındığı sopalara denir. Sarayda ölenlerin cenazeleri de salacalarla çıkartılırdı. Cenazelerin çıkartıldığı bu kapının olduğu semte şimdi Salacak diyoruz’’ diye yazıyordu.

Abdülbaki Gölpınarlı'nın eseri, yazılmasından 52 yıl sonra, yarın gün ışığına çıkacak. Eserin bazı bölümleri Hürriyet'in ramazan sayfalarında yarından itibaren 30 gün boyunca yeralacak ve böylece Abdülbaki Hoca kitleleri aydınlatmaya dünyadan ayrılmasından seneler sonra devam edecek...

Hattın üstadı Hürriyet'te

Asıl mesleği edebiyat tarihçiliği olan Prof. Dr. Ali Alparslan, Türk hat sanatının, bugün yaşayan en büyük üstadı kabul edilir.

Prof. Dr. Ali Alparslan, 1927'de Çorlu'da doğdu. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'ni bitirdi ve Tahran'da doktora yaptı. Bir süre Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'yle Dışişleri Bakanlığı'nda çalıştı, sonra üniversiteye geçti, Türk Edebiyatı Profesörü oldu ve İstanbul Üniversitesi'nin yanısıra Oxford ve Şikago Üniversiteleri'nde edebiyat tarihi okuttu.

20. yüzyılın büyük hattatı Necmeddin Okyay'ın öğrencisi olan Prof. Dr. Ali Alparslan 1950'li yıllarda Okyay'dan talik, divani ve rik'a yazılarının yanısıra ebru yapımından da icazet aldı ve ileriki yıllarda çok sayıda öğrenci yetiştirdi.

Hürriyet'in yarın başlayacak olan Ramazan sayfalarında Prof. Alparslan'ın seçtiği önde gelen hat örneklerinin fotoğrafları ve hattatları hakkında bilgiler yer alacak. Hat çevrelerinde ‘‘Ali Bey’’ yahut ‘‘Ali Hoca’’ olarak bilinen Prof. Alparslan köşesinde hattatların hayat hikáyelerinden ziyade hat ekollerine ve hattatların sanat özelliklerine ağırlık verecek.

Hat tarihini bir hattattan, özellikle de Ali Bey gibi zamanın en önde gelen hattatından okumanın bilginin yanısıra zevk de vereceğine inanın...

Hoca'dan tavsiye: Geçmiş yaşanmaz araştırılır

Abdülbaki Gölpınarlı, ansiklopedisinin önsözünde eserini ‘‘geçmişi yaşatmak’’ değil, ‘‘öğretmek için’’ kaleme aldığını ve olayları ‘‘sebep-sonuç ilişkilerine göre’’ değerlendirdiğini söylüyor.

İşte, Gölpınarlı'nın oldukça uzun olan önsözünün bir bölümü:

‘‘Uzun yıllar süren yorucu, yıpratıcı bir çalışmanın, okumanın, araştırmanın ve hazırlanmanın neticesi olan bu büyük eser, halkı bir iddia ile söyleyebiliriz ki yalnız memleketimizde değil, bütün ilim dünyasında derin bir boğluğu dolduracak mahiyettedir.

Eskiden, daha ziyade kalpten kalbe geçen, yazılırken de pek dağınık ve bilindiği için de pek kısa bir surette kaydedilen, hele menşe' (köken) ve mahiyetleri ile tarihi seyirleri bakımından hiç incelenmeyen ve ekseriyetle tek görüşün ve tek kanaatin ifadesinden ibaret olan Şark-İslam alemine ait dinî, felsefî, tasavvufî ve mitolojik terimler, bu günün okur-yazarlarınca artık bir bilinmezler álemi haline gelmiştir. Hele örf ve ádetlerle folklora ait kaynaklar, okunamayan ve dilleri anlaşılamayan kitaplara gömülüp gitmiştir. Bu, zamanın tabii seyrinin tabii bir neticesidir. Yani artık kanaatler, tahlil ve tenkid edilecek bir ilim mevzuudur, meselá sosyal bir teşekkül olan tarikatler, yetiştirdikleri adamları, sosyal bünyede yaptıkları tesirleri, yücelmeleri, alçalmaları ve sönüp gitmeleriyle dünün sosyal hayatını yoğurdukları için tarihi bir inceleme sahası halindedir. Söylemeye hacet yoktur ki, eski metinleri anlamayan bunları bilemez, bunları bilemeyen de günü idrak edemez ve bugüne bağlayamaz. Ağacından ayrılmış, rüzgárın uçuşuna tabi bir yaprak gibi solar, gider.

Hazırladığımız bu büyük eserle biz, tarihi safha safha açacak, seyrini zaman zaman belirtecek, hádiselerin sebeplerini inceden inceye göstermeye çalışacak, neticelerini iyiden iyiye tesbite uğraşacağız’’

Say it in English please!

Ankara Koleji'nin sahibi olan Türk Eğitim Derneği bir ‘‘yerleşke’’ açıyormuş, açılışta Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer de bulunacakmış ve bu iş için şık bir davetiye bastırmışlar.

Ben ‘‘yerleşke’’nin ne olduğunu bilmiyordum, dolayısıyla davetiyeyi görünce neyin ne için açılacağını anlayamadım. Arkadaşlarıma sordum, biri hariç hiçbiri bilmiyordu, bileni de ‘‘Aman ne kadar cahilmişsin! Kampüse artık yerleşke deniyor’’ dedi ve böylelikle TED sayesinde kelime dağarcığıma kakafonik de olsa bir sözcük yerleşti.

Ne yalan söyleyeyim, gençliklerinde genellikle ‘‘Ah şekerim tumarov ekzem var, tunayt peypırımı prepır edip sabah submit yapmam lázım. Bu gece forgiv mi’’ diye konuşanlara ben öztürkçeyi, daha doğrusu ‘‘düzlemsel tapınımın yaptırımsal işlevindeki sorunsallık imgeleminin göstergebilimsel katışımlarının izleksel ve düttürüsel pırpırılıklarından edilgenleşmis salınımsal sürüşüm’’ vezninden uydurukçayı hiç mi hiç yakıştıramadım. Onun için TED yöneticilerinden küçük bir istirhamım var: Davetiyelerinizi ve öteki bütün yazışmalarınızı Türkçe değil İngilizce yapın, herşeyi ingilizce söyleyin, zira daha kolay anlaşılırsınız. Say it in English dear!..

ARŞİV FARELERİNE RAMAZAN İZNİ: Beş milyon dolar harcanıp İkitelli Çayırı'na serilen Osmanlı Arşivleri bahsine Ramazan boyunca ara vermeyi düşünüyorum, zira yazacaklarım Ramazan'da bırakın yapılmaları, söylenmeleri bile pek öyle caiz olmayan hadiseler. Meselá sabık bir bakanın uçkur sevdası yüzünden İstanbul'daki bir tekkenin karışmasını, bu sevdanın arşivin genel müdürünün başını yemesini, İstanbul'daki lojmanın halvethaneye dönmesini, bir inşaat şirketinden transfer edilenlerin üç trilyonu dere yatağına yatırma maratonunu vesaireyi Ramazan'da nasıl yazayım? Bu yüzden arşiv farelerini üç haftalığına meydana salıyorum. Ama Allah korusun, ömünüzdeki yağmurlarda dere yatağındaki barakaları su basacak olursa, vay hallerine!..

.Murat Bardakçı: Kıbleyi gösteren kıblenümalar
Kasım 28, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Zamanı ve mekánı gösteren aletlerin yaygın olmadığı devirlerde Kábe'nin yönünü doğru olarak belirleyebilmek için 'kıblenüma' denilen aletler kullanılırdı. Üzerinde basit bir pusulanın, bir ibrenin ve şehir isimlerinin bulunduğu kıblenüma, cep saatlerini andırırdı.

İleri teknolojinin, elektronik aletlerin, telsiz haberleşmesinin, hatta modern saatlerin olmadığı devirlerde namaz vakitlerinin belirlenmesi önemli bir sorundu.

Zamanı gösteren aletlerin yaygın olmadığı o devirlerde zaman tayini güneşin durumuna göre yapılır, yerleşik mekánlarda güneş saatleri kullanılır, güneşin konumuna dayalı başka metodlardan istifade edilir, hem saat hem de namaz vakitleri bu şekilde belirlenir, ezan buna göre okunurdu. Yolda giden kervanlar, ordular ve yerleşim merkezlerinin dışında olanlar namaz vakitlerini hep güneşe vasıtasıyla belirlerlerdi.

O devirlerde zamanın belirlenmesi kadar önemli olan bir başka mesele daha vardı: Kıblenin yönünün doğru olarak bulunması... Bu, özellikle ıssız bölgelerde yalnız başına seyahat edenler için büyük bir gereklilikti.

Din alimleri her ne kadar 'Kıblenin nerede olduğu bilinmiyorsa, yönünü bulabilmek için her türlü çaba gösterilmiş ama gene de belirnememişse, kişi gönlünden geçen bir yönü kıble olarak tayin edip namazını oraya dönerek kılabilir' demişlerse de, inanç sahipleri arasında gene de tatmin olmayanlar vardı.

Dolayısıyla kıbleyi belirleyebilecek bir aracın icadı gerekiyordu ve 'kıblenüma'lar işte bu ihtiyacın giderilmesi için yapıldı. Arapça 'kıble' kelimesinin yanına Farsça 'gösteren' demek olan 'nüma' sözü iláve edildi ve 'kıble gösteren alet' demek olan 'kıblenüma' kavramı ortaya çıktı.

Kıblenümanın temelinde pusula ile güneş saatinin biraraya getirilmesi tekniği yatıyordu. Üzerinde basit bir harita, gene basit bir pusula, bir ibre, alt kısmında da belli başlı şehirlerin isimleri vardı. Şehirler coğrafi konumlarına göre sıralanmışlardı. Kábenin yönü belirleneceği zaman önce pusula ile kuzeyin neresi olduğu bulunur, sonra ibrenin bir ucu içerisinde veya civarında bulunulan şehre getirilir, ibrenin diğer ucunun güneydoğuya düşen Kábe ile yaptığı açı gözönüne alınır, kıblenüma elde sabit tutularak yüz bu açı doğrultusunda güneydoğuya çevrilir ve Kıble bulunmuş olurdu.

Bugün kullanılan Kábe pusulalarının atası olan kıblenümalar, 19. asrın son senelerine kadar rağbet gördü. Özellikle zenginler için yapılmış olanları işçilik bakımından birer sanat şaheseriydi ve şimdi bazı müzelerin saat bölümlerindeki vitrinleri süslüyorlar.

Allah'a sıfat verilebilir mi?

İslamiyet'te Tanrı'ya sıfat verilip verilemeyeceğini tartışan ilk düşünce sistemi, ilk dönem mezheplerden olan Mutezile'dir. Mutezile dini inanışlarda aklı hakim kılıp özellikle de Kur'an'ı ve hadisi akla uydurmaya çalışır ve Tanrı'nın sıfatlarında, irade ve ihtiyar bahislerinde diğer inanç sistemlerinden ayrılır.

Mutezile'ye göre, Tanrı'ya verilen sıfatlar insanların değerlendirilmesine göredir ve Tanrı'ya sıfat yakıştırılamaz. Zira Tanrı bütün sıfatların da yaratıcısı olduğu için böyle bir şey düşünülürse, o sıfatların Tanrı ile aynı mı, yoksa gayrı mı olduğu konusu akla gelir. Eğer aynı ise hem Tanrı sıfatlarla sınırlandırılmış, hem de Tanrı'yı insan şeklinde düşünenlere hak verilmiş olur. Ama bu sıfatlar Tanrı'nın zátından başka ise, bu defa da Tanrı ile ezelden beri mevcut olup olmadıkları sorusu ortaya çıkar. Sıfatlar ezelden beri mevcut iseler, kaç adet sıfat varsa Tanrı'nın da o kadar zátı vardır anlamı çıkar ki, bu küfürdür. Bunun aksi düşünülürse, yani sıfatlar ezelden beri mevcut değillerse, meselá 'kudret' sıfatı sonradan olmuşsa, Tanrı bu sıfatın ortaya çıkmasından önce áciz sayılır.

Dolayısıyla Mutezile'ye göre Tanrı'nın birliği, ancak ona atfedilen sıfatları kaldırmakla mümkündür. Tanrı aynı zamanda görülmezdir, görülebilen bir varlığın bir mekánda olması, cisminin bulunması ve ona bakılabilmesi gerekir ki, bunların hiçbiri Tanrı ile bağdaşmaz. Bu inanışa 'tevhid' derler.

İrade ve ihtiyar konusunda da 'Kul her işi kendi iradesiyle yapar, yaptığı hayırlı işlere Tanrı mükáfat, kötü işlere de ceza verir' derler. Aksi takdirde yani her işi Tanrı yaptırıyorsa mükáfatın ve cezanın mánası kalmayacağı gibi, peygamber yollamanın, kitap göndermenin, hatta aklın bile abes olması lázımgelir. Bu inanışa 'adl' derler. Mutezile, bu iki inanıştan dolayı kendilerine 'Ehlü'l-adli ve't-tevhid' adını vermiştir.

(Abdülbaki Gölpınarlı'nın yayınlanmamış 'Türk Edebiyatı Ansiklopedisi'nin 'İ'tizal' maddesinden).

Kazasker Mustafa İzzet

Türk hat sanatında Mustafa Rákın ile Mahmud Celáleddin ekolleri arasında değişik bir yazı şivesine sahip olan Kazasker Mustafa İzzet İstanbul'da 1801'de doğdu ve yine aynı yerde öldü.

Gençlik yıllarında o da herkes gibi eski üstadlardan Háfız Osman'ın ekolünü takip ediyordu ve döneminin büyük hattatı Mustafa Rákım'dan etkilenmişti. Ama Sultan Abdülmecid'e hat hocası olunca yazısında bir değişiklik meydana geldi. Abdülmecid'in önceki hocası Tahir Efendi bambaşka bir üslûp sahibi olan Mahmud Celáleddin'in öğrencisiydi ve hükümdar Kazasker'den Mahmud Celáleddin üslubunda yazmasını istedi. İşte bu yüzden Kazasker'in yazısında bir dönüş oldu. Gerçi Abdülmecid'in ölümünden sonra yeniden eski tavrına dönmeye çalıştı ise de bunda tam bir başarı elde edemedi ancak Türk yazı tarihinde ayrıbir zevkin sahibi, ayrı bir çeşninin öncüsü oldu.

Çok sayıda levha ve kitabe de yazmış olan Kazasker'in Ayasofya'da bulunan ve her birinin çapı 7,5 metre olan Allah, Muhammed, Ebu Bekr, Ömer, Osman, Ali, Hasan ve Hüseyin levhaları İslám dünyasının en büyük yazılarıdır.

Celveti çorbası

Kabuğu soyulmuş patatesler etsuyunda dağılıncaya kadar haşlanır.

Suyu bittikçe önceden hazırlanmış etsuyuyla beslenir. Tencereden çıkartılır, tahta kaşıkla iyice ezilir. Ayrı bir kapta yarım bardak pirinç pelte haline gelinceye kadar yine etsuyuyla kaynatılır, ateşten indirilip havana konur ve dövülerek muhallebi kıvamına getirilir. Patatesle pirinç karıştırılıp kaynamış süte boca edilir. Bir taşım kaynatılır, üzerine kızgın tereyağ dökülüp taze nane veya tarhunotu serpilip sofraya getirilir.

.Murat Bardakçı: Dinlemediğimiz yeniçeri şarkıları
Aralık 02, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı
Bugün kitaplıklarda saklanan bazı elyazmaları yeniçeri şarkılarıyla doludur. Bu şarkıların
kimisinin teması kahramanlıktır, kimisi devlete başkaldıranlara 'Haddini bil' denir, kimisinde o devrin sıkıntılarından sözedilir ve en büyük ortak özellikleri asırlardan beri hiçbir yerde çalınmamış olmalarıdır.
Asırlardan beri hiçbir yerde çalınmamış ve terennüm edilmemişlerdir. Kimisinin teması kahramanlıktır, kimisi devlete başkaldıranlara 'Haddini bil, bizimle uğraşma' der, kimisi ise devrin sıkıntılarından sözederler.
Bunlar yeniçeriler yahut eski zamanın denizcileri olan levendler tarafından yapılmış bestelerdir. Hemen hepsi kitaplıklardaki tozlu elyazmalarının sayfaları arasında kalmıştır. Barut imali formülleriyle, bit ilácı reçeteleriyle yahut hasret çekilen sevgiliye kavuşmayı sağlayacak olan muska örnekleriyle yanyanadırlar.
Meselá Dördüncü Murad'ın Bağdat seferine katılan yeniçerilerden Alioğlu adındaki bir şair, bugün İngiltere'de olan bir elyazmasında 'İnşallah gaziler Bağdad alınır' diye terennün etmektedir:
'Askerin üstünde bir seyir gördüm / İnşallah gaziler Bağdad alınır / İmam Azam türbesinin üstünde / Ezanlar okunur namaz kılınır // ...Kahraman beyleri askeri derer / Kimi şehid olur murada erer / Osmanlı şáhindir üstüne konar / Şáhin pençesine giren yolunur // ALİOĞLU dua et Sultan Murad'a / Bir günü bir eylesin ömrü ziyade / Şáh ne kuvvet ile geldin Bağdad'a / Eksiklik kimdedir şimdi bilinir'.
Dördüncü Murad'la sefere giden Kátib adındaki bir başka şairin temennileri de aynıdır:
'İslám askeriyiz gaza kasdına / Hazretin sancağın çeker gideriz / Her birimiz seyfi alıp destine / Adunun (düşmanın) hatırın yıkıp gideriz // Atımız küheylán ásidir huyu / Şatt ile Fırat'tan içeriz suyu / Kimse doğru yoldan şaşmasın deyu (diye) / Alámet taşını dikip gideriz // ...Bir gazi hünkárın peşine düşüp / Konup göçüp nice vadiler aşıp / Taşkın sular gibi kaynayıp coşup / Acem iklimine akıp gideriz // KÁTİB de bu yolun geçti üstünden / Arifler kámili seçer sözünden / Maniler söyleyip bátıl yüzünden / Sırr ile efláke (göklere) çıkıp gideriz'
Cezayir Milli Kütüphanesinde saklanan bir başka elyazmasında ise, Cezayir kalesindeki bir levend 'Káfirler' diye bahsettiği İspanyol donanmasıyla yapılan bir savaşı anlatır. Şiir, vezni bozuk da olsa yapılan deniz muharebesini filim şeridi gibi göstermektedir:
'Küffárın (káfirlerin) geleceğin haber aldılar / Cezayir beyine haber sundular / Allah Allah dediler cenge durdular / Din-i mübin uğruna kılıç saldılar / Küffarın donanması geldi göründü // Asker-i İslam cümle yalıya indi / Lanconlar donandı, cengler kuruldu / Din-i mübin uğruna kılıç salanlar // Her topun başında bir fitil yanar / Gaziler din için pervane döner / Kanlar dökülüp analar ağlar / Din-i mübin uğruna kılıç salanlar // Lanconlar donanmaya vardı dayandı / Çok gaziler al kanlara boyandı / Gökde melek yerde insan ağladı / Din-i mübin uğruna kılıç salanlar'
Bunlar sadece sözleri değil, besteleri de elimizde olan yeniçeri ve levend şarkılarının sadece birkaçı... Elyazmalarından çıkıp terennüm edilecekleri günü beklemedeler.
Kuyuda asılı duran cezalı melekler
İsimleri Bakara suresinde geçen Harut ve Marut adındaki iki meleğin öyküsü zamanla efsane halini almış, söylentiler dini konulardan edebiyata kadar uzamnıştır. Kur'an'ın dışında kalan bütün bu rivayetler aslında İsrailoğulları'ndan alınmadır.
Harut ile Marut hikáyesi efsanelere girmiş, haklarında birçok söz edilmiş iki meleğin öyküsüdür.
Rivayete göre Harut ve Marut İdris yahut Süleyman Peygamber zamanında insanoğlunun kötülüklerine dayanamamışlar ve Tanrı'ya şikáyette bulunmuşlar. Tanrı 'Ben onlara şehvet verdim. Size de versem, onlardan kötü olursunuz' demiş. Melekler kötülük etmeyeceklerine dair söz vermişler, Tanrı her ikisine de şehvet vermiş ve Babil'e inmişler.
Kur'an'da ikinci sure olan Bakara suresinin 102. ayetinde bunlardan bahsedilmektedir: Harut ile Marut, Babil'de halka sihir öğretmeye başlarlar. Öğrenmek istiyenlere önce 'Biz, Tanrı tarafından imtihan için gönderildik. Sihir öğrenen káfir olur' derler ama gelenler ısrar ederse sihir yapmayı öğretirler.
Kur'an dışındaki bir rivayete göre ise, Harut ile Marut, Babil'de bir kadına aşık olurlar. Kadın bunlara teslim olmak için şarap içmelerini yahut putlara secde etmelerini şart koşar. Şarabı seçerler ama içtikten sonra putlara da secde ederler. Tanrı, kadını bir yıldız yapar, her iki melekten de dünya azabı ile ahiret azabı arasında seçim yapmalarını ister. Dünya azabını seçtikleri için hálen ayaklarından başaşağı olarak Babil kuyusunda asılı durmaktadırlar. Halk, güya bu kuyunun kenarına gidip sihir öğrenmeye devam etmektedir.
Başka bir rivayete göre ise hadisenin kahramanı Harut yahut 'Aza', Marut yani 'Azaba' ve 'Azriyail' adlı üç melektir ve insanları kınadıkları için Babil'e gönderilmişlerdir. Üçüncü melek gelişinin daha ilk günü zayıflığını anlayıp Tanrı'dan af diler ve tekrar göğe çıkar. Diğer ikisi, aşık oldukları kadına ism-i ázamı öğretirler, kadın göğe çıkar ama Tanrı onu bir yıldız yapar, iki meleği de Babil kuyusunda asılı bırakır.
Bütün bu rivayetler İsrailoğulları'ndan alınmadır. Tevrat'ın 'Tekvin' kısmında adları Şamhazay ve Azael olarak geçer. Sözü edilen Kadın ise Zühre yani Nahid'dir. Ermenilerin de eski devirlerde Horut ve Morut adında iki mabudları vardır.
Beylerbeyi paçası
Bir gece boyu sirkeye yatırılmış 15 adet sütbeyazı keçi paçası içerisine havuç, soğan, yeşil biber, az kemer patlıcanı ve bezelye konmuş sıcak suda en az sekiz saat kaynatılır ve suyu bittikçe iláve edilir. Paçalar çıkartılıp kemiklerinden ayrılır, yeniden tencereye atılır ve suyu bitene kadar kaynatılır. Sonra sebzelerle paça ayrı kaplara konur, sebzeler muhallebi kıvamına gelinceye kadar ezilir, biraz daha sıcak su, yoğurt ve sirke iláve edilir ve paçalar yeniden içine atılır. Geniş bir tabağa dilimlenmiş ekmek içi yerleştirilir ve tenceredeki sebzeli paçalar ekmeklerin üzerine boca edilir. Üzerine pul biberi serpilip ve yakılmış tereyağı geçirilerek yenir. Eskiler, iyi bir paçanın üç gün boyunca k aynaması gerektiğini söylerler.

.Murat Bardakçı: Bre cahil! Sen olsan olsan Deccal olursun
Aralık 03, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Hasan Mezarcı gibisinden düzmece Mesih ve Mehdîler tarihimizde oldukça bol miktardadır ama ben Hasan Mezarcı’yı Mesih’ten yahut Mehdî’den ziyade bir başka varlığa benzetiyorum: Deccal’e... Deccal, malum, kıyamet öncesinde çıkacağına inanılan ve yalanlarıyla insanoğlunu kandırıp fitne yaratacağı söylenen kötülük sembolüdür. Yandaki Deccal minyatür de zaten herşeyi anlatmıyor mu?

Allah tarafından görevlendirildiğini iddia eden Hasan Mezarcı küpesini takıp şıkıdım elbiselere büründü ve kameraların karşısına geçip ‘‘Mesih’’ yani Hazreti İsa olduğunu ilán etti. Başta Hazreti İsa'nın vekili Papa hazretlerine ve bütün ‘‘Mesihî’’ yani Hıristiyan dünyasına hayırlı ve uğurlu olsun!..

Hasan Bey'in ruhani açıklamalarından sonra ‘‘Mesih’’i tartışmaya başladık ama bu tartışmada birbirine benzer iki kavramı, ‘‘Mesih’’ ile ‘‘Mehdî’’yi birbirine karıştırdık. Dolayısıyla aralarındaki farkı anlatayım dedim.

Öncelikle bilinmesi gereken, Mesih'in kökeninin Hıristiyan, Mehdî'nin ise İslamî oluşudur. Mesih, Hazreti İsa'dır ve Kur'an'ın bazı ayetlerinde de ‘‘Meryem oğlu Mesih İsa’’ diye geçer. Hristiyan kelimesinin Arapça karşılığı ‘‘Mesihi’’dir ve bu söz ‘‘Mesih'in yolundan gidenler’’ demektir. Mesih'in kıyamet gününün öncesinde dünyaya ineceğine inananlar Müslümanlar değil, Hristiyanlardır.

Mesih ile karıştırdığımız ‘‘Mehdî’’ ise, Hazreti Muhammed'in soyundandır, Özellikle Şii doktrininde çok önemli bir yeri vardır ve ‘‘On ikinci İmam’’ diye bilinir. 869 yılının 30 Temmuz'unda doğmuş, sonra kaybolmuştur. Şii inancına göre günün birinde ortaya çıkacak ve zulümle dolmuş olan cihana adalet getirecektir.

Ben TV'lerde Mezarcı'yı Mesih kılığında ilk gördüğümde açıkçası biraz yadırgadım, neden Mehdîliğe değil de Mesihliğe soyunduğunu merak ettim ama azıcık düşününce Hasan Bey'e hak verdim: Almanya gibi Hristiyan bir memlekette ‘‘Ben Mehdîyim’’ demek akıl kárı değildi, taraftar bulması zordu ve ‘‘Ya yerlerse’’ deyip Mesihlik işine koyulmuş olacaktı. Zaten Mehmet Ali Ağca da Mehdî kavramının yanına bile uğramamış, Mesihliğe soyunmuştu.

Tarih, bol sayıda Mehdî'ye ve Mesih'e sahipti ve bilinen son Mehdî, 1979 Kasım'ında Kábe'de ortaya çıkmıştı. Adı Cuheyman el Oteybi idi, Kábe'yi 40 gün boyunca işgal etti, yakalandı, önce kollarıyla bacakları, ertesi gün de kafası kesildi.

MESİH DEĞİL, DECCAL

Bunlar sahte Mehdîlerden sadece birkaçı... Ama TV'lerde Hasan Mezarcı'yı dinlerken bir başka kavramı, ‘‘Deccal’’i hatırladım...

‘‘Deccal’’, kıyamet öncesindeki kıtlık zamanlarında ortaya çıkacak bir mahluktu ve fenalığın sembolüydü. İnsanları kötü yola düşürecek, bunu yapabilmek için açlara ekmek verecek, susuzlara su dağıtacak fakat bu arada imanlarını kalplerinden söküp alacak, yalanlarıyla insanoğlunu kandıracak, çok kişiyi aldatarak kendisine bağlayacak ama saltanatı sadece 40 gün sürecekti. Batı dillerinde ‘‘antichrist’’ diye geçerdi ve her zaman için 'kötü' demekti.

Hasan Mezarcı sizce bunların hangisine daha çok benziyor? Mesih'e mi, Mehdî'ye mi, Deccal'e mi, yoksa ‘‘Deliye günah yazılmaz’’ sözünün muhatabına mı? Ne dersiniz?

Sarayın Strauss’u, Sultan Abdüláziz’di

Dr. Emre Aracı adında genç bir Türk müzisyeni, ‘‘Osmanlı Sarayı'ndan Avrupa Müziği’’ adında çok güzel bir CD çıkarttı. CD'de bazı padişahların bestelediği orkestra eserleri var. Bu CD'yi dinlerken kendi kendinize sorun: Bugünkü liderlerimiz bırakın beste yapmayı, azıcık da olsa piyano çalabilselerdi memleket acaba nasıl olurdu?

İngiltere'de yaşayan Dr. Emre Aracı adında genç bir Türk müzisyeni, çok güzel çalınmış ve iyi kaydedilmiş bir CD çıkarttı: ‘‘Osmanlı Sarayı'ndan Avrupa Müziği’’... CD'de Sultan Abdülaziz'le Beşinci Murad'ın bestelediği orkestra eserleri ve yine o senelerde Avrupalı müzisyenlerin padişahlar için yaptığı marşlar ve başka besteler var.

Bu CD, aslında son iki asırda yaşadığımız batılılaşma maceramızın aynası gibiydi. Batıya giden yolda sistem geride kalırken saray bir hayli mesafe almış, günlük hayatta ve zevkte Avrupa lezzeti hakim olmaya başlamıştı. Ben, özellikle Sultan Aziz'in Re minörden yapmış olduğu ‘‘Valse Davet’’ isimli parçanın melodilerine hayran kaldım.

Dr. Emre Aracı'yı böyle şık bir çalışma yaptığı için tebrik ediyorum. Ama çıkarttığı CD'nin yadırgadığım bir tarafını da yazmadan edemeyeceğim: Emre Aracı'nın 18. ve 19. asırda yapılmış eserlerin sonuna Londra'daki Türk büyükelçisi için 1998'de bizzat kendisinin bestelediği ‘‘Merasim Marşı’’nı da koyarak CD'nin bütünlüğü bozmasını...

‘‘Osmanlı Sarayı'ndan Avrupa Müziği’’ isimli CD'yi mutlaka dinleyin ve dinlerken kendi kendinize şu soruyu sorun: Bugünkü liderlerimiz bırakın orkestra için beste yapmayı, azıcık da olsa piyano çalabilselerdi memlekette acaba neler değişirdi?

Arşiv farelerine hatırlatma

Osmanlı Arşivi'ni Sultanahmet'teki, Bayezid'deki, Süleymaniye'deki asırlık depolardan alıp trilyonlar harcayarak İkitelli Çayırı'ndaki SEKA barakalarına taşıyanlar bir yandan işi hızla tamamlamaya çalışırlarken bir yandan da bazı sözler etmeye başlamışlar.

Güya SEKA'nın boşalttığı o arazide bir iş adamının gözü varmış da, ben o kişinin tetikçiliğini yapıyormuşum da, maksadım araziyi o işadamına verdirmekmiş de, vesaire, vesarie... Bu láfları edenler benden başka neredeyse hemen herkesin ve tarihi geçim kaynağı yapan bazı ‘‘sivil toplum’’ örgütlerinin bu konuda uykuda olmalarından mı cesaret aldılar, bilmiyorum.

Haysiyetli insan böyle vıdıvıdı etmez, iddiasını çıkar, dürüstçe ortaya atar. Şimdi yeniden, açıkça söylüyorum: Arşiv rezaletini sonuna kadar takip edecek, çayıra saçılan trilyonların ve tarihi dere yatağına gömme cür'etinin hesabını günün birinde mutlaka sorduracağım. Bu iş Başbakanlık'ta ihale takibine, havaalanlarında bakan transferine kalkışmaya yahut Sultan İbrahim'in uçkur sevdasını 300 küsur sene sonra arşiv lojmanlarında yaşatma hevesine benzemez!.

.Murat Bardakçı: Haremağalarının hazin sonu
Aralık 04, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Haremağaları en güçlü ve en korkulan saray mensuplarının başında gelirdi. Saltanatın láğvedilmesinden sonra hepsi sokakta kaldı. Servet sahibi ağalar kendilerine herkesten uzak ve yapayalnız bir hayat kurdu, parası olmayanlar ise 'Haremağaları Teavün Cemiyeti' adlı bir derneğin çatısı altında toplanıp birbirlerine destek olmaya çalıştı. Haremağalarının sonuncusu olan Hayreddin, hayata 1979'da veda etti.
Haremağaları her zaman merak edilen ama merak edildikleri ölçüde de çekinilen ve korkulan insanlardı. Bu korkunun gerisinde belki görüntüleri, belki de sarayda sahip oldukları büyük güç vardı.
Hemen hepsi Afrika'dan gelmeydi. Küçük yaşlardayken esir tüccarları tarafından kaçırılır, belli merkezlerde toplanır, burada son derece vahşi bir operasyonla hadım edilirlerdi. Operasyondan sağ kurtulabilenler daha sonra satılır ve başta İstanbul ve saray olmak üzere imparatorluğun çeşitli bölgelerine gönderilirlerdi.
Haremağaları, saltanatın láğvedilmesinden sonra ortada kaldılar. Sarayda bulundukları sırada asıl görevleri kadınlara göz-kulak olup harem ile dış dünya arasında bağlantı sağlamaktı ve teşrifatçılık da onların işiydi. Gerçek hayatla tanışmamışlardı, para ve geçim kavramlarından habersizdiler ve sokakta kalınca yaşayabilmek için her çareye başvurdular. Ağaların çok uzun ve bir o kadar zor olan asıl maceraları, saray kapılarının yüzlerine kapanmasından sonra başlayacaktı.
Bir kısmı biraraya gelerek şehirden uzakta bir köşkte inzivaya çekildi, kimi mandıra işletmeye çalıştı, kimi ise arkadaşlarını toparlayarak bir dernek çatısı altında birleştirmeye çalıştı. Merkezi İstanbul'da olan ve Medine ile Kahire'de birer şubesi olan 'Haremağaları Teavün Cemiyeti' işte bu maksatla kuruldu.
Bu dernek vasıtasıyla, muhtaç durumdaki arkadaşlarına ulaşırlarken bir yandan da toplu halde olmaya, ayrılmamaya çalıştılar. Maddi imkánı olmayan ağalardan on üçü Kısıklı'da bir köşke yerleştirildi ve ölene kadar burada yaşadılar. En gençleri seksenlerindeydi, herkes kendi günlük işini kendisi yapıyordu ve içlerinde Lala Sadreddin Ağa gibi yaşı 110'un üzerinde olanları da vardı.
Bazı ağalar ise, vaktiyle sahip olmayı başardıkları servetlerine güvenerek kendilerine ayrı bir hayat kurdular. İkinci Abdülhamid'in meşhur harem ağası Nadir, bunlardan biriydi. Göztepe'de büyük bir köşk alarak yerleşti, yine orada bir bakkal dükkánı açtı ve bunun yanısıra kendi ifadesiyle 'Türkiye'de bir ilke' imza attı: Göztepe taraflarında bir mandıra kurdu ve kapalı şişede süt satmaya başladı. 1961'de 79 yaşındayken öldü. Hiç maddi sıkıntı çekmemişti ama yapayalnızdı.
1950'li senelerin başında, 'Haremağaları Teavün Cemiyeti'nin hayatta altı üyesi kalmıştı. Ağalardanan Mısır'a yerleşmiş olanlarına Mısırlı prens ve prensesler sahip çıktı, saraylarda birer odaya yerleştirildiler ve ölünceye kadar bakıldılar. Son haremağası Hayreddin Efendi, 1976'da burada öldü.
Mevleviler iki kaş arasına bakarlar
Bütün tarikatlerde mevcut olan 'nazar' yani 'bakış', Mevlevilikte de önemli bir yere sahipti ve sema öncesinde iki kaş arasına bakış şeklinde yapılırdı.
Mevlevi mukabelesinde yani sema öncesinde sözleri Hazreti Mevláná tarafından Hazreti Muhammed'e övgü olarak yazılmış bir 'na't' okunur. Semazenler na'tı oturdukları yerde dinlerler, sonra bir neyzen na'tın okunduğu 'mutrıb' denilen yüksek yerde bir taksim yapar, ondan sonra herkes kalkar ve semahaneyi sağ tarafa doğru üç defa dolaşırlardı. Şeyhin postu önünde karşı karşıya geldikleri zaman önden giden postun sol tarafında geriye döner, arkasındaki sağ tarafında durur, birbirlerinin yüzlerine ve özellikle de iki kaşlarının arasına bakarlar, yani 'nazar' kılarlardı. Bu sırada ayaklarını mühürleyerek rüku vaziyetine yakın bir şekilde yavaş yavaş eğilirler, sonra yine yavaş yavaş doğrulup birbirlerinin yüzlerine bakarlardı. Öndeki semazen geri dönüp yürür, arkadaki semazen postun soluna geçip döner, arkasındaki ile aynı tarzda selámlaşırdı. Semahaneyi post önünde birbirlerine böylece 'niyaz' ederek dolaşmaya 'Devr-i Veledi' veya 'Sultan Veled Devri' denirdi.
‘Nazar’ yani ‘bakış’, bütün tarikatlerde olduğu gibi Mevlevilikte de önemli bir yere sahipti. ‘Mukabele’ denilen sema merasimi öncesinde semahane üç defa dolaşılır, dervişler şeyhin postu önünde karşı karşıya geldikleri zaman sırayla birbirlerinin yüzlerine ve özellikle de iki kaşlarının arasına bakarlar, ‘nazar’ bu şekilde yerine getirilmiş olurdu.
Kaymaklı havuç tatlısı
Orta boy havuçların dış kısımları bıçağın tersi ile iyice temizlenir, enlemesine baş parmak kalınlığında kesilir ve sıcak suya atılır. İki dakika kadar haşlandıktan sonra suya bol şeker ve az limon suyu iláve edilip birkaç dakika kadar yeniden kaynatılır. Havuçlar sudan çıkartılır, soğutulur ve çok ince doğranmış taze melisa yapraklarına
bulanır. Bir tabağa dizilir, üzerine değirmenden geçirilmiş az kuru karanfil serpilip kaymakla yenir. İstendiği takdirde, tencereden alınan havuçlar püre haline getirilip üzerine sıcak suda eritilmiş bol şeker iláve edilir ve soğumaya bırakılır. Yeniden melisa ile karanfile bulanır, üzerine lomon suyu ile kestirilmiş şeker ilÁve edilir. Şekerin soğuduktan sonra sertleşerek kalınca bir zar halini almasına dikkat edilir ve yenilirken yine kaymak iláve edilir.
Dedezade
Tam adı Seyyid Mehmed Said bin Mustafa'dır. Rumeli Kazaskerlerinden Seyyid Mehmed Dede'nin torunu olduğu için 'Dedezade' diye anılır ve hattatlar arasında bu lákap ile bilinir. Çorlu'da Süleymaniye Medresesi'nde müderrislik yapan Dedezade, yazıyı Kátibzade1nin talebesi İsmail Refik'ten öğrendi. Ayasofya şadırvanının yazıları onundur ve Türk nesta'likinin büyük ustalarından biri olan Yesari Mehmed Esad, Dedezade'nin talebesidir.

.Murat Bardakçı: Paşa konağında kızlar orkestrası
Aralık 06, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Sadece kadın müzisyenlerden oluşan müzik grupları, eski zamanlardaki zengin konaklarının vazgeçilmez ádetlerindendi. Konaktaki kalfa kadınlara, halayıklara ve cariyelere işlerinin yanısıra mutlaka bir sanat öğretilir, bu sanat bazen musiki olur ve devrin en iyi hocalarıyla çalışan kızlar sonra konağın müzik topluluğunda yer alırlardı.

Cariyelerle, halayıklarla dolu bir eski zaman konağı düşünün. Günlük işler bitmiş, her yer tertemiz yapılmış, paşa hazretlerinin yahut hanımefendinin istediği yemekler pişirilmiş, çamaşırlar pir ü pak edilmiş, herkes köşesine çekilmiş...

Tam o sırada, odalardan birinden güzel bir müzik sesi geliyor. Kalfa kadınlar, halayıklar ve cariyeler müzik yapıyorlar... Bu, eski Türk konaklarının değişmez ádetlerindendi. Konaktaki kızlara işlerinin yanısıra mutlaka bir de sanat öğretilirdi. Bu sanat ince elişine dayanan bir meslek yahut musiki olurdu. Derslerini konağa gelen devrin en iyi hocalarından alırlar, çalgı çalabilecek veya okuyacak düzeye gelince de konağın orkestrasına katılırlardı.

Türk Müziği'nin büyük bestecilerinden Refik Fersan, hatıralarında 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başındaki halayık müzisyenleri şöyle anlatıyor: 'Eskiden, vükelá konaklarının bazılarında yetenekli kalfa ve halayıklardan meydana gelen alafranga ve alaturka musiki takımları bulunurdu. Masraf Nazırı Sadeddin Paşa'nın halayık bandosu ve orkestrası çok şöhret bulmuştu. Aynı zamanda, ufak bir de fasıl takımı vardı. Bazı devlet büyüklerinin düğünlerine Sadettin Paşa'nın orkestrasının özel surette gönderildiğini hatırlarım.

Bu takım büyük konakların harem dairelerinin bir kısmında alafranga çalar, konağın başka salonlarında Mabeyinci Faik Bey'in veyahut yine Sadeddin Paşa'nın alaturka saz takımı musiki yapardı.

Serasker Rıza Paşa'nın oğluyla Arap İzzet Paşa'nın kızı, Rıza Paşa'nın Beşiktaş'ta, Yenimahalle'deki konağında evlendikleri zaman, düğünlerine beni de götürmüşlerdi. O muazzam konağın büyük salonunda hususi üniformalı bu kadın orkestrası, 'Leblebici Horhor' operetini, üst kattaki salonda da bizim fasıl takımı yine üniformalı olarak alaturka çalıyorlardı. Daha sonra İstinye'de Ahmed Afif Paşa'nın ve Bebek'de komşumuz Reşid Mümtaz Paşa'nın oğlu Semih Mümtaz Bey'in düğünlerinde de ayni orkestrayı ve bizim alaturka takımını dinlemiştim. Bu düğünlerin ihtişamı, bugün gibi gözümün önündedir.

Sadeddin Paşa'nın orkestrasındaki kalfalardan alaturkaya yeteneği olanlar ayrılmış ve beş-altı kişilik bir fasıl takımı meydana getirilmişti. Bu alaturka heyete, Hafız Hüsnü Efendi meşkederdi'

Yağmur için taşa dua okumak

Eski Türkler, yağmur yağdırmak için bir taşa dua okurlardı. Bu adet şamanlıktan kalma bir geleneğin İslámileşmiş şeklidir. Şamanların eskiden taşa okudukları duaların yerini sonradan Nuh Suresi'nin 11. áyeti almış, 'yada taşı' denilen bu taş ve taşa dua okunması edebiyatımıza da girmiştir.

Yakın zamanlara kadar Anadolu'da yağmur yağdırmak için taş okumak adeti vardı. Bu iş eski bir Türk ádetiydi ve okunan taşa 'yada taşı' denirdi. Yada taşı üstünde kırmızı benekler bulunan beyaz, bir kısmı kara kızıl veya alaca bir taştır. Bir hayvanın karnından çıktığına inanılır. Bazılarına göre de Çin'de ve iran'ın doğusunda yaşayan kanadı kızıl, cüssesi iri ve baharda az sulak yerlerde yuva yapan bir çeşit ördekten alınır. Yazın su çekilince yuvayı iki dirsek boyu kazarlar, taşı bulurlardı. Her yuvadan tek bir taş çıkardı.

Kamlar yani eski Türklerin ruhani sihirbazları bu taşı yağmur ve kar yağdırmak için kullanırlardı. Sultan Muhammed Harezmşah'ın ordusundaki ihtiyar bir kamın taşla yağmur yağdırışını görenler şöyle hikáye ederler:

Kam bir çadır içinde başını açmış, bir tasa su koyup önüne almış. Üç kamış alıp birini tasın sağ, öbürünü sol tarafına dikmiş, bir kamışı da tasın üstüne doğru diğer iki kamışın tepelerine bağlamış. Sonra yağmur taşı renginde bir yılanı tasın üstündeki kamışa kuyruğundan başaşağı asmış. Yılanın başı, tas içindeki suya bir adam boyundan az mesafede imiş. İki yağmur taşı alıp tasın içine bırakmış. Biraz sonra taşları çıkarıp aheste aheste biribirine sürmüş ve birini bir tarafa atmış, derken yine alıp suya bırakmış, bir daha çıkarıp eskisi gibi yapmış. Bu ameliyeyi yedi kere tekrarlamış ve bir miktar su alıp etrafa saçmış. Bu sırada kamın başı açık, saçları dağınık, kızgın bir haldeymiş, gizli gizli bir şeyler söylüyor, yağmur ister gibi bir vaziyette başını göğe kaldırıyormuş. Nihayet yağmur yağmaya başlamış (Şaban Efendi: Şifaiyye fi't-Tıb , Topkapı Sarayı Hazine Kütüphanesi, No: 551, 57 b-60 a).

Bu ádet İslámiyet sonrasında da devam etmiştir. Küçük taşlar toplanır, bir çanak içine konur, üstüne bir bez örtülür, bir kaç kişi çanağın etrafına toplanır, tövbe ve isti'fardan sonra Nuh suresinin 11 inci ayeti olan 'Yürsili's-semáe áleykum midrárá' yani 'Gökten size faydalı ve bol yağmurlu bulutlar yollar' ayetini zikreder ve elleri ile taşları karıştırırlar. Yada taşı kavramı görüldüğü gibi sonraları dini kimlik almış ve son zamanlara kadar yaşamıştır.

.Murat Bardakçı: Peygamberin eşinin türbesini kazmalarla dümdüz ettiler
Aralık 07, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Hazreti Muhammed'i bizzat görmüş ve onun yanında bulunmuş olanlara 'sahabi' denir. Sahabilerin nereye ve nasıl defnedildiklerini, türbelerinin bugün ne vaziyette olduklarını bilmem hiç merak ettiniz mi? İşte, peygamberin en yakınında bulunan bu kişilerin Mekke'de bugün artık 'varolmayan' türbelerinin öyküsü...
Dualarda ve dini sohbetlerde 'sahabe'den yani Hazreti Muhammed'i bizzat görmüş ve onun yanında bulunmuş olanlardan sıkça bahsederiz. Bu kişilerin ölümlerinden sonra nereye ve nasıl defnedildiklerini, türbelerinin bugün bilinip bilinmediğini bilmem, hiç merak ettiniz mi? Mekke'deki sahabiler, Kábe'nin birkaç kilometre ötesindeki bir mezarlığa defnedilirlerdi. 'Cennetu'l-Muallá' denilen bu yer İslámiyet öncesi dönemlerden beri Mekkeliler tarafından mezarlık olarak kullanılırdı. Hazreti Muhammed'in dedesi, amcası ve ilk eşi Hazreti Hadice buraya defnedilmişti ve Mekke'nin fethinden sonra ölen sahabilerin türbeleri de buradaydı. 17. asırda yaşayan Evliya Çelebi Cennetu'l-Muallá'dan bahsederken burada yetmiş beş adet kubbeli türbenin bulunduğunu, ama Hazreti Muhammed'in dedesiyle amcasının türbelerinin üzerinde kubbe olmadığını ancak yerlerinin bilindiğini yazıyordu. Hazreti Hadice'nin kabrinin tam yeri, 14. yüzyıla kadar bilinmiyordu. Kabrin yeri, bir Mekkeli'nin 1329'da gördüğü bir rüyayla belirlendi ve 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman tarafından üzerine kubbeli bir türbe yapıldı, ayrıca aylıklı bir de türbedar gönderildi. Cennetu'l-Muallá'daki son restorasyonu 1879'da zamanın hükümdarı Abdülhamid yaptırdı. Başta Hazreti Hadice'ninki olmak üzere türbeler baştan aşağı elden geçirildi. Ve konunun en acı tarafı: Mekke'nin Türk hakimiyetinden çıkması, Cennetu'l-Muallá'nın da sonu oldu. Arap yarımadasını ele geçiren ve bugünkü Saudi hanedanının kurucusu olan Abdülaziz bin Saud, 1925'te Cennetu'l-Muallá'daki bütün türbelerin yıktırılmasını ve mezar taşlarının kaldırılmasını emretti. Abdülaziz'in bağlı olduğu Vehhabi mezhebine göre mezarların yerlerinin belli olmaması gerekiyordu. Cennetu'l-Muallá'da kimin nerede gömülü olduğunun unutulması ve artık bilinmemesi için elden gelen herşey yapıldı. Hazreti Muhammed'in akrabalarıyla sahabilerinin türbeleri kazmalarla dümdüz bir hale getirildi, arazinin altı üstüne getirildi ve Cennetu'l-Muallá herkesin defnedilebildiği sıradan bir halk mezarlığına çevrildi. Mekke'deki sahabi mezarlığının öyküsü, işte böyle ve bu sayfada gördüğünüz fotoğraflar da zaten herşeyi apaçık anlatıyor. Bir de Medine'de Medineli sahabilerin defnedildiği bir başka mezarlık daha var ki, onun hüzünlü hikáyesini de yarın okuyacaksınız.
Sultan Abdülmecid
Tanzimat hareketlerinin ilerlemeye başladığı devirde, 1839'da tahta geçen Abdülmecid, devlet işleri arasında hat sanatına da merak salarak devrin ünlü hattatı Mahmud Celáleddin'in öğrencisi Tahir Efendi'den altı çeşit yazı ve celi türü dersleri alarak yetişti. Önce Tahir Efendi'den, daha sonra da devrinin en büyük hattatlarından olan Kazasker Mustafa İzzet'ten de ikinci bir icazetname aldı. Sultan Abdülmecid, klasik Osmanlı celi yazısına aykırı bir ekol kuran Mahmud Celáleddin'in üslubunu izledi. Yazdığı levhalara tezhip yaptırıp genellikle vezirlerine hediye ederdi. Yazıda Üçüncü Ahmed ve İkinci Mahmud kadar mahir değilse de hat tarihinde önemli bir yere sahiptir ve İstanbul'daki bazı camilerde yazıları vardır.
Gökteki ayın her devri Hazreti Muhammed’e işarettir
Eskiler en önemli yıldızların yedi adet olduğuna, her birinin bir devrinin bulunduğuna, bu devirlerin bin veya yedi bin yıl sürdüğüne ve kıyametin bütün bu devirlerin tamamlanmasından sonra kopacağına inanırlardı. Son devir 'ay devri' yani 'devr-i kamer'di ve bu son dönem Hazreti Muhammed'e aitti.
Bugün 'gezegen' kabul edilen bazı gök cisimleri eskiden 'yıldız' sayılırlardı ve en önemli yıldızlar yedi adetti: Satürn, Jüpiter, Mars, Güneş, Venüs, Merkür ve Ay (o devirlerdeki isimleriyle Zuhal, Müşteri, Mirrih, Şems, Zühre, Utarid ve Kamer).
Eski inançlara göre bu yedi yıldızın her birinin bir devri bin yıl sürerdi. Bazıları ise her devrin yedi bin yıl, yıldızların tamamının devrinin de 49 bin yıl olduğunu söylerler ve kıyametin bütün bu devirlerin tamamlanmasından sonra kopacağına inanırlardı.
Yine bu inançlara göre, Satürn'ün devri Adem Peygamber'in devriydi. Satürn'ün eski karşılığı olan 'Zuhal' kelimesi Ebced hesabında yani Arap harflerinin her birinin bir sayı ile gösterilmesi temeline dayanan hesaplama sisteminde 'Adem' kelimesine eşitti ve değeri 45'ti. Bu, eskiler tarafından son derece önemli bir pek mühim bir rastlantı kabul edilmişti.
Yedi yıldızın altı tanesi artık devirlerini tamamlamışlardır. İçinde bulunduğumuz devir 'Devr-i Kamer' veya 'Kamer devri', yani Ay'ın devir zamanıdır ve Hazreti Muhammed işte bu devirde zuhur etmiştir.
Kamer devri eski Yunanlılarda da vardır fakat başka bir şekilde yorumlanmıştır ve bizdeki kamer devriyle pek bir alákası yoktur. Güneş ve ay, on dokuz senede bir dünyaya oranla gökyüzünün aynı noktasına gelirler. Bu durumda aybaşlarıyla ayın on beşinci geceleri her on dokuz senede bir önceki miládi ayların günleri ile birleşir. 'Meton' adlı bir Yunanlı tarafından Miláttan 433 yıl önce keşfedilen bu hadiseye Yunanlılar pek ziyade önem vermişler ve bu yılları mabedlerinde mermer levhaların üzerine altın suyu ile yazmışlardır.
'Devr-i kamer' kavramı edebiyatımıza, özellikle de şiirimize kadar girmiştir. Şairlerimizin 'devr-i kamer' sözüyle kastettikleri, ayın ardarda on iki burca girmesinden meydana gelen devir değil, doğrudan doğruya Devr-i Muhammedi, yani Hazreti Muhammed'in devri, zamanıdır. Gerçi yıldızların hareketinden hüküm çıkaran ve 'Melhame' denilen kitaplarda kamer devri hakkında birçok yazılar vardır, bunmların hemen tamamı saçma sapan hükümlerden ibarettir fakat asıl devr-i kamer, 'Devr-i Muhammedi'dir. Bu devirde hem Hazreti Muhammed zuhur etmiştir, hem de kıyametten önceki fitneler, zamanda yaşanacak ve kıyamet de bu devirde kopacaktır. Hazreti Muhammed'in ayı ikiye bölmesini, bu devrin 'Peygamberin kendisine aid olduğuna' dair bir alamet olarak yorumlayanlar da vardır.
Kamer devrinin edebiyatta kullanılışı sevgiliyle alákalıdır. Sevgili de kamer devri gibi áşığının ruhunda fitneler koparmaktadır ve bu yüzden şairlerimiz tarafından mecazi olarak 'fitne-i devr-i kamer' sözüyle nitelenir..
Sakız böreği
Suluca açılmış kadayıf hamuru ve has un, yeteri kadar su ile çalkalanıp kubbeli demir saç üzerine kepçe ile dökülür. Yufka, kızarmadan önce kaldırılır ve saçın üzerine bir başkası konur. İstenen miktarda yufka bu şekilde yapıldıktan sonra uygun boyda bir tepsi biraz yağlanır. Beş adet yufka tepsiye yerleştirilir ve üzerine soğanla kavrulmuş kıyma dökülür. Bunun üzerine sayısı beş ile on arasında yeniden yufka iláve edilir ve en üsttekine çok az yağ sürülür. Fırında altına ve üstüne kömür yerleşirilerek iki taraflı pişirilir.

Murat Bardakçı: İlk Müslümanlar işte burada yatıyor
Aralık 08, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Medine'de 'Cennetu'l-Baki' adını taşıyan yer İslam dünyasının en eski ve en önemli mezarlığıydı. Hazreti Muhammed'in ailesinden birçok kişinin ve ilk Müslümanlar'ın defnedildiği, üzerinde bir zamanlar her biri birer sanat eseri olan türbelerin yükseldiği mezarlık bugün apartmanlarla ve geniş caddelerle çevrili toprak bir alandan ibaret. Sebebi ise, bütün türbelerin 'İslam'da mezar yoktur' gerekçesiyle 1926'da yıktırılmış olması.

Hazreti Muhammed'i bizzat görmüş ve onun yanında bulunmuş olanlara 'sahabi' dendiğini ve Mekke'deki sahabi türbelerinin 1925'te kazma-kürekle yıkılmasının öyküsünü dün yazmıştım.

Medine'deki sahabi mezarlığı da Mekke'dekiyle aynı akıbete uğradı. Yeri bizzat Hazreti Muhammed tarafından seçilmişti ve adı 'Cennetu'l-Baki' idi. İlk sakini, yani buraya defnedilen ilk cenaze Osman bin Maz'un oldu ve Peygamber cenazenin defninden sonra mezarın baş ve ayak uçlarına yanında getirdiği iki taşı koyarak 'Bu, ahırete ilk gidenimizdir' dedi. Hazreti Muhammed'in daha sonra küçük yaşta vefat eden oğlu İbrahim de buraya defnedilince ilk Müslümanlar Cennetu'l-Baki'de kendilerine yer ayırtmaya başladılar. Peygamberin ailesine mensup birçok kişi, kızları Hazreti Fatma, Rukiye ve Zeynep, torunu Hasan, amcası Abbas, yengesi Fatıma binti Esed, halası Safiye ve eşleri Baki Mezarlığı'na defnedildiler. Zamanla Halife Osman'ın ve sahabinin önde gelenlerinin defnedilmesiyle burası İslam dünyasının önde gelen mezarlığı sayıldı.

Cennetu'l-Baki'deki ilk türbeler Abbasi halifeleri tarafından yaptırıldı. Daha sonraki devirlerde birçok Müslüman hükümdar tarafından yeni türbeler inşa edildi. Mezarlık Kanuni Süleyman zamanında esaslı bir tamir gördü ve eski haline getirilmesine çalışıldı.

Medine'deki bu büyük mezarlık ilk tahribe 1806'da uğradı: Şehri işgal eden Saud bin Abdüláziz 'İslamiyet'te mezar yoktur' gerekçesiyle taşların ve türbelerin tamamını yıktırdı. Osmanlı kuvvetlerinin Medine'yi geri alarak Saud'u kıta Arabistanı'nın iç kısımlarına sürmesinden sonra Cennetu'l-Baki'de yeniden bir restorasyona gidildi ve tam bir bakım ancak 80 yıl kadar sonra, İkinci Abdülhamid'in zamanında yapılabildi. Mezarların yerleri yeniden belirlendi, eski türbeler elden geldiğince tamir edildi ama Cennetu'l-Baki'nin kaderinde sanki tekrar yıkılmak yazılıydı: Saud'un torunu ve bugünkü Suudi hanedanının kurucusu olan Abdüláziz bin Saud, Medine'yi ele geçirmesinden hemen sonra, 1926'da, mezarlığı bir defa daha yerle bir etti. Cennetu'l-Baki'de tek bir türbe ve mezar taşı bırakmadı, hepsini yıktırdı ve araziyi sıradan bir mezarlık haline getirdi.

Şimdi Mekke dönüşü Medine'ye geçen hemen bütün hacıların mutlaka ziyaret ettiği Cennetu'l-Baki, bugün apartmanlarla ve geniş caddelerle çevrili toprak bir alandan ibaret...

‘Defterini dürmek’ sözü Kur’an’dan alınmadır

Türkçe'de sık kullanılan 'defterini dürmek' sözü, Kur'an'ın 21. suresi olan 'Enbiya' suresinin 104. áyetinden alınmadır. 'Defter' sözüyle, insanların sağ ve sol omuzlarında bulunduğuna inanılan hesap meleklerinin tuttuğu ve işlenen hayırlarla şerlerin yazıldığı 'defter-i ámál', yani 'hesap defteri' kastedilmektedir.

İçine yazı yazılan, hesap kaydedilen, bazan cedvelli ve çizgili, bazan düz kağıtlı olan ve üzeri kaplı bulunan kitap şeklindeki eşyaya 'defter' dendiğini hepimiz biliriz. Ama Yunus Emre'nin 'Yunus oldu ise ádım ne aceb / Okuyalar defter ü divánımı' mısralarından ve Şeyhülislam Yahya*nın 'Gül mevsimidir defter ü divána bakılmaz' sözlerinden içinde şiir olan kitaplara da defter dendiği anlaşılmaktadır.

Şeriatta, sağ ve sol omuzumuzda 'hesap melekleri'nin bulunduğu, bunların hayır ve şer işlerimizi birer manevi deftere kaydettikleri söylenir. Bu defterlere 'kitab-ı a*mal' yahut 'defter-i ámál' denir. Bir şairin mısraında geçen 'Defter~-i ámálimi yüklendim ettim azm-i ráh' (Hayırlarımın ve şerlerimin yazılı olduğu defteri yüklenip yola koyuldum, yani öldüm' sözündeki 'defter'in anlamı budur. Bir insan ölünce bu defterlerin dürülüp muhafaza edileceği, kıyamette de herkesin kitap ve defterinin kendisine verileceği inanışına dayalı olarak 'defteri dürülmek' deyimi ölüm mánasına gelmektedir. Aynı zamanda birisini öldürmek veya öldürtmek de 'Defterini dürdüm', 'defterini dürdüler' gibi sözlerle ifade edilir.

Kur'an'ın 21. suresi olan 'Enbiya' suresinin 104. áyetinde 'Biz o gün (kıyamet günü) göğü kitap sahifelerini dürüp büker gibi bükeceğiz; önce nasıl yaratmaya başladıysak tekrar yaratacağız, bu, vaadimizdir bizim ve gerçekten de yapacağız bunu, gücümüz yeter yapmaya' denmekte ve kıyametten sözedilirken tomarların dürülmesi gibi göğün dürüleceği bir benzetme ile anlatılmaktadır.

Böylelikle 'defterin dürülmesi' sözü 'ölüm' mánasına geldiği gibi yokluk, yok olmak, hatta bütün álemin mahvolması mánalarına da gelir. Bu tabir, büyük bir ihtimalle 'Enbiya' suresinin 104. áyetinden alınmıştır.

Hindiba çorbası

İki iri demet hindibanın yaprakları saplarından ayrılıp az ılık suda iyicece temizlenir ve az ateşte on beş dakika kaynatılır. Hindibalar suyu süzüldükten sonra üzerine zeytinyağı sürülmüş tavada hafif çıtırdar hale gelinceye kadar kızartılır. Bir başka kapta bol su içerisinde tuzlu tereyağı eritilir ve azar azar has un konarak devamlı karıştırmak suretiyle meyane yapılır, istenen ekşiliği sağlayacak miktarda limon sıkılır. Önceden hazırlanmış hindibalar içine konur ve sıcak su ilÁvesiyle bir taşım kaynatılır.

.Murat Bardakçı: Medresenin mum isyanı Şeyhülislam'ın başını yedi
Aralık 09, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Elektriğin olmadığı ve aydınlatmanın mumla sağlandığı devirlerde mum sıkıntısı başgösterse ne olurdu dersiniz? Medrese öğrencileri 'ders çalışamıyoruz' diye ayaklanır ama iş döner dolaşır ve zamanın şeyhülislamının başına patlardı.
İşte, eski zamanlardan bir 'enerji krizi' öyküsü...
İstanbul'da eski devirlerde çıkan isyanlardan bahsedildiği zaman akla ilk gelenler yeniçerilerin 'kazan kaldırma' denilen ayaklanmalarıdır ama isyan sadece yeniçerilere mahsus değildir ve başkaları da vardır: Öğrenciler, yahut o zamanlarda söylenen şekliyle 'suhteler'...
Osmanlı zamanındaki öğrenci ayaklanmaları yönetimin başını sık sık ağrıtmış, iş bazen tatlılıkla halledilmiş ama bazen sert tedbirler almak, öğrencileri karga tulumba edip imparatorluğun en ücra köşelerine yollamak zorunda kalınmıştır. Fakat, İstanbul hiçbir zaman 1818'de yaşanan 'mum isyanı' kadar garip bir ayaklanmaya şahit olmamıştır.
İsyan, hemen her köşesinde bir medresenin bulunduğu Fatih'te çıkar. Havanın kararmasına yakın bir saatte bakkala giden bir medrese talebesi iki adet mum ister. Bakkal tek bir mum verebileceğini söyler ve 'Eşkıya Rumeli'de yolları kesti, İstanbul'a günlerdir yağ ve mum gelmiyor, bir taneden fazla veremem' der. Der ama öğrenci anlamaz, 'Şimdi imtihan zamanı' deyip ısrar eder, iş karşılıklı bağırıp çağırışmaya döner ve neticede bakkal öğrenciden bir güzel sopa yer.
Haykırışları duyan bir grup medrese talebesi soluğu dükkánda alır ve araya girip kavgayı durduracak yerde bakkalın üzerine çullanırlar. İş zaptiyeye, oradan da zamanın şeyhülislamı Zeynelábidin Efendi'ye akseder ve şeyhülislam hadiseye karışan elli kadar öğrenciyi hemen sürgüne yollar.
Ama dedikodu makineleri faaliyete geçmiş, etrafta 'Gençler sürgüne yollanmamış, çuvala konup denize atılmışlar' gibisinden sesler yükselmeye başlamıştır.
Artık İstanbul'daki bütün medreseler ayaktadır. Öğrenciler derslere girmemekte, sabah ezanından yatsıya kadar cami avlularını doldurmakta, 'Şeyhülislam, sürgün emrini geri alsın' demektedirler.
Zeynelabidin Efendi işin şakaya gelir yanı kalmadığını anlar ve sürgüne yolladığı öğrencileri affeder. Hiddetlenme sırası bu defa zamanın hükümdarı İkinci Mahmud'dadır: 'Ne biçim şeyhülislam bu?' buyurur hükümdar... 'Verdiği kararda sebat edemiyor' der ve Zeynelabidin Efendi'yi azlediverir.
O zamanlarda şeyhülislamın azledildiğini halka duyurmanın garip bir yolu vardır: Süleymaniye'deki 'Meşihat Dairesi'nin yani şeyhülislamlık makamının bulunduğu binanın kapısında asılı duran fenerin söndürülmesi...
Azil emrini alınca makamını terkedip evine gitmek üzere binadan çıkan Zeynelabidin Efendi artık fenerin yanmadığını görecek, 'Talebenin mumu, bizim feneri söndürdü yahu!' diyecek ve bu söz tarihlere geçecektir.
Mehmed Şefik Bey
Önceleri hocası Kazasker Mustafa İzzet'in yolundan giderken daha sonraları Mustafa Rakım'ın tavrına dönen Mehmed Şefik Bey, 1820 ile 1880 yılları arasında yaşadı.
Sultan Abdülmecid'in Sakız adasında yaptırdığı camiin levhalarını yazdı ve Bursa'da 1854 depreminde harab olan Ulucami'nin duvarlarında eskiden yazılmış olan yazıların tamirini de o yaptı. Üç buçuk yıl boyunca Bursa'da kalan sanatkár, eski yazıları tamamen tamir etti ve cami için yeni başka yazılar da hazırladı.
Şimdi İstanbul Üniversitesi olarak kullanılan eski Harbiye Nezareti'nin dış kapısı üzerindeki 'Daire-i Umur-ı Askerriyye' yazısı, bu yazının iki yanında yeralan Fetih Suresi'nin ayetleri ve kapının iç tarafındaki celi sülüs yazılar Mehmed Şefik Bey'in, bu yazıların ortasındaki dört satırlık celi talikler ise Kazasker Mustafa İzzet Efendi'nindir.
İnsan, iradesinin hákimidir
'İrade' ve 'ihtiyar' kavramları, insanların yaptıkları işleri Tanrı'nın isteğiyle mi, yoksa kendi başlarına mı yerine getirdikleri tartışmasının temelini oluşturur. Bu tartışma İslamiyet'in eski dönemlerinden beri devam edegelmektedir ve her mezhebin yorumu farklıdır.
İnsanların yaptıkları işleri Tanrı'nın isteğiyle mi, yoksa kendi başlarına mı yerine getirdikleri meselesi, İslamiyet'in eski dönemlerinden beri tartışılan bir konudur. 'İrade' ve 'ihtiyar' kavramları da, işte bu tartışmada yer alırlar.
'İhtiyar' sözü, insanın iradesi anlamında kullanılır. İnsanlar irade ve ihtiyarları ile her hangi bir işi yapıp yapmamakta serbesttirler ve sorumlu olabilmeleri için bu ihtiyar ve iradeye sahip olmaları şarttır. İnsanoğlunun iradesi Tanrı'nın iradesinin yanında cüz'i yazi az miktarda kaldığından buna 'cüz'i irade' de denir.
Yapılan işte Tanrı'nın dilek ve isteğinin olup olmaması hususunda İslam mezhepleri ayrı ayrı fikirler ileri sürer ve yine birbirinden farklı şekilde hüküm verirler:
Sünniler'e göre kul işi yapar, iradesini o işe sarf eder, Tanrı da o işi halk eder yani yaratır. Mu'tezile'ye göre ise kul gerek iyi gerek kötü her işi kendi iradesiyle yapar. Tanrı'nın bu işi yaptırma hususunda hiçbir tesiri yoktur, ancak önceden kulun ne yapacağım bilir fakat bu bilgisi kula o işi yaptırmamak şeklinde tecelli etmez. Şiiler'e göre ise kul, işi kendi iradesi, Tanrı'nın kuvveti yani kendisine verdiği güç ve irade ile yapar. Kulun yapacağı işi Tanrı önceden bilir fakat bu bilgiyi kulu o işi yapmaktan vazgeçirmeye kullanmaz. Kul, bu durumda o işi Tanrı'nın kudretinin dışında yapmış sayılamaz.
Sufiler ise 'cüz'i irade'yi, 'külli irade'nin yani Tanrı'nın iradesinin zuhuru olarak bildiklerinden kuldaki ihtiyarı tamamen reddederler. Aslında, sufilere göre kul zaten yoktur, 'halk', yani álem, Tanrı'nın zuhurundan ibarettir.
Balık turşusu
Yeteri kadar levrek balığı temizlenip doğrandıktan sonra, tuzlanarak zeytinyağında pişirilir. On dirhem tarçın, bir dirhem karanfil ve kakule ince döğülüp elekten geçirilir (Bir dirmeh, 3,2 gramdır). Defne, mersin, taze limon ve turunç yaprağı, birkaç parça sarımsak, çam fıstığı, kuşüzümü ve siyah biber hazır edilir. Bir toprak tencereye yapraklar kat kat döşenir, balıklar bunun üzerine dizilir. Hepsinin üzerine de döğülmüş baharatlardan ekilir, üzüm, fıstık ve biber serpilir. Yeniden yaprak, balık ve diğerleri konur. Sirke, safran suyu ve az miktarda bal kaynatılıp balıkların üzeri örtülünceye kadar dökülür. Taş ile bastırılıp kapatılır, birkaç gün böylece tutulur. Kış günlerinde bir ay, yazları yirmi gün boyunca bozulmadan durur.

.Murat Bardakçı: Nice’i Türkler’in elinden bir kadın poposu almıştı
Aralık 10, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Herşey, Catherine Segurane adındaki o Fransız-İtalyan kırması genç kadının başının altından çıktı. Catherine olmasaydı Nice'de Avrupa zirvesi falan toplanamayacaktı. Hatta zirve bir yana, bugün Ecevit'in Avrupa fotoğrafında görünüp görünmemesi konusunu bile tartışmayacaktık...
Bütün bunlara hep Catherine sebep oldu, zira vaktiyle Nice'te bir işler etmeseydi, Güney Fransa'daki o güzelim şehirde şimdi Türk bayrağı dalgalanacaktı. Dolayısıyla bugün ne Avrupalı olmaya çalışmakla uğraşacaktık, ne gazetelerde ‘‘Rahşan hanım gösteriler yüzünden otelden çıkamadı’’ gibisinden haberler görecektik, ne de Nice'de gündemimize girecekti...
Catherine işleri bozmasaydı, Nice şimdi bizim viláyetimizdi... Nice'e Bodrum'a yahut Göçek'e gider gibi elimizi-kolumuzu sallaya sallaya gidecek, kilometrelere uzayan sahilini çoktaaan beton binalarla doldurmuş olacaktık. Hatta, sahilden Cimiez'ye uzanan yolun iki yanındaki balık ve karides lokantalarının yerinde şimdi kebapçılar, dönerciler, láhmacuncular sıralanacaktı.
Catherine'in kim olduğunu artık herhalde merak etmişsinizdir, söyleyeyim: Fransız-İtalyan kırması bir hatundur, tam adı Catherine Segurane'dır, Nice'de bundan beş asır önce yaşamıştır, bazı tarihlerde azıcık hafifmeşrep olduğu yazılıysa da, Fransa'nın milli kahramanlarından sayılır, üstelik bizim koskoca Barbaros Hayreddin'i bile dize getirmiştir.
İşte, Catherine'in bize ettiklerinin özeti:
Barbaros Hayreddin Paşa, 1543 ilkbaharında 110 gemilik bir donanmayla İstanbul'dan demir alıp Akdeniz'e açılır. Niyeti, Fransa'nın güneyinde bulunan İspanyol hakimiyetindeki limanları fethetmektir. Yolunun üzerindeki Ostia, Messina ve Reggio gibi İtalyan şehirlerini bombalar, Marsilya'ya uğrar, o devirde Savoi Dukalığı'nın hakimiyeti altındaki Nice'i kuşatır. Şehri birkaç gün içinde ele geçirir ve sıra direnmeye devam eden kalenin alınmasına gelir.
Catherine Segurane işte tam o sırada, kalenin düşmesi an meselesiyken ortaya çıkar. Dağılmak üzere olan askerlere cesaret verir ve toparlanmalarını sağlayıp levendlere saldırtır. Bir başka söylentiye göre ise yüksek olmayan burçlardan birinin üzerine tırmanır, karşılarında birdenbire bir kadın gören Barbaros'un levendleri şaşırırlar, Catherine levendlere arkasını döner ve eteklerini kaldırıp çok ayıp bir iş eder. Levendler ‘‘Estagfirullah! Neuzibilláh!’’ deyip elleriyle gözlerini kapattıkları sırada kaledeki askerler kapıları açıp hücuma geçer ve kuşatmayı püskürtürler. Kaleyi almaktan ümidini kesen Barbaros kuşatmayı kaldırır, levendler kalyonlarına döner ve Nice'den ayrılırlar.
Catherine işleri karıştırmasaydı Barbaros Nice'in tamamını alacak, Fransa'nın in taraflarına doğru ilerleyecek ve levendleri belki de kuzeyde biryerlerde Kanuni Süleyman'la birleşeceklerdi... Bütün bunları hep ihtimallerin üzerine kuruyorum ama ‘‘Bir türlü Avrupalılaşamamamızın en önemli sebeplerinden biri Catherine Segurane'dır’’ demekte de pek haksız sayılmam, öyle değil mi?
O şehir ki, bir zamanlar Ankara’nın belálısıydı
Günlerdir manşetlere taşıdığımız Nice hakkında Türk gazeteleri 1920'li ve 30'lu yıllarda değil övgüler yazmak, şehrin adından bile pek bahsedemezlerdi. Nice, o senelerde Ankara'nın gözünde 'muzır eşhásın' yani rejim için tehlikeli görülen kişilerin toplandığı bir yerdi ve bu yüzden Nice'de zoraki bir konsolosluk bile açmıştık.
Fransa'nın güneyindeki şirin sahil şehri Nice, günlerdir gazetelerimizin manşetlerinde, TV haberlerinin ilk sıralarında... Nice hakkında Türkiye'nin Avrupalılaşma yolunda ne kadar büyük önem taşıdığından tutun, Başbakan Ecevit'in orada nasıl sıcak bir kabul gördüğüne ve hatta şehrin güzelliklerinden ikliminin yumuşaklığına kadar yazılmadık ve söylenmedik hemen hiçbirşey bırakmadık.
Bugün tamamen unutmuştuk ama, Nice'in bizim için böylesine önem kazanması aslında pek yeni bir hadise değildi ve Nice bundan 70 küsur yıl önce de Ankara için hayli önemli bir yerdi. Ama o günlerle bugün arasında önemli bir fark vardı: 1920'li yahut 30'lu yılların Türk basını Nice'in bırakın ne kadar hoş bir yer olduğunu söylemeye, adından bahsetmeye bile çekinirdi, çok büyük bir gereklilik olmadan sayfalarında ‘‘Nice’’ sözüne asla yer vermezdi.
İşte, Nice ile çok eskilere dayanan ilişkimizin kısa öyküsü:
Büyük Millet Meclisi, Cumhuriyet'in ilánından dört ay üç gün sonra hiláfeti de láğvetti. Meclis'in 3 Mart 1924 günü kabul ettiği 431 sayılı kanun uyarınca Osmanlı hanedanının bütün mensupları Türkiye sınırları dışına çıkartıldılar. Hiláfet makamında oturan ve Osmanlı ailesinin reisi olan son Halife Abdülmecid Efendi, hemen o gece sınırdışı edildi ve on gün sonra Türkiye'de hanedandan tek bir kişi kalmadı.
Simplon Ekspresi'ne bindirilerek gönderilen Halife önce İsviçre'ye gitti, Montrö'nün banliyösü Territet kasabasında bir otele yerleşti, burada birkaç hafta kaldıktan sonra Fransa'ya geçti ve Nice'e inerek Carabacel (okunuşu: Karabasel) adında büyük bir villa kiraladı.
Hanedanın birçok mensubu Halife'nin ardından Nice'e yerleşti. Gelenlerin çoğu orta yaşı çoktan geride bırakmış insanlardı, İstanbul'un iklimine benzer bir yer arıyorlardı, Nice onlar için biçilmiş kaftandı ve kendi ifadeleriyle ‘‘Havasıyla suyu látifti’’.
Nice, Türkiye'ye girmeleri yasak olan daha çok sayıda kişiye mekán oldu: 150'liklerden bir grup ve son dönem Osmanlı devlet büyüklerinden bazıları da Nice'e yerleştiler. Güney Fransa'nın bu sakin sahil şehri, barındırdığı yasaklı Türk kolonisi yüzünden Ankara'nın gözünde artık ‘‘muzır eşhásın’’ yani netameli görülen kişilerin toplandığı bir yerdi. Bu kişiler genç cumhuriyet için tehlike yaratabileceklerine inanılıyordu ve dolayısıyla başta Halife olmak üzere hemen hepsinin takip altında tutulmaları şarttı.
Ama, Nice'e en yakın Türk konsolosluğu birkaç saat mesafedeki Marsilya'daydı, netameli şehirde olup bitenleri Marsilya'dan takip etmek son derece zordu ve çözüm Nice'de hemen kadrosu oldukça kalabalık bir konsolosluk açmakla sağlandı. Diplomatik görevlilerin yanısıra birkaç adet ticaret, vesaire ataşesi de vardı ve hepsinin asıl vazifesi Carabacel villasına gidip gelenleri tesbit etmek yahut günlerini sahildeki kafelerde geçiren diğer yasaklıların neler konuştuklarından haberdar olabilmekti.
Nice'den Ankara'ya hemen her gün bir veya birkaç rapor gidiyor, bu arada Halife'den para sızdırabilmek için Carabacel'de el-etek öpenlerin çetelesi tutuluyordu. Tabii, ‘‘Şehzade filánca efendi tahta geçebilmek için gizli bir teşkilát kurmuş’’ gibisinden bol bol ihbarlar da alınıyordu. Ama ihbar edilenlerin çoğu sefaletin sınırındaki kişilerdi ve aralarında gece plajlarda uyuyan, sabahları zeytinyağına ekmek doğrayıp yiyerek yaşamaya çalışan padişah torunları bile vardı.
Ankara, Nice'i 1939'a kadar hep gözünün önünde bulundurdu. Halife o sene Paris'e taşındı ve hayata veda ettiği 1944'e kadar, Alman işgalindeki Paris'te yaşadı. 150'likler zaten 1938'de affedilmişler ve Türkiye'ye dönmelerine izin verilmişti. Dolayısıyla Nice'de kalabalık bir görevli kadrosu bulundurmaya artık lüzum kalmamıştı ve Halife'nin Paris'e gidişinden sonra konsolosluk da kapatıldı.
İşte, bizim Nice ile eski tanışıklığımızın öyküsü...

.Murat Bardakçı: Ayasofya'daki sahte Mehdi
Aralık 11, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Sahte mesihlerle ve mehdilerle dolu renkli bir ramazan geçiriyoruz. Aklından zoru olan böyleleri tarih boyunca hep varolmuşlardır. İşte bunlardan biri: 1853 Ocak'ında Ayasofya Camii'nde mehdiliğini ilán eden Mustafa Nuri'nin öyküsü...
Mesihlerin ve mehdilerin sahteleriyle dolu oldukça renkli bir ramazan geçiriyoruz. Ortaya çıkan bu mesih ve mehdiler, aslında tarih boyunca görülen ve aklından zoru olanların bir devamı... İşte bunlardan biri: 1853 Ocak'ında Ayasofya Camii'nde mehdiliğini ilán eden Mustafa Nuri'nin öyküsü...
Osmanlı Arşivleri'nin Dahiliye İradeleri bölümünde bulunan 16534 numaralı vesikada bu Mehdilerden birinin macerası anlatılıyor. İşte, 1853'ün 23 Ocak'ında Zaptiye Nezareti'nden Sadaret'e yani Başbakanlığa gönderilen raporda günümüz Türkçesiyle yazılı olanlar:
'Geçen cuma günü Ayasofya Camii'nde yolsuz bazı işler oldu. Medrese talebelerinden Mustafa Nuri, hatip kürsüsünün yanında duran kılıcı eline aldı ve Mehdi olduğunu iddia edip cemaati imana çağırdı.
Mustafa Nuri hemen Zaptiye'ye götürüldü. Aslen Kalkandelenli olduğunu, İstanbul'a bundan dokuz sene önce geldiğini, o zamandan beri Cerrahpaşa'da bir medreseye devam ettiğini, Babasının isminin Abdülaziz olduğunu ve Kurşunlu Medrese'nin müderrislerinden Hacı Numan'ın derslerine devam ettiğini söyledi.
Minberde kuran kılıcı niçin aldığı sorulunca 'Ben Mehdiyim, kılıçsız Mehdi olmaz' dedi. Mehdilik davasına niçin kalkıştığı sorulunca da 'Allah tarafından memur edildiğini' söyledi. Zaptiyeler 'Ne zaman memur edildin Mustafa Efendi?' dediler, 'Geçen akşam' cevabını verdi. Sonra medresedeki odasında yalnız kaldığını, başka odalardaki bazı arkadaşlarının kendisinin Mesih olduğuna inandıklarını anlattı. Yapılan tahkikat neticesinde, Mustafa Nuri'nin Çifte Beşkurşunlu Medrese'de okuyan İsmail adında bir kardeşinin bulunduğu da öğrenilmiştir'
Belgenin varlığından álim dostum Prof. İlber Ortaylı sayesinde haberdar oldum ama Ayasofya Camii'nde ortaya çıkan bu Mehdi'nin akıbetini öğrenemedim. Tahminim, dokuz senesini bir medrese hücresinde geçiren zavallı Mustafa Nuri'nin, büyük ihtimalle Toptaşı'na yani o zamanın tımarhanesine tıkılmış olması...
‘Amin var’ ve ‘fesini kap’ merasimleri
Eski zamanlarda çocukların okula başlaması bir törenle olurdu. Bu törene 'bed'-i besmele' denir, çocuğun Kur'an'ı hatmetmesi sırasında da birkaç merasim yapılırdı. İnşirah suresinin sonuna kadar gelen çocuklara anne ve babaları hediyeler verirler, Bakara'nın tamamlanmasından sonra bir hatim duası yapılır ve davetlilere ziyafet çekilirdi.
Eskiden okula başlayan çocuklara ilk önce tamamiyle dini eğitim verilirdi. İlk ders olarak Arap harfleri öğretilir ve çocuğun okula başlaması sırasında küçük bir merasim yapılırdı.
Yapılan bu merasime 'bed'-i besmele cemiyeti' derlerdi. Okula başlayacak olan çocuk şallarla ve taklid elmaslarla bir ata yahut arabaya bimdirilir, okuldaki diğer öğrenciler çocuğu evinden alırlar, çocuk en öne geçer, arkasından bir rahlenin üzerinde duran ve çocuğun güzel bir kumaşdan yapılmış olan minderini başının üzerinde taşıyan bir başka çocuk yürür, onların arkasından yaş itibariyle daha büyük olan iláhici çocuklar gelir, en arkada da 'aminci'ler bulunurdu. Amincilerin yaşları iláhicilerden daha küçüktü.
Yaşça daha büyük çocukların Allah'a dua ve ondan ricayı hep bir ağızdan okudukları ilahilere daha küçük olan yavrular yine hep bir ağızdan 'Amin' diye karşılık verirler ve bu merasim bu yüzden çocuklar arasında 'Amin var' diy bilinirdi.
Okula yeni başlayan çocuğun anası, babası ve bütün ailesi de merasimde hazır bulunur, onların davet ettikleri kişiler de gelirler ve mektebe varıldığında çocuk hocanın önüne diz çöküp ilk dersini alırdı.
Hoca çocuğa 'Elif, be, te..' diye ilk harfleri okuttuktan sonra merasime katılan diğer çocuklara bahşişler verilir, tatlılar ve özellikle lokmalar dağııtılır, evde de davetlilere ziyafet çekilirdi. Eskiden çocuklar okumaya kunut duasından ve Kur'an'ın sonundaki küçük surelerden başlardı.
Çocuk İnşirah suresine gelip surenin sonundaki 'Fergap' kelimesini okuyanca öteki talebeler hep bir ağızdan 'Fergap-fesini kap' diyerek çocuğun başına cüz kesesini geçirirler, çocuk ve evine gönderilir, ana ve babasında hediyeler alırdı.
Kur'an bu şekilde aşağıdan yukarıya doğru hatmedilir, yani Bakara suresine çıkılır ve buna 'Elifláma çıkmak' denirdi. Bakara'nın da okunmasından sonra Kur'an devredilmiş demekti. Bu defa bir hatim duası yapılır ve davetlilere tekrar ziyafet verilirdi.
Esma İbret Hanım
Türk hat tarihinin en başarılı kadın sanatkárlarından olan Esma İbret Hanım saraydaki gözde cariyelerin ámiri Ahmed Efendi'nin kızı ve hattın büyük ismi Mahmud Celáleddin'in eşiydi. Yazıyı kocasından öğrendi ve icazet aldı. Hanımlar arasında pek rağbet görmeyen hattatlığa büyük emek verdi ve hemen hemen kocası kadar güzel yazdı.
15 yaşındayken yazdığı ve halen Topkapı Sarayı'nda bulunan hilyesinin arkasında bulunan bilgiye göre, hilyeyi yazdıran Kaftancı Mehmed Sálim Ağa bunun bir kız tarafından yazılabileceğine inanmamış fakat dostlarından hilyenin hattatının hakikaten Esma Hanım olduğu öğrenilince, Esma'ya 'İbret' unvanı verilmişti.
1780'de vefat eden Esma İbret Hanım, Vefa'daki Şeyh Murad Dergáhı'na, eşinin yanına defnedildi.
Kaymaklı saray ekmeği
İyi kalitede beyaz undan yapılmış bir ekmek, kabukları çıkartıldıktan sonra hafif ıslatılır ve iyice yoğrulur. Birkaç parçaya ayrılıp kadayıp yapar gibi bol yağda kızartılır. Sonra sıcak su ile iyice yıkanır, süzülür ve bir tepsiye yerleştirilerek üzerine kestirilmiş şeker şerbeti dökülür. Şerbet, ekmek parçalarının üzerini kapayıncaya kadar dökülür ve gerektiği takdirde parçaların üzeri bıçakla delinerek iyice emdirilir. Daha sonra her bir jarçanın üzerine kaymak döşenir ve iki parça üstüste birleştirilerek yeniden şerbete bulanır. Sıcak ve soğuk olarak yenebilir.

.Murat Bardakçı: Bu toprak yığınının altında Peygamber'in ailesi yatıyor
Aralık 12, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Geçen hafta Mekke ve Medine'deki İslam'ın ilk yıllarından kalma mezarlıkların başına gelenlerden sözetmem ve mezarlıkların bugünkü halini gösteren fotoğraflarını yayınlanmam aldığım mail ve mektup sayısından anlayabildiğim kadarıyla bir hayli ilgi gördü. Bana yazanların çoğu aynı konuda daha başka bilgiler vermemi ve varsa diğer resimleri de yayınlamamı istiyorlardı.
İsteklerini bugün yerine getiriyor ve Türk basınında şimdiye kadar çıkmamış bir başka fotoğrafa, Hazreti Muhammed'in amcası Hazreti Abbas'ın ve dört torununun mezarlarını gösteren bir resme yer veriyorum.
Burası, sahabilerin yani Hazreti Muhammed'in yanında bulunmuş, onu bizzat görmüş ve onunla konuşmuş olanların defnedildiği Medine'deki Cennetu'l-Baki mezarlığının bir bölümü...
12 asır boyunca İslam dünyasından büyük saygı gören mezarlıktaki taşlar ve türbeler 1806'da Medine'yi işgal eden Saud bin Abdüláziz'in emriyle 'İslam'da mezar yoktur' gerekçesiyle yıktırılmış, mezarlık Osmanlı kuvvetlerinin şehri geri almasından sonra tamir görmüştü. İkinci Abdülhamid zamanında baştan aşağı elden geçirilen Cennetu'l-Baki bugünkü Suudi Arabistan'ın kurucusu olan Abdüláziz bin Saud tarafından 1926'da yeniden dümdüz edilmiş ve arazisi sıradan bir mezarlık haline getirilmişti.
Bu sayfada gördüğünüz fotoğraf, bundan birkaç sene önce çekildi. Üst taraftaki tek mezar, Hazreti Muhammed'in amcası Hazreti Abbas'a ait. Alt tarafta görünen yanyana dört taşın altında ise peygamberin torunlarından dördü, soldan itibaren Hasan-ı Mücteba, Zeynelábidin, Muhammed-i Bákır ve Caferu's-Sadık yatıyor.
Mekke'den Medine'ye geçen bir grup yabancı hacı yani Saudi vatandaşı olmayan hacılar eldeki eski bilgilere dayanarak bu beş mezarın yerini belirlemeye çalışmışlar, baş ve ayak uçlarına birer taş koymuşlar ve mezarların önünde dua ediyorlar.
Yolunuz günün birinde Medine'ye düşecek ve Cennetu'l-Baki mezarlığına gidecek olursanız bu mezarları hiç aramayın, zira taşlar hemen kaldırıldı ve Peygamber'in amcasıyla torunlarının defnedildiği yerin tamamen kaybolması için elden gelen herşey yapıldı.
Tanrı’yı ifadeye ‘mutlak varlık’ sözü bile az gelir
Bir varlık başka bir varlıktan kendisiyle birlik ve beraberliği olmayan noktalarda ayrılır. Tasavvufta bu ayrılığa 'taayyün', bu çeşit ayırma işine de 'tayin' denir.
Sufilerde ise taayyünün ayrı ve hususi bir mánası vardır. Onlara göre varlığın bir surete bürünmesi, maddi ve manevi bir şekilde aklımızla yahut duygularımızla anlaşılır bir hale gelmesi taayyündür. Mesela bir kalem, bir insan, su üstündeki bir hava kabarcığı, akla gelen herhangi birşey, yahut rüzgár, hava, hep birer taayyündür. Sufiler bu aleme 'taayyünat-taayyünler alemi' derler.
Tanrı ise 'vücud-ı mutlak'dır, yani mutlak varlıktır. Herşeyden mutlaktır, yani hiç bir sıfatla, hiç bir taayyünle, hiç bir suretle kayıtlı değildir. Hatta O'nun hakkında 'mutlak varlık' denirken bile varlığı 'mutlak' oluşla, yani hiçbir şeyle bağlı olmayışla kayıtlandırılmaktadır. Halbuki O, bundan da mutlaktır fakat O'nu anlatabilmek için daha başka bir kavram bulamadığımızdan dolayı Tanrı'ya 'vücud-ı mutlak' denmektedir. Aslında taayyünler álemindeki bütün taayyünler de onundur.
Böyle olmakla beraber, görünüşte ayrı ayrı varlıklar gibi görünen bu taayyünler, gerçekte yoktur ve hepsi Tanrı'nın ilmindeki suretlerin zuhurudur. Daha doğrusu, o taayyünlerin tamamı, Tanrı'nın ilminde mevcuttur. Bu bakımdan bütün taayyünler 'vücud-ı mutlak'tan yani mutlak varlıktan çıkar ve yine ona gider.
Katre, dalga, küçük serpinti, saçıntı, türlü türlü sesler, özetle denizde görülen herşey, sadece denizin taayyünleridir. Bunlar denizin çeşitli şekillerde zuhurundan ibarettir, ayrı bir varlıkları yoktur. Bizler onlara görünüşte ad vermekte, onları var gibi görmekteyizdir. Fakat hepsinin adları da, varlıkları da denize aittir. Aslında varolan ne köpüktür, ne dalgadır, sadece denizdir. Zaten denizi kayıtlandıracak katreler, köpükler veya dalgalar aslında mevcut değildirler.
İşte, 'vahdet-i vücud'a yani varlık birliğine inanan sufilere göre mutlak varlık da böyledir ve bütün taayyünlerden mutlaktır.
Sultan İkinci Mahmud
Şiire ve musikiye olan sevgisinin yanısıra hat sanatına da yakın bir ilgi gösteren İkinci Mahmud, zamanındaki diğer hattatları kıskandıracak derecede usta bir sanatkárdı.
İlk yazı derslerini şehzadeliği sırasında Kebecizade Mehmed Vasfi'den aldı ve iki adet Kur'an yazdı. Öğrenmeye padişah olmasından sonra da devam ederek çağının en büyük hattatı olan Mustafa Rakım ile çalıştı ve zor bir yazı olan celi'de ilerleyerek hocasına yaklaştı. Hatta bu yüzden 'Sultan Mahmud'un yazılarını onun adına Rakım yazıyor' diye bir söylenti de çıktı. Halbuki Topkapı Sarayı Kitaplığı'nda bulunan bizzat Sultan Mahmud'un elinden çıkmış olan tashih görmemiş çalışmaları bu söylentiyi yalanlamaktadır.
Sultan Mahmud yazılarını varak altınla koyu zeminlere 'málákári' denilen teknikle kabartma olarak yaptırır ve muhtelif abidelere, camilere ve mekánlara astırırdı. Celi yazı ile uğraşan Osmanlı padişahlarının en önemlisi olan Sultan Mahmud'un bugün elimizde altmıştan fazla celi levhası vardır.
Kuvvet helvası
Birer ölçü nişasta ve bir buçuk ölçü bal, sade yağla karıştırılır. Bir tencereye konur ve hafif ateşte nişastanın kokusu gidene kadar karıştırılarak pişirilir. Yağ karışımın üzerine çıkmaya başlayınca piştiği anlaşılıp ateşten indirilir. Karıştırmaya biraz daha devam edilir ve tencere hafif eğilerek, üst taraftaki yağ dökülür. Sonra nişastalı bal kevgirle alınır, yağı yine süzülür ve içine kabuğu soyulmuş taze badem iláve edilir. İstenirse badem rendelenerek de konabilir. Alttan ve üsten orta hararette ısıtılmış fırına yerleştirilir ve yarım saat kadar pişirilir. Arzu eden yemeden önce üzerine tarçın dökebilir.

..Murat Bardakçı: Hazreti Muhammed işte burada doğdu
Aralık 13, 2000 00:013dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Günlerdir, Mekke ve Medine'de İslam'ın ilk zamanlarından kalma mekánların şimdi ne halde olduklarını yazıyor ve fotoğraflarını yayınlıyorum. Bugün sırada, Hazreti Muhammed'in Mekke'de dünyaya geldiği evin ákıbeti var. Peygamberin doğduğu binanın yerinde bugün bir 'halk kitaplığı' bulunuyor. Saudi Arabistan yönetimi Hazreti Muhammed'in dünyaya geldiği mekánın ziyaret yeri yapılmaması için buraya işte bu kitaplığı inşa ettirdi.

Mekke ve Medine'de İslam'ın ilk zamanlarından ve peygamberin devrinden kalma yerlerin nasıl tahrip edildiğini ve bu mekánların bugün ne durumda bulunduklarını günlerdir eski ve yeni resimleriyle birarada yayınlıyorum. Bugün sırada, Hazreti Muhammed'in Mekke'de doğduğu evin bugünkü háli var.

Amine Hatun, Hazreti Muhammed'i bu sayfada fotoğrafını gördüğünüz binanın yerinde bulunan bir Mekke evinde dünyaya getirdi, peygamberin ilk çocukluk günleri burada geçti, büyükbabası Abdülmuttalib'in himayesine girene kadar burada yaşadı. Evin yeraldığı arazi, bir görüşe göre Hazreti Muhammed'in soyunun dayandığı Háşim ailesine aitti. Mekke'nin ileri gelen ailelerinden biri olan Háşimiler peygamberin dünyaya geldiği sırada gerçi eski zenginliklerini artık kaybetmişlerdi ancak Mekke'nin gene de saygı gören boylarından biriydiler. Hazreti Muhammed'in Mekke'de peygamberliğini ilán etmesinden etmesinden sonra karşısına büyük bir düşman gurubu çıkmış olmasına rağmen uzun bir müddet bu düşmanlara karşı koyabilmesi, mensubu olduğu ailenin gücünden kaynaklanıyordu.

Peygamberin dünyaya geldiği evin bulunduğu arazi, 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar muhafaza edildi ve herkesin büyük saygı gösterdiği bir mekán oldu. Arazinin bakımıyla 'Mekke Şerifleri' denilen ve Hazreti Muhammed'in soyundan gelen Mekke'nin idarecileri sorumluydular. Bu mekán hemen her hac ve umrede mutlaka ziyaret edilir, hacılar Mekke'den Medine'ye geçmeden önce buraya mutlaka uğrarlardı.

Arap yarımadasının 1925'te Abdüláziz bin Saud'un eline geçmesinden ve Vehhabi geleneklerine uyularak Mekke'deki Cennetu'l-Muallá ve Medine'deki Cennetul-Baki mezarlıklarında bulunan türbelerin yıkılmasından sonra sıra İslámiyet'in ilk günlerinden kalan diğer mekánların da ortadan kaldırılmasına geldi. Hazreti Muhammed'in doğduğu evin arazisi dümdüz edildi ve üzerinde eski devirlerden kalma ne varsa kaldırıldı. Sonraki senelerde uraya bir bina inşa edildi ve yapılan bu yeni bina halk kütüphanesi haline getirildi.

İşte, Hazreti Muhammed'in doğduğu evin bugünkü hali. Bu ev şimdi Mekkeliler'in günlük gazetelere göz gezdirmelerine ve arada bir bir kitabın sayfalarını çevirmelerine yarıyor.

Takiyye sadece İslam uğruna yapılır

Takiyye, dinin yücelmesi uğruna yapılan bir harekettir. Dinsizlerin düzenlerini İslam'ı temsil edenlere bildirmek için dini terkettiğini söyleyen veya dinden dönmesi için zorlandığında hayatta kaldığı takdirde İslam'a daha fazla faydası dokunacağını anlayıp dinden çıktığını açıklayan kimseler takiyye yapmış olurlar. Bu hareket káfirlik gibi görünse de, Tanrı yolunda imandır.

Takiyye, dinin yücelmesi uğruna dinsizler arasında onlardanmış gibi görünüp, dinsizlerin düzenlerini İslam'ı temsil edenlere bildirmeye denir.

Káfirler tarafından dinden dönmesi için zorlanan ama hayatta kaldığı takdirde İslam'a daha fazla faydası dokunacağını anlayıp dinden döndüğünü söyleyenler de takiyye yapmış olurlar.

Bu kişiler kurtulduklarında ödevlerini daha iyi yapacakları için İslam'dan ayrıldıklarını söylemişlerdir ve bu hareketleri görünüşte káfirlik olmakla beraber Tanrı yolunda imandır.

Nitekim ashaptan Ammar müşriklerin zoruyla onların istedikleri sözleri söylemiş, Hazreti Peygamber'e 'Ammar dinden döndü' diye haber verenlere Hazreti Peygamber 'Nasıl olabilir ki, Ammar başının üstünden ayaklarının altına kadar imanla doludur' buyurmuşlar ve XVI. sürenin (Nahl), 'Kalbi inançla tam kaynaşan kişi, zorla kafirliğe dair söz söylerse hiç bir şey gerekmeyeceğine' dair 106. ayet-i kerimesi inmiştir.

Ammar bundan sonra Rasul-i Ekrem'in huzuruna ağlaya ağlaya gelip işi anlatmış, Hazreti Resul onun gözyaşlarını mübarek elleriyle silip, 'Gene zorlarlarsa, ne dedirtmek isterlerse de' buyurmuşlardır.

Ammar'ın babası Yasir ve anası Sümeyye, İslam'ın ilk şehitleridir.

Halep dolması

Patlıcanlar tepeleri kesip soyulur, oyulur ve tuzlu suya atılır. Yağlı koyun kıymasına patlıcanların çıkartılan içinin bir kısmı, çiğ pirinç, soğan, tuz, biber, nane ve safran yoğrularak iláve edilir.

Patlıcanlar bu şekilde doldurulduktan sonra kesilen tepeleri üzerlerine kapatılır. Alt tarafına kemik dizilmiş olan tencereye yerleştirilir ve üzerine koruk suyu iláve edilir.

Kor üzerinde suyunu çekene kadar pişirilir.

Patlıcanların siyah kabuğa kadar iyice oyulması gerekir.

('Melceü't-Tabbáhin'den).

.Murat Bardakçı: Sarayın bir öğünü en az dokuz çeşitti
Aralık 14, 2000 00:013dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Omlet, piliç, paça, börek, pırasa, kremalı pasta, enginar dolması, pilav ve meyve... Bunlar Dolmabahçe Sarayı'nın veliahd dairesinde 1914'ün 14 Şubat'ında çıkan bir öğle yemeğinin mönüsü. Aslında çok gibi görünüyorlar ama azar azar yenildikleri takdirde sağlığa son derece uygun oluyorlar, zira karbonhidrat ve protein dengesini gözetecek şekilde hazırlanmışlar.

Sayfada gördüğünüz minyatür, 17. yüzyıldaki bir Osmanlı mutfağını temsil ediyor. Burası, yemek üzerine gayet iyi giden helvaların hazırlandığı bir mutfak...

Asırlar boyunca çeşit çeşit alaturka yemeklerin pişirildiği bu mutfaklarda, 19. yüzyılın ilk yıllarından itibaren Avrupa yemekleri de görünmeye başladı. Bu, imparatorluğun yüzünü Batı'ya çevirmeye başlamasının sonucuydu. Artık hünkárbeğendi ile mayonezli levrekler, paluze tatlısı ile krem karameller birarada pişiyordu.

1914'ün 14 Şubat'ında Dolmabahçe Sarayı'nın veliahd dairesinde yani sarayın Sultan Abdüláziz'in büyük oğlu Şehzade Yusuf İzzeddin Efendi'nin yaşadığı bölümünde çıkan ve dokuz kaptan meydana gelen bir öğle yemeği mönüsü de böyle bir beraberliği gösteriyor. Mönünün üzerinde 'sabah taamı' yazılı. 'Sabah yemeği' demek olan bu söz ilk bakışta 'kahvaltı' gibi zannediliyorsa da değil, 'öğle yemeği' demek ve omletle başlayan menüde piliç, paça, börek, pırasa, kremalı pasta, enginar dolması, pilav ve nihayet meyve geliyor. Aslında biraz fazla gibi görünüyorlar ama azar azar yenildikleri takdirde sağlığa son derece uygun oluyorlar, zira karbonhidrat ve protein dengesine uygun şekilde hazırlanmışlar.

Mönünün bu dengeyi gözetecek şekilde mi yapıldığını, yoksa yemeklerdeki sıralamanın temelinde ağız tadı geleneklerinin mi yattığını ise artık hiç öğrenemeyeceğiz.

Peygamberin soyundan gelenlere zekát verilmez

Zekát Arapça'da temizlik, üreyiş ve bereket demektir ve iktisadi bir müessesedir. Zekátın kimlere verilebileceği Tevbe suresinde yazılıdır.

Soyu Hazreti Muhammed'in Peygamber'in atası Abdülmuttalib'e ulaşanlar zekát alamazlar fakat birbirlerine zekát verebilirler.

Zekát kelimesi, Arapça'da temizlik, üreyiş, bereket demektir. Müslümanlıkta, zengin Müslümanların, altın ve gümüşten, deve, öküz, koyun gibi kocabaş ve küçükbaş hayvanlardan gerek para, gerek hayvan, zekát verilecek mikdara gelmelerinden sonra bir yıl sahibinin tasarrufunda kalmak ve çoğalmak şartıyla muayyen mikdarının yoksullara verilmesidir.

Bu veriliş kalan malı temizlediği için 'Zekat' adıyla anılmıştır. Kur'an'da otuzbir yerde ve çoğu defa namazla beraber geçer. Kur'an'ın IX. suresinin (Tevbe) 60. ayetinde zekátın, yoksullara, hiçbir şeyi bulunmayanlara, zekát toplayan memurlara, gönülleri Müslümanlığa bağlanmak istenenlere, kölelere, tutsaklara, borçlulara, Allah yolunda savaşanlara ve yolda kalmışlara verileceği bildirilmektedir.

Gönülleri Müslümanlığa bağlanmak istenenlere, gönülleri Müslümanlıkla uzlaştırılmış olanlar anlamına 'Müellefetü'l-kulub' denir ve ayette de böyle geçer. Bu kişiler, bazı mezheplere göre Hazreti Muhammed'in zamanından sonra kalkmıştır. Kölelere ve tutsaklara hürriyetlerini satın alabilmeleri, borçlulara borçtan kurtulmaları, yolculara yurtlarma dönebilmeleri için zekát verilir. Allah yolunda savaşanlardan maksat ise askerliği meslek edinenlerdir.

Zekát, iktisadi bir müessesedir. Soyu Peygamber'in atası Abdülmuttalib'e ulaşanlar zekát alamazlar fakat birbirlerine zekát verebilirler.

Biberli kuzu inciği

Kuzu incikleri bakır bir kap içerisinde hafif kömür ateşinde üç saate yakın soğan, kereviz ve patatesle beraber haşlanır. Arada kepçe ile köpükleri alınır ve içine bir tutam rendelenmiş taze zencefil atılır. Önceden hazırlanmış aynı kuzunun ufak kesilmiş ciğerleri kuş üzümü, çam fıstığı, tercihan Alanya fıstığı ve tane karabiberle karıştırılıp amberbu pirincine iláve edilir, pilav yapar gibi pişirilir. İyice demlendikten sonra ufak bir bakır tepsiye aktarılıp incikler üzerine dizilir. Vakfıkebir tereyağında acı Maraş pul biberi kızdırılıp güvercin kanadıyla inciklerin üzerine sürülür, kömürlü ateş fırınına atılır, beş dakikada bir çıkartılıp birer tutam kuru reyhan serpilir.

.Murat Bardakçı: Levendlerden hasret şiirleri
Aralık 15, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

İmparatorluk topraklarının ücra köşelerinde yazılmış şiirlerin, yapılmış duvar resimlerinin, yakılmış şarkı ve türkülerin hemen hepsinin ortak bir noktası vardır: İstanbul hasreti... İşte, bu şiirlerden biri, 17. asırda Cezayir'de yaşamış olan Kuloğlu adındaki bir şair levendin yazdıkları: Şiir, şimdi Cezayir Milli Kitaplığı'nda bulunan bir defterde elli kadar başka şiirle beraber yeralıyor.
Eski imparatorluk topraklarının ücra köşelerinde yazılmış şiirlerin, yapılmış duvar resimlerinin, yakılmış şarkı ve türkülerin hemen hepsinin ortak bir noktası vardır: İstanbul hasreti...
Uzak topraklarda inşa edilmiş bir binanın yüksek tavanlarını bazan bir İstanbul manzarasının süslediği görülür. Manzara hayalidir, hatta İstanbul'a da hiç benzemez ama ilk bakışta oranın İstanbul olduğunu, resmin o hep hasreti çekilen başkenti gösterdiğini anlarsınız.
Bugün artık Türkiye sınırlarının dışında kalmış eski Osmanlı viláyetlerinin kitaplıklarındaki elyazması şiir defterleri ve günlükler de böyledir. Bir kısmı levendlere yahut yeniçerilere ait olan bu elyazmaları bir çeşit akıl defteri gibidir ve içlerinde herşey yazılıdır. Aşk şiirleri hasret mektuplarıyla, barut ölçüleri frenk uyuzunu tedavi edecek iláçların reçeteleriyle biraradadır. Bir yanda İstanbul vardır, vardır, bir yanda da askerliğin getirdiği sert hayat şartlarının gerçekleri...
İşte, bu şiirlerden biri, 17. asırda yaşamış Kuloğlu adındaki bir şair levendin yazdıkları... Şiir, şimdi Cezayir Milli Kitaplığı'nda bulunan ve vakti zamanında bir levende ait olduğu ilk bakışta görünen bir defterde elli kadar başka şiirle beraber yeralıyor ve 'Kuloğlu' bakın neler yazıyor:
'Bád-ı sabá (sabah rüzgárı) İslámbol'a varırsan / İşte Cezayirli geldi diyesin / Arza girip padişahı görürsen / Káfir gemilerin aldı diyesin // Yetişip ardından ortaya alıp / Balyemez topların üstüne salıp / Bayrağın ters dikip aman dileyip / Yezidler mikdarın bildi diyesin // Kılıcın kemend atmış solunda / Seksen dirhem tüfenk atar kolunda / Kimi merhum oldu gaza yolunda / Kimi Hakk'a teslim oldu diyesin // Deryáya çıktılar gaza kasdına / Gani Mevlá'm saldı şikár üstüne / Her birisi seyfin (kılıcını) alıp destine (eline) / Hazret(i) Ali gibi saldı diyesin // Selám olsun bizden dosta, yárána / Sevdiğini sinesine sarana / Kuloğlu'nun ahválini sorana / Dört duvar içinde kaldı diyesin'
Ezme tavuk çorbası
Tavuk tencerede kaynatılır ve ilk kaynamadan sonra köpüğü alınır ve az ateşte 1,5 saat boyunca pişirilir. Ateşten indirilip kemikleri ayıklanır, etleri iyice ezilir. Pirinçunu tereyağında kavrulduktan sonra azar azar tavuk suyu iláve edilir, telle karıştırılır ve ezilmiş tavuk eti bu suya iláve edilir. Bir tepsiye ufak kesilmiş ekmekler yerleştirilir, üzerlerine rendelenmiş kaşer serpilir, fırında on dakika kadar kuruyacak şıkilde pişirilir ve çorbayla beraber servis yapılır. İsteyen, çorbayı peynirli francalaları içine atarak da içebilir.
Vehim ve şüphe insanı kötü işlere götürür
Vehim, şüphe ve zan, insanda hayaller meydana getirir, gizli şeyleri bilip anlamaya sevkeder, hatta şunun bunun aleyhinde konuşturur. Hucurat suresinin 12.áyetinde meálen 'Ey inananlar, sakının fazla şüphe etmekten; gerçekten de bazı zan ve şüpheler suçtur. Ve ayıplarınızı, gizli işleri arayıp gözetmeyin ve bir kısmınız bir kısmınızın gıyabında kötülüğünü de söylemesin. Biriniz ölü kardeşinin etini yemeyi sever mi, tiksindiniz değil mi' denmektedir.
Vehim, olmayan birşeyin olduğunu, yahut olacağını, olmuş, yahut olacak birşeyin olmadığını, olmayacağını sanmaktır.Vehimin benzeri olan şüphe ve zan da herhangi birşeyde işkillenmektir ve çok defa sakınılan, istenmeyen şeyler, bazı kere de arzu edilen, istenen şeyler hakkında olur.
Vehim de, şüphe de, zan da, insanın fikrinde hayaller meydana getirir. Kişiyi araştırmaya, gizli şeyleri bilip anlamaya sevkeder, hatta bilir bilmez, şunun bunun aleyhinde konuşturur. Bu yüzdendir ki Hucurat suresinin 12.áyetinde meálen 'Ey inananlar, sakının fazla şüphe etmekten; gerçekten de bazı zan ve şüpheler suçtur. Ve ayıplarınızı, gizli işleri arayıp gözetmeyin ve bir kısmınız bir kısmınızın gıyabında kötülüğünü de söylemesin. Biriniz ölü kardeşinin etini yemeyi sever mi, tiksindiniz değil mi? Ve çekinin Allah'tan, şüphe yok ki Allah tövbeleri kabul eder, rahimdir' denmiş, zan ve şüpheyle, araştırmak ve aleyhte bulunmak beraber anılmıştır.
Mevlána da Mesnevi'sini zan ve şüpheyi ortadan kaldıran, bunların meydana getirdiği karanlık hayalleri gideren ve aydınlatan bir ışığa benzetir, ancak bu ışığı hayvani duyguyla, yalnız kendini, kendi geçimini düşünen nefis duygusuyla görmenin mümkün olmadığını bildirir ve surelerden áyetler verir: Tin suresinin 4-5. ayetlerine dayanarak insanın en güzel bir yaratık olduğu halde, insanlık şerefini, inancı, gerçeği görmeyi, düşünmeyi, duymayı yitirenlerin, 'Aşağılıkların en aşağısı' olan hayvanlık durağında olduklarım söyler, A'raf suresinin 'Andolsun ki biz, cinlerin ve insanların çoğunu cehennem için yarattık; onların kalpleri vardır, düşünmezler onlarla; gözleri vardır, görmezler o gözlerle; kulakları vardır, duymazlar o kulaklarla. Onlar, dört ayaklı hayvanlara benzerler; hatta daha sapıktık onlar; onlardır gaflette kalanların ta kendileri' meálindeki 179. ayetini hatırlatır ve Ya Sin suresinin 38. ayet-i kerimesinin 'Bu, üstün ve herşeyi bilen Tanrı'nın takdiridir' kısmını iktibas eder.

.Murat Bardakçı: Namazın 300 yıllık çizgi romanı
Aralık 16, 2000 00:013dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Eski devirlerde yabancı ülkelere giden ressamlar sanatın yanısıra bir başka kaygı daha taşırlardı: Gittikleri ülkenin görüntülerinin yanısıra yollarını, askerlerini ve günlük hayatını da resmetmek. Bu çizimleri daha sonra kendi hükümdarlarına resimli bir rapor halinde sunarlardı. İşte bu çalışmalardan biri: Polonyalı bir ressamın kralı için yaptığı namaz çizimleri...

Fotoğrafın olmadığı eski devirlerde, fotoğraf makinasının görevini ressamlar yapardı. Ama o zamanların ressmaları sadece sanat için değil, vatandaşı oldukları devletin güvenliğinin sağlanmasına, haberalma örgütlerinin bilgilenmesine de hizmet ederlerdi.

Meselá bir memleketin hükümdarı bir başka memlekete elçilik heyeti gönderdiğinde, heyette genellikle bir veya birkaç ressam bulunur, bunlar gezilip görülen yerleri resmederler, bu resimlerin sanat kaygısından ziyade en ince ayrıntılar göstermesine dikkat edilir ve dönüşte hükümdara yahut istihbaratla ilgili makama bir albüm halinde sunulurlardı.

Türkiye'ye son birkaç asır boyunca gelen ve sanat tarihinde 'Oryantalist' denilen ressamların bir kısmı bu işle görevlendirilmiş sanatçılardı. Sanat çizimlerinin yanısıra şehirlerin değişik görüntülerini, yolları, askerleri ve günlük hayatı da resmederlerdi.

Namazı konu alan ve bu sayfada gördüğünüz 23 hareketi gösteren çizimin de bu eserlerden biri olduğu tahmin ediliyor. Namazın bütün ayrıntılarını anlatan çizim şimdi Polonya'da, Varşova Üniversitesi Kütüphanesi'nin Kraliyet Kolleksiyonu'nda saklanıyor. Sultanahmet'teki Türk-İslam Eserleri Müzesi'nde geçen sene açılan 'Savaş ve Barış' sergisine de getirilen namaz çizimin fotoğrafını, sergi için hazırlanan katalogdan aldım.

Polonya'daki kitaplıkta namazın yanısıra abdestin de çizgiromanı var, onu da yarın göreceksiniz.

Hayır Hakkı Bey! 'Takiye'

değil, 'takiyye' denir

Fakirinizin ramazan sayfası üstád-ı meáli ve'l-kirám, sáhibu's-seyf ve'l-kalem (bu, eskilerin eli kalem tutan büyükler için kullandıkları bir tabirdir) Hakkı Devrim'in köşesinde on gün içerisinde iki defa yer aldı. Hakkı Bey ilk yazısında, sağolsun, takdir ettiğini ve 'Çadır'ın senelerden beri yapılmış en güzel ramazan sayfası olduğunu söylüyordu.

İkinci nasibimi, 'Dil Yáresi'nden aldım. Hakkı Devrim, geçen gün Abdülbaki Gölpınarlı'dan naklettiğim 'takiyye' bahsinden sözediyor, 'Ben, 'takiye' yazmalıyız diyorum. Rahmetli Hoca'ya saygısından mıdır, yoksa ben mi yanlışta ısrar ediyorum, doğrusu yeniden tereddüde düştüm' diye yazıyordu, Yani 'takiyye' yanlış, 'takiye' doğruydu.

Hakkı Bey'in aylar önce başlattığı bu 'takiyye mi, takiye mi?' tartışmasına artık bir nokta koymam ve kelimenin nereden geldiği, aslının ne olduğu ve nasıl yazılması gerektiği konusunu anlatmam gerekiyor.

Kelime, Arapça'da 'korumak', 'gözetmek' demek olan ve 'vav-kaf-ye' harfleriyle yazılan 'vakka' kökünden gelir. Bu kökten 'vikaye' (koruma), 'takva' (Allah'dan korkmak), 'taki' (günahtan çekinen), 'muttakin' (sofu, imanlı) ve 'tevakka' (birisine karşı korumak) gibi birçok kelime türemiştir. 'Et-takiyyetu' mastarı da bunlardan biridir ve 'takiyye' bu mastarın başındaki 'et' harf-i tarifiyle yani sondaki noktalı 'he' ile yazılıp 'tu' okunan kısım kalktığında yani mastar 'muhaffef' olduğunda ortaya çıkan şekildir. 'Et-takiyyetu' veya sadece 'takiyye' sözü korku, ihtiyat ve basiret demek olduğu gibi 'inancını gizleme' mánasına da gelir.

Biraz karışık ve azıcık da ilmi oldu ama başka türlü açıklayamazdım. Anlayacağınız, 'takiyye'nin 'y'sinin tek mi yoksa çift mi olduğu konusunda uzun uzun fikir yürütmeye hiç lüzum yoktur ve merak edenler Müncid, Okyanus, Mevárid gibi profesyonel seviyedeki herhangi bir Arapça sözlüğe bakabilirler. Buradaki fotoğrafta da bunlardan biri, Firuzábádi'nin meşhur 'Kamus-ı Okyanus'unun takiyye maddesi görülmektedir.

Bir başka ifadeyle, 'takiyye' diye yazmakla ne bendeniz ne de -háşá- Abdülbaki Hoca hata yapmışızdır, aziz u muazzez Hakkı Bey, yanlışta ısrar buyurmaktadırlar.

Fatih zeytunesi

Bu yemeğin Fatih Sultan Mehmed'din mutfağından kalmış olduğu rivayet edilir. Kuzu incikleri üç gün boyunca soğukta ve sarımsaklı zeytinyağında bekletildikten sonra bir bakır tencereye yerleştirilir. Üzeri çekirdekleri çıkartılmış tuzsuz siyah zeytinle ve 'dibek lálesi' denilen küçük cins sovanla kaplanır, su iláve edilir ve orta ateşte dağılıncaya kadar kaynatılır. Suyu tamamen süzülür ve tenceredekilerin tamamı kızgın saç üzerinde kavruama kavururken kurumamalarına dikkat edilir.

.Murat Bardakçı: Bu da, abdestin çizgi romanı
Aralık 17, 2000 00:013dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Dün Avrupalı bir ressamın namaz hareketlerini gösteren ve halen Varşova Üniversitesi Kitaplığı'nda saklanan çizimlerini yayınlamıştım. Sırada bugün aynı ressamın abdest resimleri var. Bu çizimler de Varşova Üniversitesi Kitaplığı'nın Kraliyet Kolleksiyonu'nda bulunuyorlar.

Dün, geçmiş yüzyıllarda Türkiye'ye gelen Avrupalı ressamlardan sözetmiş, bunların çoğunun sanat faaliyetinin yanısıra kendi hükümdarlarına gittikleri ülkeleri her yönüyle yansıtan albüm şeklinde raporlar sunduklarını, bu yüzden sosyal hayatı da resimlediklerini yazmış ve Polonyalı bir ressamın namaz hareketlerini gösteren çizimlerini yayınlamıştım.

Bugün sırada abdesti gösteren çizimler var. Resimde, çeşmenin başında abdest alan bir Türk'ün yaptığı on iki hareket görülüyor. Kolların yıkanmasından başın meshedilmesine, kulakların temizlenmesine ve nihayet ayakların yıkanmasına kadar hemen her ayrıntı çizilmiş.

Ressamı bilinmeyen bu çizimler, bugün Polonya'da, Varşova Üniversitesi'nde bulunuyor. Kral Stanislaw August Poniatowski Kolleksiyonu'ndan satın alınmışlar ve halen Varşova Üniversitesi Kitaplığı'nın Kraliyet Kolleksiyonu'nda bulunuyorlar. Ben, bu resimleri de Türk-İslam Eserleri Müzesi'nde geçen yıl açılan 'Savaş ve Barış' sergisi için hazırlanmış katalogdan aldım.

‘Aptal’ın aslı ‘abdal’dır ve abdal için dua da edilir

Bugün 'aptal' şeklinde kullanılan 'abdal' sözü, 'bedel' kelimesinin çoğuludur. Diledikleri vakit diledikleri yerde kendilerine bedel gösterip bir anda birkaç mekánda birden göründüklerine inanıldığından bu adla anılırlar. Hazreti Muhammed'in 'abdal'larla ilgili çok sayıda hadisi vardır.

Türkçe'de bugün 'aptal' haline gelmiş olan 'abdal' sözünün 'bedel' ve 'bedii' kelimesinin çoğulu olduğu söylenmiştir. 'Budala' da aynı anlama gelir.

Erenlerden bu adla anılanlardan biri ölünce, derece bakımından onlardan aşağıda olanlardan biri onun yerine geçtiğinden, yahut diledikleri vakit diledikleri yerlerde kendilerine bedel gösterip bir anda birkaç yerde birden görünebildiklerinden bu adla anıldıkları anlatılır.

Hazreti Muhammed'in 'Bu ümmette abdal otuz kişidir, bunların kalpleri Rahman'ın dostu İbrahim'in kalbi gibidir; içlerinden biri öldü mü Allah onun yerine birini koryar', 'Ümmetimde otuz tane abdal vardır; yer onlarla durur, onların hürmetine yağmur yağar; halka yardım edilir', 'Abdal Şam ehlindendir, halk onların hürmetine yardım görür, onların yüzünden rızıklanır', 'Abdal Şam'dadır; kırk kişidir onlar; içlerinden biri ölünce Allah onun yerine birini getirir; yağmur onların hürmetine yağar, düşmanlara, onların yüzünden üst olurlar; Şamlılar'dan azap, onların yüzünden giderilir', 'Abdal kırk erkek, kırk kadındır, içlerinden biri öldü mü Allah onun yerine birini kor; bir kadın ölünce de yerine bir kadını geçirir' ve 'Abdal, kullardandır' buyurdukları rivayet edilmiştir.

Aliyy'ül-Kaari, bu hadiselerin çoğunun zayıf olduğunu söyler. Seyyid Şerif-i Cürcani 'Ta'rifat'ının 'Budala' maddesinde bunları yedi olarak kabul eder İmam Ca'fer'us- Sadık'ın, İmam Hasan oğlu Hasan'ül-Müsenna'nın oğlu Davud'un annesine oğlunun hapisten kurtulması için öğrettiği ve bu yüzden 'Ümmü Davud duası' adı verilen duada 'Allah'ım, vasıylere, saidlere, şehidlere, hidayet imamlarına rahmet et; Allah'ım, abdale, evtáda, yeryüzünde gezenlere, kullukta bulunanlara, ihlás sahiplerine, çalışıp ibadete koyulanlara rahmet et' mealinde cümleler vardır.

.Murat Bardakçı: Ressam Halife'nin hiláfet arması
Aralık 18, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Son Halife Abdülmecid Efendi, Türk resminin önde gelen isimlerindendi. Çamlıca'daki köşkü devrin entellektüellerinin uğrak yeri ve bir çeşit akademi gibiydi. 1922'de halifeliğe seçildi, 15 ay boyunca o makamda kaldı ve hiláfetin 3 Mart 1924'te çıkartılan 431 sayılı kanunla láğvedilmesinden sonra bütün Osmanlı ailesiyle beraber sürgüne gönderildi. Sürgünde yaşadığı Fransa'da bizzat çizdiği bu hiláfet armasının fotoğrafı ilk defa yayınlanıyor.

Abdülmecid Efendi, Osmanlı hükümdarı Sultan Abdüláziz'in oğluydu. İstanbul'da 1868'de doğdu, 1944'te Paris'te sürgünde öldü.

Birkaç yabancı dil bilir, resimle ve batı müziğiyle uğraşır, modern Türk resminin ilk ustalarından sayılırdı. Osmanlı Ressamlar Cemiyeti'nin kurucularından biriydi. Çamlıca'daki köşkü devrin entellektüellerinin uğrak yeri ve bir çeşit akademi gibiydi. Besteleri batı formlarındaydı; konçertolar, oda müziği eserleri ve piyano parçaları besteler, bunları köşkünde kadınlardan oluşturduğu topluluklara çaldırır, Türkiye içinde ve dışında açılan resim sergilerine yağlıboya tablolarını gönderirdi. İstanbul'daki yabancı elçiliklerin raporlarında ondan bahsedilirken 'fes giymediği zamanlarda iyi yetişmiş bir Fransız'ı andırırıyor' gibisinden ifadelere rastlanırdı.

Abdülmecid Efendi, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 1922'de halifeliğe seçildi ve 15 ay boyunca o makamda kaldı. Hiláfetin 3 Mart 1924'te çıkartılan 431 sayılı kanunla láğvedilmesinden sonra bütün Osmanlı ailesiyle beraber sürgüne gönderildi, önce İsviçre'ye gitti, birkaç ay burada yaşadıktan sonra Fransa'ya geçti ve hayata 1944'te Paris'te veda etti.

Burada, son halife Abdülmecid Efendi'nin bizzat çizdiği hiláfet armasını görüyorsunuz. Armanın üzerindeki hicri 1351 tarihi miladi 1932'ye geliyor ve Halife Abdülmecid Efendi'nin armayı Fransa'da sürgünde yaşarken hazırladığı anlaşılıyor.

Abdülmecid Efendi'nin bazı yazışmalarında da kullandığı bu armanın fotoğrafı ilk kez yayınlanıyor.

Kuzu ciğeri çorbası

Kuzu ciğeri bulunmazsa, koyun ciğeriyle de yapılabilir. Yeteri kazar ciğer suda haşlanır. Et suyu yoksa bir baş soğan ve bir kaşık yağ ile kavrulup üzerine yeniden su konur ve gereği gibi pişirildikten sonra, iki-üç yumurta sarısı alıştırılır.

Yumurtanın konusu gidene kadar yeniden pişirilir; sirke, maydanoz ve nane iláve edilir. Taslara konulduktan sonra üzerine biber ve tarçın konur.

Ekşi olması arzu ediliyorsa, limon veya sirke katılır. (N.Sefercioğlu'nun 'Türk Yemekleri. 18. Yüzyıla Ait Bir Yemek Risalesi'nden).

Anadolu'da 13. yüzyılda yaşayan ve 'Rum Abdalleri' denen bir derviş zümresi vardı. Başları açık ve yalınayak gezerler, göğsü açık, üst tarafı dar, altı geniş ve kolsuz 'tennure' denen bir elbise giyerler, bedenlerini dağlarlar, göğüslerine hilál, yahut Zülfekar resmini dövdürürlerdi. Esrara da düşkündüler, bellerinde koca bir kaşık ve esrar kabağı bulunurdu.

Yalınayak ve göğüsleri dövmeli 13. yüzyıl dervişleri

Türkçe'de bugün 'aptal' şeklinde kullanılan kelimenin aslının 'bedel' ve 'bedii' kelimelerinin çoğulu olan 'abdal' olduğunu, 'budala' sözünün de aynı anlama geldiğini ve erenler hakkında kullanıldıklarını yazmıştık.

Anadolu'da, bunların dışında, 13. yüzyılda yaşamış 'Rum Abdalleri' denen bir derviş zümresi vardı. Bunlar başları açık ve yalınayak gezerler, göğsü açık, üst tarafı dar, altı geniş ve kolsuz 'tennure' denen bir elbise giyerler, bedenlerini dağlarlar, göğüslerine hilál, yahut Zülfekar resmini yahut Hz. Ali'nin adını dövdürürler, kollarına yine dövme ile yılan vesaire resmi yaptırırlardı.

Esrara düşkün olan bu derviş zümresinin bellerinde koca bir kaşık ve esrar kabağı bulunurdu. Bellerini bir kuşakla bağlarlar, kaşığın sapına aşıkkemiği asarlar, dilenmek için de keşkül kullanırlardı. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde bulunan 'Menakıb-ı Hace-i Cihan' isimli eserden ve 'Nürü'l-Hüda' adındaki yazmadan, bunların 17. yüzyıla kadar varolduklarını öğreniyoruz.

Abdalleri, sonraki devirlerde Bektaşilik temsil etmiştir.

Kelimenin bazı eski metinlerde 'Mevlevi abdali', 'Bektaşi abdali' tarzında geçmesinden, bu sözün 'derviş' anlamına kullanıldığını da anlıyoruz.

Abdallerin bahsi, Mevláná'nın Mesnevi'sinin birçok yerinde de geçmektedir ama Mevláná'nın kasdettiği 'abdal' bu zümre değildir. O'nun sözünü ettiği abdaller hayrı şerre, iyiliği kötülüğe, sultanlığı kulluğa tercih ve kötülük yerine hayrı bedel eden; benlikten, bencillikten kurtulan, ferdiyyeti bırakan, kendisini Hakk'a vermiş olan gerçek erlerdir.

Sultan Üçüncü Ahmed

1703 ile 1730 yılları arasında hüküm süren Üçüncü Ahmed, sülüs ve celi sülüs yazılarını devrinin büyük ustası HAfız Osman Efendi'den, nestalik yazıyı da Veliyüddin Efendi'den öğrendi. Üçüncü Ahmed'in Hafız Osman'ın vefatından sonra zamanının Mehmed Bursevi, Mustafa bin Süleyman, Beşir Ağa ve YAhya FAhri gibi meşhur hattatlarından da istifade ettiğini zannediyoruz.

Hükümdarın Topkapı Sarayı Kütüphanesi'ndeki yazılarının dışında İstanbul'daki bazı camilerde de levhaları vardır. Topkapı Sarayı'nda Arz Odası'nın kapısının üzerindeki besmele de onun tarafından yazılmıştır ve ey büyük celi sülüs yazılarından biri Ayasofya arkasında, bir diğeri de Üsküdar Meydanı'nda bulunan ve kendisi tarafından yaptırılan çeşmelerin üzerinde bulunmaktadır.

Üçüncü Ahmed'in hat sanatındaki en önemli yeri, bize Türk celi sülüs yazısının seyrini takip etmemize yarayacak eserler bırakmış olmasıdır.

.Murat Bardakçı: Namazın ilk fotoğrafları
Aralık 19, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Namazın hareketleri, batı için asrlar boyunca egzotik bir hayaldi ve çoğu hayale dayanan oryantalist tablolar bu hayalleri daha da renkli bir hale getiriyordu. Avrupa namazın gerçek görüntüsüyle ancak fotoğrafın icadından sonra tanışabildi. İşte, bu fotoğraflardan ikisi, 1880'lerin başındaki Kahire'den namaz görüntüleri.

Namaz ve namazın hareketleri, batı dünyası için asırlar boyunca merak konusuydu. Batı, İslami ibadet biçimiyle ilk önce Haçlı Seferleri sırasında tanıştı ve bu tanışıklık kıta Avrupası'nda önceleri esrarlı bir söylenti yarattı.

O devir seyahatnamelerinde sık sık 'Yüksekçe bir yere çıkan bir kişi insanlara ibadet vaktinin geldiğini duyuruyor ve Müslümanlar toplanıyorlar. İbadetlerini kalkıp oturarark, arada bir de secde ederek yapıyorlar' şeklinde ifadeler yeralırdı.

Aradan asırlar geçti, Avrupa oryantalist resme merak saldı ve camilerin yanısıra ibadetler de resme konu oldu. Resimlerini Ortadoğu ülkelerine bizzat giderek yapan ressamların oranı gitmeyerek oturdukları yerden ve hayallerini kullanarak çizenlere göre çok azdı, dolayısıyla ibadet görüntüleri oryantalist resimde gerçeğin çok ötesindeydi. Çizimlerde genellikle yere oturmuş kalabalık bir grup görünür, gruptakilerin bir kısmı kollarını yukarıya kaldırırken bir kısmı da secde eder; ibadet ve özellikle namaz, bir kargaşa halinde görünürdü.

Avrupa, namazın gerçek görüntüsüyle ancak fotoğrafın icadından sonra tanıştı ve asırlar boyunca egzotik bir hareketler zinciri olarak hayal ettiği namazın nasıl kılındığını ancak bu sayede öğrenebildi.

İşte, bu fotoğraflardan ikisi: Sayfada gördüğünüz resimlerden biri Pascal Sabah, diğeri de Dittrich adında bir fotoğrafçı tarafından 1880'li senelerin başında Kahire'de çekilmişler. Resmin gerisine bir fon yerleştirildiği apaçık belli.

Suyolcuzáde Mustafa Eyyubi

İstanbul'da Eyüp'te doğmuş olan hattat, Ömer adında birinin oğlu ve Türk hattatları hakkında önemli bir eser yazmış olan Suyolcuzáde Mehmed Necib Efendi'nin dedesidir. Kuvvetli bir hattattır ve hattatlar arasında 'Suyolcuzáde' diye anılır. Önce 'Dede' adında birinden, sonra da Büyük Derviş Ali'den altı çeşit yazıyı öğrenerek icazetname aldı. Hocası

Derviş Ali'nin müsaadesiyle, Hafız Osman'a hocalık etti.

Elliden faza Kur'an, yüz kadar en'ám, evrád ve birçok murakka ve kıt'a yazan sanatkár, 1686'da vefat etti ve Eyüp'te Kazasker Árif Efendi Medresesi'nin karşısına defnedildi. Mezar taşını torunu yazdı ve ölümü üzerine Şeyh Himmetzáde Abdullah 'Olmadı má-i hayátından Suyolcuzáde sir' tarihini söyledi.

Kur'an'daki Saba Melikesi edebiyata kadar uzanır

Hüdhüd isimli kuş, edebiyatta 'haberçavuşu' olarak geçer. Ona bu özelliğin ve ismin verilmesi Kur'an'a, Hazreti Süleyman'la Saba Melikesi Belkıs'ın bahsedildiği Neml Suresi'ne dayanır. Hüdhüd, Kur'an'a göre Süleyman Peygamber'in haberçavuşluğunu' yaşmaktadır.

Edebiyatta 'haber çavuşu' olarak bahsedilen Hüdhüd adındaki kuşun öyküsü Kur'an'a, Neml Suresi'ne dayanır. Hüdhüd bahsi, surede Hazreti Süleyman'ı Saba Melikesi Belkıs'tan haberdar eden kuş olarak geçer ve şöyle bir hadise anlatılır:

Kuş dilini bilen Süleyman Peygamber bir gün divan kurar ve cinler, insanlar, kuşlar yerli yerlerine geçerler. Süleyman, hüdhüd kuşunu göremeyince 'hüdhüd'e ne oldu?' der. 'Çetin bir azaba uğratacağım onu, yahut da kestireceğim'. Aradan çok geçmeden hüdhüd gelir ve bir haber getirir. 'Bir kadın padişah ve o kadın padişahın büyük de bir sediri var. Kendisi de, kendisine uyanlar da güneşe tapıyorlar' der.

Süleyman bu haberin doğru olup olmadığını anlamak için bir mektup gönderir ve şöyle yazar: 'Bu mektup Süleyman'dandır; Rahman ve rahim olan Allah'ın adıyla yazılmıştır. Bana karşı yücelik davasına girişmeyin; teslim olarak gelin bana'... Mektubu hüdhüd kuşuna verip yollar. Saba Melikesi olan Belkıs mektubu alınca, adamlarına danışır. 'Padişahlar' der, 'bir ülkeye girdiler mi bozarlar, yakıp yıkarlar orasını; yüceleri alçaltırlar. İyisi mi bir armağan gönderelim'.

Süleyman Belkıs'ın armağanını alınca, 'Bizde daha iyileri var' der ve etrafındakilere 'İçinizden hangisi onu tahtıyla beraber kim getirebilir?' diye sorar. Bir ifrit 'Yerinden kalkmadan getiririm onu' der. Katında, kitaptan bilgi bulunan 'Asaf', 'Ben gözünü yummadan getiririm onu' cevabını verir ve o anda Belkıs'ın tahtı Süleyman'ın yanıbaşına gelir. Süleyman tahtın şeklini değiştirir ve Belkıs gelince 'Tahtın bu myydu?' diye sorar. Belkıs 'Pek benziyor' cevabını verir. Süleyman'ın sarayına girdiği zaman da billur döşemeyi su zannedip bacaklarını sıvamaya başlar ve sonunda gerçek dine girer.

Acem pilávı

İyi cins kıvırcık eti ufak şekilde doğranıp tencereye atılır. Et yağlı değilse bir-iki kaşık sade yağ iláve edilip kavrulur ve kevgirle süzülüp alınır. Kalan yağa üç-dört baş soğan doğranır, kavrulur ve üzerine önceden hazırlanmış olan et yerleştirilir. Etin üzerine bol fıstık, üzüm, tarçın, karanfil ve kakule konur. Önceden yıkanmış bir ölçü Mısır pirinciyle iki ölçü soğuk su ve tuz iláve edilir. Tencerenin kapağı kapatılır, kor üzerinde yavaş yavaş suyunu çekene kadar pişirilir ve bir kadayıf tepsisine başaşağı edilir ('Melceü't-Tabbáhin'den).

.Murat Bardakçı: İlk dilsizler okulu, bağışsızlıktan battı
Aralık 20, 2000 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Türkiye'de ilk sağır ve dilsizler okulu 1899'da, İkinci Abdülhamid zamanında açıldı. 30 öğrenciyle eğitime başlayan okulun yaşayabilmesi için hayır sahiplerinin bağışlarından medet umulmuştu. Ama yardımların káfi miktarda olmaması yüzünden okul büyük sıkıntılar yaşadı, senelerce bir binadan ötekine taşındı ve ancak Cumhuriyet'in ilánından sonra kalıcı bir bütçeye kavuşabildi.
Türkiye, ilk modern eğitim atağını İkinci Abdülhamid zamanında yaşadı. İmparatorluğun dört bir yanında normal okulların yanısıra teknik eğitim veren kurumlar oluşturuldu, yine teknik eğitim veren askeri okullar kuruldu.
Özürlülere mahsus okullar açılması da ilk defa işte bu dönemde oldu. Bu şekilde açılan ilk okul, Cağaloğlu'ndaki Dilsizler Mektebi'ydi.
Okul, 1899'da Ticaret Mektebi Müdürü Grati Efendi'nin girişimiyle kuruldu ve Ticaret Mektebi binasının bir bölümü sağırlarla dilsizlere ayrıldı. Özel bir ders programı hazırlandı ve okula ilk sene için 30 sağır ve dilsiz öğrenci alındı. Programda Türkçe, Fransızca, coğrafya, cebir, geometri, resim ve hat dersleri vardı, ayrıca sağır ve dilsizlere mahsus işaretlerle konuşma da öğretilecekti.
Okul dört yıllıktı ve kurucusu olan Grati Efendi öğrencilere kendi geliştirdiği bir metodla konuşma dersleri veriyordu. 1889'da açılan okula ilk yılında önceden belirlendiği gibi 30 öğrenci alındı ve bu sayı talebin artması üzerine bir sonraki yıl 45'e yükseldi. Öğrenciler askeri üniformayı andıran elbiseler giyiyorlar ve törenlerde ziyaretçilere dilsiz alfabesiyle 'Padişahım çok yaşa' diyorlardı.
Dilsizler Mektebi birkaç sene sonra Bozdoğan Kemeri'nin yakınlarında bir medreseye nakledildi, başına o yıl ölmüş olan kurucusu Grati Efendi'nin oğlu Lui Grati getirildi ve okul bu tarihten sonra sık sık yer değiştirdi, öğrenciler kapı kapı dolaştırıldı ama uzun seneler uygun bir bina temin edilemedi.
Okulun kuruluşundaki bir özellik, bağışlara dayalı olması, yardımlarla ayakta kalacak şekilde kurulmasıydı. O zamanın Milli Eğitim Bakanlığı olan Maarif Nezareti okulun kuruluşuna 3 bin kuruş harcamış ve eğitimin devam edebilmesi için hayır sahiplerinden ilánlarla bağış istemişti. Ama oldukça bol keseden yapılması beklenen bağışların tahmin edilen miktara ulaşmaması yüzünde okulun faaliyet sahası bir türlü genişletilemedi ve eğitime Cumhuriyet'e kadar binbir zorlukla devam edildi.
Dilsizler Okulu'nun bünyesinde bir de ámálar Mektebi açılmıştı. Bu okulun öyküsünü de yarın okuyacaksınız.
İsrafil'in kıyameti kopartacak olan borusu
Allah katında bulunan dört melekten iri olan İsrafil kıyamet kopacağı zaman Allah'ın emriyle 'Sur' borusunu üfleyecek, bütün canlılar ölecek, ikinci üfleyişinde ise ruhlar cesetlerine girecek ve dirileceklerdir. Sur borusundan Kur'an'ın birçok ayetlerinde bahsedilir ve Sur'a üfürüldüğü gün saltanatın ve tasarrufun Allah'a ait olduğu bildirilir.
İsrafil, dereceleri Allah katında yüksek olan ve Allah'a mánen yakın sayılan dört melekten biridir, diğer melekler Cebrail, Azrail ve Mikail'dir. Adının İbranice 'Sarafim'den geldiği söylenir ve 'Sarafil' dendiği de vardır.
İsrafil, kıyamet kopacağı zaman, Allah'ın emriyle 'Sur' borusunu, yani özelliklerini bilemediğimiz boruyu üfleyecek, bütün canlılar ölecekler, ikinci üfleyişinde canlıların ruhları cesetlerine girecek ve dirileceklerdir. 'Sur'u üfleyecek olan melek yaratıldığı andan beri Sur'u ağzına almıştır, ne vakit emir gelecek diye öylece bekleyip durmaktadır' hadisi, bu melek hakkındadır.
Sur bahsi Kur'anın birçok ayetlerinde geçer: En'am suresinin 73. ayetinde Sur'un üfürüldüğü gün saltanatın ve tasarrufun Allah'a ait olduğu bildirilir. Kehf suresinin 99. ayetinde Sur üfürülünce herkesin toplanacağı, Taha suresinin 102. ayetinde suçluların, gözleri gövermiş bir halde toplanacakları, Mü'minun suresinin 101. ayetinde insanların arasında soy-sop olmayacağı, Neml suresinin 87. ayetinde göktekilerle yerdekilerin Allahın manevi huzurunda bulunacakları, Ya Sin suresinin 51. ayetinde herkesin kabirden çıkıp Allah'ın manevi huzuruna, soru yerine geleceği bildirilmektedir. Zümer suresinin 68. ayetinde 'Ve Sur'a üfürülmüştür de göklerdekilerin ve yeryüzündekilerin hepsi de o sesin şiddetinden ölüp gitmiştir. Sonra bir daha üfürülünce, o zaman hepsi dirilmiştir; ne olacak diye bakınıp durmadalar' buyurulmaktadır. Kaaf suresinin 20. ayetinde Sur'un üfürüldüğü günün azap günü olduğu, Haakka suresinin 13. ayetinde Sur'a üfürülünce kıyametin kopacağı, Nebe' suresinin 18. ayetindede Sur'a üfürüldükten sonra insanların, Allah'ın manevi huzuruna, toplantı yerine bölük-bölük gelecekleri bildirilmektedir.
Tuğrakeş İsmail Hakkı Bey
Çok yönlü sanatkárlardan olan İsmail Hakkı Bey, 1873'de İstanbul'da doğdu. İlk yazı derslerini babası Mehmed İlmi Efendi'den aldı, o zamanın Güzel Sanatlar Akademisi olan 'Sanayi-i Nefise Mektebi'ne girdi, Valery ile çalıştı ve 1893'te akademinin resim bölümünden mezun oldu ama resimle fazla uğraşmadı.
Akademide öğrenciyken tuğra çekmesini öğrendi, Divan-ı Humayun'da görev aldı ve burada 'birinci tuğrakeşliğe' yani fermanları üzerine tuğra çekme vazifesine getirildi. Sülüs yazıyı Kámil Akdik'e yazması sırasında bakarak, celi sülüsü de Sami Efendi'den öğrendi. Lozan Andlaşması'nın imzalanması sırasında anlaşma metninin cumhurbaşkanına ait resmi mühürle şekillendirilmesinde İsmail HAkkı Bey'den istifade edildi ve Dışişleri'nin yaptığı andlaşmaları da senelerce o yazdı. Hocalarından olduğu hat okulu 'Medresetü'l-Hattatin' 1928'de Latin harflerinin kabulüyle kapatıldı ancak 'Şark Tezyini Sanatlar Mektebi' adıyla devam etti ve daha sonra Güzel Sanatlar Akademisi'ne bağlandı. İsmail Hakkı Bey, burada senelerce tezhib dersi verdi. Asıl ustalığı tuğra, celi sülüs, divani ve celi divani yazılar olan sanatkár özellikle celi sülüste kendine has bir buluş sahibiydi. 'Altunbezer' soyadını alan ve İstanbul'da 1946'da vefat eden İsmail Hakkı Bey'in yukarıdaki müsenna hattında 'Fihá kutübün kayyimeten' yazılıdır.
Cezayir kuskusu
En iyi kuskus irmikten evde imal edilenidir ama yapılamıyorsa hazır kuskus da kullanılabilir. Bir baş soğan ince doğranıp penbeleşinceye kadar hafif ateşte kızdırılmış sıvı yağda çevrilir. Gene ince kıyılmış üç adet adet yeşil biber ve az domates salçası elma sirkesiyle yıkandıktan sonra soğana iláve edilir. Bir gece öncesinden çift bıçakla çekilmiş yarım kilo yağsız kuşbaşı da içine konur. Ayrı bir tencerede haşlanan ve suyuna bir çorba kaşığı sızma zeytinyağı iláve edilmiş olan kuskusun suyunu çekmesi beklenir, iki dakika kadar iyice karıştırıldıktan sonra et, biber ve sovan içine iláve edilir. Üzerine köbelek mantarı da konduktan sonra yarım saat kadar demlendirilir, yenmeden önce taze doğranmış tarhunotu serpilir. Kuskusa asıl lezzetini veren, bu tarhundur.

.Murat Bardakçı: Ámálar okulunun müzisyen öğrencileri
Aralık 21, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Türkiye'nin ilk 'Ámálar Mektebi' 1891'de, İkinci Abdülhamid'in iktidar yıllarında açıldı ama okul beklenen bağışların yeterli miktarda olmaması yüzünden sıkıntılı günler geçirdi. 'Ámálar Mektebi'nin öğrencilerine o devrin kabartma harfleriyle okuma-yazma öğretilir ve özellikle musiki alanında çok iyi bir eğitim verilirdi. Okulu bitirenlerin çoğu, aldıkları bu eğitim sayesinde hayatlarını müzisyenlikle kazandılar.
Bu sayfada, Türkiye'nin ilk 'Ámálar Mektebi'ne devam eden iki öğrenciyi görüyorsunuz. Fotoğraf okulun faaliyete geçtiği ve İkinci Abdülhamid'in tahtta bulunduğu 1891 yılında çekilmiş.
'Ámálar Mektebi', dün sözünü ettiğim Dilsizler Mektebi'nin bünyesinde oluşturulmuştu ve nüdürlüğünü Gırati Efendi yapıyordu. Avusturya vatandaşı olan Grati Efendi, tam adıyla Merdi Grati, aslında İstanbul'daki Ticaret Mektebi'nin müdürüydü. Gırati Efendi, zamanın Maarif Nezareti yani Eğitim Bakanlığı o günlerde bir dilsizler ve ámálar mektebi kurulması için çalışmalar yaptığı sırada bir rapor hazırlayarak bakanlığa sundu ve okulun başında bulunduğu Ticaret Mektebi'nin bünyesinde kurulmasını istedi. Rapor kabul edildi, 1899'da önce 'Dilsizler Mektebi' kuruldu, bundan iki sene sonra da okulun ámálar bölümü açıldı ve ámá öğrenciler kabul edildi.
Ámálar için özel kabartma harfler yaptırıldı, öğrencilere o devirde önem verilen musiki de öğretildi ve bunun için özel kabartma notalar hazırlandı. Okulu bitiren sağır ve dilsizler genellikle matbaalarda mürettip, yani dizgicilik yapıyorlar; ámálar ise geçimlerini müzisyenlikle sağlıyorlardı. Bazı sağır ve dilsiz mezunların o zamanın başbakanlığı olan Babıali'de yapılan hükümet toplantılarında odacılık ve hademelik gibi işlerde kullanıldıkları da olurdu.
'Dilsizler ve Körler Mektebi' hakkındaki bütün bu bilgileri 'Türk Maaif Tarihi' adlı eserinden aktardığım Mektupçu Osman Bey (Ergin), öğrencilerin okula gidiş-gelişlerini bakın nasıl anlatıyor:
'Ámá ve dilsiz talebenin evlerinden kalkıp mektebe gelişleri ve mektepten tekrar evlerine dönüşleri başka bir özellik gösterirdi. Bu çocuklar daima ikişer ikişer ve kolkola gidip gelirlerdi. İki kişinin birisi ámá birisi de sağır olmak şartıyla evvelá sağır ámáyı bulurdu, ámánın kulağı ile sağırın gözü bu iki kişiyi tek bir insan haline getirirdi. Yolda giderken ámá kulağıyla sesi işitir, sağırı dürtmek suretiyle ikaz eder ve sağır da gördüğünden yine bu şekilde ámáyı haberdar ederdi'
Eskiler, ayın melek olduğuna inanırlardı
İslam öncesi devirlerde melek olduğuna inanılan ay, eski İran'da hayır meleklerinden olan Mazdayasna'dır. Yunan mitolojisinde Artemis'tir olarak geçer ve Romalılar buna Diyana derler. Vezirlerin ve devletin ileri gelenlerinin talihlerinin aya bağlı olduğuna inanılır. İslami edebiyatta ve Doğu edebiyatında ay yaya, kaşa ve yüze benzetilir.
Ay, eski İran'da hayır meleklerinden olan Mazdayasna'dır. 21 Ocak'tan 12 Şubat'a kadar devam eden dönem, yani Celáli takvimine göre on birinci ay, bu meleğe aittir. Aynı zamanda her ayın ikinci günü de bu meleğin, yani ayındır. Dört ayaklı hayvanların koruyucusu olan bu melek, öfkeyi yatıştırmakla da görevlidir.
Eski Yunan mitolojisinde ay, Artemis'tir ve Romalılar buna Diyana derler. Apollo'nun yani güneşin kızkardeşidir, Zeus'la Leto'nun yani Müşteri ile gecenin kızıdır. Ormanlarla dağların sahibi sayılır. Avı çok sever, su, orman ve dağ perileriyle gezer, onlarla beraber avlanır, sabah olunca yayını asır, Apollo'nun sarayına gider, müzik heyetini toplar ve çalınan havaları dinler, En çok sevdiği iş, sularda yıkanmaktır.
Ortaçağ'da gelişen yıldız inançlarına göre ay, soğuk ve yaş bir tabiata sahiptir. İklimlerin yedincisi, renklerden beyaz, günlerden pazartesi, gecelerden cuma gecesi, duygulardan görmek, bedenden sol göz, çocukluk çağı, çocuklar, koyun, kaz, turna, büyük kuşlar, sivrisinek, kadınlarla fazla oyalanmak, korkaklık, aşırı dindarlık, aya mahsustur. Doğu minyatürlerinde ay elindebir harb, başında taç buklunan bir insan, bazen de dört kişinin kaldırdığı bir öküz şeklinde tasvir edilir. Vezirlerin ve devletin ileri gelenlerinin talihlerinin aya bağlı olduğuna inanılır. Eski kimya ilminde de gümüşe 'ay' denir.
İslami edebiyatta ve Doğu edebiyatında 'ay' yaya, kaşa ve yüze benzetilir.
Mehmed Nazif Bey
Ailesi Kırımlı olan ve 1846'da bugün Bulgaristan'ın sınırları içinde bulunan Rusçuk'ta doğan Hacı Mehmed Nazif Bey, babası Mustafa Efendi ile İstanbul'a geldikten sonra saray okulu olan Enderun-ı Humáyun'a girdi. Orada hat hocası Hafız Abduláhad Vahdeti ile Şefik Bey'den 'altı çeşit yazı' demek olan 'aklám-ı sitte'ye çalıştı.
Hayranı olduğu Sami Efendi ile kırk yaşından sonra celi sülüs, talik ve divani yazılarını öğrendi. O zamanın Genelkurmay'ında Harita dairesi hattatlığında çalıştı ve haritalarda yer doldurmak için uzatılan kelimeleri ve yer adlarını yazmaktaki başarısıyla tanındı.
Nazif Bey, kuvvetli bir hattattı. Aslında 19. yüzyılın üç büyük hattatı, Mehmed Şevki, Sami ve Nazif Beyler ádeta üçlü bir ekoldür ve ve bütün yazıları en ideal ve olgun bir seviyede yazmışlardır. Necmeddin Okyay'ın da dediği gibi 'Şevki Efendi sülüs ve nesihte, Sami Efendi celi sülüs ve nestalikte, güzel yazının heykelini dikmiştir. Nazif Bey de Sami gibi aklám-ı sitted eve celi sülüste Mustafa Rákım'ın üslubunda yazmışsa da sülüs ve nesihlerinde o kadar güzel bir şive vardır ki, bunların içinde büyük hattatların hepsinin zevki gizlidir. Güzel sanat anlayışıyla ve zevkiyle yarattığı şivenin sayesinde, altında imzası olmasa da hatla biraz uğraşan bir kimse, o yazının Nazif'e ait olduğunu anlar'.
Medfune
Diyarbekir taraflarının yemeklerinden olup patlıcandan yapılır ve bu isimle meşhurdur. Taze patlıcanlardan yeteri kadar alınıp kabukları soyulur ve ceviz boyunda doğranırlar. Bir tencereye kat kat doldurulur, içine üzerini örtene kadar yarım ölçü su, yarım ölçü de koruk suyu konur ve pişirilir. Diyarbakır taraflarında, sumak ekilir ve ekşi nar pekmeziyle pişirilirse de, limon ve koruk suyuyla da yapılabilir ('18. Yüzyıla Ait Yazma Bir Yemek Risálesi'nden).

.Murat Bardakçı: Doğusu da, batısı da bizi hep böyle gördü
Aralık 22, 2000 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

'Türkler, yiyecek bulma konusunda kural tanımazlar.
Öylesine vahşidirler ki, yerde sürünen bütün yaratıkları, hayvanları, canavarları, yılanları, böcekleri ve kuşları, hatta leşleri bile yerler' gibisinden ifadeler, Ortaçağda hakkımızda ortaya atılmış iftiralardan sadece birkaçıdır. Ama işin daha da önemli olan tarafı, bu iftiraların sadece Hıristiyan Batı tarafından değil, Haçlı ordularına karşı kutsal toprakları müdafaayla meşgul bulunduğumuz dönemde İslam álimlerince de tekrar edilmiş olmasıdır.
İtalyan ressam Ligozzi, bundan asırlarca önce Türkler'in şeyhülislamını bu sayfada gördüğünüz resimdeki gibi anlatıyordu: Şeytanın hocası, yetiştiricisi olarak...
Ortaçağdan itibaren sadece Batı'da değil, doğu dünyasında da Türk'ün görüntüsü böyleydi. Meselá bazı Arap din bilginleri, Kur'an'da bahsi geçen Ye'cuc-Me'cuc kavminin Türkler olduğu konusunda görüş birliğine varıyorlar, bunlardan biri olan ve hicri 8. yüzyılda yaşamış olan İmam Hazin, 'Lubábu't-Te'vil'inde 'Bunların işi-gücü dünyayı tahrip etmektir. Türklerin bir kısmı çam ağacı boyunda, bir kısmı 120 arşın eninde ve 120 arşın boyunda, diğer bir kısmının bir kulağı yatak, bir kulağı da yorgan olacak kadar geniş ve ihayet bir karış boyundadır' diye yazıyordu.
Ünlü 'Ahteri-i Kebir' isimli sözlüğün yazarı Mustafa'ya göre ise, 'Türkler bir çeşit taifedir ki boyları uzun, gövdeleri kıllı, renkleri gök, kılları kızıldır. Başlarının iki yanında gözleri vardır, her biri hem erkek ve hem dişi olur, ikisi bir fili tutup yerler ve doymazlar amma gayet yörük olurlar'dı. Antalya Yakubi Patriği Mikail ise, 'Vekayiname'sinde yani tarihinde Türkler hakkında çok daha zarif ifadeler kullanmadaydı:
'Yiyeceklerini bulma ve seçme konusunda, Türkler'in hiçbir kuralları yoktur. Yerde sürünen bütün yaratıkları, hayvanları, vahşi canavarları, yılanları, böcekleri ve kuşları, hatta leşleri de yerler. Yavrulayan dişilerinin karınlarından çıkan uzantıları ve hatta ölmüş insanların cesedlerini bile yedikleri olur'.
Bu bilgileri, gazeteci Nezih Uzel'in yıllarca önce yayınladığı bir araştırmadan aktardım. Bunlar, biz Türkler hakkında asırlar boyunca yazılıp söylenmiş olan toplu iftiralardan sadece birkaçı... İşin çok daha önemli olan tarafı ise bu iftiraların sadece Hıristiyan Batı tarafından değil, İslam álimlerince de ortaya atılmış olması ve yoğunluk kazandıkları dönemde Türkler'in Haçlı ordularına karşı durarak kutsal toprakları korumaya çalışmakla meşgul bulunmaları...
Mucize peygamberlere, keramet erenlere mahsustur
Peygamberden zuhur eden olağanüstü işlere 'mucize', erenlerin olağanüstü işlerine ise 'keramet' denir. Hazreti Muhammed'in mucizesi Kur'an ve İslam dinidir. Kerametler ise 'ilmi' ve 'kevni' olarak ikiye ayrılırlar. Kevni kerametler bir an için görünenler, ilmi olanları ise kalıcı olanlardır. Allah'ın her zerrede bir álem yarattığını gören, bilen, anlayan ve düşünen kişi için her zerre bir mucizedir, bir keramettir.
'Mucize' Arapça bir sözdür ve insnı oluşunda şaşırtan, yapılmasında acze düşüren hadiseye denir. Peygamberler, insanları acze düşüren olağanüstü şeyleri, gönderildikleri toplumun isteği üzerine yahut gerçek olduklarını belirtmek için onlar istemeden yaparlar ve gösterirler. Her peygamberin mucizesi, zamanında yapılagelen şeyleri unutturacak, halkı şaşırtacak işlerdir.
Erenden zuhur eden olağanüstü işe ise 'kerámet', inançsız ve kötü kişiden zuhur edene de 'istidrac' denir. Kur'an-ı Kerim'de peygamberlerin mucizelerinden birçok surelerde bahsedilir.Esra suresinin 90.-93. áyetlerinde HAzreti peygamberden yerden bir kaynak çıkartıp akıtmasının, çevresinde sular akan hurma fidanlarıyla, üzün bağlarıyla dolu bir bahçeye sahip olmasının, gökyüzünü parça parça yere indirmesinin, melekleri Allah1la beraber göstermesinin, altından bir evi olmasının, gözlerinin önünde göğe ağmasının, yahut okuyacakları bir kitabın gökten inmesinin istendiği bildirilir. Aynı surenin 88.-89. áyetlerinde ise, Kur'an'ın bütün ihtiyaçları cevaplandıran, bir mislinin bulunmasına imkán olmayan bir mucize olduğu beyán edilir. Hazreti Muhammed'in kalan mucizesi Kur'an'dır ve İslam dinidir.
Kerametler de 'ilmi' ve 'kevni' olarak ikiye ayrılırlar. Kevni olanları, bir an için görünenlerdir, ilmi olanları ise kalıcıdır. Allah'ın her zerrede bir álem yarattığını gören, bilen, anlayan ve düşünen kişi için her zerre bir mucizedir, bir keramettir.
Meselá Mevlána'nın keramet hakkındaki görüşü, 'Fi-hi-má-fih'teki şu sözleriyle anlaşılır:
'Birisi, bir gün içinde yahut bir solukta KÁbe'ye gider; bu, o kadar şaşılacak bir şey de değildir, keramet de değil. Sam yelinde de bu keramet var; bir günde, bir solukta dilediği yere gider. Keramet ona derler ki, seni aşağılık bir halden yüce bir hále getirsin de, oradan buraya, bilgisizlikten akla, cansızlıktan canlılığa sefer edesin'.
Patlıcanlı Urfa köftesi
Patlıcanlar parmak kalınlığında yuvarlak şekilde kesilir. Bir kaba konan koyun kıymasına ekmek içi, soğan suyu, yumurta sarısı, tuz, karabiber, baharat, kekik ve kaşkaval peyniri rendesi iláve edilerek iyice yoğrulup ceviz büyüklüğünde parçalara ayrılır ve yuvarlanır. Patlıcanlar ve köfte kebap şişine bir köfte ve bir patlıcan şeklinde dörderden sekiz adet olacak şekilde geçirilir. Üzerleri yağlanır, orta ateşte kızartılır. Patlıcanlar şişe geçirilirken yuvarlar olan orta kısımlarından delinmesine dikkat edilmelidir. Yemek pişirildikten sonra üzerine tatlı nar şerbeti dökülerek de yenebilir

.Murat Bardakçı: Masada yediğimiz ilk yemeğin resmidir
Aralık 23, 2000 00:013dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Biz, Tanzimat dönemine kadar yemeklerimizi hep eski usulde, yerde yedik. Masa ve çatal kavramları günlük hayatımıza 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra girdi. Arada yabancılar için bazı istisnalar yapıldığı olurdu. İşte bunlardan biri: 1628'de İstanbul'a gelen Avusturya elçisi için Topkapı Sarayı'nda verilen ziyafet. Sinilerin altına küçük ayaklar konulmuş, yabancı misafirler sandalyeyi andıran alçak taburelere buyur edilmişler ama önlerinde tabak yok, eski usul karavanaya kaşık sallanıyor.

Biz, Şark dünyasının hemen her yerinde olduğu gibi yemeklerimizi tarih boyunca hep yerde yedik. Yerlere 'sofra' denilen şık örtüler serer, bunların üzerine siniler koyar, yemekleri sinilere dizer ve etrafında diz çöküp áfiyetle yerdik. Sinilerin süslemesi ve kalitesi ev sahibinin mali gücüne göre değişirdi.

Bu ádet 19. asrın ortalarına, Tanzimat dönemine kadar yüzyıllar boyunca hiç değişmeden devam etti. Saraylısı da, sıradan halkı da yemeklerini hep aynı şekilde, yerde yerlerdi. Derken Tanzimat ilán edildi ve Avrupalılaşmaya başladık. Artık ev eşyaları da değişmiş, minderin yerini sandalye almış, çatal günlük hayata girmişve yemeklerin artık masada yenmesine başlanmıştı.

Hükümdarlar ise yemeklerini tek başlarına yerlerdi ve bu protokolün de gereğiydi. Bu gelenek 1850'lerde, Abdülmecid zamanında bozuldu. Rus Çarı'nın kardeşi Konstantin Kudüs'ü ziyaretten dönerken Istanbul'a uğramıştı. Padişah Küçüksu kasrında Konstantin'le aynı masada 'kuşluk taamı' etti. Gerçi babası İkinci Mahmud Avusturya imparatorunun kardeşi Istanbul'a geldiği zaman sarayda ziyafet vermişti ama masaya oturmamıştı. Misafirle beraber sofraya geçip geçmeyeceği sorulduğu zaman 'Ben Avrupa ile olan münasebetleri sarayda ziyafet vermeye kadar getirdim. Ondan ilerisini benden sonra gelenlere bıraktım' demiş ve bu iş oğlu Abdülmecid'e nasib olmuştu.

Arada bazı istisnalara gidildiği ve saraydaki yemeklerde masa kullanıldığı da oldu ama bu iş sadece yabancılar için yapıldı.

İşte, bilinen ilk istisna: 1628 senesinde, Sultan Dördüncü Murad zamanında İstanbul'a gelen Avusturya elçisi için Topkapı Sarayı'nın hükümet toplantılarına mahsus bölümü olan Kubbealtı'nda verilen ziyafet. Ziyafeti devrin sadrazamı veriyor, sinilerin altına küçük ayaklar konulmuş, yabancı misafirler sandalyeyi andıran alçak taburelere buyur edilmiş ama önlerinde tabak yok, eski usul karavanaya kaşık sallanıyor. Sofraya alınmayan devletin öteki ileri gelenleri ayakta yemeği seyrederlerken zamanın hükümdarı Dördüncü Murad da meraklanmış olacak ki, yukarıdaki kafesin arkasından olup biteni seyrediyor.

Şeyh Hamdullah

Türk hat sanatında klasik ekolün başlatıcısı olan ve hattın en büyük ismi sayılan Şeyh Hamdullah, 1430'lu yıllarda Amasya'da dünyaya geldi. Genç yaşındayken, devrinin tanınmış hattatı olan Hayreddin-i Maraşi'den ders aldı ve kendinden önceki büyük hattatların yazılarını toplayıp onlara bakarak meşketmek suretiyle ilerlemeye başladı.

Hamdullah henüz Amasya'da iken orada valilik etmekte olan Şehzade Bayezid'in dikkatini çekti ve geleceğin padişahına yazı öğretmeye başladı. Şehzade, babası Fatih Sultan Mehmed'in ölümünden sonra Amasya'dan İstanbul'a hükümdar olarak giderken hocası Hamdullah'ı da başkentine davet etti. Artık İstanbul'a yerleşen Hamdullah'ın hayatının ikinci dönemi başlamıştı. Sarayda büyük bir sevgi ve aláka gördü ama devrin padişahı tarafından el üstünde tutulmasına rağmen asla gurura kapılmadı.

İkinci Bayezid'den sonra Yavuz Selim ve Kanuni Süleyman'ın hükümdarlık dönemlerini de gören Hamdullah, yazmayı çok ileri yaşlarına kadar sürdürdü ve 1520 senesinin sonlarına doğru hayata veda ederek Karacaahmed Mezarlığı'na defnedildi. Kabrinin bulunduğu ve 'Şeyh sofası' denilen yere gömülmek, sonraki hattatlar için bir şeref sayılmıştır.

Hamdullah'ın sanatı, koyduğu estetik kaidelerin kesinliği ile özetlenebilir. O, yazıya yeni matematik ve geometrik ölçüler getirerek eski sertliği tatlı bir görünüme dönüştürdü.

.Murat Bardakçı: Osmanlı ailesinin kitabı
Aralık 24, 2000 00:013dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Modern Türk tarihçiliğinin önde gelen ismi Prof. Dr. İlber Ortaylı'nın son kitabı bundan iki gün önce yayınlandı: 'Osmanlı Toplumunda Aile'. Osmanlı ailesinde İslami kuralların ve geleneklerin asırlar boyunca nasıl uygulandığını, devletin gayrımüslim ailelere nasıl yaklaştığını ve Osmanlı aile hukukunun nasıl olduğunu öğrenmek istiyorsanız Prof. Ortaylı'nın bu son kitabını mutlaka okuyun.

Son dönem Türk tarihçiliğinin önde gelen ismi Prof. Dr. İlber Ortaylı yıllar sonra kalemi yeniden eline aldı ve bir kitap çıkarttı: 'Osmanlı Toplumunda Aile'. Prof. Ortaylı, bundan sadece iki gün önce yayınlanan kitabında ailenin Osmanlı toplumundaki dini, fiziki ve hukuki temellerini ele alıyor, aile kavramında 18. yüzyıldan itibaren yaşanan dönüşümleri anlatıyor.

Eserde 'millet' sistemiyle 'mahalle' kavramlarının incelendiği uzun bir girişten sonra Osmanlı ailelerinin protokol sıralamasında en başında yeralan 'Osmanoğulları Hanedanı' anlatılıyor ve Osmanoğlu ailesinin hukuki durumu derinlemesine tedkik ediliyor. Daha sonra ulema aileleri, ulemadan olan efendilerin kızları ve ailenin hukuki temelleri yine oldukça etraflı bir şekilde inceleniyor.

Prof. Ortaylı, kitabında bugün birçok yönleri yanlış bilinen çok eşlilik, kadınların mirastan pay alma hakkı ve cariye kavramı gibi konulara da açıklık getiriyor. Bütün bu yazdıklarını arşivlerde 30 küsur sene devam eden bir çalışmanın neticesinde bulduğu belgelere dayandırıyor ve daha da önemlisi, aile kavramını incelerken ele aldığı dönemlerin aynı dönemlerin batı dünyasıyla bir karşılaştırmasını yapıyor, yani 'mukayeseli tarih' dersi veriyor.

Tarihçiliğimizin çok önemli ismi olan Prof. Dr. İlber Ortayılı'nın bu eseri, beni iki bakımdan memnun etti: İlber neredeyse yirmi seneden beri konferanstan kongreye, TV programından seminere kadar hemen her yerde sadece konuşuyor ama neredeyse hiçbirşey yazmıyordu. Ben, öncelikle, bu tarih üstadının kalemi yeniden eline almasından büyük memnunluk duydum; sonra Osmanlı aile kavramının bugüne kadar pek bilinmeyen yönlerinin onun kaleminden ortaya çıkmasına sevindim.

Osmanlı ailesinde İslami kuralların ve geleneklerin asırlar boyunca nasıl uygulandığını, devletin gayrımüslim ailelere nasıl yaklaştığını ve Osmanlı aile hukukunun nasıl olduğunu öğrenmek istiyorsanız Prof. Ortaylı'nın bu son kitabını mutlaka okuyun.

Necmeddin Okyay

Son devrin en büyük nestalik hattatı olan Necmeddin Okyay 1883'te İstanbul'da doğdu, daha ilkokulda iken yazıya merak saldı ve Hasan Talát Bey'den rik'a, divani ve celi divani yazılarını öğrenip icazet aldı. Sonraki senelerde Sami ve Bakkal Arif Efendiler ile çalıştı ve ilkinden nestalik, ikincisinden de sülüs ve nesih icazetleri elde etti.

Necmeddin Okyay çok yönlü bir sanatkárdı. Yazı ile meşgul olurken okçuluk, çiçekçilik, cildçilik, mürekkepçilik ve ebru da öğrenmiş ve hepsinde üstad olmuştu. Asıl kudreti, nestalik yazıdaydı ve Yesarizade Mustafa İzzet ve Sami Efendiler'den sonra, Türk talik yazısının üçüncü ismiydi. İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi'nin süsleme bölümünde uzun yıllar cild ve yazı hocalığı yapan üstad emekliye ayrılmasından sonra 1976'daki vefatına kadar evinde ders vermeye devam ettirdi. Kendisine gelişleri sırasına göre yetiştirdiği iki öğrencisi vardır: Ali Alparslan ve Uğur Derman.

Balık turşusu

Levrek veya kılıç balığı tuzlanıp zeytinyağında kızartılır. Bir başka kapta sirke, safran suyu, bal ve şeker kaynatılır. Tarçın, tarçının onda biri kadar karanfil ve kakulenin içine diş diş ayıklanmış birkaç baş sarımsak iláve edilir. Büyücek bir tencerenin dibine defne, mersin, biberiye, taze yeşil limon ve turunç yaprakları döşenir. Kızartılmış balıklar hazırlanan baharata bulanarak yaprakların üzerine yerleştirilir. Aynı şekilde bir kat balık ve bir kat yaprak şeklinde tencere doldurulur. Balıkların arasına çam fıstığı ve yıkanmış siyah biber konur. Tencere dolunca üzerine kaynamış sirkeli mayi dökülür, kapak kapatılıp bekletmeye alınır. Balık turşusu kışları bir ay, yazları da on beş gün bozulmadan kalır ('Melceü't-Tabbáhin'den).

.Murat Bardakçı: İşte, hattın son büyük üstadı
Aralık 25, 2000 00:013dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Ramazan'ın başlangıcından beri bu sayfada Türk hat sanatının önde gelen ismi Prof. Dr. Ali Alparslan'ın seçtiği hat örnekleri yeraldı. Ali Bey bütün ısrarıma rağmen hattatlar arasına kendisini koymadı, 'Eskiler varken bu iş bana düşmez' dedi ve Ali Bey'i yazmak bana düştü. İşte, türk hattının, özellikle de talik yazının yaşayan en büyük ismi olan Prof. Ali Alparslan'ın kısa öyküsü.

Ramazan'ın başlangıcından beri, bu sayfada Türk hat sanatının önde gelen ismi Prof. Dr. Ali Alparslan'ın sizler için seçtiği hat örneklerini görüyorsunuz.

Prof. Ali Bey, bütün ısrarıma rağmen hattatlar arasına kendisini koymadı, 'Eskiler varken bu iş bana düşmez' dedi ve ramazanın sonuna doğru Ali Bey'i yazmak bana düştü.

Ali Bey'in asıl mesleği edebiyat tarihçiliğidir ve Türk hat sanatının, özellikle de talik yazının bugün yaşayan en büyük üstadı kabul edilir. 1927'de Çorlu'da doğan Ali Alparslan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'ni bitirdi ve Tahran'da Firuzanfer, Meliku'ş-Şuerá Behar gibi İran'ın en seçkin edebiyat tarihçilerinin yanında doktora yaptı. Bir süre Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'nde çalıştı, sonra Dışişleri Bakanlığı'nda girdi, birkaç sene sonra İstanbul Üniversitesi'ne geçti ve Türk Edebiyatı Profesörü oldu ve bu arada Oxford ve Şikago Üniversiteleri'nde edebiyat tarihi okuttu.

Ali Alparslan, hatta 20. yüzyılın büyük hattatı olan Necmeddin Okyay'la başladı ve 1950'li yıllarda Okyay'dan talik, divani ve rik'a yazılarının yanısıra ebru yapımından da icazet aldı. İleriki senelerde Talik yazının en seçkin hattatı kabul edilen Ali Alparslan çok sayıda öğrenci yetiştirdi ve çeşitli İslam ülkelerinden gelen öğrenciletre bile hat öğreterek icazet verdi. 1999'da yayınladığı 'Osmanlı Hat Sanatı Tarihi' isimli eserinde geçmişin hat üstadlarını bağlı oldukları okullara göre tasnif etti ve kitap böylelikle bu konudaki ilk örnek olma özelliğini kazandı.

Çok sayıda kitabe de yazmış olan Prof. Dr. Ali Alparslan'ın hazırladığı son kitabe, Galasaray Lisesi'nin üzerindeki alınlıkta bulunan levhadır.

Kur'an'da incir ve zeytin neyin sembolüdür?

Tin suresi 'Tin'e (incire), 'Zeytun'a (zeytine), Tur-ı Sina'ya ve bu Emin Şehre andolsun ki' diye başlar. Bazı tefsircilere göre incir yani 'Tin' Şam'ın üstüne kurulduğu, zeytin demek olan 'Zeytun' da Beytu'l-Mukaddes'in bulunduğu dağdır; dolayısıyla Tin'den kasıt Şam mescididir, Zeytun da Beytu'l-Mukaddes'tir. Diğer tefsircilere göre ise 'Tin' Mescid-i Haramdır, 'Zeytun' ile de Mescid-i Aksa' kastedilmektedir.

Tin suresinin 4.-5. áyetlerinde insanın en güzel surette yaratıldığı, sonra da aşağıların en aşağısına atıldığı ve sürüldüğü bildirilir.

Áyette 'ahsen-i takvim' sözü geçmektedir. 'Takvim' eğriyi doğrultmak, en güzel tarzda düzüp koşmak anlamına gelir. Sure 'Tin'e, Zeytun'a, Tur-ı Sina'ya ve bu Emin Şehre andolsun ki' diye başlar.

Tin suresi, değişik şekillerde tefsir edilmiştir. 'Tin' incir, 'Zeytun' da zeytin demektir. Tefsirciler arasında 'İncir ve zeytin faydaları bakımından anılmıştır' diyenler olduğu gibi, 'Tin, Şam'ın üstüne kurulduğu, Zeytun da Beytu'l-Mukaddes'in bulunduğu dağdır; dolayısıyla 'Tin'den kasıt Şam mescididir, Zeytun da Beytu'l-Mukaddes'tir' yahut 'Tin, Mescid-i Haramdır, Zeytun da Mescid-i Aksadır' görüşünde bulunanlar da vardır.

Áyette Tur-ı Sina ve 'Emin Şehir' sözüyle Mekke de anıldığına göre Tin ve Zeytun hakkındaki bu ikinci tefsirlerin daha doğru olması gerekir.

Tefsircilerin bu áyette değişik şekillerde yorumladıkları bir başka kavram ise 'Ahsen-i takvim'dir. Bazı müfessirler 'Ahsen-i takvim boyu düz, iki ayak üstünde yürüyen canlılardır, yani insandır. Öbür canlılar yüzüstü yahut dört ayakla yürürlerken insan dik ve iki ayak üzerinde yürür şekilde yaratılmıştır' derler. Buna mukabil diğer bazı tefsirciler 'Ahsen-i takvim' hakkında Bu ifade insanın düşünmek, anlamak, ayırdetmek, söz söylemek gibi özelliklere sahip bir şekilde yaratılmış olduğuna dalálet eder' demektedirler.

İftar Yemeği: Keşkül-ü fukara

Bademler sıcak suda haşlanıp kabukları ayıklanır, ezilir ve bir tenceredeki süte iláve edilir. Bir-iki taşım kaynatılıp bazemler süzdürülür. Süte yarım bardak suda ezilmiş pirinç unu ile patates unu ve bir çorba kaşığı hindistan cevizi dökülür, bir telle karıştırılarak 15 dakika pişirilir. Koyulaştıktan sonra keşkül kásesine boşaltılır. Üzerine süzdürülmüş bademle havanda ezilmiş yeşil fıstık dökülür. İsteyen, üzerine gülsuyu da döker.

.Murat Bardakçı: Mesih’li, şaraplı, Bülent Ersoy’lu ramazan bitti
Aralık 26, 2000 00:013dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Ramazan ayı bugün sona eriyor ama Türkiye Türkiye olalı böyle bir ramazan görmedi. Bol mesihli, kadınların göğüsleri açık vaziyette namaz kılıp kılamayacakları veya yemeğe katılan şarabın haram olup olmadığı tartışmalarıyla dolu bir ramazan yaşadık. Hele Bülent Ersoy'un üstád Yaşar Nuri Öztürk'le beraber TV'de dini program yapması, bu mubarek ayın anlamını daha da bir zenginleştirdi. Nice Ramazanlara!..
Bir ramazan daha, bugün sona eriyor. Bu sayfada otuz gün boyunca değişik konulara değindik, oruçlu saatlerinizi bu ilginç konuları okuyarak hoşça geçirmenize çalıştık.
Oruç tutanlara 'orucu nelerin bozduğu' veya 'ne zaman sahur edileceği' gibisinden zaten bildikleri konuları anlatmanın yahut alışılmış resimli evliya öyküleri sunmanın gereksiz olduğuna inanıyorduk. Gazetelerin ramazan sayfaları, çok değil, bundan 30-35 yıl öncesine kadar yapıldığı gibi bir 'kültür sayfası' olmalıydı ve bunu yapmaya çalıştık.
Ama bu ramazanda yaşadıklarımız bilmem dikkatinizi çekti mi?
Türkiye Türkiye olalı, böyle bir ramazan geçirmedi... Mesihli, kadınların göğüsleri açık vaziyette namaz kılıp kılamayacakları veya yemeğe katılan şarabın haram olup olmadığı tartışmalarıyla dolu bir ramazan yaşadık. Hele üstád Yaşar Nuri Öztürk'le Bülent Ersoy'un TV'de dini bir program yapması bu mubarek ayı daha da bir zenginleştirdi.
Hasan Mezarcı'ya vahiy geldi, adamcağız 'Mesih' olduğunu ilán ediverdi ve günlerce Mesih'i tartıştık. Derken Yaşar Nuri Öztürk 'lezzet vermesi için yemeğe katılan şarap haram değildir' buyurdu, bu defa 'alkolü uçmuş şarap haram mı, değil mi?' tartışması başladı. Yaşar Nuri'nin TV'deki irşadlarına Allahtan bu işin önde gelen uzmanlarından biri, Bülent Ersoy da katıldı da, ilmiyle bilmediğimiz konuları tefsir etti ve sáyelerinde çok şeyler öğrendik.
İş bu kadarla kalmadı, gündeme bu defa İláhiyat Fakültesi'nin Dekanı Prof. Zekeriya Beyaz geldi ve üstád 'kadınların göğüsleri açık vaziyette namaz kılabilecekleri' yolunda çizimli bir fetvá verdi. Fetvánın yankıları hálá devam ediyor.
Bu ramazanın kısa bilánçosu, bunlardan ibaret. Ama düşündüğünüz takdirde başka gariplikler yakalayacağınıza eminim.
Hepinize mutlu bayramlar ve eski iláhilerden birinde dendiği gibi; 'Kullarında yok sana láyık metá / Elvedá şehr-i ramazan elvedá'.
Yesarizade Mustafa İzzet
Yesari Mehmed Esad Efendi'nin oğlu olan Yesarizade Mustafa İzzet, İstanbul'da doğdu. Yazıya babasından öğrendi, ondan icazet aldı , ayrıca Osman el-Üveysi Efendi de 1788'de kendisine ayrı bir icazet verdi.
Devlet memuriyetinde yüksek makamlara çıkan hattat, 1842'de Rumeli kazaskeri oldu. Çok sayıda eser verdi ve Türk hattının en önemli sanatkárlarından biri kabul edildi.
Yesarizade'nin hat sanatımızdaki asıl önemi, 'Türk Nestalik Ekolü'nü kurmuş olmasıdır. Nestalik yazı, onun yaptığı hamleyle Türk zevkinin hakim kılındığı bir sistem halini aldı. Bu ekolün kurulmasından sonra hattatlar İran'ın nestalik üslubunu terkettiler ve Yesarizade Ekolü'nü takibe başladılar. Bu tavrın eksik noktalarını da Mustafa İzzet Efendi'den sonra gelen Sami Efendi tamamladı.
Hardal
Hardal tohumu taş havanda dövülür. İyi cins İzmir siyah üzümünün çekirdekleri tek tek çıkartılıp hardalla beraber dövülür. Çekirdekler çıkmadığı takdirde dil buruşturur. İçine tarçın ve karanfil iláve edilip sirkeyle sulandırıldıktan sonra elekten geçirilir. Hardalın en bilinen hazırlanış şekli budur. Bazan sadece hardal tohumunun dövülüp bir miktar şeker ve sirkeyle karıştırıldıktan sonra elekten geçirilmesiyle yetinildiği de olur ama bu şekilde hazırlanmış hardalın lezzeti biraz serttir, dolma ve mumbarla yenir ('Melceü't-Tabbáhin'den).

.Murat Bardakçı: Esenboğa, 600 yıllık bir hezîmetin adıdır
Aralık 31, 2000 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Günlerdir Ankara'daki Esenboğa havaalanının adının değiştirilmesini ve ‘‘İsmet İnönü’’ yapılıp yapılmamasını tartışıyoruz. Bu tartışmaları takip ederken 'Esenboğa' kelimesinin nereden geldiğinden pek kimsenin haberdar olmadığını farkettim ve kökenini anlatayım dedim: ‘‘Esenboğa’’ sözüyle esen, uçan, kaçan yahut gürleyen bir boğa kastedilmemektedir. Kelimenin başındaki ‘‘esen’’ sözünün esmekle bir alákası yoktur, aslı ‘‘isen’’dir ve 'mutlu' demektir. ‘‘Esenboğa’’ kelimesinin doğrusu 'İsen Buga'dır ve Timur'un ordusundaki generallerden birinin ismidir ve bu isim bizim için taaa 15. asırdan, 1402 Temmuz'unda perişan olduğumuz Ankara Savaşı'ndan kalma acı bir hatıradır.

Oktay Ekşi'nin ‘‘Esenboğa Havaalanı'nın adını değiştirip 'İsmet İnönü' yapalım’’ diye yazmasından sonra ‘‘Esenboğa’’ kelimesi gündeme geldi. Birkaç gün boyunca bir yandan İsmet Paşa'nın adının başkentin havaalanına yakışıp yakışmayacağı tartışılırken bir yandan da ‘‘Esenboğa’’ kelimesinin şık bir söz olup olmadığı ve yaptığı çağrışımlar konusunda demeçler verildi. Meselá İstanbul milletvekili Bülent Akarcalı, Esenboğa'nın ‘‘kızılderili isimlerini hatırlattığını’’ ve değiştirilmesine taraftar olduğunu söyledi.

‘‘Esenboğa’’ ile ilgili bu tartışmaları görünce, kelimenin nereden geldiğinden pek kimsenin haberdar olmadığını farkettim ve kökenini anlatayım dedim.

‘‘Esenboğa’’ sözüyle esen, uçan, kaçan yahut gürleyen bir boğa kastedilmemektedir. Kelimenin başındaki ‘‘esen’’ sözünün esmekle bir alákası yoktur, aslı ‘‘esen’’ değil ‘‘isen’’dir, ‘‘mutlu’’ gibisinden bir kavramdır, bugün ‘‘esen’’ hálini almış ve ‘‘esenlikle git’’, ‘‘esen kal’’ şeklinde kullanılır olmuştur.

Ve, işin çok daha önemli tarafı: ‘‘Esenboğa’’ bir şahıs adıdır, aslı ‘‘İsen Buga’’dır, ‘‘Mutlu, kutlu, güzel, iyi ve sağlıklı öküz’’ mánásına gelir ve Timur'un generallerinden birinin ismidir.

‘‘Öküz’’ kelimesinin insan ismi olmasına şaşıranlara da küçük bir açıklama yapayım: Bugün çocuklara ‘‘aslan’’ gibi bir hayvanın adını vermek nasıl olağan bir işse, eski insanlar için ‘‘öküz’’, ‘‘boğa’’ yahut ‘‘manda’’ benzeri güçlü hayvanların adlarını taşımak da böyle sıradan bir iştir.

İşte, Timur'un generali Esenboğa'nın, daha doğrusu ‘‘İsen Buga’’nın Türkiye Cumhuriyeti'nin başkentindeki havaalanına kadar uzanmasının kısa öyküsü:

İsen Buga, Asya'daki Türk imparatorluklarından biri olan Çağatay Devleti'nin hükümdarıydı. Hızır Hoca'nın torunu ve Üveys Han'ın oğluydu ve soyu Cengiz Han'a gidiyordu.

Timur'un 1380'lerde kendi imparatorluğunu kurmasından sonra onun hákimiyetini kabul eden sultanlar, hakanlar ve şahlar unvanlarını korudular ama bağımsız birer devlet başkanı olmaktan çıkıp Timur’un generalleri haline geldiler. Doğu Türkleri'nde o devirlerde ‘‘hakan’’ veya ‘‘han’’ unvanını kullanabilmek için mutlaka Cengiz Han'ın soyundan gelmek şartı vardı. Cengiz aslen Moğoldu, Timur ise Türk'tü, dolayısıyla Cengiz'le arasında hiçbir kan bağı yoktu ve bütün gücü elinde tutmasına rağmen geleneği bozmadı ve ‘‘han’’ unvanını almadı. Sadece ‘‘Emir’’ unvanını kullanmakla yetindi ve Cengiz Han'ın torunlarından olan Mahmud adındaki Türkleşmiş bir Moğol prensini sembolik olarak devletinin başına geçirdi. Mahmud Han her ne kadar ‘‘Han’’ olarak görünüyor ve fermanlara onun adı yazılıyorsa da bu sadece geleneklere uymak için yapılmış göstermelik bir işti, devlet demek Timur'un bizzat kendisi demekti ve Mahmud Han'ın asıl vazifesi Timur'un ordusunda ve onun emrinde bir general olmaktan ibaretti.

MUTLU ÖKÜZÜN FİLLERİ

İşte, İsen Buga da aynı ordunun aynı durumdaki generallerinden biriydi. Cengiz Han'ın soyundan geldiği için ‘‘Han’’ unvanını taşıma hakkı vardı ama herşeyiyle Timur'un emrindeydi ve kumandası altındaki birliklerle Timur'la beraber diyar diyar gezip savaşıyordu.

İsen Buga, Timur'la Osmanlı hükümdarı Yıldırım Bayezid arasında 1402'de Ankara'da, Çubuk taraflarında çıkan savaşta da bulundu. Bazı harp tarihçilerine göre ön saftaki hücum birliklerinin, başka görüştekilere göre ise Timur'un meşhur fil müfrezelerinin kumandanıydı. Karargáhını bugün kendi adıyla anılan yerde, daha doğrusu adının bozulmuş şekli olan ‘‘Esenboğa’’ taraflarında kurdu. Efendisinin 1402 Temmuz'unun son haftasında yapılan savaşın galibi olmasında onun büyük rolü vardı. Timur'un iki oğlunun, Miranşah'la Şahruh'un birliklerinin saldırıları karşısında sıkıntılı anlar geçirmekte olan Osmanlı ordusu İsen Buga'nın fil müfrezelerini ön hatlara sürmesi üzerine tam bir bozguna uğradı. Yıldırım Bayezid, Timur'un káğıt üzerindeki hükümdarı Mahmud Han tarafından esir alındı, neticede herkesin bildiği acı son geldi, Yıldırım birkaç ay sonra canından oldu ve Osmanlı devleti parçalanıp bir ‘‘fetret’’ devri yaşadı.

Ahi Mesut’un öyküsü

Ankara Savaşı'ndan bugünlere işte bu acı hatırayla beraber Timur'un Çubuk'ta yaptırmış olduğu bir hamamın kalıntısı, yine Çubuk Ovası'nda arada bir hálá çıkan ok başlarıyla savaş baltası parçaları ve şimdi ‘‘Esenboğa’’ halini almış olan İsen Buga'nın adı gelebildi.

Timur'un bir generalinin Ankara'daki havaalanına ismini verilmesi de hadisenin bir başka tarafı:

1950'lere yani Demokrat Parti'nin iktidar yıllarına kadar Ankara'nın havaalanı Etimesut'taydı. Etimesut sözünün aslı ‘‘Ahi Mesut’’tu, yani eski devirlerin bir sosyal teşkilátı olan ‘‘Ahilik’’in önde gelenlerinden birinin adını taşıyordu. 1930'lara hakim olan Güneş-Dil teorisiyle Eti ve Sümer modası sırasında ‘‘Ahi Mesut’’ sözü değiştirilip ‘‘Etimesut’’ yapıldı ve bazen ‘‘Etimesgut’’ şeklinde yazılıp teláffuz edildiği de oldu.

Gün geldi, Etimesut'taki küçük alan Ankara'ya yetmedi ve bir başka yerde bir yenisinin inşasına başlandı: ‘‘Esenboğa’’ denilen küçük yerleşim merkezinin bulunduğu yerde... İnşaat tamamlandı ve alana bulunduğu yerin adı verildi. Anlayacağınız, Timur'un Cengiz Han soyundan gelen kumandanı İsen Buga, Türkiye Cumhuriyeti'nin başkentinde kendiliğinden çok önemli bir yer edinmişti.

‘‘Esenboğa’’ yahut ‘‘İsen Buga’’ adının öyküsü, işte kısaca işte böyle. Ankara havaalanının adı konusunda hangi Türk generalinin isminin tercih edileceğini, Timur'un paşasının mı, yoksa İsmet Paşa'nın mı seçileceğini yakında göreceğiz. Ama benim içimden gelen ses, ismin eskisi gibi aynen kalması gerektiğini, zira İsen Buga’nın da bir Türk paşası olduğunu söylüyor.

Ankara Savaşı’nda bence Timur haklıydı

Ne yalan söyleyeyim, ben, Ankara Savaşı hakkında bizim sıradan tarih kitaplarında yazılı olanları hiçbir zaman doyurucu ve inandırıcı bulmadım. Türk tarihinin en büyük askeri dehalarından biri olarak gördüğüm Timur'un Yıldırım Bayezid'e hakaret dolu mektuplar göndermesinin, Yıldırım'ın da karşılık olarak ‘‘Behey Timur denilen kudurmuş köpek!’’ diye başlayan cevaplar yazmasının savaş sebebi olabileceğini aklım bir türlü almadı.

Bu gibi durumlarda iki tarafı da dinlemek gerekirdi ve öyle yaptım; o devirde yazılmış olan Osmanlı tarihlerinin yanısıra ‘‘öbür tarafın’’ yani Timur'un resmi tarihlerini de okudum. Ortada bir gariplik vardı: Eski tarih kitaplarında, iki hükümdar arasındaki hakarete varan sataşmaların bahsi yoktu. Sadece siyasi kavgalar anlatılıyordu ve işin daha da garip tarafı, taraflar birbirleri hakkında son derece saygılı ifadeler kullanmaktaydılar. Özellikle Timur'un tarihçileri Yıldırım Bayezid'den gayet hürmetkár bir üslupla bahsediyorlar, Hristiyan dünyasına karşı kazandığı zaferleri anlatırlarken son derece başarılı bir asker portresi çiziyorlardı. ‘‘Topal hain’’, ‘‘kudurmuş köpek’’ yahut ‘‘çolak’’ gibi ifadelerin çok sonraki asırlarda ortaya çıktığı belliydi.

Ama bütün bu kitapları elden geirdikten sonra başka bir fikre kapıldım, Ankara Savaşı gibi bir feláketle neticelenen didişmede haksız tarafın Timur değil, Yıldırım Bayezid olduğuna inanmaya başladım. Hálá tartışmalı olan Sivas kalesi katliamı bir yana, iki Türk ordusunun karşıkarşıya gelmesinde kabahat Timur'un değil, Yıldırım'ın imiş gibi görünüyordu.

Burada işin ayrıntılarını yazacak değilim ve sadece imkánınız olursa Hondmîr'in ‘‘Habibu's-Siyer’’i, Nizámüddin-i Şamî'nin ‘‘Zafernáme’’si ve hatta Devletşah'ın ‘‘Tezkîre’’si gibi gibi ‘‘öbür tarafa’’ ait eserleri okumanızı tavsiye etmekle yetineceğim. Bizde ‘‘kanlı bir canavar’’ ve ‘‘hain’’ olarak bahsi geçen Timur'un aslında hiç de öyle olmadığını görecek, hükümdarlığı boyunca álimlere ve sanatkárlara koruyuculuk etmiş bir hükümdarla karşılaşacak ve Yıldırım Bayezid'le bir savaşa girmemek için son ána kadar nasıl çaba gösterdiğini farkedip eminim hayrete düşeceksiniz.

Murat Bardakçı: Baykal’ın duvarındaki şeyh öğütleri, İttihadçı imálátı
Ocak 07, 2001 00:017dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Deniz Baykal'ın yerinde olsam, çalışma odamın duvarına astığım ve Osman Gazi'nin kayınpederi Şeyh Edebali'nin öğütleri olduğu söylenen o panoyu hemen indiririm. Zira, Şeyh'e maledilen o sözler eskiden kalma falan değildir, 19. yüzyıl sonuyla 20. asır başında imal edilmiş, daha doğrusu ‘‘uydurulmuşlardır’’. Öğütlerin yerine, Şeyh'in 500 küsur senelik Áşıkpaşazáde Tarihi'nde kayıtlı olan şiirini asmak bence daha uygundur, zira Edebali belki bir keramet daha gösterir ve Deniz Bey de bu sayede kırk yıllık muradına ermiş olur.
CHP'de bugünlerde bir ‘‘Şeyh Edebali mi, yoksa Şeyh Bedreddin mi?’’ tartışması var. Tartışma, Deniz Baykal'ın çalışma odasına Osmanlı Devleti'nin kurucusu Osman Gazi'nin kayınpederi ve şeyhi Edebali'nin öğütleri olduğu ileri sürülen bir panoyu asmasıyla başladı. Muhalifleri, Baykal'ı ‘‘CHP'yi sağa kaydırmakla’’ suçlayınca Baykal da sol çevrelerin ‘‘Osmanlı Tarihi'nin ilk solcusu’’ olarak gördüğü Simavna Kadısıoğu Şeyh Bedreddin'i gündeme getirdi ve ‘‘Bedreddin iyi de benim Edebali'm kötü mü?’’ dedi.
CHP'deki bu şeyh ve evliya tartışmalarını görünce, Deniz Baykal'ı bir ayrıntıdan haberdar edeyim ve naçizane bir tavsiyede bulunayım dedim.
Şeyh Edebali'nin öğütleri olduğu ileri sürülen ve Deniz Bey'in çalışma odasının duvarını süsleyen panodaki sözler pek öyle eski değildir, 19. yüzyıl sonuyla 20. asır başı imalátıdır. Başka bir ifadeyle, bundan yüz küsur sene kadar önce ‘‘uydurulmuşlardır’’.
Osmanlı Devleti, yıkılışın sancılarını çekmeye başladığı son devirlerde, özellikle İkinci Abdülhamid'in saltanat yıllarında ve İttihad Terakki'nin iktidarı sırasında hem halka moral vermek, hem de kendine yeniden meşruluk kazandırmak için geçmişe dönmüş, kuruluş ve yükseliş dönemlerindeki güzel günleri gündeme getirmiştir. Bunun için eski zamanlardaki isimlerden istifade edilmiş, meselá yeni askeri birliklere ‘‘Söğüt’’ ve ‘‘Ertuğrul Alayları’’ denmiş, o yıllarda doğan şehzadelere ‘‘Osman’’, ‘‘Ertuğrul’’ ve ‘‘Orhan’’ gibi ilk hükümdarların ve beylerin isimleri verilmiş, bu arada eski söylentiler yeni ilávelerle gündeme getirilmiş ve efsaneyi andıran bol bol da hikáye yaratılmıştır.
Şeyh Edebali'nin öğütleri olduğu iddia edilen ve Deniz Bey'in odasının duvarında asılı duran sözler de, Abdülhamid zamanında yazılmış bu fabrikasyon efsanelerdendir. Eski tarihlerin hiçbirinde geçmezler ve Osmanlı Devleti'nin kuruluş devrini anlatan Áşıkpaşazáde, Şükrullah ve Nişancı Mehmed Paşa gibi tarihçilerin eserlerinde bu öğütlerin bahsi yoktur. Ama Áşıkpaşazáde, Osman Gazi ile Şeyh Edebali arasındaki bir başka hadiseden, daha doğrusu Osman Gazi'nin bir ruyasından bahsedip bir de şiir nakleder ki, Deniz Bey'in çalışma odasının duvarındaki panoya bence asıl bu şiir yakışır.
İşte, Áşıkpaşazáde'nin anlattığı hikáyenin öyküsü:
Osman Gazi, bir gece ruyasında Şeyh Edebali'nin göğsünde bir ayın parladığını görür. Ay tamamen doğar, sonra gelip Osman Gazi'nin koynuna girer ve Osman Gazi o anda kendi göbeğinden bir ağacın yükseldiğini hisseder. Ağaç öylesine uludur ki gölgesi álemi tutmakta, altından dağlar yükselmekte ve dağların dibinde sular çağlamaktadır. İnsanlar o sulardan içerken bahçelerini de sulamakta ve çeşmeler bu kaynaktan akmaktadır.
Osman Gazi uyanır, hemen şeyhinin yanına koşar ve ruyasını anlatır. Edebali ‘‘Müjde oğul, müjde!’’ diye haykırır. ‘‘Allah sana ve nesline padişahlık verdi, mubarek olsun! Kızım Mal Hatun da artık senin helálindir. Neslinizden gelecek olan çocuklar dünyaya hákim olacaklar’’ der ve kızını hemen Osman Gazi'ye nikáhlar.
Áşıkpaşazáde'de bu hikáyeden sonra Şeyh Edebali'nin ağzından bir şiir yazılıdır. Şiirin tamamı ve günümüz Türkçesine aktarılmış şekli yandaki kutuda yeralıyor. Akıl vermek gibi olmasın ama, ben Deniz Bey'in yerinde olsam çalışma odamın duvarındaki Şeyh Edebali'ye atfedilen o hayali öğütleri indirip yerine tam 700 yaşındaki bu ‘‘gerçek’’ şiiri asarım. Zira Şeyh Efendi, Osman Gazi'den yedi asır sonra belki bir keramet daha gösterir ve Deniz Bey de böylece kırk yıllık muradına ermiş olur, kimbilir?..
Deniz Bey, onu indir bunu as!
ÁşıkpaşázadE'nin ‘‘Tevárih-i Ál-i Osman’’ında geçen bu şiiri, aslında son derece önemli bir tarihçi olan ama tarihçiliğinden ziyade siyasi ve fikri faaliyetleriyle tanınan Nihal Atsız'ın 1949'da yayınladığı ve konusunda hálá tek kaynak sayılan ‘‘Türkiye Tarihleri’’nin ‘‘Áşıkpaşaoğlu’’ bölümünden aldım. İlk dönem Osmanlı tarihçisi Áşıkpaşázade, Şeyh Edebali'nin ağzından devrinin ve bugünün diliyle Osman Gazi'ye bakın nasıl sesleniyor:
‘‘Dir oglum nusrat u fursat senündür / Hidáyet menzilü ni'met senündür / Sana vîrildi taht u düşmesün baht / Ezeli tá ebed devlet senündür / Senün neslinde álem ráhat ola / Dualar neslüne erden senündür / Yana çıraklarunuz álem içre / Döşene sofralar da'vet senündür / İki cihanda hayr ile anulmak / Neseb ü nesl ile burhan senündür / Çü Hakk'dan irdi sana baht u devlet / Cihán içre olan devrán senündür / Süleymán'ı zamanun, menba'ısan / Ki ins ü cinne hem ferman senündür’’
(Şeyh der ki: Ey oğul! Üstünlük, fırsat, doğru yola gidiş ve o yolda bulunan nimetler artık senindir! Sana taht verildi, bu tahta sahip olmanı sağlayan yıldızın her zaman yüksekte dursun, alçalmasın. Başlangıcı bulunmayan ándan sonu olmayan zamana kadar iktidar sana aittir. Soyundan gelecek olanların devrinde bütün álem rahat olsun, duaların tamamı senin nesline gitsin. Meş'alelerin cihanın her yerinde yansın, her tarafı aydınlatsın ve artık sofralar da donatılsın, zira bu davet senin davetin! Atalarının ve soyundan gelecek olanların iki cihanda da hayır ile anılmasının isbatı senin elinde! Devlet, güç ve iktidar sana Allah tarafından verildi; dünya varoldukça varolacak olan bütün zamanların ve devirlerin sahibi artık sensin. Sen bu zamanın Süleyman Peygamber gibi en güçlüsüsün, herşeyin kaynağısın ve insanlara da, cinlere de emretmek artık senin elinde!)
Bedreddin, bu oluğun altında
Ben, Şeyh Bedreddin'in solculuğuna her nedense bir türlü akıl erdirememiş ve Nazım Hikmet'in Şeyh'i neden solcu yapıp adına bir de destan düzdüğünü bir türlü anlayamamışımdır.
Bedreddin'in ünlü eseri ‘‘Váridát’’ı gözden geçiren ve tasavvufu az da olsa bilen bir kişi, Şeyh'in ‘‘solcu’’ falan değil, bizde ‘‘Batıni’’ diye bilinen ve Batı'nın ‘‘Heretik’’ dediği zümreden olduğunu hemen farkeder.
Şeyh Bedreddin'le ilgili olarak bugün pek bilinmeyen bir başka husus daha var: Mezarının ákıbeti, daha doğrusu ölümünden beş küsur asır sonra kemiklerinin bir duvarın dibine gömülmesiyle neticelenen hüzünlü öyküsü...
Türk tarihinin bu en tartışmalı din álimi, 1420'de hakkında ‘‘malı haram, kanı heláldir’’ fetvasının verilmesinden sonra bugün Yunanistan'ın sınırları içerisinde bulunan Serez'de idam edilmişti. Naaşı oradaki tekkesinin bahçesine gömüldü ve beş asır boyunca Serez’de kaldı.
Lozan Anlaşması'ndan sonra uygulanan zorunlu göç sırasında Serez'li Türkler mezarı açtılar ve Istanbul'a Bedrettin'in kemikleriyle beraber geldiler. Çinko bir kutudaki kemikler 16 yıl boyunca Sultan Ahmed Camii'nde bir dolapta saklandı, oradan Topkapı Sarayı'na gönderildi ve yirmi yıl da sarayda bekledi.
Simavna Kadısı'nın oğlu, ikinci mezarına ancak 1961'de kavuşabildi. Kemikler, Bakanlar Kurulu'nun 23 Ekim 1961'de aldığı 5/1840 sayılı kararla Cağaloğlu'ndaki Sultan Mahmut Türbesi'ne dini törenle defnedildi. Ama türbenin içine yahut bahçedeki bir láhde değil, binanın dışına, dış duvarın hemen yanına gömüldü.
Bedrettin'in üzerinde şimdi bir taş veya o yerin mezar olduğunu gösteren tek bir işaret bile yok. Ama gömülü olduğu toprağın birkaç metre ilerisindeki açık hava kahvesinin müşterileri ve Sultan Mahmut Türbesi'nin ziyaretçileri, her gün Şeyh'in üzerinde gezinmedeler.
Havaalanının adı Afrika’da değişir
Geçen hafta Esenboğa havaalanının adının aslında ‘‘İsen Buga’’, İsen Buga'nın da Timur'un kumandanlarından biri olduğunu yazmamdan sonra yüzlerce e-mail aldım. Bir-ikisi dışında hepsi aynıydı: Havaalanının isminin değiştirilmemesini istiyorlardı.
Şahsi fikrimi yeniden söyleyeyim: Ben, Esenboğa havaalanının adının İsmet İnönü yapılmasına taraftar değilim; zira ister havaalanına, ister limana, isterse de daracık bir çıkmaz sokağa ait olsun, yerleşmiş bir adın değiştirilmesine karşıyım. Hele her aklımıza estiğinde mekánların eski isimlerini atıp yeni yeni adlar verdiğimiz ve daha da önemlisi, sabık bir cumhurbaşkanının kemiklerini çöpçülere taşıttığımız bir devirde...
‘‘Amerikalılar New York havaalanına 'JFK' (John Fitzgerald Kennedy), Fransızlar da Paris'in havameydanına 'Charles de Gaulle' adını verdiler. Biz de Ankara'nın havaalanına niye İsmet İnönü'nün adını vermeyelim ki?’’ diyenlere küçük bir hatırlatma: Doğrudur, ama New York ve Paris'teki bu meydanların her ikisi de sonradan inşa edilmişlerdir, o şehirlerin ikinci veya üçüncü havaalanlarıdır ve New York'ta ‘‘La Guardia’’, Paris'te de ‘‘Orly’’ gibi daha eski meydanlar hálá faaliyettedir ve isim değiştirmek bugün bazı Afrika ve üçüncü dünya ülkelerine mahsustur.. Dolayısıyla İsmet İnönü'nün adını Ankara'da ileride inşa edilecek yeni bir havaalanına vermemiz daha makuldür ve bize bundan böyle yakışanı da bu şekilde davranmaktır.
TİMUR'LA İLGİLİ KAYNAKLAR:
Birçok okuyucum, Timurîler Devleti'nin tarihiyle ilgili olarak geçen hafta isimlerini verdiğim kaynakları nereden temin edebileceklerini sordular.
Nizameddîn-i Şámî'nin ‘‘Zafername’’si Tarih Kurumu'ndan, Devletşáh'ın ‘‘Tezkîre’’si de Maarif Klasikleri'nden çok yıllar önce yayınlanmıştır ama Timur hakkındaki en önemli eserlerden olan Hondmîr'in ‘‘Habibu's-Siyer’’i Türkçe'ye maalesef çevrilmemiştir. Aslı Farsça'dır ve İngilizce tercümesi Harvard Üniversitesi tarafından basılmıştır.

.Murat Bardakçı: Düğmeye eskiden bu kadar nazik basmazlardı
Ocak 14, 2001 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

'Adı açıklanmayan askeri yetkilinin' Beyaz Enerji

Operasyonu'yla ilgili sözlerini ilk okuduğumda, 'Ordunun geleneksel ifade biçimi değişmiş, artık diplomatça konuşuyorlar' diye düşündüm. Zira askerler yolsuzluklara geçmişte de müdahale ederler, hükümetle rejim konusunda o devirlerde de anlaşmazlığa düşerler ama politikacılar için başka türlü ifadeler kullanırlardı. Eski muhtıralarda 'alçak, haysiyetsiz, edepsiz, şerefsiz, cibilliyetsiz, namussuz' gibisinden sözlerin mutlaka yeralması ve metnin 'yediğin o paraları yemek sana nasib olmayacak' yolunda bir tehditle sona ermesi gerekirdi.

Türkiye, günlerdir 'düğmeye kimin bastığını' tartışıyor ve 'Ersümer'i çizin' sözünün sahibini arıyor. Mesut Bey Hürriyet'e, askerler de Mesut Bey'e hitaben karşılıklı sözler ederken hepimiz Beyaz Enerji Operasyonu'ndan yükselen ve etrafı göz gözü görmez hale getiren beyaz dumanları teneffüs ediyoruz.

Ben, adı açıklanmayan askeri yetkilinin operasyonla ilgili sözlerini ilk okuduğumda önce şaşırdam ve başka türlü düşündüm.

Sonra, kendi kendime 'Ordunun geleneksel ifade biçimi değişmiş, artık diplomatça konuşuyorlar' dedim. Zira askerler yolsuzluklara geçmişte de müdahale ederler, rejimin geleceği konusunda hükümetle o devirlerde de anlaşmazlığa düşerler ama politikacılar hakkında başka türlü ifadeler kullanırlardı.

Bakın, nasıl:

Askerler, çok değil, bundan 80-90 sene önce bir bakanı yahut başbakanı eleştirmek istediklerinde yahut koltuğundan ayrılmasını arzu ettiklerinde 'Düğmeye o değil, biz bastık' gibisinden nazik bir üslupla konuşmazlar, politikacı hakkındaki hislerini açıkça ifade ederler, söylenmedik söz bırakmazlar ve sözlerini yorumlamaya gerek kalmazdı.

O devirlerde bir muhtıranın 'muhtıra' olabilmesi için, içerisinde bazı ifadelerin yer alması ve metinde mutlaka kuvvetli bir tehdit unsurunun bulunması gerekirdi. Metninde 'alçak, haysiyetsiz, edepsiz, şerefsiz, cibilliyetsiz, namussuz, hırsız herif' gibi sıfatların olmadığı bir muhtıra pek öyle muhtıradan sayılmaz, hele muhtırayı yiyenin yani böylesine zarif ifadelere muhatap olan politikacının istikbaline birkaç kelimeyle de olsa işaret etmeyen telgraf ve demeçler hiçbir şekilde ciddiye alınmazdı. Politikacının istikbali 'O paraları yemek sana nasip olmayacak', 'Yarını göremeyeceksin', 'Kurşunlarımız ve bıçaklarımız hazır, bekliyor' gibisinden sözlerle açık bir şekilde ifade edilir, o kişinin yakınları da unutulmaz ve 'Çevirdiğin dolapların hepsi ailene dönecek' diyen hatırlatmalarda bulunulurdu. Hatta, Sadrazam Tevfik Paşa gibi namusuyla ve devlete bağlılığıyla tanınmış isimlerin bile zaman zaman böyle hitaplara muhatap oldukları da görülürdü.

Yandaki kutuda, geçmişte bazı başbakanlarla bakanlara çekilen ve bu şekildeki ifadelerle dolu olan telgraflardan bazıları yeralıyor. Telgrafları okuduktan sonra 'Ordunun geleneksel ifade biçimi değişmiş, artık diplomatça konuşuyorlar' diye düşünmekte ne kadar haklı olduğumu göreceksiniz.

Gerçek muhtıralar işte böyle olur

ANANIN DONU BAŞINA GEÇSİN!

'Başbakanlık makamında bulunan alçağa: Size, bir önceki telgrafımızla yirmi dört saat mühlet vermiştik ama rezil vücudunuzla pislettiğiniz makamlardan çekildiğinize dair henüz bir işaret almadık. Bundan büyük memnunluk duyduk, zira böylelikle tertip edeceğimiz cezayı hak ettiğinizi kendi kendinize göstermiş oldunuz. İhtimal ki orada bulunan bir takım kerhaneci evlátları ilk telgrafımızı size vermediler. Vebálin bizde kalmaması için o telgrafı alınız ve okuyunuz. Okumadığınız takdirde Allah'ın láneti ve ananızın donu başınıza geçsin! Okumayanların ve bu telgrafları vermeyenlerin hepsi kerhaneden yetişmiş en büyük deyyuslardır. Telgrafları vermeyen alçaklar kendilerini yok bilsinler. ...Sizi açlıktan öldürmek de, cezanızı ateş, kurşun ve bıçakla vermek de elimizdedir. Ey namussuzlar!' (18. Tümen'den Sadrazam Tevfik Paşa'ya çekilen telgraf).

HAİN Kafası koparmak lezzetlidir!

'...Bakanlık koltuklarını pisletmeyip hemen çekiliniz. Millet sizi kat'iyyen istemiyor. Anayasanın ilánından önceki duruma dönülmediği takdirde, ordu ile beraber oraya doğru hareket ediyoruz ve bunu padişaha da yazdık. Akıllı davranınız. Millet, namusunu temizlemek için hain kafası koparmaktan lezzet alır ve namusunu da bu şekilde tamamlar' (Bursa'daki İttihadçı askerlerin 1908'de hükümete telgrafı)

ÇEVİRDİĞİN DOLAPLAR AİLENE DÖNECEK!

'...Çevirmek istediğiniz dolaplar feci bir şekilde başınıza ve ailenize dönecektir. Bundan kesinlikle şüphe etmeyin. Millet zalimlerin ve hainlerin cezasını vermekte artık asla tereddüt etmeyecek, iktidarın başında bulunanları namus ve hamiyyet yoluna çevirecek ve sonra yaşatmayacaktır. Allah izin verirse bu sözümüzün ne kadar doğru olduğunu zat-ı devletleri de tecrübe edeceklerdir. ...Ahlákınızın ve alçaklığınızın artık düzelmeyecek bir hale geldiğini bildiğimiz için herşeyden önce terfi ettirilen subayların rütbelerini indirirerek terfileri kurallarına göre yapınız. Sonra da derhal istifa edip o kıymetli makamı kirletmeyiniz. Hayatınızı devam ettirmenizin başka yolu yoktur' (Deniz subaylarının, Bahriye Nazırı (Denizcilik Bakanı) Hasan Rami Paşa'ya 1908 Eylül'ünde gönderdikleri tehdit mektubu).

HAMİYYETSİZ, ölümü düşün!

'...Siz vatanın ve milletin ekmeğiyle büyümediniz mi? Nasıl nankörlük edebiliyorsunuz? Bunca vatan evládına merhametiniz yok mu? Makamınızda kaldığınız müddetçe alacağınız dört-beşyüz lirayla ve sadrazamlık koltuğuyla mı şeref kazanacaksınız? Geçiminizi dünyada bununla sağlıyor iseniz áhırette milletin kanlarıyla mı yaşayacaksınız? Biraz da ölümü düşününüz! Biraz da vatanın şu anda içerisinde bulunduğu nazik durumu düşününüz! Sizde bunları düşünmeye sevkedecek kadar da hamiyyet yok mu? Bir istifa ile şánınıza halel mi gelecek? Keşki bu şerefi kazanabilseniz! İşte ey Sadrazam Paşa Hazretleri! Vicdanınız hangi yolu tercih ederse, onu seçiniz. Fakat ölüm var, Cenáb-ı Allah var, vesselám!..' (Rumeli'deki bir grup askerin 1909'da hükümete çektiği telgraf).

.Murat Bardakçı: Enderunlu Fazıl’ın üçüncü cins listesi
Ocak 21, 2001 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Bir ‘‘üçüncü cins’’ tartışmasıdır sürüp gidiyor. ‘‘Kendini başka türlü hissedenleri nüfus kayıtlarına '3-4-3' koduyla yazarsak daha çabuk Avrupalılaşırız’’ denince ortalık karıştı. Milliyetçi, muhafazakár ve de dindar kesim ‘‘Geleneklerimizde böyle şeyler yoktur, bu gibi işler ahláksızlıktır’’ buyurup projeye karşı çıktılar.
Ve bu tartışma sırasında üçüncü cinsle ilgili bütün kavramlar birbirine girdi. Artık Türçe'de bile ‘‘gay’’ denilenler, kadın kadına birşeyler yapmaya çalışanlar, Cihangir taraflarını mesken tutanlar ve vakti zamanında doktor neşterinden geçmiş olanlar hepsi birbirine karıştı.
Ben, bu tartışmaları takip ederken Türkiye'de nüfus káğıdının ve kimlik belgesinin olmadığı eski zamanlardaki başka türlü cinsiyetleri düşündüm: Pasif eşcinselliği meslek haline getirip geçim vasıtası yapan ‘‘hîz oğlanları’’nı, o devrin lezbiyeni olan ‘‘zürefá’’ları ve hem erkeklik, hem de dişilik organına sahip olan ‘‘hünsá’’ları... Bütün bunlar ve yazmadığım diğerleri, geçmiş asırlarda Türkiye'nin, özellikle de İstanbul'un cinsellik albümünün fotoğraflarıydı ve bugünün üçüncü cinsini andıran bir de meslek grubu vardı: Köçekler...
‘KÖÇEK DEDİĞİN, ZİNA OĞLANIDIR’
Bunlar kadın kılığında rakseden erkeklerdi ve sanatlarını bugün hálá çalınan ve adına ‘‘köçekçe’’ denilen parçalarla yaparlardı. Eskilerin ‘‘erkek adam erkek sever’’ sözünü doğrularcasına sadece erkeklerle beraber olurlar, raksedip oynamanın dışında başka işlerle de uğraşır ve hayatlarını da zaten bu yoldan kazanırlardı. Ve bu köçekler cinsel farklılıkların serbest olduğu Osmanlı toplumunda her nedense en alt seviyede sayılırlardı. Bahisleri geçtiğinde isimlerinden hemen sonra mutlaka bir hakaret ifadesi gelir, hattá hemen herşeyi ballandıra ballandıra nakleden Evliya Çelebi bile onlardan ‘‘zina oğlanları, edepsiz, namussuz, ahláksız mahluklar’’ diye bahsederdi.
Yüzlerce senelik Osmanlı Edebiyatı'nda köçekleri isimleriyle ve özellikleriyle anlatan sadece tek bir kişi çıktı: 1810'da ölen, Divan Edebiyatı'nın en açık sözlü şairlerinden sayılan ve kendi eşcinselliğini bile açıkça yazan Enderunlu Fazıl...
Fazıl'ın şiir şeklindeki köçek bahislerinin bir bölümü, yandaki kutuda bugünün Türkçesiyle, düzyazı halinde ve maalesef sansürümden geçmiş şekilde yeralıyor. Ben, eski devrin ‘‘üçüncü cinsleri’’ sayılan bu köçekleri Türkiye'de bugün artık hemen her TV kanalının sahip olduğu malum üçüncü cinsten zeváta benzetiyorum. Bilmem, aynı benzetmeyi siz de yapabilecek misiniz?
Fahrettin Kerim, puştluğun kitabını yazmıştı
Türkiye'de nörolojinin ve psikiyatrinin öncülerinden olan Fahrettin Kerim, bir dönemin en meşhur isimlerindendi. Doktorluğunun yanısıra senelerce İstanbul'un valiliğini ve belediye başkanlığını da yaptı ve bu arada çok sayıda eser yayınladı.
AKTİF, PASİF HEPSİ BİR
Fahrettin Kerim'in 1925'te çıkarttığı ‘‘Gayritabii Aşklar’’ isimli eseri, o dönemin elden ele dolaşan kitaplarındandı. Kitapta teşhircilik, sadizm, mazoşizm, lezbiyenlik gibi konular uzun uzun anlatılıyor ve bu bahislerin arasında ‘‘puştluk’’ başlıklı bir fasıl geliyordu.
İşte, Ord. Prof. Dr. Fahrettin Kerim Gökay'ın 1925'te çıkardığı ‘‘Gayritabii Aşklar’’daki ‘‘puştluk’’ bahsinin bir bölümü:
‘‘...PUŞTLUK: Bazıları sadece erkekle münasebetten hoşlanır, kadınlardan zevk almazlar; bazıları ise hem kadınla, hem de erkekle münasebette bulunurlar. Böylelerine 'bisexuel' derler. Bunlara sorarsanız, hangisi güzel ise onu tercih ederler fakat ‘‘Erkeğe meylim daha fazladır’’ diye cevap verirler.
Avrupa'da aktif de, pasif de, hepsi birdir fakat doğu memleketlerinde pasiflerin mevkii pek düşüktür. Daima hakarete maruz kalırlar.
PUŞTLUK, RESİMDEN BULAŞIR
Aynı cinsler arasındaki aşkı gösteren resimli şehvet kartları bu yolda mühim bir rol oynar. Genç mektepliler arasında bu gibi resimler dolaşır, durur. Resimler çocuğu istimnáya (mastürbasyona) sevkeder ve istimnáyı da puştluk takip eder. Artık kadınlardan zevk almaz ve aşk kendisini sarsar. Sevgilisinin bir bakışı için herşeyini feda eder.
Dalálete düşmüş puştların hayatları tedkik edilirse, belirtilerin çocukluk yaşlarında ortaya çıktığı görülür. Erkekler karşısında kızarırlar, tuvalete ve süse meraklıdırlar ve kıskançtırlar. Kızlar gibi giyinmekten ve kadınların bulunduğu yerlere, kadın hamamlarına devam etmekten hoşlanırlar. Saçlarıyla ve süsleriyle fazla meşgul olurlar. Sevdiklerine aşk mektupları gönderir, bağlantı ve münasebet kurarlar.
Hele bazıları vardır ki renkli kravat bağlar, bilezik ve hususi yüzükler kullanırlar. Gözlerine sürme çeker, dudaklarını boyarlar. Kadın gibi süslenmek, kadın iskarpini ve çorabı giymekten zevk alır, kendilerini kadın isimleriyle çağırtırlar. Kadın kıyafetinde dolaşır ve seslerini incelterek konuşurlar. Ay başlarında kadınlar gibi ádet görmek ister ve hasta olurlar. Bunların hepsi, tıbben hastadır'
200 yıllık üçüncü cinsler
‘...TODORİ elli sekiz yaşında, Frenk illeti başında. Deli ormanı gibi kıllı. Yüzünün tüylerinden, bir kıl elek yapılır. Kıllarını cımbızla alırken hayli emek sarfeder. Sanki tabakhaneye girmiştir. Ama bir berberi vardır, onu oğlancığa çevirir. Evi, zevk ehlinin kerhanesidir, zina erbábı hep orada toplanır. Çıkan seslerden, içeride dülger çalışıyor zannedilir.
BÜYÜK ÁFET denilen güzel YORGAKİ'nin temiz vücudu gümüşe benzer. O edasının, yiğitçe yürüyüşünün dünyada bir benzeri daha yoktur. Görünüşü, hareketleri álemi kendisine bağlar. Áşığın burnuna bile girse, değer. Dikenden çıkmış gül gibi olan o zatın anası da, babası da Hırvat'tır. Bağ-bahçe sahibidir, iki de rençberi vardır.
ANDON, eli ağzına uyan bir dilberdi, náz tahtı üzerine kurulmuş İskender'e benzerdi, iki bin aşığı vardı. Şimdi yüzüne sinekler üşüştü, şirin dudaklarına karıncalar düştü. Meğer, güzellik de bir kuş gibiymiş, uçar gidermiş.
YASEMİN artık dikenlendi, nergis gözleri kefenlendi ama hálá çok müşterisi var.
RUBİYYE, şike mahsulü. Paraya, pula değer vermez. Vücudu tertemiz, manzarası hoş.
PANAYOT káfiri beni yağmaladı, gönül hanesinde yurt bırakmadı. Tilki gibi, deli bir kurt.
TİLKİ biraz nádan, postu elden alan bir hayvan ama insana yakın bir can. Esmer, cazibeli.
MISIRLI, bunların hepsinin şáhı, vücudunun ve boyunun eşi-benzeri yok. Aslı Yahudi'dir. Raksa girip her tarafını oynatmaya başlayınca, halkı deli eder. Aşıklarını saymakla bitiremezler. Hem çehresi, hem yürüyüşü bir hoştur, şalvarını çözdüğünde daha da hoş olur.
LÁTİF'in, sadece adı látif. Başı kel ve sevimsiz ama sesinin benzeri hiçbir yerde yok. Birkaç eşek, onunla göğüs göğüse yatıyor.
ALTINTOP, áşıklarına hazırlop. Çok kişi ona dua ediyor. Yürüdüğünde, arkasına minder koymuş sanırsın.
TAZEFİDAN yüzünden, çok kişinin hali yaman. Kupkuru bir ağaç gibi, başında esenler de kavak yeli.
TENSUH, tepeden tırnağa hoş bir ruh. Saçları turra, arkası tepsi gibi.
ZERNİŞAN, ismi gibi taze bir fidan. İki aşığı var, ikisi de hayvan.
MEHTAB, çehresi yıkılmış bir ev gibi harab. Sevgilileri onu göklere çıkartırlar ama, aslında gökten düşmüştür.
KANARYA, aşıkların kuşuna kanat çırptırıyor. Güzeller içinde bir bülbül. Onun yanında bize düşen, sadece ve sadece mum tutmak oluyor.
KIZ MEHMED, hanlarda gezen bir aşifte. Yüz bin kocaya sahip olmuş. O papağan kafese girmez, avárelerin eğlencesi olur, düşkünlerin de bol bol duasını alır.
YENİ DÜNYA'nın geldiği yer, külhandır. Çingeneyi andırır bir Ermeni'dir, baştan aşağı pisliktir. Teni, kubur meraklılarına iyi hitab eder.
KARAOĞLAN, sanki yayılmış bir manda. Kocamış iri heriflerden zevk alan hayvanlar, ona ‘‘kuzu’’ derler.
KANARYA ŞAKİR'e, ‘‘Karga Şakir’’ demek lázım. Sesi, baykuşa misal.
AFİTAB'ın yüzüne bakınca gözler kamaşır ama felek göğsünde bir hödük yatırır.
PANDELLİ, çingenenin en güzeli. Cazibede ondan álásı bulunmaz, güzelikte İskender'dir. Beni yıllarca deli etmiş, sunduğum bádelerin hiçbirini içmemiştir. Velhasıl, çok mutaassıp bir çengidir.
ELMASPÁRE, cevheri tıraş edilmiş elmasa benzer. O da bir başka sofudur. Raksı niçin öğrendiğini kimseler anlamaz. Şakıyıp oynayacağına gidip kilisede İncil okusa ya!.
VELVELE, raksa çıktığında zelzele kopar. Öylesine iridir ve raksederken öylesine sesler çıkartır ki, seyredenler arkasında bir ordu saklıyor sanırlar.
İSTAVRİ'nin alnındaki perçemi ejder gibidir. Gönül açıcıdır ama belálı heriflere varıcıdır (Fazıl-ı Enderûnî'nin ‘‘Çengináme’’sinden)’

.Murat Bardakçı: Fransa, 1918’de beterini yapmıştı
Ocak 28, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Biz, Fransa'dan bundan 82 yıl önce de gene Ermeniler yüzünden çok daha büyük bir hakaret yemiştik ve Fransız Meclisi'nin geçen hafta aldığı karar o hakaretin yanında hemen hiç kalırdı. Ama Fransa'ya o zaman bayrak yakmak yahut Fransızca eğitimi durdurmak gibisinden garip tepkiler göstermemiştik ve Türkiye tek bir makaleyle ayağa kalkmıştı: Süleyman Nazif'in basın tarihine geçen ‘‘Kara Bir Gün’’ başlıklı makalesi...
Günlerdir, Fransız Meclisi'nin aldığı kararı protestoyla meşgulüz. Gösterdiğimiz tepkilerin bazen haklılık sınırını aştığı ve meydanlarda Fransız bayrağının yakılması yahut okullarda Fransızca öğretiminin yasaklanması gibisinden saçma sapan yollara döküldüğü de oluyor.
Ama geçmişte yaşadığımız bir başka acı tecrübeyi unutuyoruz: Bundan 82 sene önce Fransa'dan çok daha büyük bir hakaret yediğimizi, Fransız Meclisi'nin geçen hafta aldığı kararın o hakaretin yanında hemen hiç kaldığını ama Fransa'ya bayrak yakmak gibisinden değil, tarihe geçmiş şekilde cevap verdiğimizi...
MEGALOMAN BİR GENERAL
İşte, ‘‘dost’’ Fransa'nın bize bundan önceki ‘‘dostça’’ muamelesinin öyküsü:
Birinci Dünya Savaşı'nı kaybetmiş, Mondoros'ta mütareke imzalayıp teslim olmuştuk. İstanbul henüz resmen olmasa da artık müttefik güçlerin işgali altındaydı. İngiliz, Fransız ve İtalyan birlikleri ve sömürgelerden getirilmiş renk renk askerler şehrin dört bir tarafını tutmuşlardı.
Ermeniler'in yaygaraları, o günlerde de gündemin ilk sırasındaydı. ‘‘Tehcirde görev aldıkları’’ iddia edilen eski idareciler işgal kumandanlarının talimatıyla tutuklanıyor, bu iş için özel mahkemeler kuruluyor ve Ermeni iddiaları bitmek tükenmek bilmiyordu.
İşgalciler arasında bir üstünlük ve şehre hakim olma yarışı vardı. Meselá Londra, İstanbul'daki İngiliz kumandanı General Wilson'a henüz şehre gelmemiş olan Fransız Doğu Orduları Başkumandanı General Franchet d'Esperey'i tanımaması için talimat göndermişti.
Franchet d'Esperey, 1918'in 23 Kasım sabahı bir savaş gemisiyle İstanbul'a ulaştı. Tam adı Louis Felix Marie François Franchet d'Esperey idi ve Marne cephesinde kumanda ettiği 5. Ordu'nun Alman birliklerini püskürtmesinden sonra Fransa'da milli kahraman olmuş ve ‘‘Doğu Orduları Kumandanlığı’’na getirilmişti.
Fransız general, karaya Dolmabahçe rıhtımından ve Ermenilerle Rumlar'ın sevgi gösterileri arasında çıktı. Beyoğlu'nun girişinde bulunan ve şimdi Fransız konsolosluğu olan o zamanın Fransız büyükelçiliğine gitti ama karşılamadan memnun olmamış, azınlıkların tezahüratını şánına láyık görmemişti. Birkaç gün sonra, yeniden gelmek üzere şehirden ayrıldı.
BÖYLE HAKARET GÖRMEDİK
Franched d'Esperey, şehre 1919'un 8 Kasım'ında döndü ve Fransa'dan gördüğümüz hakaretlerin en büyüğünü işte o gün yaşadık.
General karaya bu defa Sirkeci'den çıktı, 21 páre top atışıyla karşılandı ve gazetecilere ‘‘Dolmabahçe Sarayı'nda kalacağını’’ söyledi. Sarayda o sırada devrin hükümdarı Sultan Vahideddin yaşıyordu. Franched d'Esperey şehri ‘‘fethetmiş’’ havasındaydı, Fatih Sultan Mehmed'i taklid edercesine beyaz bir ata bindi, ‘‘Dolmabahçe'ye yerleşmesine kadar’’ ikámetgáh ve karargáh olarak kullanacağı Fransız Büyükelçiliği'ne at üzerinde gitti. Ermeniler, bu defa generalin ‘‘şánına láyık’’ bir hazırlık yapmışlardı. Sirkeci'den Tünel'e, oradan da Taksim'e kadar uzanan güzergáha binlerce Ermeni yığılmıştı, generalin geçeceği yollar konfetilerle süslenmişti ve hemen her köşede bir bando çalıyordu. İstanbul'daki azınlıklar, ‘‘kurtarıcılarını’’ şık bir şekilde karşılayıp onu memnun edebilmek için ellerinden geleni yapmadaydılar!..
TEK BİR YAZI KÁFİ GELDİ
İşgal, işgalden sonra yaşanan beyaz at hadisesi ve Ermeniler'in şımarıklıkları İstanbul'un Müslüman halkında moral bırakmamıştı. Şehir, 8 Şubat gününü bir matem havası içinde geçirdi.
Şehre çöken hüzünlü hava, aradan 24 saat bile geçmeden dağıldı ve bunu ‘‘Hadisat’’ gazetesinde sansür engelini gizlice aşabilerek yayınlanan bir makale sağladı: Asıl vazifesi idarecilik olan, valiliklerde bulunan ama yazılarıyla ve şiirleriyle o günlerde herkesin tanıdığı bir edebiyatçı-gazetecinin, Süleyman Nazif'in kaleme aldığı ‘‘Kara Bir Gün’’ başlıklı makale... Süleyman Nazif, Ermenilerin bir gün önce yaptıkları taşkınlıkların Türkler'in kalbinde sonsuza kadar kanayacak bir yara açtığını söylüyor, ‘‘Almanlar 1871'de Paris'i işgal ettikleri zaman Fransızlar bizim kadar hakaret görmemişlerdi’’ diyor, ‘‘Biz buna müstehak değildik diyemeyiz. Müstehak olmasaydık, bu felákete düşmezdik. ...Kader defterimizde böyle bir kederli satır da gizli imiş’’ diye yazıyor ama ümidlerin kaybolmamasını istiyordu.
General Franchet d'Esperey, makalenin tercümesi önüne konduğunda çılgına dönmüştü. Yazının onu en fazla sinirlendiren tarafı 1871'deki Alman işgalinin hatırlatılmasıydı, zira Marne cephesinde kazandığı zaferle eski yenilginin intikamını aldığına inanıyordu. Kurmaylarına ‘‘Bu adamı derhal bulun’’ dedi. ‘‘Bulun ve derhal yokedin!’’.
Süleyman Nazif, izini kaybettirebilmek için haftalar boyu gizlendi. Sönmek üzere olan milli heyecanı tek bir makaleyle canlandırmıştı ama hayatını kaybetme tehdidiyle karşı karşıyaydı. Bir müddet sonra Fransızlar'ın değil ama İngilizler'in eline geçti ve bir gemiye konup apar topar Malta'ya sürgüne yollandı. Orada ‘‘Kimsesiz, sıtmalı, hicranlı, tükenmez geceler / Ne kadar gözyaşı döktüm, bunu yıldızlara sor’’ diye mısralar söyleyecek, eski şiirimizin en meşhur örneklerinden biri olan ‘‘Daussıla’’yı yani ‘‘vatan hasretini’’ yazarak ‘‘Malta Geceleri’’ adını vereceği kitabına koyacaktı.
Süleyman Nazif’in cesur isyanı: Kara Bir Gün
Süleyman Nazif'in ‘‘Kara Bir Gün’’ü yayınladığı sırada, İstanbul basını işgalcilerin sansürü altındaydı. ‘‘Hadisat’’ gazetesi ne yapıp etti ve yazıyı sansürün gözünde kaçırarak gizlice basmayı başardı. ‘‘Kara Bir Gün’’, sonradan hem basın hem de İstiklál Savaşı tarihimizin en meşhur makalelerinden biri olacaktı.
İşte, ‘‘Hadisat’’ gazetesinde 9 Şubat 1919 günü yayınlanan makalenin günümüz Türkçesiyle tam metni:
‘‘Fransız generalinin dün şehrimize gelişi dolayısıyla bir kısım vatandaşlarımız tarafından yapılan gösteriler, Türk'ün ve İslam'ın kalbinde ve tarihinde sonsuza kadar kanayacak bir yara açtı. Aradan asırlar geçse ve bugünkü hüznümüz ve bahtsızlığımız sevince ve mutlu bir talihe dönse bile, yine bu acıyı hissedecek ve bu hüzünle üzüntüyü çocuklarımıza ve soyumuzdan gelecek olanlara nesilden nesile ağlanacak bir miras olarak terkedeceğiz. Almanya orduları 1871 senesinde Paris'e
girdikleri sırada, Büyük Napolyon'un zaferlerini kutlamak için dikilmiş olan zafer tákının altından geçerlerken bile Fransızlar bizim kadar hakaret görmemişti.
Ve bizim dün sabah saat dokuzdan on bire kadar hissettiğimiz üzüntüyü ve azábı duymamıştı. Çünki ‘‘Fransız’’ námını taşıyan her kişi, çünki yalnız Hristiyanlar değil, Yahudi Fransızlarla Cezayirli Müslümanlar, o millî matem karşısında aynı keder ve utanç ile ağlamış ve kızarmışlardı.
Biz ise millî varlıklarının ve dillerinin devamını bizim álîcenaplığımıza borçlu olan bir kısım halkın hay-huy şamatasıyla bu aziz matemimize en acı hakaretlerin birer tokat şeklinde atıldığını gördük. ‘‘Buna müstehak değildik’’ diyemeyiz. Müstehak olmasaydık, bu felákete düşmezdik. Her milletin hayat sayfalarında birçok talihler ve bahtsızlıklar vardır. Fransa Kralı Birinci Fransuva'yı Şarlken'in zindanından kurtarmış ve koca Viyana şehrini defalarca kuşatmış bir ümmetin kader defterinde böyle bir kederli satır da gizli imiş. Araplar’ın güzel bir sözü var: ‘Isbır feinne’d-dehre lá yesbır’ (Sen sabret, çünki zaman sabretmez) derler."

Murat BARDAKÇI: Protesto uğruna festen vazgeçmiştik
Şubat 04, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Fransa'yı defterden silmek üzereyiz. Fransız şirketlerini ihalelere almıyor, ortak projeleri rafa kaldırıyor ve halkı Fransız mallarını boykot etmeye davet ediyoruz.

Paris'e doğru esmeye başlayan boykot rüzgárları, bana bundan önceki ilk millî boykotumuzu hatırlattı: 1908'de Avusturya'ya karşı başlattığımız ‘‘fes’’ boykotunu ve hazin bir öyküyü...

ÖZGÜRLÜK HİSTERİSİ

Tahtta Sultan Abdülhamid vardı, iktidarının otuz ikinci yılıydı ve memleket karmakarışık, herşey birbirine girmiş haldeydi.

Hükümdar Jöntürkler'den, Rumeli'deki askerlerden, içeriden ve dışarıdan gelen baskılara nihayet boyun eğdi, 23 Temmuz günü seneler önce kapattığı Meclis'in yeniden açılmasına izin verdi. Bu hadise, tarihlere ‘‘İkinci Meşrutiyet’’ olarak geçti.

Abdülhamid'in 32 senelik mutlakiyeti birkaç gün içinde yerini aşırı bir serbestliğe bıraktı. Söylenmesi yahut yapılması yasak olan ne varsa yazılıp konuşulur oldu, vakti zamanında sürgüne yollanan muhalifler peşpeşe İstanbul'a döndüler, sansür kalktı ve memlekette hürriyet rüzgárları esmeye başladı. İttihad ve Terakki Cemiyeti'nden artık ‘‘Mukaddes Cemiyet’’, İttihadçıların merkezi Selanik'ten ‘‘hürriyetin beşiği’’, diye bahsedilmedeydi.

Hürriyet rüzgárları, birkaç hafta sonra şiddetli bir fırtınaya döndü. Jöntürkler ve İttihadçılar duruma hakim gibi görünüyorlardı ama memlekette kimin sözünün geçtiği pek belli değildi ve bu karmaşa başkalarına yaradı: Türkiye'yle araları o zamanlarda da pek iyi olmayan ve Babıali ile devamlı didişen komşularımıza...

İlk atağı Avusturya yaptı ve İmparator François-Joseph, 1908'in 5 Ekim'inde yayınladığı bir kararnameyle, káğıt üzerinde de olsa Türk toprağı sayılan Bosna-Hersek'i ilhak ettiklerini açıkladı. Babıali, Viyana'nın yarattığı şaşkınlıkla mahmur bir haldeyken, aynı gün bu defa Sofya'dan da bir haber geldi: O zamana kadar yine káğıt üzerinde Osmanlı toprağı sayılan ama apayrı bir prenslik olan Bulgaristan artık ‘‘bağımsız bir krallık’’ olduğunu ilán etti. Bütün bunların üstüne de, Yunanistan, hemen ertesi günü Girit adasını topraklarına kattığını duyuruverdi.

O devrin hükümet merkezi Babıali'nin, bütün bu oldu-bittilere protesto dışında bir karşılık vermeye ne gücü, ne de háli vardı. Viyana'ya, Atina'ya ve Sofya'ya gönderilen telgraflarla Osmanlı topraklarına yapılan bu tecavüzler kınandı ama bu arada herkesi şaşırtan bir de karar alındı: Avusturya'yla yapılan her türlü ticareti boykot edildi ve ithalát durduruldu.

Türkiye'nin Avusturya'dan yaptığı ithalátın büyük kısmında, eski giyimimizin belki de en önemli parçası olan fes vardı. Gerçi İstanbul'da bir ‘‘Feshane’’ faaliyetteydi, işe özel sektör de el atmıştı ama yerli üretim ihtiyacın çok altındaydı ve kullanılan feslerin yüzde yetmişe yakını Avusturya malıydı. Bütün çabalarını devlete tek başlarına hakim olmaya sarfeden İttihadçılar, işlerine gelecek bir galeyan havası yaratabilmek için boykotu var güçleriyle desteklediler.

YİNE BİZ KAYBETTİK

Partili konuşmacılar İstanbul'un hemen her meydanında nutuklar çekmede, halkı Avusturya malı fesleri kullanmamaya ve daha önceden satın aldıklarını da parçalayıp atmaya çağırmadaydılar.

Boykota katılanların sayısı gün geçtikçe arttı, Avusturya'dan gelen fesler satılmaz oldu, fesin yerini kalpağı andıran serpuşlar aldı ama bu milli galeyan sadece dört ay devam edebildi: Viyana ile masaya oturan Babıali, 26 Şubat'ta imzaladığı bir anlaşmayla Bosna-Hersek'in Avusturya toprağı olduğunu kabul edip bütün haklarından feragat etti. Birkaç hafta sonra da Sofya ile anlaştı ve bu defa da 5 milyon İngiliz altını tazminat karşılığında Bulgaristan'ın bağımsızlığını kabul etmek zorunda kaldı. Ama değil 5 milyon, tek bir altın bile alamadık, zira Bulgaristan ödeyecek parası olmadığı bahanesiyle Rusya'yı devreye soktu, Ruslar tazminatı garanti ettiklerini ama Türkiye'nin kendilerine önceden kalma savaş tazminatı borcu bulunduğunu ve sözkonusu 5 milyon altının bu tazminata mahsup edildiğini söyleyip hiçbir ödeme yapmayacaklarını açıkladılar. Fes boykotu da bu arada kaynadı, gitti...

Bundan 83 yıl önceki ilk milli boykotumuzun öyküsü, kısaca işte böyle. Ben şimdi, Fransa'ya karşı esmeye başlayan boykot rüzgárlarının nereye kadar gideceğinin merakındayım.

İşgalde bile kapanmayan kütüphaneleri kapattılar

Başbakan Ecevit'in dedesinin evini müze yapma hazırlığında bulunan Kültür Bakanlığı, bir ilke daha imza attı: ‘‘Personel yokluğu’’ ve ‘‘ödeneksizlik’’ gibisinden bahanelerle başta Ali Emîrî , Köprülü ve Atıf Efendi Kütüphaneleri olmak üzere gibi İstanbul'un önde gelen çok sayıda kitaplığını kapattı. Aylardan beri kapıları kilitli vaziyette bulunan bu kütüphaneler işgal günlerinde bile kapanmamış, asırlar boyu açık kalmışlardı.

Ali Emîrî Efendi, Türk tarihinin en meşhur kitap meraklısıydı. 1857'de Diyarbakır'da doğdu, idari vazifelerle seneler boyu imparatorluğun dört bir tarafını dolaştı ve bu seyahatleri sırasında binlerce kitap topladı. 1908'de emekli olmasından sonra sadece Türkiye'nin değil, bütün dünyanın en zengin özel kitaplıklarından birini kurup başına geçti: Adına bugün ‘‘Millet Kütüphanesi’’ denilen Fatih'teki kütüphaneyi... 1924'teki ölümüne kadar kendi eseri olan bu kütüphanenin müdürlüğünü yaptı ve bütün kitaplarını buraya vakfetti.

Birbirinden kıymetli ve tek nüsha olan eşyazması eserler toplamıştı. Türkçe'nin bilinen en eski sözlüğü Divan-ı Lügatü't-Türk, onun yokolmaktan kurtardığı eserlerden sadece biriydi ve bilim dünyası bu son derece kıymetli kitapla Ali Emîrî sayesinde tanışabilmişti.

Millet Kütüphanesi, neredeyse bir buçuk senedir kapalı. Sebebi, kütüphanenin mekánı olan Feyzullah Efendi Medresesi'nin 16 Ağustos depreminde hasar görmesi. Ali Emîrî 'nin kitapları şu anda koliler içerisinde beklemede ama üzerinde ‘‘Millet Kütüphanesi’’ damgası bulunan bazı baskı eserler piyasada müşteriye sunulmada...

İşin çok daha acı olan bir başka tarafı daha var: Kültür Bakanlığımız bugünlerde ‘‘ödenek’’ yahut ‘‘personel yokluğu’’ gibisinden bahanelerle İstanbul'daki kütüphanelerin kapılarına teker teker kilit vuruyor. Kolleksiyonlarındaki tek nüsha elyazması eserler sayesinde ilim dünyasında gayet iyi bilinen ve tanınan Köprülü ve Atıf Efendi Kütüphaneleri aylardan beri kapalı. İsmihan Sultan, Hüsrev Paşa ve Mihrimah Sultan kitaplıklarının kilitlenmesinin üzerinden ise neredeyse iki sene geçti ve bütün bunlar ‘‘millenyum’’ yahut ‘‘bilim ve teknoloji çağı’’ gibisinden sözleri dilimizden düşürmediğimiz günlerde yaşandı.

Şimdi 83 yaşında olan ‘‘Eşekli Kütüphaneci’’ Mustafa Güzelgöz'e gösteriş ziyaretleri tertip etmekle yahut Bülent Ecevit'in dedesi Mustafa Şükrü Efendi'nin Kastamonu'daki evini müze yapmaya kalkışmak gibisinden ‘‘Sayın Genel Başkan'a tabasbus’’ işleriyle meşgul olan zeváta küçük bir hatırlatma: Devr-i iktidarınızda kapılarına kilit vurulan İstanbul kütüphaneleri işgal günlerinde bile kapanmamış, hep açık kalmışlardı!..

.Murat Bardakçı: Coşan gömülseydi dedemizi çekerdik
Şubat 11, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Esad Coşan'ın Süleymaniye'ye defni gündeme gelince, Kanuni'nin torunları ayağa kalktı. Hanedan adına Ecevit'e ‘‘Coşan oraya gömülürse, Kanuni'yi çekeriz’’ şeklinde mektup yazıldı. Osmanlı Ailesi'nin Türkiye'de yaşayan en yaşlı temsilcisi Neslişah Osmanoğlu'nun imzaladığı dilekçede, ‘‘Süleymaniye Tarikat mezarlığı oldu’’ denildi. Ancak Sezer'in vetosu açıklanınca bu mektup yollanmadı. Onun yerine Cumhurbaşkanı Sezer'e teşekkür mektubu yollandı.

Türkiye, bir başka mezar tartışmasından son anda döndü: Kanuni Sultan Süleyman'ın mezarının Süleymaniye'den alınıp bir başka yere nakledilmesi tartışmasından...

Prof. Esad Coşan'la damadının Süleymaniye'ye defnedilmeleri konusu Türkiye'nin gündemini işgal ettiği sırada ‘‘Osmanlı Hanedanı’’nın yahut bugünkü adıyla ‘‘Osmanoğlu Ailesi’’nin dünyanın dört bir yanına dağılmış olan mensupları arasında bir telefon trafiği yaşandı. Aile üyeleri, neslinden geldikleri Kanuni Sultan Süleyman'ın inşa ettirdiği Süleymaniye Camii'nin haziresine ‘‘alákasız kişilerin’’ defnedilmek istenmesine engel olunmasını istiyorlardı ve yaklaşık 70 yıldır devam ettirdikleri sessizliklerini hukuki bir girişimle bozmaya karar verdiler: Definlerin yapılması halinde, ‘‘büyük büyük dedeleri’’ olan Kanuni Sultan Süleyman ile ‘‘büyük büyük anneleri’’ Hurrem Sultan'ın mezarlarını Süleymaniye'den alarak bir başka yere nakletmek için hukuk mücadelesi başlatacaklardı.

BÜYÜK SULTAN İMZALADI

Bunun için, başbakanlığa hitaben bir dilekçe hazırlandı ve dilekçenin definlerden hemen sonra gönderilmesi kararlaştırıldı. Osmanlı ailesinin Türkiye'de yaşayan en yaşlı mensubu Neslişah Osmanoğlu tarafından imzalanan dilekçede Süleymaniye'nin avlusunun bir ‘‘tarikat mezarlığı’’ haline gelmesinden dolayı ailenin duyduğu üzüntünün ifade edilmesinden sonra, şöyle deniyordu:

‘‘...Ailemiz, haziredeki büyüklerimizin isimlerini bu gibi tartışmalardan ve üzücü durumlardan uzak tutarak hatıralarını daha fazla muazzeb etmemek (azap vermemek), ebedi uykularını huzur içinde uyuyabilmelerini sağlamak ve hazireye bundan sonra yapılacak olan şeyh valide ve damat definleri sırasında yaşanabilecek mezar yeri sıkıntısını ortadan kaldırmak maksadıyla ceddimiz Kanuni Sultan Süleyman'ın, eşi Hurrem Sultan'ın ve haziredeki diğer aile büyüklerimizin mezarlarını bir başka mekána nakledebilmemiz için gerekli izinlerin verilmesini istirham ediyoruz.’’

Osmanlı Ailesi, kararnamenin Çankaya Köşkü'nden geri dönmesi üzerine Başbakanlık'a hitaben hazırladıkları dilekçeyi göndermekten vazgeçtiler ve Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'e bir teşekkür mektubu yazdılar. Yine ailenin Türkiye'deki ‘‘en büyüğü’’ olan Neslişah Osmanoğlu'nun imzaladığı mektupta Cumhurbaşkanı Sezer'e ‘‘Gösterdiğiniz haklı ve doğru tavırla Süleymaniye Camii Haziresi'nde ebedî uykularını uyuyan cedlerimizin ruhlarını huzura kavuşturduğunuz için zát-ı devletlerinize ailemiz adına şükranlarımızı ve teşekkürlerimizi takdim ediyoruz’’ deniyordu.

Ben, Kanuni Süleyman'ın torunlarının Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı'na gönderdikleri mektupla ilgili hiçbir yoruma girmiyor ve mektubun metnini yayınlamakla yetiniyorum. Okuyun ve halifelerle sultanların soyundan gelenlerin bugün neleri ne şekilde değerlendirdiklerinin yorumunu siz yapın.

Sürgünü iki defa tatmıştı

Osmanlılar'ın son padişahı Sultan Vahideddin'in kızı Sabiha Sultan'la son Halife Abdülmecid Efendi'nin oğlu Şehzade Ömer Faruk Efendi'nin kızı olan Neslişah Osmanoğlu, 1921'in 4 Şubat'ında Dolmabahçe Sarayı'nda dünyaya geldi. O sırada büyükbabalarından biri padişah, diğeri ise imparatorluğun veliahdıydı, bebeğin unvanı ‘‘Devletlû İsmetlû Neslişah Sultan Aliyyetuş'şán Hazretleri’’ idi ve adı devletin protokol kayıtlarına da bu şekilde geçti.

Küçük sultan, 1924 Mart'ında Osmanlı hanedanının diğer mensuplarıyla beraber Türkiye sınırları dışına çıkartıldı. Gençlik yılları sürgünde geçti, 1940'da Mısır Hıdivi İkinci Abbas Hilmi'nin oğlu Prens Abdülmunim'le evlendi ve iki çocuğu oldu. Cemal Abdülnasır'ın 1952'de bir darbeyle Mısır'da iktidarı ele geçirmesinden ve Prens Abdülmunim'in ‘‘kral naibi’’ ilán edilmesinden sonra kısa bir süre için ‘‘first lady’’ oldu ama Mısır'da krallığın kaldırılıp cumhuriyet'in ilánından sonra oradan da sınırdışı edildi. Bir müddet Avrupa'da kalan kalan Neslişah Sultan daha sonra Türkiye'ye yerleşti ve halen İstanbul'da yaşıyor.

Süleymaniye'de sadece Kanuni değil, üç padişah yatıyor

Gazetelerde ve TV'lerde Süleymaniye'deki padişah türbesinde sadece bir tek padişahın, Kanuni Süleyman'ın yattığı yazılıp söyleniyor ve böylelikle büyük bir yanlış yapılıyor. Camiin avlusundaki iki ayrı türbede üçü padişah olmak üzere hanedandan on kişinin mezarı var.

Çoğumuz pek farkında değiliz ama, Süleymaniye'deki hanedan türbelerinde yatanlar sadece Kanuni Sultan Süleyman ile eşi Hurrem Sultan değil. Caminin avlusunda bulunan iki ayrı türbede hanedana mensup on kişinin mezarı var.

Kanuni'nin türbesinde onunla beraber iki padişah daha yatıyor: İkinci Süleyman ve İkinci Ahmed. Bu hükümdarların hemen yanıbaşında da Kanuni Süleyman'ın kızı Mihrimah Sultan'ın, İkinci Ahmed'in karısı Rabia Kadın'ın, kızı Asiye Sultan'ın ve İkinci Süleyman'ın annesi Saliha Diláşub Kadın'ın mezarları var.

Hurrem Sultan'ın hemen gerideki türbesinde ise Kanuni Süleyman'ın bu en sevdiği karısıyla beraber İkinci Selim'in oğlu yani Kanuni'nin ve Hurrem'in torunu Şehzade Mehmed ile Kanuni'nin kızkardeşi Hatice Sultan'ın kızlarınden Hanım Sultan yatıyor. Anlayacağınız, Süleymaniye'deki türbeler sadece Kanuni Süleyman'la eşi Hurrem Sultan'a ait değil, aslında hanedana mahsus bir protokol mezarlığı.

Hanedanın teşekkür mektubu

İşte, Neslişah Osmanoğlu'nun ‘‘Muhterem Cumhurbaşkanım’’ hitabıyla başlayan ve ‘‘Osmanoğlu ailesi adına’’ imzaladığı mektubunun bazı bölümleri:

‘‘...Yüksek malûmları olduğu vechiyle, bazı Osmanlı hükümdarları kendi türbelerini sağlıklarında bizzat kendileri inşa ettirmişler, türbelerin bakımı ve idaresi için vakıflar kurmuşlar ve bu türbelerin avluları aile üyeleriyle imparatorluğun önde gelen görevlileri için bir ‘‘aile’’, ‘‘protokol’’ ve ‘‘devlet mezarlığı’’ şeklinde kullanılagelmiş, hazireler Cumhuriyet'in ilánından sonra ‘‘tarihi eser’’ sayılmış ve ‘‘kültür varlıkları’’ kapsamına alınmıştır.

DEDELERİMİZ AZAP İÇİNDE

...Cumhuriyet hükümetlerimizin 1952 sonrasında vefat eden Osmanoğlu ailesinin bazı mensuplarının büyükbabalarının türbelerine defnedilebilmeleri için gerekli izinleri her zaman vermiş olduğu, ailemiz tarafından şükranla hatırlanmaktadır.

46 senelik iktidarı boyunca devleti sadece akıl, mantık ve bilim çizgisinde idare etmiş olan ceddimiz Kanuni Sultan Süleyman'ın inşa ettirmiş olduğu Süleymaniye Camii'nin haziresinin son zamanlarda umumi mezarlıktan da öte bir ‘‘tarikat mezarlığı’’ haline getirilmesi, bu definlerin devamlı bir tartışma konusu olması ve tartışmaların özellikle de son günlerde zirveye çıkması, burada medfun olan aile büyüklerimizin hatıralarını muazzeb eder (azap verir) bir vaziyet almıştır.

KENDİNİZİ BİZİM YERİMİZE KOYUN

Ailemizin bu son definlerden sonraki hissiyatı, bir kişinin vefat etmiş annesinin, babasının veya herhangi bir aile büyüğünün mezarının hemen yanıbaşına bir yabancının defnedilmesi vaziyetinde hissedeceği üzüntünün aynıdır.

Yaşanan son defin tartışmalarında gösterdiğiniz haklı ve doğru tavırla Süleymaniye Camii Haziresi'nde ebedî uykularını uyuyan cedlerimizin ruhlarını huzura kavuşturduğunuz için zát-ı devletlerinize ailemiz adına şükranlarımızı ve teşekkürlerimizi takdim ediyoruz.

Osmanoğlu Ailesi adına, Neslişah Mihri Mah OsmanOğlu

.

Murat Bardakçı: İşte, Nazım Hikmet’in sansürlenen şarkıları
Şubat 18, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Bu yazı, Türk Edebiyatı’nın ve Türk Müziği’nin üç büyük isminin 1930’lu senelerde beraberce yarattıkları ama bugün neredeyse unutulmuş olan bazı eserlerinin pek bilinmeyen öyküsüdür: Sözlerini Nazım Hikmet’in yazdığı, Mesud Cemil’in bestediği ve Münir Nureddin’in orkestra refakatiyle okuduğu üç şarkının öyküsü... Nazım Hikmet’i durup dururken yeniden tartışmaya başladığımız bu günlerde, sözleri ona ait olan bu şarkıların yasaklanmalarına kadar uzanan hazin hikáyelerini nakledeyim dedim...
Her işi bir yana bıraktık ve Türkiye'nin gündemini bundan tam yarım asır önce meşgul eden bir tartışmayı durup dururken bugünlere taşıdık: Nazım Hikmet'in vatan haini olup olmadığı konusunu ve vatandaşlığa alınmasının gerekip gerekmediğinini konuşup duruyoruz ve böylelikle insanlara ölümlerinden sonra da rahatsızlık vermeye, onları mezarlarında bile huzursuzluk etmeye milletçe ne kadar meraklı olduğumuzu bir defa da ispatlıyoruz.
Burada Nazım Hikmet tartışmasına girecek değilim. Sadece Nazım'la ilgili olan ve bugün artık pek hatırlanmayan bir müzik macerasını anlatacak, sözlerini Nazım'ın yazdığı ama şimdilerde neredeyse unutulmuş olan bazı şarkıların yasaklanmaya kadar uzanan ve pek bilinmeyen hazin öykülerini nakledeceğim.
MARTININ KANAT SESİ
Modern Türk sinemasının ve Türk tiyatrosunun kurucusu kabul edilen Muhsin Ertuğrul, 1930'ların sonuna doğru yeni bir film çekiyordu: ‘‘Mineli Kuş’’ adında müzikli bir film. Senaryoyu o günlerde de tartışılan ama bir hayli meşhur olan bir isim, Nazım Hikmet yazmış ve film için iki de güfte, yani şarkı sözü kaleme almıştı.
‘‘Martılar áh eder, çırparlar kanat’’ ve ‘‘Kanatları gümüş yavru bir kuş’’ sözleriyle başlayan güfteleri o zamanın önde gelen bir müzisyeni besteledi: Mesud Cemil... Türk Müzik tarihinin en tanınmış isimlerinden biri olan Tanburî Cemil Bey'in oğluydu, radyoculuğu Türkiye'ye getirenlerdendi, bizzat kurduğu İstanbul Radyosu'nun müdür vekili, spikeri, tanbur;si, yani herşeyiydi ve hepsinden de öte dört dörtlük bir müzisyendi.
STÜDYODAN ASKERî MAHKEMEYE
Mesut Cemil, Nazım'ın şiirlerine alışılmadık fakat son derece hoş melodiler giydirdi ama çekimler devam ettiği sırada, 1938'in meşhur Harbokulu olayları yaşandı. Nazım tutuklandı, bir savaş gemisinde kurulan askeri mahkemeye çıkartıldı, ‘‘komünistlikten’’ 28 seneye mahkum edildi ve bütün bunların arasında olan ‘‘Mineli Kuş’’a da oldu ve çekimler birdendire duruverdi.
Ben çok ararama, Türk sinema tarihini bildiğini iddia edenlere devamlı sormama ve soruşturmama rağmen ‘‘Mineli Kuş’’un çekilen kısmının ne olduğu ve akıbeti hakkında hiçbir yerden hiçbir şey öğrenemedim.
ORKESTRA İLE OKUNDULAR
Filmden geriye sadece iki şarkı kalmıştı ve Münir Nureddin bu şarkıları birkaç sene sonra taş plaklara okudu. Parçalar bir orkestranın refakatinde icra edilmişlerdi ve tek kelimeyle, nefistiler. Münir Bey icracılığının bütün maharetini kullanıyor, Mesud Cemil'in alışılmış Türk melodilerini zorlayarak ve bambaşka bir üslupta yazdığı nağmelerini sanki yepyeni bir álemde teneffüs ediyordu.
Şarkılar bir anda meşhur oldular.
Derken aradan seneler geçti ve Türkiye 12 Mart'ı yaşadı. O zaman TRT'de çalışan ve şimdi hayatta olmayan işgüzarın biri kalkıp kurumun başındakilere gitti, ellerini önüne bağladı, boynunu büktü ve ‘‘Bu şarkıların sözleri komünist Nazım Hikmet'indir’’ dedi. ‘‘Arada bir okunuyorlar. Her ne kadar aşk şarkısı gibi görünseler de, sosyal bir sınıfın bir başka sosyal sınıf üzerinde hakimiyet kurması temeline dayalı olup yıkıcı ve de bölücü hüviyet taşıdıklarını arzederim! Bir emir buyursanız da bu komünist eserleri yasaklasanız’’
KANATLAR HÁLÁ KIRIK
İşgüzar böyle de dedi ve şarkılar yasaklandı!.. Radyolara ‘‘Bundan sonra okunmayacaklar’’ diye şifahi bir talimat verildi ve ‘‘Martılar áh eder’’ ile ‘‘Kanatları gümüş yavru bir kuş’’u seslendirmeye yirmi küsur sene boyunca kimseler cesaret edemedi. Yasak ancak 1990'ların ortalarında, benim işi Hürriyet'te yazmam üzerine kaldırıldı ama her iki şarkı da artık unutulmuştu! Bugün bile okunmuyorlar ve ‘‘gümüş yavru kuş’’un kanatları hálá kırık.
Güfteleri Nazım'a ait olan iki şarkının hazin öyküleri, işte böyle... Bir de bugün ‘‘Nazım’’ dendiği zaman mangalda kül bırakmayan bazı zevátın onun şiirlerini makaslayıp sansür etmeleri hadisesi var ki, daha da beter... Nazım tartışması devam ederse, bu sansür hikáyesini de anlatırım.
Nazım Hikmet’ten Tanburî Cemil’e mersiye
Konu müzikten açılmışken, Nazım'ın Türk Müziği'nin efsanevi isimlerinden biri olan ve hayata 1916'da henüz 43 yaşındayken veda eden büyük bir üstadın hatırasına, Tanburî Cemil Bey'e yazmış olduğu az
bilinen bir şiirini de vereyim dedim. Nazım'ın geleneksel kurallar içerisinde yazdığı ilk dönem üslubunun örneği olan
‘‘Cemil Ölürken’’ isimli şiir Alemdar Gazetesi'nde 1920'nin 21 Kasım günü yayınlanmıştı. Çocukluk yıllarını paşa dedesinin konağında geçiren şairin konaktaki gromofondan yükselen Cemil'in nağmelerinden ziyadesiyle etkilendiği mısralarından belli oluyordu ve Nazım şiiri Cemil Bey'in oğluna, arkadaşı Mesud Cemil'e ithaf etmişti:
Elá gözleri dalgın, geniş alnı sararmış,
Bir san'atkár hastadır, Cemil hasta yatıyor.
Odayı bir mátemin görünmez rengi sarmış,
Başında duranların kalbi yorgun atıyor.
***
İnce parmaklarını ıslattı göz yaşları,
Odanın sükûnunda hıçkırıklar inledi,
Hastanın yavaş yavaş çatılarak kaşları,
Sanki derinden gelen bir sadáyı dinledi.
***
Mukaddes elemini andı bir kerre daha;
Uzak serviliklere çevirerek yüzünü.
Áh! Ey gafil fanîler, iman edin Allah'a!
Bir iláhi ruhun da geldi işte son günü.
***
Çok kudretli oluyor bir dehánın gurûbu.
Ecel, O'nun yanına sen de el bağlayıp gir!..
Nefesinle titreyen fanilerden değil bu,
Ölmeyen bir san'atkár ölüm döşeğindedir.
***
Gökler geri alıyor yeryüzünden sesini.
Şimdi geniş alnında ebedin gölgesi var!
Başında ağlayanlar sonuncu bestesini,
Ağır ağır kapanan gözlerinden duydular!...
Talihsiz şairin şarkıları da talihsizdi
İşte şiirin ve müziğin iki ustasının, Nazım Hikmet ile Mesud Cemil'in beraberce yarattıkları ve Münir Nureddin'in sesiyle ölümsüzleşen şarkıların güfteleri... Mesud Cemil, ilk şarkıyı Nihavend'den bestelemiş:
‘Kanatları gümüş yavru bir kuş
Gemimizin direğine konmuş
Dağlara çıkma Karadeniz
Yavrudur yárim uçamaz bensiz
***
Bir yárim var bu yavru kuş gibi
Yárim yüreğime konmuş gibi
Dağlara çıkma Karadeniz
Yavrudur yárim uçamaz bensiz’
Diğer şarkı ise Hicaz makamında:
‘Martılar áh eder, çırparlar kanat
Deryálar açılır, açılır kat kat
Gayri beklemeye kalmadı tákat
Görünsün karşıdan Istanbul şehri
***
Dalgalar yár derler kopar kıyamet
Deryáyı kan eder, kan eder hasret
Gayri beklemeye kalmadı tákat
Görünsün karşıdan Istanbul şehri’
Bu şarkı hiç söylenmedi
Muhsin Ertuğrul'un 1930'larda çektiği ‘‘Cici Berber’’ filmi için Nazım'ın yazdığı bir şarkının sözlerini yine Mesud Cemil bestelemişti.
Mesud Bey'in Nihavend'den yaptığı şarkı neredeyse 70 seneden beri hiçbir yerde çalınmadı, söylenmedi ve notası da zannedersem bugün benden başka hiç kimsede yok.İşte, bu şarkının sözleri:
Göz bakar konuşmadan
Söyler kalpten geçeni
El okşar duyurmadan
Kendine çeker seni
Al kan, hicrimi anlatırsın sen
Her yolun ışık olur
Yükselen nefeslerin
Dinle sesimi sevgili yavrum
Sana gözümle, elimle değil
Sana sesimle yalvarıyorum
Al kan, hicrimi anlatırsın sen

.Murat Bardakçı: Sezer’in fırçası, padişah fırçasının yanında iltifattı
Şubat 25, 2001 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'i ‘‘terbiye sınırını aşan ifadeler kullanmakla’’ ve ‘‘siyaset geleneğimizde örneği olmayan davranışlarda bulunmakla’’ suçlayan Başbakan Bülent Ecevit, yanılıyor. Zira geçmişimizde devletin en tepesindeki kişinin o zamanın başbakanı yahut bakanları olan sadrazama ve vezirlere ağzına geleni söylemesi, onları herkesin içinde
yerin dibine sokması, hatta hızını alamayıp canlarından etmesi bizde siyasî bir gelenekti.
MGK'da kıyamet koptu. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer hükümeti azarlayınca Başbakan Bülent Ecevit toplantıyı terketti, sonra başbakanlıktaki merdiven altında sesi sinirden titreye titreye bir açıklama yaptı ve cumhurbaşkanını ‘‘terbiye sınırını aşan ifadeler kullanmakla’’ ve ‘‘siyaset geleneğimizde olmayan davranışlarda bulunmakla’’ suçladı.
Bana sorarsanız, Başbakan Ecevit yanılıyordu, zira tarihimizde cumhurbaşkanının davranışının bol sayıda örneği vardı. Devletin en tepesindeki kişinin, o zamanın başbakanı yahut bakanları olan sadrazama ve vezirlere ağzına geleni söylemesi, onları herkesin içinde yerin dibine sokması, hatta hızını alamayıp canlarından etmesi bizde siyasi bir gelenekti. Bu gibi fırça seansları o zamanın hem hükümeti hem de MGK'sı gibi çalışan ‘‘diván-ı humayun’’da ve bürokratların önünde olurdu. Üstelik konuşmalar hiçbir zaman gizli kalmaz, devletin resmi tarihçileri başbakanın işittiği azarları kayda geçirir ve kısa bir müddet sonra da kitap haline getirirlerdi.
İşte, eski zamanların devlet başkanı olan hükümdarların o devrin başbakanı olan sadrazamları azarlamalarından birkaç örnek... Okuyun ve Cumhurbaşkanı Sezer'in ettiği ‘‘Çamurun üzerinde oturuyorsunuz’’, ‘‘Anayasayı bilmiyorsunuz’’ yahut ‘‘Söylediklerimden neden gocunuyorsunuz?’’ gibisinden sözlerin eskiden edilmiş aynı yoldaki sözlerin yanında ne kadar zarif ve muhabbet dolu kaldığına siz karar verin...
Keykávus'tan sultanlara öğütler
Vezir kısmı sadece fırçadan anlar
Eski zamanlarda devlet adamlarına devleti ne şekilde idare etmeleri konusunda öğütler vermek için yazılan kkitapların en meşhuru, bundan 900 sene önce yazılmış olan 'Kabusname'ydi. Kabusname, devletin başında bulunan kişinin ‘‘vezir’’lere nasıl davranması gerektiğini bakın nasıl anlatıyor... Ben, bugünlerde ‘Acaba Ankara'da birileri MGK toplantısı öncesinde Kabusname'yi mi okudular?’ diye düşünmeden edemiyorum...
Eski devirlerde, devlet adamları için devleti ne şekilde idare etmeleri konusunda öğütler veren kitaplar yazılırdı. Bu eserlere ‘‘nasihatname’’ denir ve içlerinde memleket idaresinin ayrıntılarından satranca; yemek yeme usullerinden hamama gitmeye, yıldızlardan geleceği okumaya, kılıç kullanmaya ve tıbba kadar akla gelen her konuda tavsiyeler yer alırdı.
Bugüne kadar gelebilmiş olan nasihatnameler arasında en tanınmışı, İran taraflarında bundan 900 sene önce kurulan ‘‘Ziyaroğulları’’ adındaki ufak bir devletin hükümdarı olan Keykávus'un, oğlu Giylánşáh için kaleme aldığı ‘‘Kabusname’’ isimli eserdi. Ziyaroğulları devletinin tarihlerde sadece birkaç satırla yer almasına rağmen Keykávus bu eseri sayesinde hiç unutulmadı ve siyaset bilimciler, özellikle de doğu dünyasının siyasetçileri tarafından her zaman saygıyla yádedildi.
Vezire yüz verilmeye!
Aslı Farsça olan Kabusname Türkçe'ye defalarca tercüme edildi ve bu tercümelerin en önemlisi 1400'lü senelerin başında Mercimek Ahmed tarafından yapmış olanıydı. 44 bölümden meydana gelen Mercimek Ahmed tercümesinin 42. bölümü ‘‘Padişahlık resmin beyán ider’’, yani ‘‘Devleti idare edenlerin nasıl davranmaları gerektiğini anlatır’’ başlığını taşıyordu. Keykávus bu bölümde devletin başında bulunanlara devlet idaresiyle ilgili hemen her konuda öğütler vermedeydi.
İşte, Keykávus'un devletin başında bulunan kişilere, vezirlerine nasıl davranmaları konusunda verdiği nasihatlerden bazıları. Ben, son bir hafta içerisinde olup bitenleri gördükçe ‘‘Acaba Ankara'da birileri MGK toplantısı öncesinde Kabusname'yi mi okudu?’’ diye düşünmeden edemiyorum...
Heybetini HERKESE göster
‘‘...Ey oğul, şöyle bil ki, heybetini göstermeyi sakın unutma ve heybetini özellikle de kendi vezirine göster. Düşüncelerin ve yapmak istediklerin konusunda hiçbir zaman vezirinin fikrine muhtaç olma. Fikirlerini vezirine hafif bir şekilde hissettirme. Vezirinin bir kişi yahut bir iş konusunda söyleyeceklerini iyice dinle ama fikrini sakın hemen o anda beyan etme. ‘‘Olsun, görelim bakalım’’ de fakat o işle ilgili kendi kararını derhal söyleme. Vezirin senin yanından ayrıldıktan sonra anlattıklarını iyice bir tahkik ettir, vezirin arkasına hemen casus tak ve ne yapıp ettiğini, senin iyiliğine mi yoksa kendi menfaatine mi çalıştığını iyice bir öğren, cevabını da bütün bunlardan sonra hazırla. Herşeyden haberdar olunca vezirini çağır ve sana danıştığı konuda beklediği cevabı ver. Ama bu cevabı verirken söylediklerin sanki kendi gönlünden geliyormuş gibi konuş, sakın haaa vezirinin isteğini yerine getiriyormuş gibisinden bir havaya girme ki vezirin konuşmanı dinlerken onun isteklerini yerine getiriyormuş zannetmesin.
SENİ AZİZ ZANNETSİNLER
Ve sonra ey oğul, gerekli olduğu kadar konuş, yani az konuş, hiçbir zaman fazla söz etme. Çok konuşursan, etrafındakilerle yüz-göz olursun. Kendini etrafına az göster ki seni aziz gibi görsünler. Herkese yüz verirsen, seni hor görmeye başlarlar’’ (Orhan Şaik Gökyay'ın ‘‘Kabusname’’ yayınından)
Hangi padişah nasıl fırçalardı
DÖRDÜNCÜ MURAD
Topal zorba başı!
‘‘Gel beru topal zorba başı! Bre káfir, abdest al!’’ (Sadrazam Receb Paşa'yı 1632'nin 18 Mayıs günü idam ettirmesinden hemen önceki bağırması. Receb Paşa, hükümdarın bu sözleri söylemesinden birkaç dakika sonra celláda teslim edildi)
ÜÇÜNCÜ OSMAN
Hamal senden iyidir!
‘‘Bana bak şimdi seni azlederim, yerine hamallar káhyası Ali Usta'yı vezir yaparım haaa!’’ (Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa'ya 1755 Mart'ında bir kızgınlık anında söyledikleri)
SULTAN İBRAHİM
Pezevenk, kodoş!
‘‘Bre mütevelli yapılı kodoş, bre karpuz kafalı pezevenk!’’ (Sadrazam Civankapıcıbaşı Mehmed Paşa'ya 1645 yazında gönderdiği mektuptan).
‘‘Kendini devlete hizmet mi ettim sanırsın? Bu kadar hazinemi sarfettin. Şimdi de yaban yaban söylüyorsun’’ (Sadrazam Yusuf Paşa'yı 22 Ocak 1646'da idam ettirmesinden birkaç dakika önce söyledikleri)
GENÇ OSMAN
Hain, alçak!
‘‘Hain, ben sana neyledim? İki defa canını bağışlayıp üstüne üstlük bir de makam sahibi ettim. Bana bu düşmanlığın nedendir? Alçak!’’ (Tahtından indirilmesinden hemen sonra öldürüleceğini anlayan hükümdarın, 20 Mayıs 1622 günü Sadrazam Davud Paşa'ya söylediği sözler. Genç Osman, sadrazamına ‘‘Alçak’’ demesinden birkaç saat sonra boğduruldu)
İKİNCİ AHMED
Vallahi gebertirim!
‘‘Bre hain, ben sana devleti böyle işler edesin diye mi emanet ettim? Devlete böyle hıyanet ediyorsan, vallahi seni Allah yoluna götürürüm. Padişahlığımın nasıl olduğunu da şimdi gösteririm. Ak sakalını kızıl kana boyayım da gör!’’ (Avusturya'yla devam eden savaşta bir türlü başarı kazanamayan Sadrazam Arabacı Ali Paşa'yı 27 Mart 1692 günü azlederken söyledikleri)
SULTAN ABDÜLMECİD
Adamı kovuverirler!
‘‘Sen nasıl sadrazam olacaksın? Böyle şeylere bakmıyorsun. Elindeki mührü alır, adamı kovuverirler. Mes'uliyet altındasın!’’ (Hükümdarın, piyasaları sarsan mali bir krize çözüm bulmak için 1858'in 17 Ağustos günü Babıali'de yapılan toplantıda Sadrazam Álî Paşa'ya hitaben söylediği sözler)
‘Kriz’ kelimesiyle 1858’de tanışmıştık
Günlük konuşmamızda artık en fazla kullanılan kelimelerden biri haline gelen 'kriz' sözünün Türkçe'ye ne zaman girdiğini bilmem hiç merak ettiniz mi?
Ben ettim ve cevabı 19. asrın önde gelen tarihçisi Cevdet Paşa'nın ‘‘Tezákir’’ isimli eserinde buldum:
Kelimenin bizde tam 143 senelik bir geçmişi vardır ve dilimiz ‘‘kriz’’ kavramıyla 1858 yazında İstanbul'da yaşanan bir mali karışıklık sırasında tanışmıştır.
O günlerde para altına endekslidir ve devletin gelirleri harcamaların çok gerisinde kalmıştır. İşin içerisine bir de vadesi gelmiş olan borç ödemeleri girince para aşırı oranda değer kaybeder, devlet borçlarını ödeyemez hale gelir. Paşalar bir gece Sadrazam Álî Paşa'nın yalısında toplanır ve çıkış yolu bulmaya çalışırlar. Çoğu Fransızca bilmekte ve memlekette yaşananları Fransızca'daki ‘‘crise’’ yani ‘‘kriz’’ kelimesiyle ifade etmektedirler. Derken, ‘‘kriz’’in nasıl Türkçeleştirileceğini tartışırlar ve ‘‘buhran’’ sözü üzerinde karar kılarlar. ‘‘Kriz’’ ve ‘‘buhran’’ kelimelerinin günlük konuşmamıza girmesi, işte Sadrazam Álî Paşa'nın yalısında o gece yapılan toplantı sayesindedir.

Murat Bardakçı: Binde 9 devalüasyon Fatih’i bile götürmüştü
Mart 04, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Bizim devalüasyonla ilk tanışmamız bundan 556 yıl önce, 1445 yazında oldu. Para o devirlerde altın ve gümüş gibi kıymetli madenlerden basılırdı ve o zamanların devalüasyonu paranın
içerisindeki kıymetli maden oranının düşürülmesi demekti.
İlk devalüasyon yapıldığı sırada tahtta 12 yaşında bir çocuk oturuyordu: Osmanlı tahtına iki defa çıkan ve tarihlere sonradan ‘‘Fatih’’ olarak geçen İkinci Mehmed.
Paranın ayarının düşürülmesi ve hemen arkasından gelen pahalılık çocuk hükümdarı tahtından etti. Ayaklanan askerler, iktidarı kendi arzusuyla bırakmış olan eski hükümdar İkinci Murad'ı yeniden tahta davet ettiler. Mehmed, indirildiği tahta tekrar geçebilmek için altı sene bekleyecek ve 1451'de, babasının ölümünden sonra yeniden padişah olabilecekti.
‘‘Dalgalı kur mu, yoksa devalüasyon mu?’’ diye tartıştığımız hadise yüzünden bürokratlar ardarda istifa ediyorlar. Merkez bankası başkanıyla hazine müsteşarından sonra dün Zekeriya Temizel de gitti. Para işleriye ilgili bakanlar ise yerlerinde oturmaya devam ediyorlar. Hükümet, sadece ekonomiden sorumlu Recep Bey’i bir başka koltuğa kaydırmakla yetindi, o kadar.
Ankara'daki bu yaşananlar, bana eski devirlerin devalüasyonlarını ve hemen her devalüasyondan sonra görülen bir uygulamayı hatırlattı: Mali kriz sırasında iktidarda bulunan paradan sorumlu kişilerin kellelerinden edilmeleri geleneğini...
İşte, eski yüzyıllardaki devalüasyon maceralarımızdan birkaç enstantane...
SİKke nasıl kesilir?
Türkiye, devalüasyonla ilk defa bundan 556 yıl önce, 1445 'de tanıştı. Banknotun ve ‘‘döviz’’ kavramının bilinmediği o devirlerde para kıymetli madenlerden basılır, bu maden genellikle altın veya gümüş olur ve paranın değeriyle satın alma gücünü içerisindeki altının yahut gümüşün oranı tayin ederdi. O devirlerin devalüasyonu, işte bizde ‘‘sikke’’ yahut ‘‘akçe’’ denilen madeni paradaki kıymetli maden oranının azaltılmasıyla yapılır, bu işe ‘‘sikkenin tağşiş edilmesi’’ denir, bu iş ‘‘paranın ayarının düşürülmesi’’ mánasına gelir, ayarı düşürülmüş yani ‘‘tağşiş edilmiş’’ para da ‘‘mağşuş akçe’’ ismini alırdı. Paranın değeri kıymetli madenlere göre belirlenmiş olduğu için, bir paranın ayarı ne oranda düşürülürse, satın alma gücü de o miktarda azalırdı.
Az altın, bol kan!
Bu ayar düşürmeler ve bundan kaynaklanan hadiseler, Türkiye'nin asırlar boyu bitmeyen derdiydi.
Enflasyonun yükseldiği devirlerde devlet paranın ayarını düşürür, bunun hemen arkasından genellikle bir ayaklanma çıkardı. Yeniçeriler kazan kaldırıp iktidarı devirirler yahut imparatorluğun uzak viláyetlerinden birinde bir Celálî ayaklanması patlar ve neticede kan dökülür, sefalet artar ve memlekette herşey eskiye göre daha da kötüye giderdi.
ÇOCUK BAŞA GEÇERSE
Türkiye ‘‘sikke tağşişiyle’’ yani devalüasyonla, ilk defa bundan 556 yıl önce tanıştı: Tahtta 12 yaşında bir çocuğun oturduğu sırada, 1445 yazında...
Çocuğun adı Mehmed'di ve tahta altı yıl arayla iki defa çıkacaktı. İlk hükümdarlığı küçük oranda bir devalüasyon yüzünden son bulacak, ikinci hükümdarlığındaki başarılarıyla da tarihlere ‘‘Fatih Sultan Mehmed’’ diye geçecekti.
BABANIN KILIÇ SESLERİ
İkinci Mehmet, babası İkinci Murad'ın 1444'te kendi arzusuyla hükümdarlığı bırakması üzerine padişah ilán edildiğinde daha 12 yaşındaydı ve devletin o zamanki başkenti olan Edirne'de tahta çıktı.
Balkanlar'dan batıya doğru büyümekte olan Türk devletinin başında bir çocuğun bulunması, Avrupa'yı harekete geçirdi ve Türkler'in Rumeli'den atmak için bir haçlı ordusu kuruldu. İtalyan, Sırp, Alman, Macar, Polonyalı ve Ulah askerlerden meydana gelen ordu Rumeli'ye ilerledi. Edirne'de toplanan devlet şurası, Manisa'da emekliliğini geçirmekte olan eski hükümdar İkinci Murad'ı göreve çağırdı, sabık sultan ‘‘hükümdar’’ değil, ‘‘başkumandan’’ olarak askerin başına geçti ve Varna'da karşılaştığı Haçlı ordusunu birkaç saat içinde perişan etti. Savaş meydanında canından olanlar arasında Macar Kralı Ladislas ve bu son Haçlı seferini hazırlayan Kardinal Caesarini de vardı.
SADAKA GİBİ ZAM
İkinci Murad, Varna'daki zaferinden sonra yeniden Manisa'ya dönme hazırlıkları yaparken Edirne'de o güne kadar yaşanmamış bir hadise oldu: Yeniçerilerin aylıkları ödenecekti ama hazinede káfi miktarda para yoktu ve çocuk hükümdarın danışmanları, aradaki açığı paranın içerisindeki gümüş miktarını azaltmakla, yani sikkeyi ‘‘tağşiş etmekle’’ kapattılar.
Gümüş oranındaki bu düşüş aslında fazla değildi, binde dokuz kadardı ama aynı günlerde Edirne'de çıkan büyük bir yangının çarşıyı küle çevirmesi üzerine binde dokuzluk azalma herşeyin fiyatını birdenbire yükseltti. Askerler önce Vezir Şihabeddin Paşa'nın konağını yağmaladılar, sonra ‘‘Buçuk Tepe’’ denilen bir yere çıkarak çocuk padişahın aleyhinde ağızlarına geleni söylemeye başladılar.
Yeniçerilerin aylıklarına hemen yarım akçe zam yapıldı ama huzursuzluklar bir türlü sona erdirilemedi. İşin vahim bir hal alması üzerine devletin önde gelenleri, eski hükümdarı tahta davet ettiler. Sultan Murad, Edirne'ye doğru yola çıktı. Şehre girmeden önce yolunun üzerindeki Buçuk Tepe'ye uğradı, askerlerin gönlünü aldı, paranın ayarını yükseltmeyi ve pahalılığı sona erdirmeyi vaadetti, sonra eski tahtına yeniden oturdu.
Baba geldi, oğul gitti
12 yaşındaki hükümdara, yani İkinci Mehmed'e ise Edirne'den ayrılmak düştü. Tahtı devalüasyon yüzünden elinden alınmıştı ve babası İkinci Murad'ın yerine Manisa'ya o gitti! İndiği o tahta tekrar geçebilmek için altı sene bekleyecek ve ancak 1451'de, babasının ölümünden sonra yeniden padişah olabilecekti.
Sonraki asırlarda yaşanan devalüsyonlar yüzünden kellelerinden olan bazı devlet adamlarının hüzünlü hikáyeleri de, aşağıdaki kutuda...
Her malî krizde birkaç kelle birden giderdi
Türkiye tarihinin bilinen en büyük devalüsyonu 1589 ilkbaharında, Üçüncü Murad zamanında yapıldı ve paranın değeri yarı yarıya düşürüldü. O güne kadar yüz dirhem gümüşten 500 akçe basılırken bu oran iki katına çıkartıldı, yani yüz dirhemden 1000 akçe basılır oldu. Paranın satın alma gücü bir anda düştü ve altmış akçe olan altın da 120 akçeye yükseldi.
O zamana kadar görülmemiş olan bir pahalılık birkaç gün içinde imparatorluğun hemen her tarafını sardı ve ilk tepki yeniçerilerden geldi: Káğıt üzerinde on altın görünen maaşlarının aslında beş altına düştüğünü görünce 2 Nisan günü Topkapı Sarayı'nı kuşattılar ve bu işin sorumlusu olarak gördükleri Başdefterdar Mahmud Efendi ile Rumeli Beylerbeyi Doğancı Mehmed Paşa'nın kendilerine teslim edilmesini istediler.
Üçüncü Murad yeniçerileri önce siláh zoruyla dağıtmayı düşündü ama ‘‘Bu herifleri vermezsen yerine başka padişah buluruz’’ gibisinden homurdanmaları işitince paranın patronlarını isyancılara verdi. Yeniçeriler, Mehmed Paşa ile Mahmud Efendi'yi sarayın hemen önünde parça parça ettiler.Bu hadiseden sonra başdefterdarların yani paranın o zamanki patronlarının hemen her mali krizden sonra canlarından edilmeleri, neredeyse bir gelenek halini aldı. İşte, bundan dört asır öncesinden 1961'e, Maliye Bakanı Hasan Polatkan'a kadar uzanan maliyeci idamlarının birkaç örneği:
Yahnikapan Abdülkerim Paşa
1625 Nisan'ında paranın değerini düşürdüğü için askerin baskısıyla azledildi, malına-mülküne el kondu, paralarının yerini söylemesi için işkenceye uğradı ve vücudu kızgın demirlerle dağlanırken canından oldu.
Ebubekir Paşa
1629'da azlinden hemen sonra sürgün edildi ve daha sürgün yerine varmadan, Musul'da boğduruldu.
Sofu Mustafa Paşa
1632'nin 22 Mart'ında yeniçeriler hançerlerle parçalayıp kanlı cesedini Sultanahmet Meydanı'ndaki bir dut ağacına astılar.
Prevezeli Mustafa Paşa
1632'nin 19 Haziran'ında boğduruldu.
Moralı Mustafa Ağa
27 Şubat 1655'te idam edildi.
Halıcıoğlu Mehmed Paşa
1656 Mart'ında Yedikule zindanında celláda verildi.
Defterdarzade Mehmed Paşa
Prevezeli Mustafa Paşa'nın oğluydu ve 26 Nisan 1656'da o da babası gibi idam edildi.
Seyyid Mustafa Paşa
5 Ekim 1686'da isyancı askerler tarafından hançerle parçalandı.

.Murat Bardakçı: Büyük dedesi reform uğruna kelle vermişti
Mart 11, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Tesadüfün bu kadarına da pes!.. Biz, Kemal Derviş'ten 200 küsur sene önce, onun büyük dedesi olan Halil Hamid Paşa'yı da yine büyük ümitlerle devletin başına geçirmiş, ‘‘sadaret’’ yani başbakanlık koltuğuna oturtmuş, ekonomik ve malî reformlar yapmasını istemiş ama Paşa'nın reformları sayesinde tam rahat nefes almaya başladığımız sırada adamcağızı celláda teslim edip kafasını kestirmiştik. İşte, Allah sonlarını benzetmesin ama, Kemal Derviş'le büyük dedesinin meslekî hayatlarındaki tarihi tesadüflerin kısa öyküsü...
Günlerdir Kemal Derviş'in adıyla yatıyor, yine onun adıyla kalkıyoruz. Türkiye'nin gündeminin ilk sırasında şimdi o var; ağzından çıkan her sözü ve attığı her bir adımı nefesimizi tutmuş, takip etmekle meşgulüz.
Gazeteler iki haftadan beri Kemal Derviş'le ilgili haberlerle dolu. Alman olan annesinin Hitler'in Ankara'daki büyükelçisi Franz von Papen'in sekreterliğini yapmış olmasından tutun, eski eşinin sosyetede edindiği yere kadar, ekonomi sayfalarında ve magazin köşelerinde her gün onunla ilgili birşeyler yazılıyor. Hatta daha da ileri giden bazı gazeteler onun Sabetaist olduğunu iddia ediyor, hayalî dedeler yakıştırıp 19. yüzyılın meşhur isyancı valisi Tepedelenli Ali Paşa'nın soyundan geldiğini söylüyorlar.
Kemal Derviş'e karşı duyulan merakı ve gösterilen bu ilgiyi görünce onun kimlerden olduğunu bir de ben anlatayım ve ‘‘gerçek’’ büyük dedelerinden biriyle kendisi arasında varolan, eşine ender rastlanabilecek mesleki bir tesadüfü yazayım dedim: Kemal Derviş'in büyük dedesi Halil Hamid Paşa'yı bundan 200 küsur sene önce yine büyük ümitlerle devletin başına geçirip ‘‘sadaret’’ yani başbakanlık koltuğuna oturtmamızın, ekonomik ve malî reformlar yapıp devleti kurtarmasını istememizin ama Paşa'nın bu reformları sayesinde tam rahat bir nefes almaya başladığımız sırada adamcağızı celláda teslim edip kafasını kestirmemizin öyküsünü...
Kemal Derviş, İstanbul'un eski ve asil ailelerinden birine mensuptur: 18. yüzyıl sadrazamlarından Halil Hamid Paşa'nın soyundan gelir.
HÜKÜMETTEKİ PAŞAZADE
Babası rahmetli Rıza Derviş, Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın torunu olan ve 1907'de ölen Yozgat kumandanı ‘‘Mirliva’’ yani Tuğgeneral Derviş Paşa'nın oğlunun oğludur. Dolayısıyla 1782 Aralık'ının son günü ekonomik reformlar yapması, çökmüş olan idareyi canlandırması ve imparatorluğa hayat vermesi için büyük ümitlerle devletin başına getirilen ama iki sene sonra celláda teslim edilip kellesi kestirilen Sadrazam Halil Hamid Paşa, şimdi bütün Türkiye'nin ümit bağladığı Kemal Derviş'in altıncı göbekten dedesi olur.
Türkiye'nin ekonomisinin başında şimdi bir sadrazam torunu var. ‘‘Büyük büyük dede’’ Halil Hamid Paşa'nın siyasi hayatının ve bundan 219 yıl önce hazırladığı ekonomik reform programının ayrıntıları aşağıdaki sütunda yeralıyor. Ama dedeyle torunun meslek hayatlarındaki bu şaşırtıcı benzerlikleri görünce, bana söyleyecek tek bir söz kalıyor: ‘‘Allah ákıbetini benzetmesin!’’..
İşte, uğruna kelle verilen program
Halil Hamid Paşa, Osmanlı Devleti'nin hemen her kurumunun çatırdamakta olduğu bir dönemde iktidara gelmişti ve devletin ancak köklü reformlar sayesinde canlanabileceğine inanıyordu. Ayrıntılarını açıklamadığı bir reform programı hazırladı ve programı aşama aşama yürürlüğe koymaya çalıştı. Önceliği yönetimdeki bozuklukların tamirine ve devlet maliyesini güçlendirmeye verdi.
- Çökmüş durumda bulunan ekonomiyi ayağa kaldırabilmek için bir tedbirler paketi yaptı. Lüks tüketimin azalması, buna karşılık yerli üretimin güçlenmesi ve tarım üretiminin artması için çaba gösterdi.
- Hiçbir iş görmeyen ama káğıt üzerinde kadrolu görünen, dolayısıyla da hiç çalışmadıkları halde devletten aylık alanlara yapılan ödemeleri kesmeye çalıştı. Özellikle yeniçeriler arasında bulunan bu gibi kişileri tasfiyeye kalkması ve aylıkların önceden kırdırılmasını yasaklaması üzerine askerle karşı karşıya geldi.
- Teknik eğitimi canlandırmaya uğraştı ve bugünkü İstanbul Teknik Üniversitesi'nin temeli olan Mühendishane'yi yeniden yapılandırdı.
- Teknolojik güçlenme çabalarını başlangıçta ordu üzerinde yoğunlaştırdı. Gücünü asker sayısının fazlalığından alan bir ordu yerine o günlerin profesyonellik kavramına uygun, teknik donanımlı birlikler kurmaya çalıştı ve önceliği seri atış yapabilecek bir topçu sınıfının oluşturulmasına verdi.
- Türkiye'yi savaşlardan uzak tutmaya uğraştı ve bunun için Rusya'nın Kırım'ı ilhakını bile kabullendi. Dış politikada Fransa ile yakınlık kurmaya çalıştı, teknik ve askeri eğitimde Fransız modelini benimsedi, deniz kuvvetlerinin modernizasyonu konusunda ise İsveç ile işbirliğine gitmeyi denedi.
- Rusya'nın Karadeniz'e giderek hakim olmaya başladığının ve Türkiye'nin buna karşılık hiçbirşey yapamayacağının farkındaydı. Rusya'nın Karadeniz'de büyümesini önlemenin tek yolunun Karadeniz'in açık bir deniz haline getirilmesi olduğuna inanıyordu ve dış politikasının önemli bir ayağını bu temel üzerine kurdu.
Kelle Karacaahmed’de, gövde Bozcaada’da
Kemal Derviş'in altıncı göbekten büyük büyük dedesi olan Sadrazam Halil Hamid Paşa, 18. yüzyıl Türkiyesi'nin paradan, puldan, hesaptan, kitaptan ve ekonomiden anlayan birkaç devlet adamından biriydi ve işte bu ekonomi ve maliye bilgisi yüzünden 49 yaşında canından edildi.
Paşa, 1736'da Isparta'da doğdu. Çocuk yaşındayken babası Hacı Mustafa Ağa ile beraber İstanbul'a geldi, Babıali'ye girdi, zamanla yükseldi, bir ara tersaneyi de idare etti ve 43 yaşındayken ‘‘Reisülküttáb’’ yani dışişleri bakanı oldu.
Türkiye o günlerde tarihinin en karanlık dönemlerinden birini yaşamadaydı: Ekonomi tükenmiş, ardarda girilen savaşlar ve gelen yenilgiler maliyeyi tamamen çökertmiş, ordu başıbozuk bir hale gelmiş, idari sistem her yönüyle çürümüştü ve devleti kurtarabilecek güçlü bir sadrazama ihtiyaç vardı.
Zamanın hükümdarı Birinci Abdülhamid, Halil Hamid Paşa'nın bu iş için biçilmiş kaftan olduğunu düşündü. Paşa gençti, Türkiye'nin sıkıntılarının farkındaydı, dünyayı biliyordu, dışarıyla teması vardı ve özellikle Fransa'nın önde gelen isimleriyle iyi ilişkiler içindeydi. Birinci Abdülhamid, 1782'nin 31 Aralık'ında Halil Hamid Paşa'yı sadrazamlığa, yani o zamanın başbakanlığına getirdi ve Paşa, 2 yıl 3 ay süren sadrazamlığı sırasında bütün mesaisini mali ve idari bir reformu hayata geçirmeye sarfetti, öncelikle de devleti savaştan uzak tutmaya ve ekonomiyi güçlendirmeye çalıştı.
Ardarda aldığı tedbirlerle devlet rahatlamaya başladı ama bu reformlar bazı çevreleri, özellikle de idarecileri ve saray görevlilerini huzursuz eder gibi olunca İstanbul'u bir anda Paşa'nın aleyhinde dedikodular sardı: İhtilál yapıp Sultan Abdülhamid'i tahtından indireceği ve yerine genç veliahd Selim'i, yani sonraların ‘‘Üçüncü Selim’’ini çıkartacağı söyleniyordu.
KELLESİ BAL İÇİNDE GELDİ
Dedikodular hükümdarın kulağına kadar gitti ve bunlara inanıp iktidarın elinden alınabileceğinden ürken Birinci Abdülhamid, her türlü yetkiyle donatmış olduğu Halil Hamid Paşa'yı 1785'in 31 Mart günü sabaha karşı azlediliverdi... Paşa sadece koltuğundan olmakla kalmadı; malına-mülküne de el kondu ve Osmanlı tarihinin önde gelen reformcularından olan sabık sadrazam güneş doğmadan bir gemiye bindirilip Gelibolu'ya sürüldü. Cidde Valiliği'ne tayin edildiği ve Gelibolu'dan Arabistan'a yollanacağı söyleniyordu ama bu tayinin onu İstanbul'dan uzaklaştırmak için bahane olduğu bir hafta sonra anlaşıldı: Gelibolu'dan Bozcaada'ya götürüldü, orada idam edildi ve kesik başı bal dolu bir tuluma konup İstanbul'a, saraya yollandı.
Kemal Derviş'in büyük ceddi Halil Hamid Paşa'nın hüzünlü hikáyesi, ana hatlarıyla işte böyle... Paşa, Türkiye'yi kurtarma hevesi uğruna kellesini vermiş olmasına rağmen bu işten gene de kazançlı çıktı, fazladan bir ‘‘mezara’’ sahip oldu... İnsanların tek bir mezarda yatmasının aksine, Paşa bugün iki ayrı mezar kullanıyor: Başsız vücudu Bozcaada'da, iskelenin hemen karşısındaki camiin avlusunda; bal tulumuyla İstanbul'a gönderilmiş olan kellesi ise Karacaahmed Mezarlığı'nda gömülü...

Murat Bardakçı: Hacı Arif Bey’in damadı Hüsam Bey
Mart 18, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Müzik tarihimizin en meşhur isimlerinden olan Kanuni Hacı Arif Bey'i hemen hepimiz duymuşuzdur ama soyundan gelenleri ve şimdilerde ne yaptıklarını pek bilmeyiz. İşte, Türk Müziği'nin bu çok tanınmış bestecisiyle ilgili hoş bir aile öyküsü: Hacı Arif Bey'in bugünlerin en popüler isimlerinden birinin, Hüsamettin Özkan'ın ‘‘büyük büyük kayınpederi’’ olduğundan haberdar mıydınız?

Geçen hafta çiçeği burnunda ekonomi bakanımız Kemal Derviş'in aile tarihinden bahsedip 18. asrın reformcu sadrazamı Halil Hamid Paşa'nın soyundan geldiğini ve paşa dedesinin reformları uğruna kellesinden olduğunu yazmam büyük aláka çekti. Aile bağlantılarının ve soy-sop öykülerinin böylesine merakla okunduğunu görünce, bu hafta da bir başka devlet büyüğümüzün aile hikáyesini, daha doğrusu kimlere damad gittiğini anlatayım dedim...

MIZRABI YEMEN’DE SUSTU

Sıradaki devlet büyüğümüz, Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Hüsamettin Özkan...

Kendileri, Türk Müziği'nde adı sıkça geçen sanatkár bir ailenin damadıdırlar: Bestekár Kanuni Hacı Arif Bey ailesinin... Hüsamettin Bey'in eşi Çiğdem Hanım, Arif Bey'in kendisi kadar meşhur bir bestekár olan oğlu Zeki Arif Ataergin'in torunudur, dolayısıyla Hacı Arif Bey, Hüsamettin Bey'in ‘‘büyük büyük kayınpederi’’ olur.

Şimdi büyük kayınpederlerin müzikteki yerlerinden sözedeyim ama önce bir karışıklığı önlemek için kısa bir hatırlatma yapayım: Hepimiz ‘‘Hacı Arif Bey’’ adını sıkça işitmişizdir ama Türk Müziği'nde bu isimde bir değil, iki ayrı kişinin varolduğunu sadece müzikle yakından alákadar olanlarımız bilir. İşte, Hüsamettin Özkan'ın büyük büyük kayınpederi olan Arif Bey, müziğimizin bu iki meşhur Hacı Arif Bey'inin kanun çalanıdır.

Kanuni Hacı Arif Bey, 1861'de İstanbul'da doğdu. Askeri mektepte okuduktan sonra o zamanın Ulaştırma Bakanlığı olan Posta ve Telgraf Nezareti'ne girdi, on sene kadar İstanbul'da çalıştı, buradan Yemen'e tayin edildi, bir ara İstanbul'a döndü, yine Yemen'e yollandı, orada 50 yaşındayken koleraya yakalandı ve hayata 1911'de Manaa'da veda etti.

Zamanının en seçkin kanun virtüozu ve meşhur bir bestecisiydi. En tanınmış bestesi olan Sultaniyegáh makamındaki ‘‘peşrev’’ ve ‘‘saz semaisi’’ yani enstrümantal eserleri ve bazı şarkıları Türk Müziği repertuvarının bugün de en çok çalınan parçaları arasında bulunmakta.

Hacı Arif Bey'i musikide takip eden oğullarından biri, Zeki Arif Bey, tam ismiyle Zeki Arif Ataergin de zamanının tanınmış bestecilerinden oldu. 1896'da İstanbul'da doğdu, Hukuk Fakültesi’ni bitirdikten sonra hakimlik, savcılık ve noterlik yaptı ve 1964'te gene İstanbul'da öldü. Müziği babasından öğrenmiş, zor şarkılar bestelemekle tanınmış ve bunlar arasında Şehnaz'dan yaptığı ‘‘Beni áteşlere salan o kapkara siyah gözler’’ ile Bayatiarában'dan bestelediği ‘‘Kalacak sanma bu çağın, bu güzellik solacak’’ güfteli eserleri bir zamanların en popüler parçalarından olmuştu. Sadece şarkı bestelemekle kalmadı, dini müzikle de uğraştı. Zaten Üsküdar'daki Nasuhi Dergáhı'na bağlıydı ve dergáhta ‘‘zákirbaşı’’ yani ‘‘baş iláhici’’ idi.

HÜSAM BEY’İN TÜRKÜSÜ

İşte, Hüsamettin Özkan, Kanuni Hacı Arif Bey'in oğlu Zeki Arif Ataergin'in çocuğu Betül Hanım'ın kızı Çiğdem Hanım'la evli bulunuyor; dolayısıyla bestekár Arif Bey de Hüsamettin Bey'in büyük büyük kayınpederi oluyor.

Ben, Hüsamettin Bey'in müziğe merakını, hatta Sami Hazinses'in ‘‘Derdimi kimlere döksem’’ diye başlayan parçasını bazı dost meclislerinde bağlamasıyla mükemmelen çalıp okuduğunu biliyorum.

Hüsamettin Bey'in okuduğu şarkının güftesi bana pek bir manidar geldi. Ankara'nın bu güçlü adamı ‘‘Derdimi kimlere döksem / Başım alıp nere gitsem / Bu aşk beni öldürecek / Yardan mı candan mı geçsem / Ah ah ölüyorum / Vallahi çok seviyorum / Dinleyin beni dağlar / Ses verin bu yaralıya / Gelen ağlar duyan ağlar / Böyle bahtı karalıya / Ah ah ölüyorum / Vallahi çok seviyorum’’ diyen bir şarkıyı kimi ve neyi düşünerek okuyor dersiniz?

Huysuz ve Tatlı Kadın, kızını Ali Balkaner’e vermişti

BU sayfa bugün biraz fasıl heyetini andıracak ama, söz müzikten açılmışken Türk Müziği'nin bir başka ‘‘damad’’ından bahsetmeden edemeyeceğim: Muzaffer İlkar'ın, yani hemen hepimizin ezbere bildiği ‘‘Huysuz ve tatlı kadın’’ şarkısının bestecisinin damadından, fona devredilen Yurtbank'ın eski sahibi Ali Balkaner'den...

HER ŞARKISI MODAYDI

Ankara Radyosu'nun Türk Müziği müdürlüğünden 1970'lerin başında emekli olan Muzaffer İlkar, eserleri bir bir zamanlar radyolarda ve plaklarda en fazla çalınan bestecilerin başında gelirdi. 1910'da İstanbul'da doğdu, devrin en seçkin müzik merkezlerinden olan Şark Musiki Cemiyeti'nde yetişti, ‘‘Şarkılar seni söyler, dillerde nağme adın’’, ‘‘Madem ki gidiyorsun bırakıp burda beni’’, ‘‘Beni cánımdan ayırdı, gönlümü yıktı temelden’’, ‘‘Gönül penceresinden ansızın bakıp geçtin’’, ‘‘Tadı yok sensiz geçen ne bahárın ne yazın’’, ‘‘Gözlerimdem yüzün, kulaklarımdan sesin silinmedi senelerdir’’ gibi zamanında çok meşhur olan parçalar besteledi. 1938'de Zeynep Dizen'le evlendi, iki kızı oldu ve küçük kızı Pelin'i, Ali Balkaner adında genç bir işadamıyla evlendirdi ve hayata 1987'de veda etti. Damadı Ali Balkaner ileriki senelerde işlerini giderek büyütecek ve Yurtbank'ın sahibi olacaktı.

Sonrası ise, malum... Ben o konulara hiç girmeden üstad Muzaffer İlkar'la ‘‘Huysuz ve tatlı kadın’’ın damadından bahsetmekle yetineyim dedim.

Lánetli yalının gerçek öyküsü

Milliyet'te önceki gün sürmanşetten verilen ‘‘Lánetli Yalı’’ başlıklı haberde Erol Aksoy'un Yeniköy'deki yalısından söz ediliyor, yalının bütün sahiplerine uğursuzluk getirdiği anlatılıyordu. Ama yazıda büyük hatalar vardı, zira Erol Aksoy'un yalısının Milliyet’te yazılanın aksine Seláhattin Adil Paşa ile hiçbir alákası yoktu.

Milliyet'te önceki gün sürmanşetten ‘‘Lánetli Yalı’’ başlığıyla verilmiş bir haber vardı. Erol Aksoy'un Yeniköy'deki yalısından söz ediliyor ve yalının ilk sahibi Seláhattin Adil Paşa'dan itibaren bütün sahiplerine uğursuzluk getirdiği anlatılıyordu. Ama yazıda büyük hatalar vardı. Sürmanşetteki haberde bu kadar yanlışı bir arada görünce, bu yalı öyküsünün doğru-sunu yazmadan edemedim:

Erol Aksoy'un yalısı geçmişte hiçbir zaman Seláhattin Adil Paşa'nın olmamıştır. Paşa'ya ait yalı Aksoy'un yalısı değil, bunun hemen yanıbaşındaki yalıydı. ‘‘Uğursuz’’ olduğu söylenen yalının yerinde eskiden ahşap bir yalı vardı, 1940'ların başında, İkinci Abdülhamid'in mabeyincisi Arap İzzet Paşa'nın kızı Seniye Hanımefendi burayı tam satın almak üzereyken zamanın meşhur zenginlerinden olan barajlar kralı Tahsin Uzel 500 lira fazla vererek binanın sahibi oldu, sonra hemen yan tarafta Reşid Paşa'nın torunlarına ait olan bir parseli de alarak araziye iláve etti ve eski binayı yıktırıp yerine bugünkü yalıyı inşa ettirdi. Yalıyı son dönem Türk mimarisinin çok meşhur bir ismi olan Sedat Hakkı Eldem yapmıştı ve bina o tarihten sonra ‘‘Tahsin Bey'in yalısı’’ diye tanındı.

Uğursuzluk, inşaatın tamamlanmasından hemen sonra geldi: Tahsin Bey'le eşi Baykan Hanım'ın Murat adında bir oğulları vardı ve Avrupa'da okuyordu. Aile, çocuklarının mezuniyet telgrafını bekledikleri gün onun ölüm haberini aldılar: Murat otomobiliyle uçuruma düşüp can vermişti.

Bunun hemen arkasından bir başka feláket yaşandı: Yalı, tapuya Tahsin Bey'in sahip olduğu bir şirketin mülkü olarak kaydedilmişti, şirket birdenbire batınca yalı Tahsin Bey'in elinden çıktı ve Ilıcak ailesine ancak bütün bu feláketlerden sonra geçti.

Ve, sonuç: Bir olayın geçmişini araştırmak, eskiyle bağlantısını kurup bugüne uyarlamak tabii ki hoş bir iştir, ama bilenler tarafından ve doğru dürüst yapılması şartıyla...

Murat Bardakçı: Yeni Ulusal Program: 3.Tanzimat Fermanı
Mart 25, 2001 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Son 175 yılda Avrupalılaşma yolundaki hedeflerimizi anlatan üç önemli belge yayınladık. Birincisinin tarihi 1826 idi, adına bazen ‘‘Tanzimat Fermanı’’, bazen de ‘‘Birinci Tanzimat’’ dendi. İkincisi 1856'da yayınlandı, tarihlere ‘‘Islahat Fermanı’’, yahut ‘‘İkinci Tanzimat’’ olarak geçti. Sonuncusunu açıklamak ise, bu hafta Mesut Yılmaz'a kısmet oldu. Biz, bu fermanların ilk ikisindeki vaadlerimizi yüzümüze-gözümüze bulaştırmıştık. Avrupa'nın bu ‘Üçüncü Tanzimat Fermanı''ndan sonra bizi arasına alıp almayacağını ise birkaç sene içinde hep beraber göreceğiz...

Hükümet, uzun zamandır beklenen ulusal programı nihayet açıkladı. Artık Avrupalılaşma yolumuzun rotasını resmen çizmiş bulunuyoruz.

Ulusal programı okuyunca, kendi kendime ‘‘Böylelikle Tanzimatları da üçlemiş olduk!’’ diye düşündüm. Zira, son 175 senede Avrupalılaşma yolundaki hedeflerimizi anlatan ve adına ‘‘Tanzimat Fermanı’’ denilen böyle iki önemli belge daha yayınlamıştık ve bu haftaki ‘‘Ulusal Program’’la bu sayı üçe çıkıyordu.

İlk belgenin tarihi 1826 idi, tahtta Sultan Abdülmecid vardı, belgenin adına bazen ‘‘Tanzimat Fermanı’’, bazen de ‘‘Birinci Tanzimat’’ dendi. İkinci belge yine Abdülmecid'in zamanında, 1856'da yayınlandı, tarihlere hem ‘‘Islahat Fermanı’’ hem ‘‘İkinci Tanzimat’’ olarak geçti.Ama bu fermanlardaki vaadlerimizi 175 sene boyunca her nedense bir türlü beceremedik, hatta yüzümüze-gözümüze bulaştırdık ve dolayısıyla bir türlü Avrupalılaşamadık. Tanzimatların üçüncüsünü açıklamak da, şimdi Mesut Yılmaz'a kısmet oldu.

Yandaki kutuda, bu ‘‘Üçüncü Tanzimat’’la daha önceki diğer Tanzimat fermanlarının bazı maddeleri arasındaki benzerlikler yeralıyor. Okuyun ve son iki asırda dönüp dolaşıp herkese hep aynı vaadlerde bulunmamıza rağmen bu vaadlerin hiçbirini hiçbir zaman yerine getirmememizin sırrını bulmaya çalışın.

175 senedir hep aynı program

İŞKENCE

1839, BİRİNCİ TANZİMAT:

Cezalar, şahsidir. Suçlular çıkartılacak kanunlara göre yargılanacak, hiçbir şekilde işkenceye uğramayacak, suçlarından dolayı várisleri yahut yakınları herhangi bir ceza görmeyecek, várislerin malları müsadere edilmeyecektir.

1856, İKİNCİ TANZİMAT:

İşkence yapmak, fiziksel ceza vermek, eziyet etmek ve işkence benzeri uygulamalarda bulunmak yasaktır. Bu yasağa rağmen işkence yapanlar veya yaptıran memurlar, ceza kanununa konacak yeni maddelere göre şiddetle cezalandırılacaklardır.

2001, ÜÇÜNCÜ TANZİMAT:

Türk Hükümeti, işkenceyle mücadele konusunda kararlıdır. Bunun için, eğitimden başlayarak işkence olaylarının aydınlatılması ve sorumlularının cezalandırılmasına dek uzanan yasal ve idari önlemleri güçlendirmiştir.

DİN ÖZGÜRLÜĞÜ

1839, BİRİNCİ TANZİMAT:

Müslümanlarla diğer dinlerden olanlar kanun karşısında eşit sayılacak, bunlara herhangi bir ayırım uygulanmayacaktır.

1856, İKİNCİ TANZİMAT:

Gayrımüslimlerin yaşadığı yerlerde ayinlerini açık bir şekilde icra etmelerine izin verilecektir. Gayrımüslim cemaatlere sağlanmış olan ayrıcalıklar devam edecek, küçük ve büyük mezhep farkı gözetilmeden bütün mezhepler din serbestliğinden eşit olarak yararlanacaklardır.

2001, ÜÇÜNCÜ TANZİMAT:

Ülkemizde yaşayan ve Türk vatandaşı olmayan gayrımüslim kişilerin mensup oldukları dinin vecibelerini yerine getirmelerinde ve kendileriyle ilgili diğer uygulamalarda gerekli pratik kolaylıkların, kamu düzeninin korunmasına ilişkin mevzuat çerçevesinde geliştirilmesini sağlayacak tedbirlerin alınması ...öngörülmektedir.

CEZAEVLERİ VE İDAM

1839, BİRİNCİ TANZİMAT:

Hiçkimse hakkında mahkemeye çıkartılmadan gizli veya açık bir şekilde idam cezası tatbik edilmeyecek, davalar herkese açık biçimde görülecek ve bunun için bir ceza kanunu hazırlanacaktır.

1856, İKİNCİ TANZİMAT:

Cezaevleri insanlıkla ve adaletle uyum sağlayacak şekilde ıslah edileceklerdir. Bu konudaki kanun ve nizamnameler çok yakında çıkartılacaktır.

2001, ÜÇÜNCÜ TANZİMAT:

Türk Hükümeti, cezaevlerindeki olumsuzlukların giderilmesi hususunda kararlıdır ve bu yönde yoğun çaba içindedir. ...Türk Ceza Hukuku'ndan ölüm cezasının kaldırılması hususu, şekil ve kapsamı itibarıyla TBMM tarafından orta vadede ele alınacaktır.

TEMEL ÖZGÜRLÜKLER

1839, BİRİNCİ TANZİMAT:

Can, ırz, namus ve mal konularında tarafımızdan herkese tam bir emniyet verilmiştir. İster álimlerden, isterse de bakanlardan olsun, herhangi bir kişi kabahat yapıp suç işlediği takdirde rütbelerine, hatırlarına ve gönüllerine bakılmayarak cezalandırılacaktır.

1856, İKİNCİ TANZİMAT:

Hükümet üyeleri toplantılarda sözlerini serbestçe söyleyebilecekler ve sözlerinden dolayı padişah veya bir başka kişi tarafından asla bir sıkıntıya uğratılmayacaklardır.

2001, ÜÇÜNCÜ TANZİMAT:

İfade özgürlüğünün geliştirilmesine yönelik anayasal ve yasal güvencelerin güçlendirilmesi amacıyla kısa vadede ...çalışmalar yapılması hedeflenmektedir.

O, sayemde tarihe geçti, ben de sayesinde Economist’e girdim

Yazdıklarımı okuyan herkes tarihçi olduğumu zannediyor ama, tarih benim için sadece bir meraktır, asıl mesleğim ve ihtisasım iktisattır, yani yüksek tahsilim ekonomi üzerinedir ve dolayısıyla bendeniz resmen ‘‘ekonomist’’ sayılırım.

Her ekonomistin gönlünde, Londra'da çıkan ve ekonomi konusunda dünyanın önde gelen dergisi olan ‘‘The Economist’’te kendisinden ve görüşlerinden söz ettirebilmek yatar. Bendeniz, bu şerefe ekonomi tahsilimi tamamlamamdan neredeyse çeyrek asır sonra, ancak bu hafta nail olabildim; ‘‘The Economist’’, sayfalarında değerli görüşlerime yer verdi.

Ama bu yer veriş her nedense ekonomik değil, tarihi görüşlerim sayesinde oldu: ‘‘The Economist’’, son sayısında Kemal Derviş hakkında yayınladığı ‘‘Yeni Adam, Yeni Umut (mu?)’’ başlıklı yorumun sonunda, önceki hafta bu sayfada çıkan yazımdan alıntılar yaptı; daha doğrusu, Derviş'in büyük büyük dedesi Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın cellád satırıyla can verip kellesinin bal torbasına konmasıyla ilgili yazdıklarımı aktardı.

Bu, benim için sadece bir başlangıç... ‘‘The Economist’’in günün birinde ekonomi konusundaki seçkin fikirlerime de yer vereceğine inanıyor ve o ánı sabırla bekliyorum!..

ZAPTİYE

500 yıllık saraya şeriat makyajı tutmaz

Topkapı Sarayı üzerinde birkaç seneden beri hiç durmadan oynanan bir oyunun yeni versiyonu sahneye kondu ve bir TV kanalında sahteliği kanıtlanmış düzmece belgelerle saray yönetimine saatler boyunca iftiralar yağdırıldı. Bu oyunları sahneleyenler şurasını unutmasınlar: Saraya yapmayı hayal ettikleri bir ‘‘İslami makyaj’’a bu memlekette hiç kimse izin vermez.

Gazeteciliğe yeni başladığımız gençlik yıllarımızda, Topkapı Sarayı'nı çok önemli bir haber kaynağı gibi görürdük. Hayalimizde hep ‘‘Sarayın filanca seksiyonu az daha soyuluyordu’’ yahut ‘‘Falanca salonda teşhir edilen eşyayı alıp yerine meğer sahtesini koymuşlar’’ gibisinden bir haber yapabilmek vardı.

Şimdi o günleri düşündükçe, böyle hayallerin gerisinde hem gençlikten hem de mesleki cehaletten gelme bir hırsın yattığını farkeder gibiyim.

Ama bir TV kanalında geçen perşembe gecesi yayınlanan sarayla ilgili bir programı seyredince, koskoca adamların da hálá aynı ham hayallerin peşinde olduklarını görüp dehşete düştüm.

KİN KUSAN BİR MARANGOZ

Program sadece ve sadece karalama üstüne kuruluydu ve hedefte sarayın müdiresi Dr. Filiz Çağman vardı. Müze yönetimini karayabilmek için TV'ler arasında koşuşmakla tanınan ve ‘‘Topkapı Sarayı'nın her sırrına vákıf olduğunu’’ iddia eden eski bir marangoz saraya kin kusuyor, programın sunucusu çanak sorularla ‘‘gerçeği ortaya çıkarttığını’’ zannederken tarihten, sanattan ve kültürden ne kadar bîhaber bulunduğunu gösteriyordu.

TV'den Dr. Çağman'a ve saray yönetimine gıyaplarında iki saat boyunca hakaretler yağdırıldı, aklın alamayacağı acemilikteki hayali belgeler vasıtasıyla binbir iddia ortaya atıldı, şantiyeler bile 'çöplük' olarak gösterildi, yaşayanlar yetmeyince sarayın şimdi hayatta olmayan görevlileri bile suçlandı, programa telefonla katılıp doğruları anlatan Müzeler Genel Müdürü Dr. Alpay Pasinli'nin hattı kesildi, böyle binbir türlü iş edildi ve arada Türkiye'nin en seçkin sanat tarihçilerinden olan Prof. Nurhan Atasoy'la Harvard Üniversitesi'nden Prof. Gülru Neciboğlu da töhmet altında bırakıldılar. Ben bu derece cür'etkár ama ölçüde cehaletle málûl bir programı ilk defa seyrettim.

Ve bütün bu işler ‘‘haktan yana’’ olduğunu iddia eden ‘‘dini bütün’’ bir TV kanalında yapılıyor, işin daha da acı olan tarafı, programa katılan eski bir müze müdürü sus-pus olmuş vaziyette orada oturuyor ve kırk yıllık meslekdaşlarını savunmaya cesaret edemiyordu.

HİÇ HEVESLENMEYİN!

Şimdilik, küçük bir hatırlatma yapayım: Birkaç seneden beri Topkapı Sarayı'nın üzerinde garip bir oyun oynanıyor: Birileri her nedense böyle ‘‘dini bütün’’ TV'lerde saray hakkında olmadık iddialarda bulunuyorlar. Son hedefleri ise, Dr. Filiz Çağman. Saygın bir bilimsel kimliğe sahip bulunan ve hayatının 40 senesini saraya vakfetmiş olan bu seçkin idareciyi ‘‘yemeye’’ çalışıyorlar. Ve ben, bütün bunları gördükten sonra, sarayda geçen sene yaşanan Kur'an hırsızlığının da artık bu oyunun parçası olduğuna inanıyorum.

Ama şurasını unutmasınlar: Türkiye'de beş asır boyunca entellektüel hayata merkezlik etmiş olan Topkapı Sarayı'na yapmayı hayal ettikleri ve böylesine karalamalar üstüne kurulu bir ‘‘İslami makyaj’’a bu memlekette hiç kimse izin vermez.

Murat Bardakçı: Van Damme’dan önce Sukarno’ya servis yapmıştık
Nisan 01, 2001 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Jean-Claude van Damme'ın İstanbul'da kaldığı otelde olup bitenler Fazilet partilileri kızdırdı. Sebep, Van Damme'ın geceyi üç hanımla beraber geçirmesiydi. Ben, dünya vücut şampiyonunun İstanbul macerasını öğrendiğim zaman, bundan 42 sene önceki bir başka ‘‘ağırlama’’ hikáyemizi hatırladım: İşte, o zamanın Endonezya Cumhurbaşkanı olan Ahmed Sukarno'yu geleneksel misafirperverliğimiz uğruna belsoğukluğuna yakalatmamızın eğlenceli öyküsü.

Jean-Claude van Damme, geçen hafta İstanbul'u şereflendirdi. Büyükşehir Belediyesi'nin davetlisi olarak gelmişti ve 2008 olimpiyatlarının burada yapılabilmesini sağlamak için reklam maksadıyla çağrılmıştı. Bağcılar'daki bir spor salonunda soyundu, muhteşem vücuduna oradaki herkesi hayran bıraktı, birkaç dakikalığına da olsa karatedeki hünerlerini gösterdi, sonra bu hizmeti karşılığında dolar üzerinden yazılmış bol sıfırlı çekini kabul buyurdu ve memleketine döndü.

BU İŞİ ESKİDEN DE YAPARDIK

Kıyamet ondan sonra koptu: Van Damme kaldığı otelde bazı hanımlarla çok sıcak bir gece geçirmişti. Odasına bir iddiaya göre iki, bir başka iddiaya göreyse üç hanım gelmişti ve işte bu sıcak gece, Fazilet Partisi'ni kızdırdı. Bazı milletvekilleri Van Damme'ı davet eden Büyükşehir Belediye Başkanı Ali Müfit Gürtuna'yı sadece ‘‘müsriflikle’’ suçlamakla yetindiler.

Ben, Van Damme'ın otel macerasını öğrendiğim zaman hiç şaşırmadım, zira çok eski zamanlara dayanan ‘‘diplomatik’’ bir geleneğimizi devam ettirdiğimizi, ona dillere destan konukseverliğimizi gösterdiğimizi düşündüm.

Aynen bundan tam 42 sene önce gösterdiğimiz ve neticede misafirimizi belsoğukluğu ettiğimiz bir başka konukseverlik maceramızda olduğu gibi...

O zamanki misafirimizin adı, Ahmed Sukarno idi ve Endonezya'nın cumhurbaşkanıydı. Asıl mesleği mühendislikti, 1920'lerden itibaren o devirde Hollanda'nın sömürgesi olan memleketini bağımsız yapmak için çalışmış, bu uğurda hapislere düşmüştü. Muradına 1945 Ağustos'unda erdi, bağımsızlığını ilán eden Endonezya'nın ilk cumhurbaşkanı oldu.

Sukarno, 1965'e kadar ülkesinin tek hákimi olarak kaldı ve o sene yaşanan bir darbe girişiminden sonra evinde göz hapsine alındı ve 1970 Haziran'ındaki ölümüne kadar öyle kaldı.

LÜKS NERMİN’İN LÜKS KIZI

Eseri olan Endonezya'yı 20 sene boyunca demirden bir yumrukla idare etmişti ve sertliği kadar bir başka özelliğiyle de meşhurdu: Kadınlara aşırı düşkünlüğüyle... Gerçi son senelerinde Ratna Dewi adında dünyanın en güzel kadınlarından biriyle evlenmişti ama gözü gene de dışarıdaydı.

Sukarno, 1959 Nisan'ında, zamanın Cumhurbaşkanı Celál Bayar'ın davetlisi olarak Türkiye'ye geldi ve Ankara'daki temasların tamamlanmasından sonra hep beraber İstanbul'a geçildi.

Yalnız gelmişti, İstanbul'da gece tek başına kalmak istemedi, canı hoş bir hatun çekti ve bu talep diplomatik yollardan Türk protokolüne iletildi.

O zamanların İstanbul'unda kalburüstü zevátın ‘‘hanım’’ taleplerini iki ayrı randevucu karşılardı: Şişli ve Taksim taraflarına bakan Lüks Nermin ile şehir dışında, Avcılar taraflarında icrá-yı sanat eyleyen Çanakkaleli Meláhat hanımefendiler...

Gerçi Taksim'deki meşhur saatin altında bekleyen Zurnik isminde bir adamcağız daha vardı, kartvizitinde ‘‘seksüel prodüktör’’ yazılıydı ama elindeki ‘‘mallar’’ az biraz fenaydı ve kalburüstü beyefendilere değil, iş için İstanbul'a gelen Anadolulu tüccar sınıfına hitap ederdi.

SICAK GECE SOĞUK BİTTİ

Dolayısıyla Lüks Nermin'le Çanakkaleli Meláhat arasında tercih yapmak zorunda olan hariciyemiz bu gibi işlerde her zaman Lüks Nermin'i seçerdi. Bu seferde de öyle oldu ve Endonezyalı misafiri memnun edecek bir cins-i látif göndermesi talep edildi. Nermin elindeki en hoş ve en cilveli kızı seçti; giydirdi, süsledi, üzerine şişe şişe hoş kokular boşalttı ve seçkin misafire takdim edilmek üzere protokol memurlarına teslim etti. Memleketinin tanıtımına bu şekilde de olsa hizmette bulunmanın huzuru içindeydi.

Derken, Sukarno hem bu işi, hem de Türkiye'ye yaptığı resmi geziyi tamamladı ve Celál Bayar misafirini şatafatlı bir törenle memleketine uğurladı. Protokolcüler vazifelerini eksiksiz bir şekilde yerine getirmenin huzuru içerisindeydiler. Artık, Cakarta'dan gelecek samimi bir teşekkür mesajı bekleniyordu.

Mesaj gelmesine geldi ama ‘‘teşekkür’’le değil, ‘‘teessüf’’le doluydu. Endonezyalılar ‘‘Cumhurbaşkanımıza İstanbul'da iyi bakmamış, onu hasta etmişsiniz’’ diyorlardı. Söyledikleri hastalık grip yahut nezle değildi, Cumhurbaşkanları Ahmet Sukarno İstanbul'da belsoğukluğuna yakalanmıştı ve hastalığı Lüks Nermin'in gönderdiği kızdan kapmıştı.

CEREMEYİ NERMİN ÖDEDİ

Dışişleri protokolü birbirine girdi. Devlet bu işin altında kalamazdı, bir sorumlu bulunması lázımdı ve işin faturası Lüks Nermin'e çıktı. Ama ‘‘müşteri’’ konumunda olan koskoca devletin randevucu kadına ‘‘Verdiğin mal çürük çıktı’’ demesi tabii ki mümkün değildi ve Lüks Nermin'e hemen bir başka suç yakıştırıldı: Döviz kaçakçılığı... Nermin alelácele mahkemeye çıkartıldı ve bir güzel mahkum edildi. Hapishaneye giderken ‘‘Ulan Allah belánızı versin!’’ diye bağıracaktı. ‘‘Parasını bile vermiyorsunuz, sonra çıkıp hesap soruyorsunuz’’...

Ben, şimdi Van Damme'ın sağlığının merakındayım...

ZAPTİYE

‘Oraya geliyorum’ deyince sus-pus oldular

Türkiye’nin önde gelen hocalarına ve Topkapı Sarayı'nın yöneticilerine haftalar boyunca olmadık hakaretler yağdıran ‘‘dini bütün’’ TV kanalı bana canlı yayına katılıp saray hakkında bildiklerimi açıklama çağrısı yaptı. ‘‘Gününü bildirin, geliyorum’’ dedim ve hálá beklemedeyim. Şimdi, 'haktan yana' görünüp iş yapan kim varsa karalamakla meşgul olan bu kanala bir çift sözüm var: Davetinizi bekliyorum! Çağırın ve işinin ehli insanlara çamur atmanın dilinize doladığınız o 'kul hakkı' kavramıyla ne derece bağdaştığını benden öğrenin!.

Dini bütün bir TV kanalının Topkapı Saray Müzesi ve müzenin yöneticileri hakkındaki karalama yayınından geçen hafta sözetmiştim. Bu ‘‘haktan yana’’, ‘‘dürüst’’ ve ‘‘dini bütün’’ TV, iki hafta boyunca sarayın başta müdiresi Dr. Filiz Çağman olmak üzere orada görev yapan hemen herkesi hiç sıkılmadan hırsızlıkla suçlamış, hatta saraydan geçen sene çalınan ve Kıbrıs'ta ele geçirilen elyazması Kur'an hakında bile ‘‘Bunu da siz çaldınız’’ demeye getirmişti.

‘‘Biz sadece haktan yanayız’’ láflarının arkasına sığınılarak atılan bütün bu çamurlar iki temele dayandırılıyordu: Vakti zamanında sarayda çalışmış bir marangozun iddialarına ve hayali bir belgeye... Gûya sarayın şimdi hayatta olmayan bir müdür yardımcısı, rahmetli Gülgun Tunç bir tarihi eser kaçakçısına mektup göndermiş, müze görevlilerinin ‘‘aldıkları komisyonun azlığından şikáyet ettiklerini’’ söylemişti. Üstelik bu mektup antetli káğıda, tarih ve evrak numarası da konarak yazılıyor ve işe Türkiye'nin en seçkin sanat tarihçileri olan Dr. Filiz Çağman'ın, Prof. Nurhan Atasoy'un ve Prof. Dr. Gülru Neciboğlu'nun isimleri de karıştırılıyordu. Programa katılan emekli marangoz o sırada desteksiz atmakla, emekli bir müze müdürü de meslekdaşlarını karalayan bu iddialara kavuk sallamakla meşguldü.

İleri sürülen belgenin abuk-subukluğu dikkatimi çekti, izini takip edince de bir başka belgeye ulaştım: Adli Tıp Kurumu tarafından verilmiş bir rapora... Dini bütün TV'nin ‘‘belge’’ diye ortaya attığı varakpareyi bundan 5 sene önce gene dini bütün bir başka TV kanalı ileri sürmüş, Kültür Bakanlığı müfettişleri işi adli tıbba havale etmişler ve Adli Tıp Kurumu Başkanlığı'nın 21 Haziran 1996 tarihli raporunda ‘‘belge’’nin altındaki imzanın ‘‘sahte’’ olduğu açıklanmıştı. İş bu kadarla da bitmiyordu, dini bütün TV'nin ‘‘Süleymanname isimli elyazması eserin sayfaları kayboldu’’ yolundaki iddiaları da yalandı, yine 1996'nın 6 Haziran'ındaki bir başka bilirkişi raporu ‘‘Süleymanname’’nin tam olduğunu isbat ediyordu.

İşte, kör gözüm misali böylesine hayali senaryolar üreten, emekli bir marangozun iddialarına mal bulmuş magribi gibi sarılan bu ‘‘dini bütün’’ TV kanalı, ‘‘sarayı İslamileştirme’’ operasyonuna devam etme cesaretini gösteremedi. Ama geçen haftaki yazım zülf-i yáre dokunmuş olacak ki, beni ‘‘canlı yayında açıklama yapmaya’’ çağırdılar. Programın yapımcısını aradım, ‘‘Gününü bildirin, geliyorum’’ dedim ve hálá beklemedeyim.

Şimdi, ‘‘haktan yana olduğunu’’ iddia eden bu programın sorumlularına bir çift sözüm var: Bendeniz buradayım ve davetinizi bekliyorum! Çağırın ve dürüst, işinin ehli ve canla-başla çalışan insanlara çamur atmanın hiç sıkılmadan dilinize doladığınız ‘‘kul hakkı’’ kavramıyla ne derece bağdaştığını benden öğrenin!..

Murat Bardakçı: Yazarkasa yokken kokmuş ciğer atılırdı
Nisan 08, 2001 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Başbakanın önüne fırlatmaya yarayan yazarkasaların henüz icad edilmemiş olduğu eski devirlerde, İstanbul halkı pahalılığı protesto için mum ve ciğer kullanırdı. Protesto işi kadınlara düşer, kadınlar uçlarına mum ve ciğer bağladıkları sırıklarla zamanın padişahının yahut devlet büyüklerinin yolunu keser ve ağızlarına geleni söylerlerdi. İşte eski zamanlardan kalma böyle bir protesto öyküsü: Pahalılıktan bunalan kadınların 1808'in 1 Mayıs'ında Sultan Dördüncü Mustafa'nın yolunu kesip İstanbul Kadısı'nın konağını basmalarının hikáyesi...

Çürük yumurta, kokmuş domates yahut çıkmayan mürekkep gibisinden protesto malzemelerinin arasına artık yazarkasa da girdi ve Başbakan Ecevit'in önüne yazarkasasını fırlatan esnaftan Ahmet Çakmak tarihlere geçti. Çakmak'ın ismi, bundan böyle ‘‘yazarkasalı protestonun mucidi’’ olarak anılacak.

Yazarkasanın icad edilmemiş olduğu eski devirlerde pahalılıktan bunalan atalarımızın kendilerini idare edenler hakkındaki hissiyatını ve onlara olan muhabbetlerini ne şekilde gösterdiklerini bilmem hiç merak ettiniz mi?

KONAK BASAN KADINA CEZA YOK

İstanbul halkı, pahalılığı protesto için o zamanlarda ‘‘mum’’ ve ‘‘ciğer’’ kullanırdı. Protesto işi kadınlara düşer, zamanın padişahının yahut devlet büyüklerinin yoluna çıkan kadınlar uçlarına mum ve ciğer bağladıkları sırıkları sallayıp avaz avaz bağırırlar ama hiç kimse onları durdurmazdı.

İşte, bundan yaklaşık iki asır önce, 1808 ilkbaharında yaşanan çok büyük bir ekonomik kriz sırasındaki mumlu ve ciğerli protestonun, pahalılıktan bunalan kadınların 1808'in 1 Mayıs'ında hükümdarın yolunu kesip İstanbul Kadısı'nın konağını basmalarının hikáyesi...

O günlerde tahtta Dördüncü Mustafa vardı ve imparatorluk karanlıklar içerisindeydi. Eski hükümdar Üçüncü Selim, bir sene önce çıkan ve tarihlere ‘‘Kabakçı Mustafa isyanı’’ diye geçen ayaklanmayla tahtından indirilip Topkapı Sarayı'nın bir dairesine hapsedilmişti. Rusya'yla aylardan beri devam eden savaşta bir türlü neticeye varılamıyor, erzak ve siláh sıkıntısı çeken Osmanlı ordusu hiçbir başarı gösteremiyordu. İstanbul teröre teslim olmuştu. Asiler sokakta kadınlara ve kızlara tecavüze kalkıyor, evler artık güpegündüz soyuluyordu. Şehrin göbeğinde yol kesip tehditle para almak artık sıradan bir işti.

FAS’TAN BİLE BORÇ PARA İSTEDİK

Ekonomi ise, zaten çökmüş haldeydi. Bir önceki padişah Üçüncü Selim'in acil durumlar için saklattığı 20 bin altın saçma sapan yerlere harcanmıştı, hazinede artık tek bir altın bile yoktu ve devlet maliyesi iflásın eşiğindeydi. Maaşlar verilemiyor, cephedeki orduya tek kuruş gönderilemiyor ve halk pahalılıktan nefes alamıyordu. Saray başka memleketlerden borç alabilme peşindeydi: Sultan Mustafa, Fas Kralı'nda mektup yazıp 20 bin altın istemişti.

Halk ise açtı... O zamanların en ucuz yiyeceği olan ciğeri bile alamaz hale gelmişler, tencerelerde sade suya atılmış bir tutam un, çorba niyetine içilir olmuştu.

İşte, bütün bu sıkıntıların canından bezdirdiği İstanbul kadınları, 1808'in 1 Mayıs'ında ellerindeki sırıklarla sokaklara döküldüler. Sırıkların ucunda bitip dibe gelmiş mumlar ve kokmuş ciğerler sarkıyordu. Önce İstanbul Kadısı'nın konağını basıp ağızlarını geleni söylediler, bir kadıya edilebilecek en büyük hakareti edip ‘‘Papaz herif!’’ diye bağırdılar. Sonra Bayezid Camii'ne cuma namazına gitmiş olan zamanın hükümdarı Sultan Mustafa'nın yolunu kestiler, ucundan bitmiş mum ve kokmuş ciğer parçaları sarkan sırıklarını padişaha doğru sallayıp ‘‘Uyan sultamın, uyan!.. Pahalılığa dayanamıyoruz. Aç kaldık!’’ diye haykırdılar.

KRİZ, İKİ SULTANI KELLELERİNDEN ETTİ

Hükümdarın muhafızları şaşkınlıktan donakalmışlardı ve eli sopalı kadınlara hiçbirşey yapmadılar. Topluluk birkaç dakika sonra dağıldı, Dördüncü Mustafa sarayına, kadınlar da evlerine, boş tencerelerinin başına döndüler. Ama hiçbirşey değişmedi, sıkıntılar hafiflemedi ve işler daha da kötüye gitti.

1805 ilkbaharında yaşanan bu krizden sonra neler olduğunu merak mı ettiniz? Söyleyeyim: İstanbul'da ihtilál çıktı. Tarihlere ‘‘Alemdar’’ diye geçen Mustafa Paşa ordusuyla beraber Rumeli'den İstanbul'a yürüdü ve önce Babıali'yi, sonra da sarayı bastı. Tahtından indirileceğini anlayan Dördüncü Mustafa sarayda bir odada hapis yaşayan amcası Üçüncü Selim'i idam ettirdi. Ama birkaç dakika sonra kendisi de tahtından oldu, yerini kuzeni Mahmud, yani İkinci Mahmud aldı ve birkaç ay sonra Mahmud'un emriyle o da boğduruldu. Pahalılık, iki padişahı birden canından etmişti.

Pahalılık konak bastırıp yol kestirdi

Pahalılıktan bunalan İstanbul kadınlarının 1808 Mayısı’nda sopalarla zamanın hükümdarı Dördüncü Mustafa'nın yolunu kesmelerinin ayrıntılarını o zamanın tarihçilerinden Georg Oğulukyan şöyle anlatıyordu:

‘‘Türk kadınları, ellerinde sırıkları olduğu halde yemek zamanı toplu olarak İstanbul Kadısı'nın konağına gittiler. Kadı Efendi sahanlarını açmıştı ve yemeğe başlamak üzereydi.

Kadınlar ‘‘Papaz herif! Sen böyle mükellef yemekler yerken biz açlıktan ölüyor, bir ciğeri 25 paraya yiyoruz’’ diyerek Efendi'nin üzerine yürüdüler. Efendi bunu görünce sofrayı bırakıp harem dairesine kaçtı ve kadınların elinden kurtuldu.

O gün, cuma idi. Konaktan ayrılan kadınlar Bayezid Camii'ne gittiler ve cuma namazı için sarayda bulunan padişaha pahalılıktan şikáyet dilekçesi verdiler. Ama dilekçe vermekle kalmadılar, ağızlarını da açtılar. Uçlarında mum ve ciğer asılı sırıklarını sallayarak ‘‘Efendimiz, uyan ve bizleri düşün. Pahalılığa dayanamıyoruz. Aç kaldık’’ gibi sözler sarfettiler. Fakat beyhude çabaladılar, çünki padişahın elinden hiçbirşey gelmiyordu’’ (Hırand Andreasyan'ın 1972'de yayınladığı ‘‘Georg Oğulukyan'ın Ruznámesi’’nden).

Genç tarihçinin üniversiteleri ve basını utandıran çalışması

Türkiye'nin ilk matbaacısı ve Türk yayıncılığının atası olan İbrahim Müteferrika'nın bugüne kadar karanlıklar içinde olan hayat hikáyesinin ayrıntılarını genç bir tarihçi, Dr. Erhan Afyoncu ortaya çıkarttı. Osmanlıca bilmedikleri için arşivlere gidemeyen, işlerini ekonomi ve sosyoloji terimlerinin ardına gizlenerek görmeye çalışan, batı dillerindeki ikinci derecede önemli eserleri kaynak niyetine kullanan ‘‘yuppie’’ tarihçilerimizin ve bu arada basının, Dr. Afyoncu gibi gerçek bilim adamlarından öğrenmeleri gereken çok şeyler var.

‘‘Matbaa Türkiye'ye niçin icadından hemen sonra değil de aradan asırlar geçince gelebildi?’’ sorusuna genellikle ‘‘O zamanın din adamları halkın okumasını istemiyorlardı. Bu yüzden Türkiye'de bir matbaanın kurulmasına izin vermediler ve böylelikle de insanları cahil bıraktılar’’ diye cevap veririz.

Halbuki işin aslı hiç de öyle değildir ve matbaanın Türkiye'ye icadından neredeyse iki buçuk asır sonra gelmesinin sebebi başkadır: Kitaba ve okumaya bu gün olduğu gibi o zamanlarda da pek meraklı olmayışımız...

Bu düşüncemde ne kadar haklı olduğuma, son dönemin parlak ve genç tarihçilerinden Dr. Erhan Afyoncu'nun İslam Ansiklopedisi için kaleme aldığı ‘‘İbrahim Müteferrika’’ maddesini okuyunca yeniden kanaat getirdim. Dr. Afyoncu, Türkiyede'ki ilk matbaanın kurucusu olan İbrahim Müteferrika hakkında Osmanlı Arşivleri'nde uzun bir araştırma yapmış ve Müteferrika hakkında bugüne kadar bilinenlerin hemen tamamının yanlış olduğunu ortaya koymuştu.

Meselá 1745'te öldüğü söylenen İbrahim Müteferrika hayata bu tarihten iki sene sonra, 1747'de veda etmişti ve ölüm kaydı arşivdeydi. Yalova'da kurmaya çalıştığı káğıt fabrikasının açılışını göremediği zannedilirdi ama kayıtlar Müteferrika'nın fabrikayı bizzat işlettiğini ispat ediyordu. Sözün kısası, biz Türk yayıncılığının babası olan İbrahim Müteferrika'yı bile ciddi biçimde incelememiş, vakti zamanında birilerinin yaptığı hataları tekrar etmekle yetinmiş, eskilerin yanlışlarını ansiklopedilere ve ilmi yayınlara aynen geçirmiştik. Bilim dünyası İbrahim Müteferrika'nın bugüne kadar karanlıklar içerisinde olan hayat hikáyesinin ayrıntılarını, onun ölümünden ancak 254 sene sonra, Dr. Erhan Afyoncu'nun araştırması sayesinde öğrenebildi.

Türkiye'de bugün iki tür tarihçi var: İlk grupta okuma-yazma, yani Osmanlıca bilmeyen ve bu yüzden arşive gidemediği için ‘‘tarih’’ adı altında ekonomi ve sosyoloji edebiyatı paralayan ve batı dillerindeki ikinci derece eserleri kaynak edinip sadece ‘‘láf’’ yapan ‘‘yuppie’’ler var. Diğerleri ise, bu işin yolunun arşivden geçtiğini bilip geçmişi orada araştıran Dr. Afyoncu gibi gerçek bilim adamları...

Murat Bardakçı: Dedesi tasarrufa ithal elbiseyi yasak etmekle başlamıştı
Nisan 15, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Kemal Derviş'in dün açıkladığı programı, büyük büyük dedesi olan 18. yüzyılın reformcu sadrazamı Halil Hamid Paşa'nın bundan 219 yıl önce hazırladığı reform programıyla karşılaştırdım. Paşa dede de altıncı göbekten torunu Kemal Derviş gibi yapısal değişime, tasarrufa ve üretimi arttırmaya öncelik vermiş, hatta israfı önlemek için kumaş ithalini bile yasaklamıştı. Ben, her iki programı yanyana koyup özellikle de mali alanlardaki benzerliklerini farkedince kendi kendime ‘‘Acaba ortada genetik bakımdan bir soya
çekim mi sözkonusu, yoksa Türkiye'de yüzyıllardan beri hiçbirşey değişmedi mi?’’ diye sormadan
edemedim.
Kemal Derviş, haftalardır beklenen programını dün nihayet açıkladı. Ben, Derviş'in yapısal değişme, tasarruf ve üretimi arttırma temeline dayalı programını okuyunca bundan tam 219 sene önce yayınlanan bir başka reform kararlarını hatırladım: Kemal Derviş'in altıncı göbekten büyük dedesinin, yani reform uğruna kellesinden olan 18. yüzyılın meşhur sadrazamı Halil Hamid Paşa'nın programını...
Paşa dede de, aldığı kararlarda neslinden gelen Kemal Derviş gibi ağırlığı israfın önlenmesine ve herşeyiyle bozulmuş olan sistemi düzeltmeye vermişti. Uzun dönemli yatırımlara gidiyor, bu yatırımları askeri ve teknik alanlarda yoğunlaştırıyor, devletin büyürken güçlenmesini ve bütün bunlar yapılırken de üretimin arttırılmasını öngörüyordu. Paşa'ya göre israfın önde gelen sebeplerinden biri halkın ithal malı kumaşlardan dikilmiş elbiselere olan merakıydı, bu merak uğruna dışarıya, özellikle de Hindistan'a çok para ödeniyordu ve bir emirnameyle kumaş ithalini yasaklamıştı.
Yandaki kutuda, Halil Hamid Paşa'nın yayınladığı tasarruf ve reform kararlarının bazı maddeleri yeralıyor. Ben, Paşa'nın aldığı kararlarla neslinden gelen Kemal Derviş'in programını yanyana koyup özellikle mali alanlardaki benzerliklerini farkedince kendi kendime ‘‘Acaba ortada genetik bakımdan bir soya çekim mi sözkonusu, yoksa Türkiye'de yüzyıllardan beri hiçbirşey değişmedi mi?’’ diye sormadan edemedim.Paşa dedenin programını okuyun ve cevabı siz verin...
Önce sürüldü, sonra kafası kesildi
Birkaç hafta önce de yazmıştım, bugün kısaca tekrar edeyim: Kemal Derviş, 18. yüzyıl Türkiyesi'nin paradan, puldan, hesaptan, kitaptan ve de ekonomiden anlayan birkaç devlet adamından biri olan Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın altıncı göbekten torunudur.
Paşa, 1736'da Isparta'da doğdu, babası Hacı Mustafa Ağa ile beraber İstanbul'a geldi, o zamanın hükümet merkezi olan Babıali'nin değişik bürolarında çalıştı, zamanla yükseldi, bir ara tersanenin başına geçti, sonra ‘‘reisülküttáb’’ yani dışişleri bakanı oldu, 1782'de, 43 yaşında iken sadrzamlık koltuğuna oturdu.
Türkiye o günlerde tarihinin en karanlık dönemlerinden birini yaşamadaydı: Ekonomi tükenmiş, ardarda girilen savaşlardaki yenilgiler maliyeyi çökertmiş, ordu başıbozuk bir hale gelmiş, idari sistem çürümüştü. Paşa 2 yıl 3 ay süren sadrazamlığı sırasında bütün mesaisini mali ve idari bir reformu hayata geçirmeye sarfetti.
Aldığı tedbirlerle devlet rahatlamaya başladı ama reformlar üst düzeydeki idarecileri ve saray görevlilerini huzursuz edince İstanbul'u bir anda Paşa'nın aleyhinde dedikodular sardı: İhtilál yapıp Sultan Abdülhamid'i tahtından indireceği ve yerine genç veliahd Selim'i, yani sonraların ‘‘Üçüncü Selim’’ini çıkartacağı söyleniyordu. Muhalifleri zamanın hükümdarı Birinci Abdülhamid'i kızkardeşi Esma Sultan vasıtasıyla ‘‘tahtın elinden gidiyor’’ diye korkuttular. Abdülhamid, Halil Hamid Paşa'yı 1785'in 31 Mart günü sabaha karşı azletti. Konağının harem dairesinde uyumakta olan Paşa gecelik entarisiyle tevkif edildi ve bir gemiye bindirilip Gelibolu'ya sürüldü. Hakkında idam fermanı çıktı, Gelibolu'dan Bozcaada'ya götürüldü ve orada 27 Nisan 1785 günü Karakethüdazade Ali adında bir saray görevlisi tarafından kafası kesildi. İdamında 49 yaşındaydı. Bal dolu bir tuluma konup İstanbul'a yollanan kesik kellesi sarayda teşhir edildikten sonra Karacaahmed Mezarlığı'nda, başsız vücudu da Bozcaada'da defnedildi.
Bu da, paşa dedenin programı
Devletin bu hale gelmesinin en büyük sebeplerinden biri, aşırı israftır. İsrafı önlemek için bazı tedbirler alınmıştır ve herkes bu kararlara sonuna kadar riayet edecektir.
İthal malı kumaşlardan yapılmış pahalı elbiseler yüzünden dışarıya çok para gitmekte, ihtiyaçtan ziyade lükse kaçılmaktadır. Bundan böyle pahalı elbise giyilmesi yasaklanmıştır.
Hiç kimse aşırı masraf etmeyecek, sefahate kaçmayacak ve ağır, lüks elbiseler giyme uğruna borca girmeyecektir.
YERLİ MALI KULLANILACAKTIR
Halkın Hindistan'dan pahalı kumaş getirtmesi yasaklanmıştır. Artık Hindistan'dan ithal edilen mallar yerine sadece yerli malı kullanılacaktır. Bu iş için İstanbul'da ve Ankara'da yapılan şallar, Bursa'nın ipeklileri, Şam alacaları ve Galata'da dokunmuş kumaşlar en uygunudur.
Hint kumaşlarından yapılma elbiseleri yalnızca devletin üst düzey idarecileri giyebilirler. Devlet adamlarının dışında Hint şalı, samur kürk, kakum ve çiçekli kumaştan elbise giyilmesi yasaktır.
Yerli kumaş kalitesini arttırmak ve halkı bu malları kullanmaya teşvik etmek için yeni dokuma tezgáhları kurulacak, İran'ın Bender Abbas bölgesinden dokuma ustaları getirilecektir. Böylelikle kumaşa giden para hem memlekette kalacak, hem de yerli mallar revaç bulacaktır.
SAHTEKÁRLIĞA SON VERİLECEKTİR
Yeniçeri ocağının asker listelerinde sahtekárlık yapıldığı görülmüş, binlerce kişinin kendilerini uzun zaman önce ölmüş olan yeniçerilerin yerine koyup devletten maaş aldıkları farkedilmiştir. Kışlalarda ve yeniçerilerin yaşadıkları yerlerde derhal yoklamalar yapılacak, halen hayatta olmayan yeniçerilerin isimleri maaş defterlerinden düşülecek, sahte ödemelere son verilecek ve bu işe yeniden kalkışacak olanlar cezalandırılacaklardır.
MAAŞLAR KIRDIRILMAYACAKTIR
Askerlerin maaşlarını önceden kırdırmaları yasaklanmıştır. Yeniçerilerin elinde bulunan ödeme belgeleri, ödeme tarihinden önce geçersiz sayılacaktır. Yeniçeri ocağının para işlerine bakan ve maaşları önceden kıran Yahudi bezirgán, derhal Rodos'a sürülecek ve orada idam edilecektir.
HEDİYE VE RÜŞVET YASAKTIR
Rüşvetin her türlüsü yasaktır. Yeniçeri ağalarının, tayinlerinden hemen sonra sadrazama teşekkür maksadıyla birkaç yüz kese akça vermeleri geleneğinden vazgeçilecektir.
Memleketimiz teknik alandaki yeniliklerden uzak kalmıştır. Avrupa'daki son yenilikleri yakından takip edebilmemiz için Prusya'dan ve Fransa'dan uzmanlar getirtilecek, Tersane'deki bir havuz kapattırılarak burada bir 'hendese (geometri) okulu' kurulacaktır.
YATIRIMLAR TEKNOLOJİYE GİDECEKTİR
Kalabalık ordu yerine modern siláhları kullanabilen, asker sayısı az ama güçlü bir ordunun kurulması hedeflenmiştir ve bunun sağlanması için bazı tedbirler alınmıştır.
Askeriyenin teknik bakımdan yenilenmesine çalışılacaktır. Bu maksatla yani topçu sınıfları kurulacak, sür'at topçuluğu geliştirilecek ve Fransa'dan askeri hocalar davet edilecek, bu hocalar aynı zamanda coğrafya ve harita dersleri de vereceklerdir.
Top dökümcülüğümüz modernleştirilecektir. Yeni kurulacak dökümhanelerin başına Fransız hocalar getirilecektir.
Uzun zamandan beri gerilemiş olan gemi yapımcılığına önem verilecektir. Tersanelerimiz çağa uygun hale getirilecek, davet edilecek olan Avrupalı hocalar İstanbul'da tersane tezgáhlarını elden geçirecek ve gemi mühendisleri yetiştireceklerdir (Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı'nın ‘‘Türkiyat Mecmuası’’nın 1936'da yayınlanan 5. sayısındaki ‘‘Halil Hamid Paşa’’ başlıklı makalesinden)

Murat Bardakçı: 8.5 milyonluk taksi parasını 85 milyon sanıp 100 milyon verdi
Nisan 19, 2001 00:013dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Bugün sadece Türkiye'de değil, bütün dünyada 'Türk tarihçisi' denince akla gelen ilk isim olan Prof. Dr. İlber Ortaylı'yı bilimsel kişiliğiyle yani 'Prof. Dr. Ortaylı' olarak değil, 'arkadaşım İlber' kimliğiyle anlatmak istedim. İlber hakkında söylenecek ilk söz, onun 55 yaşına gelmiş álim bir çocuk olduğudur.

Aydın Doğan Tarih Ödülü bugün sadece Türkiye'de değil, bütün dünyada 'Türk tarihçiliği' denince akla gelen ilk isme, Prof. Dr. İlber Ortaylı'ya verildi ve yerini buldu.

İlber Ortaylı, 1969'da 'Mekteb-i Mülkiye'yi yani Siyasal Bilgiler Fakültesi'ni bitirdi, arkasından bir başka fakülteden, Dil-Tarih'in Tarih bölümünden mezun oldu, yüksek lisansını Şikago'da yaptı, doktorasını Siyasal'da verdi ve hem idare, hem tarih profesörü oldu. 12 Eylül'de bazı arkadaşlarının üniversiteden atılmasına kızdı, protesto edip Siyasal'dan istifa etti, Viyana'da, Berlin'de ve Moskova'da profesörlük yaptı, sonra yeniden Türkiye'ye, üniversiteye döndü. Cildler dolusu kitap yazdı, dünyanın önde gelen bilimsel kuruluşlarına seçildi, kongrelere katıldı, bildiriler verdi ve adı şimdi dünyanın en seçkin birkaç tarihçisiyle beraber anılıyor.

Bunlar, İlber Ortaylı hakkındaki 'resmi' bilgiler ama ben, Aydın Doğan ödülünün yeni sahibini bilimsel kişiliğiyle yani 'Prof. Dr. Ortaylı' olarak değil, 'arkadaşım İlber' kimliğiyle anlatmak istiyorum.

İlber, 55 yaşına gelmiş álim bir çocuktur. İlmine güvenen álimlerin rahatlığı içindedir, hiçbirşey umurunda değildir, dolayısıyla 'sözünü sakınmak' yahut 'alttan almak' gibisinden kavramlar onun için asla sözkonusu olmaz. Hiçbir zaman kaybetmediği bu çocuksu hali bilgisiyle ve bol da kahkahayla birleşince ortaya ona haset çekenlerin bile ilminin ve samimiyetinin önünde eğildiği, ideolojilerin ve kalıpların dışında bir bilgin çıkar.

Onu diğer meslekdaşarından daha seçkin kılan özelliği aralarında Rusça, Yidiş ve Farsça gibi lisanların da yer aldığı sekiz-dokuz dili gayet iyi bilmesi ama hepsinden önemlisi sadece Türk değil Avrupa tarihine de aşina olması ve konulara mukayeseli bakabilmesidir. Meselá 17. yüzyıl Türkiyesi'nde meydana gelen bir olayı İlber aynı dönemde dünyada yaşanan diğer hadiselerle beraber değerlendirir ve sonuca bu şekilde varır. 'Tarihçilerin önce ekonomi ve sosyoloji gibi sosyal bilimleri okumaları, tarih eğitimini ondan sonra almaları gerekir' demesinin sebebi de budur.

İlmi mükemmeldir ama buna karşı çok önemli bazı konulardan, meselá paradan ve puldan habersizdir. 8,5 milyon lira tutan taksi parasını 85 milyon zannedip, şöföre 100 milyon uzatır. Telif hakkını çekle ödeyen yayınevine 'Peki paramı ne zaman vereceksiniz?' diye soracağı tutar. Tıpkı vaktiyle evinin önünden geçen zerzevatçıya 'Domates kaç para?' diye sorup '70 lira' cevabını alınca '80'e vermezsen vallahi almam!' diyen bir başka büyük álim, rahmetli Abdülbaki Hoca (Gölpınarlı) gibi...

Prof. Dr. İlber Ortaylı'nın 'Aydın Doğan Tarih Ödülü'nü alması, bu ödülün 'alanında en láyık olanlara verildiği' kuralını bir kez daha kanıtladı. İlber törenden hemen sonra Roma'ya uçtu. Orada bilimsel bir kongreye katılacak, birkaç gün sonra dönecek ve dönüşünde aramızda senelerdir kutsal bir emanet gibi muhafaza ettiğimiz 'sokaktaki sıradan insan dedikodu yapar ama aynı işi biz yaparsak biyografi olur' düsturuna sadık kalacak, son haftanın 'biyografik gelişmelerini' değerlendireceğiz.

Murat Bardakçı: Bu da birşey mi? Midhat Paşa bir de yemin etmişti
Nisan 22, 2001 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Merkez Bankası'nın sabık başkanı Gazi Erçel'i, bankadaki liralarını dalgalı kura geçişten hemen önce dolara çevirdiği için suçlayıp duruyoruz. Ama bana göre Gazi Bey bu işte tarihimize ve geleneklerimize uydu ve en doğrusunu yaptı. Zira bundan 126 sene önce yaşadığımız bir başka mali kriz sırasında zamanın başbakanı Mahmud Nedim ve ‘‘hürriyet kahramanı’’ diye bilinen Midhat Paşalar da Gazi Erçel gibi davranmış, faiz oranlarını düşürmelerinden önce ‘‘kararı kendi lehlerinde kullanmayacakları’’ yolunda yemin etmiş olmalarına rağmen bütün tahvillerini satmış, onbinlerce altın kazanmışlardı.

Merkez Bankası'nın sabık başkanı Gazi Erçel için demediğimizi bırakmadık. Yok bankadaki hesabında bulunan 52 milyar lirayı dalgalı kura geçişten hemen önce dolara çevirmiş de, bu işten 31 milyar kazanmış da, yok efendim merkez bankasının başkanı böyle iş edemezmiş de, yaptığı ahláki kurallara uymuyormuş da, halbuki devlet Bakanı Tunca Toskay bankadaki parasına hiç dokunmamış da, vesaire, vesaire...

İş bu kadarla da kalmadı, yargıtay başsavcısı başbakanlıktan Erçel hakkında soruşturma açabilmek için izin istedi, aldı ve tahkikat başladı.

HOCASI, MİDHAT PAŞA

Ben bu olup bitenleri görüp okudukça, ne yalan söyleyeyim, Gazi Bey'in yaptığını ayıplamak yerine aksine, ziyadesiyle hayran kaldım; kendileriyle teşerrüf etmemiş olmama rağmen şahsına ve özelikle de öngörüsüne derin bir saygı duymaya başladım. Zira devletin tepesindekilerin Gazi Erçel gibi hareket etmeleri bizde eski bir ádetti. Gazi Bey şahsi hesabındaki liraları en kritik zamanda dolara çevirme maharetini gösterirken hem geleneklerimize, hem de tarihimize ne kadar derinlemesine áşina olduğunu ispat etmiş; MHP gibi gelenekçi bir partinin mensubu olan Tunca Toskay ise paralarına dokunmamakla ádetlerimizden uzaklaştığını göstermişti.

İşte, Gazi Bey'e ilham veren ve bundan tam 126 sene önce yaşadığımız bir başka ‘‘şahsi tasarruf operasyonu’’nun öyküsü:

Yıl 1875'di, tahtta Sultan Abdüláziz, sadarette yani başbakanlık koltuğunda da Mahmud Nedim Paşa vardı. Paşa sırtını Rus Çarı'nın İstanbul'daki elçisi Prens İgnatiyef'e dayamış ve adı bu yüzden ‘‘Nedimof’’a çıkmıştı. Rüşvette, ve şaibeli işler etmede eşi-benzeri olmadığı söylenirdi. Meselá Ruslar'dan bir defasında rüşvet diye birkaç düzine Kırım ineği almış, sürüyü çiftliğine göndermiş, ineklerin sütünden yaptırdığı peynirleri de ‘‘sus payı’’ niyetine saray kadınlarına dağıtmıştı...

MOSKOF’UN İLHAMI

Devleti soracak olursanız, tek kelimeyle berbat haldeydi. Aynen bugün olduğu gibi büyük bir mali krizle boğuşmadaydı ve Babıali, yani o zamanın hükümeti çareyi içeriden ve dışarıdan borç almakta buluyor, adına ‘‘konsolid’’ denilen yüksek faizli hisse senedi çıkarıyordu. Názır paşaların, yani o zamanın bakanları ise birbirlerini yemekle meşguldüler. Herbiri birer bankerle anlaşıp borsa işine girmiş, bu arada bol bol konsolid almışlardı.

1875'in 6 Ekim'i, hükümet için ölüm-kalım günüydü. Konsolid faizlerinin o gün ödenmesi lázımdı ve hazinede faizleri karşılayacak para yoktu. Ama Mahmud Nedim Paşa'ya akıl hocalığı eden Rus elçisi İgnatiyef, sadrazama çoktan fikir vermiş, ‘‘Faizleri hemen yarıya düşür’’ demişti. ‘‘Yarısını hemen öde, geriye kalan miktar için de alacaklılara yüzde beş faizli ve beş sene vadeli yeni devlet tahvilleri ver...’’

Fikri alan Nedimof’un yapacağı küçük bir iş daha vardı: Bu konuda bir hükümet kararnamesi çıkartmak...

Nedim Paşa devletin önde gelen dört paşasını, Kámil, Midhat, Savfet ve Maliye Nazırı Yusuf Paşalar'ı ödeme gününden bir gün önce, yani 5 Ekim amşamı yalısına davet etti ve geç vakte kadar yanında alıkoydu. Böylelikle hem ‘‘ellerindeki tahvilleri önceden bozdurup açıktan çok para kazandılar’’ gibisinden ileride gelebilecek bir suçlamanın önüne geçiyor, hem de kararnameyi Babıali'den daha samimi bir ortamda ve rahatça çıkartıyordu.

Paşalar geceyarısına doğru yalıdan ayrılmalarından önce bir de güzel yemin ettiler: Kararnamenin ertesi gün açıklanmasına kadar, faizlerin yarıya düşürülmüş olduğundan hiç kimseye bahsetmeyeceklerdi. Yemin billáh edip Kur'an'a el bastıktan sonra dağıldılar.

TUNCA TOKAY ÖRNEĞİ

Ertesi sabah ilán edilen kararname, İstanbul'da binlerce ocağı söndürdü. Zira faizlerin yüzde ellisinin devlet tarafından iç edilmesi bir yana, kararnamenin yarattığı güvensizlik konsolidlerin değerini gerçek değerin dörtte birinin de altına düşmüş ve devlete güvenenler bir anda iflás etmişlerdi.

Ama iki kişi vardı ki, ettikleri kárdan ellerini oğuşturmadaydılar: Sadrazam Mahmud Nedim ve Şurá-yı Devlet Reisi yani Danıştay Başkanı Midhat Paşalar... Nedimof, Gazi Bey'in yaptığını yapmış, kararnameden bir gün önce bankerine haber uçurmuş ve elindeki bütün konsolidleri en iyi fiyattan sattırmıştı. Aynı işi sonraları sadrazamlığa gelip şüpheli ölümünden sonra ‘‘Hürriyet Kahramanı’’ ilán edilecek olan Midhat Paşa da yaptı. Sadrazam Mahmud Nedim Paşa'nın etrafına yerleştirdiği adamları vasıtasıyla plandan haberdar olunca o da Gazi Bey'in metodunu uyguladı ve konsolidlerinden bir gün önce kurtulmayı başardı ve yalıdaki toplantıya tek bir konsolidi olmaan geldi. Ama olan zavallı Maliye Nazırı Yusuf Paşa'ya oldu, yeminine sadık kalan Paşa aynen Tunca Toskay gibi sessiz kaldı, konsolidlerine dokunmadı ve gümbür gümbür iflás etti...

Bundan 126 sene önce yaşadığımız maharet dolu mali operasyonun kısa öyküsü, işte böyle... Dolayısıyla ‘‘Gazi Bey'e kızıp hakkında soruşturmalar açacağımız yerde onu eski bir devlet geleneğine aynen uyduğu için takdir etmemiz gerekir’’ demekte haksız mıyım?

Tarihin Arka Odası

40 kedili dilcinin nefis kitabı

Dünyanın önde gelen türkologlarından olan ve Harvard Üniversitesi'nde hocalık eden kedi düşkünü Prof. Şinasi Tekin, yeni çıkan kitabında sık kullandığımız bazı kelimelerin tarihinden sözediyor ve konuyu son derece renkli ve mizahi bir üslupla anlatıyor. Ben, beni bu kadar saran bir kitabı aylardan beri okumamıştım.

C.W. Ceram adında genç bir Alman arkeolog, 1951'de Türkçesi ‘‘Tanrılar, Mezarlar, Bilginler’’ olan ve ‘‘arkeolojinin romanı’’ sayılan bir kitap yayınladı.

Kitap, arkeoloji hakkında hiçbirşey bilmeyenlere bile konuyu sevdiriyordu. Ceram bunun için renkli ama kolay okunur bir üslup kullanmış, ifadesi bazan bir polisiye romanı andırmış, neticede eser 20'den fazla dile çevrilmiş ve dünyanın dört bir yanında yaşayan milyonlarca kişi Ceram sayesinde arkeolojiye merak sarmıştı.

Türk okuyucusu, asıl adı Kurt W. Marek olan C.W. Ceram'ı, Hayrullah Örs'ün nefis tercümesinden okudu.

Ceram'ı, dünyanın önde gelen türkologlarındna olan ve Harvard Üniversitesi'nde hocalık eden Prof. Şinasi Tekin'in yeni çıkan ‘‘İştikakçının Köşesi’’ isimli kitabını okurken hatırladım. ‘‘İştikak’’ sözü Arapça'nın ‘‘şakka’’ kökünden geliyordu, ‘‘yırtma, paralama’’ demekti ve kelimeleri yırtıp paralayana, yani kelimenin kökünü ve nereden geldiğini bulmakla meşgul olan dilcilere ‘‘iştikakçı’’ deniyordu.

Ben, beni bu kadar saran bir kitabı aylardan beri okumamıştım. Şinasi Bey kitabında her akademisyenin yapamayacağı bir işi yapmış, Ceram'ın metoduna benzer bir yol tutmuş, eseri konuyu hiç bilmeyenlere anlatıp sevdirmek maksadıyla akıcı, sürükleyici ve yer yer de mizahî bir üslupla kaleme almıştı.

Prof. Şinasi Bey sık kullandığımız bazı kelimelerin tarihinden sözediyor, nereden geldiklerini ve köklerinin yahut anlamlarının zamanla nasıl değiştiğini anlatıyordu. Meselá ‘‘yazı yazmak’’ sözü aslında ‘‘günah işlemek, hata etmek’’ demekti, ‘‘esinlenme’’ eskiden ‘‘uyutma’’ yerine kullanılırdı, ‘‘oruç’’ sözü eski Farsça'daki ‘‘roçag’’ kelimesinden geliyordu, ‘‘köşk’’ kelimesi zannedildiği gibi Farsça değil Türkçe'ydi ve ‘‘gölgeli yer’’ mánasına geliyordu, Türkçe ilk pasaport 15. asırda Fatih Sultan Mehmed tarafından verilmişti ve pasaporta o zamanlarda 'il-cán mektubu' deniyordu. Bütün bunları, Şinasi Bey'in yazdıklarından öğrendim. Siz de bazı Türkçe kelimelerin binlerce senelik macerasını öğrenmek ve tarihle içiçe geçmiş renkli bir film seyretmek istiyorsanız, bu kitabı mutlaka okuyun.

Bu arada, Prof. Şinasi Bey hakkında daha önce yazdıklarımdan gocunan, daha doğrusu haset çeken ve hakkımda orda-burda ‘‘Sanki dünyadaki tek türkolog Şinasi mi? Bizler de türkoloğuz, bizden niçin bahsetmiyor ki?’’ diye konuşan hasbelkader ‘‘Türkolog’’ unvanına sahip zevata bir sözüm var: Láfı bırakın, oturun, okuyun, araştırın ve ortaya yazılı birşeyler koyun... Doğru-dürüst bir eser verirseniz takdirime mutlaka mazhar olursunuz

.Murat Bardakçı: Tuvalete giden sadrazamın bile peşine polis takmıştık
Nisan 29, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

İstanbul'da emniyet müdürünün valinin telefonlarını dinlettiği iddiası ortayı velveleye verdi ama ben bu işte garipsenecek bir taraf görmedim. Zira değil valileri, zamanın başbakanlarını bile takip etmek, peşlerine adam takmak hatta tuvalete gidişlerinden bile işkillenmek bizde devlet geleneğiydi. İşte, Abdülhamid'in sadrazamı Said Paşa'nın başından geçen böyle bir hadise: Sokakta sıkışan Paşa'nın yolunun üzerindeki bir tuvalette çişini etmesinin ‘‘devlet güvenliği’’ meselesi haline geliş öyküsü...
Kázım Abanoz'un, yani İstanbul Emniyet Müdürü'nün Vali Erol Çakır'ın telefonlarını dinlettiği ve her hareketini kontrol altında tuttuğu iddia edilince ortalık birbirine girdi. Bilen bilmeyen herkes konuştu, Kázım Abanoz'u suçladı, iş büyüdü ve insan hakları ihlálinden polis devleti hayallerine kadar uzadı.
Bana sorarsanız Kázım Bey doğrusunu yapmış, devletimizin eski bir geleğini uygulamıştı. Zira bizde bırakın valileri, zamanın sadrazamını yani başbakanını bile takip etmek, peşine hafiyeler takmak, hatta tuvalete gitmelerinden bile işkillenmek eski ádetimizdi.
İkinci Abdülhamid'in sadrazamı Said Paşa'nın sokakta sıkışıp yolunun üzerindeki bir tuvallette çişini etmesinin ‘‘devlet güvenliği’’ meselesi olması gibi...
HOŞ KOKULU ASKER HELÁSI
Yirminci asrın son günleri ve vehimleriyle meşhur Abdülhamid'in iktidarında sansürün ve jurnalciliğin zirvede olduğu zamanlardır.
Said Paşa bir yaz günü o zamanın ‘‘sadareti’’ yani başbakanlığı olan Babıali'deki işlerini bitirmiş, atlı arabasına binip Nişantaşı'ndaki konağına gitmek için yola çıkmıştır. Eminönü'ne gelir, köprüyü geçerler ve tam Karaköy'e vardıkları sırada sırada Said Paşa arabacıya ‘‘Ağa, şu karakolun önünde duruver!’’ diye bağırır. ‘‘Benim içeride bir işim var...’’
Arabacı karakolun önüne çeker, Arkadaki atlı yaver hemen atından iner, kapıyı açmak için yere atlar ama daha elini uzatamadan Paşa kapıyı kendisi açar, dışarı fırlar ve karakola doğru koşmaya başlar.
Kapıda nöbetçi bir asker ve genç bir yüzbaşı vardır. Koskoca sadrazamın koşa koşa içeriye girmek üzere olduğunu görünce bir anlık bir şaşkınlık yaşar ama ‘‘Belki de habersizce teftişe geldi’’ deyip hemen seláma dururlar.
Selám, melám Paşa'nın umurunda değildir, derdi başkadır... Subaya ‘‘Apdesthane nerede evládım?’’ diye bağırarak seslenir sadrazam.. Şaşkınlığını atan yüzbaşı hemen öne düşer; o önde, Paşa arkada karakolun dip tarafındaki heláya uzanırlar. Genç subay kapıyı açar, geriden dışarıya doğru pek de hoş olmayan bir koku hissedilir ama paşa umursamaz, aynı hızla içeri girip kapıyı örter...
Said Paşa birkaç dakika sonra dışarıya çıkar. Artık rahatlamıştır, subaya ‘‘Sağol evládım, sıkışmıştım da...’’ der, içeriye ne kadar sür'atle girdiyse çıkarken bu defa tam bir sadrazam edásıyla ve ağır ağır yürür, hatta kapıda yeniden verilen selámlara karşılık verir ve arabasına binip yoluna devam eder.
Yarım saat kadar sonra Teşvikiye'deki konağının önündedir. Binanın kapısında gözüne aşina gelen birisinin durduğunu farkeder ama ‘‘Belki bir iş için gelmiştir, kátipler alákadar olurlar’’ deyip başını bile çevirmez. Tam uşakların açtığı bahçe kapısından içeri girmek üzereyken adam yanına yaklaşır, yerden bir temenna eder ‘‘Efendimiz ácilen gelmenizi irade ettiler’’ der. Bu sözler adamın saraydan gönderildiğini göstermekte ve ‘‘Padişah sizi derhal emir buyurdu’’ demektir.
‘KENEFTEYDİM EFENDİMİZ!..’
Said Paşa kapıdan döner, arabasına yeniden binip saraya, yani Yıldız'a doğru uzanır. Hemen Abdülhamid'in huzuruna alınır ve hükümdar selám falan vermeden ‘‘Karaköy'deki zaptiye karakolunda ne iş ettiniz Paşa?’’ diye soruverir...
Paşa ne olup bittiğini ancak o anda anlar: Hafiyeler Babıali'den çıkışından itibaren peşine takılmışlar, Karaköy'e geçip karakola girdiğini görünce hemen postahaneden saraydaki hususi telgrafhaneye ‘‘Said Paşa hazretleri hiç de ádetleri olmadığı halde zaptiye karakoluna girdiler. İçeride bir darbe yapmaları ihtimali vardır’’ diyen bir telgraf çekmişlerdir. Telgraf hükümdara ulaştırılmış ve Abdülmamid'in ‘‘Paşa konağına girmeden evvel buraya gelsin’’ demesi üzerine Yıldız'dan gönderilen bir saray memuru konağa Said Paşa'dan önce varmış ve sadrazamı beklemeye başlamıştır.
Sadrazamın dili tutulmuş gibidir. Karakola çişi geldiği için apar-topar girmek zorunda kaldığını hünkára nasıl söyleyebileceğini düşünürken Abdülhamid kükrer gibi daha da sert bir ifadeyle tekrar sorar: ‘‘Cevabınızı bekliyorum Paşa!.. Karaköy'deki zaptiye karakolunda ne iş ettiniz?..’’
Said Paşa, kendisi karakola girmeye mecbur eden sıkıntının birkaç katını çeker gibidir, zira koskoca padişaha ‘‘Çişim gelmişti, kenefe gittim’’ diyememektedir ama olup-biteni anlatmaktan başka çaresi yoktur. Binbir özür dileyip af sözleri ederek Abdülhamid'e hadiseyi anlatır ama hükümdar pek inanmamış tır. ‘‘Siz içeride biraz istirahat buyurunuz’’ der, Said Paşa bir başka odaya alınır, saatler geçer, arada tepsiler dolusu nefis yemekler getirilir, namaz vakti seccadeler serilir ve sadrazamıa ancak geceyarısından sonra dönüş izin çıkar. O arada karakoldakiler tehdit ve Kur'an'a el bastırmayla karışık bir biçimde sorguya çekilmiş ve hükümdarzorla ikna edilmiştir,
İşte, sadrazamlara bile çişlerini rahat bir şekilde yaptırmamak bizde devlet geleneğiyken emniyet müdürünün valinin telefonlarını dinletmesi hadisesini neden büyüttüğümüzü ben bir türlü anlayamıyorum...
Başbakan camiye namaza gitti padişah darbe oluyor zannetti
‘‘...Sadrazamların Babıali'ye gelişleri gibi gidişleri de törenle olurdu. Bir ramazan günü, Said Paşa törenle uğurlandı. Arabası Sirkeci'ye gideceği sırada Said Paşa pencereden başını uzattı, arkasından gelen nöbetçi yaver ile çavuşlara ‘‘Bugün artık size ihtiyaç yoktur. Gidip istirahat ediniz’’ dedi ve arabacısına da ‘‘Sultan Mahmud türbesine doğru çek’’ diye emretti.
Yaveri Cemal Paşa bulunduğu yerde donakalmıştı. Hayreti geçtikten sonra sadrazamın gideceği yeri kimselere haber vermeden ortadan kaybolduğunu hemen Abdülhamid'e arzetti.
Saray, birbirine girdi. Yaverler ve hafiyeler etrafa dağıldılar. Hepsi sadrazamı arıyorlardı! Bir-iki saat içinde padişaha kırk kadar ihbar geldi.
Bahriye Nezareti'nden (Denizcilik Bakanlığı'ndan) sadrazamın deniz yoluyla bir tarafa gitmediği öğrenilmiş, elçilikler gözetlemeye alınmış, Paşa'nın başyaveri saraya çağırılıp sorguya çekilmişti. Ama sadrazam kırklara mı karışmıştı? Ne olmuştu? İftar vaktiş yaklaştığı halde nereye gittiği öğrenilememişti.
Padişah etrafındakileri iftarda bile rahat bırakmıyor, haber istiyordu. Nihayet, Sadrazam Said Paşa'nın ikindi namazını kılmak üzere Ayasofya Camii'ne gittiği, ezana okunana kadar müezzin mahfilinin altında Kur'an dinlediği ortaya çıktı. Abdülhamid haberi alınca teselli nefesi çekmiş, yüzü gülmüştü!’’ (Süleyman Káni İrtem'in ‘‘Abdülhamid Devrinde Hafiyelik ve Sansür’’ünden)
‘‘Türkiye’’ adı cumhuriyetle beraber konmuştu sanmayın!
Bazı okuyuculardan son haftalarda ilginç bir konuda mesajlar geliyor: Osmanlı döneminden ‘‘Türkiye’’ diye bahsetmemden hoşlanmıyor ve ‘‘29 Ekim 1923'ten önce Türkiye diye birşey yoktu’’ diyorlar.
Küçük bir hatırlatma yapayım:
Bu toprakların adı, taaa 13. asırdan beri ‘‘Türkiye’’dir. Bu sözü ilk kullanan kişi, bundan 800 sene öncesinin meşhur İtalyan gezgini Marco Polo'dur, yani memleketimizin isim babası odur ve bizim dışımızdakiler, taaa o zamandan beri buralara ‘‘Türkiye’’ derler. Başka bir ifadeyle söyleyeyim: ‘‘Türkiye’’ sözü cumhuriyetin ilánından sonra ortaya çıkmış değildir; Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı devirlerinde de aynen kullanılmıştır. Cumhuriyetten önce imzaladığımız Lozan Andlaşması'nda, hatta daha eski uluslararası anlaşmalarda da böyle geçer. Dolayısıyla benim bu devletin ve bu toprakların eski devirlerinden söz ederken ‘‘Türkiye’’ demem doğru, bundan her ne sebeple olursa olsun gocunmak ise yanlıştır

.Murat Bardakçı: Dostlarının ağzından gerçek İngiliz Hasta
Mayıs 06, 2001 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Kont Almaşi, yüzyılımızın en büyük maceraperestlerinin başında gelirdi. 56 yıllık ömrünün 45 senesi birbirinden renkli maceralarla geçti, hayatı ölümünden 40 küsur yıl sonra ‘‘İngiliz Hasta’’ adıyla filme çekildi ve film beş dalda Oscar aldı. Hemen her renkteki enerji operasyonlarından yahut hiç bitmeyen hortumlama haberlerinden artık size de gına geldiyse bu yazıyı okuyun ve birkaç dakikalığına da olsa bambaşka bir dünyaya yolculuk edin.

Beyazından mavisine kadar hemen her renkteki enerji operasyonlarıyla, her gün bir başkası ortaya atılan hortumlamalarla yahut Ankara'daki post kavgalarıyla ilgili haberleri okuyup işitmekten bana artık gına geldi. Bu tür haberlerden sizlerin de bıkmış olabileceğinizi düşünerek gündemin dışına çıkayım, hoş ve değişik hadiselerden sözedeyim dedim.

Ne yazacağıma, hafta içinde katıldığım bir dost meclisinde karar verdim: Çaya gittiğim son derece şık ve kültür dolu bir eve beş dalda Oscar alan ‘‘İngiliz Hasta’’ filminin DVD'si gelmişti. Salondakilerden bazıları filmi görünce ‘‘Aaaa, bizim Kont Almaşi'nin hikáyesi’’ dediler, sonra ‘‘Filmi seyrettik ama hadiseler çok fazla değiştirilmiş’’ diye yakındılar. Yani orada bulunanlardan bazıları ‘‘gerçek’’ İngiliz Hasta'yla bundan yarım yüzyıl öncesinden ve çok yakından tanışıyorlardı.

MACERACI BİR ASİL

Derken sohbet 50 küsur sene öncesine uzanıp saatler boyu İngiliz Hasta'dan ama filminden değil, gerçeğinden bahsedilince hastanın hakiki öyküsünü nakledeyim dedim.

Filimde Ralph Fiennes'in canlandırdığı ‘‘İngiliz Hasta’’, aslında bir Macar asilzadesiydi.

Tam adı Lazslo Ede Almasy idi ve ‘‘Kont Almasy’’ (okunuşu: Almaşi) denirdi. 1895'te, o zaman Habsburg Hanedanı'nın iktidarda olduğu Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun, bugün Avusturya'nın sınırları içerisinde bulunan Bernstein kasabasında doğdu ve 56 senelik hayatını bir maceradan öbürüne dalarak geçirdi.

İLK TANIŞMA, İLK AŞK

İngiltere'ye okumaya gönderilen genç Almaşi, Birinci Dünya Savaşı'nın patlamasından hemen önce memleketine döndüğünde elinde hem diploması, hem de pilot brövesi vardı. Savaş yıllarında imparatorluğun ‘‘en fazla düşman uçağı düşüren pilotu’’ unvanını kazandı. Sonra o devir asillerine mahsus meraklardan birine kapıldı ve imal edilen yeni model otomobillerin deneme şoförlüğüne soyundu. Yeni yeni moda olan rallilere katıldı ve 1926'da o zamanın en modern otomobili sayılan Steyr marka bir araçla ilk büyük yolculuğuna çıktı: Mısır'a gitti, Nil'i boydan boya geçti, Sudan'a kadar uzanıp Kahire'ye döndü.

Almaşi'nin bütün hayatını değiştiren hadise, işte bu seyahat oldu, çöle, aşık düştü.

Binlerce kilometre ötelere uzanan kumlar, uzaklardaki vahalar ve hayallerle dolu tepecikler onu cezbediyordu. Üstelik çöl aşkında yalnız da değildi, birkaç arkadaş da bulmuştu: Robert ve Patrick Clayton adında iki İngiliz ile Mısır kraliyet ailesinin önde gelen mensupları olan Prens Kemaleddin'i ve Prens Yusuf'u... Prens Kemaleddin o devir Mısır'ının hükümdarı Sultan Hüseyin'in oğluydu, kuzeni Prens Yusuf hiç bitmeyecek gibi görünen bir servete sahipti ve her ikisi de dünya çapında isim yapmış harita uzmanıydılar.

1932'de, hep beraber çöllere uzandılar ve o zamana kadar keşfedilmemiş yerlerin haritalarını çıkartmaya başladılar. Havilland marka hafif bir uçakla ve Steyr otomobillerle seyahat ediyorlardı. İlk mekánları Libya çölleri oldu, buranın haritasını çizip Mısır'ın güneyine geçtiler. Bu sırada Kont Almaşi'nin kullandığı uçak düştü, Kont kazadan ciddi bir yara bile almadan kurtuldu ama arkasında oturan Robert Clayton yanarak can verdi ve yıllar sonra ‘‘İngiliz Hasta’’yı yaratan fikir, işte bu kaza üzerine doğdu. Clayton'un yerine bir kadını koyan senaristler Almaşi'yi ağır yaralı olarak çıkartıp filmin kahramanı yaptılar.

En yakın macera arkadaşının böyle feci bir şekilde ölmesi, Almaşi'nin çöle olan aşkını daha da arttırdı. Artık bir keşif programından ötekine koşuyordu ve dünya bilim tarihine geçen en büyük keşfini kazadan bir sene sonra, 1933'ün sonlarında yaptı: Mısır'ın ortasındaki Asyut'ta, çölün derinliklerinde, tarih öncesi zamanlardan kalma resimlerle dolu bir dizi mağara buldu. Bir yandan prenslerle beraber uçsuz-bucaksız çölün haritasını çıkartıyor, bir yandan ilmî dergilerde mağara resimlerini yayınlıyorlardı.

FİLM GİBİ BİR HAYAT

1939'da İkinci Dünya Savaşı patladı ve Mısır'ı işgal altında tutan İngilizler, Kont Almaşi'nin Kahire'de kalmasına izin vermediler. Macaristan'a döndü ama bu defa da memleketini işgal eden Almanlar'ın baskısıyla karşılaştı. Kont'un ‘‘Macar subayı’’ olarak Kuzey Afrika çöllerine gitmesini ve General Rommel'in kumandasındaki Alman birliklerine katılmasını istiyorlardı.

Almaşi, çöle olan aşkı yüzünden talebi kabul etti ve yüzbaşı rütbesiyle yeniden Afrika'ya geçti. Alman ordusundaydı ama Macar üniforması giyiyordu. Önce Rommel'in savaş planlarını hazırlamasına yardım etti, derken dünya askerlik tarihinde ‘‘Barış Operasyonu’’ diye geçen işi başardı: Libya'daki Alman ajanlarını çölün derinliklerinden geçirip müttefiklerin ruhu bile duymadan Mısır'a götürdü. Bu arada İngiliz işgalindeki Kahire'ye defalarca elini-kolunu sallayarak gidip gelecek, seneler sonra bu işi nasıl yaptığını soran dostlarına ‘‘Çok kolay oldu!’’ diyecekti... ‘‘Hem de Alman üniformasıyla gittim. Kahire'de değişik milletlerden o kadar çok üniformalı vardı ki, beni farketmediler bile...’’.

SAVAŞ DEĞİL VİRÜS VURDU

Savaşın Almanya'nın yenilgisiyle sona ermesi üzerine yeniden memleketine döndü ama bu defa zindana atıldı ve Budapeşte'de Halk Mahkemesi'ne çıkartıldı. İsnad edilen suç, Almanlar'la işbirliği yapmaktı. Aylarca sorguya çekildi, işkence bile gördü ama aklanıp serbest bırakıldı ve ilmi çalışmalarına devam edebilmesi için Mısır'a dönmesine izin verildi.

Tuttuğu taraf yenilmişti fakat ilmî kimliği sayesinde hálá saygı görüyordu. Geçmişteki siyasî ve askerî faaliyetleri unutuldu, Kahire'deki ‘‘Çöl Enstitüsü’’nün başına getirildi ve eski güzel günlerine döndü. Yorgunluğunu Avrupa'ya gitmekle, meraklı olduğu nefis konserleri dinlemekle atıyordu.

Ölümü de 1951'de, Salzburg'da oldu. Çölde kaptığı dizanteri burada depreşti ve doktorlar Kont’u yatağa düşmesinden sonra sadece birkaç gün yaşatabildiler. Anlayacağınız, ‘‘İngiliz Hasta’’ hayata cephe gerisindeki metruk bir kilisede değil, savaştan seneler sonra operaların ve senfonilerin yankılandığı şık bir Avrupa şehrinde veda etmişti.

‘‘İngiliz Hasta’’nın gerçek öyküsü, işte böyle... Bunları ‘‘İngiliz Hasta’’yı yani Kont Lazslo Ede Almasy'yi vakti zamanında yakından tanımış olanların bana anlattıklarından naklettim. Kont'un yaşları bugün 75'in üzerinde olan dostları isimlerinden bahsetmemi istemedikleri için adlarını yazmadım ve sadece ‘‘dostları’’ demekle yetindim.

ZAPTİYE

Tansu Hanım’ın hatasını tekrarlamayın!

Sevr’de Damad Ferid Paşa’nın imzası yoktur

Tansu Hanım, günlerdir canlı-cansız ne tür mahlûkat varsa hepsiyle Kemal Derviş arasında benzerlik kurmaya başladı. Derviş'i önce Sultan Vahideddin'in sadrazamı olan ve ‘‘Sevr'i imzalayan’’ Damad Ferid Paşa'ya benzetti, sonra da ‘‘Kemal Derviş, hükümetin ömrünü uzatmaya yarayan pil gibi’’ dedi.

Bunun hemen arkasından da yazarlarımız Tansu Hanım'ın benzetmeleri üzerine fikir yürütmeye başladılar. Birbirinden değerli yorumlarında Kemal Derviş'le Ferid Paşa arasında bir münasebet bulunup bulunmadığını tartıştılar, Paşa'nın ‘‘imzaladığı’’ Sevr'le Derviş'in Avrupa ve Amerika'daki temaslarını mukayese çalıştılar, bu arada azıcık büyük bir de hata yaptılar ve bana da bu konuda birkaç söz etmek düştü...

Hanımefendiler, beyefendiler! Sevr Andlaşması'nın altında Damad Ferid Paşa'nın imzası yoktur!.. Zira paşa andlaşmanın imzalanması sırasında sadrazam, yani başbakandır, delege değildir, dolayısıyla andlaşmaya imza koymamıştır. Sevr'i Türkiye adına imzalayanlar üç kişidir: O zamanlar ‘‘Meclis-i Ayán ázası’’ yani ‘‘senatör’’ olan Hádi Paşa ile şair Rıza Tevfik ve Türkiye'nin İsviçre'deki ortaelçisi Reşad Halis Beyler... Ferid Paşa'nın politikası hakkında aklınıza geleni söyleyin, Paşa'ya canınızın istediği gibi verip veriştirin a ma lutfedin, Sevr'i ona imzalatmayın! Zira, Sevr gibi hálá hassas olan bir konuda böylesine gaflar yapmak biraz ayıp kaçıyor da...

.Murat Bardakçı: Beyaz enerji krizimiz bir yangınla başladı
Mayıs 13, 2001 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Bizim enerji maceramız 19. yüzyılın sonlarında ve hiç de hoş olmayan bir şekilde başladı. Elektriğin ahşap İstanbul'u küle çevirmesinden korkan ve muhaliflerin aleyhine kullanmasından endişe eden İkinci Abdülhamid, ilk elektriği yakın adamlarından olan İzzet Paşa'nın Beşiktaş'taki konağında denetti. Ama koskoca konak bir sinema makinesinin kontak yapması üzerine bir anda küle döndü. Bunun üzerine İstanbul'da elektrik kesinlikle yasaklandı ve şehir bu yeni enerjiye ancak 1914'ün 11 Şubat'ında kavuşabildi. Son günlerde gittikçe artan enerji tartışmalarını görüp işittikçe bu işin bizde nasıl başladığını sizlere de anlatayım dedim...

Enerji işi bir hayli dallanıp budaklandı. Akımın yok mavisiydi, yok beyazıydı derken herkes ve herşey birbirine girdi.

Siyasilerin kapışmasını ve enerji konusunun gündemin ilk sırasına gelişini görünce, bizim enerji ve elektrik maceramızın geçmişini yazayım dedim.

Biz enerjiyle, özellikle de elektrikle öteki memleketlerden çok sonraları, İkinci Abdülhamid'in iktidarında, 1900'lerin ilk senelerinde ve hiç de hoş olmayan bir şekilde, bir yangın vasıtasıyla tanıştık.

HERŞEY AVRUPA’DAN

Avrupa'daki öteki başkentler o zamana kadar elektriğe çoktan geçmişlerdi ama İstanbul farklıydı. Zamanın hükümdarı Abdülhamid elektriğin gelmesi halinde hem yarısından fazlası ahşap olan İstanbul'un en ufak bir kazada küle döneceğinden korkuyor, hem de bu yeni enerjinin muhalifleri tarafından kullanılmasının endişesini taşıyordu.

Elektrik İstanbul'a işte bu yüzden Avrupa başkentlerinden çok daha sonraları gelebildi ama bu geliş öyle birdenbire olmadı. Abdülhamid elektriğin önce her bakımdan güvendiği adamlarından birinin evinde denenmesini istedi ve bu evler arasında sarayın ikinci kátibi İzzet Paşa'nın konağını seçti.

Paşa'nın konağı o zamanlar Beşiktaş'tan Yıldız'a uzanan yokuşun, yani bugünkü Barbaros Bulvarı'nın sol tarafında, şimdi Said Çiftçi Dispanseri'nin ve Ihlamur tarafına girişin bulunduğu yerin gerisindeydi. Elektrik için lázım olan tesisat Almanya'dan getirtilecekti ve bu vazife Beyoğlu'ndaki bir ithal malları mağazasının sahibi olan ve fotoğrafçılık da yapan Weinberg adında bir Alman yahudisine verildi. İstenen herşey birkaç hafta sonra İstanbul'daydı ve sıra tesisatın kurulmasına gelmişti.

Bu işi de gene bir başka Alman yahudisi, Otto isminde bir mühendis yaptı. Elektriği üretecek olan kazan bahçede inşa edilen özel bir yere yerleştirildi, konağa kablolar çekildi ve tesisatın yerleştirilmesi tamamlandı. Şalter bir akşam indirildi ve konak bir anda ışıl ışıl oldu.

FİLİM GELDİ, KONAK GİTTİ

Abdülhamid faaliyetten anında haberdar ediliyordu. Tesisatın nasıl kurulduğunu ve konağın ampullerle ne şekilde aydınlanlatıldığını bütün ayrıntılarıyla öğrenmiş olmasına rağmen vesvesesi azalmamıştı. Muhtemel bir kazayı düşünüyor, böyle bir kaza neticesinde çıkabilecek yangının İstanbul'a, hatta Yıldız'daki kendi sarayına kadar gelmesinden endişe ediyordu. ‘‘Aradan bir müddet daha geçsin ve görelim’’ buyurdu ve beklemeye başladı.

Ve, maalesef Abdülhamid haklı çıktı. İzzet Paşa konağına elektrik tesisatı döşetmesinden sonra bir de sinema makinesi getirtmişti. Bazı akşamlar ailesiyle yahut dostlarıyla beraber o zamanın sessiz filimlerini seyrediyordu. Olan, işte böyle akşamlardan birinde oldu: Paşa filim seyrettiği sırada kablolar birdenbire ısındı, makine kontak yaptı, çıkan küçük kıvılcımlar bir anda alev halini aldı. Tulumbacıların çabaları netice vermedi ve koskoca konak iki saat içinde kül oldu. Yangın, o sırada üst katlardan birinde herşeyden habersiz uyumakta olan genç bir hizmetár kızı da canından etmişti.

İzzet Paşa yangından sonra ailesiyle beraber bir başka paşanın, İstanbul'un ‘‘Şehremini’’ yani belediye başkanı olan dünürü Reşid Paşa'nın Bebek'deki yalısına taşındı. Ama yangından asıl zararı İzzet Paşa değil, bütün İstanbul görmüştü.

ÖNCELİK MACARLARDA

Konağın bir anda kül olması Abdülhamid'in zaten var olan vesveselerini daha da arttıracak ve elektriğin İstanbul'a gelmesine bir türlü izin vermeyecekti.

İmparatorluğun başkenti, elektriğe ancak seneler sonra, İkinci Meşrutiyet'in 1908'deki ilánından sonra kavuşabildi. İlk elektrik lisansı 1910'un 25 Ekim'inde ‘‘Ganz’’ adında bir Macar şirketine verildi ve şehirde ilk elektrikli lamba 11 Şubat 1914'te yandı.

Bizim enerji maceramız Arap İzzet Paşa'yla ve Paşa'nın Beşiktaş'taki konağının kül olmasıyla, yani işte böyle hiç de hoş olmayan bir şekilde başladı. Son günlerde gittikçe artan enerji tartışmalarını görüp işittikçe, elektrikle ilk tanışmamızı sizlere de anlatayım dedim...

Şam’dan geldi, sarayın en güçlü adamı oldu

Suriye'nin en zengin derebeylerinden Holo Paşa ile Fatma adında Kırımlı bir hanımın oğlu olan İzzet Paşa, 19. asrın ortalarında Şam'da doğdu. Çok iyi bir eğitim aldı, genç yaşında İstanbul'a gelip Abdülaziz'in sarayına girdi ve Abdülhamid zamanında gittikçe yükselerek devletin en güçlü isimlerinden biri oldu. Hükümdarın en yakınındaki, en güvendiği adamı olan Paşa'nın resmi görevi sarayda ‘‘ikinci kátiplik’’ idi, ‘‘Arap İzzet’’ adıyla tanınmış ve büyük bir servete sahip olmuştu. 1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilánından sonra Avrupa'ya geçen Paşa daha sonra Mısır'a yerleşti, 1924'te burada öldü ve cenazesi Şam'a nakledildi. Çok geniş bir ailesi bulunan İzzet Paşa'nın oğullarından Mehmed Ali Abid daha sona Suriye Cumhurbaşkanı oldu. Paşa'nın torunları şimdi Avrupa'da, Suriye'de ve İstanbul'da yaşıyorlar.

ZAPTİYE

Hoca’dan hem yürüttü, üstüne bir de hakaret etti

İlmini eserleriyle değil, şahsi reklamını yaparak duyurmaya çalışan ‘‘ulema’’dan eskiden beri hazzetmemişimdir. Türk Edebiyatı profesörü Muhammed Nur Doğan da bu yolu seçti ve dergilerde eski alimlere ve Abdülbaki Gölpınarlı gibi klasik edebiyatın ve şarkiyat ilminin en büyük üstadlarından birine yüklenmeye heveslendi. İşte, Bay Muhammed Nur Doğan'ın bu cür'etinin sebebi, Gölpınarlı'dan makasladığı bir ‘‘eserin’’ yayınlanmasına mani oluşumuzun öyküsü

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nin profesörlerinden Muhammed Nur Doğan, klasik edebiyatımızın iki büyük isminin, Fuzuli ile Şeyh Galip'in ‘‘Leyla ile Mecnun’’ ve ‘‘Hüsn ü Aşk’’ adlı eserlerini bugünün diline aktarıp yayınladı.

Sadece yayın yapmakla kalmadı, dergilere demeçler verip daha önce defalarca yayınlanmış olan bu eserlerin üzerinde çalışanları hiçbirşey bilmemekle, çalışmalarının ‘‘yüzde 80-90 gibi büyük bir oranda yanlış olduğunu’’ iddia etmeye başladı. Derken hızını alamadı, yine bir dergide bu defa Abdülbaki Gölpınarlı gibi eski edebiyatın ve şarkiyat ilminin en büyük üstadlarından birine yüklenmeye heveslendi. Doğan'a göre Gölpınarlı'nın seneler önce yayınladığı Hüsn ü Aşk, ‘‘açılama adı altında kuru ansiklopedik bilgiler veren, üstelik birçok yanlışlığı içinde barındıran bir eser olmaktan ileri gidemiyor’’du.

BİR MAKASLAMA ÖYKÜSÜ

İlmini eserleriyle değil, şahsi reklamını yaparak duyurmaya çalışan ‘‘ulema’’dan eskiden beri hazzetmemişimdir. Şimdi birilerinin bu işi hocam ve üstadım olan Abdülbaki Gölpınarlı gibi bir isme kadar uzatmaya götürdüğünü görünce artık sessiz kalmamam gerektiğini düşündüm ve bugüne kadar hiçbir yerde anlatmadığım bir hadiseyi yazıp eski edebiyat meraklılarını Prof. Muhammed Nur Doğan'ın ‘‘ilmi’’ hakkında bilgilendirmek istedim.

Bay Nurdoğan, bundan iki sene kadar önce bir ortak dostumuz vasıtasıyla beni aradı ve Gölpınarlı'nın varisleriyle biraraya gelmek, bir ‘‘proje’’ üzerinde konuşmak istediğini söyledi. Gün ve saat tayin edip bende buluştuk.

‘‘Proje’’ dediği iş ‘‘makaslama’’dan ibaretti: Abdülbaki Gölpınarlı'nın çeşitli eserlerinin sonunda yeralan ‘‘Açılama’’ bölümlerinin, yani Hoca'nın kitap halinde yayınladığı eski metinleri izah ettiği maddeler halindeki kısımları kitap haline getirmek istiyordu. Bu sayfaların fotokopilerini çıkartmış veya öğrencilerine çıkarttırmış, sonra bunları bir güzel makaslayıp alfabetik sıraya sokmuş, káğıtlara yapıştırmış, üzerine de ‘‘Türk Edebiyatı Lügati’’ veya ‘‘Sözlüğü’’ gibisinden bir isim yazmış ve kapağa ‘‘Yayına hazırlayan: Prof. Dr. Muhammed Nur Doğan’’ ibaresini koymayı da tabii ki ihmal etmemişti. Makasladığı kitaplar arasında, şimdi kendi reklamı uğruna ‘‘yanlış’’ demeye cür'et ettiği ‘‘Hüsn ü Aşk’’ da vardı!

Başta Abdülbaki Hoca'nın oğlu ve varisi Yüksel Gölpınarlı olmak üzere hepimiz bu makaslamaya karşı çıktık. Bay Nurdoğan'a hocanın aynı konuda kaleme aldığı ama yayınlanmamış olan ve baskıya hazır şekilde şimdi bende bulunan çok daha geniş bir eserini, birkaç maddesini geçen Ramazan'da Hürriyet'te yayınladığım binlerce sayfalık ‘‘Türk Edebiyatı Ansiklopedisi’’ni gösterdik.

YÜRÜTEMEZSEN HAKARET ET!

Bay Muhammed Nur Doğan makaslayıp káğıtlara yapıştırdığı ‘‘eser’’i koltuğunun altına koyup gitti, sonra aradan zaman geçti ve dergilerde ‘‘Gölpınarlı da birşey mi bilirdi?’’ gibisinden sözler etmeye başladı. Anlayacağınız, Abdülbaki Gölpınarlı'dan çalıp-çırpma teşebbüsü akim kalınca Hoca'nın hatırasına hakarete başlamıştı.

Bay Muhammed Nur Doğan’ın marifetinin şimdilik bu kadarını yazmakla yetiniyorum. Ama bu nev-zuhur edebiyat allámesi şimdi hayatta olmayan eski álimlerin arkasından bu şekilde sözler etmeye devam edecek olursa, devamını getiririm.

İşte, ilmin ve ilim haysiyetinin üniversitelerimizde geldiği son nokta...

Murat Bardakçı: Topkapı Sarayı’nda gizli deprem toplantısı
Mayıs 20, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKCI
Haberin Devamı

Bu yazıyı güzel bir pazar sabahı keyfinizi kaçırmak için değil, o meş'um 17 Ağustos gecesinden sonra çektiğimiz acıları maalesef unutup tedbiri elden bırakmaya başladığımız şu günlerde yapmamız gerekenleri hatırlatmak maksadıyla yazdım. Topkapı Sarayı'nda geçen hafta sonunda gözlerden uzak ama son derece önemli bir toplantı yapıldı. Konu, gelecekteki depremin İstanbul'a ve tarihi mekánlara vereceği zararlardı. Kültür hazinelerini geleceğe taşımak için neler yapılması ve ne şekilde tedbirler alınması gerektiği tartışıldı ama Türk ve Amerikalı uzmanların çizdiği tablo, açıkçası hiç de parlak değildi.

Topkapı Sarayı'nda geçen hafta sonunda gözlerden uzak ama önemli ve önemli olmaktan da öte irkitici bir toplantı yapıldı. Toplantıda, İstanbul'da yaşanacak muhtemel bir depremin tarihi mekánlara vereceği zararlar gözler önüne serildi, zararların en aza indirilebilmesi için alınması gereken tedbirler anlatıldı ve dünyanın önde gelen koruma uzmanlarından olan Amerikalı arkeolog ve müzeci Jerry Podany, toplantıya katılanları gelecekteki depreme hazırlıklı bulunmaları konusunda çok açık bir şekilde uyardı.

Sarayın müdiresi Dr. Filiz Çağman'ın evsahipliği ettiği toplantıya İstanbul'daki önemli müzelerin yöneticilerinin yanısıra özel müze sahipleri, önemli eski eser kolleksiyoncuları, en tanınmış deprem uzmanları, bazı işadamları ve İstanbul'un önde gelen halkla ilişkiler şirketlerinin sahipleri katıldı.

DEPOLAR AÇILIYOR

Bendeniz de oradaydım, toplantıdaki ve daha sonra Mecidiye Köşkü'nde Kültür Bakanı İstemihan Talay'ın da katıldığı sıcak ve samimi bir havada yenilen akşam yemeğindeki konuşmaları dikkatle ve ilgiyle takip ettim. Ama açık söylemek gerekirse çizilen tabloyu görünce hayli tedirgin oldum.

Toplantı Boğaziçi Üniversitesi'nin, üniversiteye bağlı Kandilli Rasathanesi'nin ve Deprem Araştırma Enstitüsü'nün hazırladığı ve çalışmaları aylardır devam eden ‘‘Afete Hazırlık’’ projesinin sonuç bildirisi gibiydi. Projeyi Kültür Bakanlığı da desteklemiş, başta Topkapı Sarayı olmak üzere İstanbul'daki birçok tarihi mekánda aylarca çalışılmıştı. Dünyanın en zengin özel müzelerinden sayılan Amerika'daki Paul Getty Museum'un eski eserleri koruma bölümü sorumlusu olan ve konusunda önde gelen otoritelerden kabul edilen Jerry Podany de proje çerçevesinde İstanbul'a davet edilmişti. Sarayın her köşesi Podany'nin incelemesine açılmış, yüzyıllar öncesinden kalma en nadide eserlerin saklandığı depolarda çalışması sağlanmış ve neticede ortaya depreme karşı tedbirler paketi çıkmıştı.

BERABERCE İRKİLDİK

O geceki toplantının yıldızı Jerry Podany idi ama ‘‘Sizlere hiç de iç açıcı sözler etmeyeceğim’’ diye başladığı konuşmasını tamamladığında, dinleyenlerin içini derin bir yeis kaplamıştı. Depreme uğramış diğer memleketlerin müzelerindeki feláket resimlerini ve 17 Ağustos sonrasında alınmış Gölcük taraflarını gösteren yayınlanmamış hava fotoğraflarını görenler zaten irkilmekten başka bir şey yapamazlardı.

Ama Podany'nin söylediği bir söz vardı ki, diğer söylediklerinden daha önemliydi:

‘Depreme hazırlık çalışmalarında amaç, riski en aza indirebilmektir’’ dedi. ‘‘Ama konu eski eserler, tarihi yapılar ve kültür varlıkları olunca riski en aza değil, sıfıra indirmemiz gerekir. Zira tarihi varlıklar bütün insanlığın malıdır ve bizim vazifemiz onları gelecek nesillere aynen aktarmaktır’’.

Jerry Podany dünyanın dört bir yanındaki deprem bölgelerinde bulunan müzeleri dolaşıyor, müzecilere alınması gereken tebdirler konusunda yardımcı oluyor ve aynı müzeleri tam bir sene sonra yeniden dolaşarak tavsiyelerinin yerine getirilip getirilmediğini kontrol ediyordu. İşin ürkütücü tarafı da, işte buradaydı: Kontrollerini bir yıl arayla yapan Podany, her nedense İstanbul'dan ayrılırken ‘‘Üç ay sonra geliyorum. O zamana kadar tedbirlerinizi tamamlayın’’ demişti.

ŞİDDETİ BİLİNMİYOR

Toplantıda önemli deprem uzmanları da söz aldılar. Gerçi aralarında gelecekteki İstanbul depreminin şiddeti üzerinde fikir ayrılıkları vardı ama bu farklar sadece depremin ‘‘altı küsur mu, yoksa yedi küsur mu’’ olacağı gibi ‘‘ufak’’ bir ayrıntıyla ilgiliydi.

O gece hem Podany ile, hem deprem hocalarıyla, hem de müzecilerle ayrı ayrı konuştum. Hepsine endişe yerine ‘‘tedbirli olma’’ düşüncesi hakimdi. Kolleksiyonculardaki ‘‘eski eser evimin duvarını süslesin’’ zihniyetinin artık sona ermesi gerektiğini, zira İstanbul'da teşhirin yerini bundan böyle ‘‘depremden korunma’’ çabasının alması gerektiğini söylüyorlardı. Müzelerdeki koruma faaliyetlerinde de öncelik buna verilmişti ve bu maksatla ‘‘Geçmişi geleceğe taşıyalım’’ kampanyası başlatılmıştı.

İşte, Topkapı Sarayın'da o gece konuşulanların ve anlatılanların sadece küçük bir bölümü.... Bütün bunları güzel bir pazar sabahı keyfinizi kaçırmak için değil, o meş'um 17 Ağustos gecesinden sonra çektiklerimizi unutup tedbiri elden bırakmaya başladığımız bu günlerde mutlaka birşeyler yapmamız gereğini hatırlatmak maksadıyla yazdım.

En kıymetli eserler teşhirden kaldırıldı

Bugünlerde Topkapı Sarayı'na gidecek olursanız, sergilenen eserlerin azlığını görüp sakın şaşırmayın. Sarayı muhtemel bir depreme karşı hazırlamak için teşhirdeki eserler bile koruma altına alınıyor, onbinlerce objenin saklandığı depolar baştan aşağı elden geçiriliyor ve herşey tek tek ambalajlanıp depolara daha güvenli bir şekilde yerleştiriliyor.

Yolunuz bugünlerde Topkapı Sarayı'na düşecek olursa, sergilenen objelerin azlığı ve salonların boşluğu sizi şaşırtmasın.

Sebep, sarayı muhtemel bir depreme karşı hazırlamak, yani teşhirde ve depolarda bulunan eserleri koruma altına almak. Onbinlerce objenin saklandığı depolar bu iş için baştan aşağı elden geçiriliyor, depremden zarar görmemeleri için tek tek ambalajlanıyor ve olabildiğince iyi bir şekilde muhafazalarına çalışılıyor.

Çoğumuz bilmeyiz ama, İstanbul'da son beş asır boyunca yaşanan depremlerin en iyi incelenebileceği yer, Topkapı Sarayı'dır. Her deprem sarayda mutlaka iz bırakmış, bu iz genellikle Marmara cephesinde büyük hasarlar şeklinde olmuş, depremlerden sonra hemen bir tamir faaliyeti başlamış, tamire giden paraların teferruatlı dökümleri hesap defterlerine geçirilmiş ve defterler arşive konmuştur. 1409'dan itibaren yaşanan bütün depremlerin hasar kayıtları sarayın arşivinde, 1894 faciasıyla ilgili bilgiler ise Dolmabahçe'dedir.

ÖNCELİK PORSELENDE

Saray yönetimi, işte 17 Ağustos depreminden hemen sonra bu kayıtları bilimsel bir şekilde gözden geçirmeye başladı. Hasar raporları bir sıra dahilinde incelendiği takdirde sarayın zemin durumu zaten kendiliğinden ortaya çıkıyordu.

17 Ağustos'tan sonra davet edilen Jerry Podany gibi uzmanların da tavsiyeleriyle sarayda geniş çaplı bir ‘‘depreme karşı tedbir’’ faaliyetine girişildi. Öncelik, dünyadaki sayılı kolleksiyonlardan olan onbinlerce parçalık Çin porselenlerine verildi.

TEŞHİR DEVRİ SONA ERDİ

Depolardaki porselenler tek tek sarılıp hasar görmeyecek şekilde daha güvenli mekánlara yerleştirildi. Hazine Dairesi'nde halen devam eden restorasyonda şıklık ve zenginlik yerine tedbir ve güvenlik kaygıları temel alındı ve bu temele dayalı bir sergileme tercih edildi. Diğer bölümlerdeki eserlerin konumları, sarsıntı durumunda en az zararla kurtarılabilecekleri bir hale getirildi, teşhirdeki eşyalarda önemli sayıda azaltmaya gidildi ve vitrinlerden kaldırılan objeler depolarda sarsıntıya karşı koruma altına alındı.

İşte bu yüzden, bundan böyle Topkapı Sarayı'na gittiğinizde önceki ziyaretlerinizde gördüğünüz yahut orada olduğunu bildiğiniz ve fotoğraflarından tanıdığınız birçok eşyayı göremeyecek, eskiye göre daha ‘‘boş’’ bir sarayla karşılaşacaksınız. Sakın ‘‘Buraya da ne olmuş böyle? Saray neden boş?’’ diye düşünmeyin. Bilin ki, bu tedbirlerle geçmiş geleceğe taşınmakta, sahip olduğumuz tarih hazinelerinin asırlar sonraki nesillere bırakılmasına çalışılmaktadır.

.Murat Bardakçı: Osmanlı’nın berberi Haluk Bilginer’e pek de benzerdi
Mayıs 27, 2001 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Kuaförlerin Haluk Bilginer'in reklamlarda canlandırdığı eşcinsel kuaför tipini eleştirmesi bana pek bir garip geldi. Zira aynı tipin benzerlerine tarihimizde bol miktarda rastlanmadaydı ve hatta divan şiirinin büyük adı Fuzulî bile genç bir berbere gazel yazmıştı. İşte, eski devirlerin ‘‘berber metinleri’’nden birkaç örnek... Ama şurasını unutmayalım: Bu metinlerde sözü edilen kişilerle bugünün berberleri ve kuaförleri arasında hiçbir aláka yoktur ve bu şiirler o zamanlardan kalma hoş birer hatıradan ibarettir.
Günlerdir, Marshall boyaları için yapılan TV reklamını ve Haluk Bilginer'in reklamda canlandırdığı eşcinsel kuaför tipini konuşuyoruz. Türkiye Kuaförler Federasyonu Başkanı Ömer Aydıner'in ‘‘Bu reklam imajımızı zedeliyor’’ demesinden sonra tartışmaya bazı ‘‘hoş’’ sanatçılarımız da katıldılar ve ‘‘Ne yani şekerim, eşcinseller ölsün mi?’’ diye zarif bir şekilde görüş beyan ettiler.
GİTTİ BERBER, GELDİ PERUKÁR
Aynı şekilde üç ayrı reklam filminin daha çekildiğini ve çok yakında yayınlanacağını öğrenince, ‘‘saç sanatının’’ bizdeki öyküsünü anlatayım ve kuaför ile berber arasında bir farkın bulunmadığı eski devirlerden kalma bazı metinleri nakledeyim dedim.
Biz, Avrupa ile tanışmamızdan önce berbere ‘‘hallák’’ derdik. Sonra İtalyanca'nın ‘‘barbiere’’sini alıp ‘‘berber’’ yaptık. Derken batılılaşma merakının zirveye çıktığı 1900'lerin başında ‘‘berber’’ yerine ‘‘perukár’’ demeye başladık ama kısa zamanda bıraktık ve Fransızca'da 'saçını düzene koymak' demek olan ‘‘coiffer’’ fiilinden gelme ‘‘kuaför’’ü ithal edip dilimizi zenginleştirdik.
FUZULİ’NİN BERBERİ
Eski zamanların berberleri sadece saç ve sakalla değil, başka işlerle de uğraşırlar, sünnetçilik eder, hacamatçılık ve dişçilik yapar, hatta cild hastalıklarını bile tedaviye çalışırlardı. Tıraş öyle aynanın karşısında falan değil dizde yapılır, müşteri başını kurbanlık koyun gibi berberin kucağına koyar, ustura bu sırada gidip gelir, berberin çırağı da elindeki yelpazeyle müşterinin tepesinde uçuşan sinekleri kovardı. Hatta traş etmek tıraş sadece berberlerin değil, hamamdaki dellákların da vazifeleri arasındaydı ve berberlerle delláklar resmi belgelerde bu yüzden aynı meslek grubunun mensupları olarak geçerlerdi.
Türkiye Kuaförler Federasyonu'nun başkanı hiç kızmasın ama, İstanbul'da asırlar boyu faaliyet gösteren berberler arasında, Haluk Bilginer'in reklam filminde çizdiği tipe uyanlar ve tabii o tiplere düşkün müşteriler de vardı. Bu merak berberler hakkında şiirler yazmaya, destanlar söylemeye, şarkılar bestelemeye kadar gidecek, hatta divan şiirinin büyük ismi Fuzuli bile ‘‘Subh çekmiş çerha tıygın táşa çalmış áftáb’’ sözleriyle başlayan gazelinde genç bir berberi yere-göğe koyamayacaktı: ‘‘Su nasıl dalgalanıp her zaman kabarcıklar meydana getirirse, başlar da onun amber kokuları saçan usturasının hareketlerinden zevklenmede, tertemiz olmada... Ah, keşke başımdaki saçlar gibi vücudumdaki her kılın ucunda da bir baş bulunsaydı ve sevgilim onları kesseydi... Kanlar döken usturasından gene de kaçmazdım’’
BU, BİZİM ÖYKÜMÜZ
Yan tarafta, Sivaslı Veli adında bir halk şairi tarafından 19. asrın başında Yakub adında genç bir berber için yazılmış bir ‘‘berber destanı’’nın bazı bölümleri ve sakallar için bestelenmiş birkaç şarkının güfteleri yeralıyor. Bütün bunları okuyup ‘‘Adam gene ecdadımıza hakaret ediyor. Fuzuli'ye bile söz söyledi’’ deyip e-mail bombardımanına başlayacak olanlara şunu hatırlatayım: Bu ve bunun gibi metinler asırlar öncesinden günümüze uzanan hoş birer hatıradır, o devirlerde kaleme sansür olmadığını, herşeyin serbestçe söylenebildiğini göstermektedirler ve daha da önemlisi, beğensek de beğenmesek de herşeyiyle bize aittirler.
Berber destanı
Sivaslı Veli'nin bundan 200 sene önce yazdığı berber destanının tamamı, 1950'lerde Reşad Ekrem Koçu tarafından yayınlanmıştı. Ben, destanın eski dille kaleme alınmış olan bazı mısralarını vezni bozmayacak şekilde günümüz Türkçesi'ne nakletmeye çalıştım.
Ama peşinen söyleyeyim: Hakkında destan yazılan bu genç berberle bugünün berberleri ve kuaförleri arasında hiçbir aláka yoktur. Aşağıdaki şiir eski zamanlardan kalma hoş bir hatıradır ve dolayısıyla Kuaförler Federasyonu'nun alınmasına ve bazı ‘‘sanatçılarımızın’’ da mısraları sahiplenmelerine hiç mi hiç gerek bulunmamaktadır.
İşte, Sivaslı Veli'nin Yakub adında genç bir berberin aşkıyla söylediği destanın bazı dörtlükleri:
‘‘Söyledim bir destan berber şánına
Dinleyen doymasın onun tadına
Bakmak ister isen o şivekára
Gel Küçükpazar'da Hacıkadın'a
Varacağın dükkán hamama karşı
Sormadan bulursun o samur kaşı
Çünki gül yüzüyle nurlanır çarşı
Başlayalım şimdi gel anlatmaya
Sabah ışığından doğmuş o berber
Hazret-i Yusuf'la sanki beráber
On sekiz yaşına erişmiş dilber
Áferin tutup da bir avlayana
Samur saç üstüne koymuş dal fesi
Bağlamış kákülü gören herkesi
Gerdanı, yanağı, kaşı, ensesi
Yeterdir dilersen sen tanımaya
Bir deste ibrişim civan perçemi
Keman gibi kaşı vurmuş herkesi
Dağıtır bırakmaz gamı, kederi
Sonra şüphe verir her itikada
Yanağı, dudağı gül gibi bir nár
O nárın içinde şerbetli pınar
Bir yudum içenler haşre dek yanar
Miras kalır ateş tá evládına
Kolunu sıvamış berber civelek
Üstünde al gömlek, ipekten yelek
Münasib yerinde al kuşağı pek
Vallahi götürür aşk celládına
Geldik şimdi nalınına berberin
Billûrdandır ayakları dilberin
Kalem kalem parmakları her birin
Binlerce áferin o üstádına
Topuk seyri dahi ayrı temáşá
Nalın tıkır tıkır vurdukça taşa
Baş koymuştur nice ağa, bey, paşa
O dilber berberin hoş ayağına
Gelerek dizine baş koyar herkes
Derler: Yetiştiren üstádına pes!
İzin sana, diler isen başım kes
Veyahut gel acı şu feryádıma
Hamamda görenler uryán berberi
Sanırlar hamama girmiş bir peri
Bütün herkes hacamata müşteri
Koca şeyhten tutun tá ırgatına
Ümmîyiz velákin áşıkız yáhu
Pîrimiz aşkına hu diyelim hu!
Medhettik burda bir gözleri áhû
Düşüp şu álemin sert rüzgárına’’
Eskiler saça ve sakala bile beste yaparlardı
Saçın ve sakalın bizde sadece edebiyata değil, musikide de seçkin bir yeri vardır. Bestekárın gönlünü zevkinin çektiği cinslerden birine kaptırması halinde ilhamın kaynağı artık o sevgilinin sakallarıdır ama bestecilerimiz sakal hakkında değişik fikirlere sahiptirler. Meselá kimi bestekár ‘‘sakalları çıktı, güzelliği kayboldu’’ derken kimisi sakalın ‘‘sevgiliye’’ bambaşka hava verdiğini söyler, bazısı ise áşığına ‘‘sakallarını kes de, yanıma öyle gel’’ diye seslenir.
İşte, eski zamanardan kalma birkaç saç ve sakal şarkısı ve bestecilerinin bugünün Türkçesi ile söyledikleri:
Küçük Mehmed Ağa'nın (ölümü: 19. yüzyıl başları) Evcárá makamındaki bestesi: ‘‘Gelince hatt-ı mû-anber o meh-cemálimize / Yazıldı mebhas-i sevdá kitáb-ı hálimize’’ (O ay yüzlü sevgilimizin sakalları çıkmaya başlayınca, hálimizi anlatan kitaba sevda bahsi yazıldı)
Aynı bestecinin Sabazemzeme makamındaki bestesi: ‘‘Nev-hat görünür safha-i ruhsáresi cáná / Mecmua-i hüsne yeni şîráze mi çekmiş?’’ (Yüzünde yeni çıkmış sakalları görünmede... Güzellik mecmuasının cildine şiraze mi çekmiş?)
Taşçızáde Recep Çelebi'nin (ölümü: 17. yüzyıl sonu) Mahur makamındaki bestesi: ‘‘Seyret izár-ı yári hatt-ı müşk-bár ile / Hoşdur çemende mevsim-i gül nevbahár ile’’ (Sevgilin yanağındaki miskler yağdıran sakalları seyret! Gül mevsimi, çimenlerin üzerinde ilkbaharla beraber hoş olur)
Cerrahpaşa Müezzini Halil Efendi'nin (ölümü: 18. yüzyılın ilk yarısı) Hicaz makamındaki bestesi: ‘‘Düşse zülfünden arak ruhsár-ı cánán üstüne / Gûyiyá şebnem düşer gül-berk-i handán üstüne / Zîr-i zülfünden görenler hattını ebr-i bahar / Sáye salmış sandılar sahn-ı gülistán üstüne’’ (Sevgilinin saçlarından yanağına ter damlaması, gülümseyen bir gül yaprağına şebnem düşüşü gibidir. Saçının altındaki sakallarını görenler, bahar bulutunun gül bahçesi üzerine saldığı gölge zannediyorlar)
Kemanî Ámá Corci'nin (ölümü: 19. yüzyılın ilk yılları) Rast makamındaki Ağır Semaisi: ‘‘Tıraş et hattını cáná, serinde kákülün dursun /Kırılsa leşker-i hat gam değil, serdár sağ olsun’’ (Ey sevgili! Sakallarını kes ama başındaki kákülün kalsın. Sakalının askerleri kırılıp gitse de gam değil, onların serdarı sağolsun)

Murat Bardakçı: Jandarmaya ihbar ediyorum: Bu müze hortumlanabilir
Haziran 03, 2001 00:014dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Bundan dört sene önce ‘‘Mevlevihane'yi yakacaklar’’ diye yazmıştım ve yazımdan tam 30 gün sonra, 1997'nin 6 Mayıs'ında Vakıflar'ın eski eser deposu olarak kullandığı Yenikapı Mevlevihanesi kül oldu. İçi boşaltılıp ateşe verilmişti. Şimdi ilgilileri bir başka mekán konusunda uyarıyorum: İstanbul'daki Vakıf Gureba Hastahanesi'nde bulunan ve hastahaneyi yaptıran Bezmiálem Valide Sultan'ın özel eşyalarının sergilendiği küçük müze yokedilmek üzere!..

Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün hastahaneyi Sosyal Sigortalar Kurumu'na devretmesinden sonra müzedeki eşyalar birilerinin gözüne batmaya başladı. Şimdi ‘‘Müzeyi kapatalım’’ deniyor ve bu söz ‘‘içini hortumlayalım’’ anlamına geliyor.

Bu sayfada bundan dört sene önce, ‘‘Dikkat! Mevlevihane'yi yakacaklar’’ diye yazmıştım. Kehanetim maalesef doğru çıktı ve yazımdan tam 30 gün sonra, 1997'nin 6 Mayıs gecesi, İstanbul'daki yüzlerce senelik Yenikapı Mevlevihanesi küle döndü.

Mevlevihane, son zamanlarda Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından ‘‘teberrükat anbarı’’, yani ‘‘eski eser deposu’’ olarak kullanılıyordu. İçerisinde vakti zamanında Vakıflar'a ait olup da sonradan kapatılan müzelerden getirilmiş binlerce eser vardı. Depo yangına kadar seneler boyu yavaş yavaş boşaltıldı, derken alevler birkaç saat içinde koskoca binayı küle çevirdi. Emniyet Genel Müdürlüğü'nün İstihbarat ve Organize Suçla Mücadele Dairesi, yangından sonra Mevlevihane'den tam 3 bin 911 adet eşyanın yokolduğunu duyurdu ama bu binlerce kalem eşyadan bir daha hiçbir haber alınamadı.

SIRADA SULTAN VAR

Bütün bunları, İstanbul'da aynı akıbete uğramak üzere olan bir başka mekána dikkat çekmek için yazıyorum: Vakıf Gureba Hastahanesi'nin içerisinde bulunan ve Sultan Abdülmecid'in annesi Bezmiálem Valide Sultan'ın özel eşyalarının sergilendiği minyatür müzeye... Eğer tedbir alınmazsa bu müzedeki objeler de Vakıflar'ın depolarındaki diğer tarihi eşyanın akıbetine uğrayacak, yani kapanın elinde kalacak.

Hadise, şu: Hastahane İkinci Mahmud'un hanımı ve Sultan Abdülmecid'in annesi olan Bezmiálem Valide Sultan tarafından 1843 senesinde fakir ve garip hastaların tedavisi için inşa ettirilmişti ve ‘‘Gureba’’ sözü de zaten ‘‘garip’’ kelimesinin çoğuluydu. Valide Sultan hastahanenin kendi gelirleriyle faaliyet gösterip ihtiyaç çekmemesi için vakıf haline getirmiş ve vakfa gayet zengin kaynaklar bağlamıştı.

Gureba Hastahanesi 150 küsur sene boyunca vakıf olarak faaliyet gösterdi. 1976'da içerisinde bir müze açıldı ve kurucusu olan Bezmiálem Valide Sultan'ın tuvalet ve çalışma masasıyla sedef kanepeleri, özel eşyaları ve mührü buraya kondu. Kimi ziyaretçi mekánı sadece gezmekle yetiniyor, kimi de hastahanenin kurucusu olan hayırsever sultana dua ediyordu.

Aradan zaman geçti ve Vakıflar hastahaneyi bundan üç ay önce Sosyal Sigortalar Kurumu'na devretti. Devir sırasında müze yerinde bırakıldı ve idaresi de Vakıflar'ın uhdesinde kaldı.

TALAN EMRİ ANKARA’DAN

Derken, birileri Valide Sultan'ın hastahanede sergilenen eşyalarına göz diktiler. Öyle ya; müzedeki objeler ‘‘özel’’ mekánlara daha fazla yakışır, arada birileri de sebeplenirdi ve bu iş için hastahaneden çıkartılıp başka bir yere nakledilmeleri lázımdı. SSK'nın müzeden hiçbir şikáyeti yoktu, dolayısıyla sigortaya ‘‘Kapatın burayı’’ dedirtemeyince işi Ankara'daki Vakıflar Genel Müdürlüğü'nden bitirmeye çalıştılar. Ve nasıl becerdilerse becerdiler, genel müdürlükten İstanbul'daki Vakıflar Bölge Müdürlüğü'ne yazı üstüne yazı gelmeye başladı: ‘‘Hastahanedeki müzeyi kapatın ve eşyaları bize ait olan diğer müzelere nakledin’’ deniyordu. Neyse ki Vakıflar'ın İstanbul teşkilátı işi ağırdan aldı ve Valide Sultan'ın müzesine şimdilik birşeyler olmadı.

Şunu unutmayalım: Bizde vakıf müzelerini boşaltmanın en kolay yolu o müzeyi kapatıp içindeki objelerin bir kısmını başka müzelere, bir kısmını da depolara kaldırmaktan geçer. Teşhirdeki eşyalar depolara nakledilir, burada zamanla kaybolur, derken depo bir geceyarısı aniden yanıp gider, ‘‘tek suçlu elektrik kontağıdır’’ gibisinden bir rapor yazılır, dosya kapatılır. Vakti zamanında müzelerde sergilenen eşyalar, artık şık evlerin duvarlarını, camekánlarını süslemektedir.

BU İŞ TAM JANDARMALIK!

Tedbir alınmazsa, Türk tarihinin en hayırsever kadınlarından olan Bezmiálem Valide Sultan'ın eşyalarının başına yakında mutlaka birşeyler gelecek. Vakıflar, bundan üç gün öncesine kadar Devlet Bakanı Yüksel Yalova'ya bağlıydı. Yalova'nın istifasından sonra bakanlıkta işler biraz karışık olacağı için, bence en iyisi hadiseye jandarmanın el koyması! Dolayısıyla jandarmaya ihbar ediyorum! Aman dikkat, bu müzeyi hortumlayacaklar!.. Hazır işleri ele almışken burayla da bir ilgileniverin lutfen...

Gürcistan’dan geldi, İmparatoriçe oldu

İkinci Mahmud'un karısı ve Sultan Abdülmecid'in annesi olan Bezmialem Valide Sultan, 19. asrın ilk senelerinde Kafkasya'da dünyaya geldi. Gürcüydü, çocuk yaşlarda esir tüccarları tarafından İstanbul'a getirilip saraya satıldı ve hareme kondu. Burada zamanın hükümdarı İkinci Mahmud'un dikkatini çekti ve hükümdardan Şehzade Abdülmecid'i dünyaya getirdi.

Oğlunun 1839'da tahta geçmesi üzerine ‘‘ana imparatoriçe’’ demek olan ‘‘Valide Sultan’’ unvanını aldı ve 1853'ün 2 Mayıs'ındaki ölümüne kadar 14 yıl boyunca bu unvanını muhafaza ederek sarayın en güçlü kişisi oldu. Öldüğünde 40'lı yaşlardaydı ve arkasında çok sayıda hayır eserinin yanısıra Osmanlı tarihinin en zengin vakıflarından birini bıraktı.

Terkos Gölü bile onundu

Bugün İstanbul'un önde gelen birçok eserinin Bezmiálem Valide Sultan tarafından yaptırılıp vakfedildiğini çoğumuz bilmeyiz. İşte, sahip olduğu büyük serveti hayır işlerine harcayan imparatoriçe'den kalan eserlerinden sadece birkaçı:

Vakıf Gureba Hastahanesi ve bitişiğindeki cami

Dolmabahçe Camii

Cağaloğlu'nda bugün ‘‘Anadolu Lisesi’’ adıyla eğitim yapan eski İstanbul Kız Lisesi.

Akaretler'deki Valide Çeşmesi, Kasımpaşa, Silivrikapı, Topkapı ve Tarabya çeşmeler.

Galata Köprüsü.

Terkos gölü ve civarı. Valide Sultan, Terkos'un bütün gelirini Gureba Hastahanesi'ne bağışlamıştı.

Murat Bardakçı: Torunun talebi, İttihadçı dedenin talebiyle aynıydı
Haziran 10, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Bu yazı son derece hazin bir tesadüfün öyküsüdür: 1926 Haziran'ında Ankara İstiklal Mahkemesi'nde idam talebiyle yargılanıp iki ay sonra darağacında can veren İttihadçı Nail Bey ile 2000 yılının Eylül’ünde tutuklanan ve tutuklanmasının üzerinden tam sekiz ay geçtikten sonra İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi'ne çıkartılan Reklamcı Nail Beyler'in hüzünlü ve aralarındaki pek bilinmeyen kan bağının, ‘‘dede-torun’’ oluşlarının hikáyesi...

Bu yazı, oldukça hüzünlü bir rastlantının öyküsüdür... Ankara'nın şimdi ‘‘Ulus’’ adını taşıyan semtinin arka taraflarındaki eski ‘‘Umumi Hapishane’’ binasının önündeki meydanda, 1926'nın 26 Ağustos akşamı dört adet darağacı kuruldu ve birkaç saat sonra, güneşin doğmasına yakın, dört kişi bu darağaçlarında idam edildi.

Asılanlar, bir zamanlar seneler boyu Türkiye'nin kaderine hükmetmiş olan İttihad ve Terakki Partisi'nin önde gelen isimleriydi: Eski Maliye Nazırı Cavid, Doktor Nazım, Ardahan mebusu Hilmi ve Nail Beyler...

GİZLİ SERVİSTEN GELDİ

Tarihlere ‘‘İzmir suikasti’’ diye geçen hazırlığın içinde olmakla, yani Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal Paşa'yı öldürmeye teşebbüsle suçlanmış ve hüküm giymişlerdi.

O gece orada idam edilenlerin arasında bulunan Nail Bey'in kim olduğunu çoğumuz bilmeyiz...

İttihadçılar tarafından kurulan ve bugünün ‘‘MİT’’inin atası olan ‘‘Teşkilát-ı Mahsusa’’nın, yani o devrin gizli servisinin en faal mensuplarındandı. Dünya savaşı sırasında çeşitli hizmetler yapmış, İttihadçı liderlerin Türkiye'den ayrılmasından sonra dışarıya gitmiş, bir ara Rusya'ya geçip orada bulunan Enver Paşa'yla beraber olmuş, iddiaya göre Paşa tarafından Ankara'ya gönderilmiş ve onun için çalışmıştı.

Darağaçlarının kurulmasına ve Nail Bey'in de canından olmasına uzanan hadiseler, o tarihten iki ay öncesine, 1926 Haziran'ına uzanıyordu...

İzmir'de bir suikast teşebbüsü ortaya çıkartılmıştı: Bir yurt gezisinde bulunan ve İzmir'e gelmek üzere olan ‘‘Gazi Paşa’’, şehre girişi sırasında öldürülecekti. Tutuklamalar hemen başladı, İzmir'e bir ‘‘İstiklál Mahkemesi’’ yollandı, mahkeme son derece hızlı bir şekilde çalıştı, herşey bir ay içerisinde tamamlandı, suikast teşebbüsüne katıldıkları gerekçesiyle 13 kişi idama mahkum oldu ve cezaları 1926'nın 13 Temmuz gecesi İzmir'de infaz edildi.

DAVASI TARİHE GEÇTİ

Ama dosya kapanmamış, mahkeme tutuklulardan bazıları hakkında henüz karar vermemişti. Hadise, bir anda İttihad ve Terakki'nin lider kadrosunun temizlenmesi çabasına döndü. Dava Ankara'ya nakledildi, haklarında henüz karar verilmemiş olan tutuklular da Ankara'ya gönderildiler ve yeni tutuklamalar yapıldı. Ankara'da 18 Ağustos'ta başlayan yargılamalar, tarihlere ‘‘İttihadçılar Davası’’ olarak geçecekti.

Nail Bey de, partinin hayatta bulunan lider kadrosuyla beraber yargılananlar arasındaydı ve suikast girişimini teşvik etmekle suçlanıyordu.

EN MEŞHUR SAVUNMA

Sanıklar, savunmalarını 25 Ağustos günü yaptılar. Önce İttihadçılar'ın ünlü Maliye Nazırı Cavid Bey söz aldı ve adalet tarihimize geçen uzun savunmasını ‘‘Vereceğiniz karar, mutlu zamanlarınızda bir soru işareti şeklinde vicdanınızı rahatsız etmesin’’ diyerek bitirdi.

Savunma sırası Nail Bey'e geldi. Suikast teşebbüsünden haberdar olmadığını söyledi. Son sözü, ‘‘Çocuklarıma ve soyumdan gelecek olanlara bir leke miras bırakacak olan ve az-buçuk aklı başında bulunan vicdan sahibi bir insanın asla kabul edemeyeceği bu uğursuz suikast teşebbüsü ile zerre kadar alákadar değilim. Muhterem heyetinizin adaletine iltica ile beraatime karar verilmesini talep ediyorum’’ oldu.

APAR TOPAR ASILDILAR

Ali Çetinkaya, Kılıç Ali, Necip Ali ve Reşit Galip beylerden oluşan mahkeme heyeti, kararını ertesi gün açıkladı ve Nail Bey ile üç arkadaşını idama mahkûm etti. Hemen o gece asıldılar ve cenazeleri bilinmeyen bir yere defnedildi. Ankara'da görülen davanın suikast bahanesiyle eski İttihadçılar'ı temizleme operasyonu olduğu, seneler sonra Yargıtay kararıyla belgelenecekti.

Bundan tam 75 yıl önce yaşanmış bu acı hadiseyi durup dururken değil, İstanbul'da geçen hafta başlayan bir davada yapılan bir savunma dikkatimi çektiği için yazdım.

DEDESİNİN DAVASINDAKİ GİBİ

Son dava, kamuoyunu aylardır meşgul eden bir tartışmayla, Egebank olayıyla ilgiliydi. Sekiz aydan beri tutuklu olan Egebank sanıkları en nihayet mahkemeye çıkartılmışlar, yargılanmalarına İstanbul'da 1 numaralı Devlet Güvenlik Mahkemesi'nde başlanmıştı.

Yargılananlar arasında meşhur bir reklamcı, Nail Keçili de vardı ve gazeteler Keçili'nin sorgusu sırasında DGM yargıçlarına hitaben ‘‘Yüce heyetinizden haysiyetimin iadesini rica ediyorum’’ dediğini yazdılar.

Dikkatimi, işte Nail Keçili'nin bu sözleri, ‘‘Haysiyetimin iadesini rica ediyorum’’ demesi çekti. Zira aynı ismi taşıyan bir başka sanık, İttihatçı Nail Bey de bundan 75 sene önce Ankara İstiklál Mahkemesi'nin hakimlerine benzer sözler söylemiş, ‘‘Çocuklarıma ve soyumdan gelecek olanlara böyle bir lekeyi miras bırakamam’’ demişti.

İşin ilginç tarafı da işte burada, Nail Beyler'in ‘‘dede-torun’’ olmasındaydı: İttihadçı Nail Bey, Nail Keçili'nin dedesi, yani babasının babasıydı ve tatsız bir kader ‘‘torun’’ Nail Bey'i ‘‘dede’’ Nail Bey'inkine benzer bir savunma yapmak zorunda bırakmıştı.

NEDEN BU YAVAŞLIK?

Benim, Nail Keçili ile derin bir samimiyetim yoktur, sadece tanışırız ve birkaç yemekte beraber olmuşuzdur. Ama bu son davada aklımı kurcalayan bir taraf var: Vakti zamanında bir suikast girişimini, hele Atatürk'ün hayatına kasteden bir teşebbüsü iki ayda ortaya çıkartıp karara bağlayan devletin, şimdilerde çok daha basit bir banka davasını bile aylardır bitirememiş olması ve adaletin tecellisinin giderek yavaşlaması. Nail Keçili bundan sekiz ay önce tutuklandı, bir hapishaneden ötekine nakledildi, bu sekiz ay boyunca bir türlü başlamayan davasına ancak geçen hafta başlandı ve derken duruşma üç ay sonraya bırakıldı.

İşte, yargılama sürecinin bu hali alması beni ürkütüyor ve böyle bir iş günün birinde herkesin ve hepimizin başına gelebilir diye endişeye sevkediyor.

Kusuruma bakma oğlum, ilk defa idam ediliyorum!

'..Nail Bey, hüküm tebliğ edilirken mahzun bir edá ile başını sallayarak ikide bir ‘‘Evet, ádilánedir... Tamam, ádilánedir’’ demiş ve hátıra defterine oğluna hitaben şunları yazmıştı:

‘‘Annenin ve kardeşlerinin gözlerinden öperim. Amcanız size baba olacaktır. Bu mesele ile kat'iyyen hiçbir alákam yoktur. Ama, mahkeme reisi Ali Bey'i suçlamayınız’’

Nail Bey, hatıra defterinin mutlaka oğluna verilmesini tekrar tekrar rica ettikten sonra, ‘‘Reis ve Kılıç Ali Beyler'e mahsus selám eylerim. Hakikaten adaletin hükmünü yerine getirdiler. Várolsunlar! Kendilerine darılacak halim yok’’ diyerek dışarı çıkmış ve sehpanın önüne gelip masanın üzerine çıkınca ‘‘Millet sağolsun! Vatan páyidár olsun!’’ diye bağırarak, celláda ‘‘Şu düğümü arkaya getir. Nasıl olsa boğacak değil mi? Arkadan olsun’’ demiş ve sandalyeye oturmuştu.

Celládın ayağa kalkmasını söylemesi üzerine birdenbire gülmeye başlayarak:

- ‘‘Ne bileyim ben? Her zaman sandalye görünce otururduk. Meğer, bu başka sandalye imiş. Daha evvel idam edilmediğim için teşrifatını bilmiyorum, kusura bakmayın. Yalnız, düğümü arkaya at celládbaşı’’ diye can vermişti' (Feridun Kandemir'in ‘‘İzmir Suikastinin İçyüzü’’ isimli eserinden).

Murat Bardakçı: 31 Mart’ın paşasına isyan haberini karısı vermişti
Haziran 17, 2001 00:015dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Ahmet Altan'ın ‘‘İsyan Günlerinde Aşk’’ isimli son romanı üzerine aşka gelen ‘‘aydınlarımız’’ ve bazı tarihçilerimiz, bundan 92 sene önce yaşanan 31 Mart hadisesini tartışıyorlar. Ben, ciddi bir iş olan tarihin bir romandan hareketle yorumlanmasına karşıyım ve bu tartışmalarda yapılan bir hatayı düzeltmekle yetineceğim: Ayaklanmayı bastırmak için Selánik'ten gelen Hareket Ordusu'nun başında Mahmud Şevket değil, Hüseyin Hüsnü Paşa vardı. İşte, Türk siyaset ve fikir hayatının en önemli isimlerinden kabul edilen Mehmet Ali Aybar'ın dedesi ve Nazım Hikmet'in eniştesi olan ama şimdilerde adı pek hatırlanmayan Hüseyin Hüsnü Paşa'nın ve oldukça geniş ailesinin öyküsü...
Ahmet Altan'ın yeni romanı ‘‘İsyan Günlerinde Aşk’’, bundan 92 sene önceki 31 Mart hadisesini tartışmaya açtı. ‘‘Aydınlarımız’’ ve tarihçilerimiz, günlerdir 31 Mart'ın aslında şeriatçı bir ayaklanma mı, yoksa askeri bir başkaldırı mı olduğunu ortaya çıkartmaya çalışıyor!
İşin bana ilginç gelen tarafı, tartışmayı tarihi bir araştırmanın yahut bir başka bilimsel çalışmanın değil, bir aşk romanının başlatmış olması. Bu kadar zamandan beri üzerinde durulmamış olan çok önemli bir hadisenin bir roman sayesinde gündeme gelmesi, bize mahsus hoşluklardan biri olmalı...
ROMANDAN TARİH YAZMAK
Burada, bundan tam 92 sene önce yaşanan ve İstanbul'u iki hafta boyunca teslim alan 31 Mart terörünü, böyle bir ayaklanmanın hakikaten varolup olmadığını yahut işin arkasında aslında kimlerin ve neyin bulunduğunu tartışacak değilim, zira tarihin bir romandan hareketle yorumlanmasına karşıyım. Sadece ‘‘31 Mart’’, ‘‘Hareket Ordusu’’ ve ‘‘irtica’’ sözlerinin sık kullanılır olduğu bugünlerde sıkça yapılan bir yanlışı düzeleceğim, o kadar: 31 Mart ayaklanmasını bastıran ‘‘Hareket Ordusu’’na aslında kimin kumanda ettiğini ve orduyu Selánik'ten İstanbul'a kimin getirdiğini...
Ahmet Altan'ın romanı hakkında gazetelerde ve TV'lerde günlerdir çok şey yazılıp konuşuluyor ve bu arada tek bir isim teláffuz ediliyor: Mahmud Şevket Paşa... Paşa'nın Hareket Ordusu'nun kumandanı olduğu, orduyu Selánik'ten İstanbul'a onun getirdiği ve ayaklanmanın onun tarafındna bastırıldığı söyleniyor ve bu arada büyük bir tarihi hata yapılıyor.
ASIL KUMANDAN KİMDİ?
İşin doğrusu şöyle: Selánik'ten yola çıkan Hareket Ordusu'nun kumandanı Mahmud Şevket değil, Hüseyin Hüsnü Paşa idi ve Paşa'nın bir de kurmay başkanı vardı: O zamanın kıdemli yüzbaşısı Mustafa Kemal Bey.
İşte, 31 Mart olayının bazı çevrelerde yeniden tartışılmaya başlandığı şu günlerde, ismi artık pek geçmeyen bu önemli askerden, yani Hüseyin Hüsnü Paşa'dan bahsedeyim, Paşa'nın hayatını ve ailesini anlatayım dedim.
ZİNDANDAN ANADOLU’YA
Hüseyin Hüsnü Paşa, İstanbul'da, 1850'de doğdu. Harbiye Mektebi'nden mezun olduktan sonra tarihlere ‘‘93 harbi’’ diye geçen 1877'deki Rus Savaşı'na katıldı. Abdülhamid tarafından bir ara İttihadçılar'a yakın olduğu iddiasıyla Karaman'a sürüldü, 1908 Meşrutiyeti'nin ilánından sonra Selánik'teki 3. Ordu'ya tayin edildi ve 31 Mart hadisesi üzerine İstanbul'a yürüyen Hareket Ordusu'nun kumandanı oldu ve Yeşilköy'den İstanbul'a girmek üzereyken kumandayı Selánik'ten gelen Mahmud Şevket Paşa'ya devretti.
Libya'da valilik de yapan Paşa daha sonra siyasete girdi, senatör oldu ve Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra bir ara tutuklanıp Bekirağa Bölüğü'ne kapatıldı. Kurtuluş Savaşı yıllarını Anadolu'da geçirdi, zaferden sonra İstanbul'a döndü ve hayata 1926'da, Kuzguncuk'taki yalısında veda etti.
Hüseyin Hüsnü Paşa konusunun bir diğer ilginç tarafı da, Paşa'nın oldukça geniş olan ve mensupları arasında çok tanınmış bazı isimlerin bulunduğu ailesi... Ailenin öyküsü, aşağıdaki kutuda yeralıyor.
PAŞA’NIN İHSAN HOCA’SI
Ve, Hareket Ordusu'nun Yeşilköy sonrası kumandanı olan Mahmud Şevket Paşa'nın neslinden kimlerin geldiğini merak edenler için ufak bir bilgi: Daha sonra sadrazamlığa yani başbakanlığa getirilen ve 1913'ün 11 Haziran'ında bir suikaste kurban giden Paşa, çocuksuzdu. Ailesi çok sonraları Irak Başbakanı olan küçük kardeşi Hikmet Süleyman'dan devam etti. YÖK'ün mucidi meşhur profesörümüz İhsan Doğramacı, Mahmud Şevket Paşa'nın kardeşi Hikmet Süleyman'ın damadıdırlar...
En meşhur iki solcu, onun ailesindendi
Hüseyin Hüsnü Paşa'nın oldukça geniş ailesi halen devam ediyor ve bu ailenin mensupları arasında birçok tanınmış isim yeralıyor.
Paşa'nın iki oğlu ve bir kızı oldu. Büyük oğlu Tahsin Bey, Türk siyasi hayatının önemli bir isminin, Türkiye İşçi Partisi'nin kurucusu ve genel başkanı olan Mehmet Ali Aybar'ın babasıydı. Paşa'nın kızı Nimet Hanım ise, İttihad ve Terakki'nin lider kadrosundan İzmir valisi Rahmi Bey'le evlendi. Tarih seneler sonra garip bir şekilde tecelli etti ve Nimet Hanım'la İttihadçı Rahmi Bey'in tek çocukları olan Alp Arslan, devrilmesinde Hüseyin Hüsnü Paşa'nın önemli rol oynadığı zamanın hükümdarı Abdülhamid'in en yakın adamlarından olan İzzet Holo Paşa'nın torunu Zeynep Mümtaz'la evlendi.
Hüseyin Hüsnü Paşa'nın küçük oğlu Muhsin Bey ise, Saláh Birsel'in bir kitabıyla edebiyatımıza geçti. Birsel'in ‘‘Sergüzeşt-i Nono Bey ve Boğaziçi’’ isimli eserinde anlatılan Nono Bey, Paşa'nın küçük oğlu olan bu Muhsin Bey'di.
Paşa'nın biraz uzak da kaçsa, bir akrabası daha: Hüseyin Hüsnü Paşa'nın eşi Hayriye Hanım, aslen Alman olan ve Maraşal Mehmed Ali Paşa'nın kızıydı ve Hayriye Hanım'ın kızkardeşi ressam Celile Hanım, onun oğlu da Nazım Hikmet'ti.
Herşey, bir telgrafla öğrenildi
Kitaplara geçmeyen ve ağızdan ağıza nakledilen tarihe, şimdi ‘‘sözel tarih’’ deniyor. Bir konu hakkında belgeyle bilginin bulunmadığı durumlarda, bu yolla sağlanan malumat araştırmacıyı yönlendiriyor ve oldukça işe yarıyor.
Bundan iki gece önce bir TV kanalında ‘‘İsyan Günlerinde Aşk’’ vesilesiyle yapılıp saatlerce süren 31 Mart tartışmaları sırasında, Hüseyin Hüsnü Paşa'nın torunlarından olan dostum Melekşah Arslan'la konuştum. İşte, onun 31 Mart konusunda aile büyüklerinden dinlediklerinden bazıları:
‘‘Hüseyin Hüsnü Paşa Selánik'teyken ailesi Paşa'nın İstanbul'da, Kuzguncuk'taki yalısında kalıyordu.
İstanbul'daki ilk patırtılardan hemen sonra, Paşa'nın eşi Hayriye ve gelini Aliye hanımlar Kuzguncuk'tan apar-topar Yeşilköy'deki köşklerine gittiler ve Selánikte bulunan Paşa'ya ‘‘Biz Yeşilköy'deyiz ve iyiyiz, merak etmeyin’’ diyen bir telgraf çektiler. Selánik, İstanbul'da birkaç saat önce başlayan hadiselerden henüz haberdar değildi ve telgraf karargáhtakilerin garibine gitti. Paşa ve subayları ‘‘Orada neler oluyor öyle?’’ diye meraklanıp İstanbul'la temas kurmaya çalıştılar ve olaylardan ancak böylelikle haberdar olabildiler.
Hareket Ordusu İstanbul'a doğru yola çıkmak üzereyken, Selánik'teki en kıdemli kumandan olan Mahmud Şevket Paşa, önce ‘‘Beni bu işe karıştırmayın’’ dedi ama ordu Yeşilköy'e ulaşıp şehre girme hazırlıklarına başlayınca Selánik'ten Hüseyin Hüsnü Paşa'ya bir telgraf çekti: Bu defa ‘‘Hemen geliyorum, beni bekleyin’’ diyordu. Ordunun kurmay başkanı Yüzbaşı Mustafa Kemal Bey, Paşa'yı beklemeden şehre girilmesinden yanaydı. Hüseyin Hüsnü Paşa'ya ‘‘Beklemeyelim, gidelim’’ dedi ama Paşa ‘‘Biz başıbozuk ordusu değiliz, kumandanımız ne emrederse onu yaparız’’ cevabını verdi ve Selánik'ten gelen Mahmud Şevket Paşa böylelikle ordunun başına geçti’’

.Murat Bardakçı: Eskiden kapatmaz, diri diri yakarlardı
Haziran 24, 2001 00:016dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Fazilet'in kapatılması, partinin Anayasa Mahkemesi'ndeki davayı ufak-tefek berelerle atlatacağına inanan çok kişiyi şaşırttı. Ama ben hiç şaşırmadım, kararın bu şekilde çıkacağından adım kadar emindim ve ürkiye'nin devlet tarihiyle geleneğini bilen herkes perdenin böyle ineceğini önceden farkederdi. Zira devlet geleneğimizde asırlardan beri hakim olan, kesin ve tavizsiz bir şekilde uyulan bir kural vardı: Dinin devleti elde etmesine hiçbir zaman izin verilmemişti. İşte, geçmiş asırlarda varolan ve hep aynı akıbete uğrayan dini temelli siyasi hareketlerden bazıları...

İki senelik heyecanlı bekleyiş cuma günü nihayete erdi ve Fazilet Partisi kapatıldı. Şimdi, siyaset sahnesinde bundan sonra neleri yaşayacağımızı tartışıyoruz.

Fazilet'in akıbeti hakkında, kararın açıklanmasından önce neredeyse hemen herkes iyimserdi. Partinin kapatılmayacağını ve Anayasa Mahkemesi'ndeki davanın ufak-tefek yaralarla atlatılacağına inanılıyor, ‘‘Artık Avrupalı oluyoruz. Bizde bundan sonra siyasi parti kapatılmaz’’ deniyordu.

Ama ben, kararın bu şekilde çıkacağından adım kadar emindim. Türkiye'nin tarihini, özellikle de devlet tarihini ve temelini dinden alan siyasi grupların geçmişini az da olsa bilenler, Fazilet hadisesinde perdenin böyle ineceğini farkederdi. Zira devlet geleneğimizde asırlardan beri hakim olan ve hemen her Türk devletinde kesin ve tavizsiz bir şekilde uyulan bir kural vardı: Dinin devleti elde etmesine hiçbir zaman izin verilmemişti. Gerçi eski devirlerde devletin dini gruplara aşırı müsamaha gösterdiği devirler olmuş, bu gruplara siyaset icabı göz bile kırpılmış, hatta uzun zaman kullanılmışlar ama iş devlete hakim olmaya uzanınca devreden mutlaka çıkartılmışlardı. Bu iş bazan sivil otoriteye bazan da askere düşmüş ve ‘‘temizlik’’ mutlaka yapılmıştı.

Yan tarafta, Türkiye'de son beş asır boyunca şeriatı yahut kendilerine mahsus dinî kuralları hakim kılmaya çalışan gruplardan sadece birkaçı ve akıbetleri yeralıyor. Milli Nizam, Refah ve Fazilet partilerinden önceki bu grupların maceralarını okuduktan sonra, benim ‘‘Faziletin kapatılması zaten kaçınılmazdı’’ diye düşünmeme zannederim hak verirsiniz.

BİRİ yaktırmış, ÖTEKİ sürdürmüştü

Avcı Mehmed, sürdürdü

Türk tarihinin devlete en uzun süre hakim olan dini hareketi 17. yüzyılda ortaya çıktı ve adını Balıkesirli kadı Doğanizade Mustafa'nın ‘‘Kadızade’’ diye tanınan oğlundan alarak ‘‘Kadızadeliler’’ diye tanındı.

Doğanîzade Mustafa usta bir hatipti ve İstanbul camilerinde vaazlar vermekteydi. Derken zenginlerin zevke ve safaya daldığını, taşranın yanıp yıkıldığını, halkın dağlara çıktığını, çiftçinin perişanlaştığını, rüşvetin alıp yürüdüğünü, şarabın ve afyonun salgın haline geldiğini ve çarenin şeriatta olduğunu söylemeye başladı. Etrafına birhayli yandaş topladı ama, ömrü fikirlerinin iktidar olduğunu görmeye yetmedi. 1635'te öldü, yerini Ustuvanî ve Vánî Mehmed Çelebi adlarında iki talebesi aldı.

Devlet, Kadızadeliler'in dini telkinlerini halka sıkıntılarını unutturacak geçici bir vasıta gibi gördü. Zamanla saraya, padişah Avcı Mehmed'e kadar sızdılar ve bir dedikleri iki edilmez oldu.

Onlara göre herşey peygamberin zamanındaki gibi olmalıydı. ‘‘Devleti İslámileştirmek ve şeriatı hakim kılmak’’ uğruna Anadolu'da bir hayli tekke şeyhini idam ettirdiler. Mevlevihanelerde sema edilmesi bile yasaklandı. Sonra, siyaset meydanında at oynatmaya başladılar. Başkalarına haram olan herşey kendilerine heláldi ve kendilerinden olanlar devletin tepesine çıkarken muhalifler celládın satırına veriliyordu.

Saltanatları 1683'e, Viyana bozgununa kadar devam etti. Kadızadeliler'in bozgun sonrasındaki çöküşte hiçbir işe yaramayacaklarını farkeden zamanın hükümdarı Avcı Mehmed ‘‘Artık yeter! Bundan böyle molla camiinden, şeyh tekkesinden çıkmayacak ve kimse kimsenin işine karışmayacak. Karışanı tepelerim!’’ dedi. Hareketin lideri olan Váni Mehmed Çelebi Bursa'ya, yandaşları da dört bir yana sürgün edildiler.

Fatih, yaktırdı

Hurufîlik, varlığın temelini ‘‘ses’’ kavramına dayayan ve bazı sayıların kutsal olduğuna inanıp Kur'an'ı son derece karmaşık bir sayı sistemine göre yorumlayan eski bir inanç biçimiydi. 1340 senesinde doğan ve 54 yaşındayken idam edilen Şihabüddîn Fazlullah adında bir İranlı tarafından kuruldu. İlk zamanlarında aşırı bir mezhep gibi görüldü, sonraları İslamiyet'in dışında bir din ama ‘‘káfirlik’’ olarak kabul edildi.

Hurufîler, Fazlullah'ın idamından sonra sıkı bir takibe uğradılar ama sayıları ve güçleri giderek arttı. 15. yüzyılın ilk yıllarında Osmanlı topraklarında da faaliyet göstermeye ve Fatih Sultan Mehmed'in hükümdarlığı sırasında saraya sızarak devlet işlerine müdahaleye başladılar. Hurufîler'in faaliyetlerine önceleri ses çıkartmayan Fatih, zamanla desteğini çekti ve yüzlerce Hurufî, o devrim din alimlerinden Fahreddin-i Acemî'nin fetvasıyla Edirne'de diri diri yakıldı. Yakılma gerekçeleri her ne kadar ‘‘dinden çıkmak’’ olarak gösterildiyse de, aslında devleti elde etme çabaları yüzünden canlarından olmuşlardı.

Abdülmecid, kaleye kapattı

Türkiye, bir şeriat darbesini 1859 Eylül'ünde son anda önledi. Tahtta Sultan Abdülmecid vardı. Tanzimat Fermanı'ndan sonra bir ‘‘Islahat Fermanı’’ yayınlanmış, müslümanlarla gayrımüslimler hukuken eşit sayılmış, işkence káğıt üzerinde de kalsa yasaklanmış ve her dalda reformlara gidilmişti.

O günlerin İstanbul'unda sokakları birdenbire üzerinde ‘‘gavûr padişah’’ yazılı káğıtlar kapladı. ‘‘Padişah gávur oldu, din elden gidiyor, medreseleri kapatacaklar’’ deniyordu.

Hükümete 14 Eylül sabahı bir ihbar geldi: Bazı hocalar padişahı öldürmek, hükümeti dağıtmak ve İslámî bir yönetime geçmek için gizli bir teşkilát kurmuşlardı. İhbar doğru çıktı ve işin başında Şeyh Ahmed adında bir hocanın bulunduğu anlaşıldı. Fazlullah ve Kütahyalı İsmail adındaki iki şeyhle anlaşmış, bazı subayları da yanına çekmiş ve Kılıç Ali Paşa Camii'nden darbe hazırlığına girişmişti. Sultan Abdülmecid'i ve devletin önde gelenlerini Tophane'de yapılacak bir merasim sırasında öldürecek, İslámî bir rejim getireceklerdi.

Hemen bir tutuklama furyası başladı, 41 kişi yakalanıp Çengelköy'deki Kuleli kışlasına kapatıldı. Tutuklananlar arasında Cafer-dem adında bir de paşa vardı ve görevinin askerleri darbecilerin yanına çekmek olduğu anlaşılmıştı. Paşa yargılanma yerine intiharı seçti: Kuleli'ye götürüldüğü sırada bindirildiği sandaldan denize atladı ve bir daha çıkmadı.

Kışlada kurulan mahkeme 25 gün sürdü ve şeriat darbesi hazırlığının çok daha kanlı bir şekilde olmasının planlandığı ortaya çıktı. Dört sanık idama, ötekiler de kürek, hapis, sürgün ve kalebendlik cezalarına çarptırıldılar. Sultan Abdülmecid idamları müebbed hapse çevirdi, mahkûmların tamamını imparatorluğun uzak diyarlarındaki kalelere gönderdi.

Fermanında din unsuru olmayan tek devlet, Osmanlıydı

Son zamanlarda ‘‘Osmanlı'da hakim olan sistem, şeriattı. Laiklikleşmemizin öncesinde şeriatla idare edilirdik’’ gibisinden ifadelere giderek sık rastlanır oldu.

Küçük bir hatırlatma yapayım: Osmanlı, hiçbir zaman bir şeriat devleti olmadı. Bazı şer'î yasalar káğıt üzerinde varolmuşlardı ama bunlar hükümdarın iktidarını güçlendiren dinî semboller gibiydi. Uygulamadaki hemen bütün kanunlar dünyevi idiler ve meyhanenin, hatta her cins umumhanenin resmen açık olduğu ve 19. yüzyılda medeni kanun benzeri bir yasayı, ‘‘Mecelle’’yi yayınlayıp uygulamış olan bir devlet ‘‘şeriat devleti’’ sayılamazdı. ‘‘Halife’’ ve ‘‘hiláfet’’ kavramları ise, bizde şimdilerde yazılıp çizilenlerin aksine eski devirlerde zaten mevcut değildi. 18. asrın sonlarında sadece siyasi maksatla kullanılmışlar, İkinci Abdülhamid'in iktidar senelerinde dağılmakta olan imparatorluğun en azından Müslüman unsurunu elde tutabilme vasıtası haline gelmişlerdi.

Ve, önemli bir ayrıntı: Doğulu yahut batılı hemen bütün hükümdarların isimlerinin yanında dini bir motifin yeralması eski bir ádetti. Hükümdardan ‘‘Filanca memleketin başına Allah'ın inayetiyle geçmiş olan majesteleri Feşmekán hazretleri...’’ gibisinden bir ifadeyle sözedilirdi ama Osmanlı'nın logosu sayılan ‘‘tuğra''da, dini hiçbir unsur yoktu. Tuğra, hükümdarın isminden ve unvanlarından, yani sadece ‘‘dünyevi’’ sözlerden ibaretti.

Burada, bir padişah tuğrasıyla iki yabancı hükümdarın isimlerinin fermanlarındaki yazılışı yeralıyor. Fermanların ilki 1903 tarihli, İran'ın o zamanki şáhı Muzafferüddîn'e ait ve Türkçesiyle ‘‘Biz, Yüce Allah'ın üstünlüğü ve inayetiyle bütün İran memleketlerinin şáhlarının şáhı olan Kacar soyundan Muzafferüddîn Şáh’’ yazılı.

1906'dan kalan diğer ferman, Almanya'nın meşhur kayzeri İkinci Wilhelm'e ait. İsim kısmında ‘‘Biz, Prusya'nın Allah'ın inayetine sahip Kralı Wilhelm’’ deniyor.

Alttaki tuğra ise, Kanuni Süleyman'ın. Aslında stilize edilmiş istif halinde bir yazı demek olan tuğrada ‘‘Süleyman Şáh bin Selim Şáh Hán el-Muzaffer dáimán’’ yani ‘‘Selim Hán'ın oğlu ve her zaman muzaffer olan Süleyman Şáh’’ yazılı. Sadece bu kadar...

Murat Bardakçı: Kutsal Emanetler’e Karbon-14 testi yapılsın
Temmuz 01, 2001 00:017dk okuma
Paylaş

Murat BARDAKÇI
Haberin Devamı

Topkapı Sarayı'nda Hazreti Muhammed'in sandalet şeklindeki üç adet ayakkabısının yakında sergileneceğinin açıklanması üzerine, bizde bulunan çok sayıdaki ‘‘Kutsal emanetler’’i hatırladım. Sonra, Hıristiyan dünyasında asırlarca devam eden ‘‘İsa'nın kefeni’’ ve ‘Kumran Tomarları’’ tartışmaları hatırıma geldi ve teknolojiyle efsane işbirliğinin sonunda gerçeğin nasıl ortaya çıktığını düşündüm. İşte, bir başka ‘‘kutsal emanetler’’ tartışmasında modern teknoloji vasıtasıyla kesin sonuca ulaşılmasının kısa ve yorumsuz öyküsü...
Topkapı Sarayı'nda asırlardır saklanan kutsal emanetlerin arasında bulunan ve Hazreti Muhammed'e ait olduğuna inanılan üç tek ayakkabı, yakında sergilenecek.
PEYGAMBER TAŞI DEĞİL, KRAL MEKTUBU
Gazetelerde ve TV'lerde son günlerde çıkan haberlerde bunların her ne kadar sarayın deposunda ‘‘yeni keşfedildikleri’’ iddia edildi ise de, sandalet şeklindeki ayakkabıların ‘‘yeni bulunmaları’’ diye bir şey sözkonusu değildi. Teşhir edilmeyen diğer çok sayıdaki kutsal eşyanın arasındaydılar, varlıkları her zaman bilinmekteydi ancak eski derinin açıkta kalması halinde hemen okside olması ihtimali yüzünden bugüne kadar sergilenmemişlerdi. Şimdi ‘‘umumi arzu üzerine’’ kısa bir süre için de olsa sergilenmelerinin hazırlığı yapılıyor.
Açık söylemem gerekirse, ben, sarayda bulunan ve çoğu bugüne kadar sergilenmemiş olan kutsal emanetlerden bazılarının gerçeklikleri konusunda her zaman tereddüde düşmüşümdür. Zira, daha ilk bakışta bunların bir bölümünün peygamber devrinden olmadıkları anlaşılır durumdadır. Meselá, Hazreti Muhammed'in ‘‘teyemmüm taşı’’ olduğu söylenen obje, bir Asur tabletidir, Asur sarayının baş hademesi Şumiddina'nın kral Asurbanipal'a gönderildiği tablet şeklindeki bir mektuptur ve Babilonya'da atelyeleri bulunan Mariştar adındaki bir heykeltraşa verilen siparişlerden sözetmektedir.
Peygamberin mührü, mührün aslını bir kuyuya düşürdüğü bilinen Halife Hazreti Osman tarafından sonradan yaptırılmış bir objedir. Hazreti Fatma'ya ait olduğu iddia edilen seccade 16. asırdan kalmadır. Hazreti Hüseyin'in kullandığı söylenen bir başka seccade de 17. yüzyıla ait bir Bergama halısıdır. Hazreti Osman'ın öldürüldüğü sırada okuduğuna inanılan ve üzerindeki lekelerin Osman'ın kanı olduğu söylenen Kur'andaki lekeler ise ceylan derisinden sayfaların rutubet yüzünden zamanla sararmasından ibarettir ve Kur'an'ın yazı stili sonraki devirlere, Emeviler dönemine aittir. Hazreti Ayşe'nin bohçası olduğu iddia edilen muskalı kumaş ise, Kanuni Süleyman zamanından kalmadır, hatta bir kenarında yapanın imzası da vardır.
İşte, TV'lerde ve gazetelerde Hazreti Muhammed'in sarayda ‘‘yeni bulunan’’ üç adet ayakkabısıyla yani ‘‘nálin-i saadet’’leri ile ilgili haberleri okuyunca, aklıma kutsal emanetler konusu geldi.
KAFATASI,BİZANS’TAN MİRAS KALDI
Peygambere ait olduğuna inanılan ve biri sarayda diğeri Hırka-i Şerif Camii'nde bulunan iki adet hırkayı, Topkapı'daki ‘‘sancak-ı şerif’’leri, sadece sarayda ve bazı camilerde değil, çok sayıda eski ailede de bulunan ‘‘sakal-ı şerif’’leri, Kutsal Emanetler Dairesi'nde muhafaza edilen ‘‘Hazreti Musa'nın asásı’’nı, ‘‘Hazreti İbrahim'in tenceresi’’ni, Bizans'tan bize miras kalan ‘‘Hazreti Yahya'nın kafatasını ve kemiklerini’’ ve kutsal emanetlerin geçmişteki siyasi gücünü hatırladım. Sonra Hıristiyan dünyasında asırlarca devam eden ‘‘İsa'nın kefeni’’ tartışması ve ‘‘Kumran Tomarları’’ hatırıma geldi ve teknolojiyle efsane işbirliğinin gerçeği nasıl ortaya çıkarttığını düşündüm.
Yandaki ve aşağıdaki kutularda, Hıristiyan dünyasındaki ‘‘kutsal emanetler’’ tartışmasının modern teknolojiyle neticelenmesinin kısa öyküleri yeralıyor. Ben, bu tartışmalarla sonuçlarını nakletmekle, ancak Karbon-14 testinin objelerin gerçek yaşını artık sadece birkaç senelik hatayla çıkartabildiğini hatırlatmakla ve kutsal kabul edilen eşyaya gerçek saygının da böyle yapılması gerektirdiğini söylemekle yetiniyorum.
Vatikan yalanladı, karbon testi doğruladı
Torino Kefeni'ne uygulanan Karbon-14 testi, ‘‘Kumran Tomarları’’ yahut ‘‘Ölüdeniz Yazmaları’’ diye bilinen ve hem Hıristiyanlığın, hem Museviliğin eldeki en eski yazılı kaynakları olan elyazmalarına da uygulandı. Ama sonuç bu defa olumlu çıktı.
1946'da Ürdün'de, Kumran köyündeki bir mağarada bulunan bu çok sayıdaki káğıt, papirüs ve deri tomarlarda her iki dinin karanlıklar içindeki ilk dönemlerinden bahsediliyordu ve Hıristiyanlığın başlangıcı bu tomarlar sayesinde aydınlanmıştı. Ancak Hazreti İsa'nın kefenini ‘‘gerçek’’ kabul eden Vatikan,Kumral Tomarları'nı ‘‘düzmece’’ diye nitelemiş, ‘‘İsa'dan çok sonraları yazılmış olduklarını’’ iddia etmiş ve bunun üzerine başlayan din; tartışma elli sene boyunca bir türlü bitmemişti.
Tomarların küçük bir bölümü Vatikan'da, çoğu İsrail'deydi. Tartışmalardan bir neticeye varılamaması üzerine 18 ayrı sayfadan alınan birkaç miligram ağırlığındaki parçalara Arizona Üniversitesi'nin fizik laboratuvarında Karbon-14 testi uygulandı. Testi, üniversitenin iki fizik profesörü, Timothy Jull ile Douglas Dohanue yaptılar ve Ölüdeniz Yazmaları'nın bir bölümünün miláttan önce üçüncü asırdan, bir kısmının yine miláttan önce 60'lardan, geri kalanının ise Hazreti İsa'nın yaşadığı dönemden kaldığı ortaya çıktı.
Neticede, Vatikan'ın son derece önemli iki konuda yanıldığı anlaşıldı: Papaların ‘‘gerçek’’ dediği ‘‘Torino Kefeni’’ sahte, seneler boyu ‘‘sahte’’ olduğunu iddia ettikleri ‘‘Ölüdeniz Yazmaları’’ ise gerçekti.
Test için bir milimden küçük parça bile yetiyor
Bugün arkeolojiyle tarih öncesi araştırmalarının ayrılmaz parçası olan ve tarih belirleme vasıtası olarak kullanılan Karbon-14 test metodunu 1946'da Şikago Üniversitesi profesörlerinden Williard Libby ortaya koydu. Profesör Libby, bu çalışması sayesinde 1960'da Nobel kimya ödülünü kazanacaktı.
Testin temelinde, bütün canlıların hücrelerinde bulunan karbon miktarının ölçülmesi yatar. Bitkiler fotosentez yoluyla karbon dioksid alıp bununla gelişmelerini sağlarlarken, aynı işi bitkileri yiyen insanlar ve hayvanlar da yaparlar.
Karbonun en ufak parçası ‘‘Karbon-14’’ veya ‘‘Radyokarbon’’ adını alır. Radyokarbonun 5568 yıl olan ‘‘yarılanma müddeti’’, testin esasını oluşturur ve incelenecek örnekteki karbonda bulunan azalmış radyokarbonun oranı, o örneğin yaşını verir. Test için birkaç miligram veya milimetrelik parça káfidir.
Dünyada bugün 150'nin üzerinde Karbon-14 laboratuvarı bulunuyor ve test deri, kumaş, kan pıhtısı, kömür, mercan, reçine, gübre, boynuz, gibi bütün organik maddelerin yanısıra son senelerde çanak-çömlek, duvar ve kaya resimleri ile demire ve maden içeren cevherlere de uygulanabiliyor.
Hazreti İsa’nın kefeni, İsa’dan 800 yıl genç çıktı
Vatikan, asırlar boyunca Hazreti İsa’ya ait olduğuna inanılan kefene, 1988’de Karbon-14 testi uygulattı. Ama testin sonucu kefen hakkındaki bütün inançları bir anda kökünden değiştirdi: 2,5 metrelik bu keten dokuma, İsa’dan en az 800 yıl sonrasına aitti.
İtalya'nın Torino şehrindeki Vaftizci Yahya Kilisesi'nde saklanan eski bir keten örtü, Hıristiyan dünyasını asırlar boyunca meşgul etti. Tartışma, örtünün Hazreti İsa'nın çarmıhtan indirilmesinden sonra sarıldığı kefen olup olmadığıydı.
İki buçuk metrelik örtü, 11. asıra kadar Urfa'da bir kilisede muhafaza edildi ve daha sonra İstanbul'a, yani o zamanın Bizans başkentine getirildi. Haçlılar’ın şehri 1204'de yağmalaması sırasında kayboldu ve 1350'lerde Fransa'da ortaya çıktı. Bir kiliseden ötekine dolaştı, 1532'de ciddi bir yanma tehlikesi geçirdi, İtalya'ya götürüldü ve Torino'daki Vaftizci Yahya Kilisesi'ne kondu.
1898'de, kefende herkesi şaşırtan bir özellik farkedildi: Kumaş parlak ışığa tutulunca, tam ortasında insan boyunda olan ve negatif filmi andıran bir görüntü beliriyordu. Görüntüde kırbaçlanmış, başına dikenden yapılmış bir taç oturtulmuş ve çarmıha gerilmiş bir insan vardı. 1930'lardan sonra kefenin hassas kameralarla fotoğrafları çekildi ve iki özellik daha bulundu: Görüntünün el kısımlarında kurumuş kanlar bulunuyordu ve gözlerinden birinde İsa'dan sonraki tarihle 30 yıllarına ait bir para sıkıştırılmıştı.
Romalılar'ın çarmıha gerdikleri mahkumların gözlerine kendilerinden geçmemeleri ve acıyı daha fazla hissetmeleri için genellikle bir para koydukları eskiden beri bilinirdi.
Derken, Hıristiyan dünyasında bir ‘‘kefen tartışması’’ başladı: Bazıları kefenin gerçek olduğunu kabul ederken, bazıları da ortaçağ papazlarının kiliselerine şan ve şöhret kazandırmak için böyle bir kefen efsanesi uydurduklarını ileri sürdüler. Onlara göre, uyanık bazı papazlar kimsesiz bir adamı aynen Hazreti İsa gibi kırbaçlamış, başına dikenlerden yapılma bir taç geçirip çarmıha germişlerdi. Kurban çarmıhtan indirildikten sonra bir beze sarılmıştı ve Hazreti İsa'ya ait olduğu iddia edilen kefen, işte bu örtüydü!..
Tartışmalar senelerce sürdü ve Vatikan, 1988'de kefene Karbon-14 testi uygulanmasına karar verdi.
Kefenden kesilen milimetrik bir parça Teksas Üniversitesi'nin laboratuvarında incelendi ama netice, Vatikan'ı teste izin verdiğine pişman etti: Kefen 1260 ile 1390 yılları arasında imal edilmişti, yani Hazreti İsa'dan 1200 küsür yaş gençti.
Test daha sonra Arizona, Oxford ve Zürih Üniversiteleri'nde tekrarlandı, kefenden kesilen diğer milimetrik parçalara yeniden Karbon-14 uygulandı ama sonuç aynıydı; kefenin tarihi 13. asırdan geriye gitmiyordu.
Fizikçiler test sonuçlarını tartışırlarken, devreye bu defa Moskova Üniversitesi girdi: 1352'de kefenin saklandığı kilise yanmış, kefen zarar görmemiş ama yüksek hararette kalmıştı. Şiddetli ısının maddenin içindeki karbon moleküllerinin yapısını değiştirdiğinin bilinmesine rağmen, önceki testlerde bu husus gözardı edilmişti.
Rus fizikçiler, Moskova’daki bir laboratuvarda 1352'deki yangın ortamının bir eşini yaratıp ketendeki karbonun değişikliğini belirlediler. Önceki testlerin verileri bu şekilde değerlendirildi ama sadece beş asırlık bir geriye gidiş sağlanabildi: Kefenin imal tarihi 8. asrın başlarına uzandı ama kefenle Hazreti İsa'nın yaşadığı devir arasında hiçbir aláka kurulamadı.

.Büyük Şef’in kellesini Bush’un dedesi çalmış
Temmuz 08, 2001 01:216dk okuma
Paylaş

Başbakanın sağlığıyla ilgili söylentilerden, bitip tükenmeyen IMF haberlerinden ve Telekom tartışmalarından sizlere de gına gelmiş olabileceğini düşünerek bu hafta çok uzaklardaki garip bir tartışmayı yazayım dedim.
Apaçiler, Başkan ‘‘oğul’’ Bush'tan, efsanevî şefleri Geronimo'nun bundan 84 sene önce çalınan kafatasını istiyorlar. Taleplerini Bush'a yapmalarının sebebi ise, Geronimo'nun mezarını açıp kafatasını, kemiklerini ve bazı eşyalarını çalan kişinin, Başkan'ın
dedesi Senatör Prescott Bush olması. ‘‘Dede’’ Bush, mezardan çaldıklarını üyesi olduğu ‘‘ Kurukafa ve Kemikler’’ adındaki gizli klübe hediye etmiş.

Kovboy filimlerinden ve çizgi romanlardan tanıdığımız Apaçiler, yani geçmişin sert ve acımasız Kızılderili kabilesinin mensupları, bugünlerde yoğun bir faaliyet içindeler: Başkan George W. Bush'tan, Kızılderili tarihinin gelmiş geçmiş en meşhur savaşçısı Geronimo'nun bundan 84 sene önce çalınan ‘‘kurukafasını’’ istiyorlar.

HEDİYENİN BÖYLESİ

Meseleyi Amerikan Başkanı vasıtasıyla çözmek istemelerinin sebebi, bundan 84 sene öncesine dayanan bir söylenti, daha doğrusu Başkan Bush'un bu konudaki ‘‘özel durumu’’: Geronimo'nun mezarını açan, mezardaki kurukafayı, birkaç kemik parçasını, atının gemini ve eyer kayışlarını alıp üyesi olduğu gizli bir klübe hediye eden kişinin başkanın büyükbabası olduğuna inanılması... Mezar hırsızlığıyla suçlanan ve şimdi hayatta olmayan senatör Prescott Sheldon Bush sabık başkan George Bush'un özbeöz babası, şimdiki başkan George W. Bush'un ise dedesi...

‘‘Büyükbaba’’ Prescott, Bush ailesinin hemen her mensubu gibi Yale Üniversitesi'nde okumuş ve üniversitenin esrarı dillere destan klübü ‘‘Kurukafa ve Kemikler’’e üye olmuş, temelinde bir çeşit masonik dayanışma düşüncesi yatan klübün yönetiminde zamanla yükselmişti. Üniversitede bugün ‘‘Büyük Kemikadam’’ diye anılan ‘‘dede’’ Bush, Yale'den 1917'de mezun olmasından hemen sonra klübüne unutulmayacak bir hediye vermek istedi: 1918 Mayıs'ında beş arkadaşıyla beraber Geronimo'nun mezarını açtı; kafatasını, birkaç kemiğini ve mezara onunla beraber gömülmüş olan bazı eşyaları alıp klübün New Haven'deki ‘‘Mezar’’ denilen merkezine taşıdı.

Kurukafanın alın kısmında küçük bir deri parçası ve şakaklarında da bir tutam saç kalmıştı. Deriyle saç hemen o gece karbolik asit kullanılarak yakıldı, kurukafa ‘‘tertemiz’’ oldu ve sadece klübün üyeleri tarafından bilinen bu 'hediye' ‘‘Mezar’’da seneler boyu sır olarak saklandı. Prescott Sheldon Bush, 1972'de 77 yaşında öldüğünde çok zengin bir işadamı ve etkili bir senatördü ama Geronimo konusunda hiç konuşmadı, mezarı açmasının sırrını kendisiyle beraber götürdü.

KANIT 65 YIL SONRA GELDİ

Geronimo'nun mezarının soyulduğunu öğrenen Apaçiler, efsanevi şefin kellesini her yerde aramaya başladılar ve bir delil bulmaları için aradan tam 65 yıl geçmesi gerekti. 1983 sonbaharında Arizona'da toplanan Apaçi şefleri mezarın Prescott Bush tarafından soyulduğunun belirlendiğini duyurup kurukafanın geri alınması mücadelesini yürütmesi için San Carlos Apaçileri'nin şefi Ned Anderson'u görevlendirdiler.

Anderson, 1986 Eylül'ünde George Bush'un kardeşi Jonathan ile New York'ta buluştu ve klübün eski bir üyesi olan Başkan'ın, babasının mezardan çaldıklarını iade etmesini istedi.

Elinde kanıt olarak klübün áyin salonunda gizlice çekilmiş bir fotoğraf vardı ve bir camekán içerisinde muhafaza edilen kurukafayla kemikler resimde net bir şekilde görünüyordu. Toplantı 11 gün sonra tekrarlandı, Jonathan Bush'un yanında bu defa ‘‘Kurukafa ve Kemikler’’ klübünün avukatı da vardı ve resimdeki kurukafanın Geronimo'ya değil, kızılderili bir çocuğa ait olduğunu iddia ediyorlardı.

BUSH AİLESİ HEP SUSKUN

Bush ailesinden hayır gelmediğini gören Apaçiler bu defa FBI'yı devreye sokmaya çalıştılar ama federal polis şikáyete pek sıcak bakmadı. Apaçiler'in ellerindeki bütün delilleri kendilerine verip şikáyetlerini geri almaları halinde iddiaları araştıracaklarını söylediler.Anderson pazarlığı reddetti, Başkan Bush'a ulaşmaya çalıştıysa da Bush görüşme taleplerini devamlı geri çevirdi.

Apaçiler, kurukafa mücadelelerine hálá devam ediyorlar. Kabile şefleri bundan iki hafta önce Arizona'daki bir otelde yeniden biraraya geldiler ve kurukafayı geri alabilmek için yeni bir faaliyet planı yaptılar. Şimdi hefedleri mezar soyguncusunun torunuyla, yani Amerika'nın çiçeği burnunda başkanı George W. Bush ile anlaşmaya varabilmek...

ÇİLESİ MEZARDA BİLE BİTMEDİ

Bizim başbakanın sağlığıyla ilgili söylentilerden, bitip tükenmek bilmeyen IMF haberlerinden ve gávur ölüsü gibi uzatılan Telekom tartışmalarından artık sizlere de gına gelmiş olabileceği düşüncesiyle bu hafta Büyük Şef Geronimo'nun hikáyesini anlatıp mezarda bile bitmeyen çilesinden sözedeyim dedim.

15 bin dolar verip gir, ileride dünyayı yönet

‘‘Skull and Bones’’ yani ‘‘Kurukafa ve Kemikler’’ isimli klüp yalnızca öğrencilerin, hem de sadece Yale Üniversitesi öğrencilerinin üye olabildiği bir gençlik klübü gibi görünür ama aslında dünyanın en gizli ve söylentiler doğruysa en etkili gruplarının başında gelir.

Klüp, 1832 Aralık'ında hepsi Yale öğrencisi olan William Russell ve 14 arkadaşı tarafından kuruldu. Üyelere ‘‘kemikadam’’ deniyordu, her biri eski Yunan ve Roma mitolojisindeki bir kahramanın adını taşıyordu, klübün temelinde ‘‘kardeşlik’’ ve ‘‘birlik’’ düşünceleri yatmadaydı ama bu birlik başka türlüydü: Üniversiteyi bitirip hayata atılan ‘‘kemikadam’’, klübün diğer üyeleriyle temasını hiçbir zaman kesmeyecekti. Üyelerden birinin sıkıntıya düşmesi halinde hemen yardıma koşulacaktı ve en önemlisi, her kemikadam sahip olduğu gücü diğer üyelerle mutlaka paylaşacaktı. Anlayacağınız, ‘‘Kurukafa ve Kemikler’’ klübü, Yale Üniversitesi'ne mahsus masonik bir örgüt gibiydi.

Amerika'nın Yale mezunu birçok önemli ismi, öğrencilik senelerinde klübe üye olmuşlardı: Kendi adını taşıyan bankanın kurucusu Morgan Stanley, Zapata Petrol'ün başkanı Richard Gow, New York Times gazetesinin meşhur genel yayın müdürü Amory Howe Bradford, Fortune dergisinin editörü ve ‘‘500'ler listesi’’nin mucidi Russel Davenport, New York Trust, Union Pasific, Boeing ve Time gruplarının başkanı Artemus Gates, ve Bush ailesinin politikaya giren bütün mensupları, hep birer ‘‘kemikadam’’ idiler. Temasları ve beraberlikleri hiç kesintiye uğramadı.

‘‘Kurukafa ve Kemikler’’, faaliyetine bugün hálá aynı gizlilik içinde devam ediyor. Üyeler klübün New Haven'da bulunan ve ‘‘Mezar’’ adı verilen penceresiz binasında her perşembe ve pazar gecesi toplanıyorlar, üniformalar giyilip geleneksel áyinler yapılıyor, Geronimo'ya ait olduğu söylenen kurukafa ve kemikler bu sırada geniş salonun ortasına getirilmiş bulunuyor. Son sınıf öğrencileri her sene küçük sınıflardan bir sonraki dönemde klübe üye olabilecek 15 aday tespit ediyor, klüp her birinden 15 bin dolar istiyor, sonra eğitime başlıyorlar.

Söylentilere bakılırsa, dünyanın gerçek yöneticileri liderliğe işte böyle bir ortam içerisinde hazırlanıyor..

Savaşçı olarak doğdu fotoğraf satarak öldü

Adı artık efsane halini alan ve Kızılderili tarihinin en önemli liderlerinden sayılan Geronimo, 1829'da, bugünün Arizona'sında doğdu. Apaçiler'in Çirikahua kabilesine mensuptu, asıl adı Goyatlay idi ve ‘‘Esneyen Adam’’ demekti.

1858'de annesi, karısı ve çocukları Apaçiler'i topraklarından sürmek isteyen Meksikalı askerlerin kurşunlarıyla gözlerinin önünde can verince önce Meksikalılarla, sonra onların yerini alan Amerikalılarla mücadeleye başladı. Kabilesinin savaşçılarıyla beraber askeri birliklere seneler boyu saldırılar yaptı, büyük zararlar verdi ve her defasında ellerinden kurtulmayı başardı.

Geronimo'nun mücadelesi 30 seneye yakın devam etti ve 1886 Mart'ında General George Crook tarafından esir edildi. Crook, Geronimo ile bir anlaşmaya vardı: Geronimo ceza görmeyecek ama buna karşılık kabilesini Florida'ya götürecekti. Büyük şef iki gün sonra General Crook'un elinden kaçmayı başardı ve askerlere saldırılarına devam ettti. O senenin Eylül'ünde tekrar yakalandı, kabilesiyle beraber önce Florida'ya, oradan Alabama'ya, nihayet Oklahoma'ya nakledildi ve Fort Sill'de bir çiftliğe kapatıldı. Vatanı olan Arizona'yı artık bir daha göremeyecekti.

Apaçi şefinin bu tarihten sonraki hayatı kaderine teslim olmuş saygıdeğer bir mahkumun hüzün içerisindeki son günleri olacaktı. İleri yaşına rağmen tekrar evlendi, yeniden çoluk-çocuğa karıştı, bu arada atalarının tabiat kuvvetlerine başeymeye dayanan eski dinini terketti ve Hristiyan olup Reformist Kilise'ye katıldı.

Bir zamanlar Amerikan ordusuna kök söktüren savaşçı, artık Amerikalılar için bulunmaz bir reklam malzemesiydi. Yüzyılın başında St. Louis'de yapılan dünya fuarında yer aldı, fuarı ziyarete gelen yüzbinlerce kişiye geleneksel giysileri içinde poz verdi ve 1905'te Başkan Theodore Roosevelt'in yemin töreninde hazır bulundu. Hayatını fotoğraflarını ve ailesiyle beraber yaptığı elişlerini satarak kazanıyordu ve bu işi yapabilmek için gerekli izni bile seneler süren bir mücadeleyle elde edebilmişti.

Geronimo, 1909'da hayata veda ettiğinde 80 yaşındaydı. Fort Sill'de kapatıldığı çiftliğin hemen dışındaki mezarlığa defnedildi, duasını bir papaz yaptı ve 1918'de mezarı açılıp kafatasıyla kemikleri çalındı. Apaçiler, kafatası mezarına dönene kadar efsanevi savaşçının ruhunun huzur bulmayacağına inanıyorlar.

Tam 134 yıllık sır vagon ve sahibinin hamam kaçamağı
Temmuz 15, 2001 01:486dk okuma
Paylaş

Rahmi Koç'un bu hafta açılan yeni müzesindeki bir obje, Sultan Abdüláziz'in Avrupa seyahatinde kullandığı 'saltanat vagonu', bana bir buçuk asırdan beri devam eden ama sisler arasında duran bir söylentiyi hatırlattı: Sultan Abdüláziz ile Fransa İmparatoriçesi Eugenie arasındaki aşk dedikodularını...
Rahmi Koç hayaline nihayet kavuştu, senelerdir topladığı sanayi áletlerinin hepsini biraraya getirdi ve Türkiye'nin ilk Sanayi Müzesi'ni kurdu.

Geçen salı gecesi yapılan açılışına davetli olduğum müzeyi gezerken ne yalan söyleyeyim, ‘‘Burası Türkiye için biraz fazla lüks’’ demekten kendimi alamadım. Seneler boyu Avrupa'daki birçok özel müzeyi gezmiştim, içlerinde hakikaten ‘‘müze’’ kavramının bile üzerinde bulunanları vardı ama ufacık köylerdeki ve kasabalardaki tek katlı evlerin bile ‘‘dünya çapında bir müze’’ olarak tanıtılmalarından rahatsız olur, ‘‘Bizim zenginlerimiz de kendi iş alanlarıyla ilgili eski eserleri toplayıp niçin bir müze haline getirmezler acaba?’’ diye hayıflanırdım.

Burada neler var neler

Rahmi Bey, işte bunu yaptı. Müzesi sadece objelerinin çeşitliliği ve zenginliği açısından değil, teşhir bakımından da Türkiye'nin standardlarının çok çok üzerindeydi. Ve ben, açıkçası müzenin bu kadar zengin ve bu derece şık olabileceğini ümid etmiyordum. Her yer dünyanın dört bir köşesini ancak kapı kapı dolaşmakla temin edilebilecek binlerce áletle doluydu, bir salona gıcır gıcır duran ve hálá çalışan eski bir zeytinyağı fabrikası kurulmuştu, diğer bir salonda pırıl pırıl kolleksiyonluk otomobiller sıralanıyordu. Bir başka yerde çocukluğumuzun mutlu günlerinin tramvayı vardı, tramvayın hemen ilerisinde de nerede bulunduğunu, daha doğrusu hálá varolup olmadığını senelerdir merak ettiğim bir vagon duruyordu: Sultan Abdüláziz'in saltanat vagonu...

Vagonu görünce sahibi olan Sultan Abdülaziz'i, hükümdarın Avrupa seyahatini ve daha sonra İstanbul'da ve Paris'te dilden dile dolaşan bir dedikoduyu, Fransa İmporatoriçesi Eugenie (okunuşu: Öjeni) ile Abdüláziz arasındaki aşk söylentilerini hatırladım ve sizlere de nakledeyim dedim.

Türkiye'den savaşlar dışında ayrılıp yabancı memleketleri ziyaret eden ilk ve son hükümdar, Abdüláziz'di. Fransa İmparatoru Üçüncü Napoleon tarafından Paris'teki milletlerarası serginin açılışına davet edilen Abdüláziz, 1867 yazında İstanbul'dan Fransa'nın Toulon limanına kadar gemiyle gitti, buradan Paris'e bu vagonla seyahat etti. Sonra Londra'ya geçti, dönüşü Belçika üzerinden yine bu vagonla oldu, kendisine ‘‘iyi yolculuklar’’ demeye gelen Belçika ve Prusya krallarıyla Avusturya-Macaristan İmparatoru'nu da vagonunda ağırladı.

Hamamda sabaha kadar

Vagon, Abdülaziz'den sonra kullanılmadı, kaderine terkedildi, bir depodan ötekine gitti ve bu yolculuğu tam 134 sene devam etti. Türkiye'nin önde gelen sanat tarihi hocalarından Prof. Nurhan Atasoy vagonu 1998'de Devlet Demiryolları'nın bir deposunda hurda halinde bulup Rahmi Koç'u haberdar etti ve ‘‘Rahmi M. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı’’ tarafından satın alınan vagon baştan aşağı elden geçirildi, eski haline en yakın şekle getirilip müzeye kondu.

Abdüláziz, Paris'te ilk görüşte aklını başından alan bir hanımla tanışmıştı: Fransa'nın güzelliğiyle ve zekásıyla meşhur imparatoriçesiyle, yani Üçüncü Napoleon'un karısı Eugenie ile... Söylenenlere göre Paris'te gözü başka birşeyi görmemiş, dönüşte bile aklı-fikri hep Eugenie'de kalmıştı.

Eugenie'yi yeniden görebilmek, hükümdara iki sene sonra yeniden nasip oldu. İmparatoriçe, Süveyş Kanalı'nın açılık merasimine davetliydi, Mısır'a gemiyle gidecekti ve giderken İstanbul'a da uğramıştı.

Dedikodular, işte bu ziyaretin hemen ilk gününde başladı. Hükümdar, Paris'te kendisine evsahipliği yapmış olan imparatoriçe için önceden Beylerbeyi Sarayı'nı hazırlatmış ve hazırlıkların başında bizzat bulunmuş, Eugenie'yi daha karaya ayak basmadan denizde karşılamış ve peşpeşe hediyelere boğmuştu. Abdüláziz'in Eugenie'ye gecelik entarisi yaptırması için binlerce altın değerinde bir de şal verdiği bütün şehrin dilindeydi.

Eugenie, İstanbul'da bir hafta kaldı ve şehrin hemen her tarafını dolaştı. Beylerbeyi'ne öğleden sonraları yorgun argın döndüğünde hemen sarayın hamamına gidiyor ve kendisini hükümdarın ‘‘nátırlık’’ etmesi yani bir çeşit telláklık yapması için gönderdiği Arzıniyaz Kalfa'nın ellerine teslim ediyordu.

İstanbul, o hafta bir başka dedikoduyla çalkalandı: Abdüláziz, Eugenie'nin nedimelerini ve yaverini birer bahaneyle imparatoriçenin yanından uzaklaştırmış, sonra Dolmabahçe'den saltanat kayığına binip Beylerbeyi'ne geçmiş, rıhtımdam koşar adımlarla doğruca hamama gitmiş ve hamamda gün ağarıncaya kadar Eugenie'yle beraber kalmıştı.

Áşığının oğlunu merak etti

Sonra, araya peşpeşe feláketler girdi. Abdüláziz tahtından indirilip öldürüldü, Eugenie kocası Üçüncü Napoleon'la beraber hayatının sonunda bile noktalanmayacak olan bir sürgüne gitti ve Osmanlı hükümdarıyla Fransız İmparatoriçesinin arasında olup bitenlerin söylentisi yüz küsur sene boyunca hep konuşulup durdu. Eugenie'nin ilk ziyaretinden tam 42 sene sonra artık beli bükülmüş ve çok yaşlı bir hanım olarak yeniden geldiği İstanbul'daki hüznü ve Abdüláziz'in oğlunu görmek istemesi, söylenenlerin doğruluğuna işaret sayıldı.

Hasköy'e mutlaka gidin, Rahmi Bey'in müzesini baştan sona gezin; merakın, azmin ve zevkin ürünü olan bu eserin güzelliğine siz de hayran kalın. Ama bu işe bir günüzünü ayırın, zira böyle bir müzeyi gezmeyi ancak bir günde bitirebilirsiniz. Sonra rengárenk, büyükçe bir bibloyu andıran Abdülaziz'in vagonunun önünde durun ve Eugenie'den sonra sarayındaki birbirinden güzel cariyeleri bile görmeyecek hále gelmiş olan hükümdarın iç çekişlerini duymaya çalışın. Belki de birşeyler işitebilirsiniz, kimbilir?

Şehzade dans etti, Padişah ‘‘Ben boynuzlu muyum?’’ dedi

İmparator Üçüncü Napoleon, Paris'te Abdüláziz'in şerefine bir balo vermişti. Sonraları ‘‘Beşinci Murad’’ olarak tahta geçen Veliahd Murad Efendi, baloda bir Fransız prensesiyle dansediyordu. Dansın biraz ‘‘samimi’’ bir hal aldığını gören Abdüláziz yanındakilere ‘‘Söyleyin şu herife, karıyı hemen bıraksın’’ buyurdu. ‘‘Biz burada boynuzlu muyuz?’’

Üçüncü Napoleon kendini beğenmişliğiyle ve patavatsızlığıyla meşhurdu. Paris'te verdiği bir davette Abdüláziz'in Hariciye Nazırı yani Dışişleri Bakanı olan Fuad Paşa'ya ‘‘Devletiniz artık pek güçsüz, meselá donanmanız işe yaramaz halde. Ne vaziyette olduğunuzun farkında mısınız?’’ deyince, Paşa'dan güzel bir cevap aldı: Fuad Paşa ‘‘Majesteleri hata ediyorlar!’’ dedi. ‘‘Türkiye öyle kuvvetli bir devlettir ki, üç asırdan beri sizler dışarıdan bizler de içeriden yıkmaya bu kadar uğraştığımız halde hálá yerinde duruyor!’’ (Ali Kemali Aksüt'ün ‘‘Sultan Aziz'in Avrupa ve Mısır Seyahati’’ isimli eserinden).

Aşkı uğruna, 42 yıl sonra İstanbul’a yeniden geldi

Bir İspanyol kontunun kızı olan Eugenie, 1826'da Granada'da doğdu. İspanya'nın en güzel kızı olarak tanındı, gençlik yıllarını Paris'te geçirdi ve burada sonradan ‘‘İmparator Üçüncü Napoleon’’ unvanını alacak olan Louis Napoleon'la tanıştı.

1853'te ‘‘imparator’’ Louis Napoleon'la evlenip ‘‘Fransa İmparatoriçesi’’ oldu ve Paris halkının düğün hediyesi olarak verdiği 600 bin frangı yeni kurulmakta olan bir kızlar okuluna bağışlaması üzerine de, Fransızlar'ın gönlünde taht kurdu. Güzelliğiyle ve zekásıyla tanınırken siyasetle çok yakından ilgilendi, Katolik Partisi'ni destekledi ve kocasının Fransa dışında bulunması sırasında ‘‘imparator naibesi’’ olarak Fransa'yı bizzat o idare etti.

Yarım asırlık sürgün

Kocası Üçüncü Napoleon'un Alman ordularına karşı 1870'de Sedan'da yenilip esir düşmesi üzerine Paris'i terketmek ve İngiltere'ye sığınmak zorunda kaldı. Bir sene sonra serbest bırakılan kocasıyla burada yeniden biraraya geldi. Fransa'ya tekrar dönemeyen imparatoriçe, tam yarım asır boyunca sürgünde yaşadı. Kocasının 1873'teki ölümünden sonra da politikayla uğraşmaya devam etti ama İngiliz ordusuna katılıp Güney Afrika'ya savaşa giden oğlunun bir çatışmada can vermesi üzerine kendini dine verdi ve acılarını unutmak için seneler boyu diyar diyar dolaştı. 1920'de Madrid'de 94 yaşındayken öldüğünde, Fransa'ya tam 50 seneden beri gidememişti.

Eugenie, 1911 Haziran'ında yatıyla İstanbul'a bir daha geldi, zamanın hükümdarı Sultan Reşad'ı ziyaret etti ve padişahtan garip bir ricada bulundu: İstanbul'a o tarihten 42 sene önceki ilk gelişinde henüz küçük bir çocuk iken tanıdığı bir şehzadeyi, Sultan Abdülaziz'in oğlu Yusuf İzzettin Efendi'yi görmek istedi. Şehzade ile görüştü ve bu isteği İstanbul'un yanısıra Paris'te de oldukça manidar karşılandı. O dönemde sarayın ‘‘mábeyn başkátibi’’ yani ‘‘genel sekreteri’’ olan meşhur romancı Halid Ziya Bey (Uşaklıgil), hatıralarında bu görüşmenin sonrasından bahsederken ‘‘...Kalbini neler burktu, bunu keşfetmek mümkün değildir. Fakat dönüşünde, rıhtımdaki sandala binerken daha ziyade yaşlanmış, daha ziyade çökmüş gibiydi’’ diye yazacaktı.

.İlk teknokrat hükümeti sadece 99 gün sürmüştü
Temmuz 22, 2001 01:365dk okuma
Paylaş

Önce şunu açıkça söyleyeyim: Bendeniz, Serdar Turgut'un başlattığı teknokratlar hükümeti teklifini destekleyenlerdenim ama bu tartışma sırasında yapılan bir tarih hatayı düzeltmek istiyorum.
Türkiye'nin ilk teknokrat kabinesini 1971'de Nihat Erim değil, o tarihten seneler önce, 1912'nin 22 Temmuz'unda Gazi Ahmed Muhtar Paşa kurmuştu. Hükümette üç eski başbakan vardı, Ahmed Muhtar Paşa oğlu Mahmud Muhtar Paşa'yı da bakan yapmıştı ve hükümet tarihlere bu yüzden ‘‘Baba-Oğul Kabinesi’’ diye geçti. Ama geleneklerimiz gereği kabineyi devirmek için elimizden geleni yaptık, Gazi Ahmed Muhtar Paşa sadece üç ay dayanabildi ve sonrası tam bir feláket oldu: Rumeli ile Libya peşpeşe elimizden çıktı.

Serdar Turgut'un başlattığı ‘‘teknokratlar hükümeti’’ tartışması, ortalığı tozu dumana kattı. Başta başbakan olmak üzere çok sayıda devletlumuz böyle bir hükumetin ara rejim demek olduğunu söyleyip veryansınettiler ve işi teknokratlar hükümetini destekleyenleri neredeyse demokrasi düşmanı ilán etmeye kadar getirdiler.

Bendeniz, destekliyorum

Önce, şunu açıkça söyleyeyim: Bendeniz de Serdar'ın teklifini yani Türkiye'nin bir müddet için teknokratlar tarafından idare edilmesini destekleyenlerdenim. Memleketi bu hale getirenlerin şimdiye kadar yaptıklarının gelecekte yapacaklarının da teminatı olduğunu farkeden herkes zannedersen benim gibi düşünür ve herşey yoluna girene kadar devletin işten anlayanlar tarafından idare edilmesinin çok doğru bir karar olduğuna inanır.

Serdar'ın başlattığı bu teknokratlar hükümeti tartışması gündeme 12 Mart günlerini ve Nihat Erim kabinelerini getirdi. Türkiye'nin ilk teknokrat hükümetinin 12 Mart sonrasında Nihat Erim tarafından kurulduğu yazılıp çizildi ama işin doğrusu öyle değildi: Teknokratlardan meydana gelen ve milli uzlaşma maksadıyla kurulan ilk hükümet 1971 değil 1912 tarihini taşıyordu ama büyük ümidlerle kurulan bu hükümeti ádetimiz gereği yaşatmamış, üç ay içerisinde halledivermiştik.

İşte, tarihlere ‘‘Büyük Kabine’’ yahut ‘‘Baba-Oğul Kabinesi’’ diye geçen bu hükümetin öyküsü:

Türkiye'de 1908 Temmuz'unda İkinci Meşrutiyet ilán edilmiş, memleket káğıt üzerinde de olsa hürriyete ve demokrasiye kavuşmuştu.

Derken meşhur 31 Mart isyanı patladı, 1909'un 27 Nisan'ında Abdülhamid tahtından indirildi, yerine Sultan Reşad geçti ve İttihad ve Terakki memlekete yavaş yavaş hakim olmaya başladı.

İstanbul'daki belirsizlik imparatorluğun dört bir yanına sıçradı. Arnavutluk isyan etti, Girit Yunanistan'a sadakatini açıkladı ve Balkanlar'da bağımsızlık hareketleri daha da arttı.

Bütün bu tatsızlıklar içerisinde 1911'e gelindi ve o senenin Ekim'inde İtalya birdenbire Libya'yı işgal ediverdi. Artık sık sık hükümetler değişmekte, sadrazamlar yani başbakanlar birbirini takip etmekteydi. Tevfik Paşa'nın yerini Hüseyin Hilmi Paşa aldı, o gidince yerine Hakkı Paşa getirildi, istifasından sonra Abdülhamid'in meşhur Said Paşa'sı sekizinci defa sadrazam yapıldı. Said Paşa, İttihadçılar'ın desteğine sahipti ama İttihadçılar ordunun tamamına hakim değildiler ve bazı paşaların huzursuz olduğu söylenmekteydi. Cepheden neredeyse her gün bir başka yenilginin haberi geliyor, hayat gittikçe pahalılaşıyor ve hemen her an darbe bekleniyordu.

Oğlunu da bakan yaptı

İşlerin içinden çıkılmaz hale geldiğini gören Said Paşa, 1912'nin 16 Temmuz'unda istifa etti. Bu, İttihad ve Terakki'nin de idareden gitmesi demekti ve artık tek yol hem memlekette uzlaşmayı sağlayacak, hem de işi bilenlerden meydana gelecek bir hükümetin kurulmasıydı.

Sultan Reşad, etrafındakilerin de telkinleriyle sadrazamlığa kahramanlığıyla tanınmış ve her kesimden saygı gören bir askeri, senato başkanı olan Gazi Ahmed Muhtar Paşa'yı getirdi ve Paşa 1912'nin 22 Temmuz'unda 14 kişilik hükümetini kurdu. Hükümette üç eski sadrazam vardı. Paşa, Denizcilik Bakanlığı’na da oğlu Mahmud Muhtar Paşa'yı getirmişti.

Hükümette eski başbakanların da bulunduğunu gören halk, bu yeni kabineye kuruluşunun daha ilk gününde ‘‘Büyük Kabine’’ adını verdiyse de de, başbakanın oğlunun da kabinede yer alması üzerine bu isim hemen ‘‘Baba-oğul hükümeti’’ne döndü. Bütün bu hafif alaycı bakışlara ve istihzalara rağmen, hükümetin gene de derdlere deva olacağına inanılıyordu.

Ama öyle olmadı. Önce, kabinede temsil edilmeyen partiler hükümeti yıpratmak için ellerinden geleni yaptılar, derken kabinedeki eski başbakanlar birbirlerine girdi. İstanbul'daki bütün bu didişmeler sırasında üstüne üstlük bir de Balkan savaşı patladı, Rumeli olduğu gibi elimizden çıktı ve bu arada Libya da elimizden gitti. Trablus ve Bingazi'de uzun zamandan beri devam eden İtalyan işgaline karşı artık hiçbir şey yapamaz hale gelmiş olan hükümet Libya'yı İtalyanlar'a vermekten başka çare bulamadı.

Sadrazam Gazi Ahmed Muhtar Paşa için artık istifadan başka çare kalmamıştı ve 1912'nin 29 Ekim'inde istifa etti: Büyük ümidlerle kurulan Türkiye'nin ‘‘Büyük Kabine’’si, işbaşında sadece üç ay sekiz gün kalabilmişti.

Hükümetin yıkılmasından neler olduğunu merak edenler için söyleyeyim: İttihadçılar bir ay sonra Babıali'yi basıp işbaşına geldiler, İttihad ve Terakki Partisi devletin tek sahibi oldu, arkasından durup dururken Birinci Dünya Savaşı'na girdik, sonrası ise málum...

Mısırlı papaz üflerken basıldı

Mısır, bugünlerde Türkiye'nin gündemini bundan birkaç sene önce aylarca meşgul eden bir seks skandalının, yatakta basılan Aczimendi 'şeyhi' Müslüm Gündüz hadisesinin bir benzerini yaşıyor.

Ama, arada küçük bir fark var; din farkı: Mısır'daki olayın kahramanı Müslüman değil Hıristiyan, üstelik sıradan bir Hıristiyan da değil, Kıpti kilisesinin yüksek rütbeli bir mensubu, bir piskopos. Skandalın sebebi ise, piskoposun çocuğu olmayan çok sayıda kadına ‘‘çocuk sahibi olacakları’’ garantisiyle bir güzel tecavüz ettiğinin ortaya çıkması...

İsa aşkına bir nefes

Piskoposun adı Adil Sadullah Gabriel, kilisedeki ‘‘dini’’ ismi ise, Barsum el Mahruki... Kahire'nin güneyindeki Asyut şehrinde bulunan büyük Kıpti kilisesinin başında. Kıptiler, malum, Mısır'da nüfusun yüzde yirmiye yakını meydana getiren Ortodoks Hıristiyan halkı...

İşte bu Barsum el Mahrukî adındaki bu piskopos, kendisini senelerden beri çocuk sahibi olamayan kadınları anne yapmaya vakfetmiştir. ‘‘Aman aziz peder derdime derman ol!’’ diye gelen kadınları akşamları kilisenin arka tarafındaki odasına alır, ‘‘Burada olacakları sakın haaa kocana söyleme, yoksa çarpılırsın’’ der, içlerine ‘‘İsa'nın kutsal ruhunu üfüreceğini’’ söyleyip yatağa yatırır ve üfürür.

Piskopos el Mahrukî, bu arada kutsal ruhla teknolojik bağlantı da kurmuş ve yatak odasına yerleştirdiği bir kamerayla üfürme seanslarının tamamına bir güzel kaydetmiştir.

Hamile kalan kadınlar kendilerinin ‘‘Hazreti Meryem’’, kalamayanlar ise ‘‘günahkár’’ olduklarına hükmetmektedirler. Ama son zamanlarda kilisenin papaz odasında birşeyler olduğuna dair dedikodular çıkar, polis geçen ay kiliseyi basıp sıkı bir arama yapar ve bir dolap dolusu video kaset bulunur. Başrolde hep piskopos hazretleri vardır ve düzinelerle hanıma üfürmededir...

Filimlerin bazı kareleri El Nabaa gazetesinin eline geçer ve gazete bunları tam sayfa yayınlar. Hristiyan Mısırlılar yayını protesto ederlerse de gazete karaborsaya düşer ve tek bir nüshası 20 dolardan müşteri bulur.

Artık, Mısır Kıptileri'nin Patriği Üçüncü Şenuda Hazretleri'ne Piskopos Barsum el Mahrukî'yi kiliseden ihractan başka çare kalmamıştır. Öyle yapar, polis de bunun üzerine piskoposu Asyut'tan Kahire'ye getirip tutuklar. Mısır, şimdi hem üfürme seanslarının rezaletini, hem de El Nabaa gazetesinin bu fotoğrafları yayınlamasının basın etiğine uyup uymadığını tartışıyor. Gazetenin genel yayın müdürü Memduh Mahran ‘‘Bu haberi yayınlamayıp da neyi yayınlayacaktık? Basın böyle olaylara sayfalarında yer vermeyecekse varolmasının ne hikmeti kalır ki? Bizi suçlayanlar önce gidip bazı papazları ve şeyhleri ahláka davet etsinler’’ diyor.

İlk Laila tartışmasında İstanbul’u yıkmıştık
Temmuz 29, 2001 01:566dk okuma
Paylaş

Günlerdir devam eden Laila tartışmasının bir benzerini biz 18. yüzyılın ilk çeyreğinde de yaşamış, bugünlerde şeamet tellállarının kulaklara fısıldadıkları ‘‘sosyal patlama’’ya o zamanlar şahit olmuş ama çok acı bir fatura ödemiştik.
İşte tarihlere ‘‘Lále devri’’ diye geçen 18 senelik bir tatlı hayatın ve hemen arkasından gelen Patrona Halil isyanının İstanbul'u harabeye çevirişinin, daha da fakirleşmemizin ve servet düşmanlığının
matbaayı tahrip etmeye kadar varmasının öyküsü...

Günlerdir bir Laila tartışmasıdır gidiyor ve krizin Laila benzeri mekánlar yüzünden tırmandığı gibisinden abuk sabuk iddialar gündemi meşgul edip duruyor.

Benim Laila gibi mekánlara muhalefetim onların varlıklarına değil, sadece isimlerinin bugünkü yazılış biçimlerine, yani ‘‘Paşa’’nın ‘‘Pacha’’, ‘‘Leyla’’nın ‘‘Laila’’ olmasına; hatta ‘‘Eskici’’nin ‘‘Eskidji’’, ‘‘Köfteci’’nin ‘‘Köftedji’’ yapılmasına... Seneler öncesinde zaten kurutulup birkaç yüz kelimeyle konuşulur hale getirilen Türkçe, şimdi birilerinin özentisi yüzünden imlásından da oluyor, garip ve zavallı bir sömürge lisanına dönüyor.

DEPREM DURDU, YANGIN ÇIKTI

Ama işin bu tarafına bakılmıyor, servetini meşru yoldan edinip vergisini verenlerin canlarının çektiği gibi eğlenmeye hakları olduğu ve Laila'ların kapanması halinde müdavimlerinin çoğunun o parayı Avrupa'daki eğlence mekánlarında harcayacakları unutuluyor. Üstelik, zerafetin ve gerçek zenginliğin süzülmüşlüğüyle sonradan edinilen paranın verdiği yapmacık şıklığın üstten-baştan dökülüşünü görmek için Laila'dan uygun bir mekánın varolmadığı da hatırlara gelmiyor. Dolayısıyla, İstanbul gibi Türkiye'deki vergi gelirinin yüzde 45'ini ödeyen bir şehirdeki eğlence hayatının tartışmaya açılmasıyla gayet lüzumsuz bir iş ediliyor.

Aslında, biz bu tartışmaların bir benzerini İstanbul'da bundan 230 sene önce de yaşamış, şimdilerde şeamet tellállatının fısıldadıkları 'sosyal patlama'nın ne demek olduğunu o zamanlar tatmış ve çok acı bir fatura ödemiştik.

İşte, o zamanlardaki Laila'ların öyküsü ve ákıbeti:

Türkiye, 1689'da yaşanan Viyana bozgunundan sonra nefesi kesilmiş haldeydi. Bozgunun üzerinden epey zaman geçmiş ama ekonomi düzeltilememiş, sınır boylarında devam eden çarpışmalar hálá bitmemişti.

1703 Ağustos'unda Sultan İkinci Mustafa tahttan indirilip yerine Üçüncü Ahmed getirildi.

Devleti ve ekonomiyi düzene sokacak tedbirlerin alınmasına çalışılmakta, sadrazamın yani o zamanın başbakanının biri gidip öteki gelmekte ama netice bir türlü elde edilememekteydi.

Mum ışığında ayı güreşi

Üstüne üstlük, 1716 ilkbaharında Avusturya'ya karşı ilán edilen savaş yine feláket getirmişti. Belgrad elimizden gitti, 1718 Temmuz'unda imzalanan Pasarofça andlaşmasıyla başta Belgrad olmak üzere bazı topraklar Avusturya ile Venedik'e terkedildi, 1719'un 25 Mayıs'ında yaşanan deprem İstanbul'un bir kısmını yerle bir etti, arkasından gelen yangınla da Gedikpaşa'dan Kumkapı'ya uzanan sahil kül oldu.

Üçüncü Ahmed ve aynı zamanda hükümdarın kızı Fatma Sultan'ın kocası olan Sadrazam Nevşehirli Damad İbrahim Paşa, sakin ve huzur içinde olabilmenin yolunu aradılar ve çözümü zevke, safaya dalmakta buldular.

İstanbul'da geniş bir imar ve inşaat faaliyeti başlatıldı. Şehrin dört bir yanında yeni saraylar yükseliyor, o zamanlar ismi Sádábád olan bugünün Káğıthane'sinde sıra sıra köşkler inşa ettiriliyor, bahçelerde hemen her gece binbirgece masalları yaşanıyordu.

Çengiler ve köçekler en en iç gıcıklayıcı rakslarını ederlerken İstanbul'un sosyetesi görülmedik eğlenceler buluyor, meselá yavru ayılarla güreş tutuluyor, üzerlerine mum dikilmiş kaplumbağalar bahçelere salınıyor, günlerce süren helva sohbetlerine dalınıyordu. Şair Nedim o günleri ‘‘Gidelim serv-i revánım yürü Sádábád'e’’ gibisinden mısralarla anlatırken Ebubekir Ağa ‘‘Güzel ammá ki ne áfet ne güzel’’ diyen nağmeler terennüm ediyordu. Sosyeteyi bir lále merakıdır sarmıştı, Hollanda'dan getirtilen lále soğanlarına keselerle altın ödeniyor, bahçeler bu lálelerle bezeniyordu. Tarihçi Ahmed Refik, 20. asrın başlarında bu lále merakından yola çıkarak o yılları ‘‘Lále Devri’’ diye adlandıracak ve bu söz tarihlere geçecekti.

İstanbul'da 1718'de başlayan bu tatlı hayat 12 yıl devam etti ve iş sadece eğlencede kalmadı, kültür hayatında ve sanayide hamlelere gidildi.

Cesedler öküz arabasında

1727 Temmuz'unda saraydan izin alan İbrahim Mütefferika Türkiye'de Türkçe kitap basan ilk matbaayı kurdu, ardarda dokuma ve çini fabrikaları açıldı ama ekonomi bozuldukça bozuluyordu. Halkta vergi verecek güç kalmamış, işsizlik başta İstanbul ve Anadolu olmak üzere imparatorluğun dört bir yanını sarmıştı. Eğlenceler devam ederken homurdanmalar da giderek arttı ve ve şimdilerde sözü edilen ‘‘toplumsal patlama’’ işte o zaman, 1730 Eylül'ünün son haftasında yaşandı.

Tarihe ‘‘Patrona’’ diye geçecek olan Halil adında bir hamam tellákı etrafında topladığı çok sayıda işsizle beraber İstanbul'da isyan çıkarttı. Derken yeniçeriler de isyancılara katıldılar, zindanlardaki mahkumlar salıverildi ve şehirde bir yağmadır başladı. Konaklar yağmalanıp yakılıyordu.

Matbaayı bile yıktılar

İsyanın saray kapılarına kadar dayanması üzerine Üçüncü Ahmed başta damadı İbrahim Paşa olmak üzere önde gelen bazı devlet adamlarını idam ettirdi, cenazelerini öküz arabalarına koydurup ásilere verdi. Paşa'nın cesedi sokaklarda sürüklendi, hatta ‘‘Meğer sünnetsizmiş’’ diye söylentiler bile çıktı ve isyanın daha da büyümesi padişahın tahtından indirilmesiyle sağlanabildi.

Sarayda bir odaya hapsedilen Üçüncü Ahmed'in yerini Birinci Mahmud aldı. Yeni padişah isyancıların Káğıthane'de inşa edilen ve ‘‘Sádábád Köşkleri’’ diye bilinen 120 kadar binayı yakmalarına güçlükle engel olabildi ve ‘‘Yakmamalarını, sadece yıkmalarını’’ rica etti. Káğıthane'deki yağma tam üç gün sürdü, hızlarını alamayan ásiler küçük fabrikaları ve imaláthaneleri bile yağmalayıp yıktılar, hatta matbaanın bir kısmı bile tahrip edildi. Şehirde iki ay boyunca tam bir terör hüküm sürdü ama devlet isyancılardan intikamını almakta gecikmedi: Bir tören bahanesiyle saraya çağırılan Patrona Halil ve adamları saray muhafızları tarafından parça parça edildiler.

Sosyal patlama bu şekilde bastırılmış gibi görünmüş ama neticede fakirlik ve işsizlik daha da artmış, İstanbul üç gün içinde harabeye dönmüş ve o günlerdeki zerafetine bir daha asla kavuşamamıştı.

Biz hálá ‘‘Laila gibi yerler krizi daha da arttırıyor’’ demeye devam edelim...

Lále Devri’ni Raşid yazdı, Laila Devri’ni İlber yazacak

İlim dünyası, Lále Devri'nin İstanbul'unda olup bitenleri, o günlerin dillere destan eğlencelerini devrin tarihçisi Mehmed Ráşid Efendi'nin ‘‘Vekayináme’’ isimli eserinden öğrendi. Ráşid, devletin resm; tarihçisiydi. 1714 ile 1723 arasındaki hadiseleri, tabii bu arada yaşanan çılgın eğlenceleri ve Sádábád álemlerini de kaleme aldı. Sonra Halep kadılığına tayin edildi ve eserinin 1723'ten sonrasını Küçük Çelebizáde İsmail Ásım Efendi tamamladı. Bugün 1730'daki Patrona Halil isyanının ve çapulcuların İstanbul'u yağmalamalarının ayrıntılarını İsmail Ásım Efendi'nin yazdıklarından öğreniyoruz.

Lále Devri'nden sonra zamanımızın çok önemli bir tarihçisi, Prof. Dr. İlber Ortaylı da, bugünleri geleceğe aktarmak için geçen hafta Laila'da bilimsel incelemeler yaptı. Açık söylemem gerekirse, İlber'in Laila'yı mutlaka görmesini istiyordum ama gitmeye ikna etmek için çok uğraştım. ‘‘Benim orada ne işim var? Milletin diline mi düşeyim?’’ gibisinden epey sözler ettiyse de neticede ‘‘ilim merakı’’ ağır bastı, ısrarıma karşı koyamadı ve beraberce Laila'nın yolunu tuttuk.

Kapıda ‘‘Hocam, hoşgeldiniz’’ diyen smokinli zatın kulübün koruma müdürü ve işin daha da garibi tarih mezunu olduğunu öğrenince hayli şaşırıp ‘‘Meğer ne öğrenciler yetiştiyormuşız’’ dedi. İçeride bizi masasına davet eden sabık nazırlardan Güneş Taner'le sıkı bir ‘‘Derviş dedikodusu’’na girdi, eğlenenlerin ‘‘sosyal analizini’’ yaptı, ‘‘Keşki Betüş (Betül Mardin) de burada olup zerafet hakemliği etseydi’’ diye iç geçirdi ve neticede bugünün Sádábád eğlencelerini gözleriyle görüp geleceğe nakletme fırsatını elde etti.

Fotoğrafta, Prof. Dr. İlber Ortaylı'yı Güneş Taner'in refikaları Beyza Taner'le beraber Laila'da görüyorsunuz. Lale Devri'nde Ráşid'inin yaptığını yapıyor, yani zamanımızın Sádábád eğlenceleri hakkındaki bilgi ve belge topluyorlar.

Cem Sultan’ın 5 asır sonra ortaya çıkan Maltalı torunu
Ağustos 05, 2001 01:566dk okuma
Paylaş

Bu yazı, senelerden beri köklerini aramakla uğraşan Maltalı bir tarihçinin vardığı ilginç sonucun öyküsüdür:
George Alexander Said-Zammit adındaki tarihçi Fatih Sultan Mehmed'in hayatı ronmanlara ve filimlere konu olan bahtsız şehzadesi Cem Sultan'ın soyundan geldiğini iddia ediyor, iddiasını asırlar öncesinden kalma noter ve arşiv belgeleriyle ispata çalışıyor ve Osmanoğlu ailesinin kendisini ‘‘tanımasını’’ istiyor.

Bu yazı ailesinin köklerini bulmaya çalışan bir kişinin, George Alexander Said-Zammit adındaki Maltalı bir arkeolog tarihçinin vardığı son derece ilginç bir sonucun öyküsüdür.

George Alexander Said-Zammit, Fatih Sultan Mehmed'in oğlu Cem Sultan'ın yani 13 senelik ıztırab dolu gurbeti romanlara ve filimlere kadar konu olan bahtsız şehzadenin soyundan geldiğini söylüyor. İddiasını doğrulayabilmek için arşivlerde özellikle de 16. yüzyılın noter arşivlerinde o dönemden kalma belgeler arıyor, buldukları arasında bağlantılar kurmaya çalışıyor ve sonra bütün bu çalışmalarını kitap haline getirip kendisinin ve ailesinin Cem Sultan'ın soyundan geldiğini ve 17. göbekten torunu olduğunu ispata uğraşıyor.

Maltalı tarihçi George Alexander Said-Zammit’i bu sonuca götüren olaylar şöyle cereyan etmiş:

Fatih'in álim ve şair oğlu Şehzade Cem, İstanbul tahtına geçen ağabeyi Sultan Bayezid'le giriştiği savaşları kaybetmesinden sonra 13 sene sürecek olan bir gurbete çıktı ve hayatını 1495 Şubat'ında Napoli'de noktaladı.

Cem'in üç oğluyla iki kızı vardı.

Oğullarından Şehzade Abdullah ve kızlarından Ayşe Sultan, küçük yaşta öldüler. Büyük oğlu Oğuz Han babası sürgündeyken İstanbul'daydı ve 1483 Şubat'ında daha dokuz yaşındayken ‘‘nizám-ı álem için’’, yani devletin başına bir iş açmaması maksadıyla amcası Bayezid tarafından boğduruldu. Mısır'da yaşayan kızı Gevher Melike ise 1505'te İstanbul’da öldü.

Cem'in hayatta tek bir oğlu kalmıştı: Şehzade Murad... Babasının sürgünü sırasında Rodos'a gidip yerleşti ve Maria Concetta Doria adında bir İtalyan kadınla evlendi. Daha sonra çok garip bir iş etti, Müslümanlığı bırakıp Hristiyan oldu, vaftiz edildi, ‘‘Pierre’’ adını aldı ve Papa 6. Alexander tarafından ‘‘Prens’’ yapıldı. Dininden ve adından vazgeçmesi Avrupa'yı çok memnun etmiş olacak ki, Napoli Kralı'ndan bir başka asalet unvanı, Roma Senatosu'ndan da ‘‘vatandaşlık’’ aldı. Rodos'ta çoluk-çocuğa karıştı ve Kanuni Süleyman'ın adayı fethetmesine kadar burada ‘‘Prens’’ olarak yaşadı. Ama Rodos'un 1522 kışında Türkler'in eline geçmesinden hemen sonra, 27 Aralık günü boğduruldu. İdamında 48 yaşındaydı.

CEM, NİCOLA OLUVERDİ

İşte, Türk ve Vatikan tarihleri buraya kadar hep aynı bilgileri veriyorlar ama aralarında bundan sonra önemli bir ihtiláf çıkıyor: Türk tarihleri Cem Sultan'ın oğlu Murad'ın ‘‘Cem’’ adındaki çocuğuyla beraber idam edildiğini yazarken Malta, Rodos ve Vatikan arşivleri küçük Cem'in öldürülmediğini, Nicola ismini aldığını, Malta'ya yerleştiğini ve 1536'daki ölümüne kadar burada yaşadığını söylüyorlar.

George Said-Zammit, ailesinin işte bu Prens Pierre'in ve oğlu Nicola'nın soyundan geldiğini, Cem'in çocuklarının aile ismi olarak ‘‘Saytus’’u seçtiklerini, ‘‘Saytus’’un zamanla ‘‘Sait’’, ‘‘Sayd’’ ve nihayet ‘‘Said’’ olduğunu anlatıyor. İşin çok daha ilginç olan tarafı ise şu: Malta arşivlerinde Cem Sultan'ın oralarda‘‘Nicola Saytus’’ diye bilinen torunu küçük Cem'le ilgili belgeler bulunuyor ve bu belgelerden Nicola Saytus'un 1530'larda hayatta olduğu anlaşılıyor.

Ben, George Alexander Said-Zammit'in çabalarından Osmanoğlu ailesinin New York'ta yaşayan reisi Şehzade Osman Ertuğrul Efendi vasıtasıyla haberdar oldum. Said-Zammit'in ortaya koyduğu belgeler bana son derece ilginç geldi ve Türk tarihinin bu en bahtsız şehzadesinin hüzünlü öyküsünü sizlere de aktarayım dedim.

Böylesine acı bir hayatı Cem’den başkası yaşamadı

Cem Sultan 1459'da doğdu, zamanının en meşhur alimlerinin elinde yetişti, devlet idaresine daha çocuk yaşındayken alıştırıldı, sancak beyliği ve valilik yaptı, meşhur bir şair olarak tanındı ama Türk tarihinin en bahtsız isimlerinden biri oldu.

Babası Fatih Sultan Mehmed 1481 Mayıs'ında öldüğü zaman Cem henüz 22 yaşındaydı ve İstanbul tahtına ağabeyi Bayezid oturdu. Cem başkaldırdı ama ağabeyinin gönderdiği orduların karşısında yenildi. Mısır ve Hicaz taraflarına gitti, sonra yeniden Anadolu'ya geçip ağabeyiyle bir daha savaşa tutuştu, tekrar yenilince memleketini ebediyyen terketti ve tarihin en büyük gurbet hikáyelerinden sayılacak olan bir maceraya atıldı.

İlk durağı, Rodos'tu. Adanın o zamanki hákimi olan şovalyeler Cem'i hem Avrupa'ya, hem ağabeyi Bayezid'e pazarlamaya çalıştılar, iki taraftan da binlerce altın kopardılar ama bir Türk baskını endişesiyle şehzadeyi Fransa'ya geçirdiler. Şovalyelerin reisi d'Aubusson, yüklü bir para ve ‘‘kardinal’’ unvanı karşılığında Cem'i Roma'ya götürdü ve Papa İnnocent'e sattı.

KAÇTI AMA İHANET ETMEDİ

Papa'nın hayali Cem'i yeni bir Haçlı seferinde kullanmaktı ama şehzade memleketine karşı olan bütün teklifleri reddetti. Bayezid, tahtının rakibi Cem'i kendisine iade etmesi yahut öldürmesi için Vatikan'a hazineler teklif ediyor, Papa ise altın akıtan bu musluğu açık tutabilmek için Cem'i bir kaleden ötekine naklediyordu.

Derken İnnocent öldü, yerini o zamanların İtalya'sının en kanlı ailelerinden birinden, Borjiyalardan gelen Roderica aldı ve 6. Alexandre ismiyle papalık tahtına oturdu. Cem, Alexandre zamanında da pazarlandı ve Bayezid'den her sene gene keseler dolusu altın alındı. Fransa Kralı 8. Charles, Cem'i kullanarak Kudüs'e bir Haçlı Seferi planladı, Roma'ya girdi ve Papa krala Cem'i teslime mecbur oldu. Şehzadeyi verdi ama bahtsız Cem birkaç gün sonra, 1495'in 25 Şubat'ında acılar içinde can verdi. Vatikan haraç kaynağı yaptığı şehzadeyi başkalarına yár etmemiş, Kral'a teslim etmeden hemen önce zehirlemişti...

Cem'i tam 13 yıl boyunca İstanbul'a karşı koz olarak kullanan Avrupa şehzadenin ölüsünden bile keselerle altın kazandı. Fransa'da şehir şehir gezen cenaze Bursa'ya getirilip defnedildiğinde Cem'in ölümünün üzerinden iki sene geçmiş ve Bayezid'e bir servete malolmuştu.

Hanedanın cevabı: Siz Osmanlı değil, Papalık prensisiniz

Cem Sultan'ın soyundan geldiğini söyleyen George Said-Zammit, bundan iki ay önce Osmanoğlu ailesinin yani Osmanlı Hanedanı'nın New York'ta yaşayan reisi Şehzade Osman Ertuğrul Efendi'ye bir mektup yazdı ve aile tarafından ‘‘tanınma’’ istedi. Said-Zammit, mektubuna arşivlerden topladığı Cem Sultan'ın nesliyle ilgili belgeleri de iláve etmişti.

Hanedan reisi Osman Ertuğrul Efendi, Said-Zammit'in mektubuna şık bir cevap verdi. İddianın doğru olabileceğini ancak tarihçilerin yapacağı geniş bir araştırmaya ihtiyaç bulunduğunu söyledi. Said-Zammit ailesinin Osmanoğlu ailesi tarafından ‘‘tanınması’’ konusunda ise titiz davrandı ve ‘‘Sizi bir 'Osmanlı Şehzadesi' olarak kabul edemem. Zira, büyük dedeleriniz Papa Altıncı Alexander'in verdiği 'Prens' unvanını kabul ettiklerine ve bu unvanı birkaç nesil boyunca kullandıklarına göre artık 'Osmanlı' değil, 'Papalık Prensi' sayılırsınız’’ dedi.

Hafta içinde çekilen yukarıdaki fotoğrafta, Osmanlı ailesinin yaz tatili için şimdi Türkiye'de bulunan reisi Şehzade Osman Ertuğrul Efendi'yi eşi Prenses Zeynep Osman ve Topkapı Sarayı'nın müdiresi Dr. Filiz Çağman ile beraber sarayın baştan aşağı yenilenen Hazine Dairesi'nde görüyorsunuz. Arkadaki büyük camekánın içinde ise, Osmanlı hükümdarlarına ait altın taht bulunuyor. Türkiye'de cumhuriyet kurulmayıp da Osmanlı idaresi devam etseydi, Şehzade Osman Ertuğrul Efendi şimdi ‘‘Dördüncü Osman’’ unvanıyla işte bu tahta oturacaktı.

Yerel tarihçiliğin en büyük üstadı öldü

Türk tarihçiliği, geçen ay çok önemli bir hocasını kaybetti: Prof. Dr. Nejat Göyünç'ü... İstanbulluydu, 76 yaşındaydı, çok düzgün bir insandı, Türkiye'de ideolojilerin çarpıştığı senelerde hiçbir akımın esiri olmayıp sadece ilimle uğraşmıştı. Bu yüzden láyık olmadığı muamelelere uğramış ve hayli çekmiş ama ilimleri kendilerinden menkul olup tantanalı unvanları sadece káğıt üzerinde várolan ve ona karşı en akıl almaz işleri edenler bile, neticede hocalığı ve ilmi karşısında başeğmek zorunda kalmışlardı.

Tarih alanındaki birçok ilki, Nejat Bey başlatmıştı. Bir ‘‘Osmanlı Araştırmaları Dergisi’’ni ilk defa o çıkartmış ve yayına her türlü zorluğa rağmen seneler boyu inadla devam etmişti. Bugün çoğu isim sahibi birer profesör olan çok sayıda öğrencisine tarihin belgesiz yazılamayacağını ve işin yolunun arşivden geçtiğini öğreten Nejat Bey'di. Ama öncülüğünü yaptığı en önemli iş, Türkiye'ye ‘‘bölge tarihçiliği’’ni öğretmesiydi. Son derece saygın bir profesör olarak noktaladığı hocalık kariyerine liselerde tarih öğretmenliğiyle başlamış, 1951'de Mardin Lisesi'ndeki hocalığı sırasında Mardin'in tarihine duyduğu merakla ‘‘16. Yüzyılda Mardin Sancağı’’ isimli eserini kaleme almış ve Türkiye öteki bölge tarihlerine işte bu eserin tarihçilere verdiği ilham sayesinde sahip olmuştu.

Eskiler, ‘‘álimin ölümü álemin ölümüdür’’ derler. Prof. Nejat Göyünç'le beraber, tarih ilminin yaratılması artık imkánsız olan bir álemi göçüp gitti.

Biz de Ortadoğu’yu o caddede terk ettik
Ağustos 12, 2001 02:156dk okuma
Paylaş

Türkiye Mesut Yılmaz'ın ortaya attığı ‘‘ulusal güvenlik’’ tartışmasına kilitlendiği sırada Kudüs'te Yafa Caddesi'ndeki bir pizza salonuna yapılan intihar saldırısı 16 kişinin canını aldı.
Bugün çoğumuz hatırlamayız ama Yafa Caddesi, Türkiye'nin gözünde bir zamanlar ‘‘hüzün yolu’’ydu. Kudüs'te dört asır boyunca devam eden Türk yönetimi, şehri ele geçiren İngiliz Generali Allenby'nin 1917'nin 9 Aralık sabahı bu caddede yaptığı zafer yürüyüşüyle son bulmuş ve Ortadoğu'daki hakimiyetimiz işte bu yürüyüşle noktalanmıştı.

Türkiye, Mesut Yılmaz'ın ortaya attığı ‘‘ulusal güvenlik’’ tartışmasına kilitlendi. Sokaktaki sıradan vatandaş bir yana, köşe yazarları bile ‘‘Askerciler’’ ile ‘‘Mesutçular’’ diye ikiye ayrıldılar ve tartışma hálá devam ediyor.

Bu hafta Mesut Bey'in Genelkurmay macerasından yola çıkıp geçmişte askerden böyle sıkı zılgıtlar yemiş politikacıların eğlendirici hikáyelerini nakledeyim dedim. Ama bunları yazmak bir türlü içimden gelmedi, barajı aşamayacağını farkeden politikacıların gündem saptırmalarına sayfamı feda etmeye gönlüm razı olmadı.

Biz ‘‘Mesut Bey'in zamanlaması uygun mu?’’, ‘‘Tartışma haklı mı?’’ yahut ‘‘Askerin cevabı neden bu kadar sert oldu?’’ gibisinden çekişmelere gömüldüğümüz sırada, sınırlarımızdan birkaçyüz kilometre ötesi kanlı bir saldırıya, Ortadoğu'ya barışın gelmesini çok sonralara atacak bir patlamaya sahne oldu: Kudüs'ün Yafa Caddesi'ndeki bir pizza salonunda patlayan bombadan ölenlerin sayısı, ben bu yazıyı yazdığım sırada çoğu çocuk olmak üzere 16'yı bulmuştu.

Bombanın kana buladığı Sbarro isimli pizza salonu, Kral George Yolu ile Yafa Caddesi'nin kesiştiği yerdeydi. Önünden geçen Yafa Caddesi daha ileride, surların başladığı yerde bulunan Yafa Kapısı'na uzanıyordu ve bu güzergáhta birçok acı hatıramız vardı.

Kudüs'ün bin küsur sene boyunca harabe halinde duran surları 16. asın ortalarında Kanuni Sultan Süleyman tarafından yeniden inşa ettirilmiş, Akdeniz sahilindeki Yafa kasabasından Kudüs'e uzanan yolun surlarla birleştiği yere bir kapı yapılmış, buraya ‘‘Yafa Kapısı’’ denmişti. Kapıya Araplar ‘‘Babu'l-Halil’’ yani ‘‘Halil Kapısı’’ derler, ‘‘Halil’’ sözüyle Hazreti İbrahim'i kastederlerdi ve İbrahim'in Kudüs'e buradan girmiş olduğuna inanılırdı.

Kapı, Türkiye'nin gündemine iki defa girdi ve ilk girişi 1898'de oldu. Alman İmparatoru İkinci Wilhelm o sene İstanbul'a gelmiş, Hristiyanlar'ın koruyucu melekliğine soyunduğu için Kudüs'e kadar uzanmış ama majestelerinin arabasının Yafa Kapısı'ndan geçemeyeceğinin anlaşılması bizim teşrifatçılara derd olmuştu. Uzun uzun düşünülüp taşınıldı, nihayet bir çözüm bulundu ve Kanuni'nin yaptırmış olduğu kapı, majestelerinin arabalarının şerefine ‘‘genişletildi’’, anlayacağınız yan tarafları yıkıldı. Haber İstanbul'u günlerce meşgul etmiş, ‘‘Yıkmakla iyi mi, yoksa kötü mü ettik?’’ tartışması başlamıştı.

MÜLKİYELİLERİN TAŞRASIYDI

Yafa Kapısı ve Yafa Caddesi gündemimize bu hadiseden 19 sene sonra yeniden girdi ama bu girişi son derece acıydı:

1914'te durup dururken dünya savaşına katılmış ve cephelerin çoğunda yenilmiştik. Çöken cepheler arasında Filistin de vardı.

İngiliz generali Edmund Allenby'nin 1917'nin 7 Kasım sabahı başlattığı saldırıya karşı koyamamış, o gün öğleden sonra çekilmeye başlamıştık. Önce Gazze'yi verdik, sonra 120 kilometre daha gerilere gittik, Suriye'de tutunmaya çalıştığımız sırada Filistin'in tamamı bir anda elimizden çıkıverdi. Tam 401 sene boyunca İstanbul'dan giden mutasarrıfların, yani vali ile kaymakam arasındaki mülki amirlerin idare ettiği Kudüs artık İngilizlerindi. GalipGeneral Allenby 9 Aralık günü Kudüs'ü resmen işgal etmiş, teslim töreni Yafa Kapısı'nda başlamış, İngiliz birlikleri Yafa Caddesi boyunca Kudüs'ün Arap ve Hristiyan halkının tezahüratı arasında ilerleyip şehrin idaresini ele almışlardı. İşte sayfada gördüğünüz ve Yafa Caddesi'nde o gün, yani 1917'nin 9 Aralık'ında çekilmiş olan bu fotoğraf, Türkiye'nin bir hüzün sembolü olacaktı.

Ben, TV'lerde intihar saldırısına uğrayan pizza salonu Sbarro'yu ve hemen önünde uzanan Yafa Caddesi'ndeki can pazarını görünce, General Allenby'nin bir nesil için hüzün sembolü olan bu geçit resmi fotoğrafını hatırladım.

Bre cahiller! Oranın adı Jaffa Road değil Yafa Caddesi

Bilmem farkında mıyız? Osmanlı'nın mirası, çöküşün üzerinden 80 küsur sene geçtikten sonra, ancak şimdi paylaşılıyor. Bugün Kafkasya'da, Balkanlar'da ve Ortadoğu'da yaşanan huzursuzlukların ve dökülen kanların sebebi bir türlü bitmeyen bu miras kavgasıdır, hatta Sudan'ın güneyindeki karmaşa bile vakti zamanında çektiğimiz ‘‘Habeş Eyaleti’’ derdinin asırlar sonrasına uzamasıdır.

Ortadoğu'da uzun seneler yaşamış bir gazeteci olarak açıkça söyleyeyim: ‘‘Türkiye, Ortadoğu'nun lideridir’’ sözü, bize mahsus boş bir láftan ibarettir, oralarda esamimiz okunmaz; adımız arada bir, o da gözler haritaya takıldığı anda şöyle bir geçer, hepsi o kadar... Bölgede bir zamanlar hákim unsur olan Türkler uzun bir dönem ‘‘Aman bize birşey bulaşmasın’’ zihniyetiyle davrandığı için mirasını reddetmiş sayılmış ve söz hakkını çoktan elinden kaçırmıştır. Şimdilerde yaşanan paylaşmada herkes vardır ama bu yüzden sadece Türkiye yoktur!

Bugün okuyup yazmış bir Fransız, Afrika'nın kuş uçmaz, kervan geçmez köşesindeki Ubangişari'yi; bir İngiliz de Hindistan'ın Amritsar'ını gayet iyi bilir, zira tarihinin verdiği kültürel sorumluluğunun farkındadır. Oralarda bir kriz çıktığında Paris ve Londra hemen devrededir ve sözlerini dinletirler.

Bundan 80 küsur sene öncesine kadar İstanbul'dan giden Mülkiye mezunlarının idare ettiği Kudüs bize artık uzak bir iklimdeymiş gibi geliyorsa, zaptiyelerimizin devriye gezdiği Yafa Caddesi basınımızda bugün ‘‘Jaffa Road’’a, şehrin meşhur Arap Çarşısı da ‘‘Downtown’’a döndüyse, oralarda söz hakkımızın bulunduğu iddiamız buruk bir şakadan öteye zaten geçemez.

İstanbul’u seven bu kitabı okusun

İstanbul'un kültür tarihi için son derece önemli olan ama 80 küsur seneden beri eski gazetelerin ve dergilerin sayfalarında kalan bir eser, nihayet kitap haline geldi: Balıkhane Nazırı Ali Rıza Bey'in geçmişin İstanbul'unu her yönüyle anlattığı ‘‘Eski Zamanlarda İstanbul Hayatı’’ adlı eseri...

İstanbul'un tarihi, kültürü ve folkloru hakkındaki en önemli kaynaklardan biri olan ama 1920'lerden beri eski gazetelerle dergilerin sayfalarında kalan bir eser, nihayet kitap haline geldi: Balıkhane Nazırı Ali Rıza Bey'in geçmişin İstanbul'unu her yönüyle anlattığı ‘‘Eski Zamanlarda İstanbul Hayatı’’ adlı eseri...

1842 ile 1928 yılları arasında ömür süren Ali Rıza Bey tipik bir Osmanlı bürokratıydı. İstanbul'u her yönüyle yaşarken şehrin eski zamanlarını araştırmış, öğrendiklerini hayatının son senelerinde gazetelerde ve dergilerde yayınlamıştı. Yazdıkları, İstanbul'un sosyal hayatı hakkında birinci derecede kaynaktı.

Ama bu yazılar kitaplaşamayıp çeşitli gazete ve dergilerin sayfalarında kaldığı için tam metne ulaşılması hayli zordu. Kupür kolleksiyonumda yazıların tamamına yakın kısmının bulunmasına rağmen, indeks yokluğundan dolayı aradığımı bulabilmen için saatler gerekiyordu.

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi mensuplarından Dr. Ali Şükrü Çoruk, Ali Rıza Bey'in yazılarını biraraya toplayıp kitap haline getirmiş. Bu işi yaparken isabetli bir karar vermiş, üsluba ve dile dokunmamış yani metni aynen yayınlamış. Eski İstanbul'un mahalle kahvelerinden tiryaki çarşılarına, lohusa ádetlerinden hoca, vaiz ve falcı taslaklarına, esrarkeşlerinden kopuklarına, esircilerinden balıklarına ve sosyete dedikodularına kadar 400 küsur sayfalık bilgi, şimdi meraklılarının istifadesine házır ve názır duruyor.

Doğan Hızlan, geçen hafta köşesinde bu yayından sözetmiş ve kitabın gençler tarafından da anlaşılabilmesi için, ‘‘biran önce bugünün Türkçesi'ne aktarılması gerektiğini’’ yazmıştı. Ben, azîz dostumun fikrine katılmıyorum, zira eski metinlerin günümüz Türkçesi'ne nakledilmesinin lüzumuna ve kelime haznemizin giderek azalmasından dolayı da bu işin yapılabileceğine inanmıyorum. Dolayısıyla konuya meraklı olan ama metni anlamakta zorluk çekenlerin bir ellerine ‘‘Eski Zamanlarda İstanbul Hayatı’’nı, öbür ellerine de iyi bir Osmanlıca-Türkçe sözlük almaları, okurken öğrenmeleri ve bu işten zevk duymaları gerekiyor.

İstanbul'un o zamanlardaki günlük hayatını, ádetlerini, álemlerini, hattá zerafetini ve serseriliğini öğrenmek istiyorsanız, ‘‘Kitabevi’’nin çıkarttığı ve bundan böyle İstanbul'la ilgili hemen her bibliyografyada yer alacak olan bu kitabı mutlaka okuyun.

.Zenginler heykel evlat edindi
Ağustos 19, 2001 01:336dk okuma
Paylaş

Bu yazı, birilerinin, böylesine yakıcı bir krizin ortasında bile, sırf bir ideal uğruna servet sayılabilecek mebláğlar harcayıp devletin yapamadığını yapmaya çalışmalarının öyküsüdür:
Zengin ve kültürlü bir grubun, dünyada eşi-benzeri olmayan antik Afrodisias kentine sahip çıkmalarının ve Afrodisias'ta devam eden kazılar için geçen hafta sonunda sessizce, kimselere duyurmadan yüzbinlerce dolar bağışlamalarının hikáyesi...

Geçen hafta sonunu kırk kişilik son derece hoş bir grupla beraber Aydın taraflarında geçirdim. Hemen hepsi lisan bilen, mevki sahibi ve gayet varlıklı insanlardı. Zengindiler, hayatlarını hoş bir şekilde geçiriyorlardı ama magazin dergilerinde resimleri çıkan, hemen her gece televole programlarında arz-ı endám eden ‘‘zenginlerden’’ değillerdi.

Bir ortak özellikleri daha vardı: son derece kültürlü idiler ve kültürel faaliyetleri desteklemeye meraklıydılar.

Ciddi çalışmalara maddi destek sağlamaktan zevk alıyorlardı, Aydın'ın iç kesimlerinde bulunan ve arkeologların senelerden beri kazdıkları antik Afrodisias şehri, bu ortak zevklerinden biriydi. Yılda birkaç defa Afrodisias'a gidiyor, kazı ekibiyle buluşuyor, ihtiyaçlarını öğrenip devletin yapamadığını yapıyor, lázım olan parayı hemen orada veriyorlardı. Bu iş için ‘‘Geyre Vakfı’’ adında bir de vakıf kurmuşlardı ve davetli olarak katıldığım geziyi işte bu vakfın başkanı Sevgi Gönül organize etmişti.

Afrodisias'ı o gün güneş tepemizdeyken, hararet gölgede 40 dereceyi bulduğu sırada gezmeye başladık ve turumuz saatler boyu sürdü. Eşi-emsali olmayan antik stadyumda dolaşırken binlerce sene öncesinin tezahüratını işitmeye çalıştık, galip gelen gençlerin defne dallarından taçlarla ödüllendirilmelerini hayal ettik. Camerata Nefesli Çalgılar Grubu'nun bizler için verdiği konserde Fisagor zamanının ezgilerini dinler gibi olduk ve sıra nihayet toprak altından yeni çıkartılan eserlerin ihalesine geldi...

HEYKELLER PODYUMDA

Ama, başka türlü bir ihaleydi bu... Koskoca bir alana düzinelerle antik heykel dizilmişti, kiminin bir ayağı yoktu, kiminin kafası gövdesinden ayrılmıştı ve tamir edilmeleri için bir servet gerekiyordu. İngiliz restoratör sırayla bir heykeli anlatıyor, sergilenebilecek hale gelmesi için kaç para gerektiğini söylüyor ve gruptakilerden biri, o heykelin bütün masrafını üstleniyordu... Ortam bir mezat salonunu andırıyordu ama bu salona seyirci alınmamış, kameralar girememişti; flaşlar patlamıyordu ve çok daha önemlisi, sonradan edinilmiş bir servetin getirdiği şımarıklıktan eser yoktu. Hiç kimse kimin ne harcadığının merakında değildi ve onbinlerce dolar verip bir heykelin restorasyonunu üstlenenler bu işten sadece ve sadece huzur duyuyorlardı.

Afrodisias'a niçin bu kadar geniş yer verdiğimi merak etmiş olabilirsiniz.

Sebebi, basit: Türkiye'de henüz herşeyin çökmediğini, birilerinin böylesine yakıcı bir krizin ortasında bile, sırf bir ideal uğruna kimselere duyurmadan servet sayılabilecek mebláğlar harcayıp devletin yapamadığını yapmaya çalışmalarını nakletmek istedim.

Ama Afrodisias'ta böyle hoşluklar yaşanırken başkaları bu antik kentin birkaçyüz kilometre ilerisindeki Uşak'ta, küçük menfaatler uğruna varolanı yıkmaya, yoketmeye uğraşıyorlar. İşin en acı tarafı, bu kişilerin arasında kültürü korumakla vazifeli müze müdürlerinin de varolması.

Türkiye'deki bu garip kültür ikileminin tam bir örneğini öğrenmek istiyorsanız yandaki yazıyı okuyun ve sonra acı acı düşünün!..

Antik alanda kepçeli cinayet

Bu, dünya arkeoloji tarihine mutlaka girmesi gereken bir hadisenin, binlerce senelik bir yerleşim merkezinin resmi raporlarda menfaat uğruna ‘‘çöplük’’ halini alıvermesinin öyküsüdür.

Uşak Müzesi'nin müdürü Kázım Akbıyıkoğlu ile iki müze uzmanı, 1992 Nisan'ında hazırladıkları bir raporla Uşak'ın Fevzi Çakmak Mahallesi'ndeki bir arazinin Tunç Çağı'ndan ve Roma döneminden kalma bir yerleşim merkezi olduğunu söyleyerek arazinin koruma altına alınmasını istediler. İzmir (2) numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu da, bu rapora dayanarak araziyi aynı yıl‘‘korunması gerekli alan’’ olarak tescil etti.

KAŞIK YERİNE KEPÇE

Aradan beş sene geçti. Arazinin sahipleri tescilli alanda inşaat yapmak istediklerini söyleyerek arazinin yeniden incelenmesini talep ettiler. Kurul, ‘‘bilimsel kazı’’ yapılmasını kararlaştırdı ve görev müze müdürü Kázım Akbıyıkoğlu'na verildi.

Bilimsel kazıların ne şekilde olacağı yönetmeliklerle belirlenmişti. Bu iş son derece dikkat isterdi ve bazı durumlarda kazı sadece bir çorba kaşığıyla yapılırdı.

Müze müdürü bütün bu kuralları bir yana bıraktı, gitti, belediyeden koskoca bir inşaat kepçesi aldı ve arkeolojik alanın altını üstüne getirdi. Etraf binlerce yıllık çanak-çömlek parçalarıyla dolmuştu.

MEĞER ÇÖPLÜKMÜŞ!

Kázım Bey daha sonra daha da garip bir iş etti: Oturup bir rapor yazdı ve dümdüz ettiği arazinin ‘‘çöplük olduğunu’’ söyledi. Sanki daha önce aynı arazi için ‘‘Burası Tunç Çağı'ndan ve Roma döneminden kalma korunması gerekli bir höyüktür, içerisinden çıkan seramik parçaları müzemize kaldırılmıştır’’ diyen kendisi değil de bir başkasıymış gibi...

Derken iş büyüdü, müzede görevli diğer arkeologlar bu tarih kıyımını durdurmaya çalıştılar, işi savcılığa intikal ettirdiler. Savcılık şikáyeti haklı buldu ama taaa 1900'lerin başından kalma o meşhur ‘‘Memurin Muhakematı Kanunu’’na takıldı ve valilikten müze müdürü için soruşturma izni istendi.

Uşak Valisi Ayhan Çevik, geçen 16 Temmuz günü verdiği kararla herkesi şaşırttı: Vali bey ‘Soruşturmaya a gerek görmedim’’ diyordu. Savcı Cemal Çetin 27 Temmuz günü idare mahkemesine başvurdu ve valinin verdiği kararın iptalini talep etti.

ALPAY BEY NE DİYECEK?

Uşak Müzesi'nde işte böyle işler olup biterken bir başka garabet yaşandı: Kültürü korumakla görevli Kültür Bakanlığımız, alana kepçe sokan müze müdürüne tek bir söz bile etmedi ama hadiseden adaleti haberdar eden müzecileri dört bir yana sürdü. Tahribat serbest, ortaya çıkartmak ise suçtu.

Bütün bunlar, Uşak'ta yaşanan rezaletin sadece bir bölümü... Bendeniz bu işi takip etmeye, inşaat histerisinin gerisinde kimlerin bulunduğunu, bakanlığa hangi siyasi partinin il başkanının baskı yaptığını öğrenmeye karar verdim. Ama öncelikle, Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürü Dr. Alpay Pasinli'nin bu işin üzerine gitmesini ve en azından dávalarında haklı olan personelinin arkasında niçin durmadığını izah etmesini bekliyorum. ‘‘Tayinleri müfettiş raporlarına dayanarak yaptık’’ gibisinden bürokratik gevelemelerle değil, açıkça ve dürüstçe...

Refahyol döneminde kendisi de böyle haksızlıklarla karşılaşmış olan dostum Alpay Pasinli, Uşak Müzesi'nde olup bitenleri, sürgünün ve gadre uğramanın ne demek olduğunu en iyi anlayabilecek konumdadır. Ben, görevini yapan meslekdaşlarını cezalandırmak zorunda ‘‘bırakılan’’ Alpay Bey'in, sürgün kararlarını imzalarken çok daha başka şeyler hissetmiş ve hatırlamış olduğundan eminim.

Ve, işin en acı tarafı: Bu memleketin kültür varlıklarını artık müze müdürleri yoketmeye başladılarsa, söylenecek birşey kalmamış demektir...

3 BİN YILLIK TARİH: AFRODİSİAS

Afrodit’in şehri

Antik dönemde bazı şehirlere aşk tanrıçası Afrodit'in ismi verilir, yani şehir ‘‘Afrodisias’’ adını alır ve böylelikle tanrıçanın korumasında olduğuna inanılırdı.

Bugün Aydın'da, Geyre ilçesinin sınırları içerisinde bulunan Afrodisias, bu şehirlerden biriydi. Kuruluşu 8 bin yıl öncesine, Bronz Çağı'na kadar gidiyordu. Eski Yunan zamanında sıradan bir şehir olan Afrodisias'ın yıldızı Romalılar devrinde parladı. Bölgedeki zengin mermer yatakları sayesinde şehrin hemen tamamı bir heykel atelyesi halini aldı ve Roma İmparatorluğu'nun en gözde heykel yapım merkezi oldu.

Afrodisias'taki ilk kazıları 20. asrın başlarında, bir Fransız demiryolu mühendisi olan Paul Gaudin başlattı. Çalışmalar daha sonraki senelerde küçük çapta devam etti ama Afrodisias'ı dünyaya tanıtan kişi, New York Üniversitesi'nde arkeoloji profesörlüğü yapan bir Türk bilim adamı, Kenan Erim oldu.

Prof. Erim, 1950'lerin sonunda yayınlanan bir İngiliz dergisinde birkaç kalıntının fotoğraflarını görünce bütün mesaisini Afrodisias'a ayırdı ve antik kenti tam 29 yıl boyunca hiç durmadan, azalmayan bir hırsla kazdı. Kazıları finanse edebilmek için zenginlerin desteğini sağladı, Türkiye'de ve Amerika'da birçok vakıflar kurdurdu ve bilim çevrelerinin dikkatini Afrodisias'a çekmeyi başardı.

Kenan Erim 1990'da hayata veda ettiğinde, dünyanın önde gelen arkeoloji alimlerinden biri sayılıyordu ve hayallerini gerçeğe çevirmeyi başarmış ve Afrodisias'ı ortaya çıkarmıştı.

Antik çağlarda şehre faydası dokunan ve unutulmaz hizmetleri geçen kişilerin o şehrin merkezine gömülmesi bir gelenekti ve dostları geleneğin Prof. Erim için canlandırılmasına çalıştılar. Türk hükümeti örneğine az rastlanan bir kadirşinaslık gösterdi ve Prof. Kenan Erim, bakanlar kurulu kararıyla hayatını vakfettiği Afrodisias'a defnedildi.

.Çankaya’nın forsundaki iki yıldız da bombalanıyor
Ekim 14, 2001 02:216dk okuma
Paylaş

Afganistan'da bombalanan bazı şehirler, bize şimdi yabancı topraklarmış gibi geliyor. Ama bu şehirlerin ikisi, Gazne ve Herat, geçmişte kurulmuş Türk devletlerine başkentlik etmişlerdir.
Haberin Devamı

Afganistan'da bombalanan bazı şehirler, bize şimdi dünyanın çok uzağındaki yabancı topraklarmış gibi geliyor. Bu şehirlerin ikisi, geçmişte kurulmuş Türk devletlerine başkentlik etmişlerdir ve bu devletler Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı forsunda şimdi birer yıldızla temsil edilirler.

Afganistan'a günlerdir bomba yağıyor. Kábil, Kendehar, Celálabad, Herat gibi büyük şehirler dümdüz ediliyor ve kara harekátının planları yapılıyor. Biz ise, maalesef her zamanki cehaletimize bürünmüş vaziyetteyiz ve Afganistan'ı dünyanın çok uzak bir köşesindeki bir memleketmiş gibi zannetmekle, isimlerini haber bültenlerinde işittiğimiz şehirleri yabancı iklimlerin esrarlı beldeleri zannetmekle meşgulüz.

Kısaca hatırlatayım: Hazreti Ali'nin türbesinin bulunduğuna inanılan ve günlerdir bombalanan Mezar-ı Şerif'in hemen kuzeyindeki Belh şehri, ‘‘bizden biri’’ kabul ettiğimiz çok önemli bir ismin, Mevláná'nın memleketidir. Bombalanan diğer şehirler arasında ismi sıkça geçen Herat, bizim meşhur Timur'un yani 1402'deki Ankara Savaşı'nda Yıldırım Bayezid'i perişan eden Timurleng'in imparatorluğuna Semerkand'la beraber başkentlik etmiştir. Kábil'in güneyindeki Gazne, ilk Türk devletlerinden birini kuran Mahmud'un başşehridir, Mahmud tarihimizde ‘‘Gazneli Mahmud’’ diye geçer ve en önemlisi, hem Timuriler hem de Gazneliler devleti, Türkiye Cumhuriyeti cumhurbaşkanlığı forsunda birer yıldızla temsil edilirler.

Afganistan’ın ilk Taliban’ı bir saka çocuğuydu

Bugün Afganistan'a hakim oluşuna bir türlü akıl

erdirilemeyen Taliban yönetiminin temelleri bundan 73 sene önce atılmıştı ve fikir babası, ‘‘Saka Çocuğu’’ diye bilinen Habibullah adında yol kesen bir hayduttu. Saka çocuğu Afgan Kralı Emanullah Han'ı bile tahtından etmiş, on ay boyunca hakim olduğu Afganistan'ı yüzlerce sene geriye götürmüştü.

Taliban'ın durup dururken nereden çıktığına, Afganistan'a nasıl hakim olabildiğine şaşırıp kalıyoruz. Sadece kendi memleketini değil, şimdi bütün dünyayı karıştıran bu grup hakkında kimimiz ‘‘Taliban'ı Amerika yarattı’’ diyor, kimimiz ise Taliban'ı gökten zenbille inmiş zannederek susup oturuyoruz.

Taliban'ın ilk modeli bundan 73 yıl önce yaratıldı ve fikir babası, ‘‘Saka Çocuğu’’ diye bilinen Habibullah adında yol kesen bir hayduttu.

İşte, bundan 73 yıl öncesinin, ilk Taliban'ın öyküsü:

Afgan tahtında Emánullah Han vardı, memleketini modernleştirme çabasındaydı. Mustafa Kemal'in Türkiye'sini örnek almıştı ve Afganistan'ın son derece kapalı olan sosyal hayatını değiştirmeye çalışıyordu.

Türkiye'deki devrimlerin benzerlerini yapmaya heveslendi. Eğitimi mecburi hale getirdi, erkeklerin şapka giymelerini ve memurların her sene bir aylık maaşlarını devlete bağışlamalarını emretti. Çok eşliliği henüz yasaklayamamıştı ama işe birden fazla kadın alan devlet memurlarının istifa etmiş sayılacaklarını ilánla başladı.

KABİL’DEKİ ‘GÁVUR KRAL’

Tutucu çevrelerde, homurdanmalar yükseldi. Kral'ın sert idaresi sayesinde ortada henüz bir başkaldırı yoktu ama Emánullah Han'ın ‘‘artık gávur olduğu’’ yolunda bol dedikodular yayılıyor ve memnuniyetsizlik gittikçe artıyordu.

Beklenen ayaklanma 1928 sonbaharında patladı. Doğu viláyetlerindeki bir kaymakamın Kábil'den gelen talimatları gereğinden fazla sertlikle uygulamaya kalkması üzerine Şinvari kabilesinin mensupları sokağa döküldü. Ayaklanma Kábil halkı arasında büyük endişe yarattı ama hükümet isyanın üzerine gerektiği gibi gidemedi. Gerçi bazı birlikler gönderildi ve isyancılar püskürtüldü ama takip operasyonları yapılmadığı için hadiseler giderek büyüdü.

İşte tam bu sırada, isyan bölgesinde bir başka isim duyuldu: ‘‘Beçe-i Saka’’ yani ‘‘Saka Çocuğu’’... Asıl adı Habibullah'dı, basit bir sakanın yani su satıcısının oğluydu ve doğuda senelerden beri yol kesip haraç almakla meşguldü. İsyanın başına geçti veya geçirildi, ‘‘Dinin ve peygamberin hizmetkárı’’ demek olan ‘‘Hadim-i din ve Resulullah’’ unvanını takındı ve Kábil'e doğru ilerlemeye başladı.

SAKA GELDİ, REFORM GİTTİ

Saka Çocuğu, 1918'in 14 Aralık'ında Kábil'in varoşlarına ulaştı ama çıkan ilk çatışmada yenilip geri çekildi. Kral Emánullah Han ise, hayatının en büyük hatasını o anda yaptı: Ailesini güvenlik içinde olmaları için uçaklara bindirip Kábil'den Kandehar'a gönderdi ve geri çekilen Saka çocuğunu takip ettirmedi.

Kral'ın bu hareketi, halkta saraya karşı güvensizlik yarattı ve Saka Çocuğu'nun yandaşlarının sayısını arttırmaya yaradı. İsyancılar 13 Ocak gecesi Kábil'e yeniden saldırıp hükümet birliklerini dağıttılar. Saltanatının artık devam edemeyeceğini farkeden Emánullah Han kan dökülmemesi için işi uzatmadı, tahttan feragat etti ve Kábil'den gizlice ayrılıp Kandehar'a, ailesinin yanına gitti.

Emánullah Han'ın feragatinin duyulmasından sonra kendisine sadık kalan birkaç birlik de dağıldı ve Saka Çocuğu Kábil'e girip kendi kendini padişah ilán etti. Emánullah Han zamanında başlamış olan bütün reformlardan vazgeçildi, modernleşme yolunda çıkartılan kanunlar kaldırıldı, çarşaf giyip peçe takma mecburiyeti yeniden getirildi, kız okulları kapatıldı ve Afganistan'da bugünkü Taliban rejiminin temelleri işte Saka Çocuğu'nun işbaşına geldiği o günlerde atıldı. Kendisi için artık herşeyin bittiğini ve tahtın bundan sonra sadece bir hayal olduğunu farkeden Emánullah Han ise Kandehar'ı da terkedip Hindistan'a iltica etti ve oradan İtalya'ya gidip yerleşti.

Afganistan karanlık günlere girmişti ama Saka Çocuğu'nu devirme çabaları hálá devam ediyor, yer yer ayaklanmalar çıkıyordu. Ali Ahmed Han ismindeki bir hanedan mensubu Kral'a bağlı küçük bir kuvvetle Kandehar'a saldırdı, şehri işgal etti ama bir sonraki çatışmada yenilip esir düştü. Saka Çocuğu esir prensi Kábil'e getirtti ve 1929'un 9 Temmuz'unda bütünn muhaliflerini iliklerine kadar ürpertecek bir şekilde cezalandırdı: Ali Ahmed Han bir topun ağzına bağlandı, son top ateşlendi ve prens işte bu şekilde parça parça edildi.

SALKIM SALKIM DARAĞACI

Saka Çocuğu'nun taassuba ve baskıya dayalı iktidarı on ay devam etti. Sonra Emánullah Han'ın eski Harbiye Nazırı olan ve kral zamanında gönüllü bir sürgün olarak Fransa'da yaşayan Nadir Han Afganistan'a döndü, Saka çocuğuna muhalif kabilelerle bir ordu kurdu ve 16 Ekim'de Kábil'i ele geçirdi. Kaçıp izini kaybettiren Saka Çocuğu'ndan bir daha bir haber alınamadı.

Krallığını ilán etme sırası bu defa Nadir Han'a gelmişti. İlk iş olarak bir ‘‘dine dönüş’’ fermanı yayınladı. Saka Çocuğu'nun kararlarını resmi bir hale getirdi ve Emánullah Han'ın yaptığı reformların tamamını iptal etti. Bunu, Kábil'de peşpeşe idamlar takip etti ve çok sayıda genç darağacına yollandı.

Nadir Han'ın terör ve baskı rejimi 1933 sonbaharına kadar devam etti, 8 Kasım günü Abdülhalik adında bir üniversite öğrencisi tarafından öldürüldü, tahta o sırada henüz 10 yaşında olan oğlu Muhammed Zahir çıktı ve 1973'teki devrilmesine kadar 40 sene boyunca binbir güçlükte iktidarda kaldı. Bugün İtalya'da sürgünde yaşayan ve arada bir TV'lerde görünüp ‘‘Afganistan'a dönebileceği’’ söylenen devrik kral Zahir Şah, işte bu Nadir Han'ın oğludur.

Usáme’yi düzelttim, darısı El Kaide’nin başına

BUNDAN birkaç hafta önce yazmıştım: İslam dünyasıyla ilgili isimleri bozup başka şekillere sokmada ve tanınmaz hale getirmede basınımızın üstüne yoktu! Sebebi, dış habercilikte son 10-15 seneden beri kaynak olarak sadece batı ajanslarını kullanmamız, isimleri CNN'in teláffuz ettiği yahut AP'yle Reuter'in yazdığı şekilde yazıp söylememizdi.

Usáme bin Ládin'in adı basınımızda işte bu yüzden ‘‘Osama’’ olmuştu. Birkaç hafta önce ismin doğrusunu yazdım. ‘‘Osama değil, Usáme’’ dedim ve gazetelerle TV'lerdeki ‘‘Osama’’lar çok şükür düzelip ‘‘Usáme’’ oldu, bazı ‘‘uluslararası’’ gazetecilerimizin dışında Usáme'yi artık ‘‘Osama’’ diye kullanan kimse neyse ki pek kalmadı.

Darısı, Usáme'nin örgütünün, yani ‘‘El Kaide’’nin başına... Adı yeni yeni duyulmaya başlayan örgüt gazetelerimizde bazen ‘‘Kayda’’ diye geçiyor, bazen de sanki New York Times'ta yazarmışçasına ‘‘Qaidah’’ oluyor. Beyler, kelimenin doğrusu ‘‘El Kaide’’dir, yani bildiğimiz heykel kaidesi cinsinden olan ve ‘‘a’’sı uzun okunan ‘‘Kaide’’! Arapça'nın ‘‘kaada’’ kökünden gelir, ‘‘temel’’ demektir ve ‘‘Kayda’’ diye yazılması da ayıptır!

Uhud savaşı işte burada oldu
Kasım 19, 2001 10:555dk okuma
Paylaş

İslamiyet'in en önemli siláhlı mücadelelerinden olan olan Uhud Savaşı'nın nerede yapıldığını hiç merak ettiniz mi?
Uhud bugün Medine'nin bir semti sayılıyor. Savaş alanının sadece bir bölümü tarihi mekán olarak boş bırakıldı, diğer yerler zaman içerisinde iskána açıldı. Bugün Uhud Dağı'nın çevresinde lüks binalar yükseliyor.

Hazreti Muhammed'in bizzat katıldığı ve İslam tarihinin ilk savaşları olan siláhlı mücadelelerin nerelerde olduğunu, bu yerlerin şimdi ne halde bulunduğunu hiç merak ettiniz mi?

Meselá meşhur Uhud Savaşı'nın yerini...

Uhud Savaşı hicretin ikinci senesinde, yani 625'te oldu. Daha önce uğradıkları Bedir bozgununda yakınlarını kaybeden Mekkeliler intikam arzusu içindeydi. Bunlardan biri olan Utbe kızı Hind 'Muhammed ile arkadaşlarından intikamımı almadıkça, onlarla savaşmadıkça içim rahatlamayacak. O ana kadar koku sürmek ve sevinmek bana haram olsun' diyordu.

Putperest Kureyş kabilesinin ileri gelenleri, son kervandan elde ettikleri kárla kuvvetli bir ordu kurmaya karar verdiler. Orduya Mekke'nin dışında yaşayan öteki kabileler de katıldı 3 bin kişilik bir kuvvet hazırlandı. Savaşçıların 700'ü zırhlı, 200'ü atlıydı ve ellerinde ayrıca 3 bin de deve vardı.

Peygamberin Mekke'de yaşayan amcası Abbas, Medine'ye bir mektup göndererek Müslümanlar'ı Mekkeliler'in savaş hazırlıklarından haberdar etti. Gönderilen keşif birlikleri haberi doğrulayınca Medineliler de hazırlıklara giriştiler.

Hazreti Muhammed düşmanı şehrin dışında karşılamak yerine Medine'yi savunmak istiyordu. Ama Bedir savaşına katılan gaziler hakkında inen ve onladı medheden ayetler birçok genç savaşçıyı etkilemişti ve Mekkeliler'le meydan savaşı yapmak istiyorlardı. Peygamber gençlerin kırmadı, onların arzusuna uydu, zırhını giyerek ordusunun başına geçti ve karargáhını Medine'nin dışındaki Uhud Dağı'nın eteklerine kurdu. Mekke'nin güçlü ordusuna karşı, peygamberin emrinde sadece 700 savaşçı vardı.

Savaş 625 yılının 27 Mart sabahı karşılıklı ve teke tek döğüşlerle başladı. Hazreti Ali ve Hazreti Hamza karşılarına çıkan müşrikleri hemen öldürdüler. Derken savaş kızıştı ve küçük çaplı bir meydan muharebesine döndü.

Peygamberin amcası Hazreti Hamza kılıç salarak ilerlerken üstünlük Müslümanlardaydı. Müşrikler bir anda kaçmaya başladılar. Ellerindeki defleri çalarak Mekkeliler'e moral vermeye çalışan müşrik kadınlar da kaçıyorlardı. Müslümanlar, bu anda bir hata yaptılar ve peygamberin vermiş olduğu 'sonuna kadar savaş' emrini unutarak ganimet toplamaya giriştiler.

Düşmanın süvari birliklerinin kumandanı olan Hálid bin Velid, işte o sırada harekete geçti ve İslam ordusunu arkasından vurdu. Kaçan müşrikler de geri dönerek savaşmaya başlayınca Müslümanlar iki ateş arasında kaldılar. Hazreti Hamza tam bu anda Hind'in kölesi Vahşi tarafından mızraklanarak şehid edildi ve Hind Hazreti Hamza'nın göğsünü yararak ciğerini yemeye başladı.

Hazreti Muhammed'e çok benzeyen Mus'ab'ın da şehid edildiğini gören Müslümanlar peygamberin şehid olduğunu zannederek dağılmaya başladılar. Bu sırada peygamberin bulunduğu yerde çok şiddetli çatışmalar oluyordu ve kuvvetli bir savunma hattı kurulmuştu. Mekkeliler bu hattı yaramayacaklarını farkedince geriye çekildiler, Hazreti Muhammed de savaşçılarıyla beraber Uhud Dağı'na çıktı. Müslümanlar 70 şehid vermişler ve şehidler ikişer ikişer defnedilmişti. Medine'nin işgali, Peygamberin ertesi gün müşrik ordusunu takip ettirmesi sayesinde önlendi.

Uhud savaşının cereyan ettiği alan bugün Medine'nin bir semti sayılıyor. Savaş alanının sadece bir bölümü tarihi mekán olarak boş bırakıldı, diğer yerler zaman içerisinde iskána açıldı. Bugün Uhud Dağı'nın çevresinde lüks binalar yükseliyor.

Savaş 625 yılının 27 Mart sabahı karşılıklı ve teke tek döğüşlerle başladı. Hazreti Ali ve Hazreti Hamza karşılarına çıkan müşrikleri hemen öldürdüler. Derken savaş kızıştı ve küçük çaplı bir meydan muharebesine döndü.

Eski talik yazı ile Allah kompozisyonu

Prof. Dr. Ali Alparslan'ın son eserlerinden olan bu 'Allah' kompozisyonu, 'eski talik' yazı ile yazılmış. 13. asırda İran taraflarında ortaya çıkan ve Türkiye'de pek kullanılmamış olan bu yazı türü, 16. asrın başlarında 'nestalik' denilen yazı biçimine döndü ve ileriki asırlarda Türkiye'de bir isim kargaşası doğdu. Türk hattatlar eski talik yazıyı bilmedikleri ve kullanmadıkları için buna bir isim veremediler ama sonradan ortaya çıkmış olan 'nestalik' yazıya yanlış olarak 'talik' dediler.

Talik yazıya isim verilmesi tartışması, hat ile uğraşanlar arasında bugün de devam ediyor. Eski talik yazıya áşina olmayan bazı hat tarihçileri 'nestalik' sözünün yanlış olduğunu iddia ederken Prof. Alparslan gibi işin tarihini değil bizzat tatbikatını yapan yani hattat olan üstadlar, talik ile nestalikin ayrı türler olduğunu anlatıyorlar. Bu durumda yapılması gereken en doğru iş, terimlerin Türkiye'de alışıldığı şekilde kullanılması: yani asıl talike 'eski talik', nestalike de 'talik' denmesi ama uluslararası yayınlarda bu terimlerin gerçek karşılıklarıyla kullanılması.

Uskumru Pilakisi

Uskumruyu ayıklayıp yıkadıktan sonra haşlayıp derisini soyun. Kılçığını çıkarın, halka halinde doğranmış soğanı zeytinyağında nar gibi kızartıp ince doğranmış maydanozla karıştırın. Kadayıf tepsisi içerisine önce soğanlı maydanozu yayın, sonra balıkları istif edin. Tepsiyi bu şekilde eldeki malzeme ile tepeleme doldurun. Balığın artan kemiklerini tuz, tarçın ve biberle karıştırıp süzdükten sonra suyunu tepsiye gezdirin. En üste çekirdekleri ayıklanmış limonu halka halka doğrayarak dizin ve tepsiyi fırına verin.

Her melek cindir ama her cin melek değildir

'An o zamanı ki hani biz meleklere secde edin Ádem'e demiştik de İblis'ten başka hepsi decde etmişti, o, cin cinsindendi ve rabbinin emrinden çıkmıştı' (Kehf Suresi, 50. áyet)

Kur'an'ın birçok áyetlerinde meleklerle beraber anılan Şeytan'ın cin taifesinden olduğu, cins bakımından melek olmadığı bildirilmektedir. Cin, Arapça'da bir şeyi duyurmayacak derecede örtmek anlamına gelir. Geceleyin hiçbirşey görülmediği için 'cennel leyl' (gece karanlığı) çöktü denir. Cennet ağaçlarla, dallarla, yapraklarla toprağı örten bahçe anlamındadır. Ana karnında olduğu için görünmiyen çocuğa 'cenin'; insanı örten, düşmandan gizleyen kalkana de 'cünne' denir ki bu sözler hep aynı köktendir.

Cin, duyguyla anlamamıza imkán bulunmayan ruhani yaratıklar demektir. Bu bakımdan melekle şeytanlar da bu yaratıklardanır. Ancak her melek cindir fakat her cin yani göze görünmeyen ruhani yaratık, melek değildir. Araplar, deliliği cinlerin yaptığını sanırlardı. 'Delilik' ve 'deli' anlamına gelen 'cinnet' ve 'mecnun' sözleri de bu knaatten doğmadır (Abdülbaki Gölpınarlı'nın 1955'de yayınlanan 'Kur'án-ı Kerim ve Meáli'nden).

Kulak ağrısının çaresi ayı ödünde

Ayı ödü ile dalak bir arada kaynatılıp pelte haline getirildikten sonra bal ile karıştırılır ve fitil yapılıp kulağa sokulur.

Kaynatılarak ezilmiş koyun ödü sarımsakla karıştırılır, ortaya çıkan yoğun mayi dört defa kulağa damlatılırsa kulak ağrısı kalmaz.

Bir tülbend parçasına bir miktar karabiber çıkılanır, çocuğu kız olan bir kadının sütü bir fincana sağılarak çıkın bu süte batırılır ve kulak deliğine konur.

İşitmeyen kulak için káfi miktarda üzerlik tohumu, çınar kozalağı ve balmumu hep bir arada ateşe atılır ve dumanıyla kulak tütsülenir (Mehmet Halit Bayrı'nın 1947'de yayınlanan 'İstanbul Folkloru'ndan).

Tekkede doğan ilk kadın rallicimiz
Kasım 20, 2001 01:494dk okuma
Paylaş

Silivrikapı'da 1899'da bir tekkede dünyaya gelen Samiye Cahid Morkaya hem Tanburi Cemil Bey'in öğrencisi olan profesyonel bir müzisyen, hem de Türkiye'nin ilk kadın otomobil yarışçısıydı.
Direksiyon merakı birçok Türk kadınına örnek oldu ama onu sazından etti. 1934 yılındaki yarışlarda geçirdiği kaza yüzünden bir daha müzikle
uğraşamadı.

Dünyanın ilk otomobili, trafiğe 1883 senesinde çıktı. Bu, Delamare tarafından yapılmış benzinle çalışan patlamalı motorla donatılmış bir araçtı.

Bizde otomobili şehir trafiğine ilk sokan kişi ise, Basra eşrafından Züheyrzáde Ahmed Paşaydı. 20. yüzyılın başlarında Renault-Landaulet marka otomobiliyle çıktığı gezintilerde civar halkının şaşkınlıkla karışık haset dolu bakışlarına hedef oldu. Arabayı zaman zaman kullanan iki güzel kızı ise, İstanbul'un ilk kadın şoförleriydi...

İstanbul trafiğinde bundan sonra seyrek de olsa zaman zaman çarşaflı hanımlar görülmeye başladı. Ancak bu hanımların en iddialısı, Türkiye'de düzenlenen ilk otomobil yarışlarına da katılan Samiye Cahid Hanımdı.

1899'da, İstanbul Silivrikapı'da bir tekkede dünyaya gelen Samiye Hanım Yedikule Alman Mektebi'ni bitirdi. Bu arada müziğe de merak saldı ve Tanburi Cemil Bey'den sekiz sene kemençe dersi aldı. O zamanın konservatuvarı olan Darülelhan'da 1922'de açılan bir sınavı kazandı ve kemençe öğretmeni oldu. Aynı yıl Pangaltı Amerikan Garajından da ilk ehliyetini aldı.

İlk otomobilini, 1923'te evlendiği dönemin popüler romancılarından Burhan Cahid Bey satın aldı. Cahid Bey karısının sazını sevmiyor ama otomobile olan merakından da o kadar keyif alıyordu. Her iki yılda bir otomobilini mutlaka yenileyen Samiye Hanım, bir süre sonra Turing Klüp'ün düzenlediği otomobil yarışlarına katıldı. 1930'dan itibaren yarışların tek kadın sürücüsüydü ve sonraki yıllarda kadınların da bu yarışlara katılmasına öncülük etti.

1932'de yapılan İstinye Köprüsü ile Zincirlikuyu arasındaki 9,5 kilometrelik parkurdaki yarışı birincilikle bitirdi. Yarışçılar arasında bulunan ve ikinci seçilen Paşazade Vehbi Bey sonuca itiraz etti ve gerekçe olarak da birinci ilán edilen yarışmacının 'kadın' olmasını gösterdi. İş öahkemeye aksetti ve Sultanahmet Sulh Hukuk Mahkemesi 'Bir kadın da otomobil yarışlarına katılabilir' kararını verince Samiye Cahid Hanım'ın birinciliği resmiyet kazandı.

Ertesi yıl yapılan yarışta da birinci olan Samiye Cahid Hanım, 1934 yarışlarında aynı parkurda kaza yaptı ve ağır yaralandı. Kullandığı Ford marka otomobil devrilince sol kolu parçalandı. Tedavisini önce o devrin meşhur doktorlarından Mim Kemal, daha sonra da İsviçre'den konferans için İstanbul'a gelmiş olan Profesör Nissen üstlendi. Uzun süren tedaviden sonra sol kolu bacağından alınan kemikle yenilendi. Ancak parmakları bir daha hiç hareket etmeyecek ve kemençesini hayatı boyunca çalamayacaktı. Geçirdiği kaza onun 'araba sevdası'nı etkilememiş, son anına kadar direksiyonu bırakmamış ama sazından olmuştu.

Samiye Morkaya 1972 Haziranı'nda 73 yaşında öldüğünde, hálá Nash marka otomobilini kullanıyordu..

Cennetle cehennem arasındaki sur

Abdülbaki GÖLPINARLI

'Cennetliklerle cehennemlikler arasında bir örtü var ve A'raf üstünde erler var ki herkesi yüzlerinden tanırlar ve cennet ehline 'Esenlik size' diye nidá ederler. Onlar henüz cennete girmemişlerdir amma girmeyi umarlar' (A'raf Suresi, 46. áyet)

A'raf, yüksek yerlere denir. Atın yelesine, horozun ibiğine 'örf' derler. A'raf'ın cennetle cehennem arasındaki sur olduğunu İbn-i Abbas, Mücahid ve diğerleri rivayet etmişlerdir.

A'raf sırat köprüsüdür diyenler de vardır. A'raf'taki erlerin kimler olduğunda ihtiláf bulunmaktadır. İyilikleriyle kötülükleri eşit ve denk olanlar, müşriklerin ergenlik çağına girmeden ölen evládı, fetret devrinde yani İsa dini bozulduktan sonra Hazreti Muhammed'in peygamberliğine kadar süren devirde yaşayanlar A'raf'ta kalacaklar, sonra Tanrı bunları cennetine sokacak denmiştir. Bu söz Hasen-i Bısri'ye nakledilince elini dizine vurup 'Tanrı onları cennet ve cehennem ehlini tanıtmak için oraya koymuştur. Bunları birbirlerinden ayırd ederler, andolsun o Tanrı'ya, belki onlardan olanlar şu evde bizimle beraberdir' demişti. Bu söz, áyetin meálindeki 'Herkesi yüzlerinden tanırlar' hükmüne uygundur.

Reşat Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Destan satıcıları

İstanbul'da seyyar gazete satıcılarının öncüsü olan ayak takımından gençlerdi. Destan satıcılarına Galata Köprüsü'nün üstünde, köprünün iki başındaki meydancıklarda Yeni Cami'nin arkasında, Mahmudpaşa Yokuşu'nda, Kapalıçarşı'da ve bitpazarında rastlanırdı.

Yayık ağızla, çatlak sesle, bazıları da makamlı nağmeler yaparak ellerindeki penbe, yeşil, sarı káğıdlara basılmış destan varakpáreleri ile dolaşırlardı. Destanların en revaç bulanları bıçkınlık, kopukluk, tulumbacılık ve külhanbeylik maceralarıydı.

Ramazan MÖNÜSÜ

Piruhi

Un ve tuz suyla karıştırılıp yoğrulduktan sonra yufka yapılır ama ne ince ne de kalın olacak şekilde açılır. Üç parmak eninde kesilir ve üstüne daha önce tencerede kavrulmuş beyaz peynirle ezilmiş soğan konup kapatılır. Bu iş tamamlanıncaya kadar, geniş bir kapta su kaynatılır. İçerisine peynir ve soğan konmuş yufka suya atılıp pişirilir, delikli süzgeçle süzülüp tencereden alınır. Çukur kaplara konup üzerine sarmısaklı yoğurt gezdirilir, en üste de kızgın yağ dökülür. İstendiği takdirde yağa taze pul biberi de iláve edilebilir.

Bu tabut atölyesindeki mezar Baltacı’nın mı?
Kasım 21, 2001 01:474dk okuma
Paylaş

İstanbullular, asırlar boyunca Vatan Caddesi civarındaki harap bir binanın içindeki mezarın en meşhur sadrazamlardan birine, Baltacı Mehmed Paşa'ya ait olduğuna inandılar.
Guya, 1712'de Limni'de sürgünde ölen Paşa'nın kellesi zamanın padişahını ikna edebilmek için kesilip İstanbul'a getirilmiş ve sonra buraya gömülmüştü.

İstanbul'da, Vatan Caddesi civarındaki harap bir binanın içinde bir sadrazamın, hem de tarihimizin en meşhur sadrazamlarından birinin mezarının bulunduğuna inanılır: Baltacı Mehmed Paşa'nın...

Baltacı lákaplı Mehmet Paşa, Çorum'a bağlı Osmancık kasabasında doğdu. Gençliğinde ilime merak saldı, Tunus'a ve Cezayir'e gidip kütüphanelerde çalıştı. Sonra akrabalarından Sefer Ağa adında bir saray görevlisinin vasıtasıyla saraya girdi muhafızlıktan müezzinliğe kadar her işi yaptı ve 'Baltacı' unvanını burada aldı. 1703'te Şehzade Ahmed'in tahta geçmesinde önemli rol oynadı ama Sadrazam Moralı Damad Hasan Paşa, Mehmet Efendi'yi kendisine rakip gördü ve terfi ettirmedi.

Hasan Paşa'nın sadaretten ayrılmasına kadar İstanbul'a gelmesine bile izin verilmeyen Baltacı Mehmet Efendi, daha sonra 'Paşa' oldu ve kaptan-ı deryalığa getirildi. Aynı yıl devrin sadrazamını azlettirmeyi başardı ve kendisi sadrazam oldu. 1706'da azledildi, dört yıl boyunca valilik yaptı ve 1710'da yeniden sadrazam yapıldı.

PAŞA SÜRGÜNDE ÖLDÜ

Bu defaki sadaretinde Rusya'yla ilişkileri bizzat yürüttü ama Çar Petro'nun Osmanlı Devleti'ne savaş açmasına engel olamadı. 1711'de yapılan Prut seferine kumanda etti, Rus ordusunu Prut Nehri'nin kıyısında kuşattı ve Çar ile bir barış andlaşması imzalayıp İstanbul'a döndü.

Ama hakkında türlü dedikodular çıkmıştı. Ortalıkta Çar'ın karısı yani Çariçe olan Katerina ile ilişkisinin bulunduğundan başlayıp Çar'dan rüşvet aldığına kadar uzanan türlü türlü dedikodular vardı ve andlaşmanın maddelerinin zayıf bulunmasına sebep olarak bu söylentiler gösteriliyordu.

Muhaliflerinin baskısıyla yeniden azledildi ve sıradan bir mahkum olarak Midilli'ye sürüldü. 1712'de Midilli'den Limni'ye yollandı, aynı sene burada öldü ve tasavvuf edebiyatının büyük isimlerinden olan Niyazi-i Mısrî'nin mezarının da bulunduğu hazireye defnedildi.

Ama İstanbul'da Vakıf Gureba Hastanesi'nin arkasındaki Safabostanı semtinde, Sultan İkinci Mahmud'un tuğrasını taşıyan eski ahşap karakol binasında bulunan bir mezar her nedense asırlar boyu Paşa'ya atfedildi. Paşa'nın kellesinin padişaha gösterilerek ikna edebilmek maksadıyla kesilip İstanbul'a getirildiği ve sonra burada gömüldüğü söylendi. Mezarın yeraldığı bina İkinci Mahmud zamanında tamir edilip karakol haline getirildi ama içindeki mezara dokunulmadı, üstelik üzerine bir de sanduka oturtuldu.

Şimdi özel mülk olan ve çökmek üzere bulunan binada bir marangoz atölyesi var ve atölyede tabut yapılıyor.

Cehennemin yedi kapısı

Abdülbaki GÖLPINARLI

'Ve şüphe yok ki onların hepsine de vaadedilen yer, cehennemdir; orasının yedi kapısı var, her kapıya da onlardan bir kısmı ayrılmıştır' (Hıcr Suresi, 43.-44. áyetler)

Mücáhid, İkrime ve diğerlerinin rivayetlerine göre cehennem tabakaları birbirinin üstündedir ve yedi tanedir.

En altta bulunanı, cehennemdir. Onun üstündeki tabaka lezá, onun üstündeki huteme, onun üstündeki sakar, onun üstündeki cahim, onun üstündeki sáir, onun üstündeki de háviyedir. Bu söz, Hazreti Ali'den rivayet edilmiştir. Bir rivayete göre ise en alttaki háviyedir, en üstteki cehennemdir. İbn-i Abbas'a göre birincisi cehennem, ikincisi sáir, üçüncüsü sakar, dördüncüsü cahim, beşincisi lezá, altıncısı huteme, yedincisi háviyedir.

En üst cehenneme Tanrı'yı ve Hazreti Muhammed'i gerçek peygamber tanıdıkları halde suç işleyenler gireceklerdir ve suçları mikdarınca yanacaklardır. En alt cehennem ise münafıklara mahsustur.

Reşat Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Balıksırtı gidiş

Eski tulumbacı deyimlerindendir. Tulumbacılar yangına giderken veya dönerken sandığı taşıyan dört omuzdaştan kısa veya orta boylu olan iki kişi sandığın ön koltuğunun altına girerler, uzun boylular arkadaki kolları tutarlardı. Dolayısıyla sandık sandık hafifçe öne meyilli olarak giderdi.

Bazı tulumbacı resileri bu kaideyi bozarak kısa boyluları sağ veya sol kollara verir, öbür tarafa uzun boylular geçer, o zaman da sandık sağa veya sola meylederek giderdi. Bu gidiş, seyredene ayrı bir zevk verir ve sandığın bir tarafa meylederek gitmesine 'balıksırtı' denirdi.

Hat üstadı Ali Bey, Allah'ın 99 adından biri olan 'El-Kerim' sözünü, bu levhada 'celi diváni' hatla yazmış. Prof. Alparslan, 'celi diváni' yazıyı hattın son büyük üstadlarından olan ve hayata 1964'de veda eden Halim Özyazıcı'dan meşkettiğini söylüyor.

15. asrın sonlarında, İkinci Bayezid zamanında ortaya çıkmaya başlayan 'divani' yazı, görünüşündeki azamet ve debdebe sayesinde o zamanların hükümeti olan Divan-ı Humayun'da kullanılmıştı. Ferman, tayinname ve sınırname gibi önemli belgeler 'diváni' ve 'celi diváni' ile kaleme alınmış, bu stil Cumhuriyet'in ilánından sonra da devletlerarası yazışmalarda 1928'e kadar geçerliliğini korumuştu.

'Diváni' ile 'celi diváni' yazılar arasındaki fark ise şöyle: 'Celi' terimi, yazı türlerinin büyük boyda olanlarını ifadede kullanılıyor ama harflerin boyu büyürken şekillerinde de bazı değişiklikler oluyor. Harfin diváni yazıdaki uzama yeteneği celi divánide daha gözle görülebilir bir şekil alıyor ve hattata yazıyı stilize edebilme imkánı veriyor.

Ramazan MÖNÜSÜ

Sakız kabağı musakkası

Sakız kabağının üzeri bıçakla sıyrılıp dört parçaya bölünür ve her parçası kuşbaşı gibi doğranıp tencereye dizilir. Bir tavaya üç-beş kaşık yağ konur ve çentilmiş iki soğan pembeleşince kadar kavrulur. İçine iki domates doğranır ve önceden kavrulmuş kıymadan birkaç kaşık iláve edilip birkaç defa karıştırıldıktan sonra tencereye nakledilir. Tencereyi dolduracak kadar kaynamış et suyu iláve edilir, tuz ve baharat konarak pişirmeye bırakılır ve hafif ateşte bir saat kadar pişirilir.

100 yıl önceki ilk su mafyamız
Kasım 22, 2001 01:474dk okuma
Paylaş

İstanbul'da 19. asrın sonlarında bir saka yani sucu mafyası türemişti ve çeşmelere elkoyarak bedava suyu fahiş fiyattan satmaya çalıştılar.
Mafyanın beli kırıldı ve bazı çeşmelere 'Sakalar buradan su alamazlar' diyen kitabeler yerleştirildi. Bu kitabelerden biri bugün Kefeliköy'de, Kaptan-ı Derya Cezayirli Hasan Paşa Mescidi'nin hemen bitişiğinde bulunuyor.

Hayırseverler, geçmiş asırlarda onbinlerce çeşme yaptırdılar ve bu çeşmelerin binden fazlası İstanbul'da idi.

Bugün bu çeşmelerin neredeyse tamamı kurudu ama yüzyıllarca aralıksız aktılar ve İstanbullular'a 'su meselesi' diye bir dert yaşatmadılar. Padişahlar, sultanlar, paşalar, devletin öteki büyükleri, önde gelen din adamları ve zenginler tarafından yaptırılmışlardı, çoğunun üzerinde bir kitabe bulunur, kitabede o devrin meşhur bir şairinin mısralarıyla çeşmeyi yaptıran için hayır dua edilmesi istenirdi.

Çeşmelerden akan su bedavaydı. Sadece sakalar, yani o devirlerde su tesisatı olmadığı için suyu çeşmeden kırba denilen büyük deri keselerle evlere taşıyanlar, bu hizmetlerinin karşılığında çok düşük bir ücret alırlardı. Bazı çeşmeler ise yapılış şartnameleri gereği 'saka gediği' ismi verilen bir çeşit imtiyazlara sahipti. Bu çeşmelerin kullanımı mali hükümlere bağlıydı ve bu hakkın varislere devri sözkonusu olurdu.

Ama 1870'lerin İstanbul'unda, çeşmelerin sevabına yapılış maksadının bile ayaklar altına alınabileceğini gösteren tuhaf bir olay yaşandı: Bazı sakalar, mahalle aralarında bulunan ve vakıflara ait olan kimi çeşmelerin sularına el koydular. Anadolu'dan kısa bir zaman önce İstanbul'a gelen ve geçimlerini sakalık yaparak sağlayan bu kişiler üzerine oturdukları çeşmelerin sularını istedikleri fiyattan satmaya başlamakla kalmadılar, çeşmelerden su almak isteyenlere de máni oldular. Bununla da yetinmediler, uğraşmalarına rağmen bir türlü sahiplenemedikleri bazı vakıf çeşmelerinin sularını kestiler ve 'Burada su kalmadı' diyerek halkı kendi el koydukları çeşmelerden parayla su almaya mecbur bıraktılar.

Saka mafyası suyu istediği fiyattan satadursun, bazı sakalar da çeşmelerden günde bir defadan fazla su alınmasına izin vermemeye başladılar. Ellerinde destilerle gelenlere 'Ben çeşmenin sahibi sayılırım' diyerek destileri doldurtmadılar. Ancak bu garip uygulamanın komik ve kasıtsız bir sebebi olduğu hemen anlaşıldı: İstediği parayı biriktirip memleketine dönmeye hazırlanan saka, memleketten yeni gelmiş olan hemşehrisine evlere su taşıdığı kırbayı devretmekte ama kırbayı devralan yeni saka çeşmenin kullanım hakkını da aldığını zannetmekteydi.

İşe o zamanın belediyesi olan Şehremaneti elkoydu ve saka mafyasını zor da olsa temizledi. Ama sakalardan ağzı yanan İstanbul halkı bunları suyun başından uzak tutabilmenin çarelerini aramaya başladı. Bulunan yollardan biri, bazı çeşmelerin kitabelerine sakalarla ilgili hükümler koymaktı.

Bu çeşmelerin günümüze ulaşanlarından biri Kefeliköy'de, Kaptan-ı Derya Cezayirli Hasan Paşa Mescidi'nin hemen bitişiğinde bulunuyor ve kitabenin hemen altında 'Bu çeşmede asla saka gediği yoktur' ibaresi yeralıyor.

Peygamber’e sorulan üç soru

Abdülbaki GÖLPINARLI

'Kehf ve Rakıym ashábının hallerini delillerimiz içinde şaşılacak bir delil mi sandın?' (Kehf Suresi, 9. áyet)

Kureyş uluları, rivayete göre Medine yahudilerinin bilginlerine haber göndererek Hazreti Muhammed hakkında ne düşündüklerini sormuşlar. Yahudiler 'Muhammed'den ruhu, Asháb-ı Kehf'i ve Zülkarneyn'i sorun; ikisinden haber verir birinden veremezse peygamberdir; üçünden de haber vermez yahut üçünü de anlatmaya kalkışırsa peygamber değildir' demişler.

Müşrikler, Hazreti Peygamber'e bunu sorunca ruh hakkında 'Ve sana ruhu soruyorlar; de ki: Ruh Rabbimin ef'álindendir ve size pek az bilgiden başka bir şey de verilmemiştir' áyeti (XVII. surede, 'İsrá', 85. áyet) vahyedilmiş ve ruhun mahiyeti anlatılmamış, bu surede ise Asháb-ı Kehf ile Zülkarneyn'den etraflıca bahsedilmiştir. 'Kehf', geniş mağara anlamına gelir. 'Rakıym', o mağaranın bulunduğu vádi yahut dağdır. 'Rakıym, Asháb-ı Kehf'in bulundukları şehrin adıdır' diyenler de vardır. 'Rakıym'in, sonradan mağaranın kapısına konan ve üstünde Asháb-ı Kehf'in başından geçen olaylar kazılmış taş levha olduğu Cübeyr oğlu Said'den rivayet edilmiştir. 'Asháb-ı Kehf hakkında yazılmış bir kitaptır' diyenler de mevcuttur. 'Rakıym'in lügat mánası, 'yazılmış şey'dir. Batılı Kur'an mütercimlerine göre, Asháb-ı Kehf'in mağarası Efesus şehrindedir.

Reşat Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Aybalta

Hilál şeklini andıran baltaya denirdi. Sarayın muhafızı olan zülüflü baltacılar, vezirlerin yanındaki 'teberdar' denilen vazifeliler padişahın yahut vezirin geçeceği yerlerde de ellerinde birer aybalta ile beklerlerdi.

Yarı meczup bir halde olan yahut o şekilde görünen dervişler de ellerinde daima birer aybalta bulundururlardı. İşleri genellikle dilenmek olan bu dervişler bir omuzlarına posteki atar, ellerinde keşkül kásesi taşır, başlarına tarikatlerinin tácını sarar veya serpuşunu koyar, diğer elinde de balta olduğu halde dilenirlerdi. Ayaklarına köhne bir şalvar geçirmiş olurlar, saçlarını ve sakallarını uzatırlar, o sokak veya köy benim öteki senin diyerek dolaşır hatta bazı mahallelerde yahut köylerde küçük çocuklar 'Papaz geldi' zannederek dervişleri taşa tutarlardı.

Ramazan MÖNÜSÜ

Balkabağı dolması

Bütün bir kabağı parçalamadan soyun, güzelce yıkayın ve sapını çıkarın. İçinin çekirdeklerini de ayıklayıp yeniden yıkayın. Kabağa yetecek mikdarda pirinci diri olarak pişirdikten sonra pilavın içine fıstık, üzüm ve yeteri kadar tuzla şeker de iláve edip hepsini karıştırın. Kabağı doldurup kesilmiş olan sapıyla üzerini kapattıktan sonra kapak tarafı alta gelecek şekilde kazana veya iri bir tencereye koyun. Kabağın her tarafını kaplayacak kadar su koyun, yeniden yeteri kadar şeker iláve edin ve suyunu çekinceye kadar kaynatıp sofraya getirin.

Sedyeler sadece hasta değil yolcu da taşırdı
Kasım 23, 2001 01:313dk okuma
Paylaş

19. yüzyılın ortalarında, Beyoğlu taraflarında 'sedye' denilen bir yolcu taşıma aracı kullanılır olmuştu.
Genellikle gayrımüslimlerin rağbet ettiği sedyeler, tramvay şirketinin kurulup atlı tramvayın hizmete girmesinden sonra fiyat rekabetine dayanamadılar ve İstanbul sokaklarından silindiler.

Sedyenin sadece hasta taşımaya yaradığını zannederiz ama sedyeler eski zamanlarda yolcuları taşımakta da kullanılırdı.

Bizde 'trafik aracı' olarak nitelendirilebilecek en eski vasıta, bunlardı. İstanbul sokaklarında 1900'lerin başında boy gösteren otomobillerden önce ulaşım için atlı ve elektrikli tramvay, ondan önce kupa arabalarıyla faytonlar kullanılırdı. İşte sedyeler bu dönemde rağbet görmüşlerdi.

Sedyeler ilk olarak Avrupa'da kullanıldı. Bir dönemin İngiliz ve Fransız asilzádeleri, iki uşağa taşıttıkları bu vasıtaya çok itibar ettiler. Bugün, daha basitleştirilmiş şekillerine sadece Çin'de ve Uzak Doğu'da rastlanan sedyeler, 1850'lerde İstanbul'da ve sadece Beyoğlu yakasında kullanıldı. İki hamal ön ve arka tarafındaki uzunca ahşap sopalardan tutarak taşırlar, Beyoğlu'nda yaşayan levantenler, gayrimüslimler ve yabancı elçilik mensupları, kışın bozuk ve çamurlu olan İstanbul sokaklarında yürümemek için sedyeyi tercih ederlerdi. Ama sedyelere en fazla rağbet edenler, hanımlardı. Banker Zarifi ve Hristaki gibi zengin Beyoğlu ailelerinin kızlarının her tarafa sedye ile gittikleri söylenirdi.

Sedye hamalları mor fesli, yün kuşaklı, yumurta topuklu ve kabadayı kılıklıydılar. Tarifeleri yoktu ama neredeyse yüz adım için bir sarı lira yani bir altın istedikleri ve bahşiş de aldıkları söylenirdi. Bu vasıtalar geçimini hamallıkla sağlayan pekçok kişinin de ikinci ekmek kapısı olmuştu.

Avrupa'nın iki kapılı, ön ve iki yan pencereleri camlı, genellikle abanoz yahut maun ağacından içi renk renk nakışlarla bezeli, yaz sıcağında açmak ayakta durabilmek için tavandaki kapağı çıkabilen sedyelerinin aksine, bizdeki sedyeler dar, kasvetli ve gösterişten uzaktı. Ancak vasıtanın işlemediği yerlere ve özellikle hastaların yakındaki hastaneye ulaştırılmasında önemli rol oynarlardı. Aniden rahatsızlanan birçok hastanın hayatı sedye sayesinde kurtulmuştu.

Bu sedyelerin yanısıra, İstanbul'da at tarafından çekilen tek bir sedye vardı ve Hassa Ordusu'nın maraşalı Rauf Paşa'ya aitti. İngiltere'den getirtilen bu sedye, dört tekerleklisi araba tarzındaydı. Bacağı sakat olan Paşa işine gitmekte çok zorlandığı için bunu kullanır olmuştu. Bu atlı ve tekerlekli sedyeyi paşanın vefatından sonra padişah yaveri Osman Bey satın aldı ve ve bir süre kendisi kullandı.

Bir dönem hayli revaçta olan sedyeler, tramvay şirketinin kurulup atlı tramvayın hizmete girmesinden sonra fiyat rekabetine dayanamayarak İstanbul sokaklarından silindiler.

Kocakarı İLAÇLARI

Adale incinmesine koyun kuyruğu

Koyunun kuyruk kapağı incinen yere konur ve üzeri bezle sarılır.

Taze yumurtanın sarısı bir bez parçası üstüne sürülür, buna bir miktar ayakkabıcı çirişi iláve edilir, incinen yere tatbik olunur.

Kullanılmamış sabun yumurta akına rendelenir, ikisi birbiriyle karıştırılır, bunlara biraz rakı iláve edilir. Karışım, kullanılmamış bir bez parçasının üzerine konur, incinen yere tatbik edilir. Bu bez, kendi kendine düşünceye kadar çıkarılmaz.

Yaprak halindeki havacıva iç yağıyla eritilir, incinen yer bu yağ ile oğulur, sonra aynı yağ içine batırılmış bez ile sarılır.

Reşat Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Baldırıçıplak

Sözlük anlamıyla sefilin sefili, ayak takımının posası sayılan bir güruhtur. Ar ve hayá duygusu olmayan, ırz ve namus kaygusu bulunmayan, her türlü fenalık ile yoğrulmuş, saldırgan, türlü kötülükte alabildiğine cür'etli, aynı zamanda asil kuvvet karşısında korkak ve insanlığın yüz karası olanlara 'baldırıçıplak' denir. Bunlar kılık ve kıyafet bakımından da hırpani, hakikaten serseri adamlar olup bbaş açık, baldır-bacak çıplak ve yalın ayak dolaşırlardı. Yeniçerilerin azgınlık devirlerinde, baldırıçıplaklık şehir gençleri arasında rağbet bulmuştu. Nice zengin çocukları ve beyzadeler kılık ve kıyafetlerini bu hayta güruhuna benzetmişlerdi ve 'Cezayir Kesimi' denen bir kıyafetle dolaşırlardı.

Ramazan MÖNÜSÜ

Yalancı Enginar Dolması

Enginarı akşamdan birkaç limon parçasıyla beraber suya koyun. Sabah sudan alıp içini oyun. Bol taze soğanla pirinç, tuz, biber, baharat ve nane karışımı bir harç yapın ve bu harcı nar gibi kızardıktan sonra ayıklanmış olan enginarın ortasına yerleştirin. Yağı az ise harç yerleştirilmiş enginarın üzerine biraz daha yağ ilave edin ve hafif ateş üzerine yerleştirerek kaynatın. Soğuduktan sonra servis yapın.

Ressam padişahın desen defteri
Kasım 24, 2001 01:312dk okuma
Paylaş

Sultan Abdülaziz hem Türk hem Batı müziği bestekárı olmasının yanısıra bir de ressamdı. Hükümdarın bugün Türkiye'de tek bir tablosu bulunmuyor ama onun elinden çıkma 67 adet çizimin yeraldığı bir desen defteri Polonya'da, Krakov Ulusal Müzesi'nde saklanıyor.
Sanat, Osmanlı hanedanında bir aile geleneği gibiydi ve birçok padişah sanatın çeşitli dallarında üstadlık derecesine gelmişti.

Meselá Kanuni Süleyman kuyumcu, İkinci Abdülhamid büyük bir ince marangoz, İkinci Mahmud zamanının en büyük hattatlarından biri, Üçüncü Selim çok seçkin bir bestekárdı.

Bazı padişahlar ise sanatın bir değil, birkaç dalıyla uğraşırlardı. Sultan Abdülaziz bunlardan biriydi ve bestekárlığının yanısıra ressamdı. Hem Türk hem Batı müziğiyle ilgilenmişti ve bu ilgisi her iki musikide de bestekárlık edecek seviyedeydi. Türk Müziği'nin en meşhur oyun havalarından biri Sultan Abdüláziz'in imzasını taşır ve 'Valse Davet' isimli orkestra eseri nadir de konser salonlarında icra edilir.

Bugün Türkiye'deki müzelerde Abdülaziz'e ait maalesef tek bir tablo bile bulunmuyor ama hükümdarın bir desen defteri Polonya'da, Krakov Ulusal Müzesi'nde saklanıyor.

Defterde, Abdülaziz'in elinden çıkma 67 adet çizim ile üç sayfa elyazısı var. Hükümdar genellikle gemi ve deniz savaşı çizimlerinin yeraldığı defteri o senelerde İstanbul'da saray ressamlığı yapan Polonyalı sanatkár Stanislaw Chlebowski'ye vermiş. Abdüláziz çizimlerin tamamını kırmızı mürekkeple filigranlı káğıda yapmış, resimler daha sonra kartonlara yapıştırılıp albüm haline getirilmiş. 1914'e kadar Chlebowski'nin ailesinde kalan defter daha sonra başkalarının eline geçmiş, 1971'de Krakov Ulusal Müzesi tarafından satın alınmış.

Abdülaziz'in albümdeki desenleri, resim uzmanlarına göre hükümdarın savaş konusunu çok iyi bildiğini, savaşın ez kızıştığı anlarda askerleri, atları ve bütün bir bölüğü bir an için dondurabilme yeteneğine sahip olduğunu gözler önüne seriyor.

Abdülaziz 1876'da tahtından indirildikten sonra intihar süsü verilip öldürüldü. Türk resim tarihine tam olarak geçemedi ama kendisi gibi ressam olan oğlu Şehzade Abdülmecid yahut daha bilinen unvanıyla 'Halife Abdülmecid Efendi' bugün modern Türk resminin kurucularından kabul ediliyor.

Reşat Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Bidest kátip

'Bidest' yani 'elsiz' kátip, 19. asırda yaşadı. İki kolu dirseklerinden kesik olarak doğmuş, tahsil çağına bastığında son derece zeki olduğu anlaşılmış. Bir sanata giremeyeceği için okumuş, yazıyı da ayakları ile yazmayı öğrenmiş. Sağ ayağının baş ve ikinci parmakları arasına sıkıştırılan bir kalemle hattatlarınki gibi olmasa bile okunaklı ve güzel bir yazı yazarmış. 1838'de 14 yaşında iken İkincş Mahmud'un huzuruna çıkartmışlar, huzurda iki ayağı ile yazı yazmış, 200 altın ihsan almış ve resmi dairelerden birine tayin edilmiş. Kalemden çıkacak olan müsveddeleri ayağı ile o yazarmış. Bidest kátip, Tanzimat'ın önde gelen isimlerinden Keçecizade Fuad Paşa'nın her nedense sinirine dokunmuş ve vazifesinden atılmış idi. 1894'te, 70 yaşlarında iken vefat etti.

.Osmanlı Hanedanı’nın Afganlı prensesi anlatıyor
Kasım 25, 2001 01:255dk okuma
Paylaş

Hafta içinde Afganistan'ı iyi bilen biriyle, New York'ta yaşayan bir prensesle, telefonda uzun bir Afganistan sohbeti yaptım: Prenses Zeynep Osman'la...
Osmanlı Hanedanı'nın reisi Şehzade Osman Ertuğrul Efendi'nin eşi olan Prenses Zeynep Osman, eski ve asil bir Afgan ailesinden, ‘‘Tarz;’’lerden geliyor. İşte, bir Afgan prensesinin ağzından Afganistan'da bir türlü bitmek bilmeyen savaşların sebepleri, geleceği hakkında tahminler ve Afgan kadınının erkeğinden çok daha başka olmasının ayrıntıları.

Afganistan'da olup bitenlerin dünya gündeminin ilk sırasındaki yerini hálá koruduğunu görünce, oraları iyi bilen biriyle bir Afganistan sohbeti yapayım dedim.

Yerli yahut yabancı olsun, hemen her TV kanalında Afganistan hakkında neredeyse her akşam birkaç program birden yapılıyordu. ‘‘Kuzey İttifakı’’, ‘‘Kunduz kuşatması’’ yahut ‘‘General Raşid Dostum muhabbeti’’ gibisinden konular almış başını gidiyordu ve alışıldık bir uzmanla değil, daha değişik ama Afganistan'ı iyi bilen biriyle konuşmak istedim. Meselá eski ve asil bir Afgan ailesinin mensubuyla, bir prensesle...

Neticede, New York'ta yaşayan Prenses Zeynep Osman'la telefonda uzun bir Afganistan sohbeti yaptım. Zeynep Osman, Osmanlı Hanedanı'nın New York'ta yaşayan reisi yani Türkiye'de Osmanlı idaresi devam etseydi ‘‘Dördüncü Osman’’ yahut ‘‘Birinci Ertuğrul’’ adıyla tahta geçecek olan Şehzade Osman Ertuğrul Efendi ile evliydi. Afgan krallarının mensup oldukları Barekzay hanedanının bir dalı olan köklü ailelerinden birinden, ‘‘Tarzî’’lerden geliyordu ve Páyende Han soyundandı.

Ve, birkaç cümleyle de olsa, Prenses Zeynep Osman'ın eşi Şehzade Osman Ertuğrul Efendi'den sözedeyim: Sultan İkinci Abdülhamid'in oğullarından Şehzade Burhaneddin Efendi'nin çocuğudur; 1912'de İstanbul'da doğmuş, Avrupa'da okumuştur. Hanedanın Türkiye'den çıkartılığı 1924 Mart'ından buyana hep sürgündedir ve hiçbir ülkenin vatandaşı değildir. Şimdi başarılı bir iş hayatından sonra emeklilik devrini yaşamakta, her yaz eşi Prenses Zeynep Osman'la Türkiye'ye gelmekte ama gelebilmek için her seferinde New York'taki Türk Konsolosluğu'na başvurup ‘‘vatansız’’lara mahsus vize istemek ve vizeyi alabilmek için tam üç ay beklemek zorundadır.

Sayfada gördüğünüz fotoğrafların hepsi, geçen yaz aylarında çekilmiştir.

Afgan kadını çalışır, erkeği ise sadece dövüşür

Ailesi üç nesilden beri Türkiye'de yaşayan ve kendisi Türkiye'de doğup büyümüş olan Prenses Zeynep Osman, dedelerinin memleketini 30 yaşından sonra görebilmiş.

‘‘...Afganistan'a sadece bir defa, o da 1971'de, Kral Zahir Şah'ın bana verdiği özel izinle gidebildim ve üç ay kaldım. Her tarafı gezdim, Pagman'ı, Celálabad'ı, Bamyan'ı, Herat'ı, Kunduz'u, Kandehar'ı ve Belh'i gördüm.

Orada beni en çok kadınlar etkilemişti. Çalışkanlıklarına hayran kalmıştım. Kadınların çoğu, özellikle de Kabil'de olanları iş-güç sahibiydiler. Ya bir meslek edinmişlerdi, ya devlet memuru olmuşlardı yahut bir şirkete girmişlerdi. Çalışmayan kadınlar sadece yaşlı olanlarla kraliyet ailesinin mensuplarıydı.

Afgan kadını, Afgan erkeğinden daha çalışkan ve daha beceriklidir. Komünistler'in gelişinden sonra binlercesi binbir zorlukla kaçıp Amerika'ya yerleşti. Etraflarına erkeklerinden daha çabuk adapte oldular ve iş buldular. Yeni kurulacak hükümette Afgan kadınına mutlaka yer verilmesi lázım. İşin çok daha önemli olan tarafı, kadın haklarının yeni Afgan anayasasında yer almasıdır. Uluslararası güçlerin kurulacak olan yeni Afgan hükümetine bu konuda baskı yapması gerekir’’

Afganistan’ı kuzenimiz Davud’un kini mahvetti

Prenses Zeynep Osman, Afganlılar'ın memleketlerini sevdiklerini ama bu sevginin kabile bağlılığına dayandığını, temelde kabile sevgisinin yattığını söylüyor.

‘‘...Afganistan'ın etnik kabilelerden meydana gelen bir memlekettir. Her grup kendi lisanını konuşur, kendi ádetini devam ettirir. Afganlılar her ne kadar memleketlerini severlerse de, bu sevgi kabilelerine bağlılıktan gelir ve dolayısı ile temelde kabile sevgisi yatar.

1974'e kadar yönetim, en büyük grubu teşkil eden Peştunların elindeydi. Ama Peştunlar bile 23 ayrı kabileden meydana geliyorlardı ve arada bir birbirlerini de kesip biçerlerdi. Kuzeyde yaşayan Özbek, Türkmen, Tacik ve Hazaralar gibi azınlıktaki gruplar yönetimde söz sahibi olamazlardı. Afgan halkı, asırlarca işte böyle birbirleriyle savaşıp durdu.

Kral Zahir Şah, 1960'ların ortasında hükümet tarzını değiştirip ‘‘Valasi Cirga’’ ve ‘‘Mişrani Cirga’’ diye iki ayrı meclis kurdu. Birincisinde halk tarafından seçilen milletvekilleri vardı, ikincisi ise senato gibiydi. Senatörleri kral tayin ederdi. 1964'te kabul edilen yeni anayasayla azınlıkların mecliste temsil edilmelerine de başlandı, hatta Özbekler'e bile bakanlık verildi ama zamanla işler birbirine girdi’’.

Peki, Zahir Şah'ın Afganistan'ı 40 sene boyunca barış içinde idare etmesine rağmen işler sonradan neden bu hale geldi?

Prenses Zeynep'e göre, herşeyi Kral'ın amcasının oğlu Davud Han berbad etti:

‘‘...Davud Han, 1974'te Kral İtalya'da iken darbe yaptı. Darbenin sebebi, Kral'a karşı duyduğu kindi. Senelerce başbakanlık etmişti. Kral, 1960'larda hanedanın dışında kalanlara da hükümet kurma ve başbakan olma hakkı verince amcasının oğlu Davud Han iktidardan gitti, yerine halkın seçtikleri geldi.

Ama adam bunu unutamadı. Senelerce işte bu kinle yaşadı ve ilk fırsatta Kral'ı alaşağı etti. Kendisini cumhurbaşkanı oldu ama Afganistan işte o gün bugündür bir feláketten ötekine sürükleniyor. En son kazığı da Usame bin Ládin'den yedi ve Amerika'nın gazabına uğradı’’.

Sevgi Hanım’ın auditoriumu padişah valsiyle açıldı

Sultan Abdüláziz’in Türkiye’de bugüne kadar çalınmamış olan ‘Valse Davet’ isimli eseri, Sevgi Gönül’ün Koç Üniversitesi’nde inşa ettirdiği auditoriumun geçen hafta yapılan açılışındaki fon müziği oldu.

Sevgi Gönül milyonlarca dolar harcadı ve ailece kurdukları Koç Üniversitesi'nin kampüsüne İstanbul'un en modern ‘‘auditoriumu’’nu, yani konser salonunu inşa ettirdi. Auditorium, geçen hafta Cumartesi günü çok şık bir davetle açıldı ve ilk konseri Fazıl Say verdi.

Fazıl Say, auditoriumun İstanbul'un em mükemmel ses sistemine sahip konser salonu olduğunu söylemişti ve verdiği konseri dinleyen hemen herkes, bunun böyle olduğunu daha ilk nağmede farketti.

Ama davet sırasında benim dikkatimi pek kimselerin farketmediği bir başka ayrıntı çekti: Konser öncesi fonda çalınan müzik... Türkiye'de bugüne kadar bilinmeyen, geçen sene Londra'da çıkan bir CD için ilk icra edilen bir parça çalıyordu: Sultan Abdüláziz'in en güzel bestelerinden biri, ‘‘Invitation a la Valse’’ yani ‘‘Valse Davet’’ isimli eseri...

Ressam ve bestekár olan Sultan Abdüláziz hem Türk, hem de Batı müziği formlarında eserler vermişti. Bestelediği Türk Müziği parçaları sık sık icra edilir ama Batı tarzındaki parçaları pek bilinmezdi.

Davetliler arasında bulunan Neslişah Sultan o gece ziyadesiyle memnundu, zira Sultan Abdüláziz büyük dedesiydi.

Tahtında indirilip katledilen, katline intihar süsü verilen bu sanatkár büyük dedenin eseri, bestelenmesinden neredeyse 150 sene sonra, İstanbul'un en modern oditoryumunda fon müziği oluyor ve Türkiye'nin en elit tabakasının katıldığı bir merasimde ilk defa çalınıyordu, Sultan dolayısıyla memnun olmakta haklıydı.

Geçmişi geleceğe bağlamanın hüneri, işte Sevgi Hanım'ın düşündüğü böyle ince ayrıntılardan geçer.

.

.Hızır’ın Ayasofya’da randevu noktası
Kasım 27, 2001 01:344dk okuma
Paylaş

İstanbul'da, dara ve sıkıntıya düşenlerin Hızır'la buluşabileceklerine inanılan bazı 'makam'lar vardı. Bunların başında Ayasofya, Çemberlitaş'taki Atik Ali Paşa ve Üsküdar'daki Atik Valide Camileri gelirdi. Ayasofya'nın 'Hızır'ın makamı' olduğuna inanan Fatih Sultan Mehmed'in kubbenin altına top şeklinde bir kandil astırdığı da rivayet edilirdi.
Hızır, dünya üzerindeki birçok uygarlıklarda ve doğmuş olan hemen bütün dinlerde vardır. Destanlara da geçmiştir ve Gılgamış, İskender gibi pekçok destanda 'Hızır' kavramından bahsedilir.

Yahudilikte, Hristiyanlıkta ve en kuvvetli şekliyle de Müslümanlıkta kendini gösteren, Müslümanlar tarafından 'kurtarıcı' olarak bakılan Hızır'ın özellikleri, Doğu Hıristiyanlığı'nın vazgeçilmez büyüklerinden olan Aziz Georgios'a atfedilen güce benzer niteliktedir.

İslámiyet, Hızır kavramıyla ancak 9. yüzyılda tanıştı. Fıkıh álimleri ise kaynakların zayıf olması yüzünden Hızır konusuna hep temkinli yaklaştılar. Bu yüzden Hızır, daha ziyade tasavvufta ve folklorda güç kazandı.

Álimler arasındaki en büyük tartışma konusu, Hızır'ın peygamber mi, veli mi yoksa melek mi olduğuydu. Din uleması, Kur'an'da geçen pasajlara, hadis kitaplarına ve çeşitli kaynaklara dayanarak asırlar boyunca birbirlerinin tezlerini tezi çürütüp durdu.

Ama Hızır'a yüklenen görevin manevi güzelliği tasavvuf geleneğinde son derece etkiliydi. Hiç kimse Hızır'ın varlığının yahut yokluğunun ne gibi bir mahsur doğuracağını düşünmedi. 'Makam-ı Hızır' kavramıyla da Hızır'a büyük bir saygı gösterildi. Bektaşiler meydana serdikleri 12 posttan biri olan 'mihmandar'ın Hızır'a ait olduğuna inandılar. Tarikat ileri gelenleri, darda kalmış insanların Hızır'la karşılaşmasını konu alan 'Hızırname'leri kaleme aldılar. Hızır kavramı, tasavvuf kültürünün yanısıra folkloru da etkiledi. İstanbul'un en meşhur evliyalarından olan Aziz Mahmut Hüdái'nin Üsküdar'daki tekkesinde Hızır ile zaman zaman buluştuğu ve Celveti tarikatındaki 'Hızır Kıyámı' zikrini ondan aldığı; Şeyhülislam Yahya Efendi'nin de dergáhının bahçesindeki bir selvinin gölgesinde zaman zaman yine Hızır'la buluştuğu rivayet edildi.

Dara ve sıkıntıya düşen İstanbulluların da Hızır'la buluşacakları bazı 'makam'lar vardı. Bunların en bilineni Ayasofya idi ve bir efsanede Ayasofya ile Hazreti Muhammed arasında bağlantı kurulmuştu. Guya peygamberin doğumu sırasında bir deprem meydana gelmiş, sarsıntısı İstanbul'a kadar uzanmış ve Ayasofya'nın kubbesi çatlamıştı. Harç bir türlü tutturulamadı ve Hızır'ın tavsiyesiyle Mekke'ye giden 300 keşiş bebeğin 'tükürüğünü' alarak İstanbul'a döndüler. Tükürük harca iláve edildi ve anca bu sayede tutturuldu.

İstanbul'un fethinden sonra mabede giren Fatih Sultan Mehmed, 'Bu kubbe Hızır'ın makamıdır' diyerek kubbenin hemen altına som altından bir top kandil astırdı. Bu kandil çok sonraları kaldırıldı ve Topkapı Sarayı'na gönderildi.

Aynı şekilde Çemberlitaş'taki Atik Ali Paşa ile Üsküdar'daki Atik Valide Camileri de Hızır'ın makamları olarak kabul edildiler. Hızır'ı görüp derdine deva arayacak olanlar bu camilerin kubbeleri altında 40 gün boyunca sabah namazı kılarlarsa Hızır'la mutlaka karşılaşacaklarına inanırlardı. Hızır'ı gördüğünü söyleyenlerden biri, Nakşibendi şeyhi Abdülkadir Efendi idi. Karşılaşmanın Üsküdar'daki Atik Valide Camii'nin son cemaat mahfilinde olduğunu söyledi ve bu olayın hatırasını oraya astırdığı bir levhayla ebedileştirdi.

Sıkıntıdaki kulun imdadına gelenin Hızır olup olmadığını anlamanın tek bir yolu vardı: Hızır'ın sağ elinin başparmağının kemiksiz olduğu ve bastığı yerin yeşerdiği söylenirdi. Dolayısıyla dert sahibinin Hızır olduğuna inandığı kimsenin başparmağını yoklaması ve ayağını bastığı yere bakması lázımdı.

Abdülbaki Hoca'nın Kur'an yorumu

Miracın amacı, insanları sınamaktı

'An o zamanı, hani sana demiştik ki hiç şüphe yok, rabbin, insanları çepeçevre kuşatmıştır ve biz sana gösterdiğimiz ruyayı da, Kur'an'daki lÁnetlenmiş ağacı da ancak insanları sınamak için gösterdik ve onları korkutmadayız, fakat bu, ancak onların taşkınlıklarını arttırmada' (İsrá Suresi, 60. áyet).

Ruyadan maksat gözle görüştür ve Hazreti Muhammed'in Mekke'den Kudüs'e gitmesine, oradan da göklere ağmasına, yani Mirac'a işarettir. Mirac hakkında daha Hazreti Muhammed'in zamanında ve Mirac'ı nakleder etmez bir hayli sözler söylendiği için áyette Mirac, 'insanları sınamak için' meydana gelmiş bir olay diye tavsif edilmiştir. Bu ifade, İbn-i Abbas, Cübeyr oğlu Said, Hasen, Katáde ve Mücahid'in sözüdür, 'Hazreti Muhammed Medine'deyken Mekke'yi alacağını görmüştür, buradaki rüyadan maksat budur' da denmiştir. Bu rivayet başka bir yolla İbn-i Abbas'tan gelir.

Lánetlenmiş ağaç, cehennemin dibinden biten zakkum ağacıdır. Bu rivayet, İbn-i Abbas ve Hasen'den gelir. Ebu Cehl, 'Muhammed sizi taşları bile yakacak bir ateşle korkutmada, bir yandan da o ateşin içinden ağaç biteceğini söylemekte' demiş ve müşrikler ateş içinde ağaç olmayacağını dillerine dolayıp alaya başlamışlardı. Bu yüzden, lanetlenmiş ağaç da insanları bir sınama olmuştu. Bu rüya ve ağaç hakkında bir yorum daha vardır. Said oğlu Sehl, babasından şöyle rivayet etmiştir: Hazreti Muhammed, bir gece minberine maymunların çıktığını görmüş, pek üzülmüştü. Bu, Muhammedü'l-Bákır'la C*fer'ü-l Sádık'tan ve Yesar oğlu Said'ten de rivayet edilmiştir. Bu yoruma göre de lánetlenmiş ağaç Ümeyyeoğullarıdır. İncil'de de iyi ağaç ve kötü ağaç temsili vardır.

Reşat Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Sibyan mektepleri

Eski sibyan mekteplerinin gayesi basitti: Çocuklara okuma-yazma öğretmek. Dinin ádabı ve erkánıyla Mur'ın'ın okunması da buralarda öğretilirdi.

Sibyan mekteplerinde hocalık edenler, mahallenin şeref ve haysiyet sahibi kişileri arasından seçilirdi. Bir hocanın şeref ve haysiyetine uymayan yerlere gitmesi şöyle dursun, halkın arasına girip oturması, mahalle dedikodularına karışması dahi hoş görülmezdi. Sibyan mekteplerinde öğretim usulünün başında 'hece' gelirdi. Harfler çeşitli hece tekerlemeleriyle ezberletilir, buradan kelimelere geçilir, yavaş yavaş Kur'an'ın okuması öğretilirdi.

Ramazan MÖNÜSÜ

Papaz Yahnisi

Yahni, her cins balıktan yapılabilir. Balığı güzelce temizleyip yumurta tavası veya toprak bir güvece istif edin. Aralarına halka soğan, doğranmış maydanoz ve domates ile tuz ve biber koyun. İki fincan sirke ile bir buçuk fincan zeytinyağını üzerine döküp ateşe oturtun. Bir saat pişirip balık kendi suyunu çektikten sonra ateşten alın ve soğumaya bırakın. Sirke yerine limon da kullanılabilir.

.
Siyasetçi acemi avcı avda oğlunu avladı
Kasım 28, 2001 01:435dk okuma
Paylaş

Bizde avcılıkla ilgili ilk kitabı, İttihad ve Terakki'nin meşhur isimlerinden biri olan Ahmed Rıza Bey 1877'de yayınlamıştı ve kitap 'Rehnümá-yı Sayyád' yani 'Avcının Kılavuzu' adını taşıyordu.
Ahmed Rıza Bey'in babası Áyan üyesi yani senatör olan Ali Rıza Bey de av meraklısıydı ama 13 yaşındaki küçük oğlu Murad'ı bir av partisinde kaza kurşunuyla vurup öldürünce bir daha ava çıkmamıştı.

Bizde av merakı oldukça eskidir. Tarih boyunca hem spor ve eğlence, hem de yabani hayvanların zararlarını engellemek amacıyla toplu avlar yapılmış, av başta Dördüncü 'Avcı' Mehmed olmak üzere birçok hükümdarın da merakı haline gelmişti.

Tanzimat'ın ilánından sonra birçok alanda olduğu gibi Avrupai avlar da yeni merakların arasına katıldı. Avrupa'ya okumaya gönderilen Türk gençlerinin yurda döndüklerinde beraberlerinde bu tür avcılığı da getirdiler. Birkaç arkadaşın biraraya gelerek yaptıkları veya av meraklısı zenginlerin yanlarına adamlarını alarak çıktıkları av partilerine sık sık rastlanır oldu.

Bu meraklılardan biri de, İkinci Meşrutiyet'in tanınmış isimlerinden ve İttihad Terakki Cemiyeti'nin kurucularından olan Ahmed Rıza Bey'di. Ayan azası yani senatör Ali Rıza Bey'in oğlu olan ve 1857'de Vaniköy'de doğan Ahmed Rıza Bey 1884'te ziraat okumak için Paris'e gitti ama zamanın hükümdarı Abdülhamid'e karşı olan muhalefete katıldı ve senelerce Paris'te kaldı.

Avcılığa İstanbul'da iken de çok meraklıydı, bu merakı Avrupa'da daha da arttı. Aslında babası Ali Rıza Bey de av meraklısıydı ama henüz 13 yaşında olan küçük oğlu Murad'ı düzenlediği bir av partisinde kaza kurşunuyla vurup öldürünce bir daha ava çıkmamıştı.

Türkçe olarak yayınlanan avla ilgili ilk kitap da Ahmed Rıza Bey'in kaleminden çıktı. 1877 yılında basılan bu risale 62 sayfaydı ve 'Rehnümá-yı Sayyád' yani 'Avcının Kılavuzu' adını taşıyordu.

Ahmed Rıza Bey, kitabında geyik, karaca, yaban domuzu, tavşan, tilki ve çakal avlamanın usulleriyle beraber tuzaklar hakkında da bilgi verir. Ayrıca av köpeklerinin soysoylarını ve cinslerini de tanıtır, av izinin nasıl alınacağını anlatır. Çeşitli av hayvanları hakkında yorum ve benzetmeler yapar, meselá kurt için 'ahmak bir bedev;ye', tilki hakkında da 'kurnaz bir meden;ye' diye yazar.

Meşrutiyet'in ilánından sonra yurda dönen Ahmed Rıza Bey, eski merakı olan av partilerine katılmaya devam etti, hatta Çengelköy sırtlarındaki çiftliğinde av meraklılarını biraraya getirip 'Beykoz Av Cemiyeti' adı altında bir de dernek kurdu. Derneğin başına o tarihte yaşı çok ilerlemiş olan meşhur bir isim, gazeteci Ahmed Midhat Efendi seçildi. Ahmed Midhat Efendi yaşlılığının yanısıra hasta olması yüzünden cemiyetin başında sadece üç yıl kalabildi ve hiçbir ava katılmadı.

Ahmed Rıza Bey, bir gün evinde bacağını kırdı ve ertesi gün bu kırık bacakla bir av partisine katıldı. Kırık daha fena bir hal alınca mecburen hastahaneye kaldırıldı ve Şişli Etfal Hastanesi'nde bir ay yatmak zorunda kaldı. Siyasi çevrelerde antipatiyle karşılanıyordu, zamanla siyasetten çekildi, maddi sıkıntıları yüzünden çok sevdiği çiftliğinden ve kütüphanesinden de vazgeçti ama avcılığı hayatının sonuna kadar bırakmadı.

Abdülbaki Hoca'nın Kur'an yorumu

Kur’an’daki Zülkarneyn İskender değildir

'Sana Zülkarneyn', sorarlar. De ki: O'na ait haberşeri de okuyalım size. Biz, gerçekten de onu yeryüzünde yerleştirip yüceltmiştik, herşeyin yoluna yordamına ait ne bilgi varsa vermiştik ona' (Kehf suresi, 83.-85. áyetler).

Zülkarneyn, iki boynuzlu anlamına gelir. Doğuyu ve batıyı fetheden bir peygamber olduğunu söyleyenler bulunduğu gibi adalet sahibi bir padişah olduğunu söyleyenler de vardır.

Başında boynuza benzer bir çıkıntı bulunduğu, yahut yeryüzünün doğusuyla batısını zaptettiği için Zülkarneyn dendiği rivayet edilmiştir. 'Ana ve baba tarafından soyca yüce bulunduğundan bu adla anılmıştır' diyenler de vardır. Zülkarneyn'i İskender olarak kabul edenler yanılmışlardır. Zülkarneyn hakkında en yeni ve doğru incelemeyi, Hindistan Maarif Veziri Mevlana Ebu-l Kelam Ázád başarmıştır. Bütün tarihçilerin fikirlerini inceleyen Mevláná Ebu-l Kelam Ázád, TEvrat'ın Danyal kitabının VIII. babında Danyal'in, rüyasında iki boynuzlu bir koç görüp bunu Med ve Fars hükümetlerini birleştiren İran hükümdarı olarak yorduğunu kaydediyor. Ona göre İbranca 'lokranim' sözünün Arapça'da tam karşılığı 'Zülkarneyn'dir. Azrá'nın kitabında da İsrailoğulları'nı tutsaklıktan kurtaran bu hükümdarın adı Huruş tarzında geçer. Eş'iya'da da XLV. babda Kuruş'tan bahsedilir. XI. babda Kuruş, 'doğudan getirilecek yırtıcı kuş' diye anılır. İrmiya'da da yer yer esaretten kurtuluş anılmaktadır. Kuruş, milattan önce 559. yılda zuhur etmiştir. 544'de Babil'i almış, Yahudileri memleketlerine göndermiş, 519'da ölmüştür. Med ve Fars hükümetlerini birleştirip bir imparatorluk kurması dolayısıyla Kuruş'un heykelinde iki boynuz vardır.

Mısır'da Zevs Amon, iki boynuzlu bir koç şeklinde temsil edilen bir iláhtır. Amon, koç demektir. Zülkarneyn'e İskender denmesi belki buraya bağlıdır. Çünkü İskender, Zevs'in oğludur. Zevs, ziya şeklinde anasına yaklaşmış ve anası bu suretle gebe kalıp İskender'i doğurmuştur.

Reşat Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Hain Bekir’i canlı meş’ale yaptılar

1624'te Bağdad'da Bekir Subaşı adında bir adamın ihtirasları evvelá bu eyaletin, sonra da Musul ve Kerkük'le beraber bütün Irak kıt'asının İranlılar'ın eline geçmesine sebep oldu. Bekir Subaşı'nın çevirdiği entrikalar yüzünden Türkiye ile İran arasında kanlı bir harp başladı ve bu topraklar elimizden çıktı.

İran Şah'ı Abbas, eski efendisi Osmanlılar'a ihanet eden Bekir Subaşı'yı kendisine de ihanet eder endişesiyle önce işkenceye koyup hazinelerini elinden aldı. Sonra üzerine katran bulattı, bir kayığın direğine bağlattı ve kayığı ateşe verip Dicle'ye akıntısına bıraktı, oğlu Hain Mehmed'in de kafasını kestirdi.

Ramazan MÖNÜSÜ

Kadıboğan

Yarım kilo tereyağını bir kapta eritip bir yumurta ve bir fiske karbonat ile karıştırın. Yeteri kadar un ilave ederek yumuşak hamur kıvamına gelinceye kadar yoğurun. Ceviz büyüklüğünde parçalar alarak biraz yassıltıp tepsiye dizin ve fırına verin. Rengi beyazlaşınca fırından çıkartıp önceden yarım kilo şekerle hazırlanmış ve yarım limon sıkılmış şerbeti üzerine gezdirin.

Kocakarı İLAÇLARI

Geceyanığı keten lápasıyla geçer

Ebegümeci veya keten tohumu lápası yapılarak yaranın üzerine tatbik edilir.

Balmumu biraz zeytinyağının içinde ateşte eritilir, yaranın üzerine konur.

Akşamüstü herhangi bir tarafta ilk ışın yandığı zaman hemen bir miktar pamuk yakılarak 'Gece geldin, gece git' denir, yanmış pamuk yaranın üstüne bastırılır.

Cinlerin gizli dünyası Mayangalar’dan sorulurdu
Kasım 29, 2001 01:504dk okuma
Paylaş

Eskiden, cinlere karıştıklarına inanılan Habeş kadınlarına 'Mayangalar' denirdi. Bunlar Üsküdar'da, İnadiye tarafında hep beraber yaşarlar, İstanbul halkının tütsü, fal, kısmet açma gibi isteklerini yerine getirirlerdi. 'Eyüplü Yamalı Nuri Efendi' adında bir başka bakıcı ise, 20. asrın başlarında İstanbul'un en namlı cincisiydi.
Eski zamanların İstanbul'unda, cinlere karıştıklarına inanılan Habeş kadınlarından meydana gelen bir 'meslek grubu' vardı. Bunlara 'Mayangalar' denirdi ve 'bakıcılık' yaptıklarına, yani cinlerle irtibat kurduklarına inanılırdı.

O devirlerde bakıcılara gitmek, onlardan meded ummak bir gelenek gibiydi. Şehir halkı yüzyıllar boyu bu gelenekle yetişti ve başlarına gelen her türlü felákette bakıcılardan medet umdu. Mahalle aralarında 'falanca hanımın gelinin ağızından köpükler fışkırması', 'filánca efendinin gözlerinin yerinden uğraması' gibi söylentiler işitildiğinde aile meclisleri toplanır, hangi bakıcıya gidileceğine bu meclislerde karar verilirdi. Şehirde isimleri dilden dile dolaşan bakıcılar vardı ve tarih kitaplarına, romanlara kadar girmişlerdi.

Mayangalar, bakıcılık yapan ve sadece bu işten kazandıkları parayla geçinen 20-25 kişilik bir gruptu. Üsküdar'da, İnadiye civarında metruk bir binada hep beraber yaşarlardı. Bu Habeşi kadınlar hakkında en ayrıntılı bilgiyi Reşat Nuri Güntekin, 'Gökyüzü' adlı romanında verir:

'İstanbul'da eski bir ocaktı. Pekçok eski aile bunlara bağlıdır. Aileden yeni bir çocuk dünyaya geldi mi İnadiye'deki bu Araplar'a haber yollanır, onlardan biri eve gelerek çocuğu tütsüden geçirirdi. Böylece çocuk ömrünün sonuna kadar iyi saatte olsunlara, Mayangalara bağlanırdı. Bizim zamanımızda bu tütsücüye kırmızı krep bezine sarılı bir sarı çeyrek altınla beneksiz bir kara horoz verilirdi. Bu tütsüyü birkaç senede bir tazelemek adetti. Hele çocuk büyücek bir hastalığa tutulduğu, evlendiği, çocuğu olduğu vakit tütsüyü eksik etmeye gelmezdi. Bunlara bağlı bir kadın şayet dışarıda doğuracak olursa tütsüsü iki ay evvelden gönderilirdi. Mayangalarda bazı hastalara büyük gece davetleri yapılırdı. Zavallı Arapçıklar yeni elbiselerini giyerler, küpelerini, yüzüklerini takarlardı. Geceyarısına kadar zilsiz defler çalınır, tütsüler yakılır, iyi saatte olsunlar davet edilirdi. Kazanlarda pişirilen yemekler bütün mahalleye dağıtıldığı için bu toplantılara 'düğün' denirdi'.

Geçen asrın ilk senelerinde çok meşhur olan bir başka bakıcı ise, Eyüplü Yamalı Nuri Efendi idi. Eyüp'te bugün ismi Abdurrahman Şeref Bey Caddesi olan yolun üzerinde, Ferruh Baba Türbesi'nin bitişiğindeki 98 numaralı evde otururdu. 'İlm-i cifir' denilen ve bazı hesaplamaları temel alarak gelecekten haber veren bilginin sahibiydi. Şifa niyetine okur, gaipten bilgi aktarırdı. Yılan ve akrep gibi zehirli hayvanlara karşı şerbetliydi ve isteyene şerbetleme izni verirdi. Hastaları evinde kabul eder, önde gelen aileler çağırdığında onların evine giderdi. Yüzü parça parçaydı, bu yüzden 'Yamalı' diye ad takılmıştı ve yüzünün bu hale gelmesini şöyle anlatırdı:

'Eskiden çok güzel bir adamdım. Hanımlar bana hayran bakarlardı. Ama güzelliğime sadece hanımlar değil cinler de hayranmış ki, günün birgün beni kaçırdılar. Bunlardan birinin kızını nikahlámam için ısrar ettiler, kabul etmedim. Bunun üzerine 'Biz de seni kimsenin beğenmeyeceği bir hale sokalım da gör!' diyerek yüzümü parçaladılar, bu hale getirdiler. Ama yaşadığım feláketin bana faydası oldu, bu ilmi kazandırdı. Şimdi onlarla konuşuyor, görüşüyor, yardım alıyorum'.

Nuri Efendi 1913'te öldü ve Eyüpsultan Kabristanı'na defnedildi. Tek çocuğu olan kızı uzun yıllar babasının evinde oturdu, ev onun da ölümünden sonra satıldı ve 1994'te yıkıldı.

Abdülbaki Hoca'nın Kur'an yorumu

Oruca bedel olarak fakir doyurulmaz

'Oruç, sayılı günlerdedir. İçinizden biri hastalanır, yahut yolda bulunursa orucunu yer, sonra başka günlerde, o yediği gün sayısınca oruç tutar. Ki, oruç zor gelirse her gün için bir yoksulu doyurur. Hayır için verdiği şeyi çoğaltırsa bu da kendi hayrına. Fakat bilseniz oruç tutmanız, sizin için daha hayırlıdır (Bakara Suresi, 184. áyet). Ramazan ayı, bir aydır ki insanlara doğruyu bildiren, doğruluğa ait apaçık delillerden ibaret olan, halka bátılı ayırdeden Kur'an, bu ayda indirildi. Sizden kim bu aya erişirse orucunu tutsun. Hasta olan ve yolcu bulunan, hastalığında, yolculuğunda orucunu yer, sonra yediği günler kadar tutar. Allah sizin için kolaylık diler, güçlük değil. Bu da sayıyı tamamlamanız, Allah'ın size doğru yolu göstermesine karşılık onu ululamanız içindir, böylece de ona şükretmiş olabilirsiniz' (Bakara Suresi, 185. áyet).

Oruç tutmaya kudreti varken tutmayan kişinin, her gün bir yoksulu doyurması emri, bir rivayete göre kaldırılmıştır.

Bunu kabul edenlere göre, bu áyetin hükmünü kaldıran áyet, bu surenin 185. áyetidir ve áyette sadece hasta olanın yahut seferde bulunanın orucunu yiyebileceği bildirilmiştir. Bu, İbn-i Abbas'ın sözüdür. Hasen ve Atá'ya göre bu hüküm kaldırılmamıştır. Hamile kadına, çocuk emzirene, çok yaşlı kişiye racidir, ancak ilk ikisine şümulü sonradan kaldırılmıştır.

Bazılarına göre ise 'Yutıykuunnehu' sözünde, bir 'lá' takdir edilmiştir ve 'oruç tutmaya gücü yetmeyenler' anlamına gelir. Fakat bu söz áyetteki 'Bilseniz oruç tutmanız, sizin için daha hayırdır' sözüne aykırı olduğu için kuvvetli sayılamaz. İmam Caferu's-Sadık'a göre çok yaşlı, susuzluk illetine tutulmuş yahut bunlara benzer kişilere aittir. Gene aynı zattan: Ramazan ayında hastalanıp orucunu yiyen kişi iyileşir fakat öbür ramazan ayına kadar yediği günleri kaza etmezse, bu kişi, ramazan geçince yediği oruçları kaza etmekle beraber her gün de bir yoksulu doyurmalıdır.

Fener bizde söndü ama Mısır’da yanıyor
Aralık 01, 2001 01:563dk okuma
Paylaş

Bir zamanlar aydınlatma vasıtası olduğu kadar şehrin süsü de sayılan fenerler bizde artık unutuldu ama fener yakma ádeti Mısır'da hálá yaşıyor.
Bir zamanlar İstanbul Ramazan gecelerinde ve özellikle de bayramlarda nasıl fenerlerle donatılıyorsa, bu iş şimdi Kahire'de yapılıyor ve rengárenk káğıtlardan ve başka gözalıcı maddelerden imal edilmiş olan fenerler şehrin dört bir yanını süslüyor.

Fener hem aydınlanma, hem de şenlik ve eğlence vasıtasıdır. Karanlıkta yol bulmayı sağlarken, eski devirlerin bayramlarında ve mutlu günlerinde yapılan kutlamaların süsü olmuştur.

O zamanlarda geceleri şehir içinde bir yerden bir yere gidenlerin yanlarına mutlaka almaları gereken eşyanın başında fener gelirdi. Sokağa fenersiz olarak çıkmak, yeniçeriliğin 1826'daki kaldırılmasına kadar büyük suçlardan biri kabul edildi. Öyle ki, gece sokakta kolluk kuvvetleri tarafından yakalanan bir kişi elinde fener yoksa, üstelik bir de kesici alet taşıyorsa daha güneş doğmadan darağacına gönderilirdi.

Bu uygulama yüzünden dehşete düşen halk fener malzemesi olarak cam, muşamba veya kağıt gibisinden ne bulduysa kullanmaya başladı. Fenerlerin dört tarafı bu şeffaf malzemeyle kapatılır, üzerleri kapaklı olur, içlerine bir mum oturtulur ve sokağa bu fenerlerle çıkılırdı. Üstlerine yerleştirilen boru sayesinde hava alır ama mumun borudan içeri giren hafif rüzgárla sönmemesi için ayrıca borunun tepesine bir de kapak konurdu. Yayaların kullandıkları fenerlerin yanısıra seyir halindeki kupa, fayton, landon ve benzeri atlı arabaların da iki yanlarındaki fenerleri yakmaları zorunluydu. Sonraki asırlarda sokaklara fener yerleştirirdi. Önceleri mum veya gazla yakılan bu sokak fenerleri, Fransızların havagazı tesislerini kurmalarından sonra zaman içerisinde havagazıyla çalışır hale getirildi.

Özellikle İstanbul'a büyük tehlike yaşatan yangınlar da, ilk önce fenerlerle ilán edilirdi. Beyazıt ve Beyoğlu yakasında çıkan yangınlar Galata kulelerinden sallandırılan fenerler vasıtasıyla yangın halka ve semtlerin tulumba takımlarına duyurulur, daha sonra kulelerden şehre dağılan münadiler de yangını koşa koşa bağırarak duyururlardı.

Fenerlerin, sembolik özellikleri de vardı. Belirli binaların kapılarına da fener asmak adetti. Genelevlerin kapılarına kırmızı camlı fener asılırdı ve genelevlerin halk arasındaki bir diğer adı bu yüzden 'kırmızıfener'di. Devlet büyüklerinin konakları gibi şeyhülislamların konaklarına da fener asılması ádetti ve şeyhülislam efendi makamından azledildiği zaman, bu azil halka konağının kapısında her gece düzenli olarak yakılan fener söndürülerek duyurulurdu.

Bir zamanlar şehrin süsü olan fener ádeti bizde şimdi ortadan kayboldu ama bir başka memlekette, Mısır'da bütün canlılığıyla yaşıyor. Ramazan gecelerinde ve özellikle de bayramlarda meydanlar fenerlerle donatılıyor, rengárenk káğıtlardan ve başka gözalıcı maddelerden yapılmış olan fenerler evlerin kapısına asılıyor, çocuklar ellerinde bunlarla dolaşıyor, şehrin dört bir yanında sadece fener satan dükkánlar bulunuyor.

Kocakarı İLAÇLARI

Mayasıla sümüklüböcek

Bir kilo kadar kabuklu sümüklüböcek suda haşlanır, böcek kabuğunu bırakarak suya çıkar, bunlar zeytinyağıyla kavrularak hastaya yedirilir.

Yabani kavun suyu leblebi unu ile karıştırılarak hap yapılır, sabah akşam aç karnına üç tane alınır.

Sığırdili denilen ot kaynatılarak suyundan sabah akşam birer fincan içilir ve bu su ile yıkanılır.

Defne tohumu, deve dikeni, ısırgan ve ardıç havanda döğülerek şekerle karıştırılır, hastaya aç karnına günde bir kaşık yedirilir.

Reşad Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

İki milyon altın taşıyan eller

Lále Devri'nin büyük veziri Nevşehirli Damad İbrahim Paşa, mücevher meraklısıydı. İki elini gayet kıymetli elmas, zümrüt ve yakut yüzüklerle donatırdı. Bu iki mücevherli elin taşıdığı yüzüklere 2 milyon altın kıymet biçilmişti. İbrahim Paşa, 1730'da patlayan ve Lále Devri'ni sona erdiren Patrona Halil isyanı sırasında boğdurularak idam edildi, cesedi daha sonra isyancılar tarafından parçalandı.

Ramazan MÖNÜSÜ

Çerkes Çorbası

Yağlı tavuğu suda pişirin. Sonra tüm etini didikleyin. Haşlanmış mısır buğdayı ile karıştırarak tekrar daha önce kaynadığı suyun içine koyun. İstenilen miktarda ya yeşil veya kırmızı biberi doğrayıp mısırlar pişinceye kadar kaynatın. Ateşten almaya yakın tuzunu ilave edin.

Yakın tarihimizden gerçek bir Paşa tecavüzü olayı
Aralık 02, 2001 01:506dk okuma
Paylaş

‘‘Paşalar gelinlerine tecavüz ederler mi, etmezler mi?’’ tartışmasına küçük bir katkı: Ettikleri vákidir ve Şakir Paşa cinayeti bunun mükemmel bir örneğidir. Şakir Paşa, ‘‘Halikarnas Balıkçısı’’ diye bilinen Cevat Şakir Kabaağaçlı'nın babasıdır.
Balıkçı'nın gençliğinde uzun yıllar hapislerde yatmasının sebebi söylendiği gibi öyle siyaset yüzünden değil, babasını vurmasıdır ve cinayete gerekçe olarak da Paşa babanın İtalyan geliniyle yani Balıkçı'nın karısıyla girdiği yasak ilişki gösterilir.

Ama işin ilginç olan tarafı, Şakir Paşa ailesinde hemen herkesin sanatçı olmasıdır. Bu aileye mensup olan Cevat Şakir yazar, Fahrünisa Zeyd, Nejad Devrim ve Aliye Berger ressam, Füreya seramikçi, Şirin Devrim de tiyatrocudur.

Gündemimiz ‘‘Bir paşa gelinine tecavüz eder mi, etmez mi?’’ tartışmasına kilitlendi. Bir kesim ‘‘Eder, edebilir’’ diyor ama karşı tarafa göre ‘‘Böyle bir şey, bir Türk paşasının asla yapmayacağı bir iş!’’

Haklı olan taraf, bence ilk görüştekilerdir. Paşa da erkektir, onun da zaafları bulunabilir, kendisine hakim olamadığı bir anda gelinine de başkasına da tecavüz eder, edebilir, hatta bazı paşalar bal gibi etmişlerdir ve böyle hadiselerin bizdeki en meşhur örneği de 1914'teki Şakir Paşa cinayetidir.

DÜĞÜN PARASI CENAZEYE GİTTİ

Şakir Paşa, Afyon'un eski bir ailesine mensuptu. Dedeleri arasında din bilginleri ve meşhur hattatlar vardı. Ağabeyi Ahmed Cevat Paşa, İkinci Abdülhamid'in sadrazamlığını yani başbakanlığını yapmıştı.

Ağabeyiyle beraber askeri okuldan mezun olduktan sonra Erkánıharp Mektebi'ni yani o zamanın Harp Akademisi'ni de bitirerek kurmay subay oldular. Sonra vazife icabı imparatorluğun dört bir yanını dolaştılar. Bir yandan askerlik yapıyor, bir yandan da ardarda kitap çıkartıyorlardı. Zamanla her ikisi de ‘‘Paşa’’ oldu, ağabey 1891'de sadrazamlık koltuğuna oturdu ve kardeşini Atina'ya büyükelçi olarak gönderdi.

Şakir Paşa, Girit'te bulunduğu sırada Sare İsmet adında bir hanımla evlendi ve ikisi erkek dördü kız, altı çocuğu oldu. Ağabeyi Sadrazam Cevat Paşa bu arada Abdülhamid'in gözünden düşmüş, sadrazamlıktan alınmış, askeri vazifelerle İstanbul'dan uzaklaştırılmış, derken Şam'a yollanmış, İstanbul'a dönebilmesine Şam'da verem olması üzerine izin verilmiş ve 1900 senesinde henüz 49 yaşındayken hayata veda etmişti.

Ağabeyinin bu acı kaderi Şakir Paşa'yı derinden etkiledi. Sarayla bütün alákasını kesti, görevlerinden ayrıldı ve ailesiyle beraber Büyükada'daki köşküne çekildi. Vaktini artık sadece kitap yazmakla geçiriyordu.

Paşa, 1914 Haziran'ında bir gün yanına iki oğlunu, Cevat ile Suat'ı alarak Afyon'a gitti. Afyon'da vaktiyle bir çiftlik satın almış ama senelerdir görmemişti. Hem ne vaziyette olduğunu görecek, hem káhyalarla oturup hesap-kitap yapacaktı. Alacağı parayı dönüşte kızlarından birinin düğün masrafına harcamayı planlıyordu.

Ama Şakir Paşa İstanbul'a bir daha dönemedi. Aslında ‘‘İstanbul'a dönemedi’’ değil, ‘‘İstanbul'u göremedi’’ demek daha doğru olur, zira Afyon'dan Büyükada'ya Paşa'nın cenazesini getirdiler. 28 yaşındaki oğlu Cevat'la bir gece kimselerin bilmediği bir sebep yüzünden tartışmaya başlamış, tartışma kavgaya dönmüş ve Cevat siláhını çekip kurşunları babasının üzerine boşaltmıştı.

Cevat ile babasının arasının iyi olmadığı, Cevat'ın Oxford'da okuma uğruna Paşa'nın servetini harcamasına rağmen okulunu bitiremediği bilinmekteydi. Üstelik, İtalya'da hamile bıraktığı Aniesi adında bir kızı nikáhına alıp İstanbul'a getirince babası küplere binmişti.

Derken, ortalığa bir başka söylenti yayıldı: Şakir Paşa ile İtalyan gelin Aniesi arasında bir yasak ilişki vardı, Afyon'da baba ile oğul arasındaki tartışmanın sebebi buydu ve Cevat, paşa babasını bu yüzden kurşunlamıştı.

Paşa'nın oğlu Cevat 14 seneye mahkum oldu. Cezasının yarıdan fazlasını çektikten sonra afla çıktı ama 1925'te yeniden tevkif edildi. Bir gazetede çıkan yazısı yüzünden İstiklál Mahkemesi'ne verildi, bu defa üç sene kalebentliğe mahkûm edildi ve Bodrum'a sürüldü. Cezasını tamamladıktan sonra oradan bir daha ayrılmadı ve hayatının sonuna kadar Bodrum'da yaşadı.

BODRUM SÜRGÜNÜNÜN SEBEBİ

Buraya kadar yazdıklarım, sıradan bir aile faciasını andırmaktadır. Bir yanda devletine küsmüş bir Osmanlı paşası, öbür tarafta Avrupalar'da epey gezmiş haşarı ve çapkın bir oğul, orta yerde de memleketini bırakıp hiç bilmediği bir diyara gelmiş ama kayınpederiyle arasında birşeyler geçmiş İtalyan bir gelin yeralmaktaydı.

Ama hiç de sıradan değil, oldukça önemli bir aileydi Paşa'nın ailesi. Baba katili olan Cevat'ın tam ismi Cevat Şakir Kabaağaçlı idi, yani meşhur ‘‘Halikarnas Balıkçısı’’... İlk mahkumiyetinin de ikincisi gibi siyasi olduğu söylenirse de, 14 senelik cezasının sebebi babasını öldürmesiydi. Sonra talih garip bir cilve yaptı, ikinci mahkumiyetinden sonra Bodrum'a sürülmesi hem bugünün Bodrum'unu, hem de Türk Edebiyatı'nın büyük isimlerinden birini, ‘‘Halikarnas Balıkçısı’’nı yarattı.

HARİKA ÇILGINLAR AİLESİ

Şakir Paşa ailesini sakın ola ki bu cinayet çerçevesinde değerlendirmeyin! Mensupları arasından çok sayıda sanatçının çıktığı çok önemli bir ailedir, bu aileden gelen ve yandaki sütunda yeralan isimler, modern Türk sanatının yüz akı olmuşlardır.

Bundan senelerce önce, Şakir Paşa ailesinin çok meşhur bir sanatçı mensubuyla sohbet ediyorduk. Belki şeytanın dürtmesiyle ama ciddi şekilde çekinerek ‘‘Merhum pederinizin o hadisesinde asıl sebep ne idi?’’ diye sormuştum. ‘‘Aniesi...’’ demişti sadece... İşte bu yüzden cinayetin gerisinde Paşa ile gelini arasındaki yasak ilişkinin yattığını rahatça yazıyor ama bana bunu söyleyen o kişinin zarif hatırasına hürmeten anlattıklarının ayrıntılarına girmiyorum.

Çocukları ve torunları birinci sınıf sanatçıydı

FÜREYA: Şakir Paşa'nın büyük kızı Hakkiye Hanım'ın çocuğuydu. 1910'da Büyükada'da doğdu, Fransız okulunda okudu, İstiklal Mahkemeleri'nin ünlü ismi Kılıç Ali ile evlenip Ankara'ya yerleşti ve Mustafa Kemal'in yakın çevresine girdi. Seramikle, tedavi için gittiği İsviçre'de ve oldukça geç bir yaşta tanıştı. Türkiye'nin ilk kadın seramik sanatçısı olan Füreya'nın öyküsü, Ayşe Kulin'in geçen sene çıkan ve 50 küsur baskı yapan aynı isimli romanıyla daha da ölümsüzleşti.

CEVAT ŞAKİR KABAAĞAÇLI: Paşa'nın 1890'da doğan oğlu ve katiliydi. Sürgüne gittiği senelerde küçük bir balıkçı köyü olan Bodrum, onun sayesinde bugünkü meşhur konumuna geldi. ‘‘Halikarnas Balıkçısı’’ adıyla çok sayıda eser verdi. İlk karısı Aniesi'den sonra iki evlilik daha yapan Cevat Şakir 1973'te öldü ve Bodrum'a hákim bir tepeye defnedildi. Sağlığında Bodrum'un bir caddesine isminin verilmesine ‘‘Caddeden geçen hayvanlar üzerime pislerler’’ diyerek karşı çıkmıştı.

ALİYE BERGER: Paşa'nın en küçük kızıydı. 1903'te o da Büyükada'da doğdu ve 1974'de ayn yerde öldü. Sevgilisi Karl Berger'le 23 yıllık beraberlikten sonra evlendi ama kocası altı ay sonra bir kalp kriziyle hayata veda etti. Düştüğü bunalımdan kurtulmak için resme başlayan Aliye Berger yağlıboya, desen ve gravürün unutulmaz isimlerinden oldu. Sanatını anlatırken ‘‘Aşkla yaşadım, ne yarattımsa aşkla ve sevgiyle yarattım’’ diyordu.

FAHRÜNİSA ZEYD: Şakir Paşa'nın ortanca kızı, Halikarnas Balıkçısı'nın kızkardeşiydi. 1901'de Büyükada'daki köşkte doğdu, 1991'de Amman'da öldü. İlk evliliğini yazar İzzet Melih Devrim ile yaptı, bu evlilikten doğan iki çocuğu, Nejad ile Şirin de anneleri gibi sanatçı oldular. Daha sonra Irak Kralı Birinci Faysal'ın küçük kardeşi Prens Zeyd ile evlendi. Birçok memlekette sergiler açan Fahrünisa Zeyd, modern Türk resminin en büyük ustalarından sayılır.

NEJAD DEVRİM: Paşa'nın torunu ve Fahrünisa Zeyd ile Zeyd'in ilk eşi İzzet Melih Devrim'in oğluydu. 1923'te doğdu, Paris'te resim öğrendi ve Türkiye'nin ilk soyut ressamı kabul edildi. Son senelerinde Polonya'da yaşayan Nejat Devrim, 1995'te orada, Noy Sacz'da öldü.

ŞİRİN DEVRİM: Fahrünisa Zeyd'in kızı, Nejad Devrim'in kızkardeşi. 1926'da İstanbul'da doğdu. Çocukluk seneleri Berlin ve Bağdad'da geçti. İstanbul ve New York'ta okudu, Yale Üniversitesi'nin tiyatro bölümünü bitirdi. Türk tiyatrosunun önemli bir ismi oldu ve Amerika'da da sık sık rol aldı. Stanford, Carnegie-Mellon ve Wisconsin Üniversiteleri'nde profesörlük yapan Şirin Devrim, annesinin öyküsünü ‘‘A Turkish Tapestry’’ adıyla kitaplaştırdı ve kitap daha sonra ‘‘Şakir Paşa Ailesi-Harika Çılgınlar’’ ismiyle Türkçe olarak çıktı.

Çayı İzzet Efendi ile Zihni Bey'den öğrendik
Aralık 03, 2001 01:374dk okuma
Paylaş

Biz, bundan yaklaşık 100 sene öncesine kadar sadece kahve içerdik ve çay ile 19. asrın sonlarında tanıştık. Bu konudaki ilk yayını İzzet Efendi adında bir çay meraklısı yaptı. Ancak Türkiye'nin çay ile ilk gerçek tanışması, 1921'den sonra Ziraat Mühendisi Zihni Derin sayesinde oldu.
Biz bundan çok değil 100 yıl öncesine kadar sadece kahve içer, çayın ne olduğunu bilmezdik. Avrupa'da ve komşumuz İran'da gayet iyi bilinen, hep içilen ve hakkında kitaplarla risaleler kaleme alınan çayı biz 19. asrın sonlarında tanıdık ve bu tanışma İstanbul'daki bazı dükkánların çok az miktarda çay ithal etmeye başlamasıyla oldu.

Türkçe'de çay ile ilgili ilk ciddi eseri, çaya olan aşırı düşkünlüğü sebebiyle adı 'Çaycı'ya çıkn Hacı Mehmed İzzet Efendi verdi ve bugün 'Çay Risalesi' veya 'İzzet Efendi Risalesi' diye bilinen eserini kaleme aldı.

İzzet Efendi 1819'da Edirne'de doğdu. İstanbul'a gelerek devlet hizmetine girdi. Hicaz vali vekilliği, Suriye merkez mutasarrıflığı ve Basra Valiliği gibi çeşitli memuriyetlerde bulundu. En son vazifesi olan Adana valiliği görevi ise çaya olan merakından dolayı saray tarafından 'lutfen' verildi. Bu çay meraklısını tanıyıp hatıralarında ondan bahsedecek olanlar, İzzet Efendi'nim idareyle yahut valilikle hiçbir alákasının olmadığından yakınacak, 'ziyaretine gelenleri makam odasında bizzat yaktığı büyükçe semaverinden eliyle çay ikram ettiği'ni biraz tatlı biraz da şikáyetçi bir tavırla nakledeceklerdi.

1879'da, İstanbul'da 81 sayfalık bir 'Çay Risalesi' bastırdı. 1844 yılından beri çayla içiçe olduğunu ve çayı bizzat yetiştirdiğini yazıyor, çayın adının nereden geldiğinden ve hangi dillerde çayla ilgili ne gibi yayınların bulunduğundan tutun, yeşil çayın sıkça esneme ve ağız kamaşması yaptığına, 'kalbe heyecan, uzuvlara titreme, vücuda zaafiyet' verdiğine ve sütlü çay içme ádetinin nereden geldiğine kadar çay hakkında birbirinden garip konudan bahsediyordu.

Ancak o dönem Türkiye'sinde çayı sadece meraklıları tanırdı. Yıldız Sarayı'nın limonluğunda, Boğaziçi'nde Azeryan Efendi'nin yalısında, Büyükdere'deki Orman Mektebi'nde ve İstanbul Tıp Fakültesi'nin bahçelerinde Nebatat bahçelerinde sadece merak yüzünden çay yetiştirilirdi.

Çayı Türkiye'ye İzzet Bey gibi fantazik meraklarla değil, ilmi tarafıyla tanıtan kişi ise, ziraat mühendisi Zihni Derin'di. 1880'de Muğla'da doğdu ve Selánik Ziraat Mektebi'ni bitirdi. İlk çay yetiştirme denemelerini daha 1909'da, Selánik Ziraat Mektebi'nde yapmıştı. İmparatorluğun birçok bölgesinde çalıştı, Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcında Ankara'ya geldi ve 1920'nin 1 Ekim'inde Ziraat Umum Müdürü oldu.

Çayın Türkiye'de de ekilmeye başlanması, işte bu tarihten sonradır. Kaliteli çay fideleri bulabilmek için Batum'a giden Zihni Bey, taşınması kesinlikle yasak olmasına rağmen yanında çay fideleriyle ve tohumlarla döndü. Yanında bu fideleri çoğaltmayı gayet iyi bilen üç ziraatçi de getirmişti. Bu tarihten sonra Rize'de fide dikimine ağırlık verdi. Ziraat İşleri Genel Müdürlüğü'nün Başmüşaviri ve Çay Organizatörü unvanıyla 20 yıl boyunca çaycılıkla uğraştı. Oğlu Haldun Derin memuriyet hayatına 1930'lu senelerde Atatürk'ün Çankaya'sındaki özel kalemde başlayacak ve hatıralarını 'Çankaya Özel Kalemi'ni Anımsarken' isimli çok güzel ve ince iğnelemelerle dolu bir kitapta toplayacaktı.

Zihni Derin 1965'in 25 Ağustos'unda hayata veda ettiğinde onun eseri olan Türkiye'de çay ziraati artık tamamen yerleşmiş bir haldeydi.

Abdülbaki Hoca'nın Kur'an yorumu

Müşriklere verilen dört aylık mühlet

'Yeryüzünde dört ay daha dolaşın ve bilin ki siz Allah'ı áciz bir hále getiremezsiniz ve şüphe yok ki Allah, káfirleri aşağılık bir hale getirecektir. Hacc-ı ekber günü, Allah'dan ve Peygamber'inden insanlara bir ilándır bu: Şüphe yok ki Allah ve Peygamber'i, müşriklerden berîdir. Artık tövbe ederseniz bu, daha hayırlıdır size. Fakat gene yüz çevirirseniz iyice bilin ki siz hiç şüphe yok, Allah'ı Áciz bırakamazsınız ve káfir olanlara pek acıklı azapla müjde ver' (Tevbe Suresi, 2.-3. áyetler).

Dört ay hakkında ihtiláf vardır. 'Zilhicce ayının onuncu gününden Rebiüláhır ayının onuncu gününe kadar' diyenler olduğu gibi 'Zilhicce'nin yirmisinden Rebiüláhır'ın yirmisine, Şevval'den Muharrem'in sonuna, Zilkade'nin yirmisinden Rebiülevvel'in yirmisine kadar' diyenler de olmuştur. Bu sûre inince Hazreti Muhammed, Hazreti Ebu-Bekr'i Mekke'ye göndermiş, arkadan da Hazreti Ali'yi yollamış; Ali, Peygamber'in devesine binmiş olduğu halde bu yıldan sonra müşriklerin haccetmemesini, Kábe'nin çıplak tavaf edilmemesini, Kabe'ye mü'min olandan başkasının girmemesini tebliğ etmiş ve Hazreti Muhammed'le muahedesi olanlara muahede müddeti bitinceye dek dokunulmayacağını ve şartlara riayet edileceğini, aralarında böyle bir muahede bulunmayanların dört ay sonra tebliğ edilen şartlara riayet etmeleri lázım geldiğini bildirmiş ve sûrenin başından on yahut on üç ayet okumuştur.

Reşad Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Minnet borcu böyle ödenir

17. asır ortalarında Dalmaçya'da, Nadin'de, Yusuf adında fakir ve güzel bir çocuk vardı. Bir kadın, bir kış günü Yusuf'un çıplak yaklarına bir çift partal kundura giydirdi. Nadinli Yusuf pek az bir zaman sonra saray görevlilerinden biri tarafından İstanbul'a götürülüp Osmanlı Sarayı'ndaki içoğlanları arasına yerleştirildi. Yusuf zamanla yükseldi, siláhdar ve Kapdanpaşa oldu. Nadin'de iken kendisine iyilik yapan kadını unutmadı ve ona meşin bir heybe yolladı.

Heybede, kıymetli hediyelerle beraber içleri altın ile doldurulmuş o partal kunduralar

Kocakarı İLAÇLARI

Bel ağrısının devası ayı yavrusunda

Ağrıyan bel yavru ayıya iyice çiğnetilir.

Alabalık yağı çok hafif ateşte birkaç saat boyunca kaynatılıp gittikçe koyulaşması sağlanır. Soğuyunca sırtın orta tarafından kuyruksokumuna kadar çok ince bir tülbentle deriye yedire yedire yarım saat kadar sürülür. Sonra sırt ve bel pamuktan şallara sarılıp sabaha kadar bekletilir.

Dut ağacının yaprağı kaynatılıp pelte haline getirilir. İçine siyah kayatuzu iláve edilip havanda dövüldükten sonra sırta tatbik edilir.

Belkemiğin ağrıyan bölgesinin yan tarafı el ayasıyla deri kızarana kadar ovulur. Sonra kızaran bölgeye kantaron otu peltesi yapıştırılıp üzeri bezle sarılır.

.Osmanlı Hanedanı’nın Afganlı prensesi anlatıyor
Kasım 25, 2001 01:255dk okuma
Paylaş

Hafta içinde Afganistan'ı iyi bilen biriyle, New York'ta yaşayan bir prensesle, telefonda uzun bir Afganistan sohbeti yaptım: Prenses Zeynep Osman'la...
Osmanlı Hanedanı'nın reisi Şehzade Osman Ertuğrul Efendi'nin eşi olan Prenses Zeynep Osman, eski ve asil bir Afgan ailesinden, ‘‘Tarz;’’lerden geliyor. İşte, bir Afgan prensesinin ağzından Afganistan'da bir türlü bitmek bilmeyen savaşların sebepleri, geleceği hakkında tahminler ve Afgan kadınının erkeğinden çok daha başka olmasının ayrıntıları.

Afganistan'da olup bitenlerin dünya gündeminin ilk sırasındaki yerini hálá koruduğunu görünce, oraları iyi bilen biriyle bir Afganistan sohbeti yapayım dedim.

Yerli yahut yabancı olsun, hemen her TV kanalında Afganistan hakkında neredeyse her akşam birkaç program birden yapılıyordu. ‘‘Kuzey İttifakı’’, ‘‘Kunduz kuşatması’’ yahut ‘‘General Raşid Dostum muhabbeti’’ gibisinden konular almış başını gidiyordu ve alışıldık bir uzmanla değil, daha değişik ama Afganistan'ı iyi bilen biriyle konuşmak istedim. Meselá eski ve asil bir Afgan ailesinin mensubuyla, bir prensesle...

Neticede, New York'ta yaşayan Prenses Zeynep Osman'la telefonda uzun bir Afganistan sohbeti yaptım. Zeynep Osman, Osmanlı Hanedanı'nın New York'ta yaşayan reisi yani Türkiye'de Osmanlı idaresi devam etseydi ‘‘Dördüncü Osman’’ yahut ‘‘Birinci Ertuğrul’’ adıyla tahta geçecek olan Şehzade Osman Ertuğrul Efendi ile evliydi. Afgan krallarının mensup oldukları Barekzay hanedanının bir dalı olan köklü ailelerinden birinden, ‘‘Tarzî’’lerden geliyordu ve Páyende Han soyundandı.

Ve, birkaç cümleyle de olsa, Prenses Zeynep Osman'ın eşi Şehzade Osman Ertuğrul Efendi'den sözedeyim: Sultan İkinci Abdülhamid'in oğullarından Şehzade Burhaneddin Efendi'nin çocuğudur; 1912'de İstanbul'da doğmuş, Avrupa'da okumuştur. Hanedanın Türkiye'den çıkartılığı 1924 Mart'ından buyana hep sürgündedir ve hiçbir ülkenin vatandaşı değildir. Şimdi başarılı bir iş hayatından sonra emeklilik devrini yaşamakta, her yaz eşi Prenses Zeynep Osman'la Türkiye'ye gelmekte ama gelebilmek için her seferinde New York'taki Türk Konsolosluğu'na başvurup ‘‘vatansız’’lara mahsus vize istemek ve vizeyi alabilmek için tam üç ay beklemek zorundadır.

Sayfada gördüğünüz fotoğrafların hepsi, geçen yaz aylarında çekilmiştir.

Afgan kadını çalışır, erkeği ise sadece dövüşür

Ailesi üç nesilden beri Türkiye'de yaşayan ve kendisi Türkiye'de doğup büyümüş olan Prenses Zeynep Osman, dedelerinin memleketini 30 yaşından sonra görebilmiş.

‘‘...Afganistan'a sadece bir defa, o da 1971'de, Kral Zahir Şah'ın bana verdiği özel izinle gidebildim ve üç ay kaldım. Her tarafı gezdim, Pagman'ı, Celálabad'ı, Bamyan'ı, Herat'ı, Kunduz'u, Kandehar'ı ve Belh'i gördüm.

Orada beni en çok kadınlar etkilemişti. Çalışkanlıklarına hayran kalmıştım. Kadınların çoğu, özellikle de Kabil'de olanları iş-güç sahibiydiler. Ya bir meslek edinmişlerdi, ya devlet memuru olmuşlardı yahut bir şirkete girmişlerdi. Çalışmayan kadınlar sadece yaşlı olanlarla kraliyet ailesinin mensuplarıydı.

Afgan kadını, Afgan erkeğinden daha çalışkan ve daha beceriklidir. Komünistler'in gelişinden sonra binlercesi binbir zorlukla kaçıp Amerika'ya yerleşti. Etraflarına erkeklerinden daha çabuk adapte oldular ve iş buldular. Yeni kurulacak hükümette Afgan kadınına mutlaka yer verilmesi lázım. İşin çok daha önemli olan tarafı, kadın haklarının yeni Afgan anayasasında yer almasıdır. Uluslararası güçlerin kurulacak olan yeni Afgan hükümetine bu konuda baskı yapması gerekir’’

Afganistan’ı kuzenimiz Davud’un kini mahvetti

Prenses Zeynep Osman, Afganlılar'ın memleketlerini sevdiklerini ama bu sevginin kabile bağlılığına dayandığını, temelde kabile sevgisinin yattığını söylüyor.

‘‘...Afganistan'ın etnik kabilelerden meydana gelen bir memlekettir. Her grup kendi lisanını konuşur, kendi ádetini devam ettirir. Afganlılar her ne kadar memleketlerini severlerse de, bu sevgi kabilelerine bağlılıktan gelir ve dolayısı ile temelde kabile sevgisi yatar.

1974'e kadar yönetim, en büyük grubu teşkil eden Peştunların elindeydi. Ama Peştunlar bile 23 ayrı kabileden meydana geliyorlardı ve arada bir birbirlerini de kesip biçerlerdi. Kuzeyde yaşayan Özbek, Türkmen, Tacik ve Hazaralar gibi azınlıktaki gruplar yönetimde söz sahibi olamazlardı. Afgan halkı, asırlarca işte böyle birbirleriyle savaşıp durdu.

Kral Zahir Şah, 1960'ların ortasında hükümet tarzını değiştirip ‘‘Valasi Cirga’’ ve ‘‘Mişrani Cirga’’ diye iki ayrı meclis kurdu. Birincisinde halk tarafından seçilen milletvekilleri vardı, ikincisi ise senato gibiydi. Senatörleri kral tayin ederdi. 1964'te kabul edilen yeni anayasayla azınlıkların mecliste temsil edilmelerine de başlandı, hatta Özbekler'e bile bakanlık verildi ama zamanla işler birbirine girdi’’.

Peki, Zahir Şah'ın Afganistan'ı 40 sene boyunca barış içinde idare etmesine rağmen işler sonradan neden bu hale geldi?

Prenses Zeynep'e göre, herşeyi Kral'ın amcasının oğlu Davud Han berbad etti:

‘‘...Davud Han, 1974'te Kral İtalya'da iken darbe yaptı. Darbenin sebebi, Kral'a karşı duyduğu kindi. Senelerce başbakanlık etmişti. Kral, 1960'larda hanedanın dışında kalanlara da hükümet kurma ve başbakan olma hakkı verince amcasının oğlu Davud Han iktidardan gitti, yerine halkın seçtikleri geldi.

Ama adam bunu unutamadı. Senelerce işte bu kinle yaşadı ve ilk fırsatta Kral'ı alaşağı etti. Kendisini cumhurbaşkanı oldu ama Afganistan işte o gün bugündür bir feláketten ötekine sürükleniyor. En son kazığı da Usame bin Ládin'den yedi ve Amerika'nın gazabına uğradı’’.

Sevgi Hanım’ın auditoriumu padişah valsiyle açıldı

Sultan Abdüláziz’in Türkiye’de bugüne kadar çalınmamış olan ‘Valse Davet’ isimli eseri, Sevgi Gönül’ün Koç Üniversitesi’nde inşa ettirdiği auditoriumun geçen hafta yapılan açılışındaki fon müziği oldu.

Sevgi Gönül milyonlarca dolar harcadı ve ailece kurdukları Koç Üniversitesi'nin kampüsüne İstanbul'un en modern ‘‘auditoriumu’’nu, yani konser salonunu inşa ettirdi. Auditorium, geçen hafta Cumartesi günü çok şık bir davetle açıldı ve ilk konseri Fazıl Say verdi.

Fazıl Say, auditoriumun İstanbul'un em mükemmel ses sistemine sahip konser salonu olduğunu söylemişti ve verdiği konseri dinleyen hemen herkes, bunun böyle olduğunu daha ilk nağmede farketti.

Ama davet sırasında benim dikkatimi pek kimselerin farketmediği bir başka ayrıntı çekti: Konser öncesi fonda çalınan müzik... Türkiye'de bugüne kadar bilinmeyen, geçen sene Londra'da çıkan bir CD için ilk icra edilen bir parça çalıyordu: Sultan Abdüláziz'in en güzel bestelerinden biri, ‘‘Invitation a la Valse’’ yani ‘‘Valse Davet’’ isimli eseri...

Ressam ve bestekár olan Sultan Abdüláziz hem Türk, hem de Batı müziği formlarında eserler vermişti. Bestelediği Türk Müziği parçaları sık sık icra edilir ama Batı tarzındaki parçaları pek bilinmezdi.

Davetliler arasında bulunan Neslişah Sultan o gece ziyadesiyle memnundu, zira Sultan Abdüláziz büyük dedesiydi.

Tahtında indirilip katledilen, katline intihar süsü verilen bu sanatkár büyük dedenin eseri, bestelenmesinden neredeyse 150 sene sonra, İstanbul'un en modern oditoryumunda fon müziği oluyor ve Türkiye'nin en elit tabakasının katıldığı bir merasimde ilk defa çalınıyordu, Sultan dolayısıyla memnun olmakta haklıydı.

Geçmişi geleceğe bağlamanın hüneri, işte Sevgi Hanım'ın düşündüğü böyle ince ayrıntılardan geçer.

Hızır’ın Ayasofya’da randevu noktası
Kasım 27, 2001 01:344dk okuma
Paylaş

İstanbul'da, dara ve sıkıntıya düşenlerin Hızır'la buluşabileceklerine inanılan bazı 'makam'lar vardı. Bunların başında Ayasofya, Çemberlitaş'taki Atik Ali Paşa ve Üsküdar'daki Atik Valide Camileri gelirdi. Ayasofya'nın 'Hızır'ın makamı' olduğuna inanan Fatih Sultan Mehmed'in kubbenin altına top şeklinde bir kandil astırdığı da rivayet edilirdi.
Hızır, dünya üzerindeki birçok uygarlıklarda ve doğmuş olan hemen bütün dinlerde vardır. Destanlara da geçmiştir ve Gılgamış, İskender gibi pekçok destanda 'Hızır' kavramından bahsedilir.

Yahudilikte, Hristiyanlıkta ve en kuvvetli şekliyle de Müslümanlıkta kendini gösteren, Müslümanlar tarafından 'kurtarıcı' olarak bakılan Hızır'ın özellikleri, Doğu Hıristiyanlığı'nın vazgeçilmez büyüklerinden olan Aziz Georgios'a atfedilen güce benzer niteliktedir.

İslámiyet, Hızır kavramıyla ancak 9. yüzyılda tanıştı. Fıkıh álimleri ise kaynakların zayıf olması yüzünden Hızır konusuna hep temkinli yaklaştılar. Bu yüzden Hızır, daha ziyade tasavvufta ve folklorda güç kazandı.

Álimler arasındaki en büyük tartışma konusu, Hızır'ın peygamber mi, veli mi yoksa melek mi olduğuydu. Din uleması, Kur'an'da geçen pasajlara, hadis kitaplarına ve çeşitli kaynaklara dayanarak asırlar boyunca birbirlerinin tezlerini tezi çürütüp durdu.

Ama Hızır'a yüklenen görevin manevi güzelliği tasavvuf geleneğinde son derece etkiliydi. Hiç kimse Hızır'ın varlığının yahut yokluğunun ne gibi bir mahsur doğuracağını düşünmedi. 'Makam-ı Hızır' kavramıyla da Hızır'a büyük bir saygı gösterildi. Bektaşiler meydana serdikleri 12 posttan biri olan 'mihmandar'ın Hızır'a ait olduğuna inandılar. Tarikat ileri gelenleri, darda kalmış insanların Hızır'la karşılaşmasını konu alan 'Hızırname'leri kaleme aldılar. Hızır kavramı, tasavvuf kültürünün yanısıra folkloru da etkiledi. İstanbul'un en meşhur evliyalarından olan Aziz Mahmut Hüdái'nin Üsküdar'daki tekkesinde Hızır ile zaman zaman buluştuğu ve Celveti tarikatındaki 'Hızır Kıyámı' zikrini ondan aldığı; Şeyhülislam Yahya Efendi'nin de dergáhının bahçesindeki bir selvinin gölgesinde zaman zaman yine Hızır'la buluştuğu rivayet edildi.

Dara ve sıkıntıya düşen İstanbulluların da Hızır'la buluşacakları bazı 'makam'lar vardı. Bunların en bilineni Ayasofya idi ve bir efsanede Ayasofya ile Hazreti Muhammed arasında bağlantı kurulmuştu. Guya peygamberin doğumu sırasında bir deprem meydana gelmiş, sarsıntısı İstanbul'a kadar uzanmış ve Ayasofya'nın kubbesi çatlamıştı. Harç bir türlü tutturulamadı ve Hızır'ın tavsiyesiyle Mekke'ye giden 300 keşiş bebeğin 'tükürüğünü' alarak İstanbul'a döndüler. Tükürük harca iláve edildi ve anca bu sayede tutturuldu.

İstanbul'un fethinden sonra mabede giren Fatih Sultan Mehmed, 'Bu kubbe Hızır'ın makamıdır' diyerek kubbenin hemen altına som altından bir top kandil astırdı. Bu kandil çok sonraları kaldırıldı ve Topkapı Sarayı'na gönderildi.

Aynı şekilde Çemberlitaş'taki Atik Ali Paşa ile Üsküdar'daki Atik Valide Camileri de Hızır'ın makamları olarak kabul edildiler. Hızır'ı görüp derdine deva arayacak olanlar bu camilerin kubbeleri altında 40 gün boyunca sabah namazı kılarlarsa Hızır'la mutlaka karşılaşacaklarına inanırlardı. Hızır'ı gördüğünü söyleyenlerden biri, Nakşibendi şeyhi Abdülkadir Efendi idi. Karşılaşmanın Üsküdar'daki Atik Valide Camii'nin son cemaat mahfilinde olduğunu söyledi ve bu olayın hatırasını oraya astırdığı bir levhayla ebedileştirdi.

Sıkıntıdaki kulun imdadına gelenin Hızır olup olmadığını anlamanın tek bir yolu vardı: Hızır'ın sağ elinin başparmağının kemiksiz olduğu ve bastığı yerin yeşerdiği söylenirdi. Dolayısıyla dert sahibinin Hızır olduğuna inandığı kimsenin başparmağını yoklaması ve ayağını bastığı yere bakması lázımdı.

Abdülbaki Hoca'nın Kur'an yorumu

Miracın amacı, insanları sınamaktı

'An o zamanı, hani sana demiştik ki hiç şüphe yok, rabbin, insanları çepeçevre kuşatmıştır ve biz sana gösterdiğimiz ruyayı da, Kur'an'daki lÁnetlenmiş ağacı da ancak insanları sınamak için gösterdik ve onları korkutmadayız, fakat bu, ancak onların taşkınlıklarını arttırmada' (İsrá Suresi, 60. áyet).

Ruyadan maksat gözle görüştür ve Hazreti Muhammed'in Mekke'den Kudüs'e gitmesine, oradan da göklere ağmasına, yani Mirac'a işarettir. Mirac hakkında daha Hazreti Muhammed'in zamanında ve Mirac'ı nakleder etmez bir hayli sözler söylendiği için áyette Mirac, 'insanları sınamak için' meydana gelmiş bir olay diye tavsif edilmiştir. Bu ifade, İbn-i Abbas, Cübeyr oğlu Said, Hasen, Katáde ve Mücahid'in sözüdür, 'Hazreti Muhammed Medine'deyken Mekke'yi alacağını görmüştür, buradaki rüyadan maksat budur' da denmiştir. Bu rivayet başka bir yolla İbn-i Abbas'tan gelir.

Lánetlenmiş ağaç, cehennemin dibinden biten zakkum ağacıdır. Bu rivayet, İbn-i Abbas ve Hasen'den gelir. Ebu Cehl, 'Muhammed sizi taşları bile yakacak bir ateşle korkutmada, bir yandan da o ateşin içinden ağaç biteceğini söylemekte' demiş ve müşrikler ateş içinde ağaç olmayacağını dillerine dolayıp alaya başlamışlardı. Bu yüzden, lanetlenmiş ağaç da insanları bir sınama olmuştu. Bu rüya ve ağaç hakkında bir yorum daha vardır. Said oğlu Sehl, babasından şöyle rivayet etmiştir: Hazreti Muhammed, bir gece minberine maymunların çıktığını görmüş, pek üzülmüştü. Bu, Muhammedü'l-Bákır'la C*fer'ü-l Sádık'tan ve Yesar oğlu Said'ten de rivayet edilmiştir. Bu yoruma göre de lánetlenmiş ağaç Ümeyyeoğullarıdır. İncil'de de iyi ağaç ve kötü ağaç temsili vardır.

Reşat Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Sibyan mektepleri

Eski sibyan mekteplerinin gayesi basitti: Çocuklara okuma-yazma öğretmek. Dinin ádabı ve erkánıyla Mur'ın'ın okunması da buralarda öğretilirdi.

Sibyan mekteplerinde hocalık edenler, mahallenin şeref ve haysiyet sahibi kişileri arasından seçilirdi. Bir hocanın şeref ve haysiyetine uymayan yerlere gitmesi şöyle dursun, halkın arasına girip oturması, mahalle dedikodularına karışması dahi hoş görülmezdi. Sibyan mekteplerinde öğretim usulünün başında 'hece' gelirdi. Harfler çeşitli hece tekerlemeleriyle ezberletilir, buradan kelimelere geçilir, yavaş yavaş Kur'an'ın okuması öğretilirdi.

Ramazan MÖNÜSÜ

Papaz Yahnisi

Yahni, her cins balıktan yapılabilir. Balığı güzelce temizleyip yumurta tavası veya toprak bir güvece istif edin. Aralarına halka soğan, doğranmış maydanoz ve domates ile tuz ve biber koyun. İki fincan sirke ile bir buçuk fincan zeytinyağını üzerine döküp ateşe oturtun. Bir saat pişirip balık kendi suyunu çektikten sonra ateşten alın ve soğumaya bırakın. Sirke yerine limon da kullanılabilir.

Siyasetçi acemi avcı avda oğlunu avladı
Kasım 28, 2001 01:435dk okuma

Bizde avcılıkla ilgili ilk kitabı, İttihad ve Terakki'nin meşhur isimlerinden biri olan Ahmed Rıza Bey 1877'de yayınlamıştı ve kitap 'Rehnümá-yı Sayyád' yani 'Avcının Kılavuzu' adını taşıyordu.
Ahmed Rıza Bey'in babası Áyan üyesi yani senatör olan Ali Rıza Bey de av meraklısıydı ama 13 yaşındaki küçük oğlu Murad'ı bir av partisinde kaza kurşunuyla vurup öldürünce bir daha ava çıkmamıştı.

Bizde av merakı oldukça eskidir. Tarih boyunca hem spor ve eğlence, hem de yabani hayvanların zararlarını engellemek amacıyla toplu avlar yapılmış, av başta Dördüncü 'Avcı' Mehmed olmak üzere birçok hükümdarın da merakı haline gelmişti.

Tanzimat'ın ilánından sonra birçok alanda olduğu gibi Avrupai avlar da yeni merakların arasına katıldı. Avrupa'ya okumaya gönderilen Türk gençlerinin yurda döndüklerinde beraberlerinde bu tür avcılığı da getirdiler. Birkaç arkadaşın biraraya gelerek yaptıkları veya av meraklısı zenginlerin yanlarına adamlarını alarak çıktıkları av partilerine sık sık rastlanır oldu.

Bu meraklılardan biri de, İkinci Meşrutiyet'in tanınmış isimlerinden ve İttihad Terakki Cemiyeti'nin kurucularından olan Ahmed Rıza Bey'di. Ayan azası yani senatör Ali Rıza Bey'in oğlu olan ve 1857'de Vaniköy'de doğan Ahmed Rıza Bey 1884'te ziraat okumak için Paris'e gitti ama zamanın hükümdarı Abdülhamid'e karşı olan muhalefete katıldı ve senelerce Paris'te kaldı.

Avcılığa İstanbul'da iken de çok meraklıydı, bu merakı Avrupa'da daha da arttı. Aslında babası Ali Rıza Bey de av meraklısıydı ama henüz 13 yaşında olan küçük oğlu Murad'ı düzenlediği bir av partisinde kaza kurşunuyla vurup öldürünce bir daha ava çıkmamıştı.

Türkçe olarak yayınlanan avla ilgili ilk kitap da Ahmed Rıza Bey'in kaleminden çıktı. 1877 yılında basılan bu risale 62 sayfaydı ve 'Rehnümá-yı Sayyád' yani 'Avcının Kılavuzu' adını taşıyordu.

Ahmed Rıza Bey, kitabında geyik, karaca, yaban domuzu, tavşan, tilki ve çakal avlamanın usulleriyle beraber tuzaklar hakkında da bilgi verir. Ayrıca av köpeklerinin soysoylarını ve cinslerini de tanıtır, av izinin nasıl alınacağını anlatır. Çeşitli av hayvanları hakkında yorum ve benzetmeler yapar, meselá kurt için 'ahmak bir bedev;ye', tilki hakkında da 'kurnaz bir meden;ye' diye yazar.

Meşrutiyet'in ilánından sonra yurda dönen Ahmed Rıza Bey, eski merakı olan av partilerine katılmaya devam etti, hatta Çengelköy sırtlarındaki çiftliğinde av meraklılarını biraraya getirip 'Beykoz Av Cemiyeti' adı altında bir de dernek kurdu. Derneğin başına o tarihte yaşı çok ilerlemiş olan meşhur bir isim, gazeteci Ahmed Midhat Efendi seçildi. Ahmed Midhat Efendi yaşlılığının yanısıra hasta olması yüzünden cemiyetin başında sadece üç yıl kalabildi ve hiçbir ava katılmadı.

Ahmed Rıza Bey, bir gün evinde bacağını kırdı ve ertesi gün bu kırık bacakla bir av partisine katıldı. Kırık daha fena bir hal alınca mecburen hastahaneye kaldırıldı ve Şişli Etfal Hastanesi'nde bir ay yatmak zorunda kaldı. Siyasi çevrelerde antipatiyle karşılanıyordu, zamanla siyasetten çekildi, maddi sıkıntıları yüzünden çok sevdiği çiftliğinden ve kütüphanesinden de vazgeçti ama avcılığı hayatının sonuna kadar bırakmadı.

Abdülbaki Hoca'nın Kur'an yorumu

Kur’an’daki Zülkarneyn İskender değildir

'Sana Zülkarneyn', sorarlar. De ki: O'na ait haberşeri de okuyalım size. Biz, gerçekten de onu yeryüzünde yerleştirip yüceltmiştik, herşeyin yoluna yordamına ait ne bilgi varsa vermiştik ona' (Kehf suresi, 83.-85. áyetler).

Zülkarneyn, iki boynuzlu anlamına gelir. Doğuyu ve batıyı fetheden bir peygamber olduğunu söyleyenler bulunduğu gibi adalet sahibi bir padişah olduğunu söyleyenler de vardır.

Başında boynuza benzer bir çıkıntı bulunduğu, yahut yeryüzünün doğusuyla batısını zaptettiği için Zülkarneyn dendiği rivayet edilmiştir. 'Ana ve baba tarafından soyca yüce bulunduğundan bu adla anılmıştır' diyenler de vardır. Zülkarneyn'i İskender olarak kabul edenler yanılmışlardır. Zülkarneyn hakkında en yeni ve doğru incelemeyi, Hindistan Maarif Veziri Mevlana Ebu-l Kelam Ázád başarmıştır. Bütün tarihçilerin fikirlerini inceleyen Mevláná Ebu-l Kelam Ázád, TEvrat'ın Danyal kitabının VIII. babında Danyal'in, rüyasında iki boynuzlu bir koç görüp bunu Med ve Fars hükümetlerini birleştiren İran hükümdarı olarak yorduğunu kaydediyor. Ona göre İbranca 'lokranim' sözünün Arapça'da tam karşılığı 'Zülkarneyn'dir. Azrá'nın kitabında da İsrailoğulları'nı tutsaklıktan kurtaran bu hükümdarın adı Huruş tarzında geçer. Eş'iya'da da XLV. babda Kuruş'tan bahsedilir. XI. babda Kuruş, 'doğudan getirilecek yırtıcı kuş' diye anılır. İrmiya'da da yer yer esaretten kurtuluş anılmaktadır. Kuruş, milattan önce 559. yılda zuhur etmiştir. 544'de Babil'i almış, Yahudileri memleketlerine göndermiş, 519'da ölmüştür. Med ve Fars hükümetlerini birleştirip bir imparatorluk kurması dolayısıyla Kuruş'un heykelinde iki boynuz vardır.

Mısır'da Zevs Amon, iki boynuzlu bir koç şeklinde temsil edilen bir iláhtır. Amon, koç demektir. Zülkarneyn'e İskender denmesi belki buraya bağlıdır. Çünkü İskender, Zevs'in oğludur. Zevs, ziya şeklinde anasına yaklaşmış ve anası bu suretle gebe kalıp İskender'i doğurmuştur.

Reşat Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Hain Bekir’i canlı meş’ale yaptılar

1624'te Bağdad'da Bekir Subaşı adında bir adamın ihtirasları evvelá bu eyaletin, sonra da Musul ve Kerkük'le beraber bütün Irak kıt'asının İranlılar'ın eline geçmesine sebep oldu. Bekir Subaşı'nın çevirdiği entrikalar yüzünden Türkiye ile İran arasında kanlı bir harp başladı ve bu topraklar elimizden çıktı.

İran Şah'ı Abbas, eski efendisi Osmanlılar'a ihanet eden Bekir Subaşı'yı kendisine de ihanet eder endişesiyle önce işkenceye koyup hazinelerini elinden aldı. Sonra üzerine katran bulattı, bir kayığın direğine bağlattı ve kayığı ateşe verip Dicle'ye akıntısına bıraktı, oğlu Hain Mehmed'in de kafasını kestirdi.

Ramazan MÖNÜSÜ

Kadıboğan

Yarım kilo tereyağını bir kapta eritip bir yumurta ve bir fiske karbonat ile karıştırın. Yeteri kadar un ilave ederek yumuşak hamur kıvamına gelinceye kadar yoğurun. Ceviz büyüklüğünde parçalar alarak biraz yassıltıp tepsiye dizin ve fırına verin. Rengi beyazlaşınca fırından çıkartıp önceden yarım kilo şekerle hazırlanmış ve yarım limon sıkılmış şerbeti üzerine gezdirin.

Kocakarı İLAÇLARI

Geceyanığı keten lápasıyla geçer

Ebegümeci veya keten tohumu lápası yapılarak yaranın üzerine tatbik edilir.

Balmumu biraz zeytinyağının içinde ateşte eritilir, yaranın üzerine konur.

Akşamüstü herhangi bir tarafta ilk ışın yandığı zaman hemen bir miktar pamuk yakılarak 'Gece geldin, gece git' denir, yanmış pamuk yaranın üstüne bastırılır.

.
.Cinlerin gizli dünyası Mayangalar’dan sorulurdu
Kasım 29, 2001 01:504dk okuma
Paylaş

Eskiden, cinlere karıştıklarına inanılan Habeş kadınlarına 'Mayangalar' denirdi. Bunlar Üsküdar'da, İnadiye tarafında hep beraber yaşarlar, İstanbul halkının tütsü, fal, kısmet açma gibi isteklerini yerine getirirlerdi. 'Eyüplü Yamalı Nuri Efendi' adında bir başka bakıcı ise, 20. asrın başlarında İstanbul'un en namlı cincisiydi.
Eski zamanların İstanbul'unda, cinlere karıştıklarına inanılan Habeş kadınlarından meydana gelen bir 'meslek grubu' vardı. Bunlara 'Mayangalar' denirdi ve 'bakıcılık' yaptıklarına, yani cinlerle irtibat kurduklarına inanılırdı.

O devirlerde bakıcılara gitmek, onlardan meded ummak bir gelenek gibiydi. Şehir halkı yüzyıllar boyu bu gelenekle yetişti ve başlarına gelen her türlü felákette bakıcılardan medet umdu. Mahalle aralarında 'falanca hanımın gelinin ağızından köpükler fışkırması', 'filánca efendinin gözlerinin yerinden uğraması' gibi söylentiler işitildiğinde aile meclisleri toplanır, hangi bakıcıya gidileceğine bu meclislerde karar verilirdi. Şehirde isimleri dilden dile dolaşan bakıcılar vardı ve tarih kitaplarına, romanlara kadar girmişlerdi.

Mayangalar, bakıcılık yapan ve sadece bu işten kazandıkları parayla geçinen 20-25 kişilik bir gruptu. Üsküdar'da, İnadiye civarında metruk bir binada hep beraber yaşarlardı. Bu Habeşi kadınlar hakkında en ayrıntılı bilgiyi Reşat Nuri Güntekin, 'Gökyüzü' adlı romanında verir:

'İstanbul'da eski bir ocaktı. Pekçok eski aile bunlara bağlıdır. Aileden yeni bir çocuk dünyaya geldi mi İnadiye'deki bu Araplar'a haber yollanır, onlardan biri eve gelerek çocuğu tütsüden geçirirdi. Böylece çocuk ömrünün sonuna kadar iyi saatte olsunlara, Mayangalara bağlanırdı. Bizim zamanımızda bu tütsücüye kırmızı krep bezine sarılı bir sarı çeyrek altınla beneksiz bir kara horoz verilirdi. Bu tütsüyü birkaç senede bir tazelemek adetti. Hele çocuk büyücek bir hastalığa tutulduğu, evlendiği, çocuğu olduğu vakit tütsüyü eksik etmeye gelmezdi. Bunlara bağlı bir kadın şayet dışarıda doğuracak olursa tütsüsü iki ay evvelden gönderilirdi. Mayangalarda bazı hastalara büyük gece davetleri yapılırdı. Zavallı Arapçıklar yeni elbiselerini giyerler, küpelerini, yüzüklerini takarlardı. Geceyarısına kadar zilsiz defler çalınır, tütsüler yakılır, iyi saatte olsunlar davet edilirdi. Kazanlarda pişirilen yemekler bütün mahalleye dağıtıldığı için bu toplantılara 'düğün' denirdi'.

Geçen asrın ilk senelerinde çok meşhur olan bir başka bakıcı ise, Eyüplü Yamalı Nuri Efendi idi. Eyüp'te bugün ismi Abdurrahman Şeref Bey Caddesi olan yolun üzerinde, Ferruh Baba Türbesi'nin bitişiğindeki 98 numaralı evde otururdu. 'İlm-i cifir' denilen ve bazı hesaplamaları temel alarak gelecekten haber veren bilginin sahibiydi. Şifa niyetine okur, gaipten bilgi aktarırdı. Yılan ve akrep gibi zehirli hayvanlara karşı şerbetliydi ve isteyene şerbetleme izni verirdi. Hastaları evinde kabul eder, önde gelen aileler çağırdığında onların evine giderdi. Yüzü parça parçaydı, bu yüzden 'Yamalı' diye ad takılmıştı ve yüzünün bu hale gelmesini şöyle anlatırdı:

'Eskiden çok güzel bir adamdım. Hanımlar bana hayran bakarlardı. Ama güzelliğime sadece hanımlar değil cinler de hayranmış ki, günün birgün beni kaçırdılar. Bunlardan birinin kızını nikahlámam için ısrar ettiler, kabul etmedim. Bunun üzerine 'Biz de seni kimsenin beğenmeyeceği bir hale sokalım da gör!' diyerek yüzümü parçaladılar, bu hale getirdiler. Ama yaşadığım feláketin bana faydası oldu, bu ilmi kazandırdı. Şimdi onlarla konuşuyor, görüşüyor, yardım alıyorum'.

Nuri Efendi 1913'te öldü ve Eyüpsultan Kabristanı'na defnedildi. Tek çocuğu olan kızı uzun yıllar babasının evinde oturdu, ev onun da ölümünden sonra satıldı ve 1994'te yıkıldı.

Abdülbaki Hoca'nın Kur'an yorumu

Oruca bedel olarak fakir doyurulmaz

'Oruç, sayılı günlerdedir. İçinizden biri hastalanır, yahut yolda bulunursa orucunu yer, sonra başka günlerde, o yediği gün sayısınca oruç tutar. Ki, oruç zor gelirse her gün için bir yoksulu doyurur. Hayır için verdiği şeyi çoğaltırsa bu da kendi hayrına. Fakat bilseniz oruç tutmanız, sizin için daha hayırlıdır (Bakara Suresi, 184. áyet). Ramazan ayı, bir aydır ki insanlara doğruyu bildiren, doğruluğa ait apaçık delillerden ibaret olan, halka bátılı ayırdeden Kur'an, bu ayda indirildi. Sizden kim bu aya erişirse orucunu tutsun. Hasta olan ve yolcu bulunan, hastalığında, yolculuğunda orucunu yer, sonra yediği günler kadar tutar. Allah sizin için kolaylık diler, güçlük değil. Bu da sayıyı tamamlamanız, Allah'ın size doğru yolu göstermesine karşılık onu ululamanız içindir, böylece de ona şükretmiş olabilirsiniz' (Bakara Suresi, 185. áyet).

Oruç tutmaya kudreti varken tutmayan kişinin, her gün bir yoksulu doyurması emri, bir rivayete göre kaldırılmıştır.

Bunu kabul edenlere göre, bu áyetin hükmünü kaldıran áyet, bu surenin 185. áyetidir ve áyette sadece hasta olanın yahut seferde bulunanın orucunu yiyebileceği bildirilmiştir. Bu, İbn-i Abbas'ın sözüdür. Hasen ve Atá'ya göre bu hüküm kaldırılmamıştır. Hamile kadına, çocuk emzirene, çok yaşlı kişiye racidir, ancak ilk ikisine şümulü sonradan kaldırılmıştır.

Bazılarına göre ise 'Yutıykuunnehu' sözünde, bir 'lá' takdir edilmiştir ve 'oruç tutmaya gücü yetmeyenler' anlamına gelir. Fakat bu söz áyetteki 'Bilseniz oruç tutmanız, sizin için daha hayırdır' sözüne aykırı olduğu için kuvvetli sayılamaz. İmam Caferu's-Sadık'a göre çok yaşlı, susuzluk illetine tutulmuş yahut bunlara benzer kişilere aittir. Gene aynı zattan: Ramazan ayında hastalanıp orucunu yiyen kişi iyileşir fakat öbür ramazan ayına kadar yediği günleri kaza etmezse, bu kişi, ramazan geçince yediği oruçları kaza etmekle beraber her gün de bir yoksulu doyurmalıdır.

.Fener bizde söndü ama Mısır’da yanıyor
Aralık 01, 2001 01:563dk okuma
Paylaş

Bir zamanlar aydınlatma vasıtası olduğu kadar şehrin süsü de sayılan fenerler bizde artık unutuldu ama fener yakma ádeti Mısır'da hálá yaşıyor.
Bir zamanlar İstanbul Ramazan gecelerinde ve özellikle de bayramlarda nasıl fenerlerle donatılıyorsa, bu iş şimdi Kahire'de yapılıyor ve rengárenk káğıtlardan ve başka gözalıcı maddelerden imal edilmiş olan fenerler şehrin dört bir yanını süslüyor.

Fener hem aydınlanma, hem de şenlik ve eğlence vasıtasıdır. Karanlıkta yol bulmayı sağlarken, eski devirlerin bayramlarında ve mutlu günlerinde yapılan kutlamaların süsü olmuştur.

O zamanlarda geceleri şehir içinde bir yerden bir yere gidenlerin yanlarına mutlaka almaları gereken eşyanın başında fener gelirdi. Sokağa fenersiz olarak çıkmak, yeniçeriliğin 1826'daki kaldırılmasına kadar büyük suçlardan biri kabul edildi. Öyle ki, gece sokakta kolluk kuvvetleri tarafından yakalanan bir kişi elinde fener yoksa, üstelik bir de kesici alet taşıyorsa daha güneş doğmadan darağacına gönderilirdi.

Bu uygulama yüzünden dehşete düşen halk fener malzemesi olarak cam, muşamba veya kağıt gibisinden ne bulduysa kullanmaya başladı. Fenerlerin dört tarafı bu şeffaf malzemeyle kapatılır, üzerleri kapaklı olur, içlerine bir mum oturtulur ve sokağa bu fenerlerle çıkılırdı. Üstlerine yerleştirilen boru sayesinde hava alır ama mumun borudan içeri giren hafif rüzgárla sönmemesi için ayrıca borunun tepesine bir de kapak konurdu. Yayaların kullandıkları fenerlerin yanısıra seyir halindeki kupa, fayton, landon ve benzeri atlı arabaların da iki yanlarındaki fenerleri yakmaları zorunluydu. Sonraki asırlarda sokaklara fener yerleştirirdi. Önceleri mum veya gazla yakılan bu sokak fenerleri, Fransızların havagazı tesislerini kurmalarından sonra zaman içerisinde havagazıyla çalışır hale getirildi.

Özellikle İstanbul'a büyük tehlike yaşatan yangınlar da, ilk önce fenerlerle ilán edilirdi. Beyazıt ve Beyoğlu yakasında çıkan yangınlar Galata kulelerinden sallandırılan fenerler vasıtasıyla yangın halka ve semtlerin tulumba takımlarına duyurulur, daha sonra kulelerden şehre dağılan münadiler de yangını koşa koşa bağırarak duyururlardı.

Fenerlerin, sembolik özellikleri de vardı. Belirli binaların kapılarına da fener asmak adetti. Genelevlerin kapılarına kırmızı camlı fener asılırdı ve genelevlerin halk arasındaki bir diğer adı bu yüzden 'kırmızıfener'di. Devlet büyüklerinin konakları gibi şeyhülislamların konaklarına da fener asılması ádetti ve şeyhülislam efendi makamından azledildiği zaman, bu azil halka konağının kapısında her gece düzenli olarak yakılan fener söndürülerek duyurulurdu.

Bir zamanlar şehrin süsü olan fener ádeti bizde şimdi ortadan kayboldu ama bir başka memlekette, Mısır'da bütün canlılığıyla yaşıyor. Ramazan gecelerinde ve özellikle de bayramlarda meydanlar fenerlerle donatılıyor, rengárenk káğıtlardan ve başka gözalıcı maddelerden yapılmış olan fenerler evlerin kapısına asılıyor, çocuklar ellerinde bunlarla dolaşıyor, şehrin dört bir yanında sadece fener satan dükkánlar bulunuyor.

Kocakarı İLAÇLARI

Mayasıla sümüklüböcek

Bir kilo kadar kabuklu sümüklüböcek suda haşlanır, böcek kabuğunu bırakarak suya çıkar, bunlar zeytinyağıyla kavrularak hastaya yedirilir.

Yabani kavun suyu leblebi unu ile karıştırılarak hap yapılır, sabah akşam aç karnına üç tane alınır.

Sığırdili denilen ot kaynatılarak suyundan sabah akşam birer fincan içilir ve bu su ile yıkanılır.

Defne tohumu, deve dikeni, ısırgan ve ardıç havanda döğülerek şekerle karıştırılır, hastaya aç karnına günde bir kaşık yedirilir.

Reşad Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

İki milyon altın taşıyan eller

Lále Devri'nin büyük veziri Nevşehirli Damad İbrahim Paşa, mücevher meraklısıydı. İki elini gayet kıymetli elmas, zümrüt ve yakut yüzüklerle donatırdı. Bu iki mücevherli elin taşıdığı yüzüklere 2 milyon altın kıymet biçilmişti. İbrahim Paşa, 1730'da patlayan ve Lále Devri'ni sona erdiren Patrona Halil isyanı sırasında boğdurularak idam edildi, cesedi daha sonra isyancılar tarafından parçalandı.

Ramazan MÖNÜSÜ

Çerkes Çorbası

Yağlı tavuğu suda pişirin. Sonra tüm etini didikleyin. Haşlanmış mısır buğdayı ile karıştırarak tekrar daha önce kaynadığı suyun içine koyun. İstenilen miktarda ya yeşil veya kırmızı biberi doğrayıp mısırlar pişinceye kadar kaynatın. Ateşten almaya yakın tuzunu ilave edin.

Yakın tarihimizden gerçek bir Paşa tecavüzü olayı
Aralık 02, 2001 01:506dk okuma
Paylaş

‘‘Paşalar gelinlerine tecavüz ederler mi, etmezler mi?’’ tartışmasına küçük bir katkı: Ettikleri vákidir ve Şakir Paşa cinayeti bunun mükemmel bir örneğidir. Şakir Paşa, ‘‘Halikarnas Balıkçısı’’ diye bilinen Cevat Şakir Kabaağaçlı'nın babasıdır.
Balıkçı'nın gençliğinde uzun yıllar hapislerde yatmasının sebebi söylendiği gibi öyle siyaset yüzünden değil, babasını vurmasıdır ve cinayete gerekçe olarak da Paşa babanın İtalyan geliniyle yani Balıkçı'nın karısıyla girdiği yasak ilişki gösterilir.

Ama işin ilginç olan tarafı, Şakir Paşa ailesinde hemen herkesin sanatçı olmasıdır. Bu aileye mensup olan Cevat Şakir yazar, Fahrünisa Zeyd, Nejad Devrim ve Aliye Berger ressam, Füreya seramikçi, Şirin Devrim de tiyatrocudur.

Gündemimiz ‘‘Bir paşa gelinine tecavüz eder mi, etmez mi?’’ tartışmasına kilitlendi. Bir kesim ‘‘Eder, edebilir’’ diyor ama karşı tarafa göre ‘‘Böyle bir şey, bir Türk paşasının asla yapmayacağı bir iş!’’

Haklı olan taraf, bence ilk görüştekilerdir. Paşa da erkektir, onun da zaafları bulunabilir, kendisine hakim olamadığı bir anda gelinine de başkasına da tecavüz eder, edebilir, hatta bazı paşalar bal gibi etmişlerdir ve böyle hadiselerin bizdeki en meşhur örneği de 1914'teki Şakir Paşa cinayetidir.

DÜĞÜN PARASI CENAZEYE GİTTİ

Şakir Paşa, Afyon'un eski bir ailesine mensuptu. Dedeleri arasında din bilginleri ve meşhur hattatlar vardı. Ağabeyi Ahmed Cevat Paşa, İkinci Abdülhamid'in sadrazamlığını yani başbakanlığını yapmıştı.

Ağabeyiyle beraber askeri okuldan mezun olduktan sonra Erkánıharp Mektebi'ni yani o zamanın Harp Akademisi'ni de bitirerek kurmay subay oldular. Sonra vazife icabı imparatorluğun dört bir yanını dolaştılar. Bir yandan askerlik yapıyor, bir yandan da ardarda kitap çıkartıyorlardı. Zamanla her ikisi de ‘‘Paşa’’ oldu, ağabey 1891'de sadrazamlık koltuğuna oturdu ve kardeşini Atina'ya büyükelçi olarak gönderdi.

Şakir Paşa, Girit'te bulunduğu sırada Sare İsmet adında bir hanımla evlendi ve ikisi erkek dördü kız, altı çocuğu oldu. Ağabeyi Sadrazam Cevat Paşa bu arada Abdülhamid'in gözünden düşmüş, sadrazamlıktan alınmış, askeri vazifelerle İstanbul'dan uzaklaştırılmış, derken Şam'a yollanmış, İstanbul'a dönebilmesine Şam'da verem olması üzerine izin verilmiş ve 1900 senesinde henüz 49 yaşındayken hayata veda etmişti.

Ağabeyinin bu acı kaderi Şakir Paşa'yı derinden etkiledi. Sarayla bütün alákasını kesti, görevlerinden ayrıldı ve ailesiyle beraber Büyükada'daki köşküne çekildi. Vaktini artık sadece kitap yazmakla geçiriyordu.

Paşa, 1914 Haziran'ında bir gün yanına iki oğlunu, Cevat ile Suat'ı alarak Afyon'a gitti. Afyon'da vaktiyle bir çiftlik satın almış ama senelerdir görmemişti. Hem ne vaziyette olduğunu görecek, hem káhyalarla oturup hesap-kitap yapacaktı. Alacağı parayı dönüşte kızlarından birinin düğün masrafına harcamayı planlıyordu.

Ama Şakir Paşa İstanbul'a bir daha dönemedi. Aslında ‘‘İstanbul'a dönemedi’’ değil, ‘‘İstanbul'u göremedi’’ demek daha doğru olur, zira Afyon'dan Büyükada'ya Paşa'nın cenazesini getirdiler. 28 yaşındaki oğlu Cevat'la bir gece kimselerin bilmediği bir sebep yüzünden tartışmaya başlamış, tartışma kavgaya dönmüş ve Cevat siláhını çekip kurşunları babasının üzerine boşaltmıştı.

Cevat ile babasının arasının iyi olmadığı, Cevat'ın Oxford'da okuma uğruna Paşa'nın servetini harcamasına rağmen okulunu bitiremediği bilinmekteydi. Üstelik, İtalya'da hamile bıraktığı Aniesi adında bir kızı nikáhına alıp İstanbul'a getirince babası küplere binmişti.

Derken, ortalığa bir başka söylenti yayıldı: Şakir Paşa ile İtalyan gelin Aniesi arasında bir yasak ilişki vardı, Afyon'da baba ile oğul arasındaki tartışmanın sebebi buydu ve Cevat, paşa babasını bu yüzden kurşunlamıştı.

Paşa'nın oğlu Cevat 14 seneye mahkum oldu. Cezasının yarıdan fazlasını çektikten sonra afla çıktı ama 1925'te yeniden tevkif edildi. Bir gazetede çıkan yazısı yüzünden İstiklál Mahkemesi'ne verildi, bu defa üç sene kalebentliğe mahkûm edildi ve Bodrum'a sürüldü. Cezasını tamamladıktan sonra oradan bir daha ayrılmadı ve hayatının sonuna kadar Bodrum'da yaşadı.

BODRUM SÜRGÜNÜNÜN SEBEBİ

Buraya kadar yazdıklarım, sıradan bir aile faciasını andırmaktadır. Bir yanda devletine küsmüş bir Osmanlı paşası, öbür tarafta Avrupalar'da epey gezmiş haşarı ve çapkın bir oğul, orta yerde de memleketini bırakıp hiç bilmediği bir diyara gelmiş ama kayınpederiyle arasında birşeyler geçmiş İtalyan bir gelin yeralmaktaydı.

Ama hiç de sıradan değil, oldukça önemli bir aileydi Paşa'nın ailesi. Baba katili olan Cevat'ın tam ismi Cevat Şakir Kabaağaçlı idi, yani meşhur ‘‘Halikarnas Balıkçısı’’... İlk mahkumiyetinin de ikincisi gibi siyasi olduğu söylenirse de, 14 senelik cezasının sebebi babasını öldürmesiydi. Sonra talih garip bir cilve yaptı, ikinci mahkumiyetinden sonra Bodrum'a sürülmesi hem bugünün Bodrum'unu, hem de Türk Edebiyatı'nın büyük isimlerinden birini, ‘‘Halikarnas Balıkçısı’’nı yarattı.

HARİKA ÇILGINLAR AİLESİ

Şakir Paşa ailesini sakın ola ki bu cinayet çerçevesinde değerlendirmeyin! Mensupları arasından çok sayıda sanatçının çıktığı çok önemli bir ailedir, bu aileden gelen ve yandaki sütunda yeralan isimler, modern Türk sanatının yüz akı olmuşlardır.

Bundan senelerce önce, Şakir Paşa ailesinin çok meşhur bir sanatçı mensubuyla sohbet ediyorduk. Belki şeytanın dürtmesiyle ama ciddi şekilde çekinerek ‘‘Merhum pederinizin o hadisesinde asıl sebep ne idi?’’ diye sormuştum. ‘‘Aniesi...’’ demişti sadece... İşte bu yüzden cinayetin gerisinde Paşa ile gelini arasındaki yasak ilişkinin yattığını rahatça yazıyor ama bana bunu söyleyen o kişinin zarif hatırasına hürmeten anlattıklarının ayrıntılarına girmiyorum.

Çocukları ve torunları birinci sınıf sanatçıydı

FÜREYA: Şakir Paşa'nın büyük kızı Hakkiye Hanım'ın çocuğuydu. 1910'da Büyükada'da doğdu, Fransız okulunda okudu, İstiklal Mahkemeleri'nin ünlü ismi Kılıç Ali ile evlenip Ankara'ya yerleşti ve Mustafa Kemal'in yakın çevresine girdi. Seramikle, tedavi için gittiği İsviçre'de ve oldukça geç bir yaşta tanıştı. Türkiye'nin ilk kadın seramik sanatçısı olan Füreya'nın öyküsü, Ayşe Kulin'in geçen sene çıkan ve 50 küsur baskı yapan aynı isimli romanıyla daha da ölümsüzleşti.

CEVAT ŞAKİR KABAAĞAÇLI: Paşa'nın 1890'da doğan oğlu ve katiliydi. Sürgüne gittiği senelerde küçük bir balıkçı köyü olan Bodrum, onun sayesinde bugünkü meşhur konumuna geldi. ‘‘Halikarnas Balıkçısı’’ adıyla çok sayıda eser verdi. İlk karısı Aniesi'den sonra iki evlilik daha yapan Cevat Şakir 1973'te öldü ve Bodrum'a hákim bir tepeye defnedildi. Sağlığında Bodrum'un bir caddesine isminin verilmesine ‘‘Caddeden geçen hayvanlar üzerime pislerler’’ diyerek karşı çıkmıştı.

ALİYE BERGER: Paşa'nın en küçük kızıydı. 1903'te o da Büyükada'da doğdu ve 1974'de ayn yerde öldü. Sevgilisi Karl Berger'le 23 yıllık beraberlikten sonra evlendi ama kocası altı ay sonra bir kalp kriziyle hayata veda etti. Düştüğü bunalımdan kurtulmak için resme başlayan Aliye Berger yağlıboya, desen ve gravürün unutulmaz isimlerinden oldu. Sanatını anlatırken ‘‘Aşkla yaşadım, ne yarattımsa aşkla ve sevgiyle yarattım’’ diyordu.

FAHRÜNİSA ZEYD: Şakir Paşa'nın ortanca kızı, Halikarnas Balıkçısı'nın kızkardeşiydi. 1901'de Büyükada'daki köşkte doğdu, 1991'de Amman'da öldü. İlk evliliğini yazar İzzet Melih Devrim ile yaptı, bu evlilikten doğan iki çocuğu, Nejad ile Şirin de anneleri gibi sanatçı oldular. Daha sonra Irak Kralı Birinci Faysal'ın küçük kardeşi Prens Zeyd ile evlendi. Birçok memlekette sergiler açan Fahrünisa Zeyd, modern Türk resminin en büyük ustalarından sayılır.

NEJAD DEVRİM: Paşa'nın torunu ve Fahrünisa Zeyd ile Zeyd'in ilk eşi İzzet Melih Devrim'in oğluydu. 1923'te doğdu, Paris'te resim öğrendi ve Türkiye'nin ilk soyut ressamı kabul edildi. Son senelerinde Polonya'da yaşayan Nejat Devrim, 1995'te orada, Noy Sacz'da öldü.

ŞİRİN DEVRİM: Fahrünisa Zeyd'in kızı, Nejad Devrim'in kızkardeşi. 1926'da İstanbul'da doğdu. Çocukluk seneleri Berlin ve Bağdad'da geçti. İstanbul ve New York'ta okudu, Yale Üniversitesi'nin tiyatro bölümünü bitirdi. Türk tiyatrosunun önemli bir ismi oldu ve Amerika'da da sık sık rol aldı. Stanford, Carnegie-Mellon ve Wisconsin Üniversiteleri'nde profesörlük yapan Şirin Devrim, annesinin öyküsünü ‘‘A Turkish Tapestry’’ adıyla kitaplaştırdı ve kitap daha sonra ‘‘Şakir Paşa Ailesi-Harika Çılgınlar’’ ismiyle Türkçe olarak çıktı.

Çayı İzzet Efendi ile Zihni Bey'den öğrendik
Aralık 03, 2001 01:374dk okuma
Paylaş

Biz, bundan yaklaşık 100 sene öncesine kadar sadece kahve içerdik ve çay ile 19. asrın sonlarında tanıştık. Bu konudaki ilk yayını İzzet Efendi adında bir çay meraklısı yaptı. Ancak Türkiye'nin çay ile ilk gerçek tanışması, 1921'den sonra Ziraat Mühendisi Zihni Derin sayesinde oldu.
Biz bundan çok değil 100 yıl öncesine kadar sadece kahve içer, çayın ne olduğunu bilmezdik. Avrupa'da ve komşumuz İran'da gayet iyi bilinen, hep içilen ve hakkında kitaplarla risaleler kaleme alınan çayı biz 19. asrın sonlarında tanıdık ve bu tanışma İstanbul'daki bazı dükkánların çok az miktarda çay ithal etmeye başlamasıyla oldu.

Türkçe'de çay ile ilgili ilk ciddi eseri, çaya olan aşırı düşkünlüğü sebebiyle adı 'Çaycı'ya çıkn Hacı Mehmed İzzet Efendi verdi ve bugün 'Çay Risalesi' veya 'İzzet Efendi Risalesi' diye bilinen eserini kaleme aldı.

İzzet Efendi 1819'da Edirne'de doğdu. İstanbul'a gelerek devlet hizmetine girdi. Hicaz vali vekilliği, Suriye merkez mutasarrıflığı ve Basra Valiliği gibi çeşitli memuriyetlerde bulundu. En son vazifesi olan Adana valiliği görevi ise çaya olan merakından dolayı saray tarafından 'lutfen' verildi. Bu çay meraklısını tanıyıp hatıralarında ondan bahsedecek olanlar, İzzet Efendi'nim idareyle yahut valilikle hiçbir alákasının olmadığından yakınacak, 'ziyaretine gelenleri makam odasında bizzat yaktığı büyükçe semaverinden eliyle çay ikram ettiği'ni biraz tatlı biraz da şikáyetçi bir tavırla nakledeceklerdi.

1879'da, İstanbul'da 81 sayfalık bir 'Çay Risalesi' bastırdı. 1844 yılından beri çayla içiçe olduğunu ve çayı bizzat yetiştirdiğini yazıyor, çayın adının nereden geldiğinden ve hangi dillerde çayla ilgili ne gibi yayınların bulunduğundan tutun, yeşil çayın sıkça esneme ve ağız kamaşması yaptığına, 'kalbe heyecan, uzuvlara titreme, vücuda zaafiyet' verdiğine ve sütlü çay içme ádetinin nereden geldiğine kadar çay hakkında birbirinden garip konudan bahsediyordu.

Ancak o dönem Türkiye'sinde çayı sadece meraklıları tanırdı. Yıldız Sarayı'nın limonluğunda, Boğaziçi'nde Azeryan Efendi'nin yalısında, Büyükdere'deki Orman Mektebi'nde ve İstanbul Tıp Fakültesi'nin bahçelerinde Nebatat bahçelerinde sadece merak yüzünden çay yetiştirilirdi.

Çayı Türkiye'ye İzzet Bey gibi fantazik meraklarla değil, ilmi tarafıyla tanıtan kişi ise, ziraat mühendisi Zihni Derin'di. 1880'de Muğla'da doğdu ve Selánik Ziraat Mektebi'ni bitirdi. İlk çay yetiştirme denemelerini daha 1909'da, Selánik Ziraat Mektebi'nde yapmıştı. İmparatorluğun birçok bölgesinde çalıştı, Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcında Ankara'ya geldi ve 1920'nin 1 Ekim'inde Ziraat Umum Müdürü oldu.

Çayın Türkiye'de de ekilmeye başlanması, işte bu tarihten sonradır. Kaliteli çay fideleri bulabilmek için Batum'a giden Zihni Bey, taşınması kesinlikle yasak olmasına rağmen yanında çay fideleriyle ve tohumlarla döndü. Yanında bu fideleri çoğaltmayı gayet iyi bilen üç ziraatçi de getirmişti. Bu tarihten sonra Rize'de fide dikimine ağırlık verdi. Ziraat İşleri Genel Müdürlüğü'nün Başmüşaviri ve Çay Organizatörü unvanıyla 20 yıl boyunca çaycılıkla uğraştı. Oğlu Haldun Derin memuriyet hayatına 1930'lu senelerde Atatürk'ün Çankaya'sındaki özel kalemde başlayacak ve hatıralarını 'Çankaya Özel Kalemi'ni Anımsarken' isimli çok güzel ve ince iğnelemelerle dolu bir kitapta toplayacaktı.

Zihni Derin 1965'in 25 Ağustos'unda hayata veda ettiğinde onun eseri olan Türkiye'de çay ziraati artık tamamen yerleşmiş bir haldeydi.

Abdülbaki Hoca'nın Kur'an yorumu

Müşriklere verilen dört aylık mühlet

'Yeryüzünde dört ay daha dolaşın ve bilin ki siz Allah'ı áciz bir hále getiremezsiniz ve şüphe yok ki Allah, káfirleri aşağılık bir hale getirecektir. Hacc-ı ekber günü, Allah'dan ve Peygamber'inden insanlara bir ilándır bu: Şüphe yok ki Allah ve Peygamber'i, müşriklerden berîdir. Artık tövbe ederseniz bu, daha hayırlıdır size. Fakat gene yüz çevirirseniz iyice bilin ki siz hiç şüphe yok, Allah'ı Áciz bırakamazsınız ve káfir olanlara pek acıklı azapla müjde ver' (Tevbe Suresi, 2.-3. áyetler).

Dört ay hakkında ihtiláf vardır. 'Zilhicce ayının onuncu gününden Rebiüláhır ayının onuncu gününe kadar' diyenler olduğu gibi 'Zilhicce'nin yirmisinden Rebiüláhır'ın yirmisine, Şevval'den Muharrem'in sonuna, Zilkade'nin yirmisinden Rebiülevvel'in yirmisine kadar' diyenler de olmuştur. Bu sûre inince Hazreti Muhammed, Hazreti Ebu-Bekr'i Mekke'ye göndermiş, arkadan da Hazreti Ali'yi yollamış; Ali, Peygamber'in devesine binmiş olduğu halde bu yıldan sonra müşriklerin haccetmemesini, Kábe'nin çıplak tavaf edilmemesini, Kabe'ye mü'min olandan başkasının girmemesini tebliğ etmiş ve Hazreti Muhammed'le muahedesi olanlara muahede müddeti bitinceye dek dokunulmayacağını ve şartlara riayet edileceğini, aralarında böyle bir muahede bulunmayanların dört ay sonra tebliğ edilen şartlara riayet etmeleri lázım geldiğini bildirmiş ve sûrenin başından on yahut on üç ayet okumuştur.

Reşad Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Minnet borcu böyle ödenir

17. asır ortalarında Dalmaçya'da, Nadin'de, Yusuf adında fakir ve güzel bir çocuk vardı. Bir kadın, bir kış günü Yusuf'un çıplak yaklarına bir çift partal kundura giydirdi. Nadinli Yusuf pek az bir zaman sonra saray görevlilerinden biri tarafından İstanbul'a götürülüp Osmanlı Sarayı'ndaki içoğlanları arasına yerleştirildi. Yusuf zamanla yükseldi, siláhdar ve Kapdanpaşa oldu. Nadin'de iken kendisine iyilik yapan kadını unutmadı ve ona meşin bir heybe yolladı.

Heybede, kıymetli hediyelerle beraber içleri altın ile doldurulmuş o partal kunduralar

Kocakarı İLAÇLARI

Bel ağrısının devası ayı yavrusunda

Ağrıyan bel yavru ayıya iyice çiğnetilir.

Alabalık yağı çok hafif ateşte birkaç saat boyunca kaynatılıp gittikçe koyulaşması sağlanır. Soğuyunca sırtın orta tarafından kuyruksokumuna kadar çok ince bir tülbentle deriye yedire yedire yarım saat kadar sürülür. Sonra sırt ve bel pamuktan şallara sarılıp sabaha kadar bekletilir.

Dut ağacının yaprağı kaynatılıp pelte haline getirilir. İçine siyah kayatuzu iláve edilip havanda dövüldükten sonra sırta tatbik edilir.

Belkemiğin ağrıyan bölgesinin yan tarafı el ayasıyla deri kızarana kadar ovulur. Sonra kızaran bölgeye kantaron otu peltesi yapıştırılıp üzeri bezle sarılır.

.İthal malı tekkeler
Aralık 04, 2001 01:463dk okuma
Paylaş

Bugün çok yanlış olarak 'hoşgörü' kavramıyla açıklanmasına çalışılan eski İstanbul'un milliyetler mozaiği aslında imparatorluk sisteminin gereğiydi.
Bu mozaik sadece dinler arasında değil, İslamiyet'te de kendisini gösterdi. İmparatorluk başkentinde tasavvuf hayatı ve dolayısıyla tekkeler önemli bir yer işgal ediyordu ve İstanbul'daki 400 küsur tekke pekçok farklı tarikata ait olduğu gibi, bu tekkelerde farklı milliyetten şeyhler ve dervişler de yaşardı.

Çok büyük bir mozaik olan eski İstanbul'da Müslüman, Hristiyan ve Musevi asırlarca beraber yaşadı, dolayısıyla cami, kilise ve havra birbiriyle çatışmadan her zaman yanyana durdu.

Bugün 'hoşgörü' kavramıyla açıklanmasına çalışılan bu beraberliğin aslında hoşgörüyle hiçbir alákası yoktu ve 'imparatorluk' kavramının bir gereğiydi.

Bu mozaik sadece dinler arasında değil, İslamiyet'te de kendisini gösterdi. İmparatorluk başkentinde tasavvuf hayatı ve dolayısıyla tekkeler önemli bir yer işgal ediyordu ve İstanbul'daki 400 küsur tekke pekçok farklı tarikata ait olduğu gibi, bu tekkelerde farklı milliyetten şeyhler ve dervişler de yaşardı.

İmparatorluğun değişik yerlerinden gelen şeyhler İstanbul'un birçok semtinde tekkeler açtılar ve hem tasavvufi hem de sosyal faaliyetlerde bulundular. Hintli, Özbek, Libyalı, pekçok tarikat ileri geleni İstanbul'da tekke kurdu bu tekkeler asırlarca faaliyet gösterdi.

Bunlardan biri, Aksaray'daki Hindiler Tekkesi'ydi ve Nakşibendi idi. Hoca İshak Buhari'nin ricası üzerine Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırıldı. Tekkenin binası aynı zamanda Hindistan'dan gelen müslümanların ziyaret ettikleri ve misafir kaldıkları bir yerdi. Fatih'in siláhdarı olup tekkede bir hücreye çekilen Mehmet Ağa'nın mezarı şimdi tekke girişindeki çeşmenin bitişiğindedir ve Vatan Caddesi'nin açılışı sırasında ortada kalan bugün bakımsız haldedir.

Fatih, Unkapanı ve Ayvansaray'daki Emir Buhari Tekkeleri ile Edirnekapı dışındaki Mimar Sinan'ın eseri olan Emir Buhari mescidi de bu şekilde faaliyet gösterirdi. 1443 yılında Buhara'da doğan Seyyit Ahmet Buhari, daha sonra İstanbul'a gelerek burada Şeyh Ebu'l Vefazade'ye bağlandı. 1516'da öldükten sonra adına yaptırılan tekkelere Buhara ve civarından yüzyıllarca dervişler geldi. Bu tekkelerden surdışındakinin son kalıntıları E-5 karayolunun yapımı sırasında yıkıldı, Ayvansaray'daki ise 1970'lerin sonunda çıkan bir yangında tamamen yandı.

Kadırga'da Şehit Mehmet Paşa yokuşu ve Üsküdar Sultantepesi'ndeki Özbek tekkeleri de aynı sistem doğrultusunda faaliyet gösteriyorlardı. Bu tekkeler de Nakşibendi idiler. Rusya'dan gelen dervişler tekkede kalıyorlar ve tabak çanak tamir edip bıçak bileyerek geçiniyorlardı. Dervişler İstanbul'a hacca gitmeden önce de gelirler ve aynı zamanda Halife olan padişahı cuma selámlığın sırasında bir defa olsun görmeye çalışırlardı.

1753 yılında Maraş valisi Abdullah Paşa tarafından yaptırılan Sultantepesi'ndeki Özbek Dergahı, Milli Mücadele sırasında büyük katkı yaptı, İstanbul'dan Anadolu'ya geçecek olan üst düzey görevlilerin birçoğu buradan kaçırıldı.

İstanbul'a dışarıdan gelen şeyh ailelerinin sonuncusu Beşiktaş'ta Ertuğrul Tekkesi'nin şeyhi Trablusgarplı Zafir Efendi idi. 1886 yılında İstanbul'u ziyareti sırasında huzuruna kabul edildiği İkinci Abdülhamid'in ricasıyla burada kaldı ve Abdülhamid kendisine bir tekke inşa ettirdi. Tekke, Şazeli tarikatine bağlıydı. Hemen bitişiğine inşa ettirilen hücrelere her sene Trablusgarp'tan 30 derviş gelir, Şeyhin memleketinden gelen pekçok misafir ile tanıdığı da tekke misafirhanesinde ve bitişiğindeki konakta ağırlanırdı. 1905'te şeyhin ölmesi ve 1908'de II.Abdülhamid'in tahttan indirilmesi sonrasında gözden düşüp unutulan tekke bu tarihten sonra faaliyetlerine son verdi.

Reşad Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Müsrifin böylesi bir daha hiç gelmedi

15. asırda Bursa'lı Molla Rüstem, ölürken 14 yaşındaki oğluna 100 yıl ömür düşünmüş ve her gününe 100 florin yani altın hesabıyla 3 milyon 600 bin altın bırakmıştı. Bu çocuk babasından sonra ancak yedi sene yaşadı ve bütün parasını yedi; yalınayak bir kebapçı çırağı oldu ve sefalet içinde bir hamam külhanında öldü. Bu parayı nasıl harcadığına bir misal zikrederler: Bir gün 100 florine bir tazı satın alır, bir bağda bir tavşan olduğunu haber verirler, haberciye 100 florin verir. Tavşanı ininden çıkaran adama da 100 florin ve bir kat esvap verir. Fakat tazı tavşanın üstüne varmaz, Molla Rüstem oğlu da bir kılıçta tazıyı ikiye biçer.

İzleri kalmayan hayalet okullar
Aralık 05, 2001 01:524dk okuma
Paylaş

İkinci Meşrutiyet sonrasında, Türkiye'de özel okul sayısında bir patlama yaşandı. Batı tarzı eğitim vermeye çalışan bu okulların en büyük sıkıntıları, kendilerine ait binaları olmamasıydı. O senelerin gözde okulları sayılan 'Hadika-i Hidayet' ve 'Numune-i Fazilet Mektepleri' bu hayalet okulların sadece ikisiydi.
Osmanlı İmparatorluğu'nda 18. yüzyılın sonlarında başlayan batılılaşma çabaları, her alanda olduğu gibi, eğitimde de batılılaşma konusunu gündeme getirdi.

Batılı anlamda olmasına karar verilen ilk eğitim kurumları askeri mekteplerdi, zira ordunun yenilenmesi gerektiğine inanılıyor ama Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasına cesaret edilemiyor ve reformun yeni okullarla yapılmasına çaba gösteriliyordu.

Bu doğrultuda açılan ilk okullar Mühendishane-i Bahri-i Humayun, Mühendishane-i Berri-i Humayun, Mekteb-i Ulum-ı Harbiye ve benzerleriydi. İmparatorluk sınırları dahilindeki ilk sivil okulların açılması için ise 65 yıl daha beklemek gerekecekti. Bu öncü okullar kuruldukları dönemde istenen sonucu veremediler ama eğitimin hangi düzeyde olması gerektiği konusunda bir fikir edinilmesini sağladılar.

'Türk Maarif Tarihi' adındaki büyük eserin yazarı olan Osman Nuri Ergin, sivil okulların beklenen başarıyı yakalayamamasını 'bina sahibi olamamalarına' bağlayacaktı: 'Türkiye'de kurulan müesseselerin yaşayabilmesi için herşeyden önce bir binaya sahip olmaları gereklidir. Askeri okullar varlıklarını ve sürekliliklerini buna borçludur. Sivil okullarsa derme çatma binalarda, ahşap konaklarda yerleşmeleri neticesinde askeri eğitim veren kurumlardan yarım asır geri kalmış ve süreklilik sağlayamamışlardır'

Tanzimat döneminde özel okul sayısında bir artış oldu ve bu okullara azınlıklar tarafından açılan eğitim kurumları da katıldı. Ancak, gerek maddi yokluklar ve bina sıkıntısı, gerekse de dönemin siyasi koşulları dolayısıyla bu okullar önce el değiştirdi, sonra da ardarda kapandı.

Bugün, haklarında hiçbir bilgi bulunmayan ve ortak özellikleri tumturaklı isimleri olan eski özel okulların sayısı bir hayli fazladır ve 'Hadika-i Hidayet' ile 'Numune-i Fazilet Mektepleri' bunların sadece ikisidir. Topkapı'da, Tramvay Caddesi üzerinde sekiz dönümlük bir bahçe içerisinde bulunan ahşap bir konakta eğitim veren Hadika-i Hidayet Mektebi'ni, 1911'de Mehmed Salih Bey kurdu. 120 öğrencisi olan okul altı yıllıktı ve edebiyat, okuma, Kur'an, güzel yazı, müzik ve Fransızca öğretiliyordu. Bugünkü öğrenci servislerinin yerine 'bevvap' denen kapıcılar vardı. Bevvap öğrencileri evlerinden alıp okula getiriyor, dersler bittikten sonra yeniden evlerine dağıtıyordu. Okulun yıllık ücreti 18 ile 20 altın arasındaydı.

Hadika-i Hidayet Mektebi'nin binasını, daha sonra Topkapı Fukaraperver Cemiyeti'nin kurucularından olan Doktor Nasır Şevki Bey satın aldı ve yıktırıp yerine bir villa yaptırdı.

Bugün hakkında bir kayıt bulunmayan ikinci okul ise, Hadika-i Hidayet Mektebi'nden maddi bir anlaşmazlık yüzünden ayrılan edebiyat hocası Nevzat Bey'in 1917'de kurduğu 'Numune-i Fazilet Mektebi' idi. Şehremini'nde, Küçük Saray Meydanı'na bakan bir konakta eğitim veriyordu. Ders programı Hadika-i Hidayet ile aynıydı. Okul müdürünün yakın ahbabı olan Yenikapı Mevlevihanesi'nin şeyhi Abdülbaki Dede ile dönemin ünlü din bilgini Yusuf Efendi Kur'an, Abdülbaki Dede'nin oğlu ve sonraların meşhur müzisyeni Gavsi Baykara ise müzik dersi veriyorlardı. 15 yıla yakın bir süre eğitime devam eden okul 1920'lerin sonunda kapandı. Binası ise 1950'lerin başında yıktırıldı ve yerini apartmanlar aldı.

Bu okulların öğrencilerinden bugün hayatta olanlar, şimdi 90 yaşını çoktan geride bırakmış olmalılar... Ben, bu öğrencilerden şimdi hayatta bulunanlardan sadece bir kişiyi, Sadberk Hanım'ı biliyorum ve hayatta olan diğer öğrencilere de daha uzun bir ömür temenni ediyorum.

Abdülbaki Hoca'nın Kur'an yorumu

En doğru adalet, áhiretteki tartıdır

'O gün tartı olacak, gerçektir bu. Kimlerin iyi amelleri, terazide ağır gelirse onlardır kurtulanlar, muradlarına erenler. Kimlerin hafif gelirse onlardır áyetlerimizi inkár ederek zulmettiklerinden kendilerine yazık edenler' (A'ráf suresi, 8.-9. áyetler)

Tartıdan maksat, áhiretteki tam adalettir. Mücáhid, Dahhak ve Belhi bu kavli kabul etmişlerdir. İbn-i Abbas, Hasen ve diğerleri, Tanrı'nın bir dili, iki kefesi olan bir terazi kurduracağını ve bu terazide kulların iyilikleriyle kötülüklerinin tartılacağını söylemişlerdir. Tartının keyfiyetinde ihtiláf vardır. 'Yapılan işler árazdır, yani kendiliklerinden meydana gelmeyen ve ancak bir cevherle kaim olan ve bir zaman içinde vücuda gelip geçen şeylerdir. Bu bakımdan onların ne ağırlığı vardır ne de tekrar meydana gelebilir' diyenler olduğu gibi 'Amellerin yazılı olduğu sahifeler tartılacaktır, yahut iyi ameller güzel suretlerde, kötüler çirkin suretlerde zuhur edip tartılacaktır' diyenler de olmuştur. 'Tartıdan maksat inananın, Tanrı katındaki kadrinin, inanmayanın da aşağılığının meydana çıkmasıdır' diyenler de bulunmuştur.

Reşad Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Şemsiye Modası

Onsekizinci asır sonlarında İstanbul gençleri arasında bir şemsiye modası çıkmıştı. Rengárenk ipek püsküllü şemsiyeler, pırpırı kıyafet, yalın ayaklı gençlerin elinde bile görülürdü. Kibar küçük beyler külhani levend esvapları giyerler, at üstünde şemsiye açarak dolaşırlardı. Mizah şairleri de bunlara şarkılar ve gazellerle takılırlar, alay ederlerdi.

.Müzik sistemimizi bu Lübnanlı’dan öğrendik
Aralık 06, 2001 01:422dk okuma
Paylaş

Türk Müzik sisteminin temelinde Lübnan'lı bir Hristiyan'ın 1800'lerin ilk yarısında yazdığı bir eserin yattığını bugün çoğumuz bilmeyiz. 1800 ile 1888 yılları arasında yaşayan Mihail Meşakka adındaki bu musiki álimi sadece Türkiye'nin değil bütün Ortadoğu'nun musikisini etkilemişti.
Türkiye'de Mihail Meşakka'nın kim olduğunu bilenlerin sayısı bir elin parmaklarını geçmez. Hayatı hakkında bizde neredeyse hemen hiçbir bir kayıt yoktur ama kurucusu olduğu bir sistemle bugün Türk Müziği'ni baştan sona etkilemiş çok önemli bir isimdir.

Mihail Meşakka, Lübnan'lı bir Hristiyan'dı. 1800'de Lübnan Dağları'ndaki Raşmiya'da doğdu, gençlik yıllarında bir müddet Mısır'da yaşadı, sonra Suriye'ye, Şam'a geçti ve orada musikiye merak saldı. Muhammed bir Huseyn el Attár Attárzade adında bir hocadan dersler aldı ama müziğin icrasından çok nazariyatına yani akustik ve makamların oluşması bahislerine merak saldı. Ses fiziğiyle uğraştı, derken hocasından öğrendikleriyle yetinmez oldu, kendini araştırmaya verdi ve genç yaşlarında bu konuları anlatan bir kitap kaleme aldı. Kitap, Lübnan beylerinden Emir Muhammed Faris Şiháb'a ithaf edilmişti ve onun ismini taşıyordu: 'Risále-i Şihábiyye'.

Yepyeni bir bir ses sistemi ortaya koyuyor, bir sekizliyi yani çok basit bir şekilde söylemek gerekirse 'kalın do-ince do' arasını 24 eşit parçaya bölüyordu. Bu, İslam dünyasının musikisinde o zamana kadar görülmemiş bir uygulamaydı ve Araplar tarafından hemen benimsendi. Meşakka'nın sistemi batılı müzikologlar yani musikinin ilim tarafıyla uğraşanlar tarafından da alákayla karşılandı ve eserin İngilizce bir özeti 1851'de Amerika'da yayınlandı.

Amerikalılar, Meşakka'yı 1859'da Şam'daki Amerikan Konsolosluğu'nda konsolos yardımcısı yaptılar. 1888'de öldüğünde, Arap dünyasının en seçkin entellektüellerinden kabul ediliyordu.

Biz, Meşakka'ya ölümünden çok sonraki senelerde aláka duymaya başladık. Yazdıklarını ilk okuyan kişi meşhur bir musiki bilginimiz, Rauf Yekta Bey oldu. 20. asrın ilk yıllarında Türk Müziği'nin teorisini yeniden yazarken Meşakka'dan etkilendi, onun '24'lü sistem' denilen sistemini benimsedi ama seslerde bazı değişiklikler yaptı. Benimsemesinin sınırlarını 1932'de Kahire'de yayınladığı bir kitapta açıkladı ama Türk müzisyenler Mihail Meşakka'nın Rauf Yekta Bey'e verdiği ilhamdan haberdar olamadılar.

Derken aradan gene seneler geçti ve Türk Müziği'nin bu defa diğer iki önemli ismi, Hüseyin Sadettin Arel ile Suphi Ezgi 1930'ların sonuna doğru bir başka müzik sistemi kurmaya çalıştılar ama temel olarak Rauf Yekta Bey'i aldılar. Dolayısıyla Mihail Meşakka'nın '24'lü sistemi' bizdeki mevcudiyetini korudu. Ama zamanla daha da başka ilginçlikler yaşandı ve Lübnan'lı Meşakka'nın eseri olan bu sistem, Türkiye'de 'Orta Asya'dan getirdiğimiz öz musikimizin kuralları' diye anılır oldu.

Bu 'müzik sistemi' hakkında, bugün çok dar bir çevrede de kalsa devam eden bir tartışma var. Ama bu tartışmayı yapanlar temel kaynaklara ulaşamadıkları için üzerinde olumlu yahut olumsuz fikir beyan ettikleri sistemin aslında bizim değil, Arap dünyasının malı olduğunu bilmiyorlar. Ben, ayrıntılı teknik konulara girmeden, burada 'Bugün Türk Müziği'nin sistemi olarak kabul ettiğimiz kurallar, aslında Lübnan'lı Mihail Meşakka'nın eseridir' demekle yetiniyorum.

Birinci Dünya Savaşı’na işte bu telgrafla girdik
Aralık 08, 2001 01:483dk okuma
Paylaş

1914'ün 4 Kasım sabahı, Osmanlı İmparatorluğu'nun Sadrazamı yani Başbakanı olan Said Halim Paşa, Londra'daki Osmanlı Büyükelçisi Tevfik Paşa'ya bir telgraf yolladı ve İngiltere ile diplomatik ilişkileri kesme talimatı verdi. Türkiye bu telgraftan tam bir gün sonra Birinci Dünya Savaşı'na girdi ve neticede tarihimizin en büyük yenilgilerinden birine uğradık.
Tarihimizin en önemli dönüm noktalarından birini 1914 Kasım'ında yaşadık: Dünya savaşına girdik ve bu savaştan o zamana kadar gördüğümüz yenilgilerin en acısına uğrayarak çıktık.

İktidardaki İttihad ve Terakki Hükümeti'nin uyguladığı politikayla Osmanlı İmparatorluğu Almanya'nın yakın müttefiki haline gelmişti. Almanya, Türkiye'yi kendi safında savaşa sokabilmek için bütün gücüyle bir oldu-bitti yaratmaya çalışırken, Osmanlı Devleti 2 Ağustos günü bir ön hazırlık olarak seferberlik ilán etti. Sonra hepimizin bildiği bir hadise meydana geldi; Türkiye tarafından satın alındığı açıklanıp Yavuz ve Midilli isimleri verilen iki Alman savaş gemisi Boğazlar'dan geçerek Karadeniz'e çıktı ve Rus limanlarını bombardıman etti.

Rusya, 2 Kasım'da Türkiye'ye savaş ilán etti, 3 Kasım günü de İngiliz donanması Çanakkale'yi bombaladı. O gün öğleden sonra İstanbul'daki İngiliz Büyükelçisi Babıali'ye giderek Türkiye ile diplomatik ilişkilerini kestiklerini bildirdi.

Artık sonun başlangıcına gelinmişti ve Türkiye henüz savaş ilán etmemiş de olsa İngiltere'ye mukabele etmek, ilişkilerini kesmek zorundaydı.

4 Kasım sabahı, Osmanlı İmparatorluğu'nun Sadrazamı yani başbakanı olan Said Halim Paşa, Londra'daki Osmanlı Büyükelçisi Tevfik Paşa'ya bir telgraf yolladı ve İngiltere ile ilişkileri kesme talimatı verdi. Sadrazam, Fransızca olan bu telgrafta şöyle diyordu:

'Majesteleri Sultan'ın Londra'daki Büyükelçisi Ekselans Tevfik Paşa'ya:

İngiliz büyükelçisi, hükümetiyle aramızdaki diplomatik ilişkileri keserek İstanbul'dan ayrıldı. Sizden de aynısını yapmanızı, Birleşik Amerika Büyükelçisi'nden vatandaşlarımızın himayesini talep ederek imparatorluğumuzun elçilik ve konsolosluk personeliyle beraber İstanbul'a dönmenizi rica ediyorum'

Tevfik Paşa, hükümetinden gelen talimatı sabah saat dokuz buçuk sularında aldı ve gereğini hemen o gün yerine getirdi. İngiliz Dışişleri Bakanlığı'na gitti, ilişkileri kestiklerini tebliğ edip Londra'dan ayrıldı. Daha önce sadrazamlık da yapmış olan Paşa ileriki senelerde yeniden aynı makama gelecek ve 'imparatorluğun son sadrazamı' olarak tarihe geçecekti.

İngiltere ve müttefikleri, işte bu telgraftan bir gün sonra, 5 Kasım'da Türkiye'ye savaş ilán ettiler. Tarihimizin en önemli dönüm noktalarından birinin belgesi olan bu telgraf şimdi bir aile dostumun elinde bulunuyor ve bu dostumun izniyle burada yayınlıyorum.

Kocakarı İLAÇLARI

Sizi sokan arıyı soktuğu yere bastırın

Bu hayvanlar ezilip sokulan yerin üzerine koyulur.

Sokulan yer hafifçe çizilip kan çıkartılır.

Üstüne bir miktar kalaycı çamuru sürülür ve sokulan yerin havayla teması kesilir.

Bir miktar turunç havanda dövülüp suyu hastaya içirilir.

Sokulan yere gazyağı sürülür, hastaya da bir kahve fincanı kadar gazyağı içirilir.

Sokulan yere nişadır ruhu sürülür.

Ramazan MÖNÜSÜ

Peksimetli biftek

Kaburga kemiklerini pirzola şekline koyup dövün. Ezilmiş peksimedi soğan suyu, tuz ve soğan suyu bulamazsanız adi su ile bulamaç haline getirin. Önceden dövdüğünüz etleri bu bulamaca bulayıp yağda ikişer ikişer kızartın ve kızardığı anda yağdan çıkartıp yerine yenilerini koyun. Piştikten sonra kayık tabağa yerleştirin ve soğumadan servis yapın.

Reşad Ekrem'le HOŞ SOHBETLER

Hediyenin böylesi

'Enderun Tarihi' isimli eserin yazarı Tayyarzade Atá Bey çocukken babası tarafından elini öpmeye götürüldüğü Serasker Hüsrev Paşa, sünnet hediyesi olarak Atá Bey'e 'Evladım fakirlik zamanım, kusura bakma..' diyerek bir zarflı fincan vermişti. Aradan yıllar geçti. Atá Bey çok sıkıntıya düştü ve bu küçük hediyeyi sattı. Meğer zarf ile fincan son derece kıymetli bir antika imiş. Parasıyla evini rehinden çıkarttı, bütün borçlarını ödedi, geri kalanı ile de bitin aile mensuplarıyla beraber hacca gidip geldi.
Paylaş

‘İsmet hakkı’: Ayrıcalıklı kadına ayrıcalıklı boşanma
Aralık 09, 2001 01:445dk okuma
Paylaş

Cumhuriyet öncesinde sadece hanedan mensubu kadınlara tanınan ve eşlerini derhal boşamalarını sağlayan "ismet hakkı" denen bir hak vardı.
Medeni Kanun'daki son değişiklikler, bana eski zamanların bazı özel evlilik sözleşmelerinde geçen ve bugün pek bilinmeyen bir hukuki kavramı, ‘‘ismet hakkı’’nı hatırlattı: Bu, sadece hanedan mensubu olan kadınlara tanınan ve kocalarını istedikleri an boşayabilmelerini sağlayan bir haktı. Cumhuriyet öncesinde karısı tarafından ‘‘ismet hakkı’’ kullanılarak boşanan son erkek, Başbakan Bülent Ecevit'in büyük eniştesi İsmail Hakkı Bey'di. Sultan Vahideddin'in kızı Ulviye Sultan'la evli olan İsmail Hakkı Bey, karısı tarafından 1922'nin 22 Haziran'ında ‘‘ismet hakkı’’yla boşandı, sonra

Bülent Ecevit'in büyük teyzesi Ferhunde Hanım ile evlendi.

Medeni Kanun'da senelerdir tartışılan, beklenen ve hayal edilen değişikliği nihayet yapabildik. Erkek artık aileye reislik edemeyecek, kadınla erkek arasında hukuki üstünlük farkı kalmayacak, meselá kadın çalışmak için erkeğin iznine ihtiyaç hissetmeyecek ve en önemlisi bundan böyle uygulanacak olan yeni mal rejimiyle kadınla erkek birbirlerinin malına ortak oluverecek.

BU İŞ, CİNAYETE GİDER

Ben, bu kanunun son derece başarılı bir şekilde uygulanacağından eminim. Meselá Anadolu'nun bazı bölgelerinde, sokakta erkeğinin hálá üç adım gerisinden yürüyen kadınlarımız kalkıp ‘‘Gayrı kanun var... Altı öküzün üçünü ben alıyorum, bu tarlanın yarısına elkoyuyorum ve meydandaki kahvenin karşısında yarın bir birahane açıyorum’’ deyince kocaları boyun bükecekler: ‘‘Tabii garı, kanun var gayrı, buyur al!’’

Gazetelerde çıkacak olan ‘‘Medeni Kanun Cinayeti’’ haberlerinin başlıklarını şimdiden görür gibiyim...

Medeni Kanun'daki bu değişiklikler, bizde eski zamanlarda uygulanan ama şimdilerde pek kimselerin bilmediği bir hukuki kavramı hatırlattı: ‘‘İsmet hakkı’’nı.

Evlilikte dini nikáhın uygulandığı eski devirlerde boşanma hakkı kocaya aitti.

Gerçi evliliği ıstıraba dönmüş olan olan kadının kadıya gidip ‘‘Bu herif beni öldürecek kadı efendi, ayağını öpeyim boşa boşa beni’’ dediği zamanlar da vardı ama böyle bir talep o dönemin şartlarında pek kolay değildi, üstelik çok söz getirirdi ve daha da önemlisi kadının böyle bir işe kalkışması için mangal gibi yürek sahibi olması lázımdı.

SULTANSAN BOŞAYABİLİRSİN

Neticede, boşanmada ipleri gene erkek elinde tutmadaysa da bazı durumlarda kadının da kocasını boşamasına izin verilir ve buna ‘‘ismet hakkı’’ denirdi.

Ama her kadın ‘‘ismet hakkı’’nı öyle kolayca elde edemezdi. Bu hakkı alabilmesi için bazı şartları taşıması gerekirdi ve şartların başında kadının hanedan mensubu, yani ‘‘sultan’’ olması gelirdi. ‘‘İsmet hakkı’’ kavramı, hanedan mensubu olan sultan ve hanımsultanların kocaları tarafından birdenbire boşanmaları halinde ortaya hoş olmayan durumların çıkmasını önlemek maksadıyla icad edilmişti ve damada senet imzalatırcasına kabul ettirilirdi.

SENETLE YAPILAN EVLİLİK

O devirlerde, nikah sırasında hazırlanan evlilik mukavelelerinde ‘‘mihr’’ denilen unsurun yeralması şarttı. Mihr, basit bir ifadeyle ‘‘kadının kocası tarafından boşanması halinde alacağı tazminat’’ demekti.

Ama nikáhı kıyılan kadın sıradan biri değil de hanedan mensubuysa ‘‘mihr’’ hükümlerinin yanına mutlaka ‘‘ismet hakkı’’ da yazılır ve mukavele damad adına tasdik eden şahitlere de imzalatılırdı. Anlayacağınız, sultan efendi kocasını istediği zaman boşayabilme hakkını elinde tutuyor ve damad paşayı boşadığı anda üstüne üstlük bir de yüklü tazminat alıyordu. ‘‘İsmet hakkı’’, Osmanlı döneminde asırlar boyunca kullanıldı ve sahip olduğu bu hakka dayanarak kocasını boşayan hanedan mensubu son kadın ise, Osmanlılar'ın son hükümdarı Sultan Vahideddin'in kızı Ulviye Sultan oldu. Ulviye Sultan, kocası İsmail Hakkı Bey'i 1922 Haziran'ında ‘‘ismet hakkı’’nı kullanarak boşadı.

NAZLI HANIM’IN TEYZESİ

Tanımayanlar ve bilmeyenler için İsmail Hakkı Bey hakkında biraz bilgi vereyim: Sultan'la evliliğinden doğan kızı, Kuşadası'ndaki meşhur Kısmet Oteli'ni işleten ve geçen sene vefat eden Hümeyra Özbaş ‘‘Hanımsultan’’dı. İsmail Hakkı Bey, aynı zamanda Başbakan Bülent Ecevit'in büyük eniştesi olurdu. Vahideddin'in kızı Ulviye Sultan tarafından boşanmasından sonra ikinci defa evlenmişti ve yeni eşi Ferhunde Hanım, Bülent Ecevit'in annesi rahmetli ressam Nazlı Hanım'ın teyzesiydi. Dolayısıyla Sultan Vahideddin'in torunu Hümeyra Hanımsultan'la Bülent Ecevit arasında uzak bir ‘‘üvey kuzen’’ olma durumu vardı.

Boşandığını cephede öğrendi

Ulviye Sultan, Osmanlılar'ın son hükümdarı Sultan Vahideddin'in büyük kızıydı.

Vahideddin henüz tahta geçmediği sırada, kızı Ulviye'yi Dolmabahçe Sarayı'nda, 1914'ün 12 Kasım'ında, imparatorluğun Londra Büyükelçisi Tevfik Paşa'nın Alman askeri akademisinden mezun oğlu İsmail Hakkı Bey ile evlendirdi. Daha önceleri sadrazamlık yani başbakanlık yapmış olan Tevfik Paşa bu makama sonraki senelerde yeniden gelecek ve imparatorluğun son sadrazamı olacaktı.

Ulviye Sultan ile İsmail Hakkı Bey'in nikáhını Şeyhülislam Hayri Efendi kıydı. Damadın vekilliğini Sultan Reşad'ın başyaveri Salih Bey, Sultan'ınkini Başmabeynci Mehmed Tevfik Efendi yapmış, Mefruşat Müdürü Akif ve mabeyn kátibi Şevki Beyler erkek tarafının; mabeyn doktoru Ahmed Reşad Bey'le sarayın ikinci kahvecisi Abdülhadi Efendi de kız tarafının şahidi olmuştu. Gelinin ‘‘mihr’’i, 1001 kese altındı. Nikáh sözleşmesinde Ulviye Sultan'ın ‘‘ismet’’ yani kocasını boşama hakkına sahip olduğu açıkça yazılıydı.

Çiftin, 1917'de Hümeyra adını verdikleri bir kızları doğdu. O sırada Sultan Vahideddin tahta geçmiş, İsmail Hakkı Bey ‘‘dámád-ı şehriyari’’ yani hükümdar damadı olmuştu.

Ama evlilikleri pek iyi gitmedi. İsmail Hakkı Bey, İstiklál Harbi sırasında gizlice Anadolu'ya geçti ve karısı Ulviye Sultan'ı gidişinden haberdar etmedi. Bu arada bir de hata yaptı: Karısına bir ‘‘boş káğıdı’’ yolladı, yani ‘‘Boşandık’’ dedi ama bu hakkın Ulviye Sultan'da olduğunu unutmuştu ve gönderdiği ‘‘boş káğıdı’’ geçersizdi.

Ulviye Sultan, her nedense beş ay bekledi ve kocasını bu beş ayın sonunda, 22 Haziran 1922 sabahı ‘‘ismet hakkı’’nı kullanarak bu defa kendisi boşadı. Boşanmada şahitlerle beraber zamanın şeyhülislamı Mehmed Nuri Efendi de hazır bulunacak, karar gazetelerde de yayınlanacaktı.

İsmail Hakkı Bey, daha sonra yayınladığı hatıralarında karısı tarafından boşandığını haftalar sonra cephede, Gönen'in Yunan birliklerinden geri alınışı sırasında okuduğu eski bir gazeteden öğrendiğini ve arkadaşlarının ‘‘Hiç üzülme. Çok kızlarımız, güzel kızlarımız var, gene evlenirsin’’ dediklerini yazacaktı.

Evlendi, hayatını Bülent Ecevit'in annesinin teyzesi Ferhunde Hanım'la birleştirdi ve 1977'de vefat etti. Ama Ulviye Sultan eski kocasını hiçbir zaman affetmedi. Sonraki senelerde aynı yerlerde tesadüfen de olsa defalarca bulunmalarına rağmen yüzyüze gelmemek için çaba gösterdi. Hayata 1967'de veda eden Ulviye Sultan, kocasının ikinci hanımı Ferhunde Hanım'la dostluk bile etti ama İsmail Hakkı Bey hakkında ‘‘Onu asla affetmem. Ben yatağımda, kızım beşikte uyurken kaçar gibi gidişini asla affedemem’’ diyordu.
Ezan piyanoyla okunur mu?
Aralık 10, 2001 01:284dk okuma
Paylaş

Bundan 100 yıl kadar önce, bir İstanbul gazetesinde enteresan bir nota yayınlandı. Mısır'da yaşayan bir Alman'ın ezanı notaya aldığı söyleniyor ve sayfada bu notaya yer veriliyordu.
İşin enteresan tarafı, notada piyano partisinin de bulunmasıydı. İşte, bu notanın ve geçmişte bestelenmiş bir başka ezanın öyküsü.

Bu sayfada gördüğünüz notalardan eski harflerle olanını, 1900'lerin başında yayınlanmış bir gazeteden aldım. Üzerinde 'Mısır'da bulunan bir Alman, Ezan-ı Muhammedi'ye aşık olmuş, bir notasını yapmıştır. Okuyucularımıza bu notayı takdim ederken, dinimizin iláhi bir davet nağmesinin ecnebiler tarafından takdir edildiğini görmekle pek çok memnu ve müftehiriz (iftihar ediyoruz).

Mısır'da yaşayan Alman, ezanı notaya aldıktan sonra altına bir de piyano partisi yazmış. Notayı belki bir meraklısı çıkabilir ve piyano refakatindeki ezanın nasıl birşey olduğunu duyurabilir diye yayınlıyorum.

Sayfadaki diğer nota ise, ezanın ama 'Türkçe' ezanın bestelenmiş şeklinin bir bölümü. Bestecisi ise, Türk Müziği'nin meşhur bir ismi, şarkıları bir zamanlar dillerde dolaşan Rakım Elkutlu, yani Türk müzik çevrelerinde bilinen ismiyle 'Rakım Hoca'.

Elkutlu, 1969'da İzmir'de doğdu. Babası, İzmir'deki Hisar Camii'nin imamı Şuayib Efendi idi, 1892'de vefat etti ve aynı vazifeye tayin edilen oğlu Rakım 1948'deki ölümüne kadar bu görevde kaldı.

Rakım Elkutlu, zamanının en tanınan ve sevilen bestecilerinden oldu. 'Hayal içinde akıp geçti ömr-i derbederim', 'Mümkün mü unutmak güzelim neydi o akşam', 'Bana hiç yakışmıyor böyle intizar şimdi' gibi pek çok güzel şarkı okun imzasını taşıyordu.

İmamlık yaptığı dönem, Türkiye'de Kur'an'ın ve ezanın Türkçe okunup okunamayacağı tartışmalarının gündemde olduğu bir devirdi. Rakım Hoca bu tartışmaların dışında kalamadı, zaten ezanın Türkçe okunmasının mümkün olduğunu savunuyordu ve 'Tanrı uludur' diye başlayan sözleri oturdu, Bayati makamından besteledi.

Uzunluğu sebebiyle sayfada tamamına yer veremediğim eser, Rakım Hoca'nın işte bugüne kadar hiçbir yerde okunmayan Bayati makamındaki bu bestesinin başlangıç bölümü. Ben, bu notayı, Rakım Hoca'nın birçok eserini notaya kaydeden ve Türk Müziği'nin çok önemli bir saz eserleri bestecisi olan rahmetli Reşad Aysu'dan yemin etmiştim. Müzikle alákalı olanlar bu eseri bakalım nasıl bulacaklar?

Abdülbaki Hoca'nın Ku'ran yorumu

Biliş, görüş ve oluş mertebeleri

Sufilere göre tevhidin üç mertebesi vardır ve bu mertebelerde yani 'tevhid-i ef'al', 'tevhid-i sıfat' ve 'tevhid-i zat'ta bunların aşılması gerektir.

Her üç mertebeye de 'fená', yani 'yokluk' mertebeleri denir. Tevhid-i ef'alde sálik, bütün işleri Tanrı işlerinde yok eder; her işi onun işi bilir, görür ve bu bilgiyi, bu görgüyü oluş haline getirir. Tevhid-i sıfatta, işlerin sıfatlardan doğduğunu, sıfatların tümünün de Tanrı sıfatları olduğunu anlar; gözünden varlıklara, yaratıklara ait sıfatlar yok olur. Tevhid-i zatta, herşeyin mecazi ve izafi varlıkla var olduğunu, sıfatların Tanrı varlığının tecellisi olduğunu bilir, görür ve herşey gözünden silinir; Tanrı'dan başka bir varlık göremez ve bu bilgi ve görgüyü oluş haline ulaştırır. Biliş, görüş ve oluşa, tasavvuf terimi olarak, 'İlm'el yakıyn, Ayn'el yakıyn, Hakk'al yakıyn' derler. Arapça bir söz olan 'yakıyn'in lügatteki anlamı, 'şüphesiz bilgi'dir. Terim olarak bir şeyi, başka türlü olmasına imkan bulunmadığına inanarak olduğu gibi bilmektir. Bilgi yoluyla bir şeyin bu çeşit bilinmesine 'ilm'el yakıyn', keşif ve görüşle bilinmesine 'ayn'el yakıyn' denir. Hakk'al yakıyn kulun Hak'ta yok olması ve Hak varlığıyla varlığa ulaşmasıdır. 'İlm'el yakıyn şeriatın záhiri, ayn'el yakıyn emirleri ihlásla yapmak, hakk'al yakıyn da kulluk ederek adeta Hakk'ı görmektir' demişlerdir.

Ramazan MÖNÜSÜ

Çayır mücveri

Taze soğanla dereotu ve kaşkaval peyniri ince ince doğrandıktan sonra ince kıyılmış kuzu kıymasıyla beş altı yumurta çırpılıp yeteri kadar tuz ve biber de iláve edildikten sonra hamur gibi yoğrulur. Sahan içinde kızgın sade yağda iki tarafı da kızartılır. Sonra yağı iyice süzülerek tabağa konur ve sıcak sıcak yenir.

Kocakarı İLAÇLARI

Saçkırana Abdüsselám

Su değmedik yeni bir kiremit üzerine zeytinyağı dökülür, Abdüsselam denilen madde kiremide sürülür, sonra Abdüsselám saç dökülen yere konur.

Saçın döküldüğü yere ustura ile birkaç çizik atılır, sonra bir diş sarmısak ortasından kesilir, kesilmiş tarafı çizgiler üzerine kuvvetle sürülür. Bazen sarmısak yerine barut da kullanılır.

Saçların dibine tütün külü sürülür.

Yine saçların dibine sigara ağızlığından hásıl olan zifir sürülür.

Defne tohumu kaynatılır, suyu saçlara sürülürse kökü kuvvetlendirir.

Eski ‘karakullukçu’ bugün karakol oldu
Aralık 11, 2001 01:543dk okuma
Paylaş

Karakol sözü, eski devirlerde şehrin asayişini sağlayan ve ordu mensubu olan 'kullukçu'lardan gelir. Kullukçular 'baş karakullukçu'nun idaresi altında bulunurlardı ve bu 'karakullukçu' sözü zamanla 'karakol'a döndü.
'Karakol' sözünün nereden geldiğini bilmem hiç merak ettiniz mi?

Eski devirlerde şehrin asayişini sağlayanlara 'kullukçu' denirdi, bunlar aslında ordu mensubuydular. Şehirlerde emniyeti sağlayan kullukçular 'baş karakullukçu'nun idaresi altında bulunurdu.

Kullukçular bir yıllık için göreve getirilir, üç ay İstanbul'da dokuz ay taşrada çalışır, bu bir yılın sonunda tekrar orduya dönerlerdi. Aldıkları ücret de, görev yaptıkları bölgelerden toplanırdı.

Tanzimat'ın ilánından sonra Avrupa'nın yerel idareleri örnek alındı ve asayiş görevleri askerden alınarak sivil teşkilátlara ve giderek polise bırakıldı. Bugünkü jandarma yerine de zaptiye teşkilátı oluşturuldu.

Zaptiye Nezareti, doğrudan doğruya padişaha bağlıydı. Başında yine padişahın atadığı bir paşa vardı ve saray ile idare aleyhine gizliden gizliye yapılan faaliyetlerden haberdar olur ve bunları her şekilde takip ederdi.

Bugünkülerden çok farklı olan o devrin karakolları Zaptiye Nezareti'nin şehre yayılan kollarıydı ve bu karakolların başındakiler öncelikle saraya, daha sonra da Zaptiye'ye karşı sorumluydular. Mahalledeki zanlılar gayet iyi tanınır ve devamlı gözetim altında tutulurdu ve karakol bunun için mahalle bekçisi, muhtar ve imamla devamlı bağlantıdaydı.

İkinci Meşrutiyet'e kadar çoğu tahsilsiz, bir kısmı ise sadece ilkokul mezunu olan polisler daha sonra açılan meslek okullarına gönderildiler. Ama her bakımdan siyasete alet edilen polis teşkilatı Meşrutiyet'ten sonra bile bugünkü anlamda görev yapamadı.

Şehirde askerin çıkardığı olaylara polis karışamaz, askeri karakollarda nefer konumunda olan 'kanun'lar müdahale ederdi. Bunların boyunlarında üzerinde 'kanun' yazan, parlak madenden ve hilál şeklinde bir plaka asılıydı. Kara askerinin çıkardığı olaya ancak bir 'kara kanunu', bahriyelinin çıkardığı olaya da 'deniz kanunu' el koyardı.

19. asırdaki askeri karakolların en meşhuru Karaköy'deki Aziziye, sivil karakolların en tanınmışı ise Beşiktaş Çırağan'daki Hasan Paşa Karakolu'ydu. Hasan Paşa Karakolu sarayların güvenliğinden sorumluydu ve başında bulunan Hasan Paşa, Çırağan'da hapis tutulan devrik hükümdar Beşinci Murad'ı yeniden tahta çıkartabilmek için Ali Suavi'nin giriştiği 'Çırağan baskını'nı bastırdığı ve Ali Süavi'yi kafasına odunla vurarak öldürdüğü için sonra paşalığa terfi ettirilmişti.

Reşad Ekrem'le hoş sohbetler

Mescidlerin imamı

Fatih devri devlet adamlarından Muhiddin Efendi'nin eseri olan Sultanahmet civarındaki Akbıyık Mescidi, İstanbul'un Avrupa yakasında Kabe'ye en yakın mabeddi. Bu yüzden halk arasında 'mescidlerin imamı' anlamına gelen 'imamü'l-mesácid' adıyla anılırdı. (Mescidin bu çizimi, Burak Çetintaş'a aittir).

Abdülbaki Hoca'nın Ku'ran yorumu

Tevhid ve vahdet inançları

Tevhid ve vahdet inançları hem şeriatte hem de tasavvufta önemli yer tutan iki düşüncedir. Sufilere göre tevhid Allah'tan başka bir 'var' bilmemek, tanımamak ve bütün varlıkları onun varlığında yok bilip onun varlığıyla yok olmaktır.

Tevhid lügatte 'bilmek, birlemek', şeriatta Tanrı'nın varlığını, birliğini kemal sıfatlarıyla muttasıf olduğunu, noksan sıfatlardan ári bulunduğunu, eşi benzeri, ortağı bulunmadığını bilmek ve buna inanmak'tır.

Hazreti Muhammed'in peygamber olduğunu ve son peygamber bulunduğunu, álemlere rahmet olarak gönderildiğini bilip inanmak da bu tevhidin ikinci rüknüdür ve birinci inancı tamamlar. Bu bakımdan şeriatta tevhid kelimesi 'La ilahe illa'llah Muhammed'ür Resulullah' yani, 'Allah'tan başka yoktur tapacak, Muhammed onun elçisidir' sözüdür.

Sufilere göre ise tevhid, Allah'tan başka bir var bilmemek, tanımamak ve bütün varlıkları onun varlığında yok bilip onun varlığıyla var olmaktır. Bu da önce bilgi, sonra görüş, sonra da oluşla gerçekleşir ki süluk inancında bu biliş, görüş ve oluşa ulaşmak için aşılan manevi yoldur.

Ramazan MÖNÜSÜ

İrmik Çorbası

Yağlı et, tavuk veya hindi kaynarken suyuna bir miktar irmiği azar azar iláve edin ve tuzunu serpin. Topak topak olmaması için pişinceye kadar aralıksız karıştırın. İrmiğin kokusu kalmadığında ateşten alın. Káselerle servis yaparken üzerine bir miktar tarçın serpin.

Aylık ödemek için karısından borç para alan padişah
Aralık 13, 2001 01:503dk okuma
Paylaş

Osmanlı hükümdarlarından Üçüncü Mustafa, 1768'de Rusya'ya savaş ilán etti ama savaşın uzaması üzerine hazine tamtakır oldu ve askerin aylıkları ödenemedi. Padişah, bunun üzerine son derece zengin olan karısı Mihrimah Valide Sultan'dan senetle borç para aldı ama aniden öldü ve borcunu ödeyemedi. Bu işten geriye, hükümdarın karısına verdiği işte bu borç senedi kaldı.
Osmanlı hükümdarı Üçüncü Mustafa, 1757'de tahta çıktı. Sarayda dünyaya kapalı bir ortamda yetişmesine rağmen iktisadi ve siyasi gelişmeleri çok iyi takip edebiliyordu. İmparatorluğun geleceği için 'batılılaşmanın' gerekli olduğuna inanmış ve ordunun yeniden yapılanmasından bütçenin dengelenmesine kadar birçok alanda reformlara girişmişti.

Tahta çıktığında, imparatorluk eski senelere göre daha iyi durumdaydı. Üçüncü Mustafa bundan faydalanmasını bildi, hazineyi iyileştirdi, bütçe açıklarını kapadı, derebeylerinden 'imdadiye' adında bir vergi topladı ve paranın ayarını düzeltti. Onun devrinde hazine son 30 yılın en iyi halini almıştı.

Batılılaşma, orduda yenilik ve hazinenin güçlü olmasının gerekliliği kadar, kuzeydeki Rus tehdidinin de bir an önce sona ermesinin şart olduğuna da inanıyordu. Bunun için Avrupa'da kuvvetli bir müttefik aramaya başladı ama daha bulamadan Rusya'ya savaş ilán etmek zorunda kaldı. Savaşın gerekçesi, Rusya'nın Lehistan'ın içişlerine karışmaya başlamasıydı.

Savaş altı sene devam etti Osmanlı tarafının yenilgisiyle sonuçlandı. Hazine boşaldı, ordu dağıldı ve Üçüncü Mustafa'nın ölümünden altı ay sonra, 17 Temmuz 1774'te Osmanlı İmparatorluğu yenilgiyi resmen kabul etmiş, Kaynarca Antlaşması'nı imzalayıp toprak ve tazminat vermek zorunda kalmıştı.

Osmanlı-Rus savaşının beşinci yılında son derece ilginç bir olay yaşandı. Savaşın sebep olduğu büyük harcamalar yüzünden boşalan hazine, askerin aylıklarını bile ödeyemeyecek hale gelince, Üçüncü Mustafa, oğlu Üçüncü Selim'in annesi Mihrişah Valide Sultan'dan borç istedi.

Mihrişah Valide'nin mal varlığı, oğlunu dünyaya getirdiği sırada aldığı hediyelere dayanıyordu. Padişah karısı olan kadınlar evlát dünyaya getirdiklerinde devletin önde gelenleri hediyeler ve büyük miktarda para gönderirler, böylece anneyi kutlamış olurlardı. Bu paranın ve hediyelerin tamamı valide sultana ait olur ve buna ondan başka kimse el süremezdi.

Üçüncü Mustafa, yeniçerilerin biriken aylıklarını ödeyebilmek için, 'barıştan sonra geri verilmek üzere' karısından borç aldı. Üstelik Mihrişah Valide'ye bir de borç senedi imzalayıp verdi. Bu senede göre borç miktarı 237 kese 55 kuruş altındı ve barıştan sonra padişaha ait vakıf gelirlerinden ödenecekti.

Ancak padişah 1774'ün 21 Ocak'ında aniden ölüverince savaşın sonunu göremedi ve tabii karısına olan borcunu da ödeyemedi. Dolayısıyla Mihrişah Valide padişaha verdiği borcu geri alamadı ve bu hadiseden bugüne, Üçüncü Mustafa'nın şimdi Topkapı Sarayı Arşivi'nde saklanan işte bu borç senedi kaldı.

Abdülbaki Hoca'nın Ku'ran yorumu

Yaratılmış varlıklarda tekámülün aşamaları

Tasavvuf, ilk insanın yaratılışı konusunda tekámül inancını güder. Onlara göre tekámül şu şekilde olmuştur: Cansızlar mercana, mercan bitkilere, bitkilerden hurmaya, hurmadan hayvanlara, hayvanlardan da insanlara geçer. Bu inanç ilk sufilerde değil, sonrakilerde ortaya çıkmıştır.

İlk sufilerde böyle birşey yoksa da, sonrakiler, ilk insanın, tekámülle meydana geldiği inancını gütmüşlerdir.

Onlara göre cansızlar, tekámül ede ede mercana gelmiştir. Mercan katılıkta taş gibidir, fakat zerre zerredir, denizde biter, ürer, çoğalır, denizden boy atınca kurur ve taş kesilir. Mercan, cansızlardan bitkilere bir doğuş yeridir adeta. Bitki tekámül ede ede hurmaya gelmiştir. Bitkilerle canlılar arasındaki geçit de hurmadır. Hurmanın başı kesilirse ölür, çiftleşmekle ürer. Hayvanlar da tekámül edince insan meydana gelmiştir. Hayvanların en mütekámili bazılarına göre attır, bazılarına göre maymunla insan arasında bir yaratık olan 'nesná'dır; hatta insan sözünün bu nesná sözünden geldiğini bile söyleyenler olmuştur.

Bu tekámülün ilk insan meydana gelirken mi olduğu, yoksa hálá mı devam etmekte bulunduğu hakkında açık bir ifade olmamakla beraber, ilk insanın meydana gelişine ait olduğu kanaatindeyiz.

Reşad Ekrem'le hoş sohbetler

İstanbul’un iki delisi

İkinci Abdülhamid devrinde İstanbul tarafında Çıplak Mustafa, Beyoğlu'nda da Madam Opala adında iki meşhur deli vardı. Mustafa yaz kış çırılçıplak gezer, Opala da nesi varsa üzerinde taşırdı. Birbirlerini hiç sevmezler ve karşılaşınca müthiş kavga ederlerdi.

Ramazan MÖNÜSÜ

Sebzeli domates

Yeteri kadar domatesi ortalarından kesip ikiye ayırın. Sonra bir tepsiye veya fırına girebilecek bir kaba bir kepçe zeytinyağı koyup domatesleri kızartın. Maydonoz, soğan ve iki diş sarmısağı ince ince doğrayıp bir parça ufalanmış ekmek içiyle tepsiye yayın. Domatesleri bunun üzerine dizip tuzunu ve biberini koyduktan sonra üstüne yine alta koyulan sebzelerden serpin. Üzerine biraz zeytinyağı dökerek fırına koyun ve hafif ateşte en fazla bir saat pişirin.

İstanbul’da ezan ve namaz yasağı
Aralık 14, 2001 01:284dk okuma
Paylaş

İstanbul'da, şehrin fethinden bugüne kadar ezan sesi hiçbir zaman eksik olmadı ama bir gün hariç: 1730'un Cuma gününe rastlayan 29 Eylül'ünde şehirde ezan okunması yasaklandı, cuma namazı kılınmadı ve hiçbir cami açılmadı. İşte, Patrona Halil ayaklanması yüzünden yaşanan bu garip yasağın öyküsü:
İstanbul'da, şehrin fethedildiği 1453'ün 29 Mayıs'ından bugüne kadar ezan sesi hiç eksik olmadı. Müezzinler vazifelerini asırlar boyunca günde beş vakit yerine getirdiler, bu işgal günlerinde bile böyle devam etti ama tek bir gün hariç: 1730'un 29 Eylül'ünde İstanbul'da ezan okunması yasaklandı ve camilerde namaz kılınmadı. Şehirde ne kadar cami varsa, o gün kapalı kaldı.

İşte, bu garip yasağın öyküsü:

Yeniçeriler tarihleri boyunca defalarca ayaklandılar. Bazan padişahları tahtlarından, bazan da sadrazamları, şeyhülislamları ve vezirleri kellelerinden ettiler. En büyük ve en kanlı yeniçeri isyanlarından biri, 1730'da yaşandı ve tarihlere 'Patrona Halil Ayaklanması' diye geçti.

O günler, 'Lale Devri' denilen zamanlardı. Tahtta Üçüncü Ahmed, sadaret yani başbakanlık koltuğunda da Nevşehirli Damad İbrahim Paşa vardı. Memlekete barış hakim olmuş ama bir kesim sınırsız bir eğlenceye dalmış, devlet kendi başına bırakılmış, neticede ekonomi yoldan çıkmış, pahalılık dayanılmaz bir hal almıştı. Halktan homurdanmalar yükseliyordu.

Tarihe geçen ve bir devri kapatan ayaklanma işte böyle bir ortamda başladı. Bayezid Hamamı'nın telláklarından Patrona Halil'in önderliğinde sokağa dökülenler birkaç dakika içinde kendilerine binlerce destekçi buldular. Derken, asker yani yeniçeriler de isyancıların tarafına geçti ve Bayezid Hamamı'nın tellákı Halil bir anda İstanbul'a hakim oldu.

Saray, olup bitenin henüz farkında değildi ama isyancılar da ne yapacaklarına henüz karar vermemişlerdi. Halil ile yeniçeriler arasındaki ilk ciddi görüşme, sokağa dökülmelerinin ikinci gününde yapıldı. Halil, Sadrazam Damad İbrahim Paşa ile bazı devlet adamlarının 'halkı sıkıntıya soktukları için' kellelerinin alınmasını istedi. Bu arada bütün yeniçeri kışlalarının ve tersanenin de ayaklanmayı desteklediği haberi geldi. İyice güçlenen Halil, şehirdeki bütün zindanları boşalttırıp mahkumları serbest bıraktırdı.

İşte tam bu sırada, ortaya 'Deli İbrahim' adında bir softa çıktı. Patrona Halil ile yeniçeri ağalarının önüne geldi ve 'Mübarek bir davaya kalktınız. Zalimlerden hesap soruyorsunuz. Böyle büyük bir günde ezan okunmaz, namaz kılınmaz' dedi, derken bir de fetva verdi.

Deli İbrahim'in fetvasıyla, o gün camiler ve mescitler kapatıldı, ezan okunması ve camilere namaz için gelinmesi yasaklandı ve 1730'un 29 Eylül günü, tarihlere 'İstanbul'da fetihten buyana ezan okunmayan tek gün' olarak geçti.

Sonrası, malum... Yeniçeriler saraya yürüyüp Üçüncü Ahmed'i tahtından indirdiler. Tahta Birinci Mahmud geçti. Damad İbrahim Paşa önce idam edildi, sonra cesedi parçalandı. Ayaklanma 29 gün boyunca devam etti. Yeni hükümdar 26 Ekim 1730'da Halil ile arkadaşlarını bir baskınla ortadan kaldırdı ve herşeye hakim oldu.

O günlerden bugüne iki hatıra kaldı: Biri İstanbul'da 29 Eylül günü namaz kılınmadığı bilgisi ve bir de yasaklama: Herşey sakinleştikten sonra Birinci Mahmud İstanbul kadısına bir ferman gönderdi ve 'Halil, Arnavuttu. Sebep olduğu kötü hatıradan dolayı bundan böyle hamamlarda Arnavut tellák çalıştırılmayacaktır' buyurdu.

Ramazan MÖNÜSÜ

Patlıcan dolması

Patlıcanları önce ortalarından ikiye kesin, sonra içlerini bir miktar oyarak boşaltın. Bir tencereye bir kepçe zeytinyağı koyup kızdırın. Maydonoz, soğan, iki diş sarmısak ve dört beş adet mantarla beraber patlıcanların içinden bir parçayı çok ince kıyın. Tuz ve biberini koyarak yağın içine atın ve biraz kavurun. Sonra patlıcanları bu karışımla doldurarak çukur bir kaba dizip üzerine ufaltılmış ekmek içi serpin ve bir miktar zeytinyağı koyun. Kızgın fırına salarak yirmibeş dakika pişirin.

Abdülbaki Hoca'nın Ku'ran yorumu

Tasavvufta kadınla erkeğin farkı yoktur

İslamiyet'in ilk yıllarında kadınla erkek arasında bir fark yoktu, kadınlar büyük haklar kazanmışlardı ve kadınlardan hadis bile rivayet edilirdi. Harem uygulaması saray hayatıyla beraber başladı ve medrese kadını toplumdan ayırdı.

Tasavvuf, kadınla erkek arasındaki farkı kaldırmaya çalışmıştır. İslamiyette aslında harem hayatı yoktu. Kadın, cahiliyye devrine nazaran İslam'da pek büyük haklar kazanmıştı. Sahabe, Ayişe'den Ümmü Seleme'den hadisler rivayet ederler, şairler şiirlerini İmam Hüseyin'in kızı Sekine'ye arzederler, fikirlerini alırlar, eleştirmesine önem verirlerdi. Harem hayatı saray hayatıyla başladı ve medrese kadını toplumdan ayırdı.

Sufiler, IV. surenin (Nisa) 34. ayetini 'erlik makamına erenler, yani aktif bir rol oynayanlar, pasif kalanlardan üstündür' tarzında yorumlamışlar, kadınlardan 'rical-erler' derecesine erişenlerin bulunduğunu kabul etmişlerdir. Sülemi'nin sufi kadınlar hakkında ayrı bir kitabı vardır. Hatta bazı sufiler, 'kadınların, erkeklere üstünlüklerini anlatsaydık, güneş kelimesini dişi olarak kabul etmek ayıp olurdu, erkeklerde bir üstünlük olmazdı' diyecek kadar ileri gitmişlerdir. Mevláná, Mesnevi'sinde bilgisiz kişilerin kadınları horladığını, çünkü onlarda hayvanlık sertliğinin bulunduğunu, akıllılara, gönül sahiplerine ise, kadınların üst olduğunu, sevginin, inceliğin insan vasfı bulunup öfkenin, şehvetinse hayvanlık sıfatlarından sayıldığını, kadının, sevgili değil, Tanrı ışığı, hattá ádeta yaratılmış değil, yaratan vasfına sahip bulunduğunu söyler.

1908’e kadar bugün ayyaşlar bayramıydı
Aralık 16, 2001 01:576dk okuma
Paylaş

Ramazan bayramınız kutlu olsun! Bir grup İstanbullu, bundan 93 sene öncesine kadar bayramın ilk gününü alışılmadık bir şekilde kutlardı.
Şehirde ne kadar içki ve esrar düşkünü varsa toplanır, Edirnekapı'daki iki ayrı mezarı ziyaret edip álem yaparlar ve bu kutlamaya ‘‘Ayyaşlar Bayramı’’ denirdi. Ziyarete gidilip başında içki ve esrar içilen bu mezarlar İstanbul'un en namlı içicilerinden Bekri Mustafa ile günde 50 dirhem afyon çeken ve 134 yaşında ölen Urfalı Hacı Ahmed Ağa'ya aitti. İşte, artık hakkında hiçbirşey bilinmeyen bu ‘‘Ayyaşlar Bayramı’’nın ayrıntıları...

Bir ramazanı daha eskilerin söylediği gibi ‘‘hayırlısıyla idrak ettik’’ ve bayram geldi. Bayramınız kutlu olsun!

Benim, her ramazanda şahit olduğum garip bir hadise vardır: İçki düşkünü olan, ellerinden kadehi bir an bile eksik etmeyen bazı tanıdıklarım, ramazanda tevbe eder, ağızlarına içkinin damlasını almazlar. Sorduğumda ‘‘Bu ay içmek günahtır, zaten günaha giriyoruz ama hiç olmazsa bir aylığına işlemeyelim’’ derler.

BAYRAM GELDİ, ÇOK ŞÜKÜR

Bu mantık, bana bundan asırlarca önceki bir ádeti hatırlatır: Ramazan ayının sonunda herkes ramazan bayramını kutlarken, çok ufak bir grubun o gün bir başka bayramı, ‘‘ayyaşlar bayramı’’nı kutlamasını...

‘‘Ayyaşlar bayramı’’, İstanbul'da İkinci Meşrutiyet'in ilánına, yani 1908'e kadar asırlar boyunca hiç aksamadan devam etmiş bir gelenekti. Ramazanda ağzına içki koymayan, topaklarına el uzatmayan alkoliklerle esrarkeşler bayramı dört gözle bekler ve o gün büyük bir coşkuyla kendilerine mahsus bir başka bayramı kutlarlardı.

Ama bu kutlama öyle büyükleri ziyarete gitmek, el öpmek yahut hürmet arzetmek gibi değil, kendine mahsus bir şenlik ve ziyaret şeklinde olurdu: Ayyaşlar tarafından neredeyse evliya mertebesine çıkartılan iki kişinin mezarına gidilir ve mezarların başında vur patlasın çal oynasın eğlenilirdi.

İşte, bundan 93 sene öncesine kadar İstanbul'a mahsus ádetlerden biri olan ‘‘ayyaşlar bayramı’’nın ayrıntıları:

İstanbul halkı ramazan bayramını kutlamaya başlarken bir garip kafile Edirnekapı tarafında buluşur, sur kapılarından dışarıya sessizce süzülüp ilerlemeye başlardı. Bunlar şehrin en ifláh olmaz esrarkeşleri ve serhoşlarıydı.

Ramazan boyunca mubarek aya saygı göstermişler, ağızlarına içkinin damlasını koymamış, esrar çekmemişlerdi. Artık ramazan sona ermiş, dolayısıyla perhizlerinin de sonu gelmiş demekti.

100 KÜSURYILESRARÇEKMİŞ

Otakçılar'a vardıklarında sayıları daha da artar, ellerinde ‘‘dem’’leri yani içkileri olduğu halde sur kapısının hemen sağındaki salaş kahvede durur, öteki yoldaşlarının gelmesini bekler ve şişeleri kafalarına dikerlerdi. Kalabalık gittikçe artar, yeni gelenler Otakçılar tarafına doğru ilerler ve şimdi çıkmaz bir sokak olan Fethi Çelebi Caddesi'ne sapıp yolun sol tarafındaki mezarlığa dalarlardı.

İstanbul'un tarih boyunca gördüğü en namlı içicisiyle esrarkeşinin kabirleri buradaydı ve kutlama mekánı da işte burasıydı: Bekri Mustafa ile Urfalı Hacı Ahmed Ağa'nın mezarları...

Bekri Mustafa'nın kim olduğu malum... Dördüncü Murad zamanında yaşadığına inanılan, padişahın en yakınlarından biri olduğu söylenen, içkisiyle, fıkralarıyla ve hikáyeleriyle efsaneleşmiş meşhur serhoşumuz... Urfalı Hacı Ahmed Ağa ise, oldukça uzun bir hayat süren ve dünyadan 1801 senesinde 134 yaşında ayrılan İstanbul'un en namlı esrarkeşi...

Ayyaşlar, birbirine yakın olan işte bu iki mezarın başına böyle bir hay-huy içerisinde gelir, ceplerde ve ceketlerde taşınan şişeler de birer ikişer çıkartılır, salına-devrile yürüyen kafile asıl bayramlaşmayı mezarların başında yapardı.

MEZARBAŞIGAZELİ

Bayramlaşma denilen iş öyle birbirleriyle kucaklaşma yahut tebrikleşme değil, tam kendilerine láyık biçimdeydi: Artık iyice keyiflenmiş olan serhoşlar ellerindeki şişeler nefes almaksızın kafalarına diktikten sonra, şişelerin dibinde kalanları gülsuyu serper gibi mezarların üzerine serperler, böyle yaparak mezarları kutsadıklarına inanırlar, sonra ‘‘bayram ikramı’’na başlarlardı.

İkram, serhoşların ikişer ikişer gruplar haline gelip ceplerinden çıkarttıkları diğer şişeleri birbirlerinin ağıza götürmeleri demekti. Gruba katılmayan ayyaşlar da tek başlarına bir kenarda içip sızarlardı.

Bayram merasimi bu kadarla kalmazdı, artık sıra serhoş ve esrarkeşlerin, kendilerine pîr kabul ettikleri Bekri Mustafa ile Hacı Ahmed Ağa'nın mezarlarını süslemelerine gelirdi. Bayram yaza rastlamışsa mezarları gelinciklerle ve papatyalarla, ama sert kış günlerine denk gelmişse bu defa da defne ve taflan dallarıyla donatırlar, kendi akıllarınca güzelleştirirlerdi.

İşte bu arada gür sesli bir serhoş, daha eski zamanlardan kalma bir gazeli nağme ile okumaya başlardı. Gazel ‘‘Ben şehid-i bádeyim dostlar demim yád eyleyin’’ yani ‘‘Dostlar, ben şarap şehidiyim; yaşadığım ánı yádedin’’ diye başlar, ‘‘Neyle, meyle bir alay mahbub ile her dem geln / Bezm-i cem áyinini kabrimde mu'tad eyleyin’’ (Neyle, şarapla be dostlarla her an gelin ve içki meclisini kabrimde kurun) gibi mısralarla devam ederdi. Kafileye meraklıların da katıldığı olur, bu garip áyini bir köşede sessiz sadasız ama derin bir hayret içinde takip ederlerdi.

AZGINLIKBURAYA KADAR

Esrarkeşlerin bayramlaşması ise başka türlüydü. Hacı Ahmed Ağa'nın mezarının etrafına halka halinde oturur, kalın sarılmış ve elden ele gezen esrarlı sigaradan nefeslenip dururlardı. Tören mekánı bazı bayramlarda daha ötelere taşınır, Silivrikapı dışındaki Kozlu Meydanı'ndaki kır kahvesinde devam ederdi. Polisler resmi kıyafetleriyle dem çekenlerin arasına karışır, esrar resmen yasak olduğu halde hiç müdahale etmeden olup biteni seyrederlerdi.

‘‘Bayram merasimi’’nin son bulduğu yer, Edirnekapı'daki sur kapısıydı. Mezarlıktan buraya kadar neş'e içinde, şarkılar söyleyerek gelen kafilenin sesi kapıdan içeri girildiği anda kesilir, bir sene sonraki bayrama kadar bir daha duyulmaz ve herkes bir tarafa dağılırdı.

Ayyaşlar bayramının kutlanması ádeti İkinci Meşrutiyet'e kadar devam etti ama şehir hayatındaki ve hayat şartlarındaki değişmeler yüzünden bu tarihten sonra unutulup gitti. Ben, bayramla ilgili bütün bu bilgileri, Meşrutiyet öncesinde bu kutmalara katılmış olanlardan birinin, Ahmet Hamdi Tanyeli'nin bundan yarım asır önce yazdığı kısa bir nottan naklettim.

Esrarkeşler pîrlerinin mezartaşını koruyamadılar

‘‘Mezartaşları, bir milletin tapu kayıtlarıdır’’ derler. Bu taşlar bazılarımıza her ne kadar ürkütücü ve soğuk gelse de hem geçmişimizin kayıtları, hem de mermer üzerine yazılmış kültürel ve folklorik belgelerdir.

İstanbul mezarlıkları, bundan yarım asır öncesine kadar böyle birbirinden ilginç taşlarla doluydu. Bazıları asırlar öncesinden kalmaydı, o devirlerin ádetlerini ve sosyal hayatını yansıtır, birçok bilinmeyeni öğretir, yaşanan ándan geçmişe açılan bir kapı olurdu.

Derken zaman geçti, şehir ‘‘imar’’ ve ‘‘genişleme’’ denilen büyük bir tahribe uğradı ve taşların çoğu buldozerlerle, kazıcılarla, kepçelerle paramparça edildi. Bunları toplamak, özellik taşıyanlarını ayırıp bir yere koymak kimselerin hatırına gelmedi ve asırlar öncesinin mermer kayıtları birkaç senede yokolup gitti.

Şimdi varolmayan bu taşlar arasında ayyaşların ve esrarkeşlerin her ramazan bayramının ilk günü ziyarete gittikleri Bekri Mustafa ile Urfalı Hacı Ahmed Efendi'nin taşları da var. Hacı Ahmed Efendi'nin taşı Edirnekapı'dan Eyüp'e inen yolun sol tarafındaki küçük mezarlıktaydı, sonra mezar bekçisi tarafından yerinden sökülüp bahşiş karşılığı gösterilmek üzere oradaki bir kulübeye taşındı ve derken kayboldu. Taşın burada yayınladığım fotoğrafı bundan 70 yıl kadar önce çekilmiştir ve üzerinde ‘‘Meşhur yevmiye (günlük) elli dirhem sulümen ve afyon ekl iden (yiyen) yüz otuz dört yaşında fevt olan (ölen) Rühávi (Urfalı) es-Seyyid el-Hác Ahmed Efendi ruhuna fátiha. Sene 1216 Muharrem (Mayıs 1801)’’ yazılıdır.

Bekri Mustafa'nın taşı da aynı akıbete uğradı. Aslında, üzerinde ‘‘Bekri Mustafa’’ yazan iki ayrı taş vardı, biri Edirnekapı'da, diğeri Eminönü'ndeydi ve zamanla her ikisi de kayboldu.

İşte, ‘‘Ayyaşlar Bayramı’’ndan bugüne gelenlerin, daha doğrusu hiçbir şeyin gelememesinin ve İstanbul'a mahsus bu folklorik şenliğin sadece birkaç satırlık nottan ibaret kalışının öyküsü...

.Saddam, failátün işini buldozerle halletmişti
Aralık 23, 2001 01:506dk okuma
Paylaş

Milli Eğitim Bakanı Metin Bostancıoğlu edebiyat derslerinde Türk Edebiyatı'nın klasiklerinden artık üstünkörü, şöyle bir bahsedileceği ‘‘müjdesini’’ verince, ben Saddam Hüseyin'i hatırladım.
Saddam bizim ‘‘Divan Edebiyatı’’ problemini kökünden çözmüş, bu edebiyatın en büyük şairlerinden olan Fuzuli'nin Kerbelá'daki mezarını buldozerlerle yerle bir etmişti.

Türkiye Cumhuriyeti'nin Milli Eğitim Bakanı Metin Bostancıoğlu, eğitim tarihimizde asırlardır beklenen müjdeyi bu hafta verdi:

Okullarda Türk Edebiyatı'nın klasiklerinden yani divan şiirinden önümüzdeki yıldan itibaren artık üstünkörü, şöyle bir bahsedilecek, eski edebiyatımız ders kitaplarının son bölümünde birkaç sayfalığına yer alacaktı. Metin Bey, 1923'ü ‘‘milád’’ kabul etmiş, ‘‘Cumhuriyet öncesi’’ ve ‘‘Cumhuriyet sonrası Türk Edebiyatı’’ diye bir de ayırıma gitmişti. Derslerde ağırlık cumhuriyet sonrasına verilecekti.

Sayın bakanın böyle bir karara hangi ilmi kurullara danışarak vardığını bilmiyorum. Ama Kámuran Zeren'in bu ibret verici haberinin yayınlanmasından sonra projeye bir-iki yazar dışında pek kimseden tepki gelmemesine çok daha şaşırdım. Tepki bir yana, edebiyata yakın bilinen bazı yazarlar böylesine bir garabete karşı çıkacakları yerde, köşelerinde ‘‘okutulmaya láyık çağdaş yazarlar’’ listeleri yayınladılar. ‘‘Failátün failün kalktı’’ terennümüyle bir zil takıp oynamadığımız kaldı.

Milli Eğitim Bakanı’nın projesi, bana Saddam Hüseyin'in 1984'teki bir marifetini hatırlattı: Oğuzlar'ın Bayat boyundan gelen, asıl adı ‘‘Bağdadlı Süleyman oğlu Mehmed’’ olan bizim meşhur Fuzuli'nin Kerbelá'daki türbesini yerle bir ettirmesini...

Fuzuli'nin mezar öyküsünün ayrıntılarını yan tarafta anlatıyorum ve açıkça söylemeden edemeyeceğim: Divan Edebiyatı derslerini kaldırmak yahut birkaç sayfaya indirmekle Fuzuli'nin mezarını buldozerlerle dümdüz etmek arasında hiç fark yoktur!

Bakan ‘Miládımız 1923’tür’ diyor, ordu ise 2210. yılını kutluyor

Milli Eğitim Bakanı Metin Bostancıoğlu, milád yılımızın 1923 olduğunu buyurdu. Bendeniz, bu ‘‘milád’’ sözüne oldum olası antipati duyardım ve Metin Bey’in söylediklerinde de bir gariplik vardı. Bu sene İstanbul Teknik Üniversitesi'nin 228., polis teşkilátının 156., Danıştay'ın 133., Sayıştay'ın da 139. kuruluş yıldönümleriydi. Kara Kuvvetleri Komutanlığı'nın internet sitesinde ‘‘Türk kara ordusunun temelleri Mete Han tarafından bundan 2 bin 210 sene önce atılmıştır’’ deniyor, kendi kuruluş yılları olarak Kara Harp Okulu 1835'i, Donanma Komutanlığı da 1897'yi kabul ediyorlardı. Dolayısıyla Milli Eğitim Bakanı'nın ‘‘milád’’ hesabında birkaç asırlık, hatta birkaç bin senelik ufak bir hata vardı.

Fuzuli’nin kemiklerini Azeriler kurtarmıştı

Hazreti Muhammed'in torunu Hazreti Hüseyin'in Kerbelá'daki türbesi, 1984 sonbaharının sıcak bir gecesinde Saddam'ın buldozerleriyle kuşatıldı ve kıble kapısının hemen ilerisindeki ufak bina, ‘‘yol genişletme’’ bahanesiyle birkaç dakikada yerle bir edildi.

Bina, Türk Edebiyatı'nın en büyük isimlerinden birinin, Fuzuli'nin türbesiydi. Şairin mezarı yıkımdan bir gün önce açılmış, kemikleri civardaki Sultaniye Mescidi'ne taşınıp bir kutuya konmuştu. Derken Sultaniye Mescidi de yerle bir edildi ve Fuzuli'ye gene yol göründü: Yıkılan caminin müştemilatında bekçinin yattığı odaya bırakıldılar.

Fuzuli bizim şairimizdi, eserlerinin neredeyse tamamını Türkçe yazmıştı ve Kerbelá'da bütün bunlar olup biterken ne Bağdad'daki büyükelçiliğimizden bir ses geldi, ne dışişlerimizin ne de kültür bakanlığımızın sadası işitildi.

Bağdad'a bizden gitmesi gereken diplomatik mesajı bir başka başkent gönderdi: Moskova... Sovyet hariciyesi, Fuzuli'nin Sovyet cumhuriyetlerinden biri olan Azerbaycan'da ‘‘milli şair’’ kabul edildiğini söyledi ve Kerbelá'daki bekçinin yatak odasında bulunan kemiklerin Baku'ya yollanmasını talep etti.

Fuzuli, ‘‘Kör ölür badem gözlü olur’’ misali, Bağdad'ın gözünde birdenbire kıymete bindi. Iraklılar ‘‘Bağdadlı Süleyman oğlu Mehmed Fuzuli, Arap şairi olmasa bile, Irak'ta yaşamıştır; Irak'ın şairidir ve ona ait hiçbirşey Irak'ın dışına çıkamaz’’ deyip Moskova'nın isteğini reddettiler.

Aradan seneler geçti ve 1994'e gelindi. Sovyetler Birliği tarihe gömülmüş, Azerbaycan ayrı bir devlet olmuştu. Kemiklerin peşine bu defa Azeri hariciyesi düştü ve Baku'dan Bağdad'a garip bir teklif gitti: Azerbaycan, Fuzuli'nin kemiklerinin karşılığında İslamiyet öncesi Arap Edebiyatı'nın en güçlü şairi İmrulkays'ın Ankara'daki mezarının Bağdad'a nakledilmesi için Türkiye'yi ikna etmeyi vaadediyordu. Irak'a bu iş için tam üç Azeri heyeti gitti ama Bağdad'ın cevabı hep ‘‘Láááá’’, yani ‘‘Hayır’’ oldu.

Iraklılar, Azeriler'in ısrarından bir hayli bezmiş olacaklar ki, 1994'ün 17 Eylül'ünde Bağdad'da bir ‘‘Fuzuli Kongresi’’ topladılar. Kongreye katılan Azeri heyeti, tam tam 128 kişiydi ve başlarında o sırada başbakan yardımcısı olan meşhur romancıları Elçin Efendiyev vardı.

Türkiye'den kaç kişinin ve kimlerin katıldığını ise, hiç sormayın...

Irak ‘‘Siz sadece yol paranızı vereceksiniz, buradaki masraflarınız bize ait’’ demişti. Bizim cevabımız ise, ‘‘Tahsisatımız yok, biletimizi yollarsanız geliriz’’ oldu ve neticede Fuzuli Kongresi'ni fuzuli sayan Türkiye, tek kişiyle bile temsil edilmedi.

Bağdad'daki tartışmalar üç gün devam etti, kongre sona erdi ama Azeriler ‘‘Mezar işi halledilmeden, Bağdad'dan gitmeyiz’’ dediler. Irak Kültür Bakanlığı, Azeri edebiyatçıların işgaline uğrayınca Irak tarafı ‘‘pes’’ dedi ve Fuzuli'ye şanına uygun bir mezar yapma sözü verdi.

Ama Azeriler bu defa ‘‘Mezarın yerini de biz seçeceğiz’’ diye tutturdular ve dediklerini yaptırdılar. Fuzuli, Hazreti Hüseyin'in türbedarıydı ve türbeyi çevreleyen caminin kıble girişindeki elyazmaları odası mezarı için uygundu. Kemikler buraya gömüldü ve üzerine mermer bir kitabe kondu.

Fuzuli şimdi bu yeni türbesinde yatıyor ve kubbesinde meşhur beyti yankılanıyor: ‘‘Ne yanar kimse bana áteş-i dilden özge / Ne açar kimse kapım bád-ı sabádan gayrı’’; yani ‘‘Bana gönlümdeki ateş dışında kimseler yanmaz oldu; kapımı ise sabah rüzgárından başka açan kalmadı’’.

Failátün’ü ille de ezberletelim demiyorum ama...

Hasan Ali Yücel, Atatürk'ün milletvekili ve Milli Şef İsmet Paşa'nın Milli Eğitim Bakanıydı. Köy Enstitüleri Hasan Ali'nin zamanında kuruldu, ‘‘Dünya Klasikleri’’ni Türkçe'ye o çevirtip yayınlattı.

‘‘Sen bezmimize geldiğin akşam neler olmaz / Sen saçlarını serdiğin akşam seher olmaz’’ diye ‘‘aruzla’’ mısralar yazıp üstüne üstlük bunları Suzinak'ten, Acemaşiran'dan besteleyen kişi, aynı Hasan Ali Yücel'di.

Metin Bostancıoğlu'nun açıklamalarını okuyunca Milli Eğitim'e neler olduğunu kavrayabilmek için epey bir kafa yordum ve nihayet çok eski bir kuralın işlediğini hissettim: ‘‘Nasılsanız, öyle yönetilirsiniz’’ kuralının...

Bilmem, farkında mısınız? Şiir okumayan, hafızasında güzel sözlere yer vermeyen, kupkuru bir toplum olduk. Bırakın ağdalı divan şiirini, rahatça anlaşılabilen mısraları hatırlamayı bile artık zahmet addediyoruz. ‘‘Dudağımdan kıskanıp adını anamadım’’ gibisinden bir söz bize zevk vermiyor, ‘‘At, bacak, avrat, kucak doldurmalı’’ mısraı güldürmüyor, ‘‘Fukara kalbine her kim dokuna / Dokuna sinesi Allah okuna’’ beyti düşündürmüyor. Şairler artık genellikle göstermelik maksatla okunuyorlar ve hatırlarda da tek bir mısraları kalmıyor.

Dolayısıyla ‘‘olduğumuz şekilde’’ yönetiliyoruz ve artık bir bakan çıkıp ‘‘Failátün devri kapanmıştır’’ diyebiliyor.

Ben, divan şiirinin öğrenciye kuru kuruya ezberletilmesine yahut aruzun öğrenci için bir işkence vasıtası olmasına her zaman karşı çıkmışımdır. Klasik edebiyat derslerinin maksadı zaten öğrenciyi eski zamanlara götürmek yahut o devri bugünlere taşımak değildir. Bu dersler kültürdeki devamlılığın ve gelişmenin hatırlatılmasına, klasik zevkin hissettirilmesine ve neticede öğrencide estetik bir temel oluşturulmasına yararlar. İngiltere'de Shakespeare'in, Fransa'da Racine'in, Arap memleketlerinde de ‘‘Yedi Askı’’nın okutulmasının sebebi sadece budur.

Ama böyle bir neticeye o zevke sahip ve konusuna hakim olan öğretmenlerle ulaşılabilir ki, artık böyle hocalara sahip değiliz! Dolayısıyla kabahat aruzda değil; onu öğretiyor gibi görünen ama aslında kendileri bile bilmeyen ve zevkini almayan edebiyat öğretmenlerindedir; kurbağanın sindirim sisteminin, terliksi hayvanın çoğalmasının yahut Patagonya'nın akarsularının ezberletildiği bir sistemde bunun başka türlü olması da zaten mümkün değildir.

Ama eski edebiyatın ve kültürün meraklıları hiç üzülmesinler. Ben, bu Karakuşî hükmün uygulamasına, binlerce senelik kültür yaşımızın 70 küsurlara inmesine mani olacak mantıklı ve zevk sahibi kişilerin Türkiye'de hálá bulunduğundan adım gibi eminim.

.Noel konusunda ağzı olan konuşuyor
Aralık 30, 2001 01:586dk okuma
Paylaş

Noel geçti, yarın akşam yeni yılın gelişi kutlanacak ve bazı çevrelerde gene ‘‘Bir Müslüman nasıl olur da İsa'nın doğum günü eğlencelerine katılır?’’ yahut ‘‘Hıristiyan Noel'i bizde neden kutlanır?’’ gibisinden cahilce sorular sorulacak.
İşte, sık sık yapılan bu hataları ve devrilen çamları görünce Noel ve yılbaşı hakkındaki doğruları yazayım dedim. İşte, Noel, Noel Baba, yılbaşı ve Hazreti İsa'nın doğum günü gibi konularda bugüne kadar yaptığımız
bazı yanlışların doğruları...

Yeni yıl hepimize kutlu olsun, mutluluklar getirsin ve 2001 gibi parasız bir seneyi de Allah bir daha hiçbirimize göstermesin.

Batı dünyası, geçen 24 Aralık gecesi Noel'i kutladı. Bizdeki bazı Katolik kiliselerinde Noel áyinleri yapıldı, áyinlere Hıristiyan'dan çok Müslüman iştirak etti, ‘‘Onlar da bizim Allah'ımıza inanıyorlar’’ diyerek papaz efendilerin önünde diz çöküp kutsal ekmeği ağızlarına aldılar, Meryemana resimlerinin altında mum dikip adak adadılar.

Yarın akşam da yeni yılın gelişi kutlanacak ve yılbaşı her sene olduğu gibi bu sene de bazı gazetelerde ‘‘gávur ádeti’’ diye gösterilecek. ‘‘Müslümanlar, Hazreti İsa'nın doğum günü olan yılbaşını kutladılar’’ gibisinden haberler çıkacak, kimi TV'lerde aynı sözler söylenip eğlence görüntüleri yeralacak.

Önce, şunu söylemem gerekiyor: Bugüne kadar her yılbaşını evimde geçirdim, eğlencelere gitmedim. Zira 31 Aralık gecesinin öteki gecelerden bir farkı olduğuna inanmıyorum ve yeni senenin gelişinin o gece sabahlara kadar kendinden geçercesine kutlanması da bana pek bir garip geliyor.

Ama ‘‘Bir Müslüman nasıl olur da İsa'nın doğum günü eğlencelerine katılır?’’ yahut ‘‘Hıristiyan Noel'i bizde neden kutlanır?’’ gibisinden cahilce sorular ve sözler de bana son derece ters gelir. Zira ‘‘Noel’’ kavramının aslında ne Hıristiyanlıkla bir alákası vardır, ne de yılbaşı Hazreti İsa'nın doğum günüdür.

İşte, aramızdaki konuşmalarda olduğu kadar basınımızda da sık sık yapılan bu hataları ve devrilen çamları görünce Noel ve yılbaşı hakkındaki doğruları yazayım dedim. Yandaki kutuda Noel, Noel Baba, yılbaşı ve Hazreti İsa'nın doğum günü gibi konularda bugüne kadar yaptığımız bazı yanlışların doğruları yeralıyor. Kimbilir belki bir okuyan çıkar, yani yazdıklarım işe yarar ve hemen her sene yaptığımız bu hatalar, hiç olmazsa bu senenin sonunda tekrarlanmaz.

Bütün bunları yanlış biliyoruz

NOEL, HIRİSTİYAN BAYRAMIDIR

YANLIŞ! Noel, Hıristiyanlık öncesi dönemlerden gelen ve pagan yani tabiata tapan toplumlardan kalan bir kutlamadır. Aslında Baltık ülkelerine mahsus bir ádettir ve Hıristiyanlıkla alákası yoktur. Hazreti İsa'dan çok önceki devirlerde ve yılın en kısa gününün gecesinde yapılan bir ‘‘karanlığın sonu’’ áyinidir. Bu áyinlerde aydınlığın gelmesini engelleyen kötü ruhlar borular çalınarak kovulur. Aralık ayında gündüzler Baltık memleketlerinde sadece beş saat sürmekte, günler ayın sonuna doğru uzamaktadır ve kutlanan işte günlerin bu uzaması, yani karanlığın azalmasıdır.

NOEL BABA, HIRİSTİYAN AZİZİDİR

YANLIŞ! Beyaz sakallı, kırmızı elbiseli ve kukuletalı Noel Baba, aslında Kuzey Avrupa ülkelerinin mitolojik kahramanıdır ve Hıristiyanlık öncesinden kalmadır. Adı ‘‘Santa Claus’’tur, zannettiğimizin aksine kilise tarafından kabul görmez, dolayısıyla da kilise azizi falan değildir. Noel Baba, aslında değişik kültürlere ait inanışların bir sentezi gibidir. Meselá çocuklara hediye dağıtmasının gerisinde Roma ve eski İran efsaneleri vardır. Noel Baba'ya yakıştırılan sakal ilhamını eski İran'daki ‘‘Mog’’ denilen ateş rahiplerinin sakalından almıştır, kırmızı kukuletası da ‘‘Mog’’ların yani ateş rahiplerinin başlığıdır ve aynı başlık Fransa'da 1789'daki ihtilálden sonra bir ara resmi serpuş yapılmıştır.

NOEL BABA, DEMRELİ AZİZ NIKOLA'DIR

YANLIŞ! Demre Belediyesi'nin hemşehri ilán ettiği ve İsa'dan sonra 350'lerde ölen Aziz Nikola başka, İsa'dan önceki çağlarda yaşayan, Baltık ülkelerinin folklorik kahramanı olan ve ‘‘Noel Baba’’ diye bilinen Santa Claus başka kişilerdir. Aziz Nikola'nın eski Roma tanrılardan olan ve denizcileri koruduğuna inanılan Poseidon'un yeni bir versiyonu olduğu zannedilmektedir ve ortak benzerlikleri, her ikisinin de hediye dağıttıklarına inanılmasıdır.

HAZRETİ İSA, NOEL GÜNÜ DOĞMUŞTUR

YANLIŞ! 24 Aralık'ı Hazreti İsa'nın doğum günü olarak sadece Katolik dünyası kabul eder. İsa'nın doğum günü ile ilgili olarak Eylül'den Ocak'a uzanan bir zaman dilimi üzerindeki tartışmalar hálá devam etmektedir ve Katolikler dışında kalan diğer Hıristiyan mezhepleri, peygamberin doğumunu değişik günlerde kutlarlar. Katolik dünyasının İsa'nın doğumunu 24 Aralık'ta yani Noel gecesinde kutlamasının temelinde ise, bir Baltık geleneği olan ‘‘karanlığın sonu’’ áyini yatar. Yılbaşının da dinle yahut İsa'nın doğumuyla hiçbir ilgisi yoktur, sadece bir takvim ayarlama olayıdır.

NOEL AĞACI, HIRİSTİYAN ÁDETİDİR

YANLIŞ! Noel ağacının geçmişi, eski Mısır'da ve Çin'de varolan ‘‘sonsuz hayat’’ inancına dayanır ve yeşil olan herşey, bu sonsuz hayatın sembolüdür. Hıristiyanlık öncesi dönemlerde Baltık memleketlerine kadar gitmiş olan bu inanç oralarda ormanların tapınak yerine kullanılmasına dönmüş, karanlığın sonu áyinlerinde de yeşil ağaçlar yeralmıştır. 16. asır Almanya'sında, Aralık ayının sonlarına doğru evlere yeşil ağaç koyma geleneği daha sonra bütün Avrupa'ya yayılmış, 17. asırda Alman ve Hollandalı göçmenler tarafından Amerika'ya da götürülmüş ve tabiata güçlerine tapma zamanlarından kalan bu ádet ‘‘Noel kutlaması’’ haline gelmiştir.

Çırpınıp duracağınıza ‘hata ettik’ deyin, bitsin

Milli Eğitim'in Türk Edebiyatı'nın miládını cumhuriyetle başlatma teşebbüsü konusunda geçen hafta yazdıklarıma yüzlerce e-mail ve mektup geldi. Bugüne kadar hiçbir yazıma bu kadar çok sayıda olumlu tepki almamıştım, dolayısıyla bir hayli şaşırdım ve eski sanatımızın gönüllerde hálá yer tutmasına da bir o kadar sevindim.

Bu abuk subuk karar konusuna artık dönmeyecektim, zira Milli Eğitim Bakanı Metin Bostancıoğlu yaptığı hatayı anlamış, önceki sözlerini ve hareketlerini tekzip ederek ‘‘Biz böyle düşünmemiştik’’ meálinde demeçler vermişti. Ama hafta içinde bana gönderdiği faks mesajında ‘‘Yazdıklarınız eksik bilgilenmeden kaynaklanıyor’’ deyince, ‘Bu işi tekrar yazmak farz oldu’ diye düşündüm.

Benim yazdıklarım eksik veya yanlış bilgilenmeden değil, sayın bakanın sözleriyle hareketlerinden kaynaklanıyordu! Talim Terbiye Kurulu'nun bu konudaki çalışmalarına onay veren, hatta kurulun bir toplantısına gidip orada bir de brifing alan, kuruldan ‘‘İslamiyet öncesi Türk Edebiyatı ile İslamiyet sonrası Türk Edebiyatı'nı ayıralım’’ teklifi geldiğinde ‘‘Cumhuriyet'i milád kabul edelim ve ayırımı 1923'ten itibaren yapalım’’ diyen, Milli Eğitim Bakanı'ydı. Kámuran Zeren'in bizde yayınlanan ‘‘Failátün Failün bitti’’ başlıklı haberi üzerine önce tek bir söz etmeyen ama tepkilerin artmasından sonra ‘Hata ettik’ demek yerine topu kendisinden habersiz tek bir karar alma yetkisi olmayan Talim ve Terbiye Kurulu'na atıp işin içinden sıyrılmaya çalışan da aynı bakan, yani Metin Bostancıoğlu'ydu.

Soranlar için söyleyeyim: Ben, yeni edebiyatçıların eserlerinin derslerde okutulmasını lüzumsuz buluyorum. Yeni yazarların edebi değerleri hakkındaki doğru kararın verilebilmesi için daha çok uzun senelerin geçmesi gerekmektedir, yazdıkları hálen kitapçıların raflarındadır ve merak eden alır, okur. Dolayısıyla moda yazarların ders programlarına dahil edilmesi marjinal inkárcılığın bir uzantısıdır ve sadece bir gayretkeşliktir. Hele, yeni eserlerin konuları üzerinde hiçbir araştırma yapmadan, meselá son senelerin en çok satan romanlarından biriyle Norman Mailer'ın ‘‘Ancient Evenings’’i arasındaki benzerlikleri farketmeden hayranlık krizlerine tutulmak ve o yazarı ‘‘deha’’ mertebesine çıkartmak ise, cehalet!

Ve, işin bir başka yönü: Bundan çok değil, 50-60 sene önce sayfalarında Rabia Hatun yahut ‘‘serin serviler’’ tartışmalarına yer veren gazetelerimizde, şimdi ‘‘Divan Edebiyatı artık okutulmayacakmış, aman ne doğru karar!’’ diye sevinç çığlıkları atılıyorsa, bize bir haller oldu demektir.

Ben, Milli Eğitim Bakanı'nın tek bir ifadesini doğru buluyorum: Kompozisyon derslerinin güçlendirilmesini... Yani doğru dürüst yazmanın ve meramın eli-yüzü düzgün şekilde anlatılmasının öğretileceği derse ağırlık verilmesini.

Bu dersi ilk alması gereken kişi de bana gönderdiği faks metninin son cümlelerini aynı fiilin farklı çekimleriyle, yani ‘‘istemiyoruz’’, ‘‘istiyoruz’’ ve ‘‘istiyorum’’ diye bitiren, ‘‘Servet-i Fünun Edebiyatı’’nı ‘‘Servet-i Funün Edebiyatı’’ diye yazan ve kesme işaretini kullanmayı bilmeyen sayın bakanın bizzat kendisidir...

xxxxxxxxx

Bu CD, Cem’in Hıristiyan olduğunun kanıtı mı?

Ocak 06, 2002 01:346dk okuma
Paylaş

Fatih Sultan Mehmed'in oğlu ve Türk tarihinin belki de en bahtsız ismi olan Cem Sultan'ın Avrupa'daki gurbet yıllarında Hıristiyanlığı kabul edip etmediği konusu bugüne kadar çok tartışılmıştı. Yeni ortaya çıkan bir belge, bu tartışmayı şimdi başka bir noktaya getirdi: Rönesans dönemi kilise müziğinin en saygın bestecisi Josquin des Prez'in en önemli eseri kabul edilen ‘‘Lesse faire a mi’’ yani ‘‘Onu bana bırak’’ isimli dini müzik parçasını Cem Sultan'a ithaf ettiği, eserin asırlardan beri Vatikan arşivlerinde saklanan orijinal notasının üzerinde de Cem'in bir resminin bulunduğu ortaya çıktı.

BUNDAN 500 küsur sene önce bestelenmiş bir eser, o zamanlardan beri devam eden ama üzerinde hálá sonuca varılamayan bir tartışmayı yeniden gündeme getirecek gibi görünüyor: Fatih Sultan Mehmed'in oğlu ve Türk tarihinin belki de en bahtsız ismi olan Cem Sultan'ın Avrupa'daki gurbet yıllarında Hıristiyanlığı kabul edip etmediği tartışmasını...

Tartışmaları bambaşka bir noktaya çekecek olan eser, adı bizde pek bilinmeyen ama batı müziğinin en önemli isimlerinden olan bir Rönesans dönemi bestecisine, Josquin des Prez'e ait.

İşte, Josquin'den Cem'e, oradan Vatikan'a, Fransa'ya ve nihayet İstanbul sarayına uzanan garip bir kader yumağının ve bir bilinmezlikler yumağının öyküsü:

Josquin, 1450'de bugün Belçika'ya ait olan Hainault bölgesinde doğdu. Gençlik yıllarını İtalya'da geçirdi. 19 yaşındayken Milano'nun en büyük kilisesinde okuyordu, derken Ferrara sarayının koro şefi oldu ve saray tarihinin en yüksek aylığı ona ödendi ve sonraki senelerde Avrupa'yı baştan başa dolaştı, bir memleketten öbürüne taşındı.

KRALLAR KUYRUKTAYDI

Daha 40'ına gelmeden Avrupa'nın en seçkin bestecisi kabul edildi. Birbirlerine rakip olan devlet adamları bile Josquin'e hayrandılar. Bir yandan Papa Altıncı Alexander, diğer yandan da papayı reddedip kendi yolunu kuran Martin Luther, Milano'nun en zengin ailesi olan Sforzalar ve Fransa Kralı 12. Louis, Josquin'e eser besteletme kuyruğuna girmişlerdi.

1521'de anavatanı olan Belçika'da, Conde-sur-Escaut'da öldüğünde, ardında çoğu kilise için bestelenmiş yüz küsur eser bırakmıştı. Eserlerinin kendi elyazısıyla olan orijinalleri Vatikan Müzesi'ne kaldırıldı. Josquin des Prez, sonraki asırlarda çoksesli batı müziğinin kurucularından ve en seçkin bestecilerinden biri sayılacaktı.

Josquine, ölümünün üzerinden neredeyse beş asır geçmesinden sonra, şimdi çok önemli bir tarihi tartışmaya konu oldu: Cem Sultan'ın, Avrupa'da geçirdiği bahtsız senelerinde Hıristiyan olup olmadığı tartışmasına...

Tartışma, Josquine'in kilise için bestelediği dini bir eserden, ‘‘Lesse faire a mi’’ yani ‘‘Onu bana bırak’’ ismini taşıyan parçadan kaynaklanıyor. Ama eserin müzik yönü yahut diğer teknik özellikleri değil; elyazması notası, notada yeralan bir resim ve parçanın ithaf edildiği kişi tartışılıyor. Vatikan, parçanın Cem Sultan için bestelendiğini ve ona ithaf edildiğini söylüyor.

GİZLİ KALAN BİR NOTA

‘‘Lesse faire a mi’’nin Josquin'in elyazısıyla olan orijinal notası asırlardan beri Vatikan'da, Papalık Kütüphanesi'nde saklanıyordu. Orijinal nota hiçbir zaman ortaya çıkartılmamış, eser 20. yüzyılın son senelerine kadar Josquin'e ait bu elyazmasının kopyası olan başka notalarla icra edilmişti. Vatikan, elyazmasının orijinalini araştırmacılara bundan ancak kısa bir müddet önce gösterdi ve ortaya enteresan bir durum çıktı:

Notanın üzerinde, hemen sol köşede, o devrin Türk giysilerine bürünmüş sarıklı bir gencin resmi vardı. ‘‘Lesse faire a mi’’ yani ‘‘Onu bana bırak’’ sözü bu resmin hemen yanında yeralıyordu. Vatikan'a göre resimdeki genç Cem Sultan'dı ve eser Cem'e ithaf edilmişti. Bir başka ifadeyle söyleyeyim: Papa'nın resmi bestecisi sayılan Josquin'in, kilise için ‘‘prestij eseri’’ olan bu dini parçayı bir Müslüman'a ithaf etmesi imkánsızdı ve dolayısıyla ortada Cem Sultan'ın diniyle ilgili bazı bilinmeyenler vardı.

Papalık Kütüphanesi'nde yapılan son araştırmalar, Josquin'in eserinin ilk defa 1495'in 20 Ocak'ında, Vatikan'da bizzat Papa Alexander'ın idare ettiği bir áyin sırasında okunduğunu gösteriyor ve o gün yapılan áyin, Cem Sultan açısından da bir özellik taşıyor: Cem, kendisini almak ve başlatacağı yeni Haçlı Seferi'nde Türklere karşı rehin olarak kullanmak için Vatikan'a gelen Fransa Kralı Sekizinci Charles'la beraber áyinden tam sekiz gün sonra, yani 28 Ocak'ta Roma'dan ayrılıyor. Josquin'in eserinin icra edildiği ayinin maksadı da, çıkılacak olan işte bu yolculuğun kutsanması!

Bu seyahat aslında Cem'in son yolculuğu olacak, bahtsız şehzade Roma'dan ayrılmasından sadece bir ay sonra, 25 Şubat 1495 gününün sabahı İtalya'da, Castel Capuana taraflarında acılar içerisinde can verecek ve Papa tarafından önceden zehirlenmiş olduğu iddiası ortaya atılacaktır.

Kesin söylemiyorum, bağlayıcı bir ifade de kullanmıyorum ama, Katolik Kilisesi'nin en seçkin dini müziklerinden birinin Cem Sultan'a ithaf edilmesinin gerisinde yatan tek sebep, bestecinin Cem'le olan dostluğu, yahut duyduğu hayranlık veya bu bahtsız şehzadenin kaderinin verdiği hüzün olmayabilir.

Cem Sultan'ın soyundan gelenler asırlardan beri Malta'da yaşıyor ve Hıristiyan olmalarının yanısıra, ‘‘Papalık Prensi’’ unvanını hálá taşıyorlar.

Ben, bir dostumun bana geçenlerde hediye ettiği bu CD'nin kitapçığını okuyunca, ‘‘Josquin'in müziği, tarihimizin bu karanlık hadisesinin aydınlanmasında bir kıvılcım vazifesi görebilir mi?’’ diye düşündüm.

Altı aylığı 20 bin altına kiralanan bahtsız şehzade

Cem Sultan, Fatih Sultan Mehmed'in küçük oğluydu. 1459'da doğdu, o devrin en meşhur alimlerinin elinde yetişti, daha çocukluğunda devleti idare etmeye alıştırıldı, sancak beyliği ve valilik yaptı, zamanının meşhur bir şairi olarak bilindi ama Türk tarihinin en bahtsız isimlerinden biri oldu.

Babası Fatih Sultan Mehmed 1481 Mayıs'ında öldüğünde Cem 22 yaşındaydı. Tahta ağabeyi Bayezid oturunca başkaldırdı ama yenildi. Mısır'a, oradan da Hicaz'a gitti, yeniden Anadolu'ya geçip Bayezid'le boş yere tekrar savaştı, sonra memleketini ebediyyen terketti ve tarihin en acı gurbet hikáyelerinden olan bir maceraya atıldı.

Önce, Rodos'a gitti. Adanın o zamanki hákimi olan şovalyeler Cem'i hem Avrupa'ya, hem ağabeyi Bayezid'e pazarladılar. Her iki taraftan da binlerce altın kopardılar ama Türkler'in baskın yapıp Cem'i kaçırabilecekleri endişesiyle şehzadeyi Fransa'ya yolladılar. Şovalyelerin reisi olan d'Aubusson, yüklü bir para ve ‘‘kardinal’’ páyesi karşılığında Cem'i Roma'ya götürüp Papa Innocent'e sattı.

Vatikan'ın hayali, Cem'i bir Haçlı seferinde kullanmaktı ama şehzade teklifleri reddetti. Bayezid, Cem'i iade etmesi yahut öldürmesi için Papa'ya hazineler teklif ediyor, Papa ise altın akıtan bu musluğu açık tutabilme çabasıyla şehzadeyi bir kaleden ötekine naklediyordu.

Derken Innocent öldü, yerini o zamanların İtalya'sının en kanlı ailelerinden birinden, Borjiyalardan gelen Roderica aldı ve ‘‘Altıncı Alexandre’’ olarak papalık tahtına oturdu. Cem'i pazarlamaya o da devam etti ve İstanbul'dan her sene gene keseler dolusu altın geldi. Günün birinde Fransa Kralı 8. Charles, Cem'den istifade ederek Kudüs'e uzanan yeni bir Haçlı Seferi açmayı düşündü, Roma'ya girdi ve Papa şehzadeyi krala teslim etmeye mecbur kaldı. Cem'i gerçi ‘‘altı aylığına 20 bin altına kiralamış’’ görünüyordu ama ona bir daha sahip olamayacağının da farkındaydı.

20 Ocak 1495 günü Vatikan'da Kral ile Cem'i uğurlamak maksadıyla yapılan ayini Papa Alexander bizzat idare etti ve Josquin des Prez'in Cem'e ithafen bestelediği ‘‘Lesse faire a mi’’, ilk defa işte bu ayinde okundu. Kafile bir hafta sonra yola çıktı ama Cem bu yeni gurbetine uzanışından birkaç gün sonra, 1495'in 25 Şubat'ında acılar içinde can verdi. Vatikan haraç kaynağı haline getirdiği şehzadeyi başkalarına yár etmemiş, önceden zehirlemişti.

Avrupa, Cem'in ölüsünden bile keselerle altın kazandı. Fransa'da şehir şehir gezdirilen cenaze Bursa'ya getirilip defnedildiğinde şehzadenin ölümünün üzerinden iki sene geçmiş ve Sultan Bayezid'e bir servete malolmuştu.

Josquin des Prez

Besteci Josquine, ölümünün üzerinden neredeyse beş asır geçmesinden sonra, şimdi çok önemli bir tarihi tartışmaya konu oldu: Cem Sultan'ın, Avrupa'da geçirdiği bahtsız senelerinde Hıristiyan olup olmadığı tartışmasına...

Majeste! Kábe’yi de biz yaptık, haydi onu da yık!
Ocak 13, 2002 01:596dk okuma
Paylaş

Ecyad Kalesi'ni yıkan ve Kábe'deki Türk revaklarını da yıkmaya hazırlanan Kral Fahd, Kábe'nin Suudi kimliğine bürüneceğini zannederken yanılıyor.
Mekke'de, bütün Türk yapılarından çok daha önemli olan bir başka Türk eseri hálá dimdik ayakta: Kábe'nin kendisi... Bugünkü Kábe, Hazreti İbrahim zamanından gelen yapı değildir. bizden kalmadır, 1612'de temelinden çatısına kadar yenilenmiştir ve yenilemeyi Sultanahmed Camii'nin de mimarı olan Mehmed Ağa yapmıştır. Dolayısıyla, Fahd'ın kutsal topraklardaki Türk izlerini silebilmek için, Kábe'yi de yıkması şarttır..

Kral Fahd, Taliban'ın verdiği ilhamla Ecyad Kalesi'ni yerle bir etti. Sırada şimdi Kabe'yi çevreleyen Türk Revakları geliyor. Sultan Abdüláziz ve Abdülhamid zamanında kutsal toprakları güzelleştirmek ve oralarda bizden bir iz bırakmak maksadıyla fakir Türk insanının nafakasından kesilen paralarla inşa ettirilen güzelim revaklar yakında buldozerlere havale edilecek.

Fahd bu işi de becerdikten sonra Kábe'ye Suudi kimliği verme operasyonunu tamamladığını zannedecek ama kazın ayağı hiç de öyle olmayacak; zira Mekke'de yıkılan Ecyad Kalesi'nden de, yıkılacak olan revaklardan da önemli ama onlar kadar bizim olan bir başka Türk eseri var: Kábe'nin kendisi...

Çoğumuz bilmeyiz, hatta belki Kral Fahd bile farkında değildir ama, altın işlemeli kalın siyah örtünün altındaki Kábe bundan binlerce sene öncesinden, Hazreti İbrahim zamanından gelen eski orijinal bina değildir. 17. asırdan kalmadır, 1612'de, Birinci Ahmed'in saltanatında, temelinden çatısına kadar yenilenmiştir, bu yenileme işi Türk mimar ve ustalarının eseridir ve planları çizip uygulayan kişi de Sultanahmed Camii'nin mimarı olan Mehmed Ağa'dır.

KÁBE’NİN DAMI ÇÜRÜMÜŞ

İşte, Kábe'yi bundan tam 390 sene önce baştan aşağı elden geçirişimizin kısa öyküsü:

Mekke'den dönen hacılar Kábe'nin perişan bir halde bulunduğunu; çatısının neredeyse çöktüğünü, duvarlarının da yıkılmak üzere olduğunu anlatmaktadırlar.

Sultan Ahmed, başmimarı Mehmed Ağa'yı Kábe'yi tamirle vazifelendirir. Kutsal yapının ölçüleri mimarbaşının elinde zaten vardır. Bir plan çizilir ve yenilenecek direklerle çatı tahtaları İstanbul'daki atelyelerde imal edilir. İşin tamamlanmasından sonra Edirnekapı taraflarındaki bir çiftlikte Kábe'nin bire bir maketi kurulur ve herşeyin tamam olduğu anlaşılınca Mehmed Ağa yola çıkar.

Tamir, 1612'nin 4 Mart günü başlar. Önce bir dua edilir, arkasından iskele kurulur, Kábe'nin damı açılır, tahtaların neredeyse tamamının erimiş olduğu görülür ve değiştirilir.

Sıra, çürümüş direklere gelmiştir. Mehmed Ağa duvarları askıya alır, eski direkleri çıkartıp Hazreti İbrahim zamanından kalma temellere iner ve yeni direklerle kemerleri yerleştirir.

Asırlar öncesinin duvarları hemen her dokunuşta küçük parçalar halinde dağılmaktadır ve Mehmed Ağa duvarları yıkıp yeniden yapar. İşlerin tamamlanmasından sonra dam tekrar elden geçirilir, İstanbul'dan gönderilen ve bugün Kábe'nin hálá üzerinde bulunan altın oluk yerine yerleştirilir, kapıdaki gümüş kitabenin yerine de som altından bir başka kitabe konur.

Kábe'nin tamiri dört ay sürer. İş bitince yeniden dualar edilir ve Mehmed Ağa ile adamları İstanbul'a dönerler.

ÜÇÜNCÜ MAHMUD MASALI

Mimar Mehmed Ağa'nın 1612'de yaptığı Kábe restorasyonun ayrıntılarını öğrenmek isterseniz, Türk Edebiyatı'nın son büyük álimlerinden rahmetli Orhan Şaik Gökyay'ın 1988'de yayınlanan ‘‘Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı'ya Armağan’’ isimli eserde yeralan ‘‘Risále-i Mimáriyye-Mimar Mehmed Ağa-Eserleri’’ başlıklı uzun makalesini okuyun. Daha fazla bilgi için Mustafa bin İbrahim'in Topkapı sarayı Kitaplığı'nda ‘‘Revan, 1304’’ numarada saklanan ‘‘Zübdetü't-Tevárih’’ine ve Kátip Çelebi'nin ‘‘Fezleke’’sine bakın.

Dolayısıyla, Kral Fahd'a şimdi Kábe'yi yıkıp yeniden yapmak düşüyor... Haydi majesteleri; buyurun, yıkın! Sizin bu hırsınız, bizim ise Ecyad yıkıldığı dakikada bile dünyadan bihaber halde TV'ye çıkıp hiç utanmadan ‘‘Yıkımı önledim’’ diye şahsi reklámını yapan bir kültür müsteşarımız ve Meclis'te bundan iki sene önce verilen soru önergelerine ‘‘Ecyad'ı Sultan Üçüncü Mahmud yaptırmıştı’’ deyip ‘‘Üçüncü Mahmud’’ adında hayali padişahlar icad eden böyle bir hariciyemiz varken, siz bu işi de becerirsiniz!

Ecyad Kalesi işte bu çocuk için yıktırıldı

Dünyanın en zengin delikanlısı sayılan Abdüláziz, bugün 24 yaşında. Suudi Kralı Fahd'ın, en sevdiği karısından olan oğlu...Suudi Arabistan'a sık gittiğim senelerde Abdüláziz 8-10 yaşlarında bir çocuktu. Kral babası hemen her yere onu da götürürdü. Hatta saraydaki bazı ziyafetlerde küçük Abdüláziz'le birkaç defa konuşmuşluğum da vardı.

Derken seneler geçti, Abdüláziz büyüdü ve işadamlığına soyundu. Gerçi ileride sıkıntı çekmemesi ve ağabeylerine muhtaç olmaması için babasının İsviçre'de onun adına 10 milyar dolarlık mütevazi bir hesap açtırdığı biliniyordu ama, genç prens mebláğı az bulduğundan olacak, mevcut bin küsur diğer Suudi ‘‘prens’’leri gibi yaptı ve bazı yabancı şirketlerin temsilciliklerini aldı. Derken otelciliğe merak saldı, Intercontinental Grubu'nun temsilcisi oldu, geçen sene Kábe'nin önünde uzanan ve metrekaresi 50 bin dolar olan caddeye devása bir Intercontinental Oteli dikti.

Ecyad Kalesi rezaletinin başladığı günden itibaren Cidde, Riyad ve Mekke'deki tanıdıklarımla temas halindeyim ve hepsinden aynı şeyi duyuyorum: Kale'nin yerine yapılacak olan bina kompleksini Abdüláziz'in inşa ettireceğini... Kulelerden, restoranlardan ve alışveriş merkezlerinden meydana gelmesi planlanan 231 bin 300 metrekarelik ‘‘699’’ sayılı projenin tamamının, 24 yaşındaki bu delikanlıya ait olduğu söyleniyor.

Aklıma gelmişken bir de şunu sorayım: İstanbul'da, İslam Konferansı Teşkilatı'na bağlı ‘‘İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA)’’ diye bir kuruluş vardır. Bazı kitaplar çıkartır, toplantılar düzenler, ve arada bir İslam ülkelerinin önde geşen kişilerini ağırlar.

Ben, IRCICA'nın Ecyad Kalesi yahut Kábe'deki revaklar konusunda hiçbir açıklamasını işitmedim. Acaba yaptılar da ben mi duymadım, yoksa Mekke'de hák ile yeksán edilen Türk eserlerini ‘‘İslamî’’ saymıyorlar mı?

Bekliyorum, göreceğiz...

Öneriyorum: Hacı elbisesine Ecyad’ın resmini koyalım

Suudi küstahlığına karşı haccın bu sene boykot edilmesi fikrini ortaya ben attım. Boykot dini bir vecibe olan haccı değil, Suudi yönetimini hedef alıyordu ve maksat Riyad Sarayı'nın hususi jakuzilere düşkünlüğüyle meşhur sakinine, kutsal topraklarda canının istediğini yapma hakkına sahip olmadığını göstermekti.

Boykotun örnekleri de vardı, daha önce birkaç defa yapılmış, istenen sonucu vermiş, yani Suudiler'i yola getirmişti. Dolayısıyla, Diyanet İşleri Başkanı'nın önceki gün söylediği ‘‘boykotun hukuki sorunlar yaratabileceği’’ ifadesindeki kerameti ben bir türlü anlayamadım.

Merak edenler için, son hac boykotlarından ikisini kısaca anlatayım:

Kábe'nin üzerindeki altın işlemeli siyah örtüyü, asırlar boyunca her sene biz değiştirirdik. Mekke'nin elimizden çıkmasından sonra bu işi Mısır üstlendi. 1950'lerin sonunda, Suudi Arabistan'ın o zamanki kralı ve şimdiki Kral Fahd'ın babası olan İbni Suud, Mısır'dan yollanan örtüyü geri gönderdi. Gerekçe olarak ‘‘Mekke benim toprağımdır, benim bu örtüyü yapacak gücüm ve param vardır’’ diyordu ama asıl sebep Mısır lideri Cemal Abdülnasır'ın Yemen'e asker göndermesi üzerine Suudi tahtının zangırdamasıydı.

İbni Suud'a cevap, Kahire'nin meşhur El Ezher'inden geldi. Ezher Şeyhi ‘‘Mekke, Suudi işgali altındadır, dolayısıyla hac yapılamaz’’ diyen bir fetva verdi ve Mısır bu fetvayla haccı boykot etti. Boykot, İbni Suud'un yeni elde etmeye başladığı petrol gelirine dayanarak İslam dünyasında giriştiği liderlik oyununa büyük darbe oldu ve ertesi sene Kahire'nin yeniden yolladığı örtüyü kabule mecbur kaldı.

İkinci hac boykotu, 1987'de yaşandı. Suudi askerleri bir sene önce gösteri yaptıkları gerekçesiyle İranlı hacıların üzerine ateş açıp yüzlercesini öldürmüşlerdi. Bugün İran'ın Cumhurbaşkanı olan Muhammed Hatemî o günlerde ‘‘İslamî İrşad Bakanı’’ idi, boykotu gündeme o getirdi. Fetvalar verildi ve İran'dan tek bir kişi bile o sene hacca katılmadı. Kriz ertesi yıl Sudan'ın arabuluculuğu ve Suudiler'in ‘‘hacılara sert davranmayacağını’’ vaadetmesiyle çözüldü.

Bilmem, farkında mıyız? Kral Fahd, Yavuz Selim'den itibaren Osmanlı hükümdarlarının kullandığı ve ‘‘Mekke ile Medine'nin hizmetkárı’’ demek olan ‘‘Hádimu'l-Haremeyn-i Şerifeyn’’ unvanını 1980'lerden itibaren sahiplenmiş ama kutsal toprakların ‘‘hádimi’’ yani ‘‘hizmetkárı’’ gibi değil, ‘‘hákimi’’ olarak hareket etmeye başlamıştır. Bu işin ileri aşaması, ‘‘hiláfet’’ yahut bu sözü kullanamasa bile ona benzer bir unvan takınmaktır. Böyle bir unvanı üstlenmenin şartlarından biri, dört asır boyunca Türkler'in temsil ettiği hiláfetin hükümsüz ilán edilmesi ve Mekke ile Medine'nin ‘‘Sultan-Halife’’ olan Osmanlı hükümdarları tarafından yaptırılmış eserlerden ‘‘temizlenmesi’’dir.

Dolayısıyla, Suudiler'in bu girişimlerini durdurmak Türkiye'nin tarihe olan bir borcudur, Diyanet'tin vereceği fetvaya dayalı bir hac boykotu bu yolda atılacak ilk adımdır ama umre boykotu ‘‘tavşan dağa küsmüş’’ misali bir iş...

Diyelim ki boykota cesaretimiz yok... O zaman hacca veya umreye giden Türk vatandaşlarının göğüslerindeki ayyıldızın altına Ecyad Kalesi'nin resmini de mi iliştiremeyiz?

Biz koyalım, Suudiler çıkartsınlar.

.Osman Hamdi de bu mezbeleye mi girecek?
Ocak 20, 2002 01:416dk okuma
Paylaş

Kültür Bakanlığı, İktisat Bankası'na ait resim kolleksiyonunun satışını son anda durdurttu. İşte, müzayedenin iptalinin perde arkası: Kültür Bakanlığı'nın elinde zaten varolan binlerce tabloya sahip olamayıp yüzlercesini çaldırmasının, resim galerinin oyununa gelmesinin ve İktisat Bankası'na ait kolleksiyonun yollanacağı mezbelelerin öyküsü...
Günlerdir, aslında İktisat Bankası'na ait olan ama bankanın eski sahibinin ismiyle, yani Erol Aksoy'un adıyla bilinen resim kolleksiyonunu tartışıyoruz ve kolleksiyonun satışının durdurtan Kültür Bakanlığı'nı alkışlamakla meşgulüz.

Bilmeyenler için, hadiseyi kısaca özetleyeyim: Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu, İktisat Bankası'nın demirbaşında bulunan 322 adet tablodan 280'ini müzayedeyle satma kararı aldı. Satıştan elde edilecek gelirle bankanın zararının 15 milyon dolarlık kısmı kapatılacaktı ama araya birileri girdi ve müzayedeye birkaç gün kala satış iptal edildi. Kolleksiyon şimdi Kültür Bakanlığı'na devredilecek, İstanbul'da hálá eli-yüzü düzgün bir resim müzesine bile sahip bulunmayan bakanlık, bir müze yapıp tabloları burada sergileyecek... Bitecek yonca misali...

RESİM MAFYASI DEVREDE

İşin garip tarafı da, işte burada: BDDK, satış kararından önce bankaya ait tabloları bir uzmanlar heyetine göstermiş ve uzmanlar 322 adet eserden başta Osman Hamdi Bey'in meşhur ‘‘Kaplumbağa Terbiyesici’’ olmak üzere sadece 17'sinin müzelere konmasını teklif etmişlerdi. Kültür Bakanlığı'nın elinde zaten çok büyük bir kolleksiyon vardı ve bakanlık, İktisat Bankası Kolleksiyonu'ndaki ressamların neredeyse tamamının düzinelerle eserine sahipti. Elindeki eserleri bile doğru dürüst sergileyemeyen bakanlık, şimdi reklam uğruna ve bizim paramızla, aynı ressamların eserlerini mükerreren alıyordu.

Şurasını açıkça söyleyeyim: Kültür Bakanlığı, tablo konusunda sabıkalıdır! Elinde bulunan kolleksiyonlara sahip olamamış, tabloların yüzlercesini çaldırmış ama bütün bu yürütmeler sonradan örtbas edilmiştir!

Bir örnek: 1996 Kasım'ında, Kültür Bakanlığı'nın depolarında bulunan tam 414 adet tablonun ortadan sırra kadem bastığını yazmıştım. Yürütülen tabloların 94 adedi, hocaların hocası Ali Rıza Bey'e aitti.

Olay günlerce konuşuldu, bakanlık ‘‘Araştırıyoruz, ediyoruz’’ gibisinden açıklamalar yaptı ve neticede bu tablo vurgunu örtbas edildi. Derken aradan altı sene geçti, geçen Kasım ayında kayıp tablolar hadisesi yeniden alevlendi, başka eserlerin de yokolduğu anlaşıldı ve konu Meclis'e getirildiği sırada birileri usta bir manevrayla gündemi kayıp tablolardan İktisat Bankası Kolleksiyonu'na kaydırıverdiler. Hadise, gazetelerimize ‘‘Kolleksiyon kurtuldu’’ diye yansıdı. Bilen bilmeyen konuştu ama bunun, satıştan elde edilecek 15 milyon doların bizim cebimizden çıkacağı demek olduğunu kimseler söylemedi.

Tabloların satışının durdurulmasının arkasındaki gerçek, bakanlığın kültür ve sanata duyduğu sevgi yahut kolleksiyonun dağılma endişesi değil, sadece galeri operasyonudur. Resim meraklıları, müzayededen birşeyler alabilmek için aylardır bu satışı bekliyorlardı ve bekleyiş yüzünden bazı galeriler artık iş yapamaz olmuştu. Ressamlar, müzayedede fiyatların yeteri kadar yükselmeyeceğinden korkuyorlardı, dolayısıyla müzayedenin iptali gerekiyordu. Böylece satışlar açılacak ve düşmüş olan resim fiyatları yukarılara çıkacaktı. Galericilerle bu satışı yapabilme şansını kaçıranlar devreye girip her türlü yolu denediler ve satış iptal edildi. Kolleksiyon, son anda bir değişiklik olmazsa Kültür Bakanlığı'na gidecek ve sergilenene kadar da, bakanlığın mezbeleyi andıran depolarına konacak.

Ne yalan söyleyeyim, ben Türk ressamlarının eserlerine biçilen bu fiyatların hep sun'i olduğuna inandım. Orientalist yahut modern bir Türk resmine milyonlarca dolar verileceği yerde Türkiye'ye ufak boyda da olsa bir Matisse'in, bir Kandinsky'nin, bir Miro'nun getirilmesinin daha doğru olacağını, böylelikle Türk resminin de gerçek fiyatını bulacağını ve kolleksiyon işinin gelişmiş ülkelerde olduğu gibi artık özel kişilere ve kuruluşlara bırakılması gerektiğini savundum.

BU MÜZAYEDE YAPILMALIDIR

Şimdi, Kültür Bakanı İstemihan Talay'a samimi birkaç sözüm var: Etrafınızdaki herkese inanmayın İstemihan Bey, sizi yanıltıyorlar! Málum Teşvikiye işinde yanılttılar, Ecyad hususunda yanılttılar, şimdi de bu kolleksiyon bahsinde yanıltıyorlar. Resim mafyası yanılttı, fiyatlarını arttırmak isteyen ressamlar yanılttı. Bir defa bile görmediğiniz bir kolleksiyon hakkında yanlış kararlar verdirttiler ve batık bir bankanın zararının bir bölümünü bu yolla devlete ödettirmek üzereler. Kolleksiyonu ticaret değil sanat aşkıyla yapan, şahsen ve hatta yakinen tanıdığınız kişilerle bir konuştuğunuz takdirde gerçek kolleksiyoncuların, sanat hámilerinin ve birşeyler toplamanın heyecanını samimiyetle hissedenlerin ne derece ürktüklerini, ‘‘Acaba devlet günün birinde evimdeki tablolara da el koyar mı?’’ diye nasıl endişe içinde olduklarını hemen farkedeceksiniz.

Ve, unutmayalım: Müzelerimizden son senelerde çalınan eser sayısı 1600 civarındadır, başta Konya'daki Yusuf Ağa Kütüphanesi olmak üzere birçok elyazması kitaplığı talan edilmiştir. Bütün bunların üzerine, bu devirde böylesine koyu devletçi bir sanat politikası güden bir kültür bakanına, tarih çok daha başka biçimde yer verir.

Bu sorular cevap bekliyor

Kültür Bakanlığı, resim kolleksiyonlarının müzayedelerle satılmasına karşı ise, Etibank'a ait kolleksiyonun satışına daha önce neden izin verdi?

Bakanlıkta yokolan tablolar konusunda Meclis'e 11 Ocak'ta bir soru önergesi verildi. Bakanlık önergenin verildiği gün bir açıklama yaptı ve ‘‘İktisat Bankası Kolleksiyonu'nu kaptırmayacağını’’ duyurdu. Açıklamanın önergenin hemen arkasından gelmesi sadece bir tesadüf mü idi yoksa çalıntı tablolar konusunun Meclis gündemine gelmesini örtbas etmeye mi yönelikti?

Bakanlığın 11 Ocak'ta yaptığı açıklamanın üzerinde ‘‘11 Şubat’’ tarihinin yazılması sıradan bir hata mı, yoksa teláş eseri mi idi?

Kayıp tablolar konusunda 1995 Ekim'inde Sayıştay denetçilerine ‘‘Konuyu bilen memurlar emekliye ayrıldılar’’, ‘‘Tablolar tecrübesiz memurlar yüzünden kayboldu’’ yahut ‘‘300 küsur resmin nerede olduğunu araştırıyoruz’’ diye ifade veren Güzel Sanatlar'ın eski genel müdürü bugün nasıl oluyor gazetelere demeç verip da ‘‘Tablolar kaybolmadı, o zamanki bakan Cihat Baban'ın emriyle devletin başka birimlerine dağıtıldı’’ diyebiliyor? Cihat Baban hayatta olmadığı için mi?

Ve en önemlisi: Elindeki kolleksiyona sahip çıkamayan, bir partide 94 adedi hocaların hocası Ali Rıza'ya ait tam 414 adet tabloyu, daha sonra da düzinelercesini çaldırma basiretsizliğini gösteren Kültür Bakanlığı şimdi bütün bu beceriksizliklerini unutup hangi hakla yeni bir kolleksiyona sahip olmaya çalışıyor?

Bu dev çukurun yerinde eskiden Türk Çarşısı vardı

Olan oldu, giden gitti ve Mekke'deki Ecyad Kalesi, Dışişleri ile Kültür Bakanlıklarımızın müşterek aczi, beceriksizliği ve en önemlisi ortak cehaleti yüzünden, Suudi kepçeleriyle dümdüz edilip yerlere serildi.

Bu tarih ve kültür cinayeti Türkiye'de günlerce konuşuldu, önüne gelen fikir beyan etti ama işin garip tarafı bu konudaki tek resmi kınama, Muğla Üniversitesi Senatosu'ndan geldi, başka yerlerden çıt çıkmadı. Hatta, ‘‘Siz kendinize bakın. İznik'ten, Zeugma'dan ne haber?’’ diye küstahça konuşan Suudi Büyükelçisi'nin saygısızlığını da devletçe sineye çektik!

Geçen hafta, Ecyad Kalesi'nin Suudi Kralı Fahd'ın 24 yaşındaki en küçük oğlu Prens Abdüláziz'in inşa ettireceği otele kurban gittiğini, prensin kalenin yerine 11 kuleli bir otel ve iş merkezi yaptıracağını yazmıştım.

Hafta içinde, Mekke'deki dostlarımdan bu konuda detaylı bilgiler geldi. Prens Abdüláziz'in, Suudi Veliahdı Abdullah'ın oğlu olan adaşı diğer Prens Abdüláziz'le ortak bir şirket kurduğunu, oteli ikisinin inşa ettireceklerini ve üzerinde Ecyad Kalesi'nin bulunduğu arazinin sahibi Haremeyn Vakfı'nın kalenin yerini bu iki Abdüláziz'e 100 seneliğine devrettiğini anlattılar.

Geleneksel umursamazlığımızın birkaç gün içinde devreye gireceğinden ve Ecyad hadisesini tamamen unutacağımızdan adım kadar eminim. Ama hafızamızda ufak da olsa yer işgal edebilir ümidiyle, Kábe ve çevresinin bundan birkaç sene önce helikopterden çekilmiş bir fotoğrafını yayınlıyorum. Bir okuyucumun gönderdiği bu resimde, Harem-i Şerif'in sol alt tarafındaki dev çukurun yerinde, eskiden Türk Çarşısı vardı. Suudiler çarşıyı yıkıp toprağı işte böyle kazdılar ve devásá bir otel diktiler. Resmin sağ üst tarafından görünen Ecyad Kalesi'nin bulunduğu tepe de böyle oyulacak, ve aynı çukurun benzeri buraya açılacak.

Bu çukurlar aslında aslında Mekke'de değil tarihimizin, oralardaki beş asırlık hatıramızın ve haysiyetimizin bağrında açılıyor ama kimin umurunda?

İntihar tarikatları 5 yıldır Türkiye’de
Şubat 03, 2002 01:456dk okuma
Paylaş

Bundan 20-25 sene önce ‘‘Satanist’’ olduklarını söyleyen bazı kişilerle tanışmış, ne yapıp ettiklerini merak etmiş ve bu sayede inançlarını bir yere kadar öğrenmeye fırsat bulmuştum.
Şimdi, zamanın beni haklı çıkartacağına inanarak söylüyorum: Türkiye'de günlerdir tartışılan intihar salgınının gerisinde varolan kavram ‘‘Satanizm’’ değil, Batı'nın ‘‘suicide cults’’ dediği Amerikan kökenli ‘‘intihar tarikatları’’dır. Satanizm ‘‘hayatta olmayı’’, intihar tarikatları ise 'ölümü' isterler. Bu tarikatlardan biri veya birkaçı şu anda Türkiye'de! Nihayet bunları da ithal ettik ve okullarımızda bir ‘‘ölüm kültü’’ kol geziyor! İşte bu tarikatların ve marifetlerinin bir listesi...

Satanizm, genç çocukların kendi canlarına kıymaları üzerine Türkiye'nin gündemine hüzünlü bir şekilde, girdi. Günlerdir Lara'nın, Ceylan'ın, Aslı'nın ve Cenan'ın acı kaderlerini, dolayısıyla da Satanizm'i yani ‘‘şeytana tapma’’yı tartışıyoruz.

Tartışmalar devam edip giderken yetkili ne kadar kişi ve kuruluş varsa önce canlarına kıyan çocukların ‘‘bunalımda olduklarını’’ ileri sürdüler, daha sonra polis İstanbul'da ‘‘Satanist avı’’na çıktı. Sokakta rastlanan koyu renk elbiseli, sivri sakallı, dövmeli yahut halkalı gençler toplandı, böylelikle ‘‘şeytani tarikatın önünün alındığı’’ zannedildi ve birkaç saat sonra da hepsi serbest bırakıldı.

Şimdi bir anlığına, bundan yıllar öncesine dönmem gerekiyor: Ben, 1970'lerin sonundan itibaren, Türkiye'de Satanizm'e meraklı bazı kişileri yakından tanıdım. Okumuş, etmiş, sosyal bir mevkiye sahip, en azından iki yabancı dile hakim olan, modern bir hayat süren ve dışarıdaki dünyayı yakından takip eden insanlardı. Zannedildiğinin aksine hiçbiri ruhunu şeytana satmamış, su yerine kedi kanı yudumlamamış ve beş köşeli yıldızın ortasında iblisin gelmesini beklemekle vakit geçirmemişlerdi. Aslında şeytana değil, ‘‘dünya dışı’’ işlere meraklıydılar ama söz dönüp dolaşıp ‘‘Satanizm’’ üzerinde düğümleniyordu ve kendi akıllarınca bazı sembolik merasimleri yapmalarının şart olduğuna inanırlar ve herşey bittikten sonra bu çocukluklara bizzat kendileri kakahalarla gülerlerdi.

ANUBİS’E TAPANLAR

Mısır'da yaşadığım senelerde de, fantazik bir şekilde de olsa, eski Mısır inançlarına yani Firavunlar döneminin tanrılarına meraklı kişilerle birarada oldum. Ortak özellikleri en büyük tanrı Ra'ya değil, onun rakiplerine, meselá ölüler tanrısı Anubis'e bağlı olmalarıydı. Hepsi mevki sahibi koca koca adamlardı ama vücudu köpeği andıran Anubis için senenin belli günlerinde ayin yapmadan duramazlardı. Derken aradan seneler geçti, bu kişilerin hemen hepsi dünyaya veda ettiler ama uğurlanmaları şeytani değil, İslami ádetlerle oldu.

Ben, şimdi ‘‘Satanizm’’ dediğimiz konularla işte bu kişiler vasıtasıyla karşılaştım. Ama aralarına girip onlarla aynı şeylere inandığımı falan zannetmeyin, sadece ne yapıp ettiklerini merak ettim ve bu merakım sayesinde böylesine garip bahislerde birçok şeyleri öğrenmeye fırsat buldum.

Bunları yazmamın tek bir sebebi var: Bütün bu işlerin temeli iyi ile kötünün, siyah ile beyazın mücadelesinde ‘‘kötü’’ ve ‘‘siyah’’ diye bilinen tarafı tutmak, o taraf için çalışmaktır ve bu çalışmanın ilk şartı da ‘‘dünyevi iktidar’’a sahip olmak, yani hayatta kalıp elde edilecek olan gücü bu dünyada kullanmaktır. Ölüm, güce sahip olmanın önündeki en büyük engeldir; ‘‘şeytan’’ kendisine ölmüş değil, ‘‘hayatta olan’’ müridler arar.

CALIFORNIA MALI TARİKATLAR

Dolayısıyla, çocukların canlarına kıymalarından sonra başlayan tartışmada herşeyi ‘‘Satanizm’’e bağlayıp bir başka ihtimali gözardı ediyoruz: Amerikalılar'ın ve İngilizler'in ‘‘suicide cults’’ dedikleri ‘‘intihar tarikatları’’nın varlığını, bu tarikatların Türkiye'ye de gelip seçkin okullara sızmış olabileceğini...

Bilmeyenler için, bu tarikatların ne olduklarını kısaca anlatayım: Genellikle Amerikan kökenlidirler ve California tarafından çıkarlar. Hepsinin bir peygamberin, genellikle de Hazreti İsa'nın reenkarnasyonu yani yeniden bedenlenmiş hali olduğuna inandıkları bir lideri vardır. Yüksek bir varlığı rehber edinmişlerdir, ortak düşüncelerinin başında öldükten sonra bir yıldızda yeniden hayata dönmek gelir. Dolayısıyla bu dünya onların gözünde ‘‘hiçbirşey’’dir, yıldızlarda yeniden doğabilmeleri için bu hayattan kurtulmaları gerekir ve kurtulmanın tek yolu intihardır ve işin kesin olan tarafı da, bu garip inançların hiçbir şekilde Satanizm olmadığıdır.

Yandaki kutuda bazı intihar tarikatlarının marifetleriyle beraber bir listesini veriyor ve zamanın beni haklı çıkartacağına inanarak söylüyorum: Bu tarikatlardan biri veya birkaçı yaklaşık beş seneder beri Türkiye'de! Canlarına kıyan çocukların anne ve babaları da şimdi bir ‘‘ölüm kültü’’nden sözediyorlar. En nihayet bu tarikatları da ithal ettik ve gençler ‘‘Satanizm’’ gibi saçmalıklara değil, daha da saçma olan bu intihar tarikatlarına kurban gidiyorlar.

Bu işin gerisindeki‘‘yıldızı’’ ve tarikatın ithalátçısını hakikaten merak ediyorum!

Yeni Zelanda’da intiharcı turist avı

Yeni Zelanda'da, 1999 Mayıs'ında bir ‘‘intihar tarikatı’’ teláşı yaşandı. Polis, böyle bir tarikatın mensuplarının toplu halde intihar etmek maksadıyla ülkeye turist olarak geldiklerini belirledi ve Interpol'ün de desteğiyle hemen geniş bir soruşturma başlattı.

Araştırmalar, gelenlerin yeni yılı ülkenin en doğusundaki Gisborne şehrinde kutlamaya hazırlandıklarını ortaya çıkarttı. Geliş sebepleri, yeni milenyumda bir yıldızda doğacaklarına inanmalarıydı ve milenyumun başlangıcı olan 2000 yılına dünyada ilk girecek olan yer Gisborne idi. Diğer yıldıza gitmenin yolu sadece ve sadece intihardan geçiyordu ve tarikatın mensupları kendi canlarına burada kıymayı planlamışlardı.

Toplu intiharlar önlendi ama Yeni Zelandalı yetkililer, bu işin önünü nasıl aldıklarını açıklamadılar. Sadece, ülkeye ileriki aylarda gelen turistlerin bir bölümünün yapılan araştırmalardan sonra hemen sınırdışı edildikleri öğrenildi, o kadar.

İşte, ölüme çağıranlar

HALKIN TAPINAĞI: En büyük toplu intihar olayı, eski bir rahip olan Jim Jones'in kurduğu bu tarikatın Guyan'daki merkezinde, 1978 Kasım'ında yaşandı. Tarikat mensupları, kendileri hakkında soruşturma yapmaya gelen Kongre üyesi Leo Ryan ile beraberindekileri öldürdükten sonra topluca zehir içtiler. İntiharı reddedenler arkadaşları tarafından vuruldu ve tarikata ait olan köyde 914 kişinin cesedi bulundu.

TA HE: Vietnam'da, 1993 Ekim'inde, Hanoi'nin 380 kilometre kuzeyindeki bir köyde yaşayan 53 kişi, hemen cennete gideceklerini vaadeden Ca Va Liem isimli tarikat liderinin talimatıyla çakmaklı tüfekler ve baltalar kullanarak intihar ettiler. Ölenlerin 19'u çocuktu.

GÜNEŞ TAPINAĞI: İntiharın, Sirius yıldızında yeniden dünyaya gelmeyi saylayacağı temeline dayanan tarikat, Luc Jouret tarafından kurulmuştu. Tarikatın 53 mensubu, 1994 Kasım'ında İsviçre'nin ve Kanada'nın değişik yerlerinde aynı anda intihar ettiler. Güneş Tapınağı tarikatına bağlı 16 kişi 1995 Kasım'ında Fransa'da, beş kişi de 1997 Mart'ında Kanada'da kendilerini yaktılar.

ON EMİR: Uganda'nın batısındaki Kunungu bölgesinde yaşayan 470 kişi, 2000 yılının 20 Mart günü kendilerini kilitledikleri ahşap kiliseyi ateşe vererek topluca intihar ettiler. Bir yıl içerisinde kıyametin kopacağına inanıyor ve cennette önceden yer kapmaya çalışıyorlardı. Topluca intiharlarından bir gün önce yüzlerce Coca Cola satın almış ve kilisede birbirlerine bir ‘‘Cola partisi’’ vermişlerdi.

DAVİD'İN YOLU: Tarikat, müridleri tarafından Hazreti İsa olduğuna inanılan David Koresh tarafından kurulmuştu ve Teksas'taki bir çiftlikte toplu halde yaşıyorlardı. Burada kaçak içki yapıldığı ihbarını alan polis, 1993 ilkbaharında çiftliği kuşattı. Kuşatma 51 gün sürdü, David Koresh kafasına kurşun sıkarak intihar ederken 70 müridi binaları yakarak kendilerini ateşe attılar.

CENNETİN KAPISI: Birleşik Amerika'nın Santa Fe şehrinde faaliyet gösteren tarikatın ismi, ancak 1997 Mart'ındaki toplu intiharlarından sonra duyuldu. Ruhlarının ve bedenlerinin dünyadan ayrılıp Hale-Boppadındaki kuyruklu yıldızda yeniden doğacağına, Hazreti İsa'nın da bu yıldızdan geldiğine ve yıldızın 2 bin senelik bir ayrılıktan sonra yeni milenyuma doğru kendilerini almak üzere dünyaya yeniden yaklaşacağına inanıyorlardı. Marshall Apple white'ın kurduğu tarikatın mensupları, Santa Fe şehrinin dışında geniş bir çiftliğe yerleşip ‘‘yolculuğa’’ hazırlandılar. Bekledikleri an 1997 Mayıs'ında geldi. Valizlerini yapıp en şık elbiselerini giydiler, sonra birbirlerine zehirli içkiler ikram ettiler, yataklarına uzanıp uzay gemisinin gelişini sonsuz bir uykuda beklemeye başladılar. Polis, çiftlikte 39 kişinin cesedini buldu.

.

Osmanlı’nın İslám’ında içki yasağı yoktu
Şubat 17, 2002 02:076dk okuma
Paylaş

Tayyip Erdoğan'ın günün birinde iktidara geldiği takdirde içki konusunu referanduma götüreceğini söylemesi, bana bir garip geldi.
Takiyeden de öte sadece bir ‘‘kıvırma’’ olan bu sözler, bizdeki geleneksel entelektüel şehir İslamı'nın yerini artık kırsal İslam'ın almış olduğunun göstergesiydi ve Tayyip Bey bir hususu galiba bilmiyordu: İçkinin Türkiye'de tarih boyunca varolduğunu, bazı devirlerde savaş ve güvenlik sebebiyle yasaklanmasının dışında hep serbest olduğunu ve aynı zamanda ‘‘Halife’’ unvanını da taşıyan zamanın hükümdarlarının içkiyi yasaklamak yerine bundan devlete gelir sağlama yolunu tercih ettiklerini...

Tayyip Bey, günün birinde iktidara gelebilirse, içki konusunu referanduma götüreceğini söyledi ve içki bahsi uzun bir aradan sonra Türkiye'nin gündemine yeniden yerleşti.

‘‘Osmanlı şeriat devletiydi, içki bizde eskiden yasaktı, alkol alanlar en ağır cezalara çarptırılırdı ama laikleşmemizden sonra serbest oldu’’ diyenlere küçük bir hatırlatma yapayım:

Türkiye'de içki, tarih boyunca hep içildi. Bazı devirlerde yasaklandı, hattá içenler ağır cezalara bile çarptırıldılar ama içki satışı her zaman varoldu. Meyhaneler kısa dönemler için gizli, ama sonraları açık olarak faaliyet gösterdi ve devlet içkiyi yasaklamak yerine bundan gelir sağlamayı tercih etti.

GELİRİ GÜNAHINDAN ÖNEMLİ

Yasaklamaların temelinde dini değil siyasi sebepler ve genellikle de güvenlik endişeleri yatardı. Meselá Dördüncü Murad dönemindeki meşhur içki yasağı, hükümdarın o senelerde giderek artmış olan yeniçeri zorbalıklarına bir son vermek için uyguladığı baskı ve sindirme politikasının uzantısıydı. Memleketin, özellikle de İstanbul'un güvenlik içinde bulunduğu dönemlerde içki hep serbest oldu, uzun süren savaş yıllarında ise yasaklandı. Ama devletin içki konusunda asırlar boyunca devam eden temel politikası hep aynı kaldı: İçkiyi yasaklamak yerine, bundan gelir elde etmek.

Gayrımüslimlere içki zaten serbestti. Yasaklı dönemlerde içerken yakalanan Müslümanlara Dördüncü Murad iktidarının terör yıllarındaki idamlar dışında genellikle para cezaları verildi.

Eski zamanlarda ne içtiğimizi merak edenler için söyleyeyim: Biz, millet olarak şarap içerdik. Şarap bizde de yapılır, hatta dışarıya da gönderilir ama çok daha iyi kalitelileri ithal edilirdi ve Türkiye asırlar boyunca hep şarap içti. Derken, 17. asrın başlarında ‘‘arak’’ adında bir içkiyle tanışıldı. ‘‘Arak’’, Arapça'da ‘‘ter’’demekti, imbik vasıtasıyla imal ediliyordu, yapılırken imbikte teri andıran damlalar beliriyor, bu damlalar sonra şişelere dolduruluyordu ve içkiye ‘‘arak’’ yani ‘‘ter’’ adı işte bu yüzden verilmişti. ‘‘Arak’’, zamanla ‘‘rakı’’ oldu ama şarabın hakimiyeti daha 200 sene kadar devam etti ve rakı ancak Tanzimat döneminde, yani 19. asrın ortalarında revaç buldu.

Devlet, içkiden gelir elde etme politikasını zamanla daha belirli kurallar içerisine koymaya çalıştı. Meselá, 1870'in ilk aylarında Türkiye'nin gündemini içki içenlere yılda 50 kuruş ödemeleri şartıyla ruhsat tezkeresi verilmesi konusu işgal etti. Derken bundan vazgeçilip ‘‘Müskirat Nizamnameleri’’ yani ‘‘İçki Yönetmelikleri’’ çıkartıldı. 7 Nisan 1886 tarihli yönetmelikle içkiden alınacak vergiler düzenli bir şekle getiriliyor, 14 Temmuz 1890'da ise, ihraç edilecek şarapların kalitesi ve vergileri belirleniyordu. Aynı zamanda ‘‘Halife’’ unvanını da taşıyan dönemin hükümdarı İkinci Abdülhamid, içki konusunda böyle yönetmelikler yayınlamakata bir beis görmemişti.

İSLAM KÖYDEN GELİRSE

Osmanlı arşivlerinde şarap ithali, ihracı, saray ve özellikle de padişahlar için getirtilmiş içkiler konusunda dünya kadar yazışma vardır ve arşivde ‘‘Biz eskiden dindardık, şimdi böyle olduk’’ diyenlere verilecek sandıklar dolusu belgeli cevap bulunmaktadır.

Ve sözün kısası: Beni yakından tanıyanlar öyle içki düşkünü falan olmadığımı gayet iyi bilirler. Ama seçimlere girip giremeyeceği bile tartışmalı olan bir kişinin ‘‘başbakan’’ olma hayalleri içerisinde içki konusunun hálá politik malzeme yaptığını görünce o kişinin bize başka türlü göstermeye çalıştığı geçmişimizden küçük bazı örnekler vermek istedim.

Ama şunu da unutmayalım: ‘‘Değiştik, değişiyoruz’’, ‘‘Türbanlı adayımız olmayacak’’ yahut ‘‘İçki konusunu referanduma götüreceğiz’’ şeklindeki takiyeler, daha doğrusu kıvırmalar, bizdeki geleneksel entelektüel şehir İslamı'nın yerini artık tamamiyle kırsal İslam'ın almış olduğunun göstergesidir.

900 yıl öncesinden şarap içme dersleri

Eski devirlerde, devlet adamları için devleti ne şekilde idare etmeleri konusunda öğütler veren kitaplar yazılırdı. Bu eserlere ‘‘nasihatname’’ denir ve içlerinde memleket idaresinin ayrıntılarından satranca; yemek yeme usullerinden yıkanmaya, içki ádábından yıldızlardan geleceği okumaya, kılıç kullanmaya ve tıbba kadar akla gelen her konuda tavsiyeler yer alırdı.

Bu nasihatnameler arasında en tanınmışı, İran taraflarında bundan 900 sene önce kurulan ‘‘Ziyaroğulları’’ adındaki ufak bir devletin hükümdarı olan Keykávus'un, oğlu Giylánşáh için kaleme aldığı ‘‘Kabusname’’ isimli Farsça eserdi ve Kabusname Türkçe'ye de defalarca tercüme edilmişti. Bu tercümelerden en önemlisini 1400'lü senelerin başında Mercimek Ahmed yapmış, Türk Edebiyatı'nın son álimlerinden Orhan Şaik Gökyay da 500 yıl öncesinin bu metnini 1940'larda elden geçirip yeniden yayınlamıştı.

İşte, Kabusname'de ‘‘Şarabın nasıl içileceğinin’’ anlatıldığı 11. kısmından bazı bölümler:

‘‘...Ey oğul, şarapla ilgili olarak sana ne ‘‘iç’’, ne de ‘‘içme’’ diyebilirim. Zira, gençler başkalarının sözüyle hareket etmezler ve kendilerinden başka türlü düşünenlerin dediklerini yapmazlar. Gençliğimde ben de böyleydim ve ben de söylenenleri kabul etmezdim. Tá elli yıl sonra Allah bana doğru yolu gösterdi ve tövbe ettim. Eğer içmez isen, iki cihan senin olur.

Bütün bunlardan sonra eğer şaraba başlamamış isen, ne mutlu sana! Ama bilirim ki gençsin ve bilirim ki dostların sana içireceklerdir. Eğer içersen, tövbeyi gönlünden çıkarma. Her an günahını hatırlayıp Allah'tan bağışlanmayı dile.

...İçeceksen bari yemekten sonra hemen içme ve susuzluğunu da içkiyle giderme. İkindiden önce iç, sen serhoş olduğunda akşam da gelmiş olsun ve etraftakiler seni serhoş görmesin.

...Şarap içerken birşeyler yeme ve her zaman evinde iç. İnsanın kendi mekánında içmesi, gök kubbe altında yahut bir ağaç gölgesinde içmesinden çok daha iyidir. Evin gölgesi gizleyici, ağacın gölgesi ise dört bir yana rezil edicidir.

...Ey oğul, sarhoş olduktan sonra daha fazla içmemeye alış ve hele gece serhoş bir halde yattın ise, sabah kalkınca şaraba devam etme. O vaziyette kıldığın namaz kabul olmaz, kazaya kalır. Gecenin sarhoşluğu ile gündüzün serhoşluğu biraraya gelirse, insan deli gibi olur. Allah, geceyi rahat etmek için yaratmıştır. Allah insanın başını ağırlaşmaktan, göz kapaklarını şişmekten, gövdesini titremekten, beynini zonk zonk etmekten, deli, serhoş ve hasta olmaktan korusun. Nadir de olsa sabahları içiyorsan, bunu sakın ola ki ádet haline getirme.

...Şarap içmeden bir iş yapamaz hale gelsen bile, bari cuma geceleri içme. Gerçi şarap her zaman haramdır ama cuma gecesine hürmet gösterilmesi gerekir. Böylelikle cuma namazına da mahmur bir halde gitmemiş ve içtiğin diğer gecelerin ayıbını da halkın gözünde ortadan kaldırmış olursun. Bir sene içinde 48 adet cuma gecesi vardır, bu gecelerde içmediğin takdirde 48 adet şarabın parası yanında kár kalır, aynı zamanda bünyen içtiğin diğer altı gecenin verdiği zahmetleri de o gece temizler’’

Kanuni’nin şarap kanunları bile vardı

Gayrımüslimler, içtikleri şarap için vergi vermezler ama sattıklarından alınır. Şarabı şehrin içinde sattıklarında her on ölçü için satandan ve alandan üçer akçe alınır (Kanuni Sultan Süleyman'ın ‘‘İnöz Kazası Kanunnamesi’’, madde: 5).

Meyhane açıp kendi yaptıkları şarapları satmak isteyenlerden fıçı başına beş akçe alınır. Meyhanelerini birkaç günlüğüne kapatıp yeniden açanlar yahut hiç kapatmayanlar ister az ister çok satsınlar, fıçı başına beş akçe verirler (Kanuni Sultan Süleyman'ın ‘‘İnöz Kazası Kanunnamesi’’, madde: 7).

Şarap fıçısı taşıyan gemiler fıçıları Trabzon'da satarlarsa, her fıçıdan yirmi beşer akçe alınır. Eğer Trabzon'da değil de bir başka limana çıkartırlarsa, on beşer akçe alınır. ‘‘Miso fıçı’’ denilen yarım fıçılardan beşer buçuk akçe alınır. Rakı fıçısından 28, yarım rakı fıçısından da dokuz akçe alınır (Kanuni Sultan Süleyman'ın ‘‘Trabzon Sancağı Kanunnamesi’’, madde: 9).

Küçük sandallar ile yakın yerlerden fıçılarla şarap getirilirse, şarabın en iyi kalitesinden 30, orta kalitesinden 25, yarım fıçıdan da on iki buçuk akçe alınır (Kanuni Sultan Süleyman'ın ‘‘Trabzon Sancağı Kanunnamesi’’, madde: 10).

Gemiler limana şarap getirirlerse fıçı başına otuz akçe alınır ama Menekşe şarabı gelirse, her fıçıdan altmışar akçe alınır (Kanuni Sultan Süleyman'ın ‘‘Selánik Kazası Kanunnamesi’’, madde: .

Osmanlı usulü Amerikan bar

16. yüzyıl İstanbul'unda bir şarap dükkánı. Yahudiler ve Müslümanlar serbestçe şarap alıp içiyorlar.

(Prof. Metin And'dan).

Dayılanan elçiye eskiden temiz bir sopa çekerdik
Şubat 24, 2002 02:125dk okuma
Paylaş

Birilerinin AB Temsilcisi Karen Fogg'un e-mail mesajlarını yayınlamasının ahláki boyutunu tartışacak değilim.
Ama Bayan Fogg'un Cumhurbaşkanı Sezer hakkında ‘‘Haddi bildirildi’’ diye ifadeler kullandığını görünce, ‘‘güçlü’’ olduğumuz günlerde bize saygısızlık eden Avrupalı elçilere bir güzel sopa çekmemizi hatırladım. Devletin zayıflayıp ‘‘Avrupalılaşma’’ sevdasına kapıldığı 19. asırda ise işler tersine dönmüş, elçiler her türlü saygısızlığı yapma hakkını kendilerinde bulmuşlar ve biz herşeyi sineye çekip üstüne üstlük özür bile diler olmuştuk.

GÜNLERDİR, AB Temsilcisi Karen Fogg'un e-mail mesajlarının basına yansımasını tartışıyoruz.

İki kişi arasındaki yazışmaların her ne yolla olursa olsun başkaları tarafından elde edilmesinin, üstelik gazetelerde yayınlanmasının ne derece gayri ahláki olduğunu tartışacak değilim. Ama Karen Fogg'un yazdıklarını okuyunca işin başka tarafını düşündüm: Bir büyükelçinin görevli olduğu memleketle ilgili olarak bu şekilde yorumlar yapabilme hakkına sahip bulunup bulunmadığını, yahut o memleketin cumhurbaşkanından bahsederken ‘‘haddini bildirme’’ gibi ifadeler kullanıp kullanamayacağını...

ODUN GİBİ BİR MOSKOF

Sonra, tarihimizdeki elçilerden kaynaklanan eski skandalları hatırladım: Güçlü olduğumuz günlerde öyle elçi-melçi dinlemez, gerekli saygıyı göstermeyen yahut protokole uymayan yabancılara bu işi öğretir, hatta gerekirse bir de güzel sopa çekerdik. Ama devletin zayıfladığı, özellikle de aşırı bir ‘‘Avrupalılaşma’’ sevdasına kapıldığı 19. asırda işler tersine döndü. Eski devirlerde adam yerine koymadığımız Avrupa'nın elçileri bu defa bize ders verir olmuşlar, her türlü saygısızlık yapma hakkını kendilerinde bulmuşlar ve biz herşeyi sineye çekip üstüne üstlük özür diler bile olmuştuk.

İşte, ‘‘güçlü’’ olduğumuz günlerde protokolden ve saygıdan haberdar olmayan elçilere bu işleri nasıl öğrettiğimizin iki küçük örneği:

1497'de, tahtta İkinci Bayezid oturuyordu. O zamanlarda ortada henüz Rusya diye bir devlet değil, Moskova Prensliği vardı. Prens Üçüncü İvan, Türkiye ile bir ticaret andlaşması imzalamak istedi ve Mihail Plechtcheef adında bir elçiyi İstanbul'a gönderdi.

Elçi, hükümdarı görebilmek için haftalarca bekledi ve bu bekleyişi sırasında bir protokol kursuna tabi tutuldu.

Saray görevlileri, huzurda uyması gereken kuralları günler boyu bellettiler ve ‘‘Sakın ola ki padişahın yüzüne bakma. Sadece sadrazamla konuş’’ dediler.

O zamanlarda padişahın yüzüne bakmak yasaktı; çünkü padişah ‘‘Allah'ın gölgesi’’ sayılır, dolayısıyla o gölge seyredilemezdi. Üstelik Osmanlı tahtı protokolde öteki bütün tahtlardan daha yüksekti ve krallar yahut imparatorlar ancak sadrazama muhatap olabilirlerdi.

Mihail huzura günler sonra nihayet kabul olundu ama belki heyecanlıydı, belki de tabiatı yontulmaya müsaid değildi ve kendisine öğretilenlerin hepsini o anda unutuverdi. Etrafındakileri itip-kakarak ön tarafa geçmeye ve hükümdarla konuşmaya kalktı.

MİLLİYET FARK ETMEZ

Saray görevlileri, elçinin eteğini ve kolunu çekiştirdiler, rahat durmasını söylediler ama herşey nafileydi. Mihail hükümdara doğru hızlı adımlarla yürümeye başladı ve olan işte o anda oldu. Tahtın yanında ve gerisinde bekleyen muhafızlar elçinin üzerine çullandılar. Mihail, İkinci Bayezid'in huzurunda bir güzel dayak yedi ve yaka-paça kapıdışarı edildi.

İş bu kadarla da bitmedi. Elçi kaldığı hana hapsedildi ve birkaç gün sonra memleketine yollandı. Eline, İkinci Bayezid'in Prens İvan'a hitaben yazdığı bir de mektup verilmişti. Bayezid, ‘‘Bana bir daha elçi diye böyle odun gibi Moskof'u değil, terbiye ve nezaket kurallarını bilen adam gönderesin’’ diyordu.

Topkapı Sarayı, 1670'lerde, Avcı Mehmed'in saltanatı zamanında yine bir elçi dayağına sahne oldu. Sıra, Paris'ten gelen Marqui de Nointell'de idi.

Huzura çıkınca protokolü o da unutuverdi. Sultanın yüzüne baktı ve onunla konuşmaya başladı. Padişah, yanında ayakta bekleyen sadrazamı Fazıl Ahmet Paşa'ya döndü ve ‘‘Herife söyle, benimle değil seninle konuşsun’’ dedi. Hükümdarın sözleri tercüme edilince elçi bir başka türlü sapıttı, elindeki káğıtları yere fırlattı, tahta doğru daha yüksek sesle hitab etmeye başladı ve iki asır önceki sahne aynen tekrarlandı: Muhafızlar sefirin üzerine çullandılar, bir araba sopa çekip ‘‘Haydi, yallah terbiyesiz!’’ diye saraydan attılar.

ŞİMDİ SIRA BİZDE Mİ?

Avrupalı elçilere verdiğimiz protokol dersleri bu iki hadiseden ibaret değildi. Meselá Venedik gemilerinden biri Akdeniz'de korsanlık etmeye mi kalkmıştı? İstanbul'daki Venedik elçisi hapı yutmuştu artık. Elçi, elçilik mensuplarıyla beraber Yedikule'ye, yani o zamanın meşhur zindanına kapatılırdı. Hele bir de Venedik'e savaş ilán edildi mi... Zavallı sefir savaş bitene kadar Yedikule'nin zoraki misafiri olurdu.

Güçlü-kuvvetli günlerimizde protokole uymayan yahut saygısızlık eden elçileri böyle ayağımızın altına alıverirdik. Derken aradan asırlar geçti, eski gücümüzden eser kalmadı, özellikle Tanzimat'tan sonra Türkiye'de bir yabancı elçi terörü başladı ve işler devletin en tepesindeki kişiden söz ederken ‘‘Haddi bildirildi’’ ifadesini kullanan bir büyükelçiden özür dilemeye kadar uzandı.

Protokol ve saygı konusunda nereden nereye geldiğimizin öyküsü ise yandaki kutuda...

Avrupalı elçiler işte böyle şımarmışlardı

SON söylenmesi gerekeni en başta söyleyeyim: Biz, Avrupalı olma uğruna Avrupa ne istese yaptık ama onlara bir türlü yaranamadık. Bir dediklerini iki etmedik, taviz üstüne taviz verdik, fakat ne gözlerine girebildik, ne bizi kendilerinden saymalarını sağlayabildik, ne de en azından diplomatlarının protokole uymalarını gerçekleştirebildik.

İşte, Avrupalı elçilerin 19. asır İstanbul'undaki şımarıklıklarından bazıları:

1890'larda bir gün, Makedonya'daki Rus konsolosu sokakta dolaşırken bir Türk jandarmanın kendisine selám vermemesine sinirlenerek kamçısını askerin suratına indirdi, asker de konsolosu vurup öldürdü. İstanbul'daki Rus elçisinin işin savaşa kadar gideceğini söylemesi üzerine jandarma idam edildi, konsolos için büyük bir cenaze merasimi yapıldı, ailesine çok büyük bir tazminat ödendi ve merasime devletin bütün üst düzeyi katıldı.

Eski Sadrazam ve Hariciye Nazırı yani Dışişleri Bakanı Áli Paşa bir ara gözden düşmüş ve 1852'de İzmir'e vali olarak yollanmıştı. Orada Avusturya konsolosu ile kavga etti, İstanbul'daki Avusturya büyükelçisi de saraya baskı yaptırıp Paşa'yı valilikten azlettirdi.

Rus elçisi Mençikof, zamanın Dışişleri Bakanı olan Rifat Paşa'ya söz geçiremiyor, dolayısıyla Paşa'dan hoşlanmıyordu. Elçi 1853 Mayıs'ında saraya gidip zamanın hükümdarı Abdüláziz'le görüştü ve yarı rica yarı tehdit yoluyla Rifat Paşa'nın azledilip yerine Mustafa Reşid Paşa'nın getirilmesini sağladı.

Bir başka Rus elçisi olan Prens İgnatiyef, Sadrazam Mahmud Nedim Paşa ile borsada ortaktı. 1875 sonbaharında tahvil faizlerinin ödeme günü geldi ama hazinede tek kuruş yoktu. İgnatiyef, Paşa'ya önce gizlice ellerindeki káğıtları satma, sonra da faizleri yarıya düşürme talimatı verdi. Paşa söylenenleri yapınca Türkiye birbirine girdi, altın fiyatları yükseldi, öğrenciler ayaklandı ve Mahmud Nedim Paşa koltuğundan oldu.

1854'te, zamanın Milli Savunma Bakanlığı karşılığı olan ‘‘Seraskerlik’’ koltuğunda Rıza Paşa vardı ve Paşa'yı Fransız elçiliği destekliyordu. Sultan Abdüláziz bir gün Paşa'yı görevden aldı ama Fransız elçisinin zamanın başbakanlığı olan Babıáli'ye hakareti andıran protestoları üzerine önce gönlünü almak üzere Rıza Paşa'ya alışılmışın dışında yüksek bir azil aylığı bağlandı, sonra yeniden aynı göreve getirildi.

19. asrın son günlerinde Anadolu'nun çeşitli yerlerinde Ermeni isyanları patladı. Rus elçiliğinin bir görevlisi, elinde koskoca bir sopa ile saraya gitti ve ‘‘Türkler zavallı Ermeniler'i bu sopalarla sokak ortasında öldürüyorlar. Bütün Avrupa aleyhinize dönecek’’ dedi. Hükümet ise, tepki göstermek yerine iddiaları araştırma sözü verdi.

.Ecevit’e bir reçete de ben yazdım
Mart 03, 2002 01:396dk okuma
Paylaş

Gazetelerde Başbakan Ecevit'e ‘‘androjen’’ yani erkeklik hormonu verildiğini ve Ecevit'in bu sayede giderek dinçleştiğini okuyunca, eski zamanlarda yaşlı padişahlar ve sadrazamlar için hazırlanan güçlendirici iláçları hatırladım.
Sonra, ‘‘Allah muhtaç etmesin ama günün birinde belki de bir işe yararlar’’ diyerek, kitaplığımda bulunan ve 17. asırda devlet büyükleri için yazılmış elyazması bir tıp kitabından bazı gençleştirici iláçların tariflerini aktarayım dedim.

BAŞBAKAN Bülent Ecevit'e ‘‘androjen’’ hormonu yani gençlik ve dinçlik iksiri verilmiş, ‘‘mynastenia’’ denilen kas zayıflığı derdi de tedavi edilmiş. 80'ine merdiven dayamış başbakanımız, bütün bu tedavilerin ve iláçların sayesinde şimdi maşallah nurtopu gibi bir çehreyle ve bir delikanlı kuvvetiyle memleketi idare etmede...

Ecevit'teki bu değişiklikleri görünce, yatağa düşmüş devlet büyüklerini ayağa kaldırabilmek için bundan asırlar önce yapılmış bazı iláçları ve bu iláçların anlatıldığı elyazması kitapları hatırladım. O devirlerde ‘‘Hekimbaşı’’ denilen saray doktorları tarafından kaleme alınmışlardı, elyazması kütüphanelerimizde çok sayıda örnekleri vardı ve verdikleri formüller asırlar boyu kullanılmıştı.

Bu çeşit yazmalardan birkaçı benim kitaplığımda da bulunuyordu. ‘‘Allah muhtaç etmesin ama verdiğim reçeteler belki Rahşan Hanım'ın da gözüne çarpar, kesip bir kenara koyar ve günün birinde bir işe yarayabilirler’’ diye düşündüm ve 17. asırdan kalma böyle bir eserden, devlet büyüklerine mahsus bazı gençleştirici iláçların tariflerini aktarayım dedim.

İşte, sözünü ettiğim elyazmasının yaşlı yürekleri ferahlandıran, dermansız bacakları hareket ettiren, göze fer verip ruha cilá çeken bu iláçlardan bahseden bir bölümü:

‘‘...Ey oğul, bil ki bel ağrısından nefes darlığına, hafıza zayıflığından yürüme zorluğuna kadar nice derdin devası zencefil macunundadır. 25 dirhem zencefil, 25 dirhem kabuğu çıkmış badem, dört dirhem karanfil, dört dirhem tarçın, dört dirhem mastaki, beş dirhem şáhdáne günlük ve bir dirhem safran aynen bu sırayla havanda iyice dövüle ve elekten geçirile.

İçine az miktarda bal iláve edile, çok koyu oldu ise sulandırıla, macun haline getirile ve bir müddet bekletile. Hasta içi kapanacak, kendisine söylenenleri anlamaz hale gelecek yahut daha başka bir fenalık hissedecek olursa her gün bir dirhem yedirile. Fazlası zararlıdır, Allah korusun, adamı azdırır.

...İmdi, her kim sığır ödünden çıkan taşın iki çekirdek kadarını ezdikten sonra hamamda iken veya çıktıktan sonra yuta ve üzerine de semiz bir tavuk çorbası içe. Allah bilir ki, o tavuk gibi semiz ve sağlam ola. Mısırlı hatunlar bu usule eski zamanlardan beri uydukları için hepsi semiz ve sağlamdır.

...Yüreğini sıkıntı basan ve söylenenleri zar-zor anlayanlar yakut takalar. Yakut, değişik renklerde olur. Kimisi sarı, kimisi kırmızı, kimisi de kızıldır. Kalbinden ve ciğerinden derdi olanlar bu üç renk yakutun herhangi birini iri bir yüzük yapıp parmaklarında taşıyalar. Böyle ederlerse nefesleri açılır, üstelik veba belásının pençesine de düşmezler. Daha fazla kuvvet isterlerse, kurşundan bir yüzük takalar ve yatarken koyunlarına daima bir kedi alalar. ...İnsanın yüreğine ferahlık veren iláçları beyan edecek olursak: Bunların başında bıldırcın gelir. Bıldırcın eti kalbi ferah, vücudu kuvvetli tutar. Ama aşırı mikdarda yememek lázımdır. Üzerine nane serpile, böylelikle lezzeti, hem de etkisi arta.

...Sinir çekilmesinin ve titremenin çaresi, sinámekide ve balçıklı hurmadadır. Her kim ki sinámeki yiye, fayda göre. Bazan bunun şerbetini içe ve daha da fazla fayda göre. Ama en az dört, en fazla da yedi dirhem içe. Gaflet edip bundan fazlasını içmeye kalkmaya, háli fena olur. İsterse bir mikdar balçığı hurma ve bir adet soğan ile eze ve sinirlerin olduğu yere süre. Hemen iyileşir...’’

Hekimbaşının hünkár macunu

HEKİMBAŞI Ömer Efendi, İkinci Mustafa'nın ve Lále Devri'nin hükümdarı Üçüncü Ahmed'in doktoruydu. 1668'de İstanbul'da doğdu. Medreselerde okudu, önce kadılık yaptı, derken doktorluk etmeye başladı ve 1715'te sarayın ser-etibbası yani başhekimi oldu. Sekiz sene boyunca sadece padişahın sağlığıyla meşgul oldu ve hayata 1723'te veda etti.

Ömer Efendi, Üçüncü Ahmed için ‘‘anber hapı’’ ismini verdiği bir iláç yapmıştı.

Bu hap kalbe, mideye, ciğerlere ve hatta nezleye bile gayet iyi geliyordu.

İşte sadece hastalanan hükümdarları değil, devletin en tepesindekileri de ayağa kaldırmakta kullanılan macunun formülü: Her biri beşer dirhem olmak üzere büyük ve küçük kakule, tarçın, karanfil, beyaz günlük, sahlep kökü, cendib küster, anver, bevva cevizi, Maverdi ödü, besbase, altınbaş tiryak, ravendi ve çekirdek halinde misk havanda iyice dövülür. En iyi cinsten iki dirhem afyon, badem yağıyla karıştırılır. Bütün bu maddeler hamur yapılır, sonra hap haline getirilir ve sabah ve akşam birkaç adedi yutulur (Süheyl Ünver'in 1955'te yayınladığı ‘‘Hekimbaşı Ömer Efendi’’ isimli risalesinden).

Dertlerin devası sadrazam artığında

Bizde asırlar boyu devam etmiş bir ádetti: Sadrazamların yani eski zamanların başbakanlarının sofralarından artan ekmekler, sağır ve dilsiz çocuklara dağıtılır, bu ekmekleri yiyen çocukların dillerinin açılacağına inanılırdı.

Hele sadrazam ağır bir hastalığa yakalanmış ama şifa bulmuş ise, işte o zaman sadece ekmeğinin değil, bütün yemeklerinin artıkları derde devá kabul edilirdi. Zira ömrü uzamıştı ve konağının önünde sofra artıklarını kapabilmek için bir itiş-kakış yaşanırdı. Bu ádete 1920'lere, imparatorluğun son sadrazamı Tevfik Paşa'nın iktidar günlerine kadar hep uyuldu.

Ben, Başbakan Ecevit'in de birdenbire gençleştiğini ve dipdiri bir hale geldiğini görünce, ‘‘Bülent Bey'le Rahşan Hanım, Oran'daki evlerinin kapısında her akşam yemek artığı dağıtsalar nasıl olur?’’ diye düşündüm ve bu geleneği bir hatırlatayım dedim.

Üstadın bu kitabını okuyun ve utanın

Türk Müziği'nin en kıdemli isimlerinden olan üstád Fikret Kutluğ'un bir ömür boyu üzerinde çalıştığı ‘‘Türk Musikisi'nde Makamlar’’ isimli eseri, yedi cilt halinde yayınlandı. Türk Müziği Konservatuvarı'nın her türlü unvanı takınan ama tek satır bile yazmaktan aciz esersiz hocaları, Fikret Bey'in ilim ve müzikoloji tarihine geçecek olan bu eserine bakıp utanmak zorundalar.

FİKRET Kutluğ, Türk Müziği'nin en kıdemli isimlerindendir. 1917'de doğdu, İstanbul Hukuk Fakültesi'ni bitirdi ama hayatı boyunca müzikle uğraştı. Çok iyi bir kanuni idi, müziğin ciddisini ve kalitelisini yaptı. İcracılıktan yayıncılığa, hocalığa kadar her alanda faaliyet gösterdi. 1945'ten itibaren dört sene boyunca çıkarttığı ‘‘Türk Musikisi’’ isimli dergi, sahasındaki ilk önemli yayındı.

Fikret Bey, gençlik senelerinden beri bir eser üzerinde çalışıyordu: ‘‘Türk Musikisi'nde Makamlar’’. Bir ömür verdiği eserini 80 yaşını geçtiğinde tamamlayabildi ve kitap bundan kısa bir müddet önce, yedi cilt halinde Yapı Kredi Yayınları'ndan çıktı. Eserde ‘‘makam’’ kavramı tarihi geçmişiyle beraber herşeyiyle ele alınıyor, sistemler yorumlanıyor, yüzlerce örnek nota veriliyor ve müziğimizin temelleri konuya en yabancı olanın bile rahatlıkla anlayabileceği şekilde izah ediliyordu. Fikret Bey, Türk Müziği'nde son yarım asrın en önemli çalışmalarından birini ortaya koyarken işin çok daha önemli bir tarafını göstermiş, müziği ve ilmi kendi neslinin noktaladığını ispat etmişti.

Üstád Fikret Kutluğ için söylenecek tebrik sözleri bence yetersizdir ve boşuna bir gayrettir; zira o mükáfatların en büyüğünü böyle bir kaynak eser vererek ismini musiki tarihine silinmemecesine nakşetmekle zaten almıştır.

Türk Müziği Konservatuvarı'nın ‘‘büyük yorumcu’’ yahut ‘‘üstád müzikolog’’ unvanlarını takınıp işin ilmini yaptıklarını iddia eden ama tek satır bile yazmaktan aciz esersiz hocaları, şimdi Fikret Bey'in ilim ve müzikoloji tarihine geçecek olan bu eserine bakıp utanmak zorundalar.
Paylaş

Savunmasız Türkler’i öldüren İtalyan’ın derisini yüzmüştük
Mart 17, 2002 02:156dk okuma
Paylaş

Yenilginin acısını başka yollardan çıkarma çabası, İtalya'da asırlar öncesinden kalma bir gelenektir.
Bugün spordaki yenilgilerinin acısını futbolcuları coplayarak çıkartmaya çalışan aynı İtalyanlar, bundan asırlarca önce de savaşta uğradıkları yenilginin üzüntüsünü masum sivil Türklerin derilerini yüzerek giderme yolunu tercih etmişlerdi. İşte, 1571'de yaşanan ve tarihlere ‘‘Amiral Bragadino olayı’’ diye geçen bu hadisenin kısa öyküsü...

ROMA-Galatasaray maçından sonra yaşananların yarattığı infial hálá devam ediyor ve uzun bir zaman bitmeyecek gibi...

Futbolcularımızın güvenliğini ve kıllarına zarar gelmemesini sağlamakla görevli İtalyan polisi, oyuncularımızı copladı, Galatasaray'ın teknik adamlarını odalara hapsetmeye kalktı, bütün bunlarla da yetinmedi ve maçta çıkan olaylardan bizi sorumlu tutmaya yeltendi.

İtalyanlar'ın emanete böylesine hıyanet etmeye kalkışmaları, bana bundan asırlarca önce yaşadığımız ‘‘Amiral Bragadino’’ hadisesini hatırlattı. Bugün spordaki yenilgilerinin acısını futbolcuları coplayarak çıkartmaya çalışan aynı İtalyanlar, vakti zamanında savaşta uğradıkları yenilginin üzüntüsünü de masum sivil Türklerin derilerini yüzerek giderme yolunu tercih etmişlerdi.

İşte, İtalyanların yenilginin acısını nasıl başka türlü çıkarttıklarının tam bir örneği, tarihlere ‘‘Amiral Bragadino olayı’’ diye geçen bu hadisenin kısa öyküsü:

KORSANYATAĞI BİRADA

Akdeniz, Kanuni Süleyman zamanında tamamen bir Türk gölü haline gelmişti ama Kıbrıs'ı bir türlü alamamıştık. Kıbrıs, o zamanların İtalya'sının en kuvvetli devleti olan Venedik'in elindeydi ve bir yağma ve talan merkezi halini almıştı. Venedikli askerler korsanlık ediyor, Akdeniz'in doğusunda seyreden ticaret gemilerine saldırıyor, hatta İstanbul sarayına mal götüren tekneleri bile yağmalamaktan çekinmiyorlardı.

Zamanın hükümdarı İkinci Selim, 1570'in 15 Mayıs'ında, Kıbrıs'a sefer açılmasını emretti. Şeyhülislam Ebussuud Efendi de bir fetva verdi ve adanın alınmasının dini bir görev olduğunu, zira Kıbrıs'ın İslamiyet'in ilk senelerinde Müslümanların eline geçtiğini ama sonraki asırlarda kaybedildiğini, dolayısıyla da İslam dünyasının en büyük gücü olan Türklere ait olması gerektiğini söyledi. Şeyhülislam'ın en önemli gerekçesi, adayı elinde bulunduran İtalyanlar'ın Akdeniz'i haraca kesmeleriydi.

Padişah'ın Kıbrıs'ı fethetmekle vazifelendirdiği Lala Mustafa Paşa, Barbaros Hayreddin'in Beşiktaş'taki türbesinde dualar edip kurbanlar kestikten sonra askerleriyle beraber denize açıldı. Donanma 1 Temmuz günü Limasol'a demirledi ve ertesi gün karaya asker çıkartıldı. Mustafa Paşa, Lefkoşa ve Girne kalelerinin alınması halinde adadaki Venedik askerlerinin dayanamayacaklarını düşünüyordu ve kaleleri hemen kuşattı. Her iki kale de düştü ama Magosa'da Amiral Marco Antonio Bragadino'nun kumandasındaki Venedik kuvvetleri direnmeye devam ettiler.

ZİNDANDAKİ HACILAR

Magosa kalesinin fethi ve Kıbrıs'ın tam olarak elimize geçmesi ancak bir sene sonra, 1571'in 1 Ağustos'unda mümkün olabildi. Amiral Bragadino 30 Temmuz günü beyaz bayrak çekip teslim şartlarını görüşmek istedi ve hemen bir anlaşmaya varıldı. Venedik askerleri Kıbrıs'ı terk ettikleri takdirde esir edilmeyecek, Türk gemileriyle o devirde Venedik'in elinde bulunan bir başka adaya, Girit'e götürüleceklerdi. Amiral Marco Antonio Bragadino ile on adet yüksek rütbeli subay da serbest kalacak ve atlarıyla beraber Kıbrıs'tan ayrılabileceklerdi. Lala Mustafa Paşa'nın bütün bunlara karşılık tek bir isteği vardı: Magosa Kalesi'nde tutulan ve kuşatmadan önce Venedikli korsanlar tarafından esir alınmış olan 50 Türk esirin hiçbir zarar görmemesi... Esirlerin çoğu hacdan gemiyle dönen yaşlı insanlardı ve aylardan beri zindanda oldukları söyleniyordu.

Teslim belgeleri imzalandı ve Venedikliler 1 Ağustos günü kaleyi Türklere teslim ettiler. İtalyan tarihinin en utanç verici hadiselerinden biri de işte o gün ortaya çıktı.

Amiral Marco Antonio Bragadino, maiyetiyle beraber Lala Mustafa Paşa'nın çadırına getirildi. Paşa, teslim olan Amiral'i askeri törenle karşıladı, uğradığı yenilginin üzüntüsünü hafifletmek için elinden geleni yaptı ve iltifatlarda bulundu. Venedikli askerler Girit'e gitmek üzere Türk gemilerine bindirilmişlerdi ve yola çıkmaları için teslim anlaşmasının son şartının, kalede esir tutulan Türklerin teslimi gerekiyordu.

ASKERDEĞİL KASAP

Mustafa Paşa, esirler konusundan önce bir başka istekte bulundu ve Amiral Bragadino'dan yüksek rütbeli Venedikli bir kumandanın Kıbrıs'ta rehin bırakılmasını istedi. ‘‘Gidebilmeniz için size dünya kadar gemi tahsis ettik. Denizde her taraf Venedik gemileriyle kaynıyor. Bizim gemilerin Kıbrıs'a dönmesine kadar sizin beylerden biri burada rehin kalsın’’ dedi ama Amiral'in cevabı ‘‘Bizden bey değil, tek bir köpek bile alamazsın’’ oldu.

Paşa, Bragadino'nun cevabını moralinin bozukluğuna verdi, duymamış gibi yaptı ve teslim anlaşmasının son şartının, Türk esirlerin teslimini istedi. Amiral, bu defa herkesin kanını donduran bir söz etti: ‘‘Onların tamamı benim esirim değildi, askerlerime aitti, anlaşmanın yapıldığı gece hepsi öldürüldü.’’

Mustafa Paşa, bu cevaba rağmen gene de hiddetlenmedi, sakin bir şekilde ‘‘Ya sende olan esirleri ne yaptın?’’ diye sordu ve Baragadino kılını bile kıpırdatmadan ‘‘Adamlarım kendi esirlerini öldürünce ben de benim esirlerimi öldürdüm’’ deyiverdi.

Türk tarafı, işte bu cevaptan sonra çileden çıktı. Paşa, ‘‘Esirlerin öldürülmüş olması, teslim anlaşmasının bozulmuş olması demektir’’ dedi ve karşılık olarak önce Bragadino'nun yanındaki Venedikli kumandanları idam ettirdi. Sonra Girit'e doğru yola çıkmayı bekleyen Venedikli askerlerin tamamını gemilerden indirtti ve hepsini esir olarak kaleye hapsettirdi. Derken, Türk esirlerin nasıl öldürüldüklerini soruşturdu ve Bragadino'nun da aynı işkencelere uğramasını emretti.

Amiral, Türk esirleri öldürmeden önce kulaklarıyla burunlarını kestirmiş, o vaziyette toprak taşıtmış ve en nihayet derilerini yüzdürmüştü. Dolayısıyla onun da kulakları ve burnu kesildi. Sonra esirlere taktırdığı zincirlerden biri bileklerine geçirildi ve Türklere toprak taşıttığı yere götürülüp aynı iş bu defa ona yaptırıldı. Lala Mustafa Paşa, birkaç gün sonra ‘‘Káfir, Müslümanların canını nasıl aldıysa o da aynı şekilde canından ola’’ buyurdu ve celládlar esirlerin öldürüldüğü yerde Amiral Bragadino'nun diri diri derisini yüzdüler. Paşa bu kadarla da yetinmedi ve Bragadino'nun yüzülmüş derisini Venedik'e, ailesine gönderdi. Amiral'in kardeşi, Bragadino'nun cesedini Venedik'e getirtebilmek için senelerce uğraşacak, nihayet başaracak ve amiralin kemikleri Venedik'teki Aziz Giovanni ve Paolo Kilisesi'nde bir láhde konacaktı.

BİZ SUÇLU OLDUK

Magosa'daki hadisede biz sonuna kadar haklıydık ama Avrupa bizi haksız çıkardı. Bragadino'nun yaptıklarından Batı'da tek kelimeyle bile bahsedilmedi, masum esirleri öldürtmesi tarih kitaplarına bir satırla olsun geçmedi ve kabahat bizim üzerimize kaldı; iş döndü, dolaştı ve ‘‘Barbar Türkler, teslim olan Venedikli General'in derisini yüzdüler’’ halini aldı.

Amiral Bragadino'nun derisiyle kemikleri şimdi Venedik'teki kilisede özenle muhafaza ediliyor ve masum esirlerin katiline ‘‘aziz’’ muamelesi yapılıyor.

Mutavva’nın gücü, sadece Suudi kadınına yeter

BU fotoğraf 1990 kışında, Suudi Arabistan'da çekilmişti. Önde kadın Amerikan askerlerini, hemen arkalarında da namaz kılmaya hazırlanan ‘‘mutavva’’ları, yani ‘‘din polisi’’ni görüyorsunuz.

O günlerde Saddam Hüseyin'in Kuveyt'i işgal etmesiyle patlayan Körfez Savaşı bütün şiddetiyle devam ediyordu ve Suudi Arabistan'a yüz binlerce Amerikan askeri gönderilmişti. Ben, savaş boyunca Suudi Arabistan'daydım.

Amerikan askerleri arasında kadınlar da bulunacaktı ve gelmelerinden önce, savaşın en fazla hissedildiği Dahran taraflarında gizliden gizliye bir tartışma başlamıştı: Kadın askerler başları açık, yahut vücutları görünecek şekilde dolaşmaya kalkarlarsa ne olacaktı? O zamanın Mekke Kadısı Bin Baz, Suudi Arabistan'da sokak hákimiyetini elinde bulunduran ‘‘mutavva’’lara yani ‘‘din polisi’’ne akıllara durgunluk veren bir emir verdi, ‘‘Amerikalı kadın askerlerin İslamiyet'e uygun şekilde giyinmelerinin sağlanmasını’’ istedi.

Bin Baz'ın talimatı Amerikalıları sadece güldürdü. Ama Kral Fahd ‘‘Ne olur, ne olmaz’’ diyerek devreye girdi, TV'ye çıktı ve ‘‘Bu kadınlar ve erkekler bizi Saddam denilen şeytana karşı korumak için geliyorlar. Sadece bizi değil, kutsal toprakları da koruyacaklar. Dolayısıyla hepimiz onlara saygı göstermekle mükellefiz’’ dedi ve bir de emirname yayınlandı.

Amerikalılar birkaç gün sonra gelmeye başladılar. Dahran ve Dammam, kadın askerlerle dolup taştı ve işin garibi kadınlara en büyük ilgiyi mutavvalar gösterdi. Birkaç gün öncesine kadar sokaklarda elinde kırbaçla yahut bambudan sopalarla dolaşan, ezan okununca milleti ite-kaka namaza sürükleyen adamlar, rastladıkları kadın askerlerin önünde iki büklüm oluyor, yalanırcasına bir ‘‘Ehleeeen!’’ çekiyor ve peşlerinden ayrılmıyorlardı. Bu, savaş bitip Amerikalılar memleketlerine dönene kadar böyle devam etti ve‘‘din polisi’’ kırbacını yeniden şaklatmaya başladı.

Suudilerin resmi mezhebi Vehhabilik'in ürünü olan ‘‘mutavva’’, işte budur. Gücü yettiğinde aslan kesilir, genç kızları ‘‘başları açık’’ diye kebap etmekten bile çekinmez ama iş kendi canını kurtarmaya geldi mi, kadının önünde dinine ve milliyetine bakmadan yerlere eğilir, şaklanbanlıkta meddahları bile geride bırakır.

.Saddam’ın seleflerini linç edip köpeklere yedirdiler
Mart 24, 2002 02:146dk okuma
Paylaş

Amerika, Saddam Hüseyin'in suyunu hafiften ısıtmaya başladı. Başbakan Ecevit, ABD Başkan Yardımcısı Dick Cheney'in Ankara ziyaretinden sonra her ne kadar ‘‘Rahatladım’’ dedi ise de, Irak'ta iktidarın değişme metodunu bilenler Saddam Hüseyin'in yakında gideceğini, hem de pek kötü şekilde gideceğinin farkındalar.
Zira bugüne kadar hiçbir Iraklı lider yatağında huzur içinde can vermedi. Ya ipe çekildi, ya kurşuna dizildi, ya suikaste uğradı, yahut köpeklere yedirildi.

Başkan Bush, Saddam Hüseyin'in suyunu hafiften ısıtmaya başladı. Saddam'ın devrilmesiyle sonuçlanacak bir askeri harekátın ayak sesleri şimdi giderek daha fazla işitiliyor.

Başbakan Bülent Ecevit, ABD Başkan Yardımcısı Dick Cheney'in hafta içinde Ankara'ya yaptığı ziyaretten sonra her ne kadar ‘‘Görünebilir bir gelecekte Irak'a harekát yok’’ deyip ‘‘Rahatladığını’’ söyledi ise de, Irak'ta iktidarın değişme şeklini bilenler Saddam yakında gideceğini, hem de pek kötü şekilde gideceğinin farkındalar. Zira, Irak'ın kuruluşundan buyana geçen 80 küsur sene boyunca Bağdad'da hiç değişmeyen bir gelenek hakim oldu: Liderler yataklarında can vermediler, mutlaka bir suikast yahut darbe neticesinde öldürüldüler. Yeni gelen eskisini ya ipe çekti, ya kurşuna dizdirdi yahut köpeklere yedirdi.

İşte, Irak'ta 1920'den buyana hiç aksamadan devam eden geleneğin halkaları; Irak'ın başında bulunanların yataklarında can veremeyişlerinin öyküsü:

İSVİÇRE'DE KALBİ DURUVERDİ Birinci Dünya Savaşı sırasında Arap isyanını başlatıp Arap yarımadasını Osmanlı yönetiminden kopartan Mekke Şerifi Hüseyin'in oğullarından Faysal, savaştan sonra, 1920'nin 11 Mart'ında Suriye Kralı oldu ama Suriye'yi ellerinde tutan Fransızlar Faysal'ı beş buçuk ay sonra Şam'dan kapıdışarı ettiler. Faysal bu defa Irak'a hakim olan İngilizler'e yanaştı ve 1921'in 23 Ağustos'unda ‘‘Irak Kralı’’ ilán edildi.

Irak, o günlerde İngiliz mandası altındaydı ve Faysal mandanın sona erip Irak'ın tam bağımsız bir devlet olduğu 1932 Ekim'ine kadar İngiltere'nin gölgesi altında hüküm sürdü. Krallığının keyfini almaya başladığı günlerde, 1933 Eylül'ünde İsviçre'ye gitti, orada kalbi duruverdi.

FRENLERİNİ GEVŞETTİLERFaysal'ın yerini, 21 yaşındaki oğlu Gazi aldı ve genç kral bir anda Arap dünyasının en popüler ismi haline geldi. Irak'a seneler boyunca hakim olan İngiltere'den nefret ediyor, Almanlar'a yakın duruyor, sarayına kurdurduğu radyo istasyonundan Suriyeliler'e Fransızlar'ı, Kuveytliler'e de iktidardaki Sabah ailesini devirip Irak'la birleşmeleri çağrısı yapıyordu. Genç kralın milliyetçi politikasının yanısıra Filistin'e devam eden Yahudi göçü, İngiltere'nin Ortadoğu'daki etkisini giderek azalttı ve Gazi'nin ölümü de İngilizler'in elinden oldu. İngilizler 1939'un 4 Nisan'ında kralın kendi kullandığı otomobilin frenlerini önceden gevşettiler ve bir duvara çarpan genç kral parça parça oldu.

CESEDİ KÖPEKLERE YEDİRİLDİ Gazi'den sonra, Irak tahtına dört yaşındaki oğlu Faysal çıktı, büyük amcası olan Hicaz'ın eski kralı Ali'nin oğlu Prens Abdülilláh kral naipliğine getirildi ve İngiltere bölgede eskisi gibi yeniden söz sahibi oldu. Faysal, 1957'de Osmanlı ve Mısır hanedanlarının mensubuPrenses Fazile İbrahim ile nişanlandı.

Kral düğün hazırlıkları için İstanbul'a geleceği sırada, 1958'in 14 Temmuz'unda, Bağdad askeri bir darbeye sahne oldu. Prens Abdülilláh, Başbakan Nuri Said Paşa ve kraliyet ailesinin neredeyse tamamı yataklarında linç edildi. Ağır yaralanan genç kral hastahaneye kaldırıldı ama doktorlar darbecilerden korkup müdahalede bulunmayınca, Faysal hastahanenin bir koridorunda, yerde can verdi. Sonra, onun ve kraliyet ailesinin diğer mensuplarının cesedlerinin köpeklere yedirildiği söylendi...

KURŞUNA DİZİP HAVAYA UÇTU Krallığın devrilmesinden sonra iktidarı iki general, Abdülkerim Kasım'la Abdüsselám Arif paylaştı. Rejim değişti ise de, gelenek hiç bozulmadı: Arif 1963'te Kasım'ı kurşuna dizdirdi, Irak'a kendisini ‘‘Arap sosyalisti’’ diye tanıtan Baas Partisi hakim oldu ama Abdüsselám Arif'in iktidarı da sadece üç sene sürdü ve bindiği uçak havada her nedense infilák ediverdi. Yerini kardeşi Abdurrahman Arif aldı, 1968'de gelen bir başka darbe bu defa da onu devirdi ve cesedini bile bulamadılar.

SIRADA ŞİMDİ KİM VAR?

Arif kardeşlerden sonra, Irak bu defa General Hasan el Bekr'e kaldı ama el Bekr de nasıl olduysa oldu, 1976'da yetkilerini Saddam Hüseyin'e devretmeye ikna edildi. Günün birinde ‘‘uzun zamandır muzdarib olduğu hastalıktan vefat ettiği’’ açıklanana kadar Hasan el Bekr'den bir haber alınamadı.

Irak'ta 80 seneden beri yaşanan yaşanan bütün bu maceralardan sonra şimdi Saddam'ın iktidarı gönül rızasıyla bırakacağına yahut sessiz-sadasız bir köşeye çekileceğine inanabilir misiniz?

Kütüphane değil, Deli Dumrul Köprüsü

İstanbul Üniversitesi Yönetim Kurulu, geçenlerde üniversite tarihinin en saçma ve en garip kararlarından birini aldı, Türkiye'nin önde gelen kitaplıklarından biri olan Üniversite Kütüphanesi'ni paralı hale getirdi. Rektör Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlu ismini tarihe kitap sevmeyen ve okumayan bir milleti okumaya teşvik etmek yerine kitaptan tamamen uzaklaştıran kişi olarak yazdırmak niyetinde değilse, bu Karakuşi hükmü iptal etmek ve çığrından çıkan kütüphaneye bir çekidüzen vermek zorundadır.

Sultan İkinci Abdülhamid, Türkiye'nin gelmiş geçmiş en büyük kitap meraklılarından biriydi ve Yıldız Sarayı'nda çok zengin bir kütüphane kurmuştu.

31 Mart ayaklanmasından sonra talan edilen Yıldız'da yağmadan kurtulan tek yer bu kütüphaneydi ve başında bulunan Kalkandelenli Sabri Efendi, yağmacıların içeriye girmesini ‘‘Önce beni çiğneyin!’’ deyip eşiğe yatarak önlemişti. Yıldız Kütüphanesi seneler sonra İstanbul Üniversitesi'ne bağlandı, üniversite kitaplığının çekirdeğini teşkil etti ve Bayezid'deki yeni binasında seneler boyu en meşhur álimlerden sıradan okuyucuya kadar binlerce, onbinlerce kişiye hizmet verdi.

Derken devir değişti, 1990'ların ortalarında kütüphanenin idareciliğine isminin başında ‘‘kütüphanecilik profesörü’’ yazan bir hanım getirildi ve o güzelim ilim yuvası bir anda Sing Sing zindanına döndü. Okuyucuya elden gelen zorluğun envaisi gösteriliyordu, içeride artık ilim değil, kitap düşmanlığı yapılıyordu. ‘‘Araştırma, parası olanın işidir’’ zihniyetiyle mikrofilim ücretleri kat kat arttırılmış, doktora talebesinin eli-kolu bağlanmıştı.

Sonra 17 Ağustos depremi geldi ve kütüphanenin asıl önemli kısmı, yazmaların ve kolleksiyonların muhafaza edildiği bina, hasarlı olduğu için kapatıldı. Aradan bu kadar sene geçti ve hálá kapalı.

Ama saçmalık, işgüzarlık ve hamakat bunlarla da kalmadı: Üniversite'nin yönetim kurulu 31 Ocak 2002 günü işitenlere ‘‘Destuuur!’’ dedirten bir iş yaptı, kütüphanenin okuyucuya açık olan bölümünü ‘‘paralı’’ hale getirdi.

Kütüphanenin girişinde şimdi ‘‘Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanı Prof. Dr. Meral Alpay’’ imzalı bir utanç belgesi asılı. Belgede, başka üniversitelerden gelecek olan öğrencilerin kütüphanede çalışmak istedikleri takdirde bundan böyle 1, öğretim üyelerinin 2, ‘‘yabancıların ve iş çevrelerinin’’ ise 5 milyon lira ‘‘günlük ücret’’ ödeyecekleri yazılı.

Meral Hanım okumak ve ilim yapmak isteyenlere bir de 'kolaylık' getiriyor ve 'isterseniz abone olabilirsiniz' deyip 25 ile 100 milyon lira arasında değişen bir ‘‘abonman listesi’’ veriyor. Garabet bununla da kalmıyor, 1980 öncesi yayınlardan fotokopi istendiği takdirde yayın başına 250 bin lira ‘‘çoğaltma hakkı’’ alınacağı buyuruluyor. Anlayacağınız, hanımefendi, bir yazarın, meselá bendenizin 1980 öncesinde yazdıklarını paraya tahvil etme hakkını kendisinde buluyor ve o üniversitenin bünyesinde yeralan Türkiye'nin en namlı hukuk fakültesinin hocaları ‘‘Hanım, bu iş en azından Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'na muhaliftir’’ demeyi akıl edemiyorlar.

İlmi, araştırma hevesini ve ilim haysiyetini ayaklar altına alan bu saçmalıklar sona erene kadar konuyu gündemde tutacağım. Sırada, rektöre son haftalarda árız olan fakülte ve bölüm kitaplıklarını kapatma hevesi şeklindeki gariplikler ve kütüphane yönetiminin kaprisleri yüzünden bir kızcağızın canından olması gibisinden adli hadiseler de var.

İstanbul Üniversitesi'nin Rektörü Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlu ‘‘Okumayan bir milleti üstüne üstlük bir de paralarını alarak okur hale getirebileceğini zannetmek’’ gibisinden bir garabetle tarihe geçmek niyetinde değilse, bu Deli Dumrul oyununa son vermek ve senelerdir kapalı olan yazma eserler bölümünü ilim dünyasına biran önce açmak zorundadır.

Türk kitap ve kütüphaneler tarihinin, böylesine bir azabı Anadolu'nun Moğol işgaline uğradığı asırlarda bile çekmediğine emin olun!

.54 yıl önceki vur emrini eski başbakan Şamir verdi
Mart 31, 2002 01:416dk okuma
Paylaş

Onbinlerce Mehmetçik'i Gazze'nin kumlarında bırakarak Filistin'i terketmemizin üzerinden 85 sene geçti ve Filistin'de geçen hafta yine bir şehid verdik: Binbaşı Cengiz Toytunç'u...
Bu şekildeki suikastlerin en ses getireni 1948'de yaşanmış ve İsrailli altı milis, Birleşmiş Milletler arabulucusu İsveçli Kont Folke Bernadotte'yi otomobilinde makineli tüfeklerle taramışlardı. Kont'un ölüm emrinin ileriki senelerde İsrail'e başbakan olan Yitzak Şamir'den geldiği çok sonraları anlaşıldı. Bütün bunlar bir yana, ben Ramallah'ta şimdi olup bitenleri gördükçe İngiliz'in kurşunu ve Arap'ın hançeri yüzünden 1917'de Filistin çöllerine gömdüğümüz onbinlerce gencimizi hatırlıyor ve ‘‘Allah'ın sopası yok’’ sözünün boşuna söylenmediğini düşünüyorum.

Filistin'de 401 sene devam eden hakimiyetimizin bölgeyi 1917 sonbaharında İngilizler'e terketmemizle son bulmasının üzerinden 85 sene geçti ve Türk Ordusu 85 sene sonra orada ilk şehidini verdi: Uluslararası Gözlemci Birliği'nde görevli Binbaşı Cengiz Toytunç'u... Filistin ve İsrail tarafı topu birbirlerinin üzerine atmakla, karşılıklı suçlamalarla meşguller. Aralarında neredeyse dört bin seneden beri devam eden kavgaya, şimdi bir Türk subayının da kanı karıştı.

Binbaşı Cengiz Toytunç'un katledilip Yüzbaşı Hüseyin Özarslan'ın yaralandığı Halil şehrini acaba ne kadar biliyoruz?

Halil, Hazreti İbrahim'in mezarının bulunduğu yerdir, İbrahim'le beraber karısı Sare'nin, oğlu Hazreti İshak'ın, gelini Rebeka'nın, Hazreti Yakub'un, Yakub'un karısı Lea ile güzelliğiyle meşhur oğlu Hazreti Yusuf'un mezarları buradadır. ‘‘Halil’’ sözü Hazreti İbrahim için Arapça'da kullanılan ‘‘Halilü'r-Rahman’’ yani ‘‘Allah'ın dostu’’ tabirinin kısaltılmışıdır; İsrailliler de buraya ‘‘dostluk, arkadaşlık, birlik’’ mánásına gelen ‘‘Hebron’’ ismini vermişlerdir.

Şehrin dini ve tarihi önemi kısaca böyle. Ben, Binbaşı Toytunç'un şehid edildiğini öğrenmemden hemen sonra bölgede bundan 54 sene önce bir başka barış görevlisine karşı girişilen bir diğer suikastı hatırladım: Kont Bernadotte'nin öldürülmesini ve daha da önemlisi, Kont'un ölüm kararını veren kişinin seneler sonra başbakanlığa kadar yükselebilmiş olmasını...

Wisborg Kontu olan Folke Bernadotte, o dönem İsveç'inin kralı Beşinci Gustaf'ın yeğeni ve İsveç Kızılhaçı'nın başkanıydı. Her iki dünya savaşında da barış ve insani yardım için çalışmış, ikinci savaş sırasında Kızılhaç adına Almanya'da ve Alman işgali altındaki yerlerde mekik dokuyup binlerce Yahudi'yi gazodasından kurtarmıştı. Savaşan tarafların tam bir itimadına sahipti ve 1945'te Almanya'nın ilk teslim şartlarını müttefiklere o götürmüştü.

Savaş nihayet bitti, Filistin'de 1917'den beri devam eden İngiliz işgali ve himayesi sona erdi ve daha henüz kurulmuş olan Birleşmiş Milletler Teşkilátı, Kont Bernadotte'u Araplar'la Yahudiler arasında arabuluculkuk etmesi için 1948 Mayıs'ında Kudüs'e gönderdi.

Bu, Kont'un dünya barışı uğrunda yükleneceği son vazife olacak ve Bernadotte bu uğurda hayatını kaybedecekti.

KUDÜS’E PLAN YARAMADI

Taraflar arasındaki anlaşmazlıklar bugünkülerle aynıydı; ilk sırada Kudüs'ün geleceği ve kime ait olacağı konusu vardı... Kont bir ‘‘Kudüs Planı’’ hazırladı ve Birleşmiş Milletler 1948 yazında bu planı resmi çözüm olarak kabul etti. Plan uyarınca Kudüs'e milletlerarası kimlik verilecek, Yahudiler ve Araplar şehrin idaresinde söz sahibi olamayacaklardı.

O sırada İsrail devleti kurulalı henüz bir ay kadar olmuştu ve plana ilk tepki, Filistinliler'le mücadele eden Yahudi yeraltı örgütlerinden, özellikle de ‘‘LEHI’’ diye bilinen İsrail Özgürlük Savaşçıları ‘‘Lohamei Heruth Israel’’den geldi. LEHI'nin liderlerinden olan genç bir milis, Kudüs'ü elde etmelerinin önündeki en büyük engel kabul ettikleri Kont Bernadotte'in ortadan kaldırılması fikrini ortaya attı. Gencin adı Yitzak idi, teklifini son derece ateşli bir şekilde savundu, örgüte kabul ettirdi ve Kont Bernadotte 1948'in 17 Eylül'ünde ustaca ortadan kaldırıldı.

Siláhlı altı milis, Kudüs'ün Yahudi tarafında bir toplantıya giden Kont'un ve refakatindeki otomobillerin yolunu kestiler. Dört kişi tekerleklere ateş açtı, diğer ikisi de Schmeisser tüfeklerindeki kurşunları öndeki Chrysler'in içine boşalttı. Altı kurşun yiyen 54 yaşındaki Kont ve yanında oturan Fransız temsilci hemen orada can verdiler.

Bütün dünya ve Birleşmiş Milletler ayağa kakmıştı. Tutuklamalar hemen başladı, derken ‘‘katillerin bulunduğu’’ da açıklandı ama aradan aylar geçti ve tutuklananlar mahkemeye bile çıkartılmadan ‘‘káfi delil olmadığı’’ gerekçesiyle serbest bırakıldılar. İsrail, Birleşmiş Milletler'e ‘‘Güvenlik tedbirlerini almamış olması yüzünden Kont'un bir suikaste uğramasında devlet olarak hatalı olduğunu’’ bildirdi, sonra da Bernadotte'un ailesine 54 bin 628 dolar tazminat ödedi, hepsi o kadar...

Suikastin üzerinden seneler geçti, LEHI de zamanla dağıldı. Bir zamanların bu en namlı yeraltı örgütü, İsrail'de artık ‘‘kuruluş efsanesi’’ idi. Ama Kont'un kurşunlanması tam 35 sene sonra, 1983'te yeniden gündeme geldi: 1940'lı senelerde LEHI'nin liderlerinden olan ve Kont'un ölüm emrini veren Yitzak adındaki genç, İsrail'in başına geçmişti; adı Yitzak Şamir'di ve ülkenin başbakanıydı. O bölgenin şartları, dünyanın önde gelen barışçılarından birini gözünü kırpmadan ölüme gönderen kişilerin zirveye tırmanmlarına izin verir mahiyetteydi.

ALLAHIN SOPASI YOK MU?

Binbaşımızı hangi tarafın şehid ettiğini şimdilik bilmiyoruz ve bu yazıyı taraflardan birini töhmet altında bırakmak niyetiyle değil, bir zamanlar bütün dünyayı ayağa kaldıran bir başka suikasti hatırlatmak için yazdım. Askerlerimize Filistin polisi üniforması içerisinde yaylım ateşi açmak bana zaten ‘‘kör gözüm parmağına’’ misali bir iş gibi geldi ve aklıma Filistin yönetimine muhalif aşırı grupları getirdi.

Ben bu yazıyı hazırladığım sırada İsrail, Yaser Arafat'ı karargáhını hapsetmişti ve Ortadoğu'nun yeniden birbirine girmesi an meselesiydi.

Bu sayfada gördüğünüz büyük fotoğraf 1870'lerde, Fiorillo adındaki bir İtalyan tarafından çekilmiş ve o taraflarda nöbet bekleyen bir Türk çavuşunu gösteriyor. Biz, fotoğraftaki askerimizin onbinlercesini İngiliz'in kurşunu, Arap'ın da hançeri yüzünden 1917'de Filistin çöllerinde bıraktık ama bıraktığımız yerler 80 küsur seneden beri bir türlü ifláh olmadı.

‘‘Allah'ın sopası yok’’ diye boşuna dememişler galiba...

O topraklarda çok ihanete uğramıştık

Bugün artık çok uzak iklimlerde kalmış gibi görünen Ramallah'ın, Halil'in yahut Refah'ın bizim için ne demek olduğunu öğrenmek isterseniz, Falih Rıfkı'nın ‘‘Zeytindağı’’nı okuyun. Kudüs'te, Filistin'de ve Sina Çölü'nde uğradığımız yenilgileri ve Araplar'ın ihanetini ‘‘Zeytindağı’’ kadar acı ama gerçek biçimde anlatan bir başka eser Türk Edebiyatı'nda ve Türk tarihinde mevcut değildir.

‘‘Zeytindağı’’, Birinci Dünya Savaşı'nı Cemal Paşa'nın yaveri olarak Kudüs taraflarında geçiren Falih Rıfkı'nın savaş hatıraları gibidir. İmparatorluğun çözülmesi ve çökmesi kitapta bir Türkçe şáheseri olarak önünüze serilir.

Aşağıda, ‘‘Zeytindağı’’nın belki de en hoş kısnı olan ‘‘Allaha ısmarladık’’ başlıklı fasıldan bir bölüm naklediyorum. Okuyun, sonra sadece o zamanları düşünmekle kalmayın, şimdilerde varolan kriz bölgelerine asker gönderme hevesimizi de bir değerlendirin:

‘‘...Bir sabah kumandanın odasına girdiğim zaman, gözlerinin ağlamaktan yorulmuş olduğunu gördüm; Kudüs, İngilizler'in elinde idi.

Oradaki son Türkler'in nasıl kahramanca vuruştuklarını, masanın üstünden aldığım şifreli telgrafta okudum. Kudüs'ü İsrail Oğulları gibi bırakmadık; Türkler gibi bıraktık. Nebi Sanom üstünden Müslüman veya Hristiyan mabedlere doğru inenler, Türkler'in son gününü hatırlayacaklardır.

Karargáhın içinde ‘‘Kudüs düştü!’’ sözü, ölüm haberi gibi yayıldı. Daha şimdiden Beyrut'a, Şam'a, Haleb'e gözyaşlarımızı hazırlamak lázımdı.

Artık yalnız Anadolu'yu ve İstanbul'u düşünüyorduk. İmparatorluğa, onun bütün ruyalarına ve hayallerine Allaha ısmarladık!

...Tren giderken, iki tarafımızda Suriye ve Lübnan'ı sanki safra gibi boşaltıyoruz. Yarın kendimizi Anadolu köylerinin arasında Kudüssüz, Şamsız, Lübnansız, Beyrutsuz ve Halepsiz, öz can ve öz ocak kaygısına boğulmuş, öyle perişan bulacağız.

...İstasyonda bir kadın durmuş, gelene geçene: ‘‘Benim Ahmed'i gördünüz mü?’’ diyor.

Hangi Ahmed'i? Yüz bin Ahmed'in hangisini?

Yırtık basmasının altından kolunu çıkararak, trenin gideceği yolun, İstanbul yolunun aksini gösteriyor: ‘‘Bu tarafa gitmişti’’ diyor.

O tarafa? Aden'e mi, Medine'ye mi, Kanal'a mı, Sarıkamış'a mı, Bağdad'a mı?

Ahmed'ini buz mu, kum mu, su mu, iskorpit yarası mı, tifüs biti mi yedi? Eğer hepsinden kurtulmuşsa, Ahmed'ini görsen, onu da benim kadar yabancı bulacaksın. Gözünün ışığı sönmüş, çukur yanağı kemiğine batmış, omuzu göçmüş, ona da soracaksın: ‘‘Ahmed'imi gördün mü?’’

...Hayır... Hiç birimiz Ahmed'ini görmedik. Fakat Ahmed'in herşeyi gördü; Allah'ın Muhammed'e bile anlatamadığı cehennemi gördü.

...Anadolu Ahmed'ini soruyor. Ahmed, o daha dün bir kurşun istifinden daha ucuzlaşan Ahmed... Şimdi onun pahasını kanadını kısmış, tırmaklarını büzmüş, bize dimdik bakan ana kartalın gözlerinde okuyoruz.

Ahmed'i niçin harcadığımızı bir söyleyebilsek, onunla ne kazandığımızı bu anaya anlatabilsek, onu övündürecek bir haber verebilsek... Fakat biz Ahmed'i kumarda kaybettik!’’

.Yakup Cemil tetikçi olsa ailesi sefalet mi çekerdi?
Nisan 07, 2002 01:416dk okuma
Paylaş

‘‘Baba’’ kalkıp ‘‘Bazı köşe yazarları Yakup Cemil haline geldiler’’ deyince ‘‘Keşke Yakup Cemil gibi birkaç köşe yazarına daha sahip olabilsek’’ diye düşündüm.
İttihad ve Terakki'nin bu en namlı fedaisi bir zamanlar gerçi korku dolu bir terör yaratıp çok canlar almış ama ne yaptıysa inandıkları uğruna yapmış; menfaat, birileri adına tetikçilik yahut hortumculuk gibi işlerin ne olduğunu hiçbir zaman bilmemişti. 1916'nın 11 Eylül'ünde idam edildi ama karısına ve çocuklarına vatani hizmet tertibinden aylık bağlandı. Sağ olsaydı, ismini bu şekilde kullananlara kimbilir neler ederdi...

‘‘Baba’’, hakkında çıkan bazı yazılara hiddetlenmiş olacak ki geçen hafta Ertuğrul Özkök'ü aradı, ‘‘Türk basınında bazı köşe yazarları Yakup Cemil haline geldiler’’ dedi, ‘‘Üzerlerine düzenli orduyla gitmek gerekir’’ buyurdu ve bir Yakup Cemil tartışmasıdır başladı.

Yakup Cemil'in adı daha önce de birkaç defa gündeme gelmiş ve ismini teláffuz önceliği hep Baba'ya ait olmuştu. Meselá Susurluk skandalı ilk patladığı günlerde de ‘‘Yeni Yakup Cemiller yaratılmasın’’ diyen gene Baba idi.

Ben, Yakup Cemil ile ilgili bu yeni tartışmaları takip ederken Baba'nınsöyledikleri keşke doğru çıksa da, Yakup Cemil gibi birkaç köşe yazarına sahip olabilsek' diye düşündüm. Zira, İttihad ve Terakki'nin bu en namlı fedaisi bir zamanlar gerçi korku dolu bir terör yaratıp çok canlar almış ama ne yaptıysa inandıkları uğruna yapmış; menfaat, birileri adına tetikçilik yahut hortumculuk gibi işlerin ne olduğunu hiçbir zaman bilmemişti.

İLK KURŞUN SUBAYA

İsmi şimdilerde yeniden gündeme gelen Yakup Cemil, İstanbul'lu Çerkes bir aileye mensuptu. 1903'te Harbokulu'nu bitirdi, Rumeli taraflarına tayin edildi ve dağlarda senelerce eşkiya kovaladı. Sertliği ve acımasızlığı daha o günlerde bile dillere destan olmuştu.

Sonra, devrin modasına uyup İttihad ve Teraki Cemiyeti'ne girdi. 1908'de Meşrutiyet ilán edilince askerlikten istifa etti. Artık sadece cemiyet için çalışacaktı. Bir aralık Adana'ya gitti ve teşkilátlanma işiyle uğraştı. 1911'de İtalyanlar o zamanlar Türk toprağı olan Libya'yı işgal edince, Yakup Cemil gönüllü olarak Libya'ya gitti. Göğüs göğüse çarpışmalarda yıldızı daha da parladı. Ama Trablus'ta ortadan kaldırdıkları arasında sadece işgalci askerler değil, bir de zenci Türk subayı vardı: Teğmen Şükrü Efendi... Resmi savunmasında teğmeni ‘‘Nöbet tuttuğu sırada uyuduğunu gördüğü için kendisine hakim olamayarak vurduğunu’’ söylüyordu ama arkadaşlarına ‘‘Bir siyah adamın bana emir vermesini kabul edemezdim’’ diyecekti.

BİR KURŞUN DA PAŞA’YA

Hadise örtbas edildi ve Yakup Cemil sessiz sadasız İstanbul'a döndü. Derken İttihadçılar 1913'ün 23 Ocak günü o zamanın başbakanlığı olan Babıali'yi basıp hükümeti ele geçirdiler. Yakup Cemil, baskın sırasında hadisenin baş kahramanı olan Enver Bey'in, yani sonraların Enver Paşa'sının hemen yanıbaşında idi. Binaya girmelerinden hemen sonra Harbiye Nazırı Nazım Paşa'yı durup dururken şakağından vuruverdi. ‘‘Ne halt ettin?’’ diye soran Enver'e cevabı, ‘‘Bu adamlara láf anlatılmaz, onları böyle susturmak lázımdır’’ dedi ve tabancasında kalan öteki kurşunları da yerde kanlar içinde can çekişen Nazım Paşa'nın yeniden boşalttı.

Artık, İttihat ve Terakki'nin siláhşörü olmuştu. Parti'nin ortadan kaldırılmasını ama sessizce yokedilmesini istediği kişilerin isimleri Yakup Cemil'e veriliyor, adamlarıyla beraber işi hemen hallediyordu. Fakat gittikçe gemi azıya aldı; emir ve kural dinlemez oldu. O sırada devlet dünya savaşına girmişti. Enver Paşa, taaa Rumeli'de eşkiya kovaladıkları günlerden beri siláh arkadaşı olan Yakup Cemil'e ceza vermek istemedi ve onu Kafkas cephesine yolladı. O zamanların gizli servisi olan Teşkilát-ı Mahsusa'nın cephedeki gönüllü birliğine kumanda ediyordu ama gene rajhat durmayınca önce Bitlis'e, oradan da Bağdad'a sürgün edildi. Sonra kalkıp İstanbul'a geldi ve gelir gelmez ortalığı birbirine kattı.

ÖLDÜRÜP MAAŞ BAĞLADIK

Savaşın kötü gittiğini farketmiş, devletin tek kurtuluşunun karşı tarafla müstakil bir barış yapmakta olduğuna inanmıştı. Bunun için, Müttefikler'le kendi başına temasa geçmeyi denedi ama Enver Paşa iktidarda iken bu işin olamayacağını anladı ve bu defa hükümeti devirip Paşa'yı ortadan kaldırmanın yollarını aradı. Darbe hazırlıklarına başladı ama parti içindeki grupların birbirlerine karşı mücadele vasıtası oldu. Dahiliye Nazırı, yani İçişleri Bakanı olan Talát Paşa, kendi kliğini güçlendirmek için Yakup Cemil'i ortadan kaldırmak zorundaydı. Enver Paşa gerçi eski kader arkadaşına hálá toz kondurmuyordu ve onu ikna etmek işi Talát Paşa'ya düştü. Bir kısmı gerçek, bir kısmı düzmece belgelerle Enver'i suikast girişimlerine inandırdı, Yakup Cemil'in tutuklattı ve askeri mahkemeye verdirdi.

Mahkeme, Yakup Cemil'i Vatana İhanet Kanunu'nun 14. maddesinin 6. fıkrası gereğince idama mahkum etti. Enver Paşa kararı gene de imzalama niyetinde değildi ama birkaç gün sonra Berlin'e gitmek zorunda kaldı ve ona vekálet eden Talát Paşa kararı hemen tasdik etti. Yakup Cemil, 1916'nın 11 Eylül sabahı güneş doğarken, Káğıthane'deki tepelerden birinde alelacele idam mangasının karşısına çıkartıldı. Son sözü ‘‘Yaşasın İttihad ve Terakki!’’ oldu, göğsüne tam 14 kurşun saplandı, yarım saat can çekişti ve devlet, ‘‘vatana ihanet’’ suçlamasıyla kurşuna dizilen Yakup Cemil'in ailesinden geride kalan dört kişiye ‘‘vatani hizmet’’ aylığı bağladı...

Yakup Cemil, gücünü hiçbir zaman şahsi menfaat vasıtası yapmamıştı. Geçen hafta ismi etrafında bir tartışma başlayınca işte bu yüzden ‘‘Baba'nın söyledikleri keşke doğru çıksa da Yakup Cemil gibi birkaç köşe yazarına daha sahip olabilsek’’ diye düşündüm.

GERÇEK TORUNLAR KİMLER?

Ben, Yakup Cemil'in soyundan kimlerin geldiğini, çocuklarını ve torunlarını hep öğrenmek istemişimdir. Susurluk günlerinde gerçi malum sebepler yüzünden ‘‘Yakup Cemil benim dedemdi’’ diye ortaya çıkan birkaç kişi oldu ama hiçbiri torunu değildi ve gerçek torunlarını hakikaten merak ediyorum.

Bir karpuz ve 14 kurşun yedi, yarım saatte öldü

‘‘...Uykusundan uyandırılan Yakup Cemil, hapishane müdürü İsmail Hakkı Bey'e parmağıyla tetik çeker gibi yaparak ‘‘Hakkıcığım, böyle mi?’’, eliyle boğazını sıkarak ve iple asılmayı kastederek ‘‘Böyle mi?’’ diye sordu.

- Vallahi ben birşey bilmiyorum. Sizi yukarıdan istiyorlar.

Hemen giyindi, Cepheye gider gibi odadan çıktı. Dış kapının önünde yüzlerce jandarma ve inzibat gördü. Bir bölük süngü takmış süvari, onu bekliyordu.

- ‘‘Bu çocuklara zahmet ettirmişsiniz’’ dedi. ‘‘Bir kişi için bu ne külfet? Ben hükümete itaat eden adamım’’

Üç araba hazırdı. Birincisinin kapısını açtı ve bir hamlede sıçrayarak içine girdi. Bir gardiyan çavuşu soluna oturdu. Diğer arabaya savcı muavini Reşid Bey'le hapishane müdürü bindiler.

Arabaların etrafı süvari bölüğüyle muhafaza altına alınmıştı. Kafile, Eyüp'e doğru hareket etti. Sabah olmak üzere idi. Edirnekapısı dışında bir karpuz sergisinden karpuz istedi. Arzusu derhal yerine getirildi. Karpuzu büyük bir iştah ile kesip yedi.

Kafile, sonra Siláhtarağa köprüsünden geçti ve Káğıthane Köşkü'nün yanındaki sırtta duruldu. İnzibat subayı İhsan Bey atından indi. Bir sırık dikilmişti. Yakup Cemil hiç durmadan sigara içiyordu. Arabadan inince savcı muavini Reşid Bey idam hükmünü okumaya kalktı.

Yakup Cemil, ‘‘Reşid Beyefendi, zahmet buyurmayın. Ben idam edilmemin sebebini biliyorum’’ dedi. ‘‘Biz, memleketi feláketten kurtarmak istedik. Bizi bu akıbete sürükleyenlerin yarın aynı felákete uğrayacaklarına kat'i kanaatim vardır’’.

İmam telkinde bulunmak istedi, ona da ‘‘Hocam, zahmet buyurma. Ben Allah'a vazifemi yaptım. Vatana ve dinime bütün hayatımı vakfettim’’ dedi.

Savcı muavini Reşid Bey sordu:

- Vasiyetinizi yazabilir miyim?

Ona güldü:

- Malım yok ki vasiyet edeyim. Yalnız şu yüzüğümle saatimi birinci hanımıma verirsiniz. Benim çocuklarımı İttihad ve Terakki ve arkadaşlarım elbette aç bırakmazlar.

Sonra, zabite döndü:

- Zabit efendi, hükümetin emrini yerine getiriniz. Vazifenizi iyi yapınız. Yaşasın İttihad ve Terakki!

O sırada tiz bir düdük sesi duyuldu. 14 siláh birden patladı fakat 14 kurşun bu İttihad ve Terakki fedaisini öldüremedi. Tam 30 dakika can çekişti. Yere sızan kanlarında ádeta İttihad ve Terakki yazılı idi.

Vatana ihanetten idama mahkum olan Yakup Cemil'in dört nüfuslu ailesine, vatani hizmet tertibinden beher nüfusa otuz üçer kuruş maaş bağlanmıştı' (İttihad ve Terakki'nin istihbarat örgütü olan ‘‘M.M. Grubu’’ Başkanı Hüsameddin Ertürk'ün ‘‘İki Devrin Perde Arkası’’ adlı hatıralarından).

.ster misiniz, Cenin’de Cemal Paşa’nın altınlarını bulsunlar
Nisan 21, 2002 01:516dk okuma
Paylaş

Çoğumuz, Cenin'in varlığını geçen hafta uğradığı feláketten sonra öğrendik. Cenin, bir zamanlar Beyrut viláyetimizin Balka sancağına bağlı bir kasabamızdı ve adı Birinci Dünya Savaşı'ndaki bozgunumuzdan sonra, adı bir efsaneyle beraber anılır olmuştu.
Güya, İttihad ve Terakki'nin üç liderinden biri olan Cemal Paşa'nın askerleri, Filistin'i terkederlerken yanlarındaki sandıklar dolusu altını İngilizler'in eline geçmemesi için buraya gömmüşlerdi. Cenin, işte bu yüzden seneler boyu definecilerin akınına uğradı. Ben, TV'lerde Cenin'in son halini gördükçe hep bu altın efsanesini hatırlıyorum ve Cemal Paşa'nın Afganistan'dan yeni dönen torunu Hasan Cemal'i elinde metal dedektörüyle oralarda dedesinin altınlarını ararken hayal ediyorum.

Kudüs'ün kuzeyinde ‘‘Cenin’’ adında bir yerin mevcudiyetini, çoğumuz orada geçen hafta yaşanan ve taş üstünde taş bırakmayan işgal feláketinden sonra öğrendik.

İsmini artık hep bu faciayla beraber hatırlayacağımız Cenin, bir zamanlar Beyrut viláyetimizin Balka sancağına bağlı bir kasabamızdı ve İstanbul'dan gönderilen genç kaymakamlar tarafından idare edilirdi. Derken, Birinci Dünya Savaşı'nda uğradığımız bozgundan sonra, Cenin'in ismi bir altın efsanesiyle beraber anılır oldu. Filistin'i boşaltan Türk birliklerinin, yanlarındaki sandıklar dolusu altını İngilizler'in eline geçmemesi için buraya gömdüğüne inanıldı ve Cenin bu yüzden seneler boyu definecilerin akınına uğradı.

İşte, İttihad ve Terakki'nin üç liderinden biri olan Cemal Paşa'dan İngiliz Generali Allenby'ye, Nazi Partisi'ne mensup bir Alman baronundan Ürdünlü definecilere kadar uzanan bu sandıklar dolusu altın hikáyesinin kısa öyküsü:

DİN KARDEŞİMİZE RÜŞVET

Kudüs'ü, 1917'in 9 Aralık'ında General Allenby'nin kumanda ettiği İngiliz birliklerine terkettik. O taraflardaki ordumuzun başında bulunan Cemal Paşa yenilmişti, İngilizler kuzeye doğru ilerlediler ve onlar ilerledikçe biz geri çekildik.

Genel karargáhımız önce Nablus'a taşındı, İngilizler'in yaklaşması üzerine daha geriye, Násıra'ya, nakledildi. Cemal Paşa 12 Aralık günü bütün yetkilerini bir Alman maraşalına, von Falkenhayn'a devredip İstanbul'a doğru yola çıktı. Trenle dönüyordu ve trenin istasyondan ayrılmasından sonra iki saat boyunca hiç durmadan ağladı.

Altınlarla ilgili söylentiler, işte bu geri çekilme sırasında başladı: İngilizler, savaş devam ederken Arap kabilelerini ve şeyhleri altına boğmuşlardı, Araplar'ın bize karşı ayaklanmalarının, üstelik ‘‘cihad’’ ilán etmelerinin gerisinde, bu altınların büyük rolü vardı.

Aynı taktiği bozgun öncesinde Cemal Paşa da uygulamak istedi ama Osmanlı hazinesi tamtakırdı ve din kardeşlerimizi satın almamıza yarayacak altınlar, müttefikimiz Almanya'dan geldi. Berlin'den sandıklar içerisinde Kudüs'e yollanıyor, çok azını bizim dağıtmamıza izin veriliyor ve Arap şeyhlerine ödemeleri Alman subaylar yapıyorlardı.

Derken bozguna uğradık, Kudüs'ün düşmesinden sonra karargáhımız daha yukarılara taşınınca Filistin'deki birliklerimize kumanda eden Alman maraşali Liman von Sanders, bütün altınların Nasıra'daki karargáha getirilmesini emretti.

Altın sandıkları katırlara yüklendi, Türk ve Alman subaylarının koruması altında yola çıkıldı. Cephenin değişik yerlerinden getirilen sandıkları taşıyanlar o zamanlar ufak bir kasaba olan Cenin'in dışında bir yerde buluştular. Nasıra'ya buradan beraberce gidilecekti.

DEFİNECİ ARKEOLOGLAR

Ama İngiliz birlikleri yolları kesmişlerdi. Yer yer çarpışmalar oluyordu ve askerler, söylentilere göre, Nasıra'ya kadar gidemeyebileceklerini farkedince altınların İngilizler'in eline geçmesini önlemenin yolunu, sandıkları hemen oracıkta toprağa gömmekte buldular. Sandıklar kazılan derin çukurlara yerleştirildi ve bu çukurların alelácele haritaları çizildikten sonra vuruşa vuruşa Násıra'ya doğru ilerlemeye başlandı. İngiliz kurşunlarından kurtulabilenler karargáha ulaştılar, kurşunlara hedef olanlar ise düştükleri yerde kaldı. Bunlar kimi Edirne'den, kimi Erzurum'dan, kimisi de İstanbul'dan gelmiş gençlerimizdi.

Birkaç gün sonra, büyük çöküşü yaşadık ve Ortadoğu'daki dört asırlık Türk idaresi nihayete erdi. Önce Suriye taraflarına, hemen arkasından da Toros eteklerine çekildik.

Derken aradan seneler geçti, altınlarla ilgili söylentiler Cenin taraflarında efsaneleşti. Herkes, Türk askerlerinin toprağa gömdüğü sandıkları dolusu altının derdindeydi. Gizliden gizliye definecilik başladı ve bu merak zamanla apaçık bir hal aldı: Sebebi, sadece Cenin sakinlerinin değil, yabancıların da altınların peşine düşmeleriydi.

Bir Alman tarihçi grubu 1924'te Kudüs'e geldi ve o günlerde Filistin'e hákim olan İngilizler'den Cenin'de hayatını kaybeden Alman askerleri için anıt dikme izni aldı. Ama gelenlerin anıt inşaatıyla değil, yamaçları kazmakla meşgul oldukları anlaşıldı ve İngilizler hepsini sınırdışı ettiler.

Gene yıllar geçti, 1936'ya gelindi ve sahneye bu defa bir Alman asilzadesi, Otto von Bolschwing adında bir ‘‘Baron’’ çıktı. O da Cenin taraflarında dolaşıp birşeyler ararken yokoldu. Baron Bolschwing daha sonra Nazi Almanyası'nda Yahudiler'in ortadan kaldırılması programlarında görev alacak ama savaş bitince Washington'dan sığınma hakkı elde edecek, 1970'lerdeki ölümüne kadar Amerika'da yaşayacak, hakkında CIA'de çalıştığı yolunda söylentiler çıkacak ve tarihe İkinci Dünya Savaşı'nın en esrarlı isimlerinden biri olarak geçecekti.

CENİN, HASAN CEMAL’İ BEKLİYOR

Artık bu altın hikáyesini öğrenmeyen Ceninliler, kasabada deşilmedik toprak bırakmamışlardı. Birleşmiş Milletler, Araplarla İsrail arasında çıkan savaşlar yüzünden yerlerinden olan Filistinliler'in bir kısmını 1953'te kasabanın dışında kurulan bir kampa yerleştirdi, kamp gittikçe büyüyüp Cenin kasabasını da içine aldı ve bu defa mülteciler de definecilik yapmaya başladılar. Hemen herkesin elinde bir hazine haritası vardı. Bu haritalar yabancılara yüksek mebláğlarla satılıyor, satın alanlar kazma küreklerle heryeri delik deşik etmeye koyuluyorlar, aralarına Ürdün'den sınırı gizlice geçip gelen hazineciler de katılıyor ve İsrail polisi yakaladığını sınırdışı ediyordu.

Çoğumuzun, ismini geçen hafta başına gelenlerden sonra öğrendiğimiz Cenin, bir zamanlar bize işte bu kadar yakındı; Cemal Paşa'nın altınlarının hayali de, hemen her Cenin sakininin aklının bir köşesinde mutlaka dururdu.

Ben, TV'lerde günlerdir Cenin Kampı'nın içler acısı halini gördükçe işte hep bu altın efsanesini hatırlıyorum ve Cemal Paşa'nın Afganistan'dan geçenlerde dönen torunu Hasan Cemal'i elinde metal dedektörüyle Cenin taraflarında dedesinin altınlarını ararken hayal ediyorum.

Ey medyacılar! Bu isimleri artık bir öğreniverin!

Şemseddin Sami, Türkçe'nin gelmiş geçmiş en önemli sözlükçüsü ve ansiklopedisti kabul edilir. 1850 ile 1904 seneleri arasında yaşamıştır ve tek başına hazırladığı altı cildlik ‘‘Kamusü'l-Álám’’ isimli ansiklopedik eseri, araştırmacılar için bugün de hálá kaynak kitaptır.

Bugün dünya gündeminin ilk sıralarında yeralan ‘‘Beytülláhim’’ maddesi, Şemseddin Sami'nin ‘‘Kamusü'l-Álám’’ında, 2 cildin 1426. sayfasında geçer ve maddede bugünün Türkçesiyle şunlar yazılıdır:

‘‘Filistin'de, Kudüs sancağı ve kazasında, Kudüs'ün 10 kilometre güneyinde bir kasaba olup Hazreti İsa'nın doğduğu yer olmakla meşhurdur. Büyük bir kilisesi ve Hazreti Ömer tarafından mescid kabul edilmiş bir binası vardır. Ahalisi 4 bin kişi kadar olup yarıdan çoğu Hristiyan ve geri kalanı Müslümandır. Haçlılar ilkönce bu kasabayı fethedip merkez yapmışlardır. Hazreti Ömer'in mescidine dokunmamışlardır ve mescidin bugün asli şeklinde olduğu söylenmektedir. Hazreti Davud ve Süleyman'ın kabirlerinin de bu kasabada olduğu söylenir’’

Şemseddin Sami'nin yazdıklarını niçin naklettim? Eski adetimiz depreştiği, dış habercilikte kaynak olarak sadece batı ajanslarını alıp isimleri CNN'in teláffuz ettiği yahut AP'yle Reuter'in yazdığı şekilde yazıp söyler olduğumuz, bazı TV kanallarında ‘‘kayanın kubbesi’’ gibisinden sözler uydurur hale geldiğimiz ve Yavuz Selim'den buyana ‘‘Milád Kilisesi’’ dediğimiz yeri birdenbire ‘‘Doğuş Kilisesi’’ne çevirdiğimiz için. Daha da önemlisi, artık başka türlü yazıp söylediğimiz bu yerleri 85 sene öncesine kadar İstanbul'dan giden Mülkiye mezunlarının idare ettiğini hatırlatmak maksadıyla.

Aşağıda son günlerde sıkça duyulan bazı yer isimlerinin asırlar boyu kullandığımız biçimleri yeralıyor. Bu isimleri böyle yazmak, bir yerde kendi tarihimize olan borcumuzdur:

Kayanın kubbesi: Ömer Camii yahut Kubbetü's-Sahra.

Doğuş Kilisesi (Nativity Church): Milád Kilisesi.

Kutsal Mezar (Holy Sepulcher): Kıyame veya Kamame Kilisesi.

Nazaret: Násıra.

Hebron: El Halil.

Betlehem: Beytüllahim.

Galile: Celil.

Jericho: Eriha.

Tiberias: Tabariye.

Sidon: Sayda.

Tir: Sur.

‘‘Anne, ben değiştim!’’

Kenar mahallenin fakir genç kızı zengin koca derdine düşmüş. Ne yapıp etmiş, etraftan şık birşeyler bulup üstüne geçirmiş, çehresini değiştirmiş ve annesine günde birkaç defa ‘‘Anne, biz artık değiştik, zenginiz, asiliz, hem zaten asildik diyelim’’ demeye başlamış. ‘‘Duyan yahut inanan çıkar da, zengin koca buluveririm...’’

Kızın hemen her gün ‘‘Ben değiştim, asil oldum’’ demesinden annesine artık gına gelmiş ve kadıncağız sonunda patlamış:

‘‘Sus kız, sus!’’ diye bağırmış. ‘‘Bizi tanıyıp bilenler ölsünler, öyle. Ne halt edeceksen, ondan sonra et!..’’

.Özal’dan önce kabri açılacak yedi padişah var
Mayıs 05, 2002 02:085dk okuma
Paylaş

Semra Hanım, merhum eşi Turgut Özal'ın eceliyle değil de zehirlenerek öldürüldüğü iddiasını ortaya atınca, beni bir meraktır aldı:
Ölümleri şüpheli olan ve nasıl can verdikleri asırlardan beri hálá tartışılan tarihimizdeki diğer önemli kişilerin, meselá zehirlendiği söylenen Fatih'in yahut hayaları sıkılıp üstüne üstlük bir de tecavüze uğradığı anlatılan Genç Osman'ın mezarlarını açıp otopsi yapsak, nasıl olur diye düşündüm. Semra Hanım'ın başlattığı bu otopsi tartışması, bana, geçmişimizdeki birçok sırrı çözebilmemizi sağlayacak eşi bulunmaz bir tarihi fırsat gibi görünüyor.

Semra Hanım, merhum eşi Turgut Özal'ın eceliyle değil, zehirlenerek öldüğünü söyleyip otopsi yapılmasını istedi; oğlu Ahmet Bey de konuyu Meclis'e taşıyacağını ve işe resmiyet kazandıracağını duyurdu....

Bu işin arkasından ne geleceğini, otopsi yapılıp da Semra Hanım'ın iddiasının doğru çıkması halinde neler olacağını pek tahmin edemiyorum ama ‘‘mezar açma’’ teşebbüsü bana parlak bir fikir verdi: Özal'ın mezarıyla beraber ölümleri şüpheli olan ve nasıl can verdikleri asırlardan beri hálá tartışılan tarihimizdeki diğer bazı önemli kişilerin, meselá bazı padişahların mezarlarını açıp otopsi yapabileceğimizi, dolayısıyla geçmişimizdeki birçok sırrın da bu sayede çözüleceğini düşündüm.

Ölümü şüpheli hükümdarlar listesinin başında zehirlendiği iddia edilen Fatih Sultan Mehmed ile Yıldırım Bayezid geliyor. Onları, oğlu Yavuz Selim'in zehirlettiği söylenen İkinci Bayezid takip ediyor ve hayaları sıkılıp tecavüze uğradığı anlatılan Genç Osman da sırada bekliyor.

Yandaki kutularda, mezarlarını öncelikle açmamız gereken hükümdarlarımızın bir listesi var. Şimdi, bu otopsi konusunu gündeme getirdiği için Semra Hanım'a millet olarak ‘‘Allah sizden razı olsun’’ diyelim ve hazır elimiz deymişken, Özal ile beraber ölümleri kuşkulu olan bütün bu padişahları da mezarlarından çıkartıp birkaç günlüğüne adli tıbba nakledelim!

Zehirlendi denenler

YILDIRIM BAYEZİD

1402 yazındaki Ankara Savaşı'nda Timur'a esir düşmesinden birkaç ay sonra, Akşehir'de birdenbire ölüverdi. Ölüm sebebi olarak anjinden astıma, kalp krizinden sıtmaya ve iltihaba kadar çeşit çeşit ihtimal ortaya atıldı ama en yaygın söylenti, esarete dayanamayıp yüzüğündeki zehiri içtiği yolundaydı. Dolayısıyla Yıldırım Bayezid'in mezarı açılıp otopsi yapılırsa, kemiklerinde zehir zerreleri bulunup bulunmadığı ortaya çıkacak ve hayatının normal şekilde mi yoksa başka bir yolla mı sona erdiği kesin şekilde anlaşılacaktır.

FATİH SULTAN MEHMED

1481 ilkbaharında doğu taraflarında bir sefere çıkmak üzere 300 bin askerle beraber Üsküdar'a geçti ama Gebze civarındaki ‘‘Hünkár Çayırı’’na vardığı sırada birdenbire yatağa düştü. Gerçi babası İkinci Murad gibi o da ‘‘Nikris’’e yani ‘‘gut’’ hastalığına müpteláydı ama bu defaki hastalığı bambaşkaydı. Saray hekimleri ayağından kan alıp bazı iláçlar içirdilerse de kurtaramadılar. Fatih, 1481'in 3 Mayıs'ında hayata veda etti, cenazesi İstanbul'a getirildi, burada eski Türk gelenekleri uyarınca mumyalandı ve kendi yaptırttığı camiin bahçesine defnedildi. Ama ardında asırlar boyu devam edecek olan bir zehirlenme söylentisi bıraktı ve Papa'dan tutun, İstanbul sarayındaki Rum dönmelere kadar binbir kişi katil adayı yapıldı. İşte, bütün bu iddiaların hakiki cevabını ortaya çıkartmanın tek yolu, Fatih'e de yapılacak olan bir otopsiden geçiyor!

İKİNCİ BAYEZİD

Onun ölümü de kuşku doluydu. Oğlu Yavuz Selim tarafından 24 Nisan 1512'de tahtı bırakmaya mecbur edildi ve bir ay kadar İstanbul'da saygı gösterilen bir mahkum gibi kaldı. Sonra daha rahat bir hayat sürebilmek için, tahtın yeni sahibi olan oğlundan izin alarak Dimetoka'daki sarayına gitmek üzere yola çıktı ve 26 Mayıs günü Çekmece'de aniden can verdi. Osmanlı tarihçileri ‘‘zaten ihtiyarlamıştı, yola dayanamadı’’ dedilerse de, devrik yaşlı hükümdarı oğlu Yavuz'un zehirlettiği söylentileri çıktı ve bu söylentiler asırlar boyu devam etti. Bugün İkinci Bayezid'in cesedine yapacağımız bir otopsi bu şüpheleri dağıtacak; oğlu Yavuz Selim ya aklanacak, yahut babasına hiç de hoş olmayan bir iş ettiği ortaya çıkacaktır.

SULTAN ABDÜLÁZİZ (Bilekleri kesildi)

1876'nın 30 Mayıs'ında bir darbeyle tahtından indirildi ve Fer'iye Sarayı'na kapatıldı, 4 Haziran'da bilek damarlarını makasla kesip intihar ettiği açıklandı ama buna kimseler inanmadı. Seneler sonra zamanın hükümdarı İkinci Abdülhamid hadiseyi gündeme getirip mahkemeye taşıdı, mahkeme Abdüláziz'in cinayete kurban gittiğine karar verdi ve o zamanın önde gelen birçok devlet adamını ağır cezalara çarptırdı. Bendeniz de hükümdarın öldürülmüş olduğuna inananların safındayım, zira hiç kimsenin her iki bileğinin damarlarını kendi başına kesme mahareti gösterebileceğini aklım almıyor. Bu yüzden ‘‘Hazır başlamışken, Abdüláziz'e de bir otopsi yapıverelim’’ diye düşünüyorum. Özal'ın mezarıyla beraber Sultan Abdüláziz'in kabri de açılacak olursa bu ‘‘intihar mı, cinayet mi?’’ tartışmalarına artık bir nokta konacağına eminim!

Başına bir iş gelenler

Elimde imkán olsa mezarlarını açtırıp otopsi yaptırtacağım üç hükümdar daha var: Genç Osman, Üçüncü Selim ve Kanuni Süleyman... Aslında bunların ilk ikisinin başkalarının eli ile, sonuncusunun ise eceliyle öldüğü gayet iyi

biliniyor ama tarihimizin bütün kuşkulardan arındırılması için hazır elimiz deymişken bunlara da hemen bir otopsi yapmamız gerekiyor. İşte bu üç hükümdarın ölüm sebepleri ve otopsi sayesinde elde edeceğimiz emsalsiz bilgiler.

GENÇ OSMAN

Ayaklanan yeniçerilerle sipahiler tarafından 1622'nin 19 Mayıs'ında tahtından indirildi ve ertesi gün ‘‘hayalarının sıkılması suretiyle’’ öldürüldü. Hanedan mensuplarının kanlarının akıtılmaması geleneğinin bu ayaklanmada bir yana bırakılıp kafasının kesildiği ve o sırada 18 yaşında olan hükümdarın tecavüze uğradığı bile iddia edildi. Mezarı açılıp gerekli analizler yapıldığı takdirde bütün bu bilinmezler ortaya çıkacak, ‘‘hükümdarına tecavüz etmiş tek millet’’ unvanını alıp alamayacağımız kesinlik kazanacaktır.

ÜÇÜNCÜ SELİM

Padişahlığının yanısıra çok önemli bir besteciydi. Kabakçı Mustafa'nın başını çektiği bir ayaklanmayla 29 Mayıs 1807 günü tahtından indirildi ve Topkapı Sarayı'nda bir odaya kapatıldı. Yanında karısı, iki cariyesi ve bir de ney vardı. Yerini alan Dördüncü Mustafa'nın emriyle 1808'in 28 Temmuz'unda öldürüldü. İddiaya göre önce şişlendi, sonra kılıçla ve sopa darbeleriyle can verdi. Üçüncü Selim'in kemikleri üzerinde yapılacak bir inceleme, hükümdarın canını nasıl ‘‘zarif’’ bir şekilde aldığımızı ayrıntılarıyla ortaya koyacaktır.

KANUNİ SÜLEYMAN

1566'nın 7 Eylül günü, Macaris-tan'daki Zigetvar Kalesi'ni kuşattığı sırada bu dünyadan ayrıldı. Cenazesi tahnit edildi, iç organları öldüğü yere gömüldü ve cenazesi Istanbul'a getirilip defnedildi. Türkiye, daha sonra, Kanuni'nin iç organlarının gömüldüğü yerin üzerine koskoca bir türbe inşa etti. İşte, hükümdarın İstanbul'daki cenazesi değil ama Macaristan'da kalan iç organlarının kalıntılarını çıkartıp iyi bir tahlilden geçirirsek Muhteşem Süleyman hakkında yeni ve çok önemli bilgiler elde eder, meselá son yediği yemek üzerindeki bilinmezlik bulutlarını dağıtabiliriz demektir.

İşte, açılacak mezarların adresleri

YILDIRIM BAYEZİD Bursa'da, inşa ettirdiği camiin yakınındaki türbede.

FATİH SULTAN MEHMED İstanbul'da kendi ismini taşıyan camiin avlusundaki türbede gömülü olduğu zannedilir ama mezarı başka yerdedir. Yerini, otopsi öncesinde açıklayacağım.

İKİNCİ BAYEZİD İstanbul'da, adını taşıyan semtte yaptırttığı ve yine kendi ismiyle anılan camiin dış avlusundaki türbede.

KANUNİ SÜLEYMAN İstanbul'da, Mimar Sinan'a inşa ettirdiği ve kendi adını verdiği camiin avlusunda.

GENÇ OSMAN Sultanahmet'te, babası Sultan Birinci Ahmed'in türbesinde.

ÜÇÜNCÜ SELİM Láleli'de, Babası Üçüncü Mustafa'nın adıyla bilinen türbede.

SULTAN ABDÜLÁZİZ Divanyolu'nda, ‘‘Sultan Mahmud Türbesi’’nin, caddeye bakan tarafındaki binada.

.Reşad Ekrem ‘cemal áşığı’ idi ama intihalci değildi!
Mayıs 26, 2002 00:017dk okuma
Paylaş

Niyetim, ‘‘Orhan Pamuk'un Türk Edebiyatı'ndaki yerini tartışmak’’ değil. Ama Orhan Pamuk'un sadece beni değil, benim gibi onbinlerce kişiyi tarihe aşık eden Reşad Ekrem Koçu'yu, yani İstanbul'un yetiştirdiği büyük bir ismi karalamasını hazmedemediğim için yazıyorum: Birileri, artık hayatta olmayan önemli isimleri töhmet altında bırakmadan önce kendi yazdıklarının ve geçmişteki intihallerinin değerlendirmesini yapmak zorundadırlar!Orhan Pamuk, gündemde kalmayı gene başardı: Bu defa Reşad Ekrem Koçu'yu vasıta yaptı, ‘‘National Geographic-Türkiye’’ dergisinde çıkan ‘‘Şehrin Ruhu’’, başlıklı yazısında Koçu'nun sefahate düşkün bir eşcinsel olduğunu, yayınladığı İstanbul Ansiklopedisi'nin bu yüzden yarım kaldığını ve İstanbul'a ait bilgileri daha da karıştırdığını söyledi.İstanbul gibi rengárenk bir şehir, bence Pamuk'un yazısından daha ruhsuz bir üslupla ve daha soğuk bir şekilde anlatılamazdı. Ama sayfaların arasına neyse ki Ara Güler'in fotoğrafları serpiştirilmişti de, sözü edilen şehrin İstanbul olduğunu anlayabiliyordunuz.Bu işin bir tarafı. Diğer yanda ise, Pamuk'un Reşad Ekrem hakkında kullandığı sözler var: Reşad Ekrem'in eşcinselliği, ‘‘içki masası dostlukları’’ ve yine Pamuk'un tabiriyle ‘‘çıplak ayaklı güzel oğlanlara’’ olan tutkuları...Saklamaya gerek yok: Reşad Ekrem eşcinseldi; eskilerin ‘‘cemál áşığı’’ dedikleri ve yakışıklı delikanlıları ‘‘seyretmekten’’ haz duyan gruba mensuptu. Bunu, Reşad Ekrem'i tanımış olan herkes bilir.Benim anlamadığım, Reşad Ekrem'in bu tercihiyle yazdıkları arasında bağlantı kurulması...Reşad Ekrem'in eserleri, iki gruptur: Bilimsel kitapları ve halk için yazdıkları. Meselá 1931'deki üniversite mezuniyet tezi olan 229 sayfalık ‘‘Girit'in Fethi’’ ile ‘‘Kapitülasyonlar’’ ilk gruba girer, maalesef tamamlayamadığı ‘‘İstanbul Ansiklopedisi’’ ile 50 civarındaki diğer yayını ise, ikincisine. İlk gruptakiler konularında hálá tek kaynaktır, ötekiler ise halka tarihi sevdirmiş, son derece canlı bir dil ile yazıldıkları için çok satmış, baskı üstüne baskı yapmış ve hálá da basılan kitaplardır. Her bahis mutlaka eski bir tarih yazmasının tozlu sayfasında gözden kaçmış olan bir nottur ve özetle, Koçu'nun yazdıkları doğrudur!Reşad Ekrem'in eserlerinde geçen ve Pamuk'un garipsediği delikanlı tasvirleri, bizde eskiden kaleme alınmış birçok eserde klişeleşmiş motiftir, zira bu işler o zamanın toplumunda ‘‘ayıp’’ değil olağandır! ‘‘Sakiname’’ler, ‘‘Şehrengiz’’ler ve hatta birçok resmi tarih kitabı, bunlarla doludur. Reşad Ekrem o iklimin ve o devrin insanıdır, popüler eserlerinde bazı bahisleri tercihini gizlemeden, dürüstçe ve geleneğe riayet ederek kaleme almış ama bu işi şehvet buhranı halinde değil, bir ‘‘vak'anüvis’’ üslubuyla yapmış, ‘‘özendirici’’ değil, ‘‘nakledici’’ olmuştur. Pamuk'un ‘‘kargaşa’’ dediği ama Türkiye'de türünün ilk ve tek örneği olan İstanbul Ansiklopedisi'ndeki bazı maddeler de böyledir. Unutmayalım: Sadece bir ‘‘akşamcı’’ olan Reşad Ekrem'in eserini tamamlamamasına içki merakı ile ‘‘güzel oğlanlar’’ değil, maddi imkánsızlıklar ve yaşı mani oldu: Koçu, 1975'in Temmuz'unda hayata veda ettiğinde 70 yaşındaydı ve bu muazzam eseri için yeni bir finansör aramadaydı!REŞAD EKREM, REKLAMCI DEĞİLDİBunları, Reşad Ekrem'i savunmak gibisinden bir gereksiz işe kalkışmak niyetiyle yazmadım. Hemen bütün eserleri kaynak olan rahmetlinin, buna zaten ihtiyacı bulunmamaktadır ama bazı kişilerin, Türkiye'ye tarihi sevdiren bu ismi basit birkaç cümleyle karalamaya da hakları yoktur, zira:Reşad Ekrem hiçbir bir kitabını, yayınından aylar önce reklam etmedi. ‘‘Çıktı, çıkıyor, yarın saat bilmem kaçta piyasada’’ gibisinden işlere kalkışmadı, daha tamamlamadığı eserlerine medhiyeler yazdırmadı. Reklam değil, okuyucusuna birşeyler verebilmenin kaygusundaydı. Hayatı boyunca yazdı ve ‘‘reklamsız’’ eserlerinin geliriyle de kıt-kanaat geçindi.Reşad Ekrem, gündemde kalabilmek için hayatta bulunmayan önemli isimlerin eşcinselliğini yahut bilmemneciliğini tartışıp eserlerini bir kalemde silip atmayı aklının köşesinden bile geçirmedi. Tam tersine, kendisinden önceki kalem erbábını her zaman yüceltti.Reşad Ekrem, yeni bir kitap çıkartmadan önce yanına fotoğrafçı Febus'ü yahut Abdullah Biraderler'den birini alıp hamamda, berber koltuklarında yahut puslu İstanbul sabahlarında fotoğraf çektirerek bunları gazetelere dağıtmadı.Ve, en önemlisi: Reşad Ekrem, hiçbir zaman intihalci olmadı. Başkalarının konularını yahut kahramanlarını, meselá Fuad Carım'ın ‘‘Kanuni Devrinde İstanbul’’unun bir bölümünü alıp kendi imzasıyla ve ‘‘Beyaz Kale’’ adıyla yayınlamadı.Bu ‘‘intihal’’ meselesinin ayrıntılarını yandaki kutularda veriyorum ama zamáne yazarlarına da bir hususu hatırlatmadan edemeyeceğim:Bundan böyle aşk, meşk ve gönül işlerini bırakın; meyhane ve içki muhabbetinden de el çekin ve sadece yazın! Hem de hiç durmamacasına... Zira Allah geçinden versin ama günün birinde size de emr-i hak váki olunca böyle birisi çıkıp ‘‘Bu adam içki içip şununla-bununla gönlünü eğlendirirdi, dolayısıyla yazdıkları beş para etmez’’ deyiverir, ona göre...Ne kadar acı! Medeni toplumlar şehir tarihçilerinin heykellerini dikip çalışma mekánlarını müze yaparlarken, bizim edebiyatımızın şimdi dünya çapında olan bir ismi, bu işin bizdeki tek örneğini, Reşad Ekrem Koçu gibi İstanbul'un büyük bir evládını karalamakla meşgul.Velhásıl, utanılacak bir haldir!Buyurun, 'Benim Adım Kırmızı'yı tartışalımElimde, Amerika'nın önde gelen yazarlarından biri olan Norman Mailer'in bir romanı var: ‘‘Ancient Evenings’’. Eski Mısır'da başlayan bir öykü; cinayetlerle, didişmelerle, bir başka dünya tartışmalarıyla dolu gerilimli bir kitap.Yorum yapmayacak ama kitapların yalnızca arka kapaklarını okumakla yetinen ve sadece kendi çevrelerinden olan yazarları göklere çıkartan edebiyat eleştirmenlerimizden ufak bir ricada bulunacağım:Hiç olmazsa şimdi, oturup bir kitabın tamamını okuma zahmetine katlanın; ‘‘Ancient Evenings’’i bulup gözden geçirin, İngilizceniz yoksa birilerine en azından girişini tercüme ettirin ve Norman Mailer'in ‘‘Ancient Evenings’’i ile Orhan Pamuk'un ‘‘Benim Adım Kırmızı’’sı arasında bir benzerlik olup olmadığı konusunda bendenizi aydınlatıverin...İşte, intihalin suçüstü belgesiAşağıdaki iki sütunda karşılıklı olarak yeralan cümleleri okuyup aralarındaki benzerliklerin, daha doğrusu 'aynıyetin' nasıl yorumlanması gerektiğine siz karar verin. Ben bu işe ‘‘intihal’’ diyorum, bakalım siz ne diyeceksiniz...Bu intihal konusunu yazmamın sebebi, Orhan Pamuk'a karşı ‘‘Reşad Ekrem'in hatırasına saygısızlık ettin ama sen de başkasının eserini intihal etmiştin’’ gibisinden ucuz ve basit bir karalamaya girişmek değil. Sadece, birilerinin, şimdi hayatta olmayan önemli isimleri töhmet altında bırakmadan önce kendi yazdıklarının bir değerlendirmesini yapmalarını istiyorum, o kadar...Sözü hiç uzatmadan, açıkça söyleyeyim: Orhan Pamuk, intihalcidir! Fuad Carım'ın ‘‘Kanuni Devrinde İstanbul’’ isimli eserinin birçok bölümünü intihal etmiş ve ‘‘Beyaz Kale’’ adındaki romanın temelini Carım'ın bu kitabı üzerine kurmuştur. Hem de bazı cümleleri neredeyse aynen alarak...Fuat Carım, 1892 ile 1972 seneleri arasında yaşadı. Mülkiye'yi bitirdi, Kuvá-yı Milliye'ye katıldı, milletvekilliği, Dışişleri Genel Sekreterliği ve büyükelçilik yaptı. Son derece entellektüeldi, çok ilginç kitaplar yazdı ama bunları az sayıda bastırdı. ‘‘Kanuni Devrinde İstanbul’’, bunlardan biriydi.Kitabın kahramanı 1550'lerde üç yıl boyunca esir olarak İstanbul'da yaşayıp hatıralarını kaleme alan Pedro de Urdemalas adında bir İspanyol'du ve Fuad Carım, tam dört asır sonra, 1964'te, metnin Türkçe'sini yayınlamıştı. Eser, daha sonra ‘‘1001 Temel Eser Serisi’’nden bir başka isimle çıktı.Bu intihal konusunu bundan birkaç sene önce de gündeme getirmiş ama ‘‘Modern edebiyatta böyle şeyler olur’’ gibisinden abuk subuk bir cevap almıştım. Üstelik, Beyaz Kale'nin sonundaki ‘‘kaynaklar’’ listesinde Carım'ın eseri yoktu ve Fuad Carım'ın adı ‘‘kaynaklar’’a ancak benim yazımdan sonra, kitabın sonraki baskılarında görünmüştü.İşte, Pedro de Urdemalas'ın Beyaz Kale'ye küçük farklarla giren bazı cümleleri... Pedro'nun sözlerini Fuad Carım çevirisinin Güncel Yayıncılık'tan ‘‘Pedro'nun Zorunlu İstanbul Seyahati’’ adıyla çıkan ikinci, Orhan Pamuk'un cümlelerini de ‘‘Beyaz Kale’’nin 11. baskısından naklediyor ve sayfalarını da gösteriyorum...Orijinali‘‘Cenova'dan Napoli'ye giderken, hareketimizi haber alarak Ponz Adaları'nda bekleyen Türk donanmasının hücümuna uğradık’’ (Carım, 11)İntihali‘‘Venedik'ten Napoli'ye gidiyorduk, Türk gemileri yolumuzu kesti’’ (Pamuk, 11)Orijinali‘‘Gene esir düşebiliriz korkusuyla, kürekçileri sıkıştırmaktan vazgeçtiler. ...Esir düşerlerse şikáyet göreni feci şekilde cezalandırırlar, hatta yokederler’’ (Carım, 12)İntihali‘‘Esir düşerse cezalandırılmaktan korkan kaptanımız, kürek kölelerini şiddetle kırbaçlatmak için bir türlü emir veremiyordu’’ (Pamuk,11)Orijinali‘‘Rampacılar gemiye daldılar ve herkesi çırılçıplak ettiler. Beni tepeden tırnağa soymadılar, sırtımdakiler, onların hoşlanmadıkları ve beğenmedikleri şeylerdi’’ (Carım, 13)İntihali- ‘‘Rampacılar gemimize ayak basarlarken kitaplarımı sandığıma koyup dışarı çıktım. ...Dışarıda herkesi toplamışlar, çırılçıplak soyuyorlardı. ... Önce bana ilişmediler’’ (Pamuk, 14)Orijinali‘‘...Láfa, sözü geçen kaptanlardan Durmuş Reis karıştı. Cenevizli dönme Durmuş Reis, 'İdrar ve nabız hekimidir, cerrahtan daha faydalıdır' dedi. Kürekten, işte bu suretle kurtuldum’’ (Carım, 13)İntihali‘‘Reis sordu: İdrardan ve nabızdan anlıyor muydum hiç? Anladığımı söyleyince hem küreğe verilmekten kurtuldum, hem de bir iki kitabımı kurtarmış oldum’’ (Pamuk, 14)Orijinali‘‘En üste, Muhammed'in sancaklarını astılar; bunların altına bizden aldıkları bayrakları, haçları ve Meryem Anamız'ın tasvirlerini astılar. Külhanbeyler, başaşağı asılan bu haçlarla tasvirleri, bir ok yağmuruna tuttular’’ (Carım, 18)İntihali‘‘Bütün direklerin tepesine sancaklar çektiler, altlarına da bizim bayrakları. Meryem Ana tasvirlerini, haçlarını tersinden asıp külhanbeylerine aşağıdan oklattılar’’ (Pamuk, 15)Orijinali‘‘İşi çaktım ve bir kaşık isteyerek gözü önünde üç kere doldurup içtikten sonra ...beş hap gerekirken altı tane yaptım. Altısını da kendisine verdikten sonra, bir tanesini isteyip yuttum’’ (Carım, 22)İntihali‘‘Paşa zehirlenmekten korktuğu için göstererek şuruptan bir yudum içip haplardan bir tane yuttum’’ (Pamuk, 17)

.İdam kalkınca kaybolacak eski ‘güzel’ teamüllerimiz
Haziran 02, 2002 01:537dk okuma
Paylaş

Milli Güvenlik Kurulu, idamın kalkmasına vize verdi. Meclis, şimdi, binlerce senelik geleneklerimizden biri olan bu işi, artık sadece tarih kitaplarında rastlayabileceğimiz bir konu haline getirmek için kolları sıvayacak.
Halbuki biz idamı geçmişte sanat haline getirmiş, dibekte kafa ezmekten çengele vurmaya kadar değişik ve renkli can alma metodları icad etmiştik... İşte, şimdi bütün bunlardan elimizde kalan son metodun, darağacının da tarihe intikal etmek üzere olduğunu görünce, eskiden can almakta kullandığımız usulleri bir sıralayayım dedim:

Milli Güvenlik Kurulu idamın kalkmasına vize verdi; ‘‘Apo'yu asalım, idamı ondan sonra kaldıralım’’ diyen MHP de karara saygı duyduğunu açıkladı. Meclis şimdi binlerce senelik geleneklerimizden biri olan bu işi, yani idamı artık sadece tarih kitaplarında rastlayabileceğimiz bir konu haline getirmek için kolları sıvayacak.

Halbuki biz idamı geçmişte sanat haline getirmiş, mahkûmun kafasını dibekte dövmekten keçeye sarıp ezmeye, hatta çengele vurmaya kadar değişik ve renkli can alma metodları icad etmiştik... İşte, şimdi bütün bunlardan elimizde kalan son metodun, darağacının da tarihe intikal etmek üzere olduğunu görünce, eskiden can almakta kullandığımız bütün bu usulleri bir sıralayayım dedim:

KEÇEYE SARIP EZME: Bunu, Osmanlı'dan çok önceki devirlerde sadece hanedan mensuplarına uygulardık. Hanedan gücün timsaliydi, kanı kutsaldı, dolayısıyla bu kanın toprağa damlamaması gerekirdi ve bu inanç, bir yerde devlete saygının işaretiydi. Ölmesine hükmedilen hanedan mensubunun elini-kolunu bağlar, geniş bir keçenin kenarına yatırır, keçeyi rulo haline getirir, adamcağızı bu rulonun tam ortasında bırakır, sonra büyücek bir meydana götürür ve üzerinden bin kadar atlıyı dörtnala geçirirdik. Süvariler birkaç tur atınca mahkûmun kemikleri unufak olur ama yere tek bir damla olsun kanı damlamaz, böylelikle de geleneği çiğnenmemiş sayılırdık. Meselá Cengiz Han, isyan eden kumandanı Camoka'yı keçeye sardırıp atlara çiğnetmiş, sonra da kayalara vurdurmuştu. Keçeye sarıp atlara çiğnetmenin yerini, zamanla kemendle boğma aldı.

ÇENGELE VURMA: İstanbul'da, Eminönü'nde kalın kalaslardan yapılmış kulemsi bir álet dururdu ve üzerinde bir sıra değişik uzunlukta, uçları yukarı doğru kıvrık çengeller vardı. Celládlar anadan doğma soydukları mahkûmun ellerini ve ayaklarını sımsıkı bağlar, makaralara takılı iplerle çatıya kadar çeker ve bir anda çengellerin üzerine bırakırlardı. Mahkûm başından, boynundan, gövdesinden, karnından yahut bacağından çengellerden birinin veya birkaçının üzerine saplanıp kalır, bazen derhal ölür, bazen de saatlerce ve hattá günlerce feryád ettikten sonra can verirdi.

KAZIĞA OTURTMA: Bu, Balkanlar'dan öğrendiğimiz bir idam biçimiydi. Yol kesenleri ve denizde korsanlık edenleri kazığa oturturduk. Mahkûmun ellerini ve ayaklarını bağlar, sonra bilek kalınlığında ve gayet sert ağaçtan yapılmış yağlı bir kazığa itinayla çakardık ama bu iş maharet isterdi: Kazığın kuyruksokumunun tam ucundaki derinin altından girmesi, omurgaya zarar vermeden yukarıya uzanması, enseden çıkması ve bütün bunlar olup biterken mahkûmun çok uzun sürede can vermesi lázımdı.

İŞKENCEYLE ÖLDÜRME: Katiller ve soyguncular için infaz öncesi uygulamalardan biriydi. Cellád, suçu sabit olan hırsızı çaldıklarının yerini söylemesi için işkenceye alır, konuşturduktan sonra ya kazığa oturtur, yahut satırla kafasını keserdi. İşkenceye dayanamayıp oracıkta ölenin hesabı ise sorulmazdı, zira o zamanların ceza kanunlarında ‘‘İşkencede ölenin hesabu öldürenden sorulmaya!’’ diye bir madde vardı.

KELLE KESME: Askerlere ve yüksek devlet memurlarına tatbik ettiğimiz bir idam biçimiydi. Celládın, kelleyi çifte oluklu bir palayla tek vuruşta uçurması lázımdı. Canından olacak olan zat eğer çok yüksek rütbeli asker ise tantanalı bir cenaze merasimi yapar, devlet erkánını tabutun önünde ‘‘merhumu pek de iyi bilirdik’’ diye bir güzel ağlatır ve definden sonra mezarının başucuna ‘‘Çok büyük bir askerdi ve devlete büyük hizmetleri dokunmuştu’’ yazan mermer bir taş dikerdik.

KEMENDLE BOĞMA: Devrik hükümdarlar ve siyasi mahkûmlar içindi. ‘‘Kemend’’ denilen boğma vasıtası ipekten ince bir halat yahut işlemeli, şık bir kuşaktı. Mahkûmun boğazını acıtmaması için iyice yağlayıp öyle kullanırdık. Hatta, bazı mahkûmların başını idamdan sonra ‘‘şifre’’ denilen çok keskin bir usturayla gövdesinden ayırıp ‘‘ibret taşı’’nın üstüne koyduğumuz yahut sarayın şehre açılan büyük kapısının önüne attığımız da olurdu.

TAŞLAMA: Bu infaz biçimine ‘‘recm’’ derdik ve 700 küsur senelik Osmanlı tarihi boyunca sadece bir defa, 17. yüzyılda, Sultan Avcı Mehmed zamanında uyguladık. Aksaraylı Abdullah Çelebi'nin Yahudi bir erkekle basılan karısını fetva alarak yani işi dini bakımdan da meşrulaştırarak, Sultanahmet'teki Yılanlı Taş'ın yanıbaşında toprağa gömüp taşa tuttuk. Sonra, kadınla beraber basılan Yahudi'nin kafasını da hemen oracıkta uçuruverdik.

DARAĞACINA ÇEKME: Sabıkalı hırsızları, özellikle de geceleri ev soyanları suçu işledikleri semtte ve son girdikleri evin, dükkánın veya hanın kapısında asar, cesedlerini ibret-i álem için bir veya iki gün asılı bırakırdık. Sonraları tek yasal idam biçimimiz olan ‘‘darağacı’’ uygulaması, buradan kaldı.

Bu sayfadaki bilgilerin ve çizimlerin bazılarını rahmetli Reşad Ekrem Koçu'nun bundan seneler önce yaptığı yayınlardan derledim. Unutanlar için, Koçu'nun kim olduğunu hatırlatayım: Geçenlerde intihal ve reklam meraklısı bir roman yazarı tarafından ‘‘sefahate düşkün bir eşcinseldi, yazdıklarını ona göre değerlendirin’’ gibisinden bir saçmalıkla gadre uğrayan ama Türkiye'de tarihi halka sevdiren bir tarihçiydi...

ÇARMIHTA MUMLAMA: 17. asırda, yol kesen eşkiyayı böyle idam ederdik. Suçlu bir çarmıha yüzükoyun sımsıkı bağlanır, omuz başlarıyla kaba etleri bıçakla oyulur, buralara iri yağ mumları dikilir, mumlar yakılır ve çarmıh bir devenin üzerine konup mahkûm şehrin bir ucundan öteki ucuna kadar gezdirilirdi. Eşkiya bütün bunlara rağmen yaşamakta hálá inad ederse çözer, mumları çıkartır ve adamı götürüp asardık.

DİBEKTE DÖVME: Büyük suç işledikleri için artık yaşamasını lüzumsuz bulduğumuz din adamlarının kafalarını Topkapı Sarayı'nın avlusunda bulunan ve ‘‘dibek’’ denilen büyük havanlarda dövüp macun haline getirirdik. Kafa büyük bir tokmakla dövülür, böylelikle kanunu ve ‘‘günah’’ kavramını bildikleri halde gene de suç işlemekten çekinmeyenlerin canlarını çok büyük azap içerisinde vermelerini sağlardık.

Celládın mezarı bile ayrıydı

İDAM, bizde her zaman varoldu ve bu cezayı infaz edenler, yani celládlar halktan daima nefret gördüler.

Bu nefret, celládların cenazelerini mezarlıklara kabul etmemek derecesindeydi. Devletin resmi celládları, İstanbul'da ayrı bir yere gömüldüler ve buraya ‘‘Cellád Mezarlığı’’ dendi.

Mezarlık Eyüp'te, Karyağdı Tekkesi'nin gerisinde, Gümüşsuyu denilen yerdeydi. Mezarlara boyları iki metreye yaklaşan koyu renk taşlar dikilir, bu taşlara hiçbir şey yazılmaz ve böylelikle celládların isimlerinin bile hatırlanmasının önüne geçilmeye çalışılırdı.

Dünyanın ilk ve tek cellád mezarlığı olan bu yerde şimdi sadece iki adet taş kalmış bulunuyor ve onlar da çok yakında yokolup gidecekler. Cellád Mezarlığı'nın geçen asırdaki halini gösteren yandaki çizimi, Nezih İzmirlioğlu'nun eski bir deseninden Burak Çetintaş aktardı.

Tarihin arka odası

Uzun sürmüş bir mücadelenin tacı

Topkapı Sarayı Müzesi'nin müdiresi Dr. Filiz Çağman ile ekibi uzun yıllar boyunca çok çektiler. Binbir türlü iftiraya, yerlerinden edilmek için çeşit çeşit tertibe maruz kaldılar ama bütün bu zorluklar içerisinde, Topkapı Sarayı'nı modern bir müze haline getirmeyi başardılar. Seneler süren mücadeleleri, Türkiye'nin Oscar'ı olan Vehbi Koç Ödülü'nün bu hafta saraya verilmesiyle taçlandırıldı.

TÜRKİYE'nin Oscar'ı olan Vehbi Koç Ödülü, Topkapı Sarayı'na verildi. Saray son birkaç senede, müze haline getirilmesinden bu yana görülmemiş bir atılıma ve restorasyona sahne olmuş, açılan sergilerle, yenileme çalışmalarıyla ve deprem konusunda alınan tedbirlerle modern müzeciliğin tam bir örneğini teşkil etmişti.

Bütün bunların arkasında, sarayın müdiresi Dr. Filiz Çağman ile seçkin idari kadrosu vardı. Filiz Hanım sadece Türkiye'nin değil, dünyanın sayılı sanat tarihçilerindendi ve minyatür konusunda çok sayıda ilmi yayın yapmıştı. Bir zamanlar başında bulunduğu saray kütüphanesindeki elyazmalarını ‘‘gözü tutmadığına göstermeyecek’’ derecede korumasıyla tanınırdı. Neredeyse 40 seneden beri sarayda çalışmadaydı, buraya genç bir asistan olarak girmiş, zamanla müdürlüğe yükselmişti. Kültür Bakanı İstemihan Talay'ın, bu bilgin müzecimizi bundan birkaç sene önce Topkapı Sarayı'nın başına getirmesi, bence siyasi hayatının en hayırlı kararıydı.

Filiz Hanım ve kadrosu bundan birkaç sene öncesine kadar neler neler çektiler... Sürgünlere yollandılar, bazı ‘‘dini bütün’’ TV'lerde onlar için söylenmedik söz bırakılmadı, hatta bir iftira neticesinde evleri bile arandı. Aslında birilerinin bu kadroyla uğraşması hálá devam ediyordu: Meselá, isminin başında ‘‘Prof. Dr’’ unvanını taşıyan bir tarihçi yeni çıkarttığı bir kitabın, daha doğrusu yeni yazıya çevirdiği eski bir risalenin önsözünde, saray arşivinin başında bulunan ve belgeleri bir annenin çocuğunu himaye edişi gibi korumasıyla bilinen fedakár arşivist Ülkü Altındağ hakkında iftiralar atıp ucuz dedikodular çıkartmaktan utanmamıştı.

Burada, bir konuyu aydınlığa çıkartmam gerekiyor: Vehbi Koç Ödülü'nün Topkapı Sarayı'na verilmesi, ödülü sarayın bağlı bulunduğu Kültür Bakanlığı'nın aldığı şeklinde anlaşıldı ama işin aslı böyle değildi: 100 milyarlık ödül bakanlığa değil, ‘‘Kamu Yararına Çalışan Topkapı Sarayı Müzesi'ni Sevenler Derneği’’ne ve ‘‘sadece restorasyon işlerinde kullanılmak şartıyla’’ verildi.

Eskiden ‘‘tetvic etmek’’ diye güzel bir söz vardı ve ‘‘taçlandırma’’ demekti. Vehbi Koç Ödülü'nün Topkapı Sarayı Müzesi'ne gitmesi, bir zamanlar derdlerin en ağırını yaşamış olan Dr. Filiz Çağman'ın taçlandırılmasıdır.

.286 yıl sonra ilk mehter 150 yıl sonra ilk Sultan Marşı
Haziran 07, 2002 02:142dk okuma
Paylaş

‘‘Hollanda Sarayı’’ olarak bilinen İstanbul'daki Hollanda Başkonsolosluğu binasında, pazartesi günü bir ‘‘Osmanlı Balosu’’ verilecek.
Konuklar kapıda mehter davullarıyla karşılanacak ve balonun açılışında ‘‘Padişah Marşı’’ ile Sultan Abdülaziz'in bestesi olan ‘‘Valse Davet’’ isimli parça çalınacak. Yabancı bir diplomatik misyonda, son mehter bundan 286, son ‘‘Padişah Marşı’’ ise 150 yıl önce çalınmıştı.

Yabancı bir diplomatik misyonda, önümüzdeki pazartesi günü 286 yıl aradan sonra ilk kez mehter çalınacak ve tam 150 yıl sonra da yine ilk defa bir ‘‘Padişah Marşı’’ icra edilecek.

Hollanda Büyükelçiliği, 1854'te mimar Fossati kardeşler tarafından inşa edilen ve konsolosluk olarak kullanılırken geçen yıllarda çıkan bir yangında kısmen yanan İstanbul'daki ‘‘Hollanda Sarayı’’nın restore edilip yeniden kullanıma açılması münasebetiyle önümüzdeki pazartesi günü bir balo düzenledi.

‘‘Osmanlı Balosu’’ adı verilen davette konuklar Hollanda Sarayı'nın kapısında mehter davullarıyla karşılanacak, balo öncesi verilecek olan kokteylde fasıl müziği çalınacak, balonun açılışı ise Guatelli Paşa'nın 1850'li yıllarda dönemin hükümdarı Sultan Abdülmecid için bestelediği ‘‘Mecidiye Marşı’’ ile yapılacak. Daha sonra Sultan Abdülaziz'in bestesi olan ‘‘Valse Davet’’ isimli eser ve Necmettin Paşa'nın ‘‘Polka’’sı icra edilecek.

Mehter müziği, Türkiye dışındaki yabancı bir misyonda son kez 1716'da Viyana'da icra edilmiş, bir padişah marşı ise ilk ve son defa olarak 1852'de, İstanbul'daki İngiliz Büyükelçiliği'nde zamanın hükümdarı Sultan Abdülmecid'in de katıldığı bir baloda çalınmıştı.

Balonun davetiyesi ve programı, bana resmi törenlerde ve karşılamalarda Fransa'nın Napoleon döneminden kalma miğferli kıtalarını, İngiltere'nin Kraliçe Victoria zamanının muhafız alaylarını, Yunanistan'ın da eteklikli ‘‘Efzun’’ birliklerini kullanmasını hatırlattı. Tarihi protokolümüzü ileride ‘‘Avrupalı’’ olabildiğimiz takdirde, belki biz de hatırlarız, kim bilir?

Veliahdın protestosu baloyu engellemedi

Antalya'da Hollandalı iki turiste tecavüz edip öldüren katillerin serbest bırakılması üzerine Hollanda veliahd prensi olayı protesto için İstanbul ziyaretini iptal etmiş, serbest kalan katiller daha sonra yeniden cezaevine gönderilmişlerdi. Hollanda tarafı bu konuda veliahdın ziyaretinin iptaliyle yetindi ve Osmanlı Balosu'nunun programında bir değişiklik olmadı.

.Yüksek topuk giymeyen ‘Makber’ şairinin açlık mektubu
Haziran 09, 2002 02:176dk okuma
Paylaş

Bilmem, farkında mısınız? Türkiye'de ‘‘büyük edebiyatçı’’ olmanın yolu artık yazdıklarınızın edebi değerinden değil, reklamınızı iyi yapabilmenizden geçer hale geldi.
Ne kadar medyatik iseniz, o derecede seçkin bir yazarsınız! Bugün bu sayfada ‘‘büyük edebiyatçı’’ olabilmenin altın kurallarını öğrenecek ve geçmişin bazı çok önemli isimlerinin şimdi Türk Edebiyatı'nın klasikleri sayılmalarına rağmen vaktiyle bu işleri hiç akıl edememiş olmalarından dolayı nasıl sıkıntı içerisinde bir ömür sürdüklerini okuyacaksınız.

Diyelim ki, roman yazmaya karar verdiniz! Yapmanız gereken iş, eğer konunuz belli ve kurgunuz da hazır ise oturup yazmaya başlamanızdır, değil mi?

Hayır! Bugünün Türkiye'sinde bir romanın bu şekilde kaleme alınması çağdışılıktır; asla satmaz ve kaynar gider...

Herşeyin başında, bir yayınevinden önce bir halkla ilişkiler yahut tanıtım şirketiyle anlaşmanız gerekir. Bu şirket sizin reklamınızı yapacaktır, zira bugünün romanları artık kalemin değil, reklamın başarısı üzerine inşa edilmektedirler!

Şirketle anlaştınız diyelim... Şimdi, gazetelerde kısa aralıklarla sizden bahsedilmesi, ‘‘Büyük yazarımız bay filán veya bayan feşmekán, dün, yeni romanı için masasının başına geçti, ilk sigarasını yaktı ve derin bir nefes çekerek çalışmaya başladı’’ gibisinden son derece ‘‘edebi’’ haberlerin büyük boy fotoğraflarınızla beraber yayınlanması lázımdır. Bu iş defalarca tekrar edecek, unutulmamanıza itina gösterilecektir. Gazetelerin sizden bahsetmemesi için bir problem zaten yoktur, zira ‘‘editör’’ yahut ‘‘eleştirmen’’ olan zevát dünden hazır ve kampanyanın bir parçasıdır.

Bu arada bizzat sizin de gündemde kalabilmenin yolunu bulmanız lázımdır ve bu işin en kolayı ses getirecek şöyle esaslı bir muhalefettir. Meselá o günün en antipatik hadisesini destekler yolda bir demeç verebilir yahut rejime veya devlete hakaretler yağdırabilirsiniz! Zira bizde ‘‘entel’’liğin ana şartı devlete hakarettir, böyle yapar ve hele bir de DGM'lik olursanız, alın size çok daha büyük bir reklam! Artık katıldığınız her celse bir olay, ağzınızdan çıkan her kelime iri puntolar demektir.

Aradan epey zaman geçtiğini, romanı artık tamamladığınızı ve yayınevinin matbaaya gönderdiğini kabul edelim...

Asıl işiniz, yani tanıtımın en büyüğü daha yeni başlamaktadır ve şimdi çok daha fazla uçukluklar etmeniz şarttır! Reklamcınız sanat fotoğrafçılığının önemli bir ismine resimlerinizi çektirecektir ama öyle sıradan resimler değil: Meselá erkek iseniz kadın ayakkabıları giyip şuh bir vaziyette yatağa uzanmalı, kadın iseniz silindir şapka takıp ağzınıza bir püro yerleştirmelisiniz. Değişik yerlerde, ne bileyim, bir hamamda, berberde yahut umumhanede görünebilir, daha da uçuk ve medyatik olmak isterseniz bir caminin duvarına işerken, boş bir mezarda yatarken veya bir eşeği öperken de poz verebilirsiniz; her poz mübahtır!

Resimleriniz ve sizinle yapılmış olan mülákatlar gazete sayfalarını doldururken yayıneviniz kitabınızın ilk baskısını ‘‘üç milyar adet’’ yaptığını duyurup piyasaya verecektir. ‘‘Eleştirmen’’ unvanını takınmış olanlar gazetelerdeki köşelerine sığmamış ve sizi medhedebilmek için bir TV'den ötekine koşuşturmaya çoktan başlamışlardır bile...

Artık liste başı olmuşsunuzdur. Hele hele arada bir benim gibi birileri çıkıp da hakkınızda aykırı bir söz etti mi, keyfinize diyecek yok demektir, çünki reklamın iyisi-kötüsü yoktur!

Yazdıklarınızın okunup okunmaması ise hiç mühim değildir; önemli olan kitabınızın satmasıdır. Ha tencere-tava satmışsınız, ha kitap... ‘‘Eser’’inizin salondaki sehpanın üzerine eşin-dostun görebileceği şekilde konması yahut sokakta yürürken elde veya koltuğun altında görünmesi káfidir.

İşte, bizde ‘‘büyük yazar’’ olmanın şartı, şimdi maalesef bu yollardan geçiyor!

Yandaki kutuda, Türk Edebiyatı'nın 20. yüzyılın başındaki bazı önemli isimlerinin hayat gaileleriyle ilgili bazı mektuplarını okuyacaksınız. Bu isimlerin özellikle ilk ikisi, ‘‘Makber’’in sahibi Abdülhak Hámid ile ‘‘Merdiven’’in şairi Ahmed Haşim, edebiyatımızın klasikleri arasında yer alırlar.

Ama bu yazarların hiçbiri eserlerinin reklamını yapmamış, hamamlarda yahut yatak odalarında fotoğraf çektirmemişlerdir. Böylesine ucuzluklar akıllarına bile gelmemiştir, mesleklerine saygılı olup merdivenleri ‘‘ağır ağır’’ çıkmışlardır ve işte bu sayede hálá ayakta ve hafızalardadırlar...

Ortaya ‘‘zamanımızın yazarları da kendilerinden öncekiler gibi peş parasız yaşasınlar, sefalet çektikçe yükselsinler’’ gibisinden saçma bir fikir atmıyor ama edebiyatın bir ‘‘edeb’’ işi olduğunu hatırlamamızı istiyorum, o kadar...

‘Merdiven’in şairi de sefalet mektubu yazmıştı

AHMED HAŞİM / ‘BANA ÇOCUK AYLIĞI VERİYORLAR’

1887 ile 1933 yılları arasında yaşayan Haşim, Türk Edebiyatı'nın en seçkin şairlerindendi. ‘‘Merdiven’’, ‘‘O Belde’’, ‘‘Şafakta’’ gibi şiirlerinin dillerde dolaştığı günlerde ‘‘Düyun-ı Umumiye’’de, yani ‘‘Genel Borçlar İdaresi’’nde sıradan bir memurdu. Dil imtihanlarında birinci olmasına rağmen beklediği aylığın bir türlü bağlanmamış olmasından dolayı dertliydi ve 1922'nin 25 Ekim'inde, zamanın büyüklerinden birine bu derdini yazıyordu:

‘‘...Zat-ı alilerine karşı yerine getirileceği sözü verilmiş olan vaadin tutulmadığını bildirmek üzere bu mektubu yazmaya cesaret ediyorum. ...Acizlerine tahsis edilen asli maaş, 1500 kuruştur. ...Fransızca yarışmada birinci ve Türkçe yarışmada da birinci olarak çıkmama rağmen, bundan böyle maaş olarak altı bin kuruş alacağım. Genel Borçlar İdaresi beni, şimdiye kadar benim derecemdekilerin láyık olduğu maaşla değil, çocuklara uygun bir maaşla çalıştırıyor. Bugüne kadar günlük ücretle çalışan bir Rus'u, imtihansız olarak en yüksek maaşla istihdam ettiler... Osmanlı idaresi, bir Rus'a tanıdığı hakkı, bir Türk'e tanımıyor...’’

ABDÜLHAK HAMİD / ‘SENATÖR OLDUM AMA PARAM YOK’

‘‘Her yer karanlık, pür nûr o mevkî’’ mısralarının yer aldığı meşhur iiri, yani ‘‘Makber’’i kaleme almış olan ve Türk Edebiyatı'nda ‘‘Şair-i azam’’ diye tanınan Hamid elçiliklerde ve birçok yüksek görevlerde bulunmuş ama iki yakası bir türlü biraraya gelememişti. 1913'te Brüksel elçiliğindeki vazifesinden azledilip Istanbul'a çağrılmışsa da açıkta bırakılmamış ve senatör yapılmıştı ama gene de beş parasızdı. 1914'ün 20 Mayıs'ında o günlerin güçlü bir politikacısına gönderdiği mektubunda ‘‘Maaşım yetmiyor, açım, aman bana bir başka iş’’ demekteydi: ‘‘...Siz bu devlet ve milleti müthiş bir iletten kurtardınız... Tanıyan, tanımayan, büyük, küçük herkes başarılarınıza hayrandır. ... Eğer toplumumuz bu şairin vücudu lüzumsuz değilse, dehanızla ve kurtarıcılığınızla, Abdülhak Hamid'i de kurtarmak isteyeceğinizden eminim. ...Senato'ya tayin edildim. Fakat aldığım aylıkla hem hayatımı devam ettirmek, hem de borçlarımı ödememin mümkün olamayacağını görüyorum. Yani borcumu verecek olsam karnımı doyuramayacağım, karmını doyuracak olsam da borçlarımı ödeyemeyeceğim. Kısacası, berbad bir haldeyim. ...Dolayısıyla ya bir sefarete gönderilmeyi, veya bir diğer göreve getirilmeyi yahut mal; kuruluşlardan birine tayin edilmeyi, bunlar da olmazsa aydan aya ödenmek üzere dört-beş yüz lira borçlanmam yoluyla olsun imdadıma yetişmenizi istirham ediyorum...

MEVLÁNZADE RIFAT

1869 ile 1930 arasında yaşadı. İkinci Meşrutiyet ve Mütareke dönemlerinin en tanınmış ve en muhalif gazetecilerindendi. Senelerini sürgünlerde geçirdi. Romanya'nın Köstence şehrinden İstanbul'daki bir devlet büyüğüne 1922'nin 9 Nisan'ında gönderdiği bu mektubunda, ne istediğini açıkça yazıyordu:

‘‘Muhterem efendim hazretleri, Bu aralık mali müzayakadan fena halde muzdaribim. Buradan hareket niyetindeyim. İnsaniyetinize ve yüce şahsiyetinize karşı olan samimi bağlılığım dolayısıyla yardımınızı rica ediyor ve hayal kırıklığına uğramayacağımı zanneyliyorum. En samimi hürmetlerimin kabulünü rica eylerim efendim hazretleri. Her emrinize hazır olan Mevlánzade Rıfat’’.

Ey, Reşad Ekrem’in ‘kadîm’ dostları! Neredesiniz?

Bundan iki hafta önce Orhan Pamuk'un intihallerinden sözettim, Fuad Carım'ın ‘‘Kanuni Devrinde İstanbul’’ isimli kitabının nasıl ‘‘Beyaz Kale’’ olduğunu yazdım.

Hiç mübaláğasız söylüyorum, bu yazımın yayınlanmasından sonra yüzlerce e-mail aldım ve hiçbiri yazdıklarıma karşı değildi. Aykırı söz, tek bir yerden geldi: Boğaz tepelerindeki bir ‘‘monden’’ üniversiteden. ‘‘Yeni Türk Türk Edebiyatı’’ hocası olduğu söylenen bir hanımın orada-burada ‘‘Modern edebiyatta bu gibi alıntılar normaldir, o -yani bendeniz- bu işleri bilmez’’ gibisinden sözler edip intihal teşvikçiliği yaptığını işittim. Ama ‘‘Edebiyat bir zevk ve kültür işidir, aylık almak için edebiyat allámeliğine soyunanlarla, eski Türkçe bir kitabı okumaktan bile aciz bir edebiyat tarihçisiyle, doçent olmalarına rağmen profesör titri takınıp TV'lere çıkanlarla ve hele hele ‘‘Türk Teceddüd Edebiyatı’’ kavramını ‘‘Türk Tabasbus Edebiyatı’’ haline getirenlerle bu işleri tartışmaya değmez’’ deyip üzerinde durmadım; ama gerekirse dururum.

‘‘İntihalci’’ olduğunu söylediğim yazara karşı senelerden beri medhiye üzerine medhiye düzen, işleri-güçleri kendi kliklerine mensup medyatik‘‘yazar’’lar hakkında kasideler döşenmek ve jürilerde birbirlerine páye vermekten ibaret olan ‘‘eleştirmen’’lerimiz, zülf-i yáre dokunduğundan olacak, yayınladığım intihal belgeleri hakkında tek kelime etmediler, çıtları bile çıkmadı.‘‘Pamuk hakkında ilk yazıyı sen yaz, Reşad Ekrem'den dolayı öncelik senin olsun’’ diyen bir başka eleştirmenimizin, benim yazımdan iki gün sonra Pamuk'un bir romanının Kürtçe edisyonundaki önsözü pohpohlaması da açıkcası, beni hayli üzdü ve düşündürdü.

Şimdi bütün bu zeváta soruyorum:

Kalemlerinizi ne yaptınız, nereye sakladınız efendiler?

Top oyununu ‘haram’ deyip yasak etmiştik
Haziran 16, 2002 02:037dk okuma
Paylaş

Biz, top oyunlarıyla bundan bin küsur sene önce, daha Asya'dan buralara gelmediğimiz zamanlarda tanıştık.
İçerisi saman dolu meşin bir topla bugünkü futbola benzer bir biçimde oynar, bu oyuna ‘‘depük’’ derdik. Sonraları, ‘‘depük’’ün yerini ‘‘çevgán’’ aldı. At üzerinde oynanır, ağaçtan yapılmış bir topun sopalarla kale karşılığı olan mermer sütunların arasına sokulmasına çalışılırdı. İslam uleması, zamanla topu yasakladı. Gerekçe, Hazreti Muhammed'in torunu Hazreti Hüseyin'in Emevi Hanedanı'ndan Yezid'in adamları tarafından Kerbelá'da katledilmesinden sonra kesik başıyla bu şekilde oynanmasıydı.

GÜNLERDİR devam eden heyecan şimdilik sona erdi ve yüzümüz nihayet güldü: Kore'de yapılan 2002 Dünya Kupası'nda Çin'i yenip tur atladık, öbür gün de Japonya ile karşılaşacağız.

Biz, top kavramıyla aslında bundan bin küsur sene önce, daha Asya'dan buralara gelmediğimiz zamanlarda tanışmıştık. İçerisi saman dolu meşin bir topla bugünkü futbola benzer bir biçimde oynar, bu oyuna ‘‘depük’’ derdik. ‘‘Depük’’ sözü ‘‘depmek’’ yani ‘‘tepmek’’ fiilinden gelirdi.

Sonraları ‘‘depük’’ü unuttuk ve onun yerini ‘‘çevgán’’ aldı. Çevgán eski İran'a ait bir spordu ama biz de hemen benimsedik. At üzerinde oynanır, oyuncular ağaçtan yapılmış bir topa ellerindeki sopalarla vurur ve topu bugünkü kalelerin karşılığı olan mermer sütunların arasına sokmaya çalışırlardı. Asırlar sonra, bu oyun Avrupa'da ‘‘polo’’ adını alacaktı.

Derken, Anadolu'da ve Mısır'da top oynamak yasaklandı. Yasak, eski zamanların acı bir hatırasından, Kerbelá hadisesinden kaynaklanıyordu: Hazreti Muhammed'in torunu Hazreti Hüseyin, 680 senesinde Emevi Hanedanı'ndan Yezid'in adamları tarafından Kerbelá'da katledilmiş, kesik başı Yezid'e götürülmüş ve Yezid bu kesik başla top gibi oynamıştı! İşte topa vurulması bu acı hadiseyi canlandırıyordu ve o zamanların uleması ‘‘caiz değildir’’ diye fetva vermişti.

Evliya Çelebi, meşhur ‘‘Seyahatname’’sinin dördüncü cildinde Bitlis'i anlatırken bu yasaktan sözediyor. Bitlis'te ‘‘Çevgán Meydanı’’ diye bir yer olduğunu ve burada sık sık müsabakalar yapıldığını anlatıyor, dolayısıyla da birçok kişinin ‘‘günaha girdiğini’’ söylüyor.

Seyahatname'de top oyunlarının anlatıldığı aşağıdaki kutuda yeralan bahsi, Topkapı Sarayı Kütüphanesi'nde, Bağdad Kitapları 305 numarada bulunan en eski elyazmasının tam metnini bilgisayara aktaran ve her ikisi de gayet kıymetli birer bilim adamı olan Dr. Yücel Dağlı ile Seyid Ali Kahraman'ın çalışmalarından aldım ve metni bugünün Türkçesi'ne nakletmekle yetindim.

İşte, bir zamanlar ‘‘günah’’ sayılan bir top oyunuyla bugün dünya şampiyonluğuna oynamamızın hoş öyküsü...

Evliya Çelebi’den, topun yasaklanma öyküsü

‘‘... Bitlis'te, Şeref Han Camii yakınında Çevgán Meydanı denilen bir yer vardır. Atlı siláhşörler bu her hafta meydanda çevgán ve cirit oynayup marifetlerini gösterirler.

Çevgán şöyle oynanır: Meydanın bir ucunda mermerden bir taş, diğer ucunda ise uzun bir sütun vardır. Her iki tarafta biner atlı toplanır, ellerine kızılcık ağacından yapılmış eğri birer topuz ve sopa ile beklerler. Ağaçtan yapılmış ve adam kellesi boyunda olan bir top getirilir, mehter çalmaya başlar ve her iki taraftan birer kişi atlarını ortaya sürüp ellerindeki sopalarla topa vurarak topu kendi taraflarındaki dikili taşların gerisine atmaya çalışırlar. Top bazan havada uçar ve bir başka atlı gelip vurarak kendi tarafına geçirmeye çalışır. Topu kendi sınırlarından içeri geçirenler oyunu kazanmış, diğerleri de kaybetmiş sayılır ve oradaki herkese çok büyük ziyafet çekerler. Oyundaki atlar bile topa alışmış vaziyettedir. Öyle ki kedi fareyi nasıl takip ederse, at da topu öyle takip eder. Ama bazı müsabakalarda oyunu seyredenlerin birbirlerine girip kan döktükleri de olur.

Ama, din adamları bu top oyununa izin vermeyip yasaklamışlardır ve yasağın sebebi, Kerbelá Çölü'ndeki hadisedir:

Hazret-i Hüseyin Kerbelá'da şehid edildikten sonra, mübarek başı onunla beraber şehid edilen diğer mübarek kişilerin başlarıyla beraber Şam'da bulunan Yezid'e gönderilmişti. Yezid, o sırada hamamdaydı ve haberi alınca hamamdan çıktı, atına bindi, eline bir çevgán sopası aldı ve İmam Hüseyin Hazretleri'nin yere konulmuş olan mübarek kellelerini bu sopa ile vurarak yuvarlamaya başladı. Sonra, diğer Kerbelá şehidlerinin başlarına da aynı işi yaparak hokkabazlık eyledi.

Derken, İmam Hüseyin'in kellesini on bin askerle beraber Mısır'a gönderdi ve ‘İşte, bağlandığınız İmam Hüseyin'in başı' dedi. İmam'ın kellesi, günler boyu buradaki Rumeli Meydanı'nda kumlar üzerinde kalıp yuvarlandı. Bu sırada Yezid'e bağlı olan bazı Mısırlılar, İmam'ın başına ayaklarıyla vurdular. Bu işi yapanların soyundan gelerin ayakları hálá tulum gibidir.

... Mısır'da ve Anadolu'da topla oynamak, işte bu yüzden yasaktır; ‘Yezid, İmam Hüseyin'in başı ile de böyle oynamıştı' diye yasaklanmıştır. Hadise, Arap tarihlerinde açık bir şekilde yazılıdır ama bundan haberdar olmayanlar topla oynayıp hokkabazlık ederler...’’

(‘‘Seyahatname’’, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Bağdad Kitapları, numara 305, cild: 4, varak: 234.a).

ZAPTİYE

Giden gitti, bari kalanları kurtarın

İSTANBUL Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nin bundan iki ay önce bir baskınla sandıklara doldurulup mahzenlere tıkılan seminer kitaplığı, hafta içinde yeniden hizmete açıldı: 9 bin kayıp kitapla, daha doğrusu telefle...

Rektör Kemal Alemdaroğlu beni bizzat aradı ve açılışa davet etti. Gittim, bazı hocaların açılış merasiminde rektöre tabasbuslarına şahit olup dehşete düştüm. Koskoca bir hanım profesör, ‘‘Rektörümüz asıl mesleği olan cerrahlıkta nasıl usta ise, bu kütüphaneyi de aynı ustalıkla tedavi etmiştir’’ gibisinden sözler ediyor, Kemal Bey ise bu sözleri tebessümler saçarak dinliyordu.

Açılış sırasında Alemdaroğlu'na bazı sorular sormam sırasında bir doçent ve profesör grubundan haykırışlar yükseldi. ‘‘Böyle soru nasıl sorulur?’’ gibisinden láflar ediyorlardı ve rektör tarafından ‘‘Susun, Sayın Bardakçı benim misafirimdir’’ diye çocuk gibi paylanınca ancak sustular. İrfan merkezimiz üniversite, işte bu hale gelmişti!

Onbinlerce kitabın mahzenlere atılmasının, dokuz bin adedinin kaybedilmesinin ve üniversitede şans eseri hocalık eden kimi zevat ile bazı yazarlarımızın bu kitap ve ilim cinayetine şakşakçılık etmelerinin üzerinde durmayacağım. Tarih, bu rezaleti alkışlayanları zaten yazacaktır, buna eminim.

Üniversite Kütüphanesi hadisesinin arkasındaki acı gerçek, çok daha başkadır:

İstanbul Üniversitesi'nin bünyesindeki asıl önemli kitaplık, eski merkez binada saklanan elyazmaları ve nadir eserler bölümüdür. Bu bölüm Yıldız Sarayı'nın, yani Sultan Abdülhamid'in özel kütüphanesidir ve 25 bin civarında, çoğu tek nüsha olan birbirinden kıymetli elyazması kitapla ve eski baskı eserlerle doludur.

Daha doğrusu ‘‘dolu idi’’, zira şu anda böyle bir kütüphane artık mevcut değil! Bina, 17 Ağustos depreminde hasar gördüğü için boşaltıldı, kitaplar kolilere yerleştirildiler, hálá o kolilerin içerisindeler ve işin esası da, işte burada: Elyazması eserin kolide saklanamayacağında... Elyazmaları üstüste konuldukları takdirde sayfaları kısa zamanda birbirine yapışır ve açılmaz olur, minyatürler görülmez hale gelirler ve böyle bir hamákatin dünya tarihinde bir eşi yoktur!

Rektör Kemal Alemdaroğlu'na hatırlatıyorum: Üniversite Kütüphanesi'nin bugün başında bulunan ve elyazmalarını muhafaza etmekle görevli olanlar o yazmaları okumaktan ácizdirler. Elyazmasının ne olduğunu bilmezler, okuyamazlar ve bu yüzden bu konulara husumetleri vardır. Husumetin kanıtı, kütüphanenin kullanılamaz hale getirilmiş olması, üniversite yönetiminin bu konuda işin başından beri yanıltılması ve üç seneden beri kapalı olan bir kütüphane hakkında rektöre ‘‘Kitaplığımız herkese hizmet etmektedir’’ şeklinde mektuplar yazdırılmasıdır. Elyazmalarının mikrofilm ücretleri, ‘‘okunmamaları için’’ kasten astronomik mebláğlara yükseltilmiş, o kütüphaneyi kullanmak zorunda olan birçok doktora öğrencisi istenen parayı veremedikleri için doktora programını terketmek zorunda kalmış, hocalar bile araştırma yapamaz hale gelmişlerdir.

Kütüphaneyi yeniden hizmete açmanın yolu ‘‘Paramız yok, binayı restore edemiyoruz’’ mantığından değil, kitapları bir başka mekánda okuyucuya sunmaktan geçer ve depremde aynı derecede zarar gören Fatih'teki Millet Kütüphanesi, bunun güzel bir örneğidir: Millet Kütüphanesi'nin ‘‘kitabı seven’’ idarecileri binlerce elyazmasını Bayezid Kütüphanesi'ne nakletmiş ve depremden birkaç ay sonra yeniden okuyucuya açmışlardır.

Kemal Bey kendisini yanıltanlardan hesap sormayı ne zaman akıl edecek bilmiyorum ama, işte işin özeti: İstanbul'un göbeğinde eşine-emsaline rastlanmamış bir ilim ve tarih cinayeti işleniyor, çoğumuz uyuyoruz ve uyumayanlarımız da şakşakçılıkla meşgul!

Yanılıyorsunuz Zülfü Bey! Bizde Ali de vardı, Ömer de

ZÜLFÜ Livaneli, son zamanlarda Osmanlı tarihine merak saldı. Geçenlerde bu konuda birkaç yazı yazdı ve bunlardan birinde ‘‘Osmanlı'nın, hanedanın kurucusu olan ‘Osman' adının dışında hiçbir halifenin ismini kullanmadığını’’ iddia etti. ‘‘Postlarında oturdukları halifelerin isimlerini ne bir padişaha verdiler, ne de bir şehzadeye. ...Bunun 600 yıl süren bir unutkanlık olduğunu sanmak mümkün değil. Hiç olmazsa binlerce şehzadeden birine Bekir, Ömer ya da Ali ismini koyarlardı. Özellikle ve büyük bir dikkatle bundan kaçınmışlar’’ dedi ve sonra bunun ‘‘ince bir politika’’ olduğunu ileri sürdü.

Osmanlı Hanedanı'nda kullanılan isimler konusunda araştırma yapmak isteyenlerin ilk başvurmaları gereken kaynaklar ‘Sicill-i Osmani’, Alderson'un ‘‘The Structure of Ottoman Dynasty’’si ve ‘‘Gotha Almanakları’’dır. Ama işe mutlaka bir yorumda bulunmak hevesiyle girişir ve bu kaynaklara bakmadan fikir serdetmeye kalkarsanız, Zülfü Bey gibi büyük hataya düşersiniz.

Hanedanda ‘‘Ebubekir’’ adının kullanılmadığı doğrudur ama İkinci Selim'in, Üçüncü Murad'ın, İkinci Mustafa'nın ve Üçüncü Ahmed'in ‘‘Ali’’ isminde birer şehzadeleri vardır. Beşinci Murad'ın torunlarından birinin ismi Ali Vasıb'dır ve bu rahmetli şehzadeyi ben de tanıdım. Üçüncü Murad ile İkinci Osman'ın da ‘‘Ömer’’ adında şehzadeleri vardır. Dolayısıyla Livaneli'nin ‘‘Hanedan özellikle ve büyük bir dikkatle bu isimleri vermekten kaçınmıştır’’ yolundaki iddiası yanlıştır.

Zülfü Livaneli, yazısında bu konularda çalışma yapılıp yapılmadığını soruyor. Cevabını vereyim: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde yardımcı doçent olan Yılmaz Kurt'un isimler hakkında çok sayıda makalesi vardır ve özellikle 16. asır Anadolu'sunun bazı bölgelerinde kullanılan isimleri incelemiştir.

Ve bir ayrıntı daha: Halifeler sadece Ebubekir, Ömer, Osman ve Ali'den ibaret değildir. Bu kişiler sadece ilk dört halifedir, İslam tarihinde daha çok sayıda halife vardır, çoğunun ismi hanedanda kullanılmamıştır ama bunun sebebi ‘‘Osmanlı'nın ince bir politika gütmesi’’ değil, Arap isimlerinin ve geleneklerinin Türk günlük hayatında fazlaca etkili olmamasıdır.

Bütün bunlardan sonra, dostum Zülfü Livaneli'den ricam, ana kaynakları elden geçirmeden tarihi konularda hüküm vermeye kalkışmamasıdır.

Virginia Üniversitesi, Alemdaroğlu’nu teşhir etti
Haziran 23, 2002 02:006dk okuma
Paylaş

ABD'nin önde gelen okullarından olan Virginia Üniversitesi'nin bünyesindeki ‘‘İntihal Kaynakları Merkezi’’, İstanbul Üniversitesi'nin Rektörü Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlu'nu ‘‘intihalcilikle’’ suçladı.
Alemdaroğlu'nun, Birleşik Amerika'da 1992 yılında çıkan bir tıp kitabının bazı bölümlerini Türkçe'ye çevirerek kendi adıyla yayınladığını iddia eden merkez, internetteki sitesinde intihal belgelerine yer verdi. Bunun üzerine Uluslararası Cerrahi Birliği de devreye girdi ve Prof. Alemdaroğlu'ndan açıklama istedi.

BU konuyu yazıp yazmama konusunda uzun müddet kararsız kaldım. Zira yazacaklarımın bir kesim tarafından başka maksatlarla kullanılmasından endişe ediyordum. Ama, ortada senelerdir mücadele ettiğim ‘‘intihal’’ yani ‘‘bilimsel hırsızlık’’ hadisesinin yeni bir örneği var gibiydi ve hadisenin kahramanı da İstanbul Üniversitesi'nin Rektörü Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlu idi.

Bazı çevreler, konuyu İstanbul Üniversitesi'nde bundan birkaç ay önce yapılan rektörlük seçimleri sırasına da gündeme getirmeye çalışmışlardı ama işin arkasında bilimsel endişeler değil, ideolojik çekişmeler vardı. O günlerde, sırf bu yüzden yazmamış ve seçimlerin yapılmasını beklemiştim.

Derken, iş büyüdü ve Türkiye'nin sınırlarını aşıp uluslararası bilim çevrelerinde tartışılır oldu. Türkiye'nin en büyük ve en eski üniversitesinin rektörü, şimdi, dünyanın bir başka kıt'asındaki çok önemli bir üniversite tarafından ‘‘intihalcilikle’’ suçlanıyor.

İŞTE, TEŞHİRİN ADRESİ

Hadise şu: Birleşik Amerika'nın önde gelen okullarından olan Virginia Üniversitesi, ‘‘intihal’’ yani ‘‘başkasının eserini üzerine imzasını atarak kendi çalışmasıymış gibi yayınlama’’ faaliyetlerinin önüne geçmek ve intihalcileri teşhir etmek için bir ‘‘İntihal Kaynakları Merkezi’’ kurdu. Merkezin başına Louis A. Bloomfield adında bir fizik profesörü getirildi.

Virginia Üniversitesi'ndeki bu merkez, ilk olay olarak Türkiye'deki bir yayını ele aldı ve İstanbul Üniversitesi'nin Rektörü Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlu'nu ‘‘intihalcilikle’’ suçladı. ‘‘İntihal Kaynakları Merkezi’’ bununla da yetinmedi ve internetteki sitesinde intihal iddialarını destekleyen bazı belgeler yayınladı.

Merak edecek olanlar için, sitenin adresini veriyorum:

www.plagiarism.phys.virginia.edu/case1.html

Konu, Prof. Alemdaroğlu'nun, 1995 senesinde, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi'nde görevli iken kendisiyle beraber aynı kürsüde bulunanMustafa Taşkın ve Berat Apaydın adlarındaki iki doçentle beraberce yayınladığı bir kitap: ‘‘Laparoskopik Cerrahi’’.

Virginia Üniversitesi, bu kitapta yeralan ve Prof. Alemdaroğlu tarafından yazılmış olan ‘‘Laparoskopik Kolektomi’’ başlıklı bahsin, Kaliforniya'da, Saint Joseph Tıp Merkezi'nin Genel Cerrahi Servisi Şefi Dr. Philippe Jean Quilici'nin 1992'de çıkarttığı ‘‘New Developments in Laparoscopy’’ isimli çalışmasından ‘‘makaslandığını’’ söylüyor.

Suçlamadan daha önce Murat Belge ile Taha Kıvanç kısaca bahsetmişlerdi. Ancak konu geçtiğimiz günlerde daha geniş bir akademik platformda tartışılır oldu ve kopyaları bana da ulaşan yeni yazışmalarla beraber son durumu aktarmak istedim.

Ben, Prof. Alemdaroğlu'nun İstanbul Üniversitesi'ndeki uygulamalarının bir çoğunu haklı ve yerinde alınmış kararlar olarak gördüm. Rektörün karşı çıktığım ve çıkmaya devam edeceğim tek uygulaması, Üniversite Kütüphanesi'ndeki binlerce elyazması kitabın üç seneden beri inadla sandıklarda çürütülmesine göz yummasıydı.

CEVABI BEKLİYORUM

Virginia Üniversitesi'nin yayınladığı intihal belgelerinden bazılarına burada yer veriyorum. Yandaki kutularda ise bu intihal macerasının kronolojisi ve önceki gün görüştüğüm Prof. Alemdaroğlu'nun sorularıma verdiği cevaplar bulunuyor.

Şurasını açıkça söyleyeyim: Prof. Alemdaroğlu'nun verdiği cevaplar beni maalesef tatmin etmedi.

Ama bütün bunlara rağmen, Türkiye'nin en büyük ve en eski üniversitesinin başında bulunan kişinin ikinci bir ‘‘Doğramacı modeli intihal’’ efsanesinin doğmasına sebep olabileceğine ihtimal vermek istemiyorum ve Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlu'ndan gelecek olan tatmin edici bir açıklamayı merakla bekliyorum.

İntihalin günlüğü

13 Aralık 2001

Virginia Üniversitesi'ndeki ‘‘İntihal Kaynakları Merkezi’’nin Prof. Alemdaroğlu'nun makalesini gündeme getirmesi üzerine, ameliyat áletleri yapımcısı olan ve Dr. Quilici'nin de kitabını yayınlayan ‘‘Tyco’’ şirketinin yetkilisi Kathleen Tracy, bir açıklama yaptı. Tracy, ‘‘Dr. Quilici'nin makalesinin ve makalede yeralan Eric Hatton'a ait çizimlerin Türkiye'de yayınlanması için izin vermemiş olduklarını’’ duyurdu.

10 Ocak 2002

Aynı kişi, yani Kathleen Tracy, bu defa tartışma konusu olan kitabın yazarlarından Dr. Mustafa Taşkın'a bir mektup gönderdi ve ‘‘Özür dilerim, bir hata yapmışım. Şirketimizin Türkiye temsilciliği ile görüştüm ve yayın konusunda izin almış olduğunuzu öğrendim’’ dedi. Bu açıklama, ‘‘Suçlanan taraf, şirketin İstanbul'daki yetkililerini önceki açıklamalarını değiştirmeye zorladı’’ diye yorumlandı.

8 Nisan 2002

Uluslararası Cerrahi Birliği'nin Genel Sekreteri Prof. Felix Harder devreye girdi ve Prof. Alemdaroğlu'ndan açıklama istedi. Prof. Harder, ‘‘Yayınınızın büyük bir bölümünün Dr. Quilici'nin çalışmasından kopya edildiğini ve bu yayının Türkçe'ye çevrilmesi için gerekli iznin alınmamış olduğunu öğrendik. Seçkin bir üyemizsiniz, lütfen bu konuda bir açıklama yapın’’ diye yazdı.

7 Haziran 2002

Uluslararası Cerrahi Birliği'nin yöneticilerinden Victor Bertschi, 1996 Nisan'ından beri üyeleri olan Prof. Alemdaroğlu'nun Genel Sekreter Prof. Felix Harder'ın mektubuna hálá cevap vermediğini ve konuyu ciddiyetle takip ettiklerini duyurdu.

13 Haziran 2002

‘‘İntihal Kaynakları Merkezi’’nin yöneticisi Prof. Louis A. Bloomfield, ‘‘Tyco’’ şirketinin yetkilisi Kathleen Tracy'ye bir mektup yazıp ‘‘Dünyanın, daha ahláki bir yer olmasını arzu ettiğini ve hiç kimseye zarar vermek istemediğini’’ söyleyerek ‘‘Bu işi ne yapacağız? Konu sizin açınızdan kapandı mı?’’ diye sordu.

İkna olmadım Kemal Bey!

BU yazıyı hazırlarken, Rektör Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlu ile konuştum. Virginia Üniversitesi'nin iddialarının doğru olup olmadığını ve bu konuda bugüne kadar niçin bir açıklama yapmadığını sordum.

Prof. Alemdaroğlu, bana şunları söyledi:

‘‘...Benimle uğraşanlara cevap vermeye gerek duymuyorum. Ben, Türkiye'de laparoskopi konusunda çalışan ilk iki-üç kişiden biriyim. 1991'de kursa gittim ve o senenin Ekim'inden beri laparoskopiyi uyguluyorum. Vatan Hastahanesi'nde, bunun kursunu da açtım.

Sözkonusu İngilizce yayın aslında küçük bir el kitabı, bir ‘manual'dir. Biz, o yazının Amerika'daki yayıncısından 1994'te yayın izni aldık. Yazıyı aynen basmaya bile hakkımız olduğu, aldığımız o izinden bellidir. Bu makaleyi ne bir sıfat, ne de bir unvan için kullandım. Ben, Uluslararası Cerrahlar Birliği'nin Türkiye temsilcisiyim. Birliğin genel sekreteri Felix Harder'in bana gönderdiği mektubu da cevapladım. Ama bu cevap, üyesi olduğum kuruluşla benim aramdaki bir yazışmadır ve dolayısıyla ne cevap verdiğimi açıklamayacağım...’’

Söylediklerini dinledikten sonra, Prof. Alemdaroğlu’na ‘‘Alıntı yapma iznine sahip olduğunuz bu araştırmayı kullanırken neden yazarın adını vermediniz de üzerine kendi isminizi yazdınız? En azından asıl kaynağı bir dipnotla gösterseydiniz bütün bunlar yaşanmayacaktı. Kaynağı neden göstermediniz, neden dipnot kullanmadınız?’’ diye sordum.

Prof. Alemdaroğlu, ‘‘Dipnot koysam aslında iyi olurdu... Farkında değildim... Ama bilimsel yayınlarda, kaynak alınan el kitaplarının isimleri dipnotlarda zaten yazılmıyor. Benim makalemin sonunda 60 kadar kaynak var’’ cevabını verdi ve işin can alıcı noktası da, işte burasıydı...

Kemal Bey'e şimdi, bir hatırlatma yapmak istiyorum:

Bilimsel yayınlarda, kullanılan her kaynağın dipnot yahut sonnot şeklinde gösterilmesi şarttır Kemal Bey! Bu, uluslararası bir teamülden de öte, akademik ve aynı zamanda etik bir mecburiyettir. Bir başka memlekette yayınlanmış bir araştırmayı Türkiye'de yayınlamak için izin almış olmanız, size o araştırmaya sahip çıkma, yazının üzerine imzanızı atarak kendi çalışmanızmış gibi yayınlama hakkını vermez; tam tersine, yazarın adını kullanmanızı ve kaynağı göstermenizi mecburi kılar. Bu, Batı'nın ‘‘courtesy’’, yani ‘‘müsaade’’ dediği uygulamadır ve riayet edilmediği takdirde ‘‘plagiarism’’in, yani ‘‘intihal’’in sınırlarından içeriye girilmiş olur.

Dolayısıyla, Kemal Alemdaroğlu'na tekrar soruyorum ve artık açık bir cevap bekliyorum: ‘‘Bu işi yaparken neden isminizin başına ‘‘çeviren’’ ibaresini koymadınız, yahut en azından dipnot kullanmadınız Kemal Bey?’’

Fuhuş vergisinin şiiri bile vardı

KADİR Ercan'ın dünkü Hürriyet'te enteresan bir haberi vardı: Emniyet Genel Müdürlüğü Asayiş Daire Başkan Yardımcısı Halil Yılmaz ile eski hesap uzmanlarından İhsan Çilingir, Polis Dergisi'nde çıkan makalelerinde, ‘‘fuhşun ve kumarın suç olmasına rağmen, bu işlerden kazanılan paradan vergi alınmasını’’ teklif etmişler.

Haberi okuyunca, İkinci Abdülhamid zamanında da fuhuştan vergi alınmaya kalkışılması üzerine, o devrin büyük ‘‘heccav’’ı yani ‘‘hiciv şairi’’ Eşref'in yazdığı bir kıt'ayı hatırladım. Eşref'in dörtlüğünü, sadece son mısraın üçüncü kelimesini değiştirerek, hiç yorumsuz aynen naklediyorum:

‘‘Vergi miktarını ol mertebe (o derece) arttırmalı kim (ki), / Sahib-i servet olanlar da züğürt kalmalıdır! / Yalınız fahişelik vergisi haksızlık olur, / Evlilerden de seviştikçe rüsum almalıdır!’’

.Ya bizim de böyle liderimiz olsaydı?
Haziran 30, 2002 02:076dk okuma
Paylaş

‘‘Türkmenbaşı’’ Saparmurad Niyazov, Türkiye'nin Senegal'i yenmesinden sonra, Aşkabat'ta bulunan vatandaşlarımızın sevinç gösterilerinden rahatsız oldu ve bir daha böyle kutlamaların yapılmamasını istedi.
Daha önce de birçok gariplikler eden ve vatandaşlarımıza milli maç heyecanını bile çok gören ama ülkesindeki bazı yazarlar tarafından ‘‘peygamber’’ ilán edilen Türkmenbaşı'yı yakından tanımak için, onun bizzat yazdığı ‘‘Ruhname’’ isimli kitabının bazı bölümlerinden örnekler veriyorum. Okuyun ve Türkmenbaşı hakkında dünkü gazetlerde yer alan ‘‘Bu nasıl Türk?’’ sorusunun cevabını kendiniz bulun.

TÜRKMENBAŞI’’ yani Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmurad Niyazov, Türkiye'nin Senegal'i yenmesinden sonra Aşkabat'ta yaşayan vatandaşlarımızın sevinç gösterilerinden rahatsız olmuş ve Dışişleri Bakanı'nı Aşkabat Büyükelçiliğimiz'e göndererek ‘‘Brezilya'yı da yenerlerse böyle yapmasınlar’’ demiş.

Haberin dünkü gazetelerde ‘‘Bu nasıl Türk?’’ başlığıyla çıktığını görünce, Türkmenbaşı'nın ‘‘nasıl biri’’ olduğunu kendi yazdıklarından anlatmak istedim.

Saparmurad Niyazov garip hareketleriyle tanınıyordu ama garipliklerinin zirvesi, önceki sene yazmaya başladığı ‘‘Ruhname’’ adını verdiği kitabıydı. Ruhname'nin giriş bölümünü bizzat kaleme almıştı, diğer bölümlerini ise bir komisyon kaleme alıyordu.

Kitabın yayınlanacağının duyurulmasından sonra Türkmenistan'da bir pohpohlama kampanyası başladı. Eli kalem tutan hemen herkesin, Ruhname'nin ‘‘faziletlerinden’’ bahsetmesi artık bir vazife olmuştu. Ama bazıları bu işte biraz ileri gittiler. Meselá başkanlık sözcüsü Kakamurat Ballıyev ile Osman Odayev adındaki bir gazeteci, Ruhname'yi anlatırken işi Türkmenbaşı'nın ‘‘Üçüncü milenyumda Türkmen halkına gönderilmiş yeni peygamber olduğunu’’ ve ‘‘iláhi güçlere sahip bulunduğunu’’ iddiaya kadar götürüverdiler.

Türkmenbaşı'nın ‘‘Ruhname’’si hakkında bizim gazetelerimizde de bir hayli haberler çıktı ama bunlar sadece ‘‘kitabın yazıldığı’’ yolunda haberlerdi ve muhteviyatından tek satırla olsun bahsedilmedi. Kitap, birbirinden garip ifadelerle doluydu. Meselá ‘‘Türkmen’’ sözünün ‘‘Türk’’ ve ‘‘iman’’ kelimelerinden meydana geldiği iddia ediliyor, Türkmenler'in Hazreti Nuh'un soyundan oldukları söyleniyor ve Oğuz Han'dan ‘‘peygamber’’ diye bahsediliyordu.

Vatandaşlarımıza milli maç heyecanını bile çok gören Türkmenbaşı'yı daha yakından tanımanız için, yandaki sütunda Ruhname'nin onun kaleminden çıkma bazı bölümlerinden örnekler veriyorum. Okuyun ve Türkmenbaşı hakkında dünkü gazetelerde yer alan ‘‘Bu nasıl Türk?’’ sorusunun cevabını kendiniz bulun.

Göktaşlarına bile kendi adını verdi

İşte, ‘‘Türkmenbaşı’’ Saparmurad Niyazov'un Türk vatandaşlarının milli maç heyecanlarını yasaklamasından önceki tuhaflıklarından bazıları:

Türkmenistan bozkırlarına düşen meteorlara kendi adını verdi.

‘‘Türkmen'in kanında bale ve opera kavramlarının bulunmadığı’’ gerekçesiyle, baleyi ve operayı kapattı.

Hava tahminini yanlış yapan meteoroloji çalışanlarının aylıklarını kesti, sonra bu cezayı hata yapan her seviyede devlet görevlisine uygulamaya başladı.

Enerji ve Sanayi Bakan Yardımcısı Anagülü Cumageldiyov'u ‘‘baş kalfa’’ olarak elektrikçilik stajına yolladı. Türkmenistan'a resmi ziyaret yapan Türk bakanları da arada bir, bir güzel haşladı.

Annesinin hatırasını yaşatmak için, Bouygues adında bir Fransız şirketine Aşkabat yakınlarındaki Kıpçak köyünde 86 milyon dolara malolacak bir cami inşaatı başlattı.

Türkmen parlamentosu tarafından ‘‘hayat boyu başkan’’ ilán edildi ama daha sonra bu süreyi kendi arzusuyla 2010 yılına indirdi.

Türkmenbaşı'nın ‘‘peygamber’’ olduğunu iddia eden başkanlık sözcüsü Kakamurad Ballıyev'in kapalı mekánda sigara içtiğini görünce bir aylık maaşını kesti.

Ruhname meğer neymiş!

‘‘...Aziz Türkmen halkı! ...Sana başucu kitabı olsun diye, Ruhname kitabını yazdım. ...Benim ana talimatım, Ruhname'dir.

...Türkmen'in gürül gürül yüreğinin, ruhunun, hisli kalbinin, şairane gönlünün yüceliğini; içten gelen coşku ve heyecanlarının sönmemesini sağlayan eksilmez ruhi kaynak Ruhname olmalıdır.

...Kerametli kitaplar Musa, Davut, İsa, Muhammed peygamberlere indirildi. Hakk'ın Resulü bizim peygamberimiz Muhammed Aleyhisselam ise başta Kur'an olmak üzere, dört büyük kitabın gökten indiğini tasdik etti. ...Ruhname kitabı, Türkmen'in altın asrındaki maksadına ulaşmasını, yüreğinin sürekli heyecanlı, aydın ve ferasetli çarpmasını sağlayan bir güç olmalı.

...Ruhname, birlik ve beraberliğin kitabıdır. Çünkü o Türkmen milletinin şimdiki zamanıyla tarihini birleştirecek tek temel esastır. ...Ruhname, Türkmen halkının yüzünün ve kalbinin duvağıdır! Ruhname'nin bir bölümü gökyüzü, diğer bir bölümü de yeryüzüdür.

...Ruhname, yalnız Türkmen için değildir, ...diğer halkların, kardeşlerimizin de kendi kitaplarıdır! ...Ruhname yakınımızdaki, uzağımızdaki, komşumuz ve kardeşimiz olan diğer halkların da kitabıdır! ...Büyük dönüşümleri, biz Ruhname ile gerçekleştiririz!

...Ruhname, bu toprağa edilen ziyarettir. Ruhname bu toprağın geçmişine, geleceğine edilen ziyarettir. Ruhname, Türkmen'in kalbine edilen ziyarettir. Ruhname bu toprakta biten, olgunlaşan tatlı ruhi meyvedir.

...Ruhname'nin dönemi tarihi oluşumlar çağı değil, tarihi oluşturma çağıdır.

...Ruhname bir gemidir. ...Ruhname, üçüncü bin yılın ‘‘Oğuznamesi’’dir.

...Ruhname'yi tamamlayıp bir kere baştan sona okuduktan sonra, kalbimi şöyle bir duygu kapladı: Ruhname'yi hayatım boyu kalbimde taşımışım. Ruhname'yi ömürboyu hayal ettiklerim ve yaptığım işlerle yazmışım. İşte bugün de o hayalleri ve işleri kitap halinde milletime çıkarıyorum.

...Ruhname benim sadece milletimi ve halkımı değil, aynı zamanda kendimi anlayış metodumdur.

...İnsan, Allah'ın zamanı hissetmek için yarattığı bir cihazdır. Nesiller, bu şekilde atalarının ruhunu kendi ruhlarına sindirerek güçlenir ve yücelirler. ...Benim maksadım da, bu manevi meydanda yaşayan erlerin ruhlarını kendi kalbim vasıtasıyla tüm Türkmenler'in kalbine iletmektedir.

...Ruhname, tarihteki nesillerin manevi tecrübeleri ve felsefe dersleri hakkındaki kitaptır. ...Ruhname'nin felsefesi, bu onur ve güvenin temeli; Ruhname'nin duygusal ciheti ise bu onur ve güvenin özüdür.

...Hiç bir kitap ilhamsız yazılmıyor. Milletimin önünde açılan tarihi imkánlar ve yeni vazifeler kalbime ilham verdi. Daha önce de şairliğim vardı. Gençliğimden beri, günlüğüme şiirler yazmışımdır. Omuzuma yüklenen sorumluluklar, beni şairlikten daha yukarılara çıkmaya mecbur ettti.’’

(Ercan Ekmekçioğlu'nun,

‘‘Ruhname’’ metninin yeraldığı sitesinden).

Belgeler ortada, rektörden tık yok

GEÇEN hafta, Amerika'nın önde gelen eğitim kurumlarından olan Virginia Üniversitesi'nin, İstanbul Üniversitesi'nin Rektörü Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlu'nu ‘‘intihalci’’ olarak ilán ve teşhir etmesini yazmıştım.

Üniversitenin iddiasına göre Alemdaroğlu, Philippe Jean Quilici adındaki Amerikalı bir doktorun 1992'de çıkarttığı ‘‘New Developments in Laparoscopy’’ isimli çalışmasını 1995'te makaslamış ve Mustafa Taşkın ile Berat Apaydın adlarındaki iki doçentle beraberce yayınladığı ‘‘Laparoskopik Cerrahi’’ isimli kitaba kendi adıyla aktarıvermişti.

Yayınımın üzerinden bir hafta geçti ama Kemal Bey'den tek bir kelime bile gelmedi. Türkiye'nin en eski ve en büyük üniversitesinin başındaki bir hocanın ‘‘İntihal yapmadım! Amerikalılar bana iftira atıyorlar! Ben gerçek bir bilim adamıyım ve böyle işlere tenezzül etmem!’’ demesini bekliyordum ama olmadı. Dolayısıyla, şimdi, ‘‘Kemal Bey'in sükutu galiba ıkrarından geliyor’’ diye düşünüyor ve daha önce defalarca ‘‘İntihalleri bildirin, gereğini yapalım’’ demiş olan YÖK Başkanı'nın ne ile iştigal etmekte olduğunu merak ediyorum.

İşin, bir de yasal tarafı vardı: Alemdaroğlu'nun makasladığı söylenen yazının yayın hakkı Amerika'da ameliyat araçları yapımcısı olan ‘‘Tyco’’ şirketine aitti. Şirket, intihalin duyulması üzerine bir açıklama yapmış ve ‘‘bu makale ile içerisindeki çizimlerin Türkiye'de yayınlanması için izin vermemiş olduklarını’’ duyurmuştu. Ama, Tyco'dan daha sonra bir başka açıklama geldi. Bu defa ‘‘Özür dileriz, hata yapmışız. Şirketimizin Türkiye temsilciliği ile görüştük ve yayın konusunda izin verildiğini öğrendik’’ deniyordu.

Bu hafta, Tyco'ya bir mekup gönderdim. Amerikan hükümetinin telif hakları konusunda dünyanın dört bir yanında devam eden yoğun çabalarını hatırlattım, açıklamalarındaki çelişkinin Amerikan yasalarına göre ‘‘suç’’ olduğunu söyledim ve ‘‘İşin gerçeğini yansıtan açıklamanız bunların hangisi?’’ diye sordum.

Tyco'dan henüz bir cevap gelmedi. Bir müddet daha bekleyecek ve gelmediği takdirde her yazarın sahip olduğu bir hakkı kullanacak, şirket hakkında ‘‘Uluslararası telif hakları sözleşmelerine aykırı davrandıkları ve Türk kamuoyunu yanılttıkları’’ suçlamasıyla Amerikan makamlarına şikáyette bulunacağım. Dolayısıyla, Alemdaroğlu'nun intihal konusunu Amerikan makamları çözecekler.

İstanbul Üniversitesi bu hafta bu intihal hadisesiyle çalkalanırken, vaktiyle Merkez Kütüphanesi'nde bulunan ve 17 Ağustos depreminden sonra kutulara tıkılan çoğu elyazması onbinlerce kitabın akıbetinde bir değişiklik olmadı. Eserlerin mahzende çürütülmesine devam edildi.

Bu intihal ve kitaplık konusunu gündemde tutmaya devam edeceğim. Sırada, senelerini üniversitenin kütüphanesinde geçirmiş bir hanımı intihara kadar götüren hadiseler var.

.90 yıl sonra yine aynı hasta adam fotoğrafı
Temmuz 07, 2002 01:365dk okuma
Paylaş

Tam bir buçuk asır aradan sonra, kendimizden ‘‘Avrupa'nın hasta adamı’’ diye bahsettirmeyi nihayet başardık! ‘‘Hasta adam’’ sözünün patenti Rus Çarı Birinci Nikola'ya aitti, ilk defa 1853'ün 9 Ocak'ında, Petrograd'daki kışlık sarayda kullanılmıştı ve diplomasi tarihinde bu söz kadar yerlemiş ve onun kadar sık kullanılmış bir başka ifade yok gibiydi. İşte, 1850'li senelerin ‘‘hasta adam’’ının son günleri ve hastanın nasıl can verdiğinin öyküsü...
TAM bir buçuk asır aradan sonra, kendimizden ‘‘Avrupa'nın hasta adamı’’ diye bahsettirmeyi nihayet başardık! İngiliz ‘‘The Times’’ gazetesi, önceki gün Türkiye'yi anlatırken ‘‘Avrupa'nın hasta adamı’’ başlığını kullandı.

Avrupa'nın gözünde dönüp dolaşıp bundan 150 sene önceki halimize geldiğimizi görünce, ‘‘hasta adam’’ yakıştırmasının nereden geldiğini ve o zamanki hastalığımızın seyrini anlatayım dedim...

Diplomasi tarihinde, ‘‘hasta adam’’ sözü kadar yerleşmiş ve onun kadar sık kullanılmış bir başka ifade yok gibidir. Yakıştırmanın patenti Rus Çarı Birinci Nikola'ya aittir ve ilk defa 1853'ün 9 Ocak'ında, Petrograd'daki kışlık sarayda kullanılmıştır.

Türkiye, o günlerde her bakımdan berbad haldedir. Ekonomisi çökmüş ve siyasi hayatı kilitlenmiştir ama yolsuzluklarda hiçbir gerileme yoktur. Ama bu vaziyetine rağmen ‘‘Avrupalı olmak’’ istemekte, Avrupa ise Türkiye'yi nasıl paylaşacağının hesabını yapmaktadır.

Çar, 1853'ün 9 Ocak gecesi, kışlık sarayında bir balo verir. Bir ara İngiliz elçisi Sir George Hamilton Seymour'u bir kenara çeker ve söze ‘‘...Kollarımızın arasında hasta bir adam var’’ diye başlar. ‘‘Çok hasta... Lázım olan bütün tedbirleri almadan önce kaybetmemiz büyük bir feláket olacaktır.’’

Sonra ‘‘Türkiye ansızın ölebilir. Bu takdirde, üzerimize kalacaktır. Ölüleri diriltemeyiz. Türkiye ölünce, bir daha dirilmemek üzere ölecektir’’ der ve Avrupa'nın Osmanlı İmparatorluğu'nu paylaşması planını anlatır.

‘‘Hasta adam’’ sözü, İngiliz Elçisi Sir George Hamilton Seymour'un işte bu balonun hemen ertesi günü Londra'ya gönderdiği raporda yeralacak ve diplomasi tarihinin en sık kullanılan kavramlarından biri olacaktır.

Aşağıdaki kutularda ‘‘hasta adamın’’ son günleri ve o hastanın nasıl can verdiğinin öyküsü yeralıyor. O günlerde yaşananları bugün yaşadıklarımızla bir mukayese edince, Avrupa'nın bizden yine ‘‘hasta adam’’ diye bahsetmesinin sebebini herhalde siz de farkedersiniz.

‘‘Hasta adam’’ böyle öldü

Çar Birinci Nikola, 1853 Ocak'ında ‘‘hasta adam’’ tabirini ortaya attığı sırada, Osmanlı tahtında Sultan Abdülmecid vardı. Ekonomi berbattı ve sık sık değiştirilen programlar piyasaları çökertmekten başka bir işe yaramaz hale gelmişti. Devletin başındakiler birbirleriyle didişirlerken yolsuzluğun envai çeşidini yapıyorlardı ve herbiri sırtını bir başka memleketin elçiliğine dayamıştı.

Türkiye ‘‘Avrupalı olma’’ çabası içerisindeydi ama devletin içindeki bir grup buna karşıydı. Avrupa'dan gelen deprem yardımları bile ‘‘Onların yardımına ihtiyacımız yok’’ diye geri çevrilmişti.

Biz Avrupalılaşmaya çalışırken, Avrupa, 1839'da ilán edilmiş olan Tanzimat Fermanı'ndaki vaadleri az buluyor, daha fazlasını istiyordu. Hükümet ise reform vaadlerinde bulunuyor ama kanunlar bir türlü çıkmıyordu.

1854'te Avrupa devletleriyle beraber Rusya'ya harp ilán ettik ve ‘‘Kırım Savaşı’’ başladı. Çar, 1855 Eylül'ünde ateşkes istedi. Artık Avrupalı olacağımızdan emindik ama müttefiklerimiz ‘‘önce reform’’ dediler. İşkencenin yasaklanmasını, cezaevlerinin ıslah edilmesini, halka din hürriyeti verilmesini ve vergi reformu yapılmasını istiyorlardı. 1856'nın 18 Şubat'ında ‘‘Islahat Hatt-ı Humayunu’’nu yayınlayıp daha bir çağdaş olduk, Avrupa da 1856'nın 30 Mart'ında bizim ‘‘Avrupalı’’ olduğumuzu ilán etti.Ama Avrupalılaşmamız kısa sürdü. Rusya, 1856 andlaşmasını tanımayacağını duyurdu. Derken ‘‘93 Harbi’’ denilen 1876'daki Türk-Rus savaşı çıktı, Rus ordusu Yeşilköy’e dayandı, ‘‘hasta adam’’ komaya girdi, bunu Balkan ve Birinci Dünya Savaşları takip edince de vefat edip gitti. Devlet, savaş senelerinde cephelerin yanısıra, bir yandan da tahtta bulunan Sultan Reşad'ın hastalıklarıyla uğraşıp durmuştu.

İngiltere, 1860'larda, Lübnan’daki Dürziler'i, Fransa ise Hıristiyan halkı himaye bahanesiyle siláhlandırmış, sonra da Bábıáli'den ‘‘Lübnan'daki azınlıkların haklarını tanımasını’’ istemişlerdi. ‘‘Hasta adam’’, 5 Eylül 1860'ta Lübnan'a bir ‘‘Avrupa askeri gücü’’ gönderilmesini kabul etti, talepler bitmeyince de Lübnan'a özerklik verdi.

Avusturya ile Rusya'nın Hersek'in Türk idaresinden ayrılması için senelerden beri gizliden gizliye yaptıkları faaliyet, semeresini 1875'in 13 Nisan'ında verdi, Hersek'te kanlı bir isyan çıktı. Avrupa, Bábıáli'ye 1876'nın 31 Ocak günü meşhur ‘‘Andrassy Muhtırası’’nı dayadı: Hersek'teki Hıristiyanlara dini serbestlik verilmesi, vergi reformu ve Hersek'ten alınan verginin sadece Hersek'e harcanması isteniyordu. ‘‘Hasta adam’’ için talepleri kabul etmekten başka çare yoktu. Ama birkaç sene sonra, Bosna-Hersek Avusturya'nın oldu.

Girit Meclisi, 1896'da ‘‘Yunanistan'la birleştiğini’’ açıkladı. Biz hálá Avrupalılaşma derdindeydik ama Avrupa ‘‘Girit'i vermeden bizden olamazsınız’’ dedi. 1897'de Yunanistan'a savaş ilán ettik. Atina'ya girmemize ramak kalmışken Paris ve Londra ‘‘Haydi, barışın’’ deyince durduk ve Avrupa, Osmanlı toprağı olan Girit'in ‘‘özerkliğini’’ açıkladı. Savaşta kazanmış ama masada kaybetmiştik. Aradan seneler geçti, Girit Meclisi 6 Kasım 1908'de ‘‘Yunanistan'a ilhak’’ kararı verdi, ‘‘hasta adam’’a ise sadece birkaç protesto mitingi yapmak kaldı.

İntihalci rektör ve çevresi bu kızdan ders alsınlar

Ali Emiri Efendi, Türk tarihinin en meşhur kitap meraklısıydı. Çoğu tek nüsha olan yani başka örneği bulunmayan binlerce elyazması toplamıştı. Türkçe’nin bilinen en eski sözlüğü Divan-ı Lügatü't-Türk, onun yokolmaktan kurtardığı eserlerden sadece biriydi.

1908'de, Fatih'teki Feyzullah Efendi Medresesi'nde sadece Türkiye'nin değil, bütün dünyanın en zengin özel kitaplıklarından birini kurup başına geçti. 1924'teki ölümüne kadar, kendi eseri olan bu kütüphaneyi idare etti.

‘‘Millet Kütüphanesi’’, ilim dünyasına uzun seneler hizmet verdi. Derken 19 Ağustos depremi geldi, bina hasar gördü ve kitaplar Bayezid'deki genel kitaplığa taşındı, raflara yerleştirilip iki sene kapalı kaldılar.

Melek Gençboyacı adında bir hanımın, kütüphanenin müdireliğine tayin edilmesine kadar...

Melek Hanım tam 34 bin cild kitabın sayımını yaptı. Kültür Bakanı İstemihan Talay'ın kapısını aşındırıp Millet Kütüphanesi'nin depremden sonra dört bir yana tayin edilmiş olan personelini eski vazifelerine getirtti. Bakandan, Fatih'teki binanın tamiri için 500 milyar ödenek koparttı ve Fatih Kaymakamı Ali Ertan Yücel'le beraber restorasyonları, Bayezid'deki geçici binada da okuyucuya hizmeti başlattı. Millet Kütüphanesi, Melek Hanım'ın sayesinde şimdi eski günlerindeki gibi okuyucuyla kaynıyor.

Bu yazıyı yazmamın sebebi, İstanbul Üniversitesi'nin Merkez Kütüphanesi'ni depremden sonra kapatan, burada bulunan 35 bin civarındaki kitabı ‘‘okunmamaları için’’ sandıklarda çürümeye mahkûm edenlere bir ders göstermek!

İstanbul Üniversitesi'nin rektörü Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlu'nun Amerika'da yayınlanmış bir makaleyi makaslaması ve maiyetindekilerin de üniversitenin Merkez Kütüphanesi'ni çürümeye mahkûm etmeleri rezaletini haftalardır gündemde tutmaya çalışıyorum. İntihalci rektörümüzden hálá ses gelmiyor ama kütüphanenin başındaki zevatın kımıldamaya başladıklarını ve ‘‘Acaba ne yapsak?’’ diye düşündüklerini işitip memnun oluyorum.

Yapmaları gereken işi söyleyeyim: İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi'ni kaşla göz arasında kapattıkları gibi derhal açmakve ilim dünyasına yeniden hizmet vermek! Bunu yapacaklar, zira elleri mahkûm! Şimdilik şu kadarını hatırlatayım: İsimlerinin başında ‘‘kütüphanecilik profesörü’’ unvanını taşıyan ama kitap zevkinden nasibini almamış hanımların, Millet Kütüphanesi'ni hayata kavuşturan Melek Gençboyacı'dan öğrenecekleri çok şey var!

Kütüphane ve intihal tefrikam haftaya da devam edecek, meraklanmayın.

.Doktor ve üfürükçü raporu ile indirilen üç padişah
Temmuz 14, 2002 12:366dk okuma
Paylaş

Hasta olan devlet büyüklerini o makamda tutmamak, eski asırlardan beri várolan ‘‘derin devlet’’in kararıyla yahut doktor raporuyla görevlerinden uzaklaştırmak bizde bir devlet geleneğiydi.
Birinci Mustafa'yı, Sultan İbrahim'i ve Beşinci Murad'ı işte bu geleneğe uyarak tahtlarından indirmiştik. Her üçünün de aklından zoru vardı, çok hastaydılar ve hastalık dışında bir ortak noktada daha buluşuyorlardı: Hastalıkları boyunca, devleti anneleri idareye kalkmış ve herşeyi birbirine sokmuşlardı.

AYLARDIR, Başbakan Bülent Ecevit'in hastalığıyla meşgulüz. Bir ara vekálet müessesesinin işletilip işletilemeyeceğini tartıştık ama başbakan ‘‘yerimi kimseye bırakmam’’ dedi. Gayet yoğun bir tedavi programı uygulandı, evine kapanmış olan Ecevit ayakta durmaya bile mecáli yokken işinin başına döndü, derken DSP'deki malum karışıklıklar çıktı, Ankara toz-duman oldu ve siyaset dünyasında hálá göz gözü görmez halde...

Halbuki biz, hasta olan devlet büyüklerini o makamda tutmamak, eski asırlardan beri várolan ‘‘derin devlet’’in kararıyla yahut doktor raporuyla görevlerinden uzaklaştırmak gibi bir geleneğe sahiptik ve bu geleneği üç padişaha da uygulamaktan çekinmemiştik: Birinci Mustafa'ya, Sultan İbrahim'e ve Beşinci Murad'a...

Her üç padişah da hastaydı ama hastalıkları daha başkaydı, akıllarından zorları vardı. Sultan Mustafa iki defa tahta geçmiş ve devletin tepesindekilerin ‘‘Padişahın delirdiği, görevlerini yerine getiremeyeceği’’ yolunda karar vermeleri üzerine 1618'in 26 Şubat'ında ve 1623'ün 10 Eylül'ünde iki defa tahtından indirilmişti. Aynı şekilde, hasta olan Sultan İbrahim de falcılara, üfürükçülere ve doktorlara muayene ettirildikten sonra 1648'in 8 Ağustos'unda ‘‘hal’’ edildi, yani tahtından indirildi.

Hükümdarın ‘‘delirmesi’’ gerekçesiyle iktidardan uzaklaştırılması hadisesinin sonuncusunu 1876'da, Beşinci Murad'ın doktor raporu alınarak tahttan indirilmesiyle yaşadık. İşte, bu hadisenin kısa öyküsü:

Liderliğini Hüseyin Avni Paşa'nın yaptığı bir cunta, imparatorluğu 15 sene boyunca idare etmiş olan Sultan Abdüláziz'i 1876'nın 30 Mayıs'ında tahtından indirdi. Abdüláziz'in yerine, veliahd Murad Efendi ‘‘Sultan Beşinci Murad’’ olarak tahta geçti. Yeni hükümdarın zamanının entelektüel çevresiyle ilişkisi vardı ve ekonomiden politikaya kadar herşeyi berbad bir halde bulunan devletin onun sayesinde düzelebileceği hayal ediliyordu.

Ama devletin en tepesindekiler, 35 yaşındaki yeni padişahın hiç de bekledikleri gibi çıkmadığını gördüler: Hükümdar bir garipti, sinirleri bir hayli bozuktu ve içki merakı çok daha fazla artmıştı. Hele, tahta çıkmasından beş gün sonra amcası olan sabık hükümdar Abdüláziz bilekleri kesilerek öldürülünce, davranışları daha da garipleşti. Sarayda ‘‘Kan da istemem, saltanat da istemem’’ diye kendi kendine konuşmaya başladı. O gece Dolmabahçe Sarayı'nın alt katındaki pencerelerden birinden bahçeye çıkıp havuza atlayıverdi. Hastalık, sonraki günlerde daha da arttı ve bu yüzden tahta çıkan her hükümdarın yapması gereken Eyüpsultan'daki kılıç kuşanma merasimi yapılamadı.

Saray doktoru Capoleone'nin uyguladığı eski tarz tedavi usulleri, padişahı daha da zayıf düşürmekten başka bir işe yaramadı. Meselá hükümdarı ardarda bir soğuk bir sıcak sulara sokuyor, sülükler yapıştırıyordu. Bir defasında Sultan Murad'ın kulak arkası ile ensesine tam yetmiş adet sülük yapıştırdı. Doktor bu işlerle meşgul olurken, hükümdarın annesi Şevkefzá Kadınefendi de üfürükçülerle ve büyücülerle temas ediyor, muskalar yazdırıp oğlunun çamaşırlarını tütsületiyordu.

Uygulanan garip tedaviler yüzünden, hükümdar daha da zayıf düştü. Arada bir cuma namazına gitmek için atına binerek saraydan çıktığında ellerini ve kollarını sallayıp garip hareketler yapıyor, halka kaş-göz işaretleri ediyordu. Devlet işleri yapılamaz olmuştu. Kararnameler çıkartılamıyordu, hükümet kilitlenmiş haldeydi ve yabancı elçiler itimadnamelerini veremiyorlardı. Doktor Capoleone, işte bu arada ‘‘Padişahın iyileşmesi ihtimali çok düşüktür’’ diye bir rapor verdi.

Hükümet tek bir raporla yetinmedi ve İngiliz elçisinin de tavsiyesiyle, o günlerde Avrupa'nın en iyi sinir doktoru olan Avusturyalı profesör Leidsdorff İstanbul'a davet edildi.

Leidsdorff geldi, padişahı iyice bir muayene etti ve 1876'nın 13 Ağustos'unda hükümete bir rapor verdi: Hükümdarın iyi olup olmayacağı en az üç ayda anlaşılabilirdi.

O zamanın ‘‘derin devlet’’i, işte bu rapora dayanarak Sultan Murad'ı tahttan indirmeye kadar verdi ve zamanın şeyhülislámı Hasan Hayrullah Efendi'den fetva alındı. Fetvada ‘‘Müslümanların imamı olan kişi daimi bir cinnet neticesinde delirdiği takdirde, uhdesindeki görevler boşalmış sayılır’’ deniyordu. Beşinci Murad, 1876'nın 31 Ağustos günü işte bu fetva ile tahtından indirilip Çırağan Sarayı'na kapatıldı ve tahta 34 yaşındaki kardeşi Şehzade Abdülhamid Efendi geçirildi. Yeni hükümdar 33 yıl boyunca tahtta kalacak ve tarihlere ‘‘İkinci Abdülhamid’’ adıyla geçecekti.

Devrik padişah, kapatıldığı Çırağan Sarayı'nda, tam 28 sene boyunca çocuklarıyla beraber hapis hayatı yaşadı. Az da olsa iyileştiği ama tam düzelemediği söyleniyordu. Günlerini okumakla, piyano parçaları bestelemekle ve arada bir gelen torunlarıyla alákadar olmakla geçirdi. Kızları, Çırağan'dan ancak evlenerek ayrılabildiler, Sultan Murad ise hapishanesinden ancak 1904 Ağustos'unda ama hayata veda ederek çıkabildi.

Hastalıklarının şifa bulmayacağının anlaşılması üzerine tahtlarından indirdiğimiz hükümdarlar işte bu üç kişiydi ve bir ortak noktaları daha vardı: Hastalıkları boyunca anneleri devleti idareye kalkmış ve herşeyi birbirine sokmuşlardı.

İntihalci hoca ceza gördü, darısı ötekinin başına

HAFTALARDIR, İstanbul Üniversitesi'nin rektörü Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlu'nun Amerika'da çıkmış olan bir bilimsel makaleyi makaslayıp kendi adıyla yayınlaması hadisesini yazıyorum ve rektörden hálá ses yok.

Bu hafta, elime çok enteresan bir belge, Türk Tabipler Birliği'nin bir kararı geçti: Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde hocalık eden Prof. Dr. Atalay Arkan, Almanya'da çıkmış olan anestezi ile ilgili bir kitabı intihal etmiş yani Türkçe'ye çevirmiş ve üzerine kendi ismini koyarak yayınlamıştı. İzmir Tabip Odası intihal iddiasının üzerine gitmiş, Prof. Arkan'ın kitabının bir ‘‘bilimsel hırsızlık’’ yani ‘‘intihal’’ ürünü olduğuna görmüş, Arkan'a ‘‘15 gün meslekten men’’ cezası vermiş ve Türk Tabipler Birliği bu kararı onaylamıştı. Bu intihal hadiseleri sırasında, birkaç ay öncesine kadar her vesileyle ‘‘İntihalcileri bildirin, gereğini yapalım’’ diyen YÖK Başkanı Prof. Dr. Kemal Gürüz'de hiçbir hareket yoktu.

Bendeniz, şimdi İstanbul Tabip Odası'nın başındakilerin ilmi haysiyete İzmirli meslekdaşları kadar düşkün olmamalarının sebebini merak ediyorum.

Bu arada, İstanbul'daki intihalci hocalardan bir ricam var: ‘‘Yazdıkları bizi yeteri kadar yıprattı, daha fazla yazmasına engel olun’’ diyerek bazı dostlarımı rahatsız etmekten vazgeçin. Fena bir huyum vardır, haklı olduğum konularda aracı kullanıldığı takdirde, işin üzerine daha fazla giderim ve gideceğim. Rektör Alemdaroğlu mertçe ortaya çıksın, ‘‘Evet kardeşim, makasladım ama hata etmişim’’ desin ve üç seneden beri sandıklarda çürümeye mahkûm ettiği üniversitenin Merkez Kütüphanesi'ndeki 30 küsur bin elyazmasıyla nadir kitabı yeniden okuyucuya açacağını söylesin, susayım.

Ayvalık'ta Harvard vardı da biz mi gitmedik

HARVARD Üniversitesi'nde 30 küsur seneden beri hocalık yapan Profesör Şinasi Tekin'den daha önce birkaç defa bahsetmiştim. Dünyanın önde gelen türkologlarındandı ve bundan birkaç sene önce Ayvalık'taki Cunda Adası'nda Harvard Üniversitesi'ne bağlı bir ‘‘Osmanlıca Yaz Okulu’’ açmıştı.

Şinasi Bey'in bu okulu açabilmek için neler çektiğini, işin taaa başından itibaren takip ettim. Amerika'daki malını-mülkünü ipotek ederek aldığı parayla bir vakıf kurdu, Ayvalık'taki küçük yazlığını bu vakfa verip okul haline getirdi, sonra Harvard Üniversitesi'nden de okulun açılması iznini elde etti ve burada verilecek dersleri Harvard'ın ‘‘resmi eğitim’’ statüsüne aldırdı.

Harvard'ın Ayvalık'taki bu küçük uzantısında Koç Üniversitesi'nin sağladığı burslarla her yıl bir düzine kadar Harvardlı öğrenci şimdi bir buçuk aylığına Türkiye'ye gelip burada ders görüyor ve Türk kültürünü ‘‘dilinden yemeğine kadar’’ yerinde öğreniyorlar.

Ama, yaz okulunun bir ‘‘yer’’ sıkıntısı vardı, öğrenci sayısı arttığı için Cunda'daki küçük eve artık sığmıyorlardı ve bu sıkıntı bu hafta, hoş bir jestle çözüldü: Koç Holding İdare Meclisi Üyesi ve yazarımız olan Sevgi Gönül, okulun hemen yanındaki tarihi binayı küçük bir servet ödeyerek satın aldı ve Osmanlıca Yaz Okulu'na tahsis etti. Binanın restorasyonunu Türkiye'nin en zevkli mimarlarından olan Dr. Sinan Genim yapacak.

Geçen perşembe günü Sevgi Hanım, Dr. Sina Genim ve bendeniz, helikopterle bir günlüğüne Ayvalık'a gittik. Öğle yemeğimizi Alev ve Halis Komili'nin eskiden manastır, şimdilerde ise artık pek rastlanmayan bir birlikteliğin, ‘‘zevkle servetin ortak eseri’’ olan nefis evlerinde yedik. Sonra Harvard'ın yaz okulunu ziyaret ettik ve hem okulu, hem de okula dahil edilecek olan yeni alınan binayı gezdik. Sinan Genim restorasyonu nasıl yapacağına karar verdikten sonra Sevgi Hanım evin anahtarlarını Şinasi Bey'e teslim etti.

Sahip olunan servetin bir kısmının böyle işlere sarfedildiğini görmek, insana büyük keyif veriyor.

Mutsuz aşklar yalısı
Temmuz 15, 2002 01:493dk okuma
Paylaş

Ortaköy'de önceki gün kül olan Naime Sultan Yalısı'nda, 20. yüzyılın ilk yıllarında büyük bir aşk skandalı yaşanmıştı.
Devrik hükümdar Beşinci Murad'ın kızı Hadice Sultan, gönlünü komşu yalının sahibesi olan Naime Sultan'ın kocası ve Sultan Abdülhamid'in damadı Kemalettin Paşa'ya kaptırmış, ama bu aşk her iki taraf için de tam bir feláketle sonuçlanmıştı. Birbirlerine gönül veren Sultan ile damat paşanın torunları şimdi Paris'te yaşıyorlar.

Ortaköy'de önceki gün çıkan kuşkulu bir yangın sonucu alevlere yenik düşen Naime Sultan Yalısı, 20. yüzyılın ilk yıllarında büyük bir aşk skandalına sahne olmuştu. Zamanın hükümdarı İkinci Abdülhamid'in kızı Naime Sultan ile devrik hükümdar Beşinci Murad'ın damadı Kemaleddin Paşa arasında yaşanan fırtınalı bir aşk skandalına...

Abdülhamid, iki kızını Plevne kahramanı Gazi Osman Paşa'nın babaları gibi ‘‘Paşa’’ olan iki oğluyla evlendirmişti. Naime Sultan'ı Kemaleddin, Zekiye Sultan'ı da Nureddin Paşa ile. Naime Sultan, kocasıyla beraber Ortaköy'de önceki gün kül olan yalıda yaşıyordu ama çiftin mutlu olmadığı söylenirdi.

Naime Sultan Yalısı'na kara tarafından bakınca, yalının sol tarafında Beşinci Murad'ın kızlarından Hadice Sultan'a ait olan ve bugün Yüzme İhtisas Kulübü olarak kullanılan bir yalı, onun yanında da yine Beşinci Murad'ın kızı Fehime Sultan'a ait olan ve şimdi yerinde yeller esen bir başka yalı vardı.

AŞK MI, İNTİKAM MI

1904 ilkbaharında bir gün, İstanbul bir aşk skandalının söylentileriyle çalkalandı. Devrik hükümdar Beşinci Murad'ın kızı Hadice Sultan, gönlünü kuzeni Naime Sultan'ın kocası olan Kemaleddin Paşa'ya, yani padişahın damadına kaptırmıştı. Hadice Sultan'ın, babası Beşinci Murad'ın tahttan indirilmesinde amcası Abdülhamid'in parmağı olduğuna inandığı ve amcasından gücü yettiğince bir intikam alabilmek için bu yolu seçtiği söyleniyordu.

ABDÜLHAMİD’İN ÖFKESİ

Hadise aslında söylenti değil, gerçekti ve Paşa ile Sultan'ın birbirlerine yazıp bir yalıdan ötekine gönderdikleri aşk mektupları Sultan Abdülhamid'in eline geçmişti.

Abdülhamid, kızı Naime Sultan'ı Kemaleddin Paşa'dan hemen boşattı, Paşa'yı Bursa'ya sürgüne yolladı ve Hadice Sultan'ı da hiçbir zaman sevmeyeceği bir hariciye memuruna nikáhladı.

Aşıkların kaderinde, aslında çok daha büyük acılar yazılıydı: Bursa sürgünü Kemaleddin Paşa, 1908 Meşrutiyeti'nden sonra İstanbul'a döndü, ama adı sanı bir daha hiç işitilmedi ve nerede ne zaman öldüğü bile duyulmadı. Hadice Sultan, 1924 Mart'ında hanedanın bütün mensuplarıyla beraber Türkiye'den sınırdışı edildi. İki çocuğuyla beraber sürgüne gitti ve 1938'de Lübnan'da yokluk içinde can verdi. Naime Sultan da sürgüne gönderildi, bir ara Fransa'da yaşadı ama geçim sıkıntıları yüzünden Arnavutluk'a yerleşti ve burada 1944'te, komünist darbesi sırasında hayatını kaybetti.

Bundan 100 sene önce dillerden düşmeyen bu skandal aşkın kahramanlarının soyundan gelenler, şimdi Paris'te yaşıyorlar. Naime Sultan'ın torunu Bülent Osman, eşi Jeanninne ile Paris'in en şık semtlerinden Passy'de oturuyor. Hadice Sultan'ın torunu ise Fransa'nın en tanınmış yazarlarından ve kitapları bizde de liste başı olan bir isim: Kenize Murad. Büyükanneleri ve dedeleri arasında geçmiş olan acı hadiseler ikisini de hiç ilgilendirmiyor ve aralarında gayet yakın bir dostluk var.

Troyka, üç atlı arabadır
Temmuz 21, 2002 02:106dk okuma
Paylaş

Siyaset literatürümüze geçen hafta giren ‘‘troyka’’ sözü Rusça'dır ve ‘‘üç atın çektiği araba’’ demektir. Biz, ‘‘troyka’’ kavramı ile aslında geçen hafta değil, bundan tam 291 sene önce bu aylarda kazandığımız Prut Savaşı sırasında tanıştık.
Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa'nın kumanda ettiği Türk ordusu, Rus Çarı Petro'yu Prut bataklıklarında sıkıştırmış, Çar kuşatmadan Türk tarafının istediği barışı imzalayarak kurtulmuş ama dedikodular durmamıştı. Baltacı'nın düşmanları ‘‘Moskof Kraliçesi Katerina troykasına binip geldi ve bizim Paşa'nın çadırına girdi’’ diye láf çıkarmış, İstanbul haftalarca bu ‘‘troyka’’ ve ‘‘çadır’’

hadisesini konuşmuştu.

SİYASET literatürümüz, geçen hafta yepyeni bir kelime kazandı: ‘‘Troyka’’... İsmail Cem, Hüsamettin Özkan ve Kemal Derviş üçlüsüne şimdi ‘‘troyka’’ diyoruz.

‘‘Troyka’’ sözünün nereden geldiğini ve ne demek olduğunu acaba hiç merak ettiniz mi?

Kelime Rusça'dır, doğru yazılışı ‘‘troika’’dır ve ‘‘üç atın çektiği araba’’ demektir. Bizim nasıl öküzlerin çektiği ‘‘kağnı’’mız yahut sıska beygirleri koştuğumuz at arabamız varsa, Ruslar'ın da geleneksel ‘‘troyka’’ları vardır.

Rus tarihi boyunca ‘‘Çar’’ından yani imparatorundan Sibirya'daki köylüsüne kadar hemen herkes troyka kullanmış ve troykanın yapıldığı ağacın cinsi ile süsünün ölçüsü, sahiplerinin maddi gücünü gösterir olmuştu. Çar koşumları mücevherli, ağaç kısmı altın varaklı troykalarla gezerken asiller ve zenginler nisbeten daha ucuz taşlarla bezeli arabalar kullanır, halkın troykası ise son derece basit olurdu. Üstelik sadece yolda gitmeye yaramaz, tekerleklerin yerine kızak takılınca karda da işe yarardı.

YA KATERİNA OLMASAYDI?

Ruslar'ın bu geleneksel üç atlı arabası zamanla siyasi ve sosyal bir terim halini aldı. Özellikle 1945 sonrasında, üç başlı yönetimler ‘‘troyka’’ diye adlandırılır oldu, devlet idaresinden şirketlere kadar nerede üçlü bir yönetim varsa bunlara ‘‘troyka’’ dendi.

Biz, ‘‘troyka’’ sözü ile geçen hafta değil, bundan tam 291 sene önce bu aylarda, Ruslar'la yaptığımız Prut Savaşı sonrasında tanışmıştık. İstanbul, 1711 Temmuz'unun son günlerinde Rus ‘‘çariçe’’si yani imparatoriçesi olan Katerina'yı, çariçe ile Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa arasında birşeylerin geçip geçmediğini ve Katerina'nın ‘‘troyka’’sını tartışmış, bu tartışma aylarca devam etmişti.

İşte, troyka ile bu ilk tanışmamızın öyküsü:

Türkiye ile Rusya arasında uzun zamandan beri devam eden anlaşmazlıklar, Türkiye'nin 1711'in 9 Nisan'ında Rusya'ya savaş açmasıyla neticelendi. Türk donanması Karadeniz'e açıldı, Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa'nın kumanda ettiği ordu da Romanya taraflarında bulunan Rus ordusunu bulmak için Davudpaşa Kışlası'ndan sefere çıktı.

İki ordu, 19 Temmuz sabahı Prut Nehri sahilinde karşılaştılar. Baltacı'nın kuvvetleri Çar Petro'ya cepheden saldırdı, Kırım Hanı Devlet Giray da Rus ordusunu arka taraftan çevirdi. Çar Petro, 60 bin askeriyle beraber nehir ile gerideki bataklıklar arasında sıkıştı.

Paşalar, Rus ordusunun nasıl imha edileceğini tartışırlarken, Rus tarafında kader toplantıları yapılıyordu. Çar Petro ‘‘Savaşarak ölelim’’ dediği anda devreye karısı Katerina girdi ve Çar ile generallerini teslim olmaya ikna etti. O devrin savaşlarında, teslim olan ordunun karşı tarafa teslim haberini gönderirken yüksek mebláğda bir fidye ödemesi gerekiyordu.

Katerina yanındaki mücevherlerini ortaya koydu, generaller de bütün paralarını verdiler ve toplanan bu küçük hazine ‘‘Aman verilmesi’’ için Türk tarafına, Baltacı Mehmed Paşa'ya gönderildi.

Troyka ile ilk tanışma

Çar'ın barış teklifi kabul edildi, Ruslar'a şartlarını Türk tarafının hazırladığı bir ön anlaşma imzalattırıldı ve Rus ordusunun bazı önemli generalleri rehin alındıktan sonra Prut'taki kuşatma kaldırıldı. Baltacı Mehmed Paşa, muzaffer bir kumandan olarak İstanbul'a döndü.

Ama, Paşa daha dönüş yolundayken İstanbul'u bir dedikodu sarmıştı: ‘‘Rus ordusu imha edileceği sırada Moskof Kraliçesi Katerina'nın 21 Temmuz akşamı troykası ile aniden Türk ordugáhına gelip Paşa'nın çadırına girdiği’’ söyleniyordu. Katerina yanında getirdiği çuvallar dolusu mücevher ile parayı Paşa'ya vermiş, içeride her nedense saatler boyu kalmış, şafak sökerken gene troykasına binip kocasının yanına dönmüş, Baltacı da birkaç dakika sonra ‘‘Kuşatmayı kaldırın’’ buyurmuştu!

1712 Temmuz'unun sonunda, İstanbul, Mehmed Paşa'nın Prut'ta kazandığı eşsiz zaferi troykayla gelip gene troykayla dönen bu ‘‘Moskof kraliçesi’’nin uğruna ‘‘sattığını’’ konuşuyordu.

PAŞA, ERKEKLİK sembolümüzDÜR

Paşa önce ‘‘Bu Moskof Kraliçesi masalı da neyin nesidir? Kadının çadırıma geldiğini kim görmüş?’’ dedi, sonra ‘‘Barış yapmaya mecburduk. Çar'ı sıkıştırmıştık ama bizim ordu da yerinden kımıldayamayacak haldeydi, Troykalı kadın hadisesi iftira, hem vallahi, hem billáhi!’’ diye kendisini savundu ama kimseleri inandıramadı. Zamanın hükümdarı Üçüncü Ahmed, Prut Savaşı'nın bu galip kumandanını 20 Kasım günü azletti.

Bizim ‘‘troyka’’ sözü ile tanışmamızın kısa öyküsü, böyle. Paşa ile Katerina'nın hiçbir zaman karşılaşmamış oldukları sonradan ortaya kondu ama asırlar boyu devam edegelen dedikodular son bulmadı. Mehmed Paşa'dan bugüne kalan tek hatıra, ‘‘erkeklik gücümüzün simgesi’’ haline gelmiş olan bu ‘‘Baltacı ile Katerina’’ efsanesinden ibaret.

Troykanın başını ortadaki beygir çeker

TROYKA, her türlü hava şartında kullanılması için yapılmıştır ve özellikle Sibirya taraflarının uzun ve karlı kış ayları için troykadan daha uygun bir vasıta yoktur. Kış troykalarında oturulan kısımların altında uzun ve yüksek kızaklar bulunur. Kar mevsimi sona erdiğinde, bu kızakların yerini geniş çaplı tekerlekler alır.

Arabayı çeken üç at arasında en önemli fonksiyona sahip olanı, ortadakidir. İki taraftaki atlar iki yana salınarak giderler ve bu aykırı gidiş, troykaya hoş bir hareket uyumu verir. Sürücü, troykayı dört dizgin ile idare eder.

Dizginlerin ikisi ortadaki, diğer ikisi de yandaki atlar içindir. Koşum takımlarında dizginlerin yanısıra çok sayıda meşin de vardır ve Ruslar bu meşinlerin her birinin başka bir işe yaradığını söylerler. Sürücünün yanındaki çan, bugünkü kornanın vazifesini yapar ve sesi uzak mesafelere duyurabilecek madenden imal edilmiştir.

En iyi troyka atları, Orlov cinsinden olanlardır. Ortaya koşulacak atlar üç buçuk ile dört, yan taraftakiler ise iki buçuk ile üç yaş arasında eğitilir ve eğitimlerinin tamamlanmasından sonra ortalama on sene boyunca hizmet verirler.

Sinan’ın hamamını yıkan kafa, yalıyı da kundaklar

ORTAKÖY'deki Naime Sultan Yalısı'nı da en nihayet yakıp harabeye çevirerek hallettik ve rahatladık.

Böylesine şık ve güzel bir binanın bahçesinin bir eğlence mekánının otoparkı olmasına çok kişi şaşırdı ama bana gayet normal bir iş gibi geldi. Ne de olsa Mimar Sinan'ın hamamını rant uğruna yerle bir etmiş, birkaç asırlık Mevlevihaneler'i çıtır çıtır yakmış, hatta dünyanın en zengin elyazması kütüphanelerinden birini bile rektör talimatıyla sandıklarda çürütmeyi başarmış bir millette mensuptuk ve Ortaköy'deki bir sultan yalısını yakmak, bizim için genetik vazife olmuştu.

Beni asıl şaşırtan hadise, başkaydı: Okul idaresi bundan tam iki ay önce özel bir güvenlik şirketine muhtemel bir yangın konusunde rapor yazdırmış, bunun için para da ödemiş ama rapordan yangın sonrasında hiç bahsedilmemişti.

‘‘Beta Güvenlik Sistemleri’’ adına endüstriyel yangın ve patlayıcı maddeler uzmanı Yunus Kızmaz'ın imzasını taşıyan 20 Mayıs 2002 tarihli raporun girişinde binanın yüksek derecede yangın riski taşıdığı söyleniyor ve alınması gereken tedbirler tam beş sayfada sıralanıyordu.

Şimdi, iki hususu merak ediyorum: Birincisi, okul idaresinin bu raporu bir yerlerden tehdit gibisinden birşeyler aldıktan sonra mı hazırlatmak ihtiyacını hissettiği, diğeri de iki ay raporun yangın sonrasında neden gündeme gelmediği.

.Bana göre, bu ‘Üçüncü Tanzimat’ın ilánıdır
Ağustos 04, 2002 02:275dk okuma
Paylaş

Avrupa Birliği'ne uyum yasaları Meclis'ten önceki gece geçti. Çıkartılan kanunlar, bence ‘‘Üçüncü Tanzimat Fermanı’’nın ilánıydı.
Bizim Avrupalı olma yolundaki ilk resmî çabamız 1839'daki ‘‘Birinci Tanzimat Fermanı’’ ile başlamış, bunu 1856'da ilán ettiğimiz ve ‘‘İkinci Tanzimat’’ denilen ‘‘Islahat Hatt-ı Humayunu’’ takip etmiş ve o zamandan bu yana Avrupalılaşma konusunda aynı ağırlıkta bir başka kanun yahut belge yayınlamamıştık. İlk iki ‘‘Tanzimat Fermanı’’na rağmen bize bir türlü açılmayan Avrupa kapılarının bu ‘‘Üçüncü Tanzimat’’ sayesinde açılıp açılmayacağını ise, yakında göreceğiz.

AVRUPA Birliği'ne uyum yasaları Meclis'ten önceki gece geçti. Çıkartılan kanunlar, bence ‘‘Üçüncü Tanzimat Fermanı’’nın ilánıydı. Bizim Avrupalı olma yolundaki ilk resmî çabamız 1839'daki ‘‘Birinci Tanzimat Fermanı’’ ile başlamış, bunu 1856'da ilán ettiğimiz ve ‘‘İkinci Tanzimat’’ denilen ‘‘Islahat Hatt-ı Humayunu’’ takip etmiş ve o zamandan bu yana Avrupalılaşma konusunda aynı ağırlıkta bir başka kanun yahut belge yayınlamamıştık.

Bizim Avrupalılaşma maceramız bundan 250 küsur sene önce, Üçüncü Ahmed'in iktidar yıllarında ‘‘Lále Devri’’ni yaşadığımız sırada başladı ve Üçüncü Mustafazamanında devam etti. İlk ciddi denemeler 1700'lerin sonunda yapıldı, reformların öncüsü Üçüncü Selim bu yolda canından oldu, onun yarım bıraktıklarını İkinci Mahmud devam ettirdi. Avrupalılaşmanın resmî adımını ise 1839'un 3 Kasım günü ilán ettiğimiz Tanzimat Fermanı ile attık. Eksik kalan tarafları, yani Avrupa'nın dikte ettirdiği öteki şartları 1856'nın 18 Şubat'ındaki Islahat Fermanı ile yerine getirip adına ‘‘İkinci Tanzimat’’ dedik ve ‘‘Üçüncü Tanzimat’’ı da önceki gece çıkarttığımız uyum yasaları ile ilán ettik.

Türkiye, 18 Şubat 1856'dan önceki geceye kadar, Avrupalılaşma konusunda aynı ağırlıkta bir başka kanun yahut belge yayınlamamıştı.

İlk iki ‘‘Tanzimat Fermanı’’na rağmen bize bir türlü açılmayan Avrupa kapılarının bu ‘‘Üçüncü Tanzimat’’ sayesinde açılıp açılmayacağını ise, yakında göreceğiz.

Bir düşüncemi açıkça söyleyeyim: Ben, Avrupa Birliği'ne gireceğimize, yani resmen ‘‘Avrupalı’’ olacağımıza hiçbir zaman inanmadım. Son iki asırlık tarihimiz hakkında yüzeysel bir bilgiye bile sahip bulunan hemen herkes geçmişteki çabalarımızın hep hüsranla neticelendiğini mutlaka görürdü.

Yanılmış olmayı temenni ediyor ve modern deyimiyle, ‘‘kayda geçmesi’’ için söylüyorum: Biz, Avrupalı olma konusundaki her önemli adımımızdan sonra mutlaka bir toprak tavizi verdik, bütün çabamıza rağmen bir yerlerin elimizden çıkmasını engelleyemedik.

Bunda da yanılıyorumdur inşallah!

250 senedir hepsinin hayali aynıydı

Meclis’in önceki gece çıkardığı kanunlar, bazı devlet ve fikir adamlarımızın 250 sene öncesine uzanan hayalleriydi. Bu devlet ve fikir adamlarının kimisi Avrupalılaşma yolundan canından olmuş, kimisi hayatını sürgünlerde geçirmiş, kimisi ise hayal ettiği reformun ancak bir kısmını yapabilmişti. Aşağıda, Türkiye'yi geçmişte ‘‘Avrupalı’’ yapmaya çalışan ve gayet uzun olan bu devlet ve fikir adamları listesindeki önemli isimlerin birkaçı yeralıyor:

ÜÇÜNCÜ SELİM: Veliahdlığından itibaren Avrupa'da olup bitenlerle yakından ilgileniyordu, gerçek anlamdaki ilk batılılaşma hareketleri 1789'da tahta çıkmasıyla başladı ve öncelik ordunun modernleştirilmesine verildi. Kurulan ‘‘Nizam-ı Cedid’’ birliklerini yetiştirmeleri için Avrupa'dan uzmanlar getirtildi, tersanelerle tophanenin ıslahına ve ekonomik alanda reforma çalışıldı. Ama bütün bu faaliyetler, ordunun ve devletin bir kesimini saraya ve hükümdara düşman etmişti. Yeniçeriler'in ayaklanması üzerine 1807'nin 29 Mayıs'ında tahttan indirildi, Topkapı Sarayı'nda bir odaya kapatıldı ve 28 Temmuz 1808'de öldürüldü.

ABDÜLMECİD: İkinci Mahmud'un oğluydu, 1839'da tahta geçtiğinde 17 yaşındaydı ve babasının tamamlayamadığı modernleşme projelerini sadrazamı Mustafa Reşid Paşa ile beraber hayata geçirmek ona nasib oldu. Bu yoldaki ilk önemli adım olan ve 1839'un 3 Kasım günü ilán edilen Tanzimat Fermanı'nın üzerinde onun tuğrası vardı.

Fermanın eksik kalan tarafları 1856'nın 18 Şubat'ında yerine getirildi ve Sultan Abdülmecid, o gün tarihlere ‘‘Islahat Hatt-ı Humayunu’’ diye geçen bir başka fermanı yayınlayıp devletine daha çağdaş bir hava verdi. 1861'in 25 Haziran'ında ölen Abdülmecid'in iktidar yıllarında özeelikle İstanbul'un sosyal hayatı ve günlük yaşayışı tamamen değişmişti.

MUSTAFA REŞİD PAŞA: Tanzimat döneminin en önemli devlet adamıydı ve Tanzimat Fermanı onun kaleminden çıkmıştı. Defalarca Paris ve Londra büyükelçisi oldu, dışişleri bakanlığı yaptı ve sonra sadrazamlığa yani başbakanlığa getirildi. 1858'de öldüğünde 50 yaşındaydı, altı defa sadrazam olmuş, başta Áli ve Fuad Paşalar gelmek üzere çok sayıda devlet adamı yetiştirmişti.

İKİNCİ MAHMUD: Amcası Üçüncü Selim'in reform hareketlerini bir buçuk yıl aradan sonra yeniden başlattı. Modernleşmenin önündeki en büyük engellerden biri olan Yeniçeri Ocağı'nı 1826'da kanlı bir şekilde ortadan kaldırdı. O da Avrupa'dan çok sayıda uzman getirtti, idare sistemini değiştirmeye çalıştı, yeni bakanlıklar ve daireler kurdu ve bu arada kılık-kıyafet konusunda önemli yenilikler yaptı. Resmî dairelerde Avrupa tarzı elbiseler giyilmesini emredip devlet dairelerine kendi resimlerini astırınca adı ‘‘gávur padişah’’a çıktı. Amcası Üçüncü Selim'in feláketinden ders aldığı için, kendisine karşı çıkanlara son derece sert davrandı ve kanlı bir şekilde cevap verdi. Türk tarihinin en büyük reformcularından olan İkinci Mahmud 1 Temmuz 1839'da öldüğünde, devlet yapısında çok önemli değişiklikler yapmayı başarmıştı.

ZAPTİYE

‘Vekil’ değil, ‘mebus’

UZUN senelerden beri kullanmadığımız ‘‘vekil’’ kelimesi, gazetelerimizde şimdi hemen her gün boy gösterir oldu. ‘‘Milletvekili’’ sözü uzun geldiği ve mizanpajda fazla yer tuttuğu için, ‘‘vekil’’ diye yazıyoruz.

Aynı şekildeki kısaltmayı batı basını da yapar, meselá İngiliz gazeteleri başlıkta yahut haber metninde ‘‘Member of Parliement’’in yani ‘‘parlamento üyesi’’nin kısaltılmışı olan ‘‘MP’’ harflerini kullanır.

Biz ‘‘milletvekili’’ne artık ‘‘vekil’’ diyoruz ama hata ediyoruz! ‘‘Vekil’’ sözü ‘‘milletvekili’’nin kısaltılmışı değil, ‘‘bakan’’ın karşılığıdır. Eski zamanların ‘‘vezir’’i zamanla ‘‘nazır’’ ve ‘‘vekil’’ olmuş, sonra ‘‘bakan’’ halini almıştır. ‘‘Milletvekili’’ kelimesinin yerine kullanmamız gereken söz, bunun kısa şekli olduğunu zannettiğimiz ‘‘vekil’’ değil, ‘‘mebus’’tur. Şiirlere, hattá hicivlere kadar giren ve Neyzen'e ‘‘Künyeni almak için partiye ettim telefon / Bizdeki kayda göre şimdi o mebus dediler’’ diye yazdıran ‘‘mebus’’ kelimesi...

Şimdi 55-60 yaşlarında olanlar, vaktiyle politikacıların seçim bölgelerinden bahsederlerken ‘‘İstanbul vekili’’, ‘‘Ankara vekili’’ değil, ‘‘İstanbul mebusu’’, ‘‘Ankara mebusu’’ dediklerini gayet iyi hatırlayacaklardır.

Kararsız dedesi, karar verene kadar kellesinden olmuştu
Ağustos 11, 2002 02:126dk okuma
Paylaş

Kemal Derviş'in ne yapacağına, hangi tarafı tutacağına bir türlü karar verememesi, bana bundan 217 sene önceki bir başka kararsız devlet adamını hatırlattı: Halil Hamid Paşa’yı.
Reformcu sadrazam Halil Hamid Paşa, 1787'de, yaşlı hükümdar Birinci Abdülhamid'i tahtından indirmek ve yerine genç ve dinamik bir şehzadeyi geçirmek için gizli temaslara başlamış, saraya muhalif gruplar arasındaki turları aylarca sürmüş ama saray darbesini ne zaman yapacağına bir türlü karar verememiş ve niyetinin öğrenilmesi üzerine kellesinden olmuştu. Küçük bir hatırlatma daha: Kararsız kalan Halil Hamid Paşa, Kemal Derviş'in altıncı göbekten büyük dedesiydi.

Kemal Derviş dün nihayet istifa etti, ‘‘birleştirme çabalarına devam edeceğini’’ söyledi ama hangi partiye geçeceğine karar veremedi. Cem'in YTP'sine mi yoksa Baykal'ın CHP'sine mi gideceği yahut kendi liderliğinde yeni bir hareket mi teşkil edeceği hálá bilinmiyor.

Bugünün siyaset dünyasındaki istifalar, bölünmüşlük, troykalar ve ittifak çabaları bana bundan 217 sene öncesindeki İstanbul'un siyaset meydanını hatırlattı. İşin daha da garibi, o zamanın siyaset dünyasıyla bugünkü arasında bir de ‘‘kan bağı’’ vardı: Bir dede-torun münasebeti...

Önce, bugünün siyasi yelpazesine bakalım: Bir tarafta Bülent ve Rahşan Ecevit ile bazı sadık ‘‘bendeleri’’ yani Emrehan Halıcı, Şükrü Sina Gürel ve diğerleri var; öbür tarafta ise Yeni Demokrasiciler: İsmail Cem ile Hüsamettin Özkan'ın takımı... Baykal'ın CHP'si beklemede, Kemal Derviş ise her tarafla görüşerek ‘‘solda birlik’’ arayışında ama ne yapacağı konusunda kararsız.

SARAYIN TROYKASI

Şimdi de, bundan 217 sene öncesinin İstanbul'una gidelim: Bitmek bilmeyen savaşlar ve kötü idare yüzünden ekonomi berbat, halk bezmiş haldeydi... Tahtta Birinci Abdülhamid vardı; ‘‘Kaptanpaşa’’ olan Cezayirli Gazi Hasan Paşa ile hükümdarın kızı Dürrüşehvar Sultan'ın kocası defterdar Ahmed Nazif Efendi ve defterdarın babası Selim Ağa, yaşlı padişahın en yakınlarıydı. Halk padişahı seviyor ama çekilen bütün sıkıntılardan etrafındakileri sorumlu tutuyordu.

Diğer tarafta ise ‘‘Sadrazam’’ yani başbakan olan Halil Hamid Paşa ile zamanın şeyhülislámı Dürrizade Ataullah Efendi, vezirlerden İsmail Raif Paşa ve Yeniçeri Ağası Yahya Ağa bulunuyordu. Birinci Abdülhamid, devleti ve ekonomiyi Avrupa ile yakın münasebetleri olan, özellikle de Fransa'nın desteğine sahip bulunan Sadrazam Halil Hamid Paşa'ya emanet etmişti. Padişah, İsmail Raif Paşa'dan nefret ediyor ama Halil Hamid Paşa bu veziri el üstünde tuttuğu için ses çıkartmıyor ve kızı ile damadı vasıtasıyla Halil Hamid Paşa'yı ve Paşa'nın etrafındakileri kontrol altında tutuyordu.

KURTARICI DİYE GELMİŞTİ

Halil Hamid Paşa, iki senelik iktidarı sırasında aldığı tedbirler sayesinde ekonomiyi bir parça yoluna koymuş, halkın uzun zamandan beri ilk defa rahat bir nefes alabilmesini sağlamıştı. Ama 1785 Mart'ında, hükümdara bir takım garip haberler gelmeye başladı: Yeniçeri Ağası Yahya Ağa, Vezir İsmail Raif Paşa ile beraber bir darbe hazırlığı yapıyor, Şeyhülislám Ataullah Efendi bu hazırlıkları bilmesine rağmen ses çıkartmıyor ve işin daha da fena tarafı, bütün bu teşebüslerin başında Sadrazam Halil Hamid Paşa bulunuyordu. Saray, Paşa'nın niyetinin hükümdarı tahttan indirip yerine Veliahd Şehzade Selim'i, yani sonraki senelerin Üçüncü Selim'ini getirmek olduğunu; bunun için asker, ulema ve veliahd arasında mekik dokuduğunu ama darbeyi hayata geçirme kararını bir türlü veremediğini öğrenmişti.

Hükümdarın ajanları, Sultan Abdülhamid'i Halil Hamid Paşa konusunda aslında aylardan beri uyarıyorlardı. Meselá sadrazamın bir dost meclisinde padişahtan bahsederken ‘‘Efendimiz de pek ihtiyar’’ dediği ánında saraya yetiştirilmişti.

Paşa'nın bir saray darbesi hazırlığı yaptığının kesin şekilde anlaşılması üzerine Sultan Abdülhamid vaziyetten kızkardeşi Esma Sultan vasıtasıyla haberdar edildi ve tahtının elinden gitmek üzere olduğunu öğrenen yaşlı padişah hemen harekete geçti.

Sultan Abdülhamid, sadrazamı Halil Hamid Paşa'yıderhal azletti. Azil emri, Paşa'ya 1785'in 31 Mart gecesi uykudan uyandırılarak tebliğ edildi ve Paşa giyinmesine bile izin verilmeden gecelik entarisiyle önce Topkapı Sarayı'na götürüldü, orada birkaç saat tutulduktan sonra Gelibolu'ya sürgüne yollandı. Bu arada bütün mallarına el kondu, birkaç gün sonra Cidde Valiliği'ne tayin edildi ama hükümdar bu tayinden de vazgeçti, sabık sadrazamını Gelibolu'dan Bozcaada'ya göndertti ve 27 Nisan'da orada idam ettirdi. Paşa'nın kesik başı bal dolu bir tulum içinde İstanbul'a getirildi ve Topkapı Sarayı'nda teşhir edildi.

Darbe girişimine katılan kim varsa, hepsi tek tek ortadan kaldırıldı. Sultan Abdülhamid, Halil Hamid Paşa'yı sürgüne yolladığı gün Yeniçeri Ağası Yahya Ağa'yı boğdurdu. Azledilen Şeyhülislám Dürrizade Ataullah Efendi sürgüne gönderildiği sırada zehirletildi, hemen arkasından da İsmail Raif Paşa idam edildi.

ALLAH SONUNU BENZETMESİN

Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın kellesini cellád satırına uzatmasının öyküsü, işte kısaca böyle... Padişahı tahtından indirmeye karar vermiş olan Paşa kapı kapı dolaşarak kararını uygulamayı geciktirmese, yani hemen harekete geçip Birinci Abdülhamid yerine Şehzade Selim'i tahta oturtsa hem canından olmayacak, hem de Türkiye'nin ciddi anlamdaki ilk reform hareketleri birkaç sene önceden başlamış olacaktı.

Halil Hamid Paşa'nın kararsızlığını durup dururken böyle neden gündeme getirdiğimi merak etmiş olabilirsiniz. Söyleyeyim: Türkiye'nin bilinen ilk önemli reformcusu kabul edilen ama çok daha fazla güce meraklı olan bu merhum sadrazam paşamız, hangi tarafta yer alacağına hálá karar veremeyen Kemal Derviş'in altıncı göbekten büyük dedesidir de, o yüzden!...

İki mezar sahibi kararsız paşa dede

Daha önce de yazmıştım, şimdi kısaca tekrar edeyim: İstanbul'un eski ve aristokrat bir ailesine mensup olan Kemal Derviş, 18. yüzyıl Türkiyesi'nin paradan, puldan, hesaptan, kitaptan ve de ekonomiden anlayan birkaç devlet adamından biri olan Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın altıncı göbekten torunudur.

Sadrazam Halil Hamid Paşa, 18. yüzyıl Türkiyesi'nin paradan, puldan, hesaptan, kitaptan ve ekonomiden anlayan birkaç devlet adamından biriydi ve işte bu ekonomi ve maliye bilgisi yüzünden 49 yaşında canından oldu.

Paşa, 1736'da Isparta'da doğdu. Çocuk yaşındayken babası Hacı Mustafa Ağa ile beraber İstanbul'a geldi, Babıali'ye girdi, zamanla yükseldi, bir ara tersaneyi de idare etti ve 43 yaşındayken ‘‘Reisülküttáb’’ yani dışişleri bakanı oldu.

Türkiye o günlerde tarihinin en karanlık dönemlerinden birini yaşamadaydı: Ekonomi tükenmiş, ardarda girilen savaşlar ve uğranılan yenilgiler maliyeyi çökertmiş, ordu başıbozuk bir hale gelmiş, idari sistem her yönüyle çürümüştü ve devleti kurtarabilecek güçlü bir sadrazama ihtiyaç vardı.

Zamanın hükümdarı Birinci Abdülhamid, Halil Hamid Paşa'nın bu iş için biçilmiş kaftan olduğunu düşündü. Paşa gençti, Türkiye'nin sıkıntılarının farkındaydı, dünyayı biliyordu, dışarıyla teması vardı ve özellikle Fransa'nın önde gelen isimleriyle iyi ilişkiler içindeydi. Birinci Abdülhamid, 1782'nin 31 Aralık'ında Halil Hamid Paşa'yı sadrazamlığa, yani o zamanın başbakanlığına getirdi ve Paşa, 2 yıl 3 ay süren sadrazamlığı sırasında işe bir tedbirler paketi hazırlayarak başladı, bütün mesaisini mali ve idari bir reformu hayata geçirmeye sarfetti, öncelikle de devleti savaştan uzak tutmaya ve ekonomiyi güçlendirmeye çalıştı.

Ardarda aldığı tedbirlerle devleti rahatlattı ama bu reformlar bazı çevreleri, özellikle de padişahın yakın çevresini huzursuz etti. Hele hükümdarı tahtından indirip yerine genç veliahdı geçirmek için gizli temaslarda bulunmaya başlaması, Paşa'nın sonunu hazırladı.

Bozcaada'da 1785'in 27 Nisan'ında idam edilen Halil Hamid Paşa'nın bugün iki mezarı var: Başsız vücudu Bozcaada'da, iskelenin karşısındaki camiin avlusunda; bal tulumuyla İstanbul'a gönderilip Topkapı Sarayı'nda günlerce teşhir edilen kellesi ise Karacaahmed Mezarlığı'nda gömülü...

Kerkük’ün farkına 80 yıl sonra vardık
Ağustos 18, 2002 02:076dk okuma
Paylaş

Ankara, Irak'ın elimizden gitmesinin üzerinden geçen 80 küsur sene sonra Kerkük konusunda ilk defa bu hafta sert bir çıkış yaptı ve Kerkük'ü ‘‘Kürt şehri’’ ilán eden Mesut Barzani'nin ‘‘Bundan zarar göreceğini’’ duyurdu. Sınırlarımızın sadece birkaç saat ötesinde olan ve bir milyon kadar Türk'ün yaşadığı Kerkük bizde ‘‘uzak bir ülkenin daha da uzak bir beldesi’’ gibi hissedilmiş ve 80 yıl boyunca sadece acılara ve katliamlara sahne olmuştu. İşte, Kerküklü Türkler'in o toprakların elimizden çıkışından sonra uğradıkları feláketlerin kısa geçmişi...
MESUT Barzani'nin Kerkük'ü ‘‘Kürt şehri’’ ilán etmesini, Ankara fena tersledi. Dışişlerimiz ‘‘Musul ile Kerkük'ün Kürt denetimine girmesine kesinlikle karşı konacağını’’ açıkladı ve ‘‘İpleri germeye başlayan Barzani'nin bundan zarar göreceğini’’ duyurdu.

Bu açıklamayla, biz, Irak'ın elimizden çıkmasından bu yana geçen 80 küsur sene boyunca Kerkük konusunda ilk defa böylesine acil bir tepki gösteriyor ve sesimizi de gene ilk defa böyle yükseltiyorduk.

1 milyondan fazla Türk'ün yaşadığı Kerkük ve çevresi, bizim için her zaman uzaklardaki bir memleketin daha da uzak bir beldesi olmuştu. ‘‘Kerkük’’ sözü bize ancak ‘‘Musul’’ ile beraber kullanıldığı takdirde, yani ‘‘Musul ve Kerkük’’ dendiği anda bir máná ifade eder ve kaybedilen toprakların hüznünü duyardık. Bu hüzün oralardaki petrol sahalarının elimizden çıkmış olmasından kaynaklanır, bir türlü sahip olamadığımız zenginliklerin üzüntüsünü yansıtırdı ama ‘‘Kerkük’’ sözü bize kendi başına gene de pek bir şey çağrıştırmazdı.

İşte, güneydoğu sınırlarımıza sadece birkaç saat mesafede bulunan ve bir milyondan fazla Türk'ün yaşadığı Kerkük bize bu derece uzak görünmüş ama sadece acılara ve ıstıraplara sahne olmuştu. Can almalar birbirini takip etmiş, Kerkük Türkleri'ne hayat 80 seneden beri her gün zehir edilmiş ve Kıbrıs Türkü'nün 1960'larda yaşadığı faciaların çok daha kanlısı yaşanmıştı.

Irak, krallık zamanından itibaren, Kerkük'te uzun vadeli bir ‘‘Araplaştırma’’ politikası uyguladı ve bu politika Bağdad'a Baas rejiminin hakim olmasıyla daha da sertleşti: Türk bölgelerinde Arap yerleşim merkezleri kuruldu ve Türkler'in gayrimenkul alım ve satımları kademeli olarak yasaklandı. Kerkük'e bağlı ilçeler başka viláyetlere bağlanarak şehrin yüzölçümü yarı yarıya düşürüldü. Türk nüfus kademeli bir göçe tabi tutuldu ve Irak'ın sadece Arapların yaşadığı güney kesimlerine, Basra taraflarına gitmeye zorlandı. Saddam Hüseyin, bu arada Kerkük'ün adını da değiştirip ‘‘El Te'mim’’ yaptı.

Derken, nüfus oranları da tahrif edildi. Irak'ın Türk nüfusu toplam nüfusun yüzde onunu teşkil ettiği halde sadece yüzde iki olduğu iddia edildi. Dolayısıyla, bugün 20 milyon olan Irak'ta 400 bin Türk'ün yaşadığı söyleniyorsa da, bu sayı aslında iki milyon civarında bulunuyor.

Biz ise, ekonomik endişelerimizden yahut umursamazlığımızdan dolayı ağzımızı açıp tek kelime etmedik ve Kerkük'te olup bitenleri hep ‘‘Irak'ın iç işidir’’ deyip geçiştirdik.

İşte, Kerküklü Türkler'in o toprakların elimizden çıkışından sonra uğradıkları feláketlerin kısa geçmişi:

1924, LEVİ BASKINI: 4 Mayıs 1924'te yaşandı. Irak askerleri, ortada hiçbir sebep yokken Türklere ait evleri basıp yüzden fazla Türk'ü öldürdüler.

1946, GÁVURBAĞI OLAYLARI: Bir grup Türk işçisi, 12 Temmuz 1946 sabahı çalışma şartlarında düzelme sağlayabilmek için Kerkük'te greve gitti. Grevcilerin üzerine asker sevk edildi, işbaşı yapmadıkları için yaylım ateşine tutuldular ve birçoğu canından oldu.

1959 KATLİAMI: Irak'ta krallığın devrilerek yerine cumhuriyetin ilán edilmesinin birinci yıldönümü olan 1959'un 14 Temmuz'unda yaşandı ve tarihe Kerkük'te meydana gelen en büyük Türk katliamı olarak geçti. Mesut Barzani'nin babası Molla Mustafa Barzani sürgünden döneli, birkaç hafta olmuştu. Barzani'nin adamları Kerkük'teki bir Türk gazinosunu basıp bir Türk'ü öldürdüler.

Durumun gerginleşmesi üzerine şehre zırhlı birlikler gönderildi, sokağa çıkma yasağı ilán edildi ve Kerkük her taraftan kuşatıldı. Türklerin evleri bir anda Barzani'nin peşmergeleriyle Irak askerlerinin saldırısına uğradı ve Irak’ın o zamanki diktatörü General Abdülkerim Kasım’ın emriyle şehirde tam bir katliam yapıldı. Yüzlerce Türk katledildi, Türklere ait işyerleri yağmalandı ve bu terör tam üç gün boyunca devam etti.

1980 İDAMLARI: Kerkük'ün önde gelen Türk entelektüelleri, Saddam Hüseyin'in talimatıyla 1980'in 16 Ocak günü apar-topar yapılan gizli bir yargılamadan sonra toplu halde idam edildiler. İdamlar, 1990'daki Körfez Savaşı'na kadar aralıklarla devam etti.

1991, TUZHURMATU SALDIRISI: Körfez Savaşı sona ermiş ve Irak'ın kuzeyinde yaşayan Kürtler ayaklanmışlardı. Bağdat'tan gelen Saddam Hüseyin'e bağlı birlikler önce Kerkük'ün Tuzhurmatu kasabasına girerek çok sayıda sivili kurşuna dizdiler. Kasabadaki yüzlerce senelik Türk eserleri yerle bir edildi. Kuzeye, Türk sınırına doğru göçe başlayan halkın üzerine ateş açıldı ve helikopterlerle taranan Kerkük hemen arkasından top ateşine tutuldu. Tuzhurmatu'daki katliamın daha korkuncu Kerkük ile Erbil arasında bulunan Altınköprü kasabasında yaşandı, her cins ve her yaştan yüzlerce Kerkük Türkü isyan ettikleri gerekçesiyle kurşuna dizildi. Kerküklü Türkler, 80 sene boyunca işte böyle bir kábus içinde yaşadılar ve kábus hálá devam ediyor. Bazı kişilerin bu yazdıklarımı ‘‘şovenizm’’ ve ‘‘hayal’’ diye niteleyeceklerinden ve ‘‘değişim’’, ‘‘globalleşme’’, ‘‘jeopolitik dengeler’’ yahut ‘‘Ortadoğu-Kafkasya ekseni’’ gibisinden kavramlarla dolu yorumlar yapacaklarından eminim.

Ama şurasını hiç unutmayalım: Bu kavramlar başta Irak olmak üzere bazı komşularımıza hiçbir zaman uğramamıştır, oralarda asla teláffuz edilmezler. Dolayısıyla, Mesut Barzani diye birisi çıkıp Kerkük'ün ‘‘Kürt şehri’’ olduğunu iddiaya bile kalkışır ve çok daha önemlisi, Kerkük taraflarında yaşayan bir milyon civarındaki Türk için sadece ‘‘global bir yokoluş’’ söz konudur.

Bu üç maddeyi hiç unutmayalım

Irak'ın kuzeyinde otonom yahut bağımsız bir Kürt devleti kurulması, Musul ve Kerkük'ün geleceğinin yeniden gündeme gelmesi tartışmaları bana çok meşhur bir andlaşmanın bu konularla ilgili üç maddesini hatırlattı: Sevr Andlaşması'nın bağımsız bir Kürdistan'ın kurulmasıyla ilgili 62., 63. ve 64. maddelerini...

Bu üç maddeyi, hatırlatma bábında aynen veriyorum:

MADDE 62: Fırat'ın doğusunda, ileride tespit edilecek olan Ermenistan'ın güney sınırının daha güneyinde, ...Suriye ve Irak ile Türkiye sınırının kuzeyinde, Kürtlerin sayıca üstün bulunduğu bölgelerin özerkliğini işbu andlaşmanın yürürlüğe konulmasından başlayarak altı ay içinde, İstanbul'da toplanacak ve İngiliz, Fransız ve İtalyan hükümetlerinden her birinin atadığı üç üyeden oluşacak olan bir komisyon hazırlayacaktır. Herhangi bir sorun üzerinde oybirliği sağlanamazsa, bu sorun, komisyon üyelerince, hükümetlerine götürülecektir...

MADDE 63: Türk Hükümeti, 62. maddede öngörülen komisyonlardan birinin veya ötekinin kararlarını, kendisine bildirildiğinden başlayarak üç ay içinde kabul etmeyi ve yürürlüğe koymayı şimdiden yükümlenir.

MADDE 64: İşbu anlaşmanın yürürlüğe konmasından bir yıl sonra, 62. maddede belirtilen bölgelerde yaşayan Kürtler, bu bölgedeki nüfusun çoğunluğunun Türkiye'den bağımsız olmak istediklerini ispat ederek Milletler Cemiyeti Konseyi'ne başvururlarsa ve Konsey bu nüfusun bu bağımsızlığa láyık olduğu görüşüne varır ve bağımsızlığı tanımayı Türkiye'ye salık verirse, Türkiye bu tavsiyeye uymayı ve bölgeler üzerinde bütün haklarıyla sıfatlarından vazgeçmeyi şimdiden üstlenir.

Bu vazgeçmenin ayrıntıları Müttefik devletlerle Türkiye arasında yapılacak özel bir sözleşmeye konu edilecektir.

Bu vazgeçme ...gerçekleştiği zaman, Kürdistan'ın şimdiye kadar Musul Viláyeti'nde kalmış kesiminde oturan Kürtler'in bu bağımsız Kürt devletine kendi istekleriyle katılmalarına Müttefik devletler hiçbir şekilde karşı çıkmayacaklardır.

Derviş konusunda haklı çıktım

Geçen hafta, Kemal Derviş'in altıncı göbekten büyük dedesi olan Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın hangi siyasi tarafı tutacağı konusunda bir türlü karar verememesinden dolayı kellesinden oluşunu yazmıştım.

Devlet içerisinde ortaya çıkan iki ayrı troyka, Birinci Abdülhamid'in sadrazamı olan Halil Hamid Paşa'yı kendi taraflarına çekmeye çalışmış ama Paşa iki tarafı da oyalamış, bunu yaparken zamanın hükümdarını saray darbesiyle tahtından indirmeye kalkmış ve 1785'in 27 Nisan'ında bu yüzden idam edilmişti.

Halil Hamid Paşa'nın hikáyesini yazdıktan sonra, torunu Kemal Derviş'in de aynı kararsızlığı gösterdiğini söylemiştim.

‘‘YTP'ye geçmeyeceğini’’ açıklayan, CHP'ye katılma konusunda hálá kararsız olan ama ‘‘solu birleştirmeye’’ çalışan Kemal Derviş için ‘‘Kararsızlığı büyük dedesine benziyor’’ demekle galiba haklıymışım.

.Adlon’da, Vahideddin’in yaveri olarak kalmıştı
Ağustos 25, 2002 02:016dk okuma
Paylaş

Berlin'deki tarihi Adlon Oteli'nde Almanya Başbakanı Gerhard Schröder'le bir grup Türk işadamının geçen perşembe günü bir akşam yemeğinde biraraya gelerek Türkiye'nin Avrupa'daki geleceğinin tartışmaları, bana aynı otelde bundan 85 yıl önce, 1917 Aralık'ında yapılan bir başka görüşmeyi hatırlattı:
O sırada henüz tuğgeneral olan Mustafa Kemal Paşa ile zamanın veliahdı Şehzade Vahideddin Efendi arasında geçen konuşmaları... İşte, çoğumuzun pek bilmediği ve bir uzlaşma ile neticelense idi Türkiye'nin tarihini değiştireceği kesin olan görüşmenin ayrıntıları...

BİR grup Türk işadamı ve Hürriyet’in Genel Yayın Yönetmeni Ertuğrul Özkök, bu hafta Almanya Başbakanı Gerhard Schröder'le beraber Berlin'deki Adlon Oteli'nde bir akşam yemeğinde biraraya geldiler ve bir buçuk saat süren yemek boyunca Türkiye'nin AB üyeliği konusunda sıcak mesajlar verildi.

Hürriyet'te geçen Cuma günü haberi sürmanşette yeralan Adlon Oteli'ndeki bu buluşma ve karşılıklı olarak söylenen hoş sözler, bana aynı yerde bundan 85 sene önce yapılan bir başka teması hatırlattı: Bugün sadece ihtisas kitaplarının sayfaları arasında kalan bir görüşmeyi, o sırada henüz ‘‘Mirliva’’ yani ‘‘Tuğgeneral’’ olan Mustafa Kemal Paşa ile zamanın veliahdı Şehzade Vahideddin Efendi arasında geçen konuşmaları...

Önce, küçük bir düzeltme yapayım: Ertuğrul Özkök'ün dünkü yazısında ‘‘Atatürk, askeri ataşe iken bu otelde kalmıştı. Tarihi de tam olarak 23 Aralık 1917’’ deniyordu ve kısmen yanlıştı. Atatürk o otelde o tarihten sonra 10 gün boyunca kalmıştı ama askeri ataşe değil, Almanya'ya resmi ziyaret yapan Osmanlı Veliahdı'nın maiyetindeki askeri bir danışman olarak.

YOLDA TANIŞTILAR

İşte, bu seyahatin hikáyesi:

Birinci Dünya Savaşı'nın en karanlık günleri idi. Tahtta Sultan Reşad vardı ve hükümdarın kardeşi Şehzade Vahideddin Efendi veliahddı. Savaşta Türkiye'nin müttefiki olan Almanya'nın hükümdarı İkinci Wilhelm, Sultan Reşad'ı cepheleri gezmesi için davet etmişti ama padişah yaşlıydı, hastaydı, üstelik artık güçlükle yürüyebilmekteydi. Dolayısıyla davete katılması imkánsızdı ve yerine veliahdını gönderdi. Veliahdın yanındaki askeri heyette, genç bir tuğgeneral, Mustafa Kemal Paşa da vardı ve 15 Aralık'ta çıktıkları Almanya yolculuğunu 4 Ocak günü tamamladılar.

İmparatorluğun son hükümdarıyla cumhuriyetin ilk cumhurbaşkanının, yani o tarihten bir sene sonra tahta geçecek olan Sultan Vahideddin'le altı yıl sonra cumhuriyet ilán edecek olan Mustafa Kemal'in tanışmaları, bu seyahat vasıtasıyla oldu.

HATIRALARINI BİTİREMEDİ

Avrupa'da üç hafta kaldılar. O sırada henüz 36 yaşında olan genç general ile 56 yaşındaki veliahd, Berlin'deki Adlon Oteli'nde 10 gün boyunca uzun uzun Türkiye'nin geleceğinden bahsettiler ve bu arada birbirlerini tarttılar. Paşa, yakın bir gelecekte tahta geçecek olan veliahdı beraber çalışmaya ve iktidardaki İttihad ve Terakki Partisi'ne karşı çıkmaya, ipleri eline almaya teşvik ediyor, hatta Adlon Oteli'nde başbaşa kaldıkları bir gün, veliahda, İstanbul'a döndüklerinde Boğazlar'ı koruyan ordunun başına geçmesini söylüyordu.

Tarihçiler, Almanya seyahatinin ve Adlon'daki konuşmaların ayrıntılarını seneler sonra, Mustafa Kemal Paşa'dan öğrendiler: Paşa'nın 1926'da yayınlamaya başladığı ama tamamlayamadığı hatıralarından.

Yandaki kutuda, Mustafa Kemal Paşa'nın hatıralarından, Adlon Oteli'nde Veliahd Vahideddin Efendi ile yaptığı görüşmeleri anlattığı kısmın bir bölümü yeralıyor. İşte, bundan 85 sene önce yapılan, çoğumuzun pek bilmediği ve bir uzlaşma ile neticelense idi Türkiye'nin tarihini değiştireceği kesin olan görüşmenin ayrıntıları...

Mustafa Kemal Paşa, Adlon Oteli’ndeki görüşmeleri anlatıyor

ATATÜRK'ün hatıraları, ‘‘Büyük Gazi'nin Hatırat Sahifeleri’’ başlığı altında 1926 senesinde o zamanın ‘‘Milliyet’’ gazetesinde yayınlanmıştı. Tam olmayan ve sadece bazı bölümleri çıkan bu hatıraların tamamı, daha sonra bir türlü biraraya getirilemedi.

Mustafa Kemal, hatıralarında Samsun'a çıkışından önceki hayatını anlatmakta, yazdıkları bu yüzden bir yerde ‘‘Nutuk’’un girişi gibi olmaktadır. Paşa gençlik yıllarından, özellikle de Selanik'teki günlerinden sözetmekte, Anadolu'ya geçme hazırlıklarını ve özel hayatıyla bazı inançlarını yazmaktadır.

İşte, Berlin'deki Adlon Oteli'nde Veliahd Vahideddin Efendi ile yapılan konuşmanın ‘‘Büyük Gazi'nin Hatırat Sahifeleri’’ başlıklı dizide 1926'nın 29 ve 30 Mart günlerinde yayınlanan bölümünden bir kesit:

‘‘...Berlin'de, Adlon Oteli'nde İmparator'un (Alman İmparatoru İkinci Wilhelm'in) misafiri idik. Hepimizi ayrı ayrı ve güzel yerleştirmişlerdi. Vahideddin bu iyi ağırlamadan biraz mağrur oldu. Artık memnuniyet içinde dünya gazetecileri ile temas ediyor, mülákatlar yapıyordu.

...Adlon Oteli'ndeyiz. Birgün, birkaç gazete muhabiri, veliahddan yine mülákat istemişler, mülákatta ben de hazır bulundum. Veliahd, İstanbul'dan son güne kadar aldığı fikirlerle mülhem (ilham almış) görünüyor, kiminle görüşse, daima aynı fikirlerle konuşuyordu. O gün ecnebi gazetecilerle musahabesinden (sohbetinden) de memnun oldum.

Gazeteciler çekildikten sonra, salonda ikimiz yalnız kaldık. Bana sordu:

- Ne yapmalıyım?

Şu yolda idare-i kelám etiğimi hatırlarım:

- Osmanlı tarihini biliriz, bu tarihin bir takım safhaları vardır ki, sizi korku ve endişeye sevkeder ve bunda haklısınız. Ben size birşey söyleyeceğim, o nisbette hayatımı size teşrik (ortak) edeceğim. Memnun olur musunuz?

- Söyleyiniz!..

- Henüz padişah değilsiniz fakat Almanya'da gördünüz ki imparator, veliahd ve prensler hep bir iş üzerindedir. Neden siz bütün işlerden uzak kalasınız?

- Ne yapabilirim? diye sordu.

- İstanbul'a gider gitmez bir ordu kumandanlığı isteyiniz. Ben, sizin erkánıharbiye reisiniz (kurmay başkanınız) olurum.

- Hangi ordunun kumandanlığını?

- Beşinci Ordu'nun kumandanlığını...

Bu isimdeki ordu, Liman von Sanders'in emrinde bulunan veya bulunmak lázım gelen ve Boğazlar'ın müdafaasına memur ordu idi.

Vahideddin:

- Bu kumandanlığı bana vermezler.

- Siz isteyiniz...

- İstanbul'a gittiğim zaman düşünürüm.

Cevabını verdi. Benim için nevm;dane (ümidsiz) bir cevaptı...’’

Padişah analarının ırzına böyle geçilir

E-mail gönderip soran okuyuculara toplu cevap:

Ali Kemal Meram’ın ‘Padişah Anaları’ isimli kitabında yazılıp söylenen ne varsa yalan, yanlış ve kasıtlıdır. Şimdi hayatta olmayan yazar, bu kitapla tarihin ve geçmişteki herşeyin ırzına geçmiştir

ÖNCE, herbiri diğerinden daha zarif ve daha derin ifadelerle dolu olan şu cümleleri okuyalım:

‘‘...Binlerce Frenk dölü oğlandan her biri, devletin, ülkenin ve toplumun üzerinde hüküm yürüten en yüksek makamlara getiriliyordu...’’

‘‘...Kanıbozuklar, soysuzlar aşocağı ürünü Yeniçeriler, ellerine geçirdikleri kendileri gibi devşirme devlet erkánına kuduz köpekler gibi saldırarak hemen orada binbir işkence ile, kol ve bacaklarını, kafalarını kopara kopara parçalayıp öldürdüler...’’Bu güzel sözleri, Ali Kemal Meram'ın, ‘‘Padişah Anaları ve 600 Yıl Bizi Yöneten Devşirmeler’’ isimli kitabından naklettim. Bu kitaba bakarsanız, padişah analarının hemen hepsi birer fahişe ve Osmanlı Devleti'nde idarecilik yapmış kim varsa, ‘‘Frenk dölü’’...

Meram'ın kitabıyla ilgili olarak son zamanlarda yüzlerce okuyucudan e-mail aldım. Hemen hepsinde aynı şey soruluyordu: Kitapta yazılı olanların doğru olup olmadığı...

Kitabın yazarı artık hayatta olmadığı için teferruata girmeyecek ve şu kadarını söylemekle yetineceğim:

İlk baskısı 70'li yıllarda çıkan ama satmayan, bundan birkaç sene önce yeniden basılıp ‘‘çok satanlar’’ listesine giren bu kitapta yazılıp söylenen ne varsa yalan, yanlış ve kasıtlıdır. Yazar bırakın tarihi, en azından saray teşkilátını, ‘‘kadınefendi’’, ‘‘sultan’’, ‘‘hanımsultan’’ ve ‘‘cariye’’ kavramlarını bilmemesi ve‘‘devşirme’’ müessesesinin ne demek olduğundan bile habersiz bulunmasına rağmen kolay yolu seçmiş ve kitabını geçmişi her yönüyle karalama temeli üzerine inşa etmiştir.

Ve, aldığım e-maillerde en çok sorulan sorunun cevabı:

Ali Kemal Meram'ın Hümá Hatun'un oğlu olan Fatih'in annesi zannettiği Rum veya Sırp hanım, hükümdarın annesi değil, babası İkinci Murad'ın kadınlarındandır ve yazar, padişahların babalarının bütün hanımlarından nezaketen ‘‘valide’’ yahut ‘‘anne’’ diye bahsetmelerindeki inceliği bile anlamamıştır.

Bu kitabı okuyacaksanız bunları bilerek okuyun ama eğer okuduysanız, içerisinde yazılanlara inanmayın!

.30 Ağustos’un karşı cephesindeki fırtına 40 yıl boyunca hiç dinmedi
Eylül 01, 2002 02:236dk okuma
Paylaş

30 Ağustos 1922'den sonraki günlerde cephenin ve sınırın öbür tarafında, yani Yunanistan'da neler yaşandığını bilmem hiç merak ettiniz mi?
İşte, sekiz sene devam etmiş bir savaşı 30 Ağustos'ta zaferle noktalamamızdan sonra Yunanistan'da 40 sene boyunca olup bitenlerin; yani darbelerin, rejim değişikliklerinin, işgallerin ve bir iç savaşın, kısacası Türkiye'yi işgal macerasının Yunanistan'a hiç
yaramamış olmasının kısa öyküsü...

BİR Zafer Bayramı'nı daha törenlerle ve demeçlerle kutladık.

Zafer Bayramı, şimdi her 30 Ağustos akşamı Ankara'daki Gazi Orduevi'nde verilen resepsiyonlarda paşalardan demeç kapma yarışı halini almadan önceki senelerde, halkın gündüzleri resmigeçitlere, geceleri de fener alaylarına iştirakiyle tam bir zafer şenliği şeklinde kutlanırdı.

Peki, 1922'nin 30 Ağustos'undan hemen sonra cephenin ve sınırın öbür tarafında, yani Yunanistan'da neler olup bittiğini hiç merak ettiniz mi?

İşte, sekiz sene devam etmiş bir savaşı zaferle noktalamamızdan sonra Yunanistan'da yaşananların; yani darbelerin, rejim değişikliklerinin, işgallerin ve bir iç savaşın, yani Türkiye'yi işgal macerasının Yunanistan'a hiç yaramamış olmasının kısa öyküsü:

DARBELER GEÇİDİ

30 Ağustos sonrası Türkiye'de yepyeni bir devrin, Yunanistan'da ise feláketlerin başlangıcıydı. Biz, topraklarımızı işgale yeltenenleri sınırlarımızın ötesine sürmemizden bir sene sonra Cumhuriyet'i ilán edip huzurlu bir yola girdik ama Yunanistan senelerce dertten kurtulamadı.

Yunanistan'ın başında gerçi bir kral vardı ama asıl güç, Başbakan Elefteros Venizelos'un elindeydi. 1890'larda Girit'i Osmanlı idaresine karşı ayaklandırmış, adanın bağımsızlığını kazanmasından sonra başbakanlığını yapmış, sonra Yunanistan'a bağlamış ve Yunan siyasi hayatının en önemli ismi olmuştu.

Dünya Savaşı'na girip sonra Batı Anadolu'yu, yahut Yunanistan'da söylenen şekliyle ‘‘Küçük Asya’’yı işgal etmek onun fikriydi. Maceraya karşı çıkan Kral Konstantin'i tahtı küçük oğlu Aleksandr'a bırakmaya zorlamış, 1919'un 14 Mayıs'ında İzmir'e asker çıkarmış ve böylece Anadolu'da yeni bir savaşı ateşlemişti.

Venizelos, tahta kendisinin çıkarttığı genç kralın ölümü ve 1920 Kasım'ında yapılan seçimleri de kaybetmesi üzerine memleketini terkedip Paris'e sürgüne gitti ve eski Kral Konstantin, Atina'ya döndü. Venizelos'un başlattığı işi tamamlamak, işgal projesine vaktiyle karşı çıkması yüzünden tahtından olan Konstantin'e düşmüştü.

Yunanistan, Anadolu'da genç bir Paşa'nın, Mustafa Kemal'in işgali sona erdirme mücadelesine gireceğini hesaba katmamıştı. 26 Ağustos günü başlayan Büyük Taarruz, savaşın sonunu getirdi, 30 Ağustos'ta zafer bizim oldu, batıya doğru ilerlemeye devam ettik ve 9 Eylül'de İzmir'i kurtardık.

Mağlup Yunan ordusundan arta kalan birlikler Ege'yi binbir zorlukla geçip memleketlerine döndüler ama Atina birbirine girdi. Türk zaferinin üzerinden daha bir ay bile geçmeden, 22 Eylül günü Plastiras adında bir albay darbe yaptı, hükümet dağıtıldı ve Kral Konstantin sürgüne yollanıp yerine oğlu Yorgo getirildi. Genç kral tahtta sembolik olarak oturacak, Yunanistan'ı askeri bir cunta idare edecek, sabık Kral Konstantin ise sürgünün dördüncü ayında Sicilya'da bir otelde ölecekti.

Artık birilerini Anadolu macerasının suçlusu olarak göstermek zorundaydılar ve suçlular hemen bulundu: Bir askeri mahkeme, savaş zamanının başbakanı Dimitri Gunaris ile Anadolu'daki Yunan birliklerinin kumandanı General Yorgo Hatzanestis'i (bizim ‘‘Hacı Anesti’’ dediğimiz general) ve Gunaris hükümetinin altı bakanını, Stratigos, Protopapadakis, Baltacis, Teotokis, Gudas ve Stratos'u ‘‘milli feláketten sorumlu oldukları’’ gerekçesiyle idama mahkûm etti. Gunaris ve arkadaşları, 1922'nin 28 Kasım'ında Atina'daki Averof Zindanı'nda kurşuna dizildiler.

KRALA KAPIDIŞARI

Yunanistan'ın başına bütün bu işleri açan Venizelos, bu sırada Paris'te sürgündeydi ve askerler yaşlı politikacıyı Lozan'daki barış görüşmelerine yolladılar. 1923'ün 24 Temmuz'unda imzalanan andlaşma Türkiye için zafer ama Yunanistan için feláketti: Anadolu'daki hayalleri sona eriyor, Karaağaç'ı ‘‘savaş tazminatı’’ olarak Türkiye'ye veriyor ve ‘‘mübadele’’ maddelerine göre, Türkiye'de yaşayan yüzbinlerce Rum'a sınırlarını açmak zorunda kalıyordu.

Mübadele yüzünden, Yunanistan'ın nüfusu bir anda yüzde 20 arttı ve bu artış ekonomiyi çökertti. 1923 Aralık'ında yapılan seçimleri Venizelos'un taraftarları kazandılar, sabık başbakan Atina'ya dönerken, askerler, Kral Yorgo'dan ‘‘Yurtdışına tatile gitmesini’’ rica ettiler. Kral, karısı Kraliçe Elizabeth'in memleketi olan Romanya'ya ‘‘tatile’’ gitti ve askerler Yunanistan'da krallığı kaldırıp cumhuriyet ilán ettiler.

Atina'da bu defa 1928'e kadar darbeler birbirini takip etti ve Venizelos o sene yeniden başbakan oldu. Artık eski yayılmacı politikasından vazgeçmiş gibiydi ve Türkiye ile de yakınlaşmaya çalıştı. İktidarda dört sene kalabildi ve ekonominin daha da fenalaşması üzerine 1932 Mayıs'ında istifa etti. Ama gene rahat durmadı, Paris'teki sürgün günlerinde sürgünde vaktiyle Osmanlılar'dan koparttığı Girit'i bu defa Yunanistan'dan koparmaya çalıştı. Önce gıyabında idama mahkûm edildi; 1936 Mart'ında Paris'te, Bozon Caddesi 22 numaradaki evinde ölünce de milli kahraman yapıldı.

Venizelos'tan sonra peşpeşe darbeler yeniden geldi ve generaller birbirlerini takip ettiler. Bu generallerden biri olan Kondilis 10 Ekim 1935'te ‘‘Cumhuriyetin Yunanistan'a yaramadığını’’ açıkladı, krallığı yeniden kurdu ve sürgündeki Kral Yorgo'yu Atina'ya davet edip tekrar tahta oturttu.

CEVAPSIZ BİR SORU

Yorgo bu defa da pek rahat hüküm süremedi, İkinci Dünya Savaşı patladı, İtalya ve Almanya, Yunanistan'ı işgal etti. Kral Yorgo önce Girit'e, oradan da Mısır'a sığındı. Derken iç savaş çıktı, Yunanistan'da kan gövdeyi götürdü, darbeler gene birbirini takip etti, neticede Kral Yorgo memleketine döndü ama fazla yaşamadı, 1947'de ölünce yerine kardeşi Paul geçti, Paul'ün yerini 1964'te oğlu Konstantin aldı ama o da üç sene sonra bir darbe sonrasında memleketini terketti. Yunanistan'da iktidara, 1974'te Kıbrıs'a çıkmamıza kadar ‘‘Albaylar Cuntası’’ sahip olacaktı.

Yunanistan'ın 1922'nin 30 Ağustos'undan sonraki 40 senelik macerası, işte böyle. Anlayacağınız, Türkiye'yi işgal hevesi, Yunanistan'a hiç yaramadı... Ama sık sık darbelerin yapıldığı, kralların ardarda kapıdışarı edildiği ve üstüne üstlük işgal ve bir de kanlı bir iç savaş gören bu memleketin bütün bu badireleri atlatıp zengin ve refah içerisinde bir ‘‘Avrupa ülkesi’’ haline gelişinin sırrını çözmek de şimdi bize düşüyor.

Maymununa bile sahip olamadı ama Anadolu'yu işgale kalktı

BU yazı, sarayındaki maymununa hákim olamayan bir Kral'ın, Anadolu'yu işgale yeltenmesinin öyküsüdür.

Yunanistan'ın Alman kanı taşıyan kralı Konstantin, Alman ordusunda subaylık yapmıştı ve Alman İmparatoru Wilhelm'in kızkardeşi ile evliydi.Gönlü Almanya'dan yanaydı ama Birinci Dünya Savaşı patladığında Yunanistan'ın tarafsızlığını ilán etti. Müttefiklerin ve başbakanı Venizelos'un baskısına sadece iki sene dayanabildi. 1916'da bir müttefik donanmasının Yunan topraklarını işgale başlaması üzerine 1917'nin 12 Haziran'ında tahtını ve tacını küçük oğlu Aleksandr'a bırakıp sürgüne gitti.

Aleksandr daha 27 yaşındaydı ve iktidara babasını tahtından eden Başbakan Venizelos hakimdi. Yunanistan'ın herşeyiyle savaşa katılması, İzmir ve Ege'nin işgali maceraları Aleksandr'ın krallığında yaşandı.

Tahtta sadece üç sene kalabildi. Evcilleştirip eliyle beslediği maymunu, Atina sarayında bir sabah şakalaştıkları sırada dişlerini genç kralın boynuna geçirdi. Hayvan hastalıklıydı, kralı zehirlemişti ve Aleksandr birkaç gün sonra hayata veda etti. Yeni kralı seçmek için 5 Aralık 1920'de yapılan referandumdan sabık kral Konstantin'in adı çıktı; tahtın eski sahibi sürgünden döndü ve üç yıl önce zorla indirildiği tahta bu defa kahraman gibi oturdu.

Konstantin Atina'ya dönerken, Başbakan Venizelos sürgün yolundaydı. Halkoylamasından önce yapılan seçimleri kaybetmiş, halk, Yunanistan'ı Anadolu'da maceraya atan Venizelos'un yayılmacı politikasını reddetmişti.

Venizelos gitmişti ama yarım bıraktığı Anadolu macerasını temizleme işi Konstantin'e düşecek, artık içinden çıkılmaz bir hal almış olan bu macera iki yıl sonra Yunanistan için büyük bir hezimete dönecek ve kralı da tahtından edecekti.

İzmir'in kurtarıldığı gün, 1922'nin 9 Eylül'ünde, galip başkumandan Mustafa Kemal Paşa şehre girmeden önce Nif'te Belkahve denilen tepeye çıkmış, buradaki Rum lokantalarından birinde oturmuştu. Tepeden, hálá dumanları tüten şehri tek söz söylemeden seyretmiş, sonra önünde yerlere kadar eğilen Rum garsona ‘‘Kral Konstantin İzmir'e geldiği zaman burada rakı içti mi?’’ diye sormuştu. Paşa'nın maiyetindekiler, garsondan ‘‘Buraya gelmemistir Pasam!..’’ cevabını işiten muzaffer başkumandanın ‘‘Eşek! Öyleyse niye işgal etti ki İzmir'i?’’ dediğini duydular. Seneler süren kan, gözyaşı, acı, elem ve ızdırabın sona ermek üzere olmasının verdiği huzur bu sözlerde gizliydi.

Rus Çarı değil, şeyhülislám torunuymuş
Eylül 08, 2002 02:126dk okuma
Paylaş

Siyaset dünyamızda bir aristokrasi rüzgárıdır esiyor... Kemal Derviş'in Sadrazam Halil Hamid Paşa'nın soyundan geldiği málumumdu ama, Tansu Çiller'in ‘‘şeyhülislám gelini’’ olduğunu bilmezdim.
Daha önceleri ‘‘Rus Çarı'nın ruhunu taşıdığını’’ söyleyen Özer Çiller, meğerse İkinci Bayezid, Yavuz Selim ve Kanuni Süleyman devirlerinin meşhur şeyhülislámı Zenbilli Ali Efendi'nin 12. göbekten torunu oluyormuş. Bendeniz, bunu, önceki gün bizzat Özer Çiller'den öğrendim. Soyağacını o da daha geçen yıl öğrendiğini söyledi ve ‘‘dedeleriyle iftihar ettiğini’’ anlattı.

BENDENİZ bunca senedir ‘‘şecere’’ yani ‘‘soyağacı’’ konusuyla alákadar olur; tarihte önemli roller oynamış ailelerin kayıtlarını çıkartmaktan, bu kayıtları götürebildiğim kadar gerilere götürmekten ve nesilleri birbirine bağlamaktan büyük zevk alırdım.

Ama, adı son senelerde çok sık geçen bir zátın, geçmişin çok önemli bir ailesine mensup olduğundan haberdar değildim: Özer Çiller'in, 16. asrın meşhur şeyhülislámı Zenbilli Ali Efendi'nin soyundan geldiğinin ve dolayısıyla da Tansu Hanım'ın ‘‘bir şeyhülislámın küçük gelini’’ olduğunun...

Önce kısaca, Zenbilli Ali Efendi'nin kim olduğunu söyleyeyim: 16. asrın çok meşhur bir şeyhülislámı ve Sadrazam Pîrî Mehmed Paşa'nın amcazadesidir; İkinci Bayezid, Yavuz Selim ve Kanuni Süleyman zamanında 22 sene boyunca devletin en güçlü isimlerinden biri olmuş, Osmanlı hukukunun kurucularından kabul edilmiş ve onun soyundan gelenler ‘‘Cemáli Ailesî’’ diye bilinmiştir.

Zenbilli Ali Efendi'nin neslinin Özer Çiller'e kadar uzandığını, ben bizzat Özer Bey'den ve şeyhülislámın bir başka torunu olan şair Turgut Yarkent'ten öğrendim.

Turgut Yarkent'i bilmeyenimiz belki vardır ama yazdığı şarkı sözlerinin en az birini olsun, mutlaka işitmişizdir: ‘‘Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini’’, ‘‘Gökten yağmur gibi sevgiler yağsın’’, ‘‘Dilşád olacak diye kaç yıl avuttu beni’’, ‘‘Mihrabım diyerek sana yüz vurdum’’, ‘‘Sevil de sevme, ağlama ağlat’’ gibisinden daha pek çok şarkının ‘‘güftekárı’’ yani söz yazarıdır.

EBUBEKİR’E KADAR

Geçen cuma günü, Özer Çiller ve Turgut Yarkent ile biraraya geldim. Özer Bey, buluşmamızdan bir gün önce bana soyağacıyla ilgili bazı notlar göndermişti. Notları okuyunca aradım ve randevulaştık. Buluştuğumuzda, Zenbilli Ali Efendi'nin torunu olduğunu bundan bir sene önce öğrendiği söyledi, sonra bana Turgut Yarkent'in hazırladığı soyağacının son şeklini gösterdi, dedeleriyle ne kadar övündüğünü anlattı ve hattá büyük dedeleri arasında ilk Halife Hazreti Ebubekir ile Mevláná Celáleddîn-i Rûmî'nin de bulunduğunu da söyledi!

İşte o noktada, soyağacı konusundaki tecrübelerime dayanarak küçük bir müdahalede bulunma ihtiyacını hissettim: ‘‘Aman yapmayın, o kadar gerilere gitmeyin’’ dedim. Bütün İslam devletlerinde olduğu gibi Osmanlı İmparatorluğu'nda da devletin önde gelen mensuplarının ve önemli bazı dini şahsiyetlerin soylarını İslam Tarihi'nin çok meşhur bir ismine, meselá Hazreti Ali'ye yahut Ebubekir'e kadar uzatmaya meraklı olduklarını ve bunun o kişi için manevi bir güç sahası yarattığını anlattım. Hatta, Osmanlı Hanedanı'nın bile soyağacını bir ara Nuh Peygamber'e kadar götürmek istediğini, Hazreti Ali'nin soyundan geldiğini söyleyen şeyhlerin ve din bilginlerinin de bu sayede ‘‘Şerif’’ yani ‘‘peygamber torunu’’ olduklarını iddia ettiklerini anlattım. Sonra, ‘‘Zenbilli Ali Efendi'nin babasında durun, Mevláná'ya ve daha geriye, Halife Ebubekir'e kadar giderseniz iş eski soyağaçlarına döner ve ispat etmekte zorlanırsınız’’ dedim.

Hazırlanan soyağacına göre, Özer Bey, Şeyhülislám Zenbilli Ali Efendi'nin 12. göbekten torunu oluyor. Şeyhülislámın torununun torununun torununun torunu Cemaleddin Efendi'nin beş çocuğu var: Sabiha Sebbek, İbrahim, Hadice, Ahmed ve Ayşe. Turgut Yarkent, Sabiha Sebbek Hanım'ın kızı Şazimend Hanım'ın; Özer Çiller ise Ayşe Hanım'ın torunu Ramiz Uçuran'ın oğlu.

Özer Çiller, o gün, ‘‘Ben, bir bakkal çocuğuyum, varlıklı bir aileden gelmiyorum ve gençliğim sıkıntı içerisinde geçti. Ama Kanuni Süleyman gibi büyük bir hükümdar tahta çıktığı sırada yanında bulunanlardan birisi büyük dedem, öteki de büyük amcam imiş. Benim için bundan daha büyük ne şeref olabilir ki?’’ dedi.

ASALET SIRASI TAYYİP BEY’DE

Bir kopyası şimdi bende de bulunan bu soyağacını arşivlere ve diğer kaynaklara müracaat ederek çok daha derinlemesine inceleyeceğim ve şimdilik bu kadarını yazıyorum. Ama anlayacağınız, siyaset dünyamızda bir aristokrasi rüzgárıdır esiyor... Eski devirlerde Türkiye'nin idaresinde önemli roller oynamış olan bazı ailelerden gelenler, siyaset sahnesinde şimdi birer birer arz-ı endám ediyorlar. Bunlardan biri, 18. asrın meşhur sadrazamı Halil Hámid Paşa'nın altıncı göbekten torunu olan Kemal Derviş idi, Özer Bey'in gösterdiği soyağacına bakarsanız, kervana ‘‘Şeyhülislám gelini’’ olan Tansu Çiller de katıldı.

Şimdi sıra, zannedersem Tayyip Erdoğan'da... Şeyhülislám yahut sadrazam kadar olmasa bile, onun da belki bir ‘‘kazasker’’ yahut en azından bir ‘‘kadı’’ bağlantısı vardır, kim bilir?

Özer Bey’e göre soyağacı

Şeyhülislám Zenbilli Ali Cemáli Efendi

Cemálettin Çelebi

Mehmed Çelebi

Abdülbaki Efendi

Ahmed Çelebi

Derviş Bey

Ahmed Bey

Bey Çelebi

Cemáleddin Efendi

Ayşe Hanım

Süleyman Bey

Ramiz Uçuran

Özer Uçuran Çiller

Fetvayı, pencereden zenbille sarkıtırdı

İKİNCİ Bayezid, Yavuz Selim ve Kanuni Süleyman dönemlerinde 22 sene boyunca Şeyhülislámlık yapan ve Osmanlı hukukunun mimarları arasında sayılan Zenbilli Ali Efendi, 1445'te Karaman'da doğdu.

Fatih'in şeyhülislámı Molla Hüsrev'in yanında yetişti, sonra medreselerde müderrislik yani hocalık, çeşitli yerlerde de kadılık ve müftülük yaptı. İkinci Bayezid tarafından 1503 Şubat'ında Şeyhülislám yapıldı ve 1525'teki ölümüne kadar bu vazifede kaldı. Her üç padişahın üzerinde son derece büyük nüfuz kuran Ali Efendi, sert bir mizaca sahip olan Yavuz Sultan Selim'in vermiş olduğu birçok idam kararını geri aldırmayı başarırken, hükümdarı diğer bazı haksız kararlarından da vazgeçirdi. Ali Efendi, iç ve dış politikada da son derece etkili olurken, özellikle Kanuni Süleyman'ın şeyhülislámlığını yaparken verdiği fetvalarla Osmanlı döneminin önde gelen din bilginlerinden biri kabul edildi. Şeyhülislámlar, devlet protokolünde o zamanın başbakanı olan vezir-i ázamdan sonra gelme sırasını da onun sayesinde elde ettiler.

Tam ismi Aláaddin Ali bin Ahmed bin Mehmed el-Cemalî olan Ali Efendi'ye ‘‘Zenbilli’’ denmesinin sebebi, fetvalarını ve kendisine sorulan öteki dini soruların cevaplarını yazdığı káğıtları, Zeyrek'teki evinin penceresinden aşağıya bir zenbil içinde sarkıtarak vermesi yüzündendi.

Bu eşek arılı şiir de ne ola?

‘‘ZENBUR’’, Farsça'da hem ‘‘arı’’, hem de ‘‘eşek arısı’’ demektir; ‘‘arı kovanı’’na ‘‘zenburháne’’ derler.

Eski edebiyatımızda sıkça kullanılmış olan bu ‘‘zenbur’’ sözü, Özer Çiller'in güfte şairi ‘‘Turgut Amca’’sının bir şiirinde de geçiyor. Turgut Bey ilk mısrada ‘‘memleketin üstüne bir zenburun tünediğini’’ söylüyor ve şiiri ‘‘gelinleri’’ Tansu Çiller'e ithaf ediyor.

İşte, ‘‘Sevil de sevme, ağlama ağlat / Yoksa zehrolur bu tatlı hayat’’ güftesinin şahibi Turgut Yarkent'in Tansu Hanım'a ithaf ettiği ‘‘Amblem ve Doğru Yol’’ başlıklı bu ‘‘zenburlu’’ şiirinin bazı dörtlükleri:

‘‘Bir zenbur tünemiş yurdun üstüne / Peteğin balını löp içmek için / Kuzunun postu var kurdun üstünde / Seçmenin oyunu cep etmek için.

Eğer o zenbur konarsa başa / Başını vurursun taşlardan taşa / Bugünü arayıp muhtac olursun / Bir lokma ekmekle bir öğün aşa.

Sakın ha, aldanıp uyma o ize / O seni üç günde getirir dize / Doğru yol her zaman hedefin olsun / Unutma, o yolda dirlik var bize.’’

Sezer’in yapmak istediğini padişahlar beş defa yapmıştı
Eylül 15, 2002 02:306dk okuma
Paylaş

Biz, parlamento tarihimizin başlangıcı olan 1877'den sonraki 43 sene boyunca, tam beş Meclis feshettik. Ama o fesihlerle bugünün fesih tartışması arasında çok önemli bir fark vardı:
O zamanın partileri, baraj altında kalma endişesiyle seçimi erteletmeye çalışan şimdiki partilerin aksine seçimden korkmaz, Meclis'i iktidara daha da güçlü gelebilmek için feshettirirlerdi.

KÜSKÜNLERLE seçim karşıtlarının 3 Kasım seçimlerini erteletme çabaları yoğunlaşınca, Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer devreye girdi, haklı olarak ‘‘Gerekirse Meclis'i feshederim’’ dedi ve ortalığı daha da bir toz-duman bürüdü.

Biz, parlamento tarihimizin başlangıç yılı olan 1877'den sonraki 43 sene boyunca, tam beş Meclis feshetmiştik. Ama o fesihlerle bugünün fesih tartışması arasında çok önemli bir fark vardı: O zamanın partileri, baraj altında kalma endişesiyle seçimi erteletmeye çalışan şimdiki partilerin aksine seçimden korkmaz, Meclis'i iktidara daha da güçlü gelebilmek için feshettirirlerdi.

İşte, parlamento hayatımızda seçimden korkmayan siyasi partilerin varolduğu günlerdeki ilk Meclis fesihlerinin kısa öyküsü:

AYRILIKÇI BİR MECLİS

Sultan Abdülhamid'in, tahta çıkmasından hemen sonra Meşrutiyet'i ilán etmesiyle, 1877'nin 19 Mart'ında tarihimizin ilk meclisi açılmıştı. Ama hemen arkasından tarihlere ‘‘93 Harbi’’ diye geçen Türk-Rus savaşı patlamış, Osmanlı ordularının yenilmesi üzerine Ruslar Yeşilköy'e kadar gelmiş ve Avrupa'nın araya girmesiyle, zorlukla durdurulabilmişti.

İlk parlamento, 141 kişiden meydana geliyordu ve bunların 115'i milletvekili, 26'sı ise ‘‘áyan’’ yani senato üyesiydi. Dört ay boyunca bir Kurucu Meclis gibi çalışan bu ilk parlamento daha sonra yapılan bir başka seçimle yenilendi ve 134 kişilik asıl parlamento ortaya çıktı.

İmparatorluğu meydana getiren hemen her din ve millet Meclis'te temsil ediliyordu ve bu temsil, Meclis'in açılışından birkaç gün sonra bir milliyetçilik ve ayrılıkçı hareket halini aldı.

Azınlığa mensup bazı milletvekilleri, işi Türkçe'nin yanısıra kendi dillerinin de resmi dil olmasını istemeye, bazıları ise bağımsızlık elde etme çabasına kadar götürdüler.

Meşrutiyet'in ilánından sonra Hıristiyan okullarında öğrencilere bağımsızlık konulu piyesler oynattırılıyor, zamanın Ermeni Patriği Nerses, Yeşilköy'deki Rus karargáhına giderek Doğu Anadolu'da Rusya'nın kontrolü altında bir Ermenistan kurulması için yardım isteyebiliyordu.

Ayaklanmalar başlamış, Arnavutluk'un bir kısmı bağımsızlık ilán edince, askeri harekáta girişilmişti.

Meşrutiyet'in ilánından sonra kurulan Meclis'in ayrılıkçı hareketlerin merkezi halini alması, hühümdara fesihten başka bir çare bırakmadı. Abdülhamid, Meclis'i feshetmek yerine süresiz tatile sokmayı tercih etti ve memlekette 30 sene boyunca mutlakiyet idaresi hakim oldu. Fiilen ‘‘fesih’’ olan bu durum hukuk alanında ‘‘tatil’’ sayılıyordu; Meclis kapanmıştı ama Anayasa şeklen de olsa yürürlükteydi, 1908'deki İkinci Meşrutiyet'e kadar uygulanmadı ve resmi yayınlarda bir ‘‘süs’’ olarak kaldı.

ANAYASA YERİNE MECLİS GİTTİ

İkinci Meşrutiyet ilán edilmiş, yapılan seçimlerden sonra 280 üyeli parlamento tekrar açılmış ve üç sene boyunca faaliyet göstermişti.

İlerki senelerde iktidarın tek sahibi halini alacak olan İttihad ve Terakki, henüz bir ‘‘parti’’ kimliği taşımıyordu, ancak parlamentonun 280 üyesinden 140'ına hakimdi.

Muhalefetin artması, İttihad ve Terakki'nin buna karşı tedbirler almasını gerektirdi. Bunun tek yolu, Anayasa'da değişiklikler yapılmasıydı. Muhalefetin değişiklikleri çeşitli yollarla önlemesi üzerine, İttihad ve Terakki'nin lider kadrosu zamanın hükümdarı Sultan Reşad'a baskı yaparak Meclis'i feshettirdiler.

SOPALI SEÇİMİN MECLİSİ

Tarihimize ‘‘sopalı’’ diye geçen seçimden sonra meydana gelen yeni parlamentoda 270 milletvekili vardı ve İttihadçılar bir önceki Meclis'e kabul ettiremedikleri Anayasa değişikliğini hemen geçirmişlerdi.

İttihadçılar, bu defa da hükümetle birbirlerine girdiler. Hükümetin otoritesini sağlamak için Meclis'i önemsememeye başlayan zamanın sadrazamı Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Meclis'in feshedilmesi konusunda Senato'nun da onayını aldı ve fesih kararını Sultan Reşad'a imzalattı. Bir önceki fesihten sonra yapılan seçimlerle oluşmuş olan yeni parlamento, sadece dört ay devam edebilmişti.

İTTİHADÇI MECLİS’TE TEMİZLİK

Birinci Dünya Savaşı kaybedilmiş, Mondros Mütarekesi'ni imzalayan imparatorluk, müttefik devletlere teslim olmuştu. Tahta birkaç ay önce Sultan Vahideddin geçmişti. Devletin kaybedilecek bir savaşa girmesinin sorumlusu olan İttihad ve Terakki'nin liderleri memleketi terk etmişlerdi ama Meclis, önceden seçilmiş İttihadçı milletvekillerinden meydana geliyordu. Tevfik Paşa'nın 11 Ekim'de kurduğu hükümete mecburiyetten dolayı güvenoyu vermiş olan milletvekilleri, daha sonraki haftalarda yeniden İttihadçılık havasına bürünerek hükümeti düşürmeye karar verdiler. Karar, Meclis ve Senato başkanları tarafından hem Sadrazam Tevfik Paşa'ya, hem de saraya, Sultan Vahideddin'e bildirildi. Memleketin yeniden İttihadçıların kontrolü altına girmesini önlemek için Meclis'in feshedilmesinden başka çare yoktu ve bu yola gidildi. Padişah, bu fesih kararından hemen önce yakın çevresine ‘‘İhtiyarla (yani Tevfik Paşa ile) tertib ettik, Meclisi feshediyoruz’’ diyecekti.

ÖNCE TUTUKLAMA, SONRA FESİH

İstanbul işgal edilmiş, İngilizler İstanbul'daki yeni Meclis'in bazı milletvekillerini tutuklayıp Malta'ya göndermişler, bazı milletvekilleri ise Anadolu'ya geçmeye başlamışlardı. Meclis Başkanı ile İngilizler'in tutuklamak için aradıkları diğer milletvekilleri saklanmak zorundaydılar. Saray, bunun üzerine Meclis'i feshetti ve bu tarihten 12 gün sonra, 23 Nisan günü Ankara'da yeni Meclis açıldı.

İŞTE, SEZER’E FESİH ÖRNEKLERİ

‘‘...Bugünlerde yaşanan hadiseler dolayısıyla, genel durumun meşrutiyetle idare edilen her memlekette olduğu gibi bizde de Meclis'in görevlerini yerine getirebilmesine uygun olmadığı açıktır. Anayasamız, Meclis çalışmalarının şartların gerektirdiği şekilde uzatılması yahut durdurulması yetkisini, kutsal bir hak olarak Padişah'a vermiştir. Halen yaşanmakta olan olağanüstü durum sebebiyle, Meclis bugünden itibaren tatil ve bu kararın tebliği emredilmiştir’

12 Sefer 1295

(15 Şubat 1878)

Abdülhamid

‘‘Siyasi sebeplerin ortaya çıkarttığı zaruretler dolayısıyla, Meclis'in feshedilmesi gerekmiştir. Anayasamızın değişik yedinci özel maddesine göre, Meclis'i gerektiği zaman fesih yetkisi imparatorlara mahsus yüce haklarımız dahilindedir. Bu hakkımıza dayanarak, sözü edilen Meclis'in, kanun gereği dört ay içerisinde yapılacak seçimlerden sonra yeniden toplanması için bugünden itibaren feshini emrettim’

21 Receb 1338

(11 Nisan 1920)

Mehmed Vahideddin

Kanun kaybolunca seçimler neredeyse yapılamayacaktı

BİZ, eskiden adı ‘‘intiháb’’, çoğulu da ‘‘intihábát’’ olan ‘‘seçim’’ kavramıyla bundan tam 125 yıl önce, 1877'nin ilk aylarında tanıştık.

Tanıştık ama, seçimle gelen parlamento ortamını pek sevmedik. Zira 1877'den sonra tam 43 sene boyunca, seçimle oluşmuş olan parlamentoları, yeni bir seçim tarihinin gelmesini beklemeye sabredemeyerek tam beş defa feshettik.

Gerçi seçimleri hep ciddiye aldık, meselá parlamentolu hayatımızın Cumhuriyet öncesindeki ilk döneminde ‘‘seçimleri yaptık’’ diyebilmek için gerektiğinde her türlü ikna vasıtasını kullandık. 1912 seçimlerinde seçmeni ikna metodlarımız o derece etkiliydi ki, tarihlere ‘‘sopalı seçim’’ diye geçti.

Ama, seçim kanununun metnini kaybedip böyle bir kanunun mevcudiyetini 30 küsur sene sonra hatırlamak, üstelik arayıp da bulamamak konusunda dünyada tek örneği teşkil ettik.

İşte, eşine bir daha rastlanması mümkün olmayan bu kaybetme hadisesinin kısa öyküsü:

Sultan Abdülhamid'in 1877'de ‘‘süresiz’’ tatil ettiği Meclis 1908'de, İkinci Meşrutiyet'in ilánından sonra yeniden açılacaktır ama o tarihten 31 sene önce eski Meclis tarafından hazırlanmış olan seçim kanununun metni ortalarda yoktur.

Seçimlerin yapılması ve Meclis'in yeniden açılması işiyle, zamanın sadrazamı yani başbakanı Said Paşa alákadar olmaktadır. Paşa, kanunu Meclis'in arşivinde, hükümet binalarında ve hatta Yıldız Sarayı'nda bile aratır ama bulamaz. Seçimlerin yapılmasına çok kısa bir müddet kalmıştır ve seçim kanunu ortalarda yoktur.

Sadrazam Said Paşa, bu büyük dertten eski Meclis'in bir üyesinin tam o günlerde ölümüyle kurtulur: 30 küsur sene önce Selánik'ten ‘‘mebus’’ seçilmiş olan bir müftü vefat etmiş, ailesi müftünün evrakını ‘‘Belki bir işe yarar’’ diyerek Said Paşa'ya yollamıştır. Devletin dört dönerek aradığı kanun işte bu evrakın arasından çıkar ve seçimler kanuna uygun şekilde ancak bu sayede yapılabilir.

Şiiri böyle montajlamışlar
Eylül 22, 2002 02:066dk okuma
Paylaş

Tayyip Erdoğan'ın başbakanlık hayali, bir şiir yüzünden önceki akşam suya düştü.
Ama, siyaset gündemimizde son senelerin en büyük tartışmalarından birine sebep olan bu şiirin kime ait olduğu kesin şekilde anlaşılamamıştı. Ben merak ettim, araştırdım ve ortaya son derece garip bir ‘‘saptırma’’ ve ‘‘montaj’’ hadisesi çıktı: Ziya Gökalp'in kitaplarında ‘‘Minareler süngü, kubbeler miğfer’’ diye başlayan bir şiir yoktu ama yine Ziya Gökalp'in 1912'de, Balkan Savaşı sırasında yayınladığı ‘‘Asker Duası’’ adlı bir başka şiirine ‘‘minare’’, ‘‘süngü’’, ‘‘kubbe’’, ‘‘miğfer’’, ‘‘kışla’’ gibi kavramlar iláve edilmiş, Ziya Gökalp'e ait olmaktan çıkan şiir militan bir kimliğe büründürülmüş, üstelik aynı şiirin daha sonra yayınlanan metninde ordudan bahseden beş mısra da makaslanmıştı. Tayyip Bey'in okuduğu şiir, işte bu ‘‘montaj’’ ve ‘‘kırpılmış’’ metindi.

TAYYİP Erdoğan'ın başbakanlık hayali, bir şiir yüzünden suya düştü. Tayyip Bey, malum, 1997'nin 6 Aralık'ında Siirt'te ‘‘süngülü’’ ve ‘‘miğferli’’ bir şiir okumuş, hakkında dava açılınca şiirin Ziya Gökalp'e ait olduğunu söylemiş ama savunması kabul edilmemiş ve on ay hapse mahkûm olmuştu.

Okuduğu ve mahkûm olduğu bu şiir yüzünden Tayyip Erdoğan'ın seçimlere girmesine izin verilmeyince, Türkiye'nin siyaset gündemi bir anda değişti.

Tayyip Bey olayın ilk günlerinden itibaren ‘‘Şiir, Ziya Gökalp'e aittir’’ demiş, bir Ziya Gökalp tartışması başlamış, şiirin hakikaten ona mı, yoksa bir başka birisine mi ait olduğu uzun uzun konuşulmuş ama böylesine karışıklık yaratan maceralı şiirin kime ait olduğu konusunda kesin bir karar verilememişti.

Ben merak ettim, araştırdım ve ortaya son derece garip ve montajı andıran bir durum çıktı.

Tayyip Erdoğan'ın okuduğu şiir dört kupleden, yani her biri beşer satırlık dört bölümden meydana geliyordu. Ama beş olması gereken ilk kuple sadece dört satırdı ve kafiyesi şiirin diğer bölümleriyle tutmuyordu.

KİTAPLARINDA YOK

YSK'nın önceki gün Erdoğan'ın seçimlere giremeyeceği kararını açıklamasından sonra, ‘‘Minareler süngü, kubbeler miğfer’’ sözleriyle başlayan bu şiirin ilk defa nerede yayınlandığını araştırdım, bulamadım. Tayyip Erdoğan'ın avukatları ise, mahkemeye tek bir kaynak göstermişlerdi: Türk Standardlar Enstitüsü'nün 1994'te çıkarttığı ‘‘Türk ve Türklük’’ isimli kitap.

Dün, bu yazıyı yazmadan önce, Tayyip Erdoğan'ın yargılanması sırasında Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı olan Vural Savaş'la konuştum ve ‘‘Minareler süngü, kubbeler miğfer’’ şiirinin kime ait olduğu konusunda o günlerde bir araştırma yapılıp yapılmadığını sordum.

Vural Bey de kaynak olarak sadece Türk Standardlar Enstitüsü'nün yayınını gördüğünü söyledi.

Gariplik işte buradaydı: ‘‘MHP'nin kalesi’’ olarak bilinen Türk Standardlar Enstitüsü'nün yayınında yeralan dörtlüğün altında Ziya Gökalp'in adı bulunuyor ama bu mısralar Ziya Gökalp'in kendi kitaplarında ve onunla ilgili bibliyografyaların hiçbirinde rastlanmıyordu.

HOCALAR GÖRMEMİŞLER

Derken, Yeni Türk Edebiyatı'nın duayen hocalarından olan Prof. Dr. İnci Enginün'e danıştım; İnci Hanım da Ziya Gökalp'e atfedilen şiirin kaynağını uzun uzun araştırdı ama vardığı sonuç aynıydı:

Şiir, Ziya Gökalp'in eserlerinde yoktu ve Ziya Gökalp hakkındaki tek ve en önemli bibliyografyanın sahibi ve benim de lise yıllarımda edebiyat hocam olan rahmetli Fevziye Abdullah Tansel'in yayınında da yeralmıyordu.

Ama ortada başka bir gariplik vardı. Şiir tartışmalarının yaşandığı ve Erdoğan'ın yargılandığı günlerde Fazilet Partisi'nin Genel Başkanı olan bugünün Saadet Partisi'nin lideri Recai Kutan, 1998 Eylül'ünde basına şiirin tam metnini dağıtmıştı.

Kutan’ın dağıttığı metin de bir acayipti:ı: ‘‘Tam metin’’ olduğu söylenen şiirin ikinci kuplesinden sonrası hakikaten Ziya Gökalp'e aitti, onun ‘‘Asker Duası’’ isimli şiirinden alınmıştı ama miğferli ve süngülü bölüm, Ziya Gökalp'in şiirinde yeralmıyordu.

Yani minareden, süngüden ve miğferden bahseden mısralar ‘‘Asker Duası’’nın başına daha sonra monte edilmişti!

BALKAN SAVAŞI ŞİİRİNDEN

Ziya Gökalp'in miğferli ve süngülü olmayan ve ‘‘Elimde tüfenk, gönlümde iman’’mısraıyla başlayan asıl şiiri ilk defa 1913 yılında ‘‘Halka Doğru’’ isimli bir dergide yayınlanmıştı. O günlerde Balkan Savaşı bütün şiddetiyle devam ediyor, Türk Ordusu başta Bulgarlar olmak üzere diğer Balkan devletleriyle mücadele içerisinde bulunuyordu. Şiirde geçen ‘‘düşman’’ sözüyle Bulgar ve diğer memleketlerin orduları, ‘Sultan’ ifedesiyle de zamanın hükümdarı Sultan Reşad kastediliyordu. Yani, şiir ‘‘dinî’’ değil, ‘‘vatanî’’ hislerle yazılmıştı.

Asıl şiirin tamamıyla montajlanmış hali yukardaki kutularda yeralıyor. Süngülü, miğferli ve askerli mısraların asıl şiirin başına kim tarafından monte edildiği acaba günün birinde ortaya çıkacak mı, merak ediyorum.

GERÇEK şiir

ASKER DUASI

Elimde tüfenk, gönlümde iman,

Dileğim iki: Din ile vatan...

Ocağım ordu, büyüğüm Sultan,

Sultan'a imdád eyle Yárabbi!

Ömrünü müzdád eyle Yárabbi!

Yolumuz gaza, sonu şehádet,

Dinimiz ister sıdk ile hizmet,

Anamız vatan, babamız millet,

Vatanı ma'mur eyle Yárabbi!

Milleti mesrur eyle Yárabbi!

Sancağım tevhid, bayrağım hilál,

Birisi yeşil, ötekisi al,

İslám'a acı, düşmandan öc al,

İslám'ı ábád eyle Yárabbi!

Düşmanı berbád eyle Yárabbi!

Kumandan, zabit, babalarımız.

Çavuş, onbaşı, ağalarımız.

Sıra ve saygı, yasalarımız.

Orduyu düzgün eyle Yárabbi!

Sancağı üstün eyle Yárabbi!

Cenk meydanında nice koç yiğid,

Din ve yurd için oldular şehid,

Ocağı tütsün, sönmesin ümid,

Şehidi mahzun etme Yárabbi!

Soyunu zebun etme Yárabbi!

Değiştirilmiş şiir

Minareler süngü, kubbeler miğfer

Camiler kışlamız, mü'minler asker

Bu iláhi ordu dinimi bekler

Allahu Ekber, Allahu Ekber.

Yolumuz kaza, sonu şehadet

Dinimiz ister sıdk ile hizmet

Anamız vatan, babamız millet

Vatanı mamur eyle Yarabbi

Milleti mesrur eyle Yarabbi

Sancağım tevhid, bayrağım hilál

Birisi yeşil, ötekisi al

İslam'a acı, düşmandan öc al

İslam'ı ábád eyle Yarabbi

Düşmanı berbád eyle Yarabbi

Cenk meydanında nice koç yiğid

Din ile yurt için oldular şehid

Ocağı tütsün, sönmesin ümid

Şehidi mahzun etme Yarabbi

Soyunu zebun etme Yarabbi

Tayyipçiler, Recai Bey’i de şaşırttılar

SAADET Partisi'nin genel başkanı ve Tayyip Erdoğan'ın şimdi siyasi rakibi olan Recai Kutan, şiir tartışmaları gündeme geldiği sırada Erdoğan ile aynı saftaydı ve o günlerde Erdoğan'ın da mensup bulunduğu Fazilet Partisi'nin lideriydi.

Dolayısıyla, partisinin İstanbul Belediye Başkanı olan Tayyip Erdoğan'ı savunan ve sahip çıkanlar arasında Recai Kutan da vardı. Recai Bey, 1998'in 24 Eylül günü verdiği bir demeçte süngülü ve miğferli şiirin Ziya Gökalp'e ait olduğunu söylüyor ve şiirin yazılışıyla ilgili bir de öykü anlatıyordu:

Recai Bey'e göre, Milli Mücadele'nin parasız günlerinden birinde, Gümüşhane Milletvekili Hasan Fehmi Bey, Mustafa Kemal Paşa'ya camilerin kışla, kubbelerdeki kurşunların eritilerek mermi, minarelerin alemlerinin de süngü yapılmasını teklif etmişti. Paşa, Hasan Fehmi Bey'i hemen Maliye Bakanlığı'na tayin etmiş, teklifi uygulamaya koymuş, kurşunları ve alemleri sökülecek camiler arasında da öncelik Hasan Fehmi Bey'in memleketi olan Gümüşhane'deki bir camiye verilmişti: Kanuni Sultan Süleyman'ın İran seferine giderken, Gümüşhane'de inşa ettirdiği camiye... Ziya Gökalp bu hadiseden çok etkilenmiş ve ‘‘Minareler süngü, kubbeler miğfer’’ diye başlayan şiirini işte hemen o günlerde yazmıştı...

Miğferli ve süngülü şiirin öyküsü, Recai Kutan'a göre bundan ibaretti.

Şimdi, bu söylenenlerin ben neresini düzelteyim?

Kanuni Süleyman'ın hiçbir zaman İran seferine çıkmadığını, hep Batı'ya gittiğini mi; yoksa Hasan Fehmi Bey'in (yani, Hasan Fehmi Ataç'ın) Maliye Bakanlığı'na Milli Mücadele'nin en karanlık günlerinde değil, büyük zaferden hemen önce, bütün hazırlıkların tamamlanmak üzere olduğu 1922'nin 24 Nisan'ında tayin edildiğini mi?

Ve, çok merak ettiğim bir başka konu: Recai Kutan'ın, bu açıklamasının yanında Tayyip Erdoğan'ın okuduğu şiirin tamamı olduğu söylenen değiştirilmiş şiir de yeralıyordu ama sadece değişiklikle kalınmamış, şiirin beş mısraı atlanmıştı.

Yukardaki kutularda, Fazilet Partisi'nin o günlerde sahiplendiği değiştirilmiş şiirle şiirin asıl halinin tam metinlerini veriyorum ama değiştirilmiş metinde bulunmayan mısraları da burada yazmadan edemiyorum:

‘‘Kumandan, zabit, babalarımız / Çavuş, onbaşı, ağalarımız / Sıra ve saygı, yasalarımız / Orduyu düzgün eyle Yárabbi! / Sancağı üstün eyle Yárabbi!’’

Basit bir unutkanlık mı dersiniz?

Baraj altında kalacak liderlere barajdan kurtulma büyüleri
Eylül 29, 2002 01:567dk okuma
Paylaş

Uğur Dündar, ekonomik krizin öteki álemle olan münasebetlerimizi bile etkiler hale geldiğini ve İstanbul'un en meşhur evliyalarından olan Zuhuratbaba'nın türbesini ziyaret edenlerin artık eskisi gibi şifa yahut hayırlı bir koca istemeyip evliyanın ruhundan ‘‘iş’’ talep ettiklerini yazdı.
Hürriyet'te geçen perşembe günü manşetten çıkan bu haberi okuyunca ‘‘Acaba oy sıkıntısı çekenler de neden aynı yola başvurmuyorlar?’’ diye düşündüm ve liderlerimize küçük bir yardım olsun diye, bundan tam 515 sene önce yazılmış ‘‘Dávetnáme’’ isimli eserden, derdlerine deva sayılabilecek bazı ‘‘öteki dünya operasyonları’’nı nakledeyim dedim.

UĞUR Dündar, geçen perşembe günü Hürriyet'in manşetindeydi ve ekonomik krizin artık ‘‘evliya’’ ve ‘‘keramet’’ bahislerini bile etkiler bir hal aldığını yazıyordu: İstanbul'un en meşhur evliyalarından biri olan Zuhuratbaba'nın türbesini ziyaret edenler şimdi eskisi gibi şifa yahut hayırlı bir koca istemiyor, evliyanın ruhundan ‘‘iş’’ talep ediyorlardı.

Ekonomik krizin öteki álemle olan münasebetlerimizi bile etkiler hale geldiğini ve geçim sıkıntısı çekenlerin çareyi evliya türbelerinde aramaya başladıklarını öğrenince, ‘‘Acaba oy sıkıntısı çekenler de neden aynı yola başvurmuyorlar?’’ diye düşündüm. Meselá, baraj altında kalma endişesi taşıyan devletlularımız, sayelerinde işsiz kalan onbinlerle beraber Zuhuratbaba'ya gidebilir, türbenin başında avuçlarını göğe yükseltip ‘‘Bana yüzde 10 nasib eyle!’’ diye yakarabilir yahut ‘‘Partimizi baraj belásına maruz bırakma Yarabbi!’’ deyip sandukanın örtüsüne yüz-göz sürebilirlerdi.

Ama insanımızın öbür taraftan yardım isterken dua etmek yahut evliya türbelerine adak adamak dışında kullandığı başka metodlar da vardı. Okutup üflemek yahut geceyarısından sonra karanlık bir mekánda tütsüler yakıp bazı görünmeyen varlıklardan birşeyler talep etmek gibisinden metodlar...

Siyasi partilerimizin içerisinde bulundukları durumu ve birbirlerine karşı uyguladıkları taktikleri düşündüm. Kimisi yüzde 10 barajından dertliydi, bu yüzden ‘‘Gidip de gelmemek var, iyisi mi seçimi erteletmenin bir yolunu bulalım’’ diyor; kimisi ise seçim sonrası için koalisyon hesapları yapıyordu.

İşte, parti liderlerine bu yollarda belki bir yardımım dokunabilir diye düşündüm ve derdlerinin devasını, bundan tam 515 sene önce yazılmış bir kitapta buldum: Uzun Firdevsi'nin ‘‘Dávetnáme’’ isimli eserinde.

Önce, Uzun Firdevsi'nin kim olduğunu kısaca söyleyeyim: 1453'te doğmuş bir şairdir ve 1487'de kaleme aldığı ‘‘Dávetnáme’’sine bildiği cinlerin, meleklerin ve uçsuz bucaksız gökyüzünde dolaştığına inandığı bedensiz varlıkların isimlerini tek tek yazmış ve bunlara iş gördürmenin usullerini ayrıntılarıyla anlatmıştır.

Ben, Zuhuratbaba'nın yanında Uzun Firdevsi'yi de bir çare olarak gördüm. Partileri içerisinde bulundukları şartlara göre değerlendirdim, hangi partinin neye ihtiyacı varsa o ihtiyacı gidermenin yolunu Uzun Firdevsi'ye sordum ve kitapta siyasilerimizin bütün derdlerinin devasının yazılı olduğunu gördüm.

Yandaki kutuda, parti liderlerinin Uzun Firdevsi'den öğrenip yapmaları gereken bazı işler yeralıyor. Ben olsam ‘‘Acaba tutar mı?’’ demez ve bu tavsiyeleri hemen yerine getirirdim. Zira işin ucunda seçim sonrasında gidip de gelmemek yahut siyasetten ebediyyen yasaklı olmak gibisinden ihtimaller varken, uğraşmaya değer...

BU DA BARDAKÇI’NIN SİYASETNAMESİ

Hangi lider ne büyüsü yapmalı

Bülent Ecevit

Sığır ödünden mürekkep yapmalı

Öncelikle yapması gereken iş eski sağlığına yeniden kavuşması ve seçim meydanına, sağlık meselesini hallettikten sonra çıkmasıdır. Dolayısıyla ayın Gafre denilen takımyıldıza yaklaşmasını beklemeli, o anda hemen bir kara koyun kurban etmeli, bu sırada ‘‘Ahdname-i Süleyman’’ denilen duayı okumalı, misk ile safrandan yapacağı bir mürekkeple de bir tılsım yazıp tılsımı boynuna asmalı ve bol bol tütsü yakmalıdır. Sağlık sorunlarını bu yolla hallettikten sonra, sıra rakiplerinin siyaset meydanında güçlerini kırmaya gelmiştir ve Bülent Bey seçimi kazanmasını istemediği kişilerin isimlerini kızıl sığır ödüyle bir káğıda yazıp káğıdı ateşe attığı takdirde bu iş de hallolacaktır. Artık hiçbir rakibi kalmayacak, hatta DSP'den istifa edip gitmiş olanların isimlerini de listesine yazarak, o kişilerin siyasi hayatlarını sona erdirebilecektir.

MESUT YILMAZ

Eşek derisine muska yazmalı

Barajı aşmak, seçim sonrası hükümete katılmak, dolayısıyla daha şimdiden koalisyon flörtüne başlamış olan CHP ile AK Parti'nin arasını açmak zorundadır. Mesut Bey'in yapması gereken iş şudur: Ay, dünya ile arasındaki mesafenin üçte bir yakınına geldiği sırada, bazı tılsımlı sözleri keten yağından yapılmış bir mürekkeple ufak bir ken parçası üzerine yazacak ve iki yolun kesiştiği yere gömecek ve bu sırada yazdığı tılsımı yüksek sesle okuyacaktır. Eğer rakiplerin arasının daha fazla açmak isterse, aynı tılsımlı sözleri bu defa eşek derisi üzerine kurt ödünden yapılıp tuz katılmış bir mürekkeple yazacak ve bu sırada rakiplerinin isimlerini yüksek sesle ve tek tek söyleyecektir. Eşek derisini bir Yahudi mezarlığına gömmesi, neticeyi çabuklaştırabilir. O gün acı ve ekşi yemekler yemeyip üç ayrı kişiyle sıkı bir kavgaya tutuşulursa, AK Parti ile CHP, bir daha birbirlerinin yüzüne bakamayacak şekilde kapışırlar. DSP'den ayrılıp YTP'ye geçen milletvekillerini ANAP'a transfer edip partisinin sandalye sayısını arttırmak isterse, o zaman yapacağı iş daha başkadır: Ay, Boğa veya Arslan burcuna girdiği zaman yağmur suyuyla safrandan bir mürekkep imal edecek, bu işe mahsus olan tılsımı yine káğıda yazıp káğıdı bir çömleğe koyacak, çömleği de bir ocağın altına gömecektir. Ama bunu yapmak için seçimleri erteletmesi gerekir, zira güneşin o burçlara girmesine daha aylar vardır.

TAYYİP ERDOĞAN

Hüdhüd kuşunun kulağını kanatmalı

Tayyip Bey, hakkında yeni davalar açılmasını önlemek zorundadır ama biraz geç kalmıştır, zira bu iş güneş balık burcuna girdiği sırada yapılabilir. Dolayısıyla, 3 Kasım seçimlerine zaten girmeyecek olan Tayyip Bey, önümüzdeki şubat ayının son haftasında biraz çalışmak zorundadır. Önce bir hüdhüd kuşu bulacak, kuşun kulağının dibinden birkaç damla kan akıtacak, burçta o sırada görevli olan meleğin adını sarı renkli bir káğıdın üzerine hüdhüdün kanıyla ve káfurla yazıp tütsüleyecek ve kuşu serbest bırakacaktır. Bu işi perşembe gecesi yahut cumrtesi sabahı erken bir saatte yaptığı takdirde, başbakanlığı garantidir.

DENİZ BAYKAL

Elmas yüzükle tütsü yapmalı

Seçimlerden sonra AK Parti ile koalisyon kurmakta kararlı ise, Tayyip Erdoğan'ı kendisine bağlamalıdır Yay burcunu korumakla görevli meleğe ait mührü misk ve safrandan yapılmış bir mürekkeple káğıt üzerine çizip kendi evinin altına gömecektir. Deniz Bey, kadın oylarının CHP'ye gelmesini de isterse, kadınların kendisine muhabbet beslemelerini sağlamak zorundadır: Ay, Venüs'ün menziline girdiği zaman bir káğıdın üzerine bildiği bütün kadın isimlerini yazmalı, káğıdı göğsü hizasında tutup isimleri tek tek okumalı, sonra sekiz defa dumansız bir ateşin buharına tutmalı ve bütün bu işleri yaparken rengárenk elbiseler giyip parmağına da elmas yahut zümrüt gibisinden kıymetli bir yüzük takmış olmalıdır. Bütün bunları yaptığı takdirde kadın oyları CHP’nindir.

TANSU ÇİLLER

At kılıyla muhabbet tılsımı yapmalı

Kadınlara mahsus büyüleri kullanmak zorundadır. Gümüş bir levha üzerine bir muhabbet tılsımı yazmalı, levhayı beyaz at kılı ile sarıp bir kuyuya bırakmalı bu sırada ‘‘Ahdname-i Süleyman’’ı okumalıdır. Hayran sayısını arttırmak isterse, büyük bir bezin üzerine öd, şeker ve ládin kömüründen yaptığı bir mürekkeple bildiği bütün erkek isimlerini yazmalı ve bezin üzerinde birkaç saat oturmalıdır.

DEVLET BAHÇELİ

Soğan kabuğuna muska yazmalı

‘‘Bir saniye düşünmez, asardım’’ dediği kişinin idamını infaz ettirebilmek için uğraşmasına gerek yoktur ve yaklaşık yarım saatlik bir çaba gösterdiği takdirde idamını istediği kişiyi öbür tarafa göndermek zaten elindedir. Yapacağı iş şudur: Hayatının nihayet bulmasını istediği kişinin ve annesinin ismini bir soğan kabuğuna yazıp eline bir makas alacak, kabuğu bu makasla arpa tanesi boyunda parçalara ayırıp bütün parçaları rüzgára verecektir. Ayrıca bir kefen parçasının üzerine kara horoz kanıyla yine o kişinin ve annesinin isimlerini yazıp kefen parçasını eski bir mezara gömerse, yaşamasını istemediği idam mahkûmu infaza gerek kalmadan dünyasını hemen değiştirir ve Devlet Bey de seçmenlerine hitaben büyük bir rahatlıkla ‘‘İşte, size ettiğimiz vaadi tuttuk’’ diyebilir.

MİLLETİN GÖZÜNÜ BOYAYANLAR

Kaz derisine köpek cini çizmeli

Uzun Firdevsi, bu işin nasıl yapılacağını şöyle anlatıyor:

‘‘...Tılsım, yarasa ve fare kanıyla yazılır. Bu iş, başka hiçbir canlının bulunmadığı yalnız bir mekánda, ayın ilk çarşamba gecesinde yapılır. Tılsım kaz derisine yazılır ve koltuk altında taşınır. Yazma sırasında Merkür'e mahsus buhur yakılır; köpeğe benzeyen cinin tılsımı da aynı kaz derisinin üzerine çizilir ve yıldızlara vekálet eden altı adet devin isimleri de birarada yazılarak dize bağlanır.’’

Liderlerin derdlerinin devası sandıkta çürüyor

UZUN Firdevsi'nin ‘‘Dávetnáme’’ adlı elyazması eseri dünya üzerinde tek nüsha ve bu tek nüsha İstanbul Üniversitesi'nin Merkez Kütüphanesi'nde, TY. 208 numarada bulunuyor.

Aslında ‘‘orada idi’’ demem lázım, zira dünyada bir başka örneği olmayan bu eser, üniversite kütüphanesinin başında bulunan Prof. Meral Alpay'ın akıl vermesi ve rektör Prof. Kemal Alemdaroğlu'nun bu akla uyması üzerine şimdi bir sandıkta çürüyor. 1999 depreminden sonra kütüphanedeki diğer binlerce elyazmasıyla beraber o da bir mahzene atıldı ve akıbeti meçhul.

Ben, ‘‘Dávetnáme’’den yukarıda naklettiğim bahisleri Boğaziçi Üniversitesi'nin Türk Dili ve Edebiyatı bölümü mensuplarından Dr. Fatma Büyükkarcı'nın 1996'da Harvard Üniversitesi'nin Yakın Doğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü tarafından yayınlanan ‘‘Firdevsi-i Tavil and His Dávetnáme’’ isimli eserinden aldım.

Uzun Firdevsi'nin eserini merak edenler kitabı İstanbul'da göremeyecekleri için taaa Harvard'a kadar uzanmak zorundalar

Baykal ile Çiller’in, romancı Tarık Buğra’ya telif hakkı borçları var
Ekim 06, 2002 01:576dk okuma
Paylaş

Şeyh Edebali'ye Deniz Baykal'dan sonra, bu defa Tansu Çiller'in DYP'si de sahip çıktı.
Çiller'in Trabzon'a yaptığı seçim gezisine katılan Ertuğrul Özkök, geçen salı günkü köşesinde miting meydanının yakınındaki bir binanın duvarında ‘‘Ey oğul, insanı yaşat ki devlet yaşasın’’ sözünün ve hemen altında da Şeyh Edebali'nin isminin yeraldığını yazıyordu. Ama Edebali'ye atfedilen bütün bu sözler,

aslında Edebali'den 700 küsur sene sonra yaşamış bir romancıya aitti: Hayata 1994'te veda eden Tarık Buğra'ya... Buğra'nın TV dizisi de yapılan ‘‘Osmancık’’ isimli romanından alınan bazı cümleler üslupta küçük oynamalar yapıldıktan sonra pano haline getirilmiş ve bu uyarlamayı Önce Deniz Baykal, arkasından da DYP, asırlar öncesinin ‘‘hikmetli tavsiyeleri’’ zannederek duvarlarının ve miting meydanlarının süsü yapmışlardı.

DENİZ Baykal'ın, ismini geçen yıl gündeme getirdiği 13. asrın keramet sahiplerinden Şeyh Edebali'ye şimdi de DYP sahip çıktı. Edebali'ye ait olduğu iddia edilen bazı sözler, şimdi DYP'nin miting meydanlarını da süslüyor.

Edebali modasının sebebi, siyaset dünyamızda bir edebiyat merakının alıp başını gitmesi... Politikacılarımız eski şairlerle yazarların şiirlerini ve eserlerini parti toplantılarından seçim propagandalarına kadar her alanda rahat rahat kullanıyor, bu kadarla da yetinmeyip işi önemli yahut efsanevi kişilere atfedilen sözleri ve yazıları da kullanmaya kadar götürüyorlar. Ama bu çeşit sözler ve eserler genellikle o kişilerin yaşadıkları devirden seneler yahut asırlar sonra yazılmış oluyorlar.

Meselá, Tayyip Erdoğan'ın başbakanlık hayallerini sona erdiren mısralar gibi... Tayyip Bey, Siirt'te bundan beş sene önce ‘‘Minareler süngü, kubbeler miğfer’’ diye başlayan bir şiir okudu, şiirin rüzgárı bugüne kadar geldi, Türkiye'nin siyasi gündemi bir anda gerildi, iş Tayyip Erdoğan'ın siyasi geleceğini de noktaladı ve Meclis'e girme hayallerine nokta kondu.

Tayyip Erdoğan şiirin Ziya Gökalp'e ait olduğunu iddia etmişti ve hálá ediyordu ama yanılıyordu, zira siyasi hayatını şimdilik sona erdirmiş gibi görünen mısraların Ziya Gökalp ile alákası yoktu. Şiir, 1981'de vefat eden Cevat Örnek adındaki bir şaire aitti, onun ‘‘7 Dağın Çiçeği’’ ve ‘‘Gülden Dikenden’’ adlı kitaplarında ‘‘İlahi Ordu’’ başlığıyla yeralıyordu. Ama emekli vali Ömer Naci Bozkurt tarafından Ziya Gökalp'e maledilmiş ve Bozkurt, Türk Standardlar Enstitüsü'nün çıkarttığı ‘‘Türk ve Türklük’’ isimli kitapta şiiri doğruluğunu kontrol etme lüzumunu hissetmeden Ziya Gökalp'in adıyla yayınlayıverince, olan Tayyip Erdoğan'ın siyasi geleceğine olmuştu.

EDEBALİ: 1, BEDREDDİN: 0

Siyaset dünyamıza böylesine bir şiir ve edebiyat merakınının hákim olduğunu hatırlatma ihtiyacını, Ertuğrul Özkök'ün Hürriyet'te geçen salı günü yayınlanan yazısı üzerine hissettim. Özkök, DYP lideri Tansu Çiller'in Trabzon'a yaptığı seçim gezisine katılmış ve seçim otobüsüyle miting meydanına doğru giderken, bir binanın duvarında gördüğü bir yazıyı köşesine almıştı.

Duvarda ‘‘Ey oğul, insanı yaşat ki devlet yaşasın’’ yazılıydı ve altında da siyasi hayatımızda son senelerde artık sıkça raslanır olan bir isim vardı: Şeyh Edebali'nin, yani 13. asırda yaşadığı ve Osmanlı Devleti'nin kurucusu Osman Gazi'ye iyi bir devlet adamı olmanın yollarını öğrettiği iddia edilen efsanevi şahsın ismi...

Türkiye, çok zamandır unutmuş olduğu Şeyh Edebali ile uzun bir aradan sonra, geçen senenin başında ve Deniz Baykal'ın sayesinde yeniden tanıştı. Baykal, CHP’deki odasının duvarına ‘‘Edebali'nin Osman Gazi'ye öğütleri’’ olduğu iddia edilen bir levha asmış, ‘‘Türkiye'yi Edebali'nin düşüncesiyle kucaklayacağını’’ söylemiş ve söyleyince de önce CHP karışmıştı. Partililerden bazıları Baykal'ın ve dolayısıyla Edebali'nin arkasında duruyor, bir kısmı ise CHP'nin Edebali'yi değil, Osmanlı'ya isyan bayrağını açtıktan sonra Çelebi Mehmed'in emriyle idam edilen 15. asır tasavvufçusu Simavna Kadısı'nın Oğlu Şeyh Bedreddin'i benimsemesini istiyorlardı ama ‘‘Edebali mi, Bedreddin mi?’’ tartışmasını Edebali kazandı.

Ama, işin aslı başkaydı. Önce Deniz Bey'in duvarını, sonra da DYP'nin seçim meydanlarını süsleyen bu sözler aslında Şeyh Edebali'ye değil, ondan 700 küsur sene sonra yaşamış bir romancıya aitti: Dünyaya 1912'de gelip 1994'te veda eden ve ‘‘Küçük Ağa’’, ‘‘Yarın Diye Birşey Yoktur’’, ‘‘İbiş'in Ruyası’’, ‘‘Ayakta Durmak İstiyorum’’ gibi meşhur roman ve hikáye kitaplarının yazarı olan Tarık Buğra'ya... Birisi, Edebali'ye atfedilen bu sözleri Buğra'nın TV dizisi de olan ‘‘Osmancık’’ isimli romanından alıvermiş, üslupta küçük oynamalar yaparak pano haline getirmiş, bu uyarlamayı önce Deniz Baykal, arkasından da DYP, asırlar öncesinin ‘‘hikmetli tavsiyeleri’’ zannederek duvarlarının ve miting meydanlarının süsü haline getirmişlerdi.

‘‘Şeyh Edebali'nin öğütleri’’ olduğu iddia edilen ifadelerin aslı, yani Tarık Buğra'nın romanında yeralan cümlelerin bir kısmı, yandaki kutuda yeralıyor, ama bir hususu konuyla alákadar olan politikacılara hatırlatmak istiyorum:

Siyasi partiler, seçim meydanlarında çaldıkları ve sözlerini değiştirerek partilerinin ismine uyarladıkları parçalar için eserin bestecisine ve söz yazarına yüklüce bir telif ücreti öderler. Bu telif hakkı konusu sadece müzikte değil edebiyatta da geçerlidir ve öncelikle Deniz Baykal'ın, hemen ardından da Tansu Çiller'in ‘‘Edebali'nin öğütleri’’ konusunda rahmetli Tarık Buğra'nın várislerine yüklüce bir telif hakkı borçları vardır.

İşte, Edebali’nin ‘sözde’ öğütlerinin kaynağı: Tarık Buğra’nın ‘Osmancık’ isimli romanın 119. sayfası.

Edebali’nin öğütlerinin aslı bu romandan alınma

ŞEYH Edebali'ye ait olduğu iddia edilen sözler ve öğütler, Tarık Buğra'nın ‘‘Osmancık’’ adlı romanında, Osman Gazi'nin Kayı Boyu'nun ‘‘Bey’’i olmasından bahseden bölümde geçiyor.

Ertuğrul Gazi yaşlanmış ve yerini oğullarından birinin almasını istemiştir. Kayı Boyu'nun ileri gelenlerinin gönlü, Ertuğrul Gazi'nin küçük oğlu Osman'ın yanındadır. Bir gün Ertuğrul Gazi'nin çadırında toplanılır ve Osman'ın ‘‘Bey’’ olduğu ilán edilir.

Sonra sözü Ertuğrul Gazi alır ve oğlu Osman Bey'e hitaben konuşur. Romanda işte buradan sonra gelen sayfalardaki bazı cümleleri hem CHP hem de DYP ‘‘Edebali'nin öğütleri’’ olarak duvarlara asacaklardır:

- ‘‘Ey oğul, Osmancık; şeyhim Ede Balı'nın sana diyecekleri var. Dinle. Eyi dinle. Beni dinlermiş gibi dinle. Deden Süleyman Şah'ı dinlermiş gibi dinle. Dedene söyleyenler söylermiş gibi dinle. Benim dedeni dinlediğim gibi dinle. Dedenin dedemi dinlediği gibi dinle.’’

Başını eğerek susuyor.

Bütün başlar da eğilmiştir.

Şimdi Osmancığa bakan, camlaşmış gözleriyle ve kenetlenmiş dudaklarıyla bakan bir tek kişi vardır: Amucası Dündar beğ,

Osman onu görmüştür.

Ve Ede Balı.. Ede Balı değil, Domaniç'teki, Sivrikaya'daki ses konuşmaya başlıyor:

- ‘‘Ey Osmancık; Tanrı gözünü, gönlünü ve yolunu ısıtsın; bileğinin, yüreğinin gücünü pekiştirsin; haktan, adaletten, merhametten, azimden, sebattan garib komasın.

‘‘Ey Osmancık; beğsin. Beğliğini bil, beğliğini unutma.

‘‘Ey Osmancık; beğsin. Bundan sonra öfke bize, uysallık sana; güceniklik bize, gönül alma sana; suçlama bizde; katlanma sende; bundan böyle, yanılgı bize, hoşgörmek sana; aciz bize, yardım sana; geçimsizlikler, uyuşmazlıklar, anlaşmazlıklar, çatışmalar bize, adalet sana; kötü göz bize, şom ağız bize, haksız yorum bize, bağışlama sana.

‘‘Ey Osmancık; bundan böyle, bölmek bize, bütünlemek sana; üşengenlik bize, gayret sana; uyuşukluk bize, rahat bize, uyarmak, şevklendirmek, gayretlendirmek sana.

‘‘Ey Osmancık; yükün ağır, işin çetin, gücün kıla bağlı. Tanrı yardımcın olsun; beğliğini kutlu kılsın; hak yoluna yararlı kılsın; ışığını parıldatsın, uzaklara iletsin; sana yükünü taşıyacak güç, ayağını sürçtürtmeyecek akıl versin.’’

Bütün başlar eğikti. Osman ayakta idi, dimdik duruyordu, yontma taş gibiydi.

Neden sonra, Ertuğrul Beğ Gazi'ye doğru adım adım yürüyen Osman diz çöktü, el öptü. Ertuğrul Beğ Gazi de öbür elini onun omuz ardına koydu:

- ‘‘Ey Osmancık, oğul; kıvancımdın, övüncüm ol; sevincimdin, güvencim ol. Var şimdi ananın duasını dile.’’

Osman doğruldu. Önce oradakilere döndü; elini bağrına bastı. Sonra, oturma bölümünü ayıran iki kanatlı kilimi aralayıp mutfak bölümüne geçti.

.Avrupa yolunda bizi hep ‘Aralık’a sıkıştırdılar
Ekim 13, 2002 01:516dk okuma
Paylaş

Komisyonu'nun raporundan sonra ümidimizi 13 Aralık'taki Kopenhag Zirvesi'ne bağladık.
Ben, bu ‘‘13 Aralık’’ tarihini her işittiğimde, Avrupalılaşma maceramızın geçmişindeki bir başka soğuk Aralık gününü, 1876'nın 23 Aralık'ını hatırlıyorum: İstanbul'da toplanan ‘‘Tersane Konferansı’’nı... O konferans öncesinde de aynen bugünkü gibi heveslenmiş, Avrupalı olacağımıza iman

edercesine inanmıştık ama Avrupa'nın kapıları değil açılmak, aralanmamıştı bile... 13 Aralık'taki Kopenhag Zirvesi'nden iki gün sonra, 15 Aralık Pazar günü çıkacak yazıma büyük bir ihtimalle ‘‘Ben dememiş mi idim?’’ diye başlık atacağım.

Tahminlerim maalesef doğru çıktı ve Avrupa Birliği yolundaki ümitlerimiz bir defa daha kırıldı. Avrupa Birliği Komisyonu, aylardır heyecanla beklediğimiz ilerleme raporunu geçen çarşamba günü nihayet yayınladı ama Türkiye'ye tarih falan vermedi ve topu 13 Aralık'ta Kopenhag'da toplanacak olan AB liderlerine attı.

Şimdi nefesimizi tutmuş bir halde, üyelik görüşmelerine başlangıç tarihi alabileceğimiz ümidiyle 13 Aralık'ı bekliyoruz. Ben, önümüze ‘‘tek kurtuluş ümidi’’ gibi sunulan bu ‘‘13 Aralık’’ tarihini her işittiğimde, Avrupalılaşma maceramızın geçmişindeki bir başka soğuk Aralık gününü, 1876'nın 23 Aralık'ını hatırlıyorum: İstanbul'da toplanan ‘‘Tersane Konferansı’’nı... O konferans öncesinde de aynen bugünkü gibi heveslenmemizi, Avrupalı olacağımıza iman edercesine inanmamızı ama Avrupa'nın kapılarının bize açılmaması bir yana, ufaktan da olsa aralanmamasını ve neticede uğradığımız hayal kırıklığını...

İşte şimdilerde unuttuğumuz 126 yıl öncesindeki bu ‘‘Aralık maceramızın’’ kısa öyküsü:

1876 yazı, Osmanlı Devleti için sıkıntılarla dolu geçmişti. Sultan Abdüláziz 30 Mayıs günü tahtından indirilmiş, yerini Beşinci Murad almış ama sadece 93 gün padişahlık edebilmiş, delirdiği söylenmiş, 31 Ağustos'ta o da tahtından indirilmiş ve İkinci Abdülhamid hükümdar olmuştu.

Türkiye, Rusya'nın destek verdiği Sırbistan ve Karadağ ile savaş halindeydi ve 31 Ekim günü Rusya'dan İstanbul'a bir ültimatom geldi: Rus Çarı, cephelerde üstünlüğü ele geçirmiş olan Türk birliklerinin derhal ateşkes yapmasını ve savaşa son verilmesini istiyordu.

KARAGÖZÜMÜZE DEĞİL...

Rusya'nın güçlenmesinden çekinen Avrupa memleketleri İstanbul'da bir barış konferansı toplanmasına karar verdiler ve temsilcilerini gönderdiler. Toplantı 23 Aralık günü Haliç Tersanesi'ndeki ‘‘Bahriye’’, yani Denizcilik Bakanlığı binasında yapıldı ve bu yüzden tarihlere ‘‘Tersane Konferansı’’ diye geçti. Resmi gündem İstanbul'a destek ve Rusya'ya gözdağı vermekti ama káğıt üzerinde görünmeyen talepler çok daha başkaydı: Avrupa Babıáli'den birşeyler kopartabilmenin, Babıáli yani o zamanın Türkiyesi'nin hükümet merkezi ise Avrupalı olabilmenin peşindeydi.

Türkiye, Tersane Konferansı'nın öncesinde, Avrupalı olabilmeyi bu defa başarabilmenin hazırlığıyla meşguldü. Avrupa, İstanbul'un ‘‘Avrupalı olma’’ taleplerine o zamana kadar hep ‘‘Köklü reformlar yapın, ondan sonra görüşelim’’ demiş ve kapılarını bir türlü açmamıştı ve İstanbul, işi böyle bir cevaba fırsat bırakmadan, kendiliğinden bir girişimle bağlamak istiyordu: Kanun-ı Esasi'yi, yani anayasayı ilán ederek...

Genç hükümdar Abdülhamid tahta çıkarken meşrutiyet sözü vermiş ve bir anayasa taslağı hazırlanmasını istemişti. Hazırlıklar konferansın açılış gününde tamamlanacak şekilde yapıldı ve meşrutiyet ile anayasa, 23 Aralık sabahı, Tersane Konferansı'nın başladığı saatlerde top atışlarıyla ilán edildi. Babıáli, Avrupalılar'a ‘‘Biz de artık sizler gibi olduk’’ deyip göğsünü gere gere ‘‘Bizi aranıza almanızın önünde bir engel kalmadı’’ diyebileceğine inanmıştı.

Ama işler pek öyle gitmedi. Tersane'de toplanan Avrupalı delegeler top seslerini işitince teláşlandılar. Savaş çıktığını yahut ihtilál olduğunu zannetmişlerdi. Delegelerin merakını, Babıáli'den gelen monşerler giderdi, ‘‘Bu top sesleri, artık meşrutiyete geçtiğimizi ve bir anayasamızın varolduğunu müjdeliyor’’ dediler. ‘‘Dolayısıyla azınlık meselesi diye bir meselemiz artık kalmamıştır ve konferansın devamı da lüzumsuzdur’’.

Avrupalıların o günlerde de bizi yıkan cevabı sadece iki kelime oldu: ‘‘Çocuk oyuncağı’’... Türkiye'nin yapmaya çalıştığı makyaj yani meşrutiyet ile reformlar hiçbirinin umurunda değildi ve sadece bir ‘‘çocuk oyuncağından’’ ibaretti. Toplantılarına devam ettiler ve ‘‘Biz de artık sizler gibi olduk’’ diyen Babıáli memurlarının burnuna hazırladıkları yeni bir talep listesini dayadılar. ‘‘Dinlere özgürlük, işkenceye son, vergi sisteminin düzelmesi ve ekonomik reform’’ diyorlardı.

Çok ümitlenmiş ama gene de Avrupalı olamamış, üstelik Avrupa'ya yeni vaadlerde bulunmak zorunda kalmıştık.

OLMAYACAK BİR DUA!

Avrupalılaşma aşkına denediğimiz bu ilk anayasa maceramızdan sonra olup bitenleri de kısaca anlatayım: Ümidimiz kırıldı, yeniden kendimize döndük ve işin devamı biraz kanlı yaşandı. İlk parlamento 19 Mart günü açıldı ama 24 Nisan'da Rusya Türkiye'ye savaş ilán etti. Tarihlere ‘‘93 Harbi’’ diye geçen savaşta çok büyük yenilgiye uğradık, Rus ordusu Yeşilköy'e kadar geldi. Meclis'in Türk olmayan üyeleri milliyet davasına kalkıştılar, Abdülhamid de 1878'in 13 Şubat'ında Meclis'i süresiz tatil etti. Bu tatil tam 30 sene sürecek, ilk anayasamızın mimarı Midhat Paşa da Arabistan'daki bir zindanda canından olacaktı.

AB'nin ‘‘Daha yapmanız gereken işler var’’ diyen ilerleme raporunun açıklanmasından önceki ve sonraki günlerde, ben hep bunları düşündüm... Avrupalı olabilmek uğruna iki asırdan beri tavize kadar uzanan bütün talepleri yerine getirmemize rağmen aralarına bir türlü giremememizi... Geçmişi bilmediğimizden yahut unuttuğumuzdan olacak, Avrupalı memurların bir Türk bakanın telefonuna çıkmaması gibisinden hakarete varan protokol kabalıklarını bile sineye çekip haysiyet kavramından da neredeyse uzaklaşarak kendi kendimize gelin-güvey olmamızı ve olmayacak duaya ‘‘Amiiin!’’ dememizi...

13 Aralık'taki Kopenhag Zirvesi'nden iki gün sonra, 15 Aralık Pazar günü yazacağım yazıya büyük bir ihtimalle ‘‘Ben dememiş mi idim?’’ diye başlık atacağım.

Aynı rapor bundan 126 yıl önce de yazılmıştı

BUNDAN iki gün önceki Hürriyet'in birinci sayfasında Zeynel Lüle'nin ‘‘İşte, raporu yazan adam’’ başlıklı bir haberi vardı, Haberde, Türkiye'ye ‘‘Daha yapmanız gereken çok iş var’’ diyen ‘‘İlerleme Raporu’’nu AB Komisyonu'nun Genişlemeden Sorumlu Genel Müdürü Michael Leigh'in yazdığı söyleniyor ve Leigh'in tavsiyelerine yer veriliyordu.

Leigh ile ilgili haber beni gene eski zamanlara götürdü ve 1876'nın 31 Ocak'ında yazılan bir başka raporu, daha doğrusu bir muhtırayı hatırlattı: ‘‘Andrassy Muhtırası’’nı...

Hersek'in Nevesinje kazasında yaşayan 300 kadar Hristiyan, 1875'in 13 Nisan sabahı vergilerin ve askerlik bedelinin düşürülmesi için Bábıáli'ye karşı ayaklanmıştı. İşin gerisinde Avusturya ile Rusya vardı ama asıl maksat işi bağımsızlığa kadar götürmekti.

Basiretimiz bu siláhlı ayaklanmaya rağmen gene bağlandı ve isyanı nasihatlerle, af vaadleriyle geçiştirmeye çalıştık.

Derken isyan büyüdü, Avusturya'yla Rusya'nın yanısıra Karadağ ve Sırbistan da isyancılara siláh desteği verince Hersek'te kan gövdeyi götürür oldu. Avrupalılar toplandılar, ‘‘Türkiye'nin bizden biri olabilmesi için Hersek'teki olayların sona ermesi gerekir’’ dediler ve Bábıáli'ye 1876'nın 31 Ocak günü gene bir muhtıra dayandı: Andrassy Muhtırası...

Muhtıranın metnini Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun Dışişleri Bakanı olan Kont Andrassy kaleme aldığı için belge onun adıyla anılıyordu ve Avrupa'nın gene ‘‘küçük’’ bazı istekleri vardı... Hersek'teki Hristiyanlara tam bir dini serbestlik verilmesi, ácil vergi reformuna gidilmesi, bütün bu yeniliklerin Hristiyanlarla Müslümanların oluşturacağı bir yerel meclis tarafından kontrolünün sağlanması ve Hersek'ten alınan verginin sadece Hersek'e harcanması gibisinden istekler...

Bábıáli, Avrupalı olma uğruna Avrupa'nın taleplerini güle oynaya kabul etmeye alışmıştı ve Andrassy'nin muhtırasını da ‘‘Tamam, yaparız’’ diyerek hemen kabul ediverdik. Avrupa bu defa ‘‘Hersek'teki Türk birlikleri derhal geri çekilsin’’ diye tutturdu, aklı başına sonradan gelen İstanbul talebi reddetmeye kalkınca isyan büyüdü, Batı ise Hersekli Hristiyanlara daha fazla siláh ve mühimmat akıtmaya başladı. Bir yıl sonra da tarihlere ‘‘93 Harbi’’ diye geçecek olan Osmanlı-Rus Savaşı çıktı, Rus ordusu Yeşilköy'e kadar geldi ve 1878'in 13 Temmuz'unda imzalanan Berlin Andlaşması'yla Bosna-Hersek Avusturya'nın oldu.

Topal Osman’ın mezartaşı AB yüzünden mi kazındı?
Ekim 20, 2002 01:505dk okuma
Paylaş

‘‘AB'ye uyum’’ hevesimiz artık mezartaşlarımızı kazımaya kadar uzandı ve öncelik, Giresun taraflarında ‘‘milli kahraman’’ kabul edilen Topal Osman Ağa'nın Giresun Kalesi'ndeki mezarına verildi.
Topal Osman'ın Pontus çeteleriyle mücadelesinin anlatıldığı Osmanlıca mezar kitabesi bir gece aniden kazındı, yine Pontus ile mücadelesinden ve Yunan ordusunun denize dökülmesinden bahseden Latin harfli bir diğer kitabe de değiştirildi. Olayın meydana geldiği sırada Giresun valisi olan Ali Haydar Öner ise, Latin harfli kitabenin ‘‘milli güvenlik siyaseti doğrultusunda gelen bir uyarıdan sonra düzeltildiğini’’ ama Osmanlıca kitabenin kazınmasından ise haberdar olmadığını iddia etti. Şimdi, ‘‘Avrupalılaşma’’ uğruna yapmamız gereken çok önemli bir işimiz var: Geçmişte işgale karşı mücadele etmiş kim varsa, hepsinin mezarlarını yıkmak.

‘‘AB standardlarına uyum’’ hevesimiz, artık mezartaşlarımıza kadar uzandı. ‘‘Avrupa'ya ayıp olur’’ yahut ‘‘bize karşı kullanılır’’ endişesiyle, mezartaşlarımızı kazımaya başladık.

Bu işin ilk örneği olma şerefi İstiklal Savaşı'na katılmış, işgale ve Pontus çetelerine karşı mücadele etmiş olan çok ünlü bir isme verildi: Topal Osman'a... Karadeniz bölgesinde, özellikle de Giresun'da ‘‘milli kahraman’’ kabul edilen Topal Osman'ın Giresun Kalesi'ndeki anıt mezarında Pontus çeteleriyle mücadelesinin anlatıldığı Osmanlıca mezar kitabesi bir gece aniden kazındı, yine Pontus ile mücadelesinden ve Yunan ordusunun denize dökülmesinden bahseden Latin harfli bir diğer kitabe de değiştirilip ‘‘Avrupa standardlarına’’ getirildi.

‘‘Topal Osman’’ yahut ‘‘Osman Ağa’’ denilen zatın adını duymamış, şöhretini işitmemiş bir Karadenizli neredeyse hemen hiç yoktur ama Karadenizli olmayanlar yahut bilmeyenler için, Topal Osman'ın kim olduğunu kısaca yazayım: Balkan, Birinci Dünya ve İstiklál savaşlarına katılmıştı, ayaklanmaların bastırılmasında ve özellikle Karadeniz taraflarının Pontus çetelerinden temizlenmesinde büyük faydası olmuştu. Mustafa Kemal Paşa'nın ve ilk Meclis'in korumasıyla görevlendirilmiş ama Paşa'nın önde gelen muhaliflerinden Ali Şükrü Bey'i kaçırıp öldürünce hakkında tutuklama emri çıkartılmış, kendisini tutuklamaya gelenlere ateşle karşılık verince de öldürülmüştü. Kısacası, kahramanlıklarının yanında bazı hataları da vardı ama İstiklál Harbi yıllarının önemli bir ismiydi.

SIRA TALAT PAŞA’DA

Topal Osman'ın cenazesi, Mustafa Kemal'in talimatıyla Giresun Kalesi'ne nakledildi ve daha sonra buraya bir anıt mezar inşa edildi. Mezarın üzerinde hem eski Türkçe, hem de Latin harfleriyle yazılmış bir kitabe vardı. Bu kitabelerden Osmanlıca olanı geçtiğimiz günlerde kazınırken, Latin harfleriyle olanı da değiştirildi ve içerisinde eski metinde geçen ‘‘Pontuslar'ın imhası’’ ve ‘‘Yunanlılar'ın Akdeniz'e atılması’’ gibi ifadelerin yeralmadığı bir başka metin kondu.

Hadisenin Giresun'un yerel basınına yansıması üzerine, kitabenin kazınması sırasında Giresun valisi olan Ali Haydar Öner, geçen perşembe günü bir basın toplantısı yaptı ve oldukça ilginç bazı sözler söyledi: Latin harfleriyle olan kitabe konusunda ‘‘milli güvenlik siyaseti doğrultusunda bir uyarı aldığını’’ açıkladı, ‘‘Türkçe metinde Pontusçular'ın emeline alet olacak ibareler yerine tarihi gerçeklere uygun düzeltmeler yapılmıştır’’ dedi ama Osmanlıca kitabenin kazınmasından haberdar olmadığını iddia etti. İşin çok daha enteresan tarafı, bu basın toplantısının, Topal Osman'ın várislerine ait bir binada yapılmış olmasıydı.

Bendeniz Karadenizli değilim ama Karadenizliler'in, özellikle de Giresunlular'ın Osman Ağa'ya gösterdikleri saygıyı ve onu milli bir kahraman olarak kabul edişlerini gayet iyi bilirim. Dolayısıyla Giresun'da yaşanan bu garabeti nakletmekle yetiniyor ve mezartaşının kazınması hadisesinin perde arkasında nelerin olup bittiğini, ‘‘milli güvenlik siyaseti doğrultusunda gelen uyarının’’ mahiyetini ve bu işgüzarlığın kimden çıktığını ortaya çıkartma işini Osman Ağa'nın hemşehrilerine bırakıyorum.

Ama iş ‘‘Avrupa'ya ayıp olmasın’’ yahut ‘‘filánca memleketi gücendirmeyelim’’ endişesiyle mezartaşlarımızı kazımaya kadar uzandı ise, ácilen yıkmamız gereken bazı mezarların listesini vermeden edemeyeceğim:

Öncelik, Ermeniler'in tehcirden sorumlu gösterip katlettikleri Sadrazam Talát Paşa'nın İstanbul'daki mezarındadır ve derhal yıkılması gerekir. Derken, sıra Birinci Dünya Savaşı'ndaki Arap isyanına karşı gereken tedbirleri alan ve yine Ermeni teroristlerin kurşunlarıyla can veren Cemal Paşa'nın Erzurum'daki mezarına gelecek ve o da ortadan kaldırıldığı takdirde, ‘‘din kardeşlerimiz’’ memnun edilmiş olacaktır.

Ama bence dümdüz edilmesi gereken en önemli mezar, Bizans İmparatorluğu'na son veren Fatih Sultan Mehmed'in türbesidir. ‘‘Pontus zihniyetinin hortlaması’’ söylentilerinin ayyuka çıktığı bugünlerde Fatih'in Türbesi'ni de yerle bir edecek olursak Avrupa'nın bize söyleyecek pek bir sözü de kalmamış olur.

Haydi, buldozerlerimizle beraber hep beraber mezar yıkmaya! Bu mezarlarda yatanlar, Topal Osman Ağa'nın mezartaşındaki ‘‘Pontuslar'ın imhası’’ ve ‘‘Yunanlılar'ın Akdeniz'e atılması’’ ifadelerinden gocunup bunların ‘‘tarihi gerçeklere uymadığını’’ iddia edecek hale gelmiş olan bizlere zaten yakışmamaktadırlar!

İşte, kazınan kitabe

‘‘Allahu Bákî. Giresunlu Feridunzade merhum Osman Ağa'nın tarihçe-i hayatı: 328 Balkan Harbi'nde bedel takdiri verdiği halde gönüllü olarak harbe gidip Çorlu'da mecruh düşmüş (yaralanmış) ve ayağı sakat kalmıştır. Harb-i umumide asker olmadığı halde gönüllü bir müfreze teşkil ederek Ruslarla bir çok muharebatta (çarpışmada) bulunmuş, bilhassa Tirebolu'da Harşıt hatt-ı müdafaasında yararlık göstermiştir. İstiklál Harbi'nde milli taburla Ermeni muharebesinde, Koçgiri isyanında, Pontusçular'ın imhasında fevkaláde çalışmış, Yunanlılar'ın Sakarya'ya gelmeleri üzerine dört taburluk bir alay teşkil ederek Yunanlılar'ın Akdeniz'e atılmasına kadar bütün muharebáta (çarpışmalara) iştirak etmiştir. Bidáyetinde (önceleri) binbaşı iken fevkaláde hizmetine mükáfaten kaymakamlığa (yarbaylığa) terfi etmiştir. Tarih-i tevellüdü (doğum tarihi) 1299, tarih-i vefatı 1339.’’

‘Milli güvenliğe uymayan’ eski kitabe

‘‘Giresunlu Feridun oğlu 1883 doğumlu merhum Osman Ağa 1912 Balkan Harbi'ne gönüllü olarak gidip Çorlu savaşında ayağından yaralanarak sakat kalmıştır. Umumi harpte gönüllü müfrezesi ile Harşıt müdafaasında bulunmuş, Koçgiri isyanında, Pontuslar'ın imhasında, teşkil ettiği alay ile Sakarya Harbi'ne girmiş, Yunanlılar'ın Akdeniz'e atılmalarına kadar bütün savaşlara katılmıştır. Gösterdiği yararlıklara karşı binbaşılıktan yarbaylığa yükselmiştir. Sulhten sonra Hicaz'a gitmek niyetine ölümü mani olduğundan kendisine bedel harp arkadaşı Kurtoğlu Hacı Hafız hacca gönderilmiştir. Hacı Osman Ağa ruhuna fatiha. 1923.’’

‘Milli güvenliğe uygun’ yeni kitabe

‘‘Giresunlu Feridun oğlu 1883 doğumlu merhum Osman Ağa 1912 Balkan Harbi'ne gönüllü olarak gidip Çorlu savaşında ayağından yaralanarak sakat kalmıştır. Umumi harpte gönüllü müfrezesi ile Harşıt müdafaasında bulunmuş, Koçgiri isyanının bastırılmasına katılmış, teşkil ettiği alay ile Sakarya Harbi'ne girmiş, işgal kuvvetlerinin yurdumuzdan atılmasına kadar bütün savaşlara katılmış, gösterdiği yararlıklara karşı binbaşılıktan yarbaylığa yükseltilmiştir. Sulhten sonra Hicaz'a gitmek niyetine ölümü mani olduğundan kendisine bedel harp arkadaşı Kurtoğlu Hacı Hafız hacca gönderilmiştir. Hacı Osman Ağa ruhuna fatiha. 1923.’

.Tayyip Bey’e hadislerden bir ishal reçetesi
Ekim 27, 2002 01:546dk okuma
Paylaş

Tayyip Bey şiddetli bir ishale yakalanınca, malvarlığı ile ilgili olarak Ankara'da devam eden davanın geçen çarşamba günü yapılan duruşmasına katılamadı.
Onun böyle önemli bir günde rahatsızlandığını görünce, ileride yine böyle önemli bir günde rahatsızlanması halinde uygulayabileceği bir reçete vereyim dedim. Basit ama manevi tarafı olan ve Hazreti Muhammed'e atfedilen yani hadislerde geçen bir reçete... Hazreti Muhammed, ishal olan kişinin bal yemesi gerektiğini buyuruyor. Yazması benden, uygulaması Tayyip Bey'den...

‘‘İSHAL’’ kavramı, 30 küsur yıllık bir aradan sonra adalet tarihimizde yeniden yeraldı.

Türkiye, ishalin bir mahkemede mazeret olarak kullanılmasının son örneğini bundan 30 küsur sene önce görmüş, ‘‘gizli örgüt üyesi olduğu’’ iddiasıyla 12 Mart döneminde askeri bir mahkemede yargılanan rahmetli Doç. Mukbil Özyörük, hákimin ‘‘Katıldığınız örgüt toplantısını anlatın bakalım!’’ demesi üzerine ‘‘Bendeniz o gece şiddetli bir ishalden mustaribdim reis beyefendi! Arkadaşlar içeride birşeyler konuşuyorlardı ama dakika başı tuvalete taşındığım için ne konuştuklarını işitemedim’’ cevabını vermiş ve beraat etmişti.

Derken aradan 30 sene geçti ve ‘‘ishal’’, adalet literatürümüze bu defa Tayyip Erdoğan tarafından taşındı: Tayyip Bey, malvarlığı ile ilgili olarak Ankara'da açılan davanın geçen çarşamba günü yapılan duruşmasına katılmadı ve mahkemeye Haseki Hastahanesi'nden aldığı bir raporu gönderdi. Rapora göre Tayyip Bey ishal olmuştu, üstelik gripti ve beş gün boyunca dinlenmesi gerekiyordu.

AB, İSHALDEN DE ÖNEMLİ

Mahkeme gününün sabahı şiddetli ishal çeken Tayyip Bey aynı günün akşamı gerçi ayaklanmış ve Avrupa Birliği büyükelçilerinin yemeğine katılmış, hatta Emin Çölaşan'ın yazdığına göre orada soslu somon salata, pirzola ve dondurmadan müteşekkil mönüyü afiyetle taam buyurmuştu. Bütün bunları okuyunca içim bir fena oldu. Zira o sabah kendisi için hayati önem taşıyan bir davaya gidemeyecek derecede hasta olan Tayyip Bey akşam bu defa memleket için hayati önemi haiz bir toplantıya, ‘‘AB'ye girebilmek için Avrupalılar'a şirin gözükme’’ davetine katılmadan edememişti. Memleket aşkına katıldığı o davete giderken büyük zahmetler çektiğine, protokol uğruna yemek zorunda kaldığı soslu somon salatasını midesine indirirken de dayanılmaz bir ıstırap yaşadığına emindim.

Dolayısıyla, böylesine büyük bir fedakárlığa katlanan ve başında bulunduğu partinin 3 Kasım sonrasında Türkiye'nin kaderinde söz sahibi olacağı söylenen bir politikacının sağlığını kendi sağlığımız gibi düşünmek zorunda olduğumuzu hissettim. Sonra, bu politikacıyı muhtemel ishallerden kurtaracak en etkili ilácı ona hatırlatayım dedim.

BAL DA İYİ GELİR, ŞERBETİ DE

İshalin tedavisi için gerçi çok sayıda iláç vardır, hatta bu işte kullanılan kocakarı iláçları da çeşit çeşittir ama Tayyip Bey için bütün bunlardan çok daha basit fakat çok daha etkili bir iláç mevcuttur: Bildiğimiz, bal!..

İshalin bu şekilde tedavisinin üstelik manevi boyutu da vardır, zira hadislere, yani Hazreti Muhammed'in sözlerine dayanan bir uygulamadır. Bizzat hazreti peygamber tarafından tavsiye edilmiş, hastalar tarafından uygulanmış, ishali kestiği görülmüş ve bu metod sonraki devirlerde hadis álimleri tarafından tıbbi açıdan da yorumlanmıştır.

Ebu Sa'idi'l-Hudrî'den nakledilen bu tedavi hadisesi Buharî, Müslim ve Tirmizî gibi en muteber hadis kitaplarında bakın nasıl yazılıdır:

‘‘Bir adam peygamber efendimize gelerek ‘Kardeşim ishal oldu, ne yapayım?' diye sordu. Peygamber efendimiz, ‘Ona bal şerbeti içir' ferman buyurdu. Adam içirdi. Daha sonra aynı şahıs tekrar gelip ‘Ben bal şerbeti içirdim ancak bu onun ishalini arttırmaktan başka birşeye yaramadı' dedi. Adamın bu gidip gelmeleri üç defa tekrar etti. Peygamber efendimiz sonunda ‘Allah doğru söyledi, kardeşinin karnı hata etti' buyurdu. Sonra bir defa daha içirdi, bu sefer kardeşi iyileşti.’’

İshale karşı bal tavsiye edilmesini eskiler garip karşılamış olacaklar ki, hadis daha sonra 15. asır álimlerinden İbn Hacer el Askaláni tarafından şerhedilir.

İşte, İbn Hacer'in ishal ile bal arasındaki bağlantı hakkında yazdıkları:

‘‘...İshalin çeşitlerinden biri, beraberinde kusmayı da getiren şiddetli bir rahatsızlıktır ve hazımsızlıktan meydana gelir. Bu ishalin tedavisi, kişinin tabiatını ve fonksiyonunu terketmesiyle olur. Vücud belli bir müshile muhtaçtır ve hastada kuvvet oldukça yardım edilir.

Hadiste bahsi geçen hasta, hazımsızlıktan meydana gelen bir ishal çekmektedir. Peygamber ona, mide ve barsaklarında toplanmış olan fuzuli maddeleri boşaltması için bal tavsiye etmiştir. Zira balda, gıdanın midede kalmasını engelleyen fazlalıkları tahliye edici bir özellik vardır.

MİDE, HAVLU GİBİDİR

Midemiz, havlulardakine benzer tüylere sahiptir. Yapışkan karışımlar bu tüylere takılacak olursa mideyi hasta eder ve gelen öteki gıdaları da bozarlar. Dolayısıyla tedavi, bu karışımları mideden çıkartacak bir maddenin kullanılmasıyla mümkün olur ve bu iş için baldan daha etkili bir madde yoktur. Hasta, ilk seferde hastalığın direncini kırmaya yetecek miktarda bal içmemiş, peygamber de bu yüzden içmeye devam etmesini buyurmuş ve bal içmeler devam ettikçe hastalık iyileşmiştir.’’

Tayyip Bey'in rahatsızlığının şifası olan ve geçmişi Hazreti Muhammed'e kadar uzanan ballı reçetenin öyküsü ve ayrıntıları bunlardan ibaret. Ben bu reçeteyi Prof. Dr. İbrahim Canan'ın hazırladığı ‘‘Kütüb-i Sitte’’den, yani hadis ansiklopedisinden naklettim. Bundan sonraki mahkeme gününün sabahında ishal olduğu takdirde bu reçeteyi uygulayıp uygulamamak, artık Tayyip Bey'in inancına kalmış bir iş...

İshal olanlara 500 yıl öncesinin reçeteleri

KÜTÜPHANEMDE, 16. asrın ikinci yarısında kaleme alınmış elyazması bir tedavi kitabı bulunuyor ve kitabın bir bölümü ishalin tedavisine ayrılmış.

İşte, Tayyip Bey'in aklının bir köşesinde bulunması için, büyük büyük dedelerimizin zamanından kalma bu tıp kitabının ishal iláçlarından bahseden bölümünden birkaç reçeteyi günümüz Türkçesine aktararak naklediyorum:

İmdi her kim ki ishal olsa, koyunun ciğerini kebap eyleyip yiye, ishal pekliğe döner.

Ve eğer birkaç gün boyunca sumak suyunda pişmiş tavuk kavurmasını ve kebabı veyahut güvercin ve serçe etini ve yine sumak suyuyla çok pişmiş yumurtayı yiye, ziyadesiyle fayda ede ve ishal pekliğe çevrile.

İshal olan kişi diğer yağlı şeylerden, soğuk yemeklerden ve soğuk sulardan uzak dura.

Peygamber aleyhisselámdan şöyle nakledilmiştir: Sinamekiyi, beş dirhem bitki şekerini ve bir dirhem sinameki tohumunu alalar, bunların cümlesini havanda döverek birbirine karıştıralar ve büyük haplar yapalar. Bu haplardan sabah ve akşam birer ölçü kullanalar ve ishal gide.

İshal çok ziyade olursa bir mikdar incir yaprağı alalar, bir tencere içinde iyice kaynatalar ve su sıcak iken ayaklarını topuklarına dek içine sokup su soğuyuncaya kadar tutalar. İshal, Allah'ın izniyle defolup gider.

Eğer ishalle beraber sancı da gelmişse, hastaya yoğurt ayranı içireler. Sancı azalmazsa bir demir parçasını alalar, bunu ateşte kızdırıp yoğurt ayranının içine sokup ayranı dağlayalar. Sonra dağlanmış ayranı çalkalayarak birkaç defa içireler. Hasta, şifa bula.

Pirinci sumak suyuyla çorba yapıp içireler, hasta kabız ola.

Tayyip Bey’e şifa verecek kocakarı iláçları

Yumurta kabuğu yakılır, döğülür ve toz haline getirilip burna çekilir.

Meşe palamudu ateşte pişirilerek fındık gibi yenir.

Kızılcık çekirdeği dövülür, hasıl olan undan su ile hap yapılarak yutturulur.

Bir kadeh konyağın içine bir kaşık kahve konur, üzerine limon sıkılıp içilir (Tayyip Bey'in bu formülü kullanacağından emin değilim).

Bir buçuk dirhem afyon, üç buçuk dirhem mısır tiryakı, üç buçuk dirhem karanfil, iki dirhem kardeş kanı ile tek bir ak mazı döğülüp karıştırılarak leblebi boyunda hap yapılır. Bunlardan sabah ve akşam birer adet alınır (Tayyip Bey'in bu formülü kullanacağı da kuşkuludur).

Hastaya soyulmuş sarmısak dişleri yutturulur.

Sarmısak suda kaynatılarak hasta bunun buğusu üzerine oturtulur.

Çay kavrulur, değirmende çekilerek hastaya kaşık kaşık yedirilir.

Ekşi nar kabuğu kaynatılarak suyu içirilir.

Hasta, katran buğusuna oturtulur

(Mehmet Halit Bayrı'nın

‘‘İstanbul Folkloru’’ndan).

Tarih dergisi nasıl yapılırmış herkes görecek
Kasım 03, 2002 01:416dk okuma
Paylaş

Önümüzdeki çarşamba günü, tarihi güler yüzlü ve eğlendirici tarafından ele alan, birbirinden ilginç konularla ve resimlerle dolu, büyük boy 24 sayfalık yepyeni bir dergiyle tanışacaksınız: ‘‘Hürriyet Tarih’’ ile...
Benim yönetimimde hazırlanan Hürriyet Tarih'te geçmişin renkli, eğlenceli, ama mutlaka ders alınması gereken olaylarını Türk tarihçiliğinin en saygın isimlerinin kaleminden okuyacaksınız.

ÖNÜMÜZDEKİ çarşamba günü, yepyeni bir dergiyle tanışacaksınız: ‘‘Hürriyet Tarih’’ ile...

Tarihi güler yüzlü ve eğlendirici tarafından ele alan, birbirinden ilginç konularla ve resimlerle dolu, büyük boy 24 sayfalık ‘‘Hürriyet Tarih’’, bundan böyle her çarşamba günü sizlerle olacak. Benim yönetimimde hazırlanan Hürriyet Tarih'te geçmişin renkli, eğlenceli, ama mutlaka ders alınması gereken olaylarını okuyacak, olayların meydana geldiği günlere gidecek ve o ánı yaşayacaksınız. Türkiye'de tarihin, sanat ve bilim tarihinin ve geçmişi konu alan hemen alanın en önemli ve en saygın isimleri, Hürriyet Tarih'te her hafta sizler için yazacaklar.

GÜLDÜRKEN ÖĞRETECEK

Dergiyi hazırlarken tarihin asık suratlı değil, güler yüzlü ve hoş vakit geçirtici bir şekilde sunulmasına yani ‘‘okunmasına’’ özen gösterdik. Zira tarih, okullarımızda ‘‘öğrencilerin sevmedikleri dersler’’ sıralamasının hemen ilk başlarında yeralır olmuştu ve sevilmemesinin çeşitli sebepleri vardı: Tatsız, monoton ve monotondan da öte kuru ve ezbere dayalı bir şekilde öğretiliyor, işin en önemli tarafı olan günlük hayatta tarihten ders çıkarılması gereği bir yana bırakılarak geçmişin öğrencilerin hafızalarına gereksiz bir bilgi çöplüğü halinde tıkılmasına çalışılıyordu.

Bu iş üstelik sadece okullarla da sınırlı kalmıyor ve tarih, ülkemizde yayınlanan bazı tarih dergilerinde ideolojik boyutta fikir empoze etme vasıtası olarak kullanılıyor, dolayısıyla Türkiye'de yayınlanan beş adet tarih dergisinin toplam tirajı altı bini bir türlü geçemiyordu. Bu sayı İngiltere'de 300, Fransa'da 350 bin civarındaydı.

Yayıncılık geçmişi son derece zengin olan Türkiye'de bundan 40-50 sene önce çıkan tarih dergilerinin toplam tirajı, bugünkü toplam tirajların neredeyse on katı kadardı ama o dergilerin çok önemli bir başka özellikleri vardı: Yayıncıları tarihte uzman olmalarının yanısıra, o devrin önde gelen gazetecileriydi. Olaylara gazeteci gözüyle bakmayı ve konuları dikkat çekici taraflarından ele almayı gayet iyi biliyorlar, dolayısıyla da yazdıklarını okutuyorlardı.

Hürriyet Tarih'te biz de öyle yaptık ve geçmişi eğlendirici, hoş vakit geçirtici ve güleryüzlü tarafından sunmaya çalıştık. Sıkıcı ve anlaşılması zor akademik üslup yerine basit ve akıcı bir dil kullandık. Konuları ilgi çekici taraflarından ele aldık, bunları çok sayıda resimle süsledik ve her konuyu mutlaka bir belgeye dayandırdık. En önemli kaynağımız, hemen her konuda milyonlarca belgenin bulunduğu Osmanlı arşivleri oldu.

Sizler de yazacaksınız

Bütün bunların yanında, Hürriyet Tarih'in ‘‘halka açık’’ bir yayın olmasına yani yazı kadrosunda okuyucuların da yer almasına itina gösterdik. Yaşadığınız şehirde, kasabada yahut köyde duyduğunuz veya gördüğünüz tarihi olayları kaleme aldığınız ve fotoğraflarını da gönderdiğiniz takdirde, yazılarınız derginin her sayısında yeralacak ayrıca ‘‘Tarihin Güzin Ağabeyi’’, sizlerden gelen soruları cevaplandıracak.

Önümüzdeki çarşamba gününün, Türkiye'nin tarih yayıncılığında bir dönüm noktası olacağına inanıyorum. Benim yönetimimde hazırlanan ve görsel yönetmenliğini Sanlı Ergin'in yaptığı ‘‘Hürriyet Tarih’’, okuyucuyu çok uzun bir aradan sonra tarihin güler yüzlü çehresiyle yeniden buluşturacak ve dergide yeralan bazı konular, Türkiye'nin artık bıkkınlık getiren gündemini değiştirerek yeni ve hoş tartışmalar yaratacak.

Hürriyet Tarih’e kimler yazıyor?

Hürriyet Tarih'in ilk sayısında kapak konusunu bendeniz yazdım ve 80 küsur seneden beri konuşulan ama ayrıntıları çok dar bir çevrede bilinen bir hadiseyi belgeleriyle naklettim: Mustafa Kemal Paşa'nın Osmanlı hanedanına mensup bir sultanla, Sultan Vahideddin'in kızı Sabiha Sultan'la evlenme isteğinin ayrıntılarını ve tarihi değiştirebilecek bu evliliğin niçin gerçekleşmediğinin öyküsünü... İşte, derginin önümüzdeki çarşamba günü çıkacak olan ilk sayısında yeralan kalem erbabı:

İlber ORTAYLI

Kim olduğunu yazmama gerek yok, zira tarihe ve kültüre meraklı olup da Prof. Dr. İlber Ortaylı'yı tanımayan hemen hiç kimse yoktur. Sadece Türkiye'nin değil, dünyanın önde gelen tarihçilerinden biri, ilmi kongrelerle akademik yayınların vazgeçilmez adı ve son zamanlarda bazı TV'lerin ‘‘bilimsel rating’’ yıldızıdır. Senelerce ‘‘Mekteb-i Mülkiye’’de yani Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde hocalık yapan İlber Ortaylı geçen yıldan buyana İstanbul'da yaşıyor, Galatasaray Üniversitesi'nde ders veriyor, dünyanın dört bir tarafındaki üniversitelerin davetlerini kabul edip memleket memleket dolaşarak oralarda da ders anlatıyor, konuşmalar yapıyor. Hürriyet Tarih'in yazı kadrosunda yer alan Prof. İlber Ortaylı, üstadı olduğu çok önemli bir konuda, tarihin nasıl yorumlanması gerektiği hususunda hepimizi şaşırtacak ama çok şeyler öğretecek konuları ele alacak.

Nurhan ATASOY

Sanat tarihi hocalarının duayeni ve bugün ‘‘Türk Sanatı’’ dendiği zaman dünyanın hemen her tarafındaki akademik çevrelerin ilk hatırladığı iki-üç isimden biridir. Osmanlı çadırları konusunda bugüne kadar yapılmış tek yayın olan ‘‘Otağ-ı Humayun’’, eski zaman dervişlerinin tekke eşyalarını ayrıntılarıyla anlatan ‘‘Derviş Çeyizi’’, Osmanlı dokuma sanatını ve gelmiş geçmiş en kıymetli kumaşlardan birini bütün yönleriyle ele aldığı ‘‘İpek’’, Prof. Dr. Nurhan Atasoy'un eserlerinden birkaçıdır ve eserleriyle yurt içinde ve dışında çok sayıda ödül almıştır. ‘‘Hocaların hocası’’ olan Prof. Atasoy, Hürriyet Tarih'e sanat tarihi yazıları yazacak ve Türk sanatını alışılmış kalıplarla değil yepyeni bir şekilde, okuyucuyu gülümseten bir üslupla anlatacak.

Erhan AFYONCU

Hürriyet Tarih'in yayın hazırlıklarını yaptığım sırada bana en büyük yardımda bulunanların başında, Dr. Erhan Afyoncu vardı. Türkiye'nin dört bir tarafındaki üniversitelerde ders veren tarihçilerden yazı sağlanması işini o halletti. Marmara Üniversitesi öğretim üyesi olan Dr. Afyoncu, genç nesil Osmanlı tarihçileri arasında yoğun bir yayın faaliyetinde bulunmasıyla ve yaptığı yayınların geniş çevrelerde ses getirmesiyle biliniyor ve tartışılan bu araştırmalarının başında, İstanbul'un fetih gününün 29 Mayıs olmadığını ortaya koyduğu çalışması geliyor. Ben, meslekdaşları arasında Osmanlı arşiv yazılarının en karmaşığı ve en zoru olan ‘‘siyakat’’ı gazete okur gibi okumasıyla da tanınan Erhan Afyoncu'nun, geleceğin en seçkin Türk tarihçileri arasında yer alacağına eminim.

ZeyneP DRAMALI

Türkolojinin kurucusu Ord. Prof. Fuad Köprülü'nün halen hayatta bulunan birkaç öğrencisinden biri ve çok uzun yıllar yurt dışında yaşamış bir tarihçi. Bugüne kadar Baltık ülkelerinin akademik dergilerine yazan Dr. Zeynep Dramalı, ileri yaşına rağmen Hürriyet Tarih'in yazı ekibine katılmayı arzu etti. Zeynep Hanım her hafta, genellikle Avrupa tarihiyle ilgili bir konuda yazacak.

Burak ÇETİNTAŞ

Uluslarası ilişkiler eğitimi almış olmasına rağmen evi eski fotoğraf ve belge çöplüğü gibi olan ve İstanbul'u hemen her gün mezarlığından harabesine kadar tavaf eden genç bir araştırmacıdır. Nüshasına kütüphanelerde bile rastlanmayan bazı ilginç risalelerle nadir fotoğraflar onun arşivinden çıkar. Burak Çetintaş, Hürriyet Tarih'in her sayısına bazen ilginç bir konuyla, bazen de hiç görmediğimiz bir kitabın tanıtımıyla katkıda bulunacak.

Yazı kadromuzdaki öteki allámelerimiz

Hürriyet Tarih'in ileriki sayılarında, alanlarında saygın mevki edinmiş olan daha pek çok isim yer alacak: Zamanımızın son allámelerinden Turgut Kut, İstanbul Üniversitesi'nin sanat tarihi hocalarından Prof. Dr. Gül İrepoğlu, Türkiye'nin en kıdemli Türk Edebiyatı Tarihi hocası olan Prof. Dr. Günay Kut ve birçok seçkin tarihçi, meselá Prof. Dr. Vahdettin Engin, Dr. Fikret Sarıcaoğlu, Dr. Ufuk Gülsoy, Dr. Tufan Gündüz, Dr. Arif Bilgin, Dr. Gülay Öğün Bezer, Okan Yeşilot, Halil Pazarlı ve Topkapı Sarayı'nın müdiresi olarak tanıdığımız ama bu bürokratik görevinin dışında sadece Türkiye'nin değil, dünyanın da en önde gelen minyatür uzmanlarından olan Dr. Filiz Çağman sık aralıklarla Hürriyet Tarih'te yazacaklar.

.Álimlerle dolu bir Ramazan sayfası
Kasım 06, 2002 11:506dk okuma
Paylaş

Saygı duyulması ve mutlaka barış içerisinde geçirilmesi gereken mübarek Ramazan ayı, láyık olduğu bu hürmeti maalesef her zaman göremedi ve 1632 senesinin Ramazan'ı, İstanbul halkı için azap dolu geçti. Ayaklanan yeniçeriler bayramda da etrafı talan edip haraç topladılar, hatta işi kan dökmeye kadar götürdüler. Dördüncü Murad'ın filimlere kadar konu olan sert idaresi, işte bu Ramazan terörü sonrasında başladı.
Haberin Devamı

Bugün, eskilerin 'máh-ı mübarek' yani 'mübarek ay' dedikleri Ramazan ayının ilk günü. Önceki senelerde olduğu gibi, bu sene de bu sayfada bir ay boyunca her gün kültür ağırlıklı ve hoş vakit geçirtici konularla beraber olacağız. Tarihimizle ilgili bir olayı resimli olarak ele alacak, şarkiyat biliminin önde gelen ismi rahmetli Abdülbaki Gölpınarlı'nın çeşitli eserlerinden derlenmiş bir tasavvuf sohbetini, hat sanatının yaşayan büyük üstadı Prof. Dr. Ali Alparslan'ın seçtiği hat örneklerini ve sanat tarihçiliğimizin çok önemli isimlerinden olan Prof. Dr. Nurhan Atasoy'un tarihi derviş eşyaları ile ilgili araştırmalarını kullanacağız.

Eskiler, Ramazan hakkında birbirlerine temennide bulunurlarken 'Kolay Ramazanlar' derlermiş ve aslında temenninin en doğrusu da buymuş.

Biz de öyle yapıyor, 'Kolay Ramazanlar' diyoruz.

Ramazan ayı, yeniçeri için haraç ayıydı

Saygı duyulması ve mutlaka barış içerisinde geçirilmesi gereken mübarek Ramazan ayı, láyık olduğu bu hürmeti maalesef her zaman göremedi ve 1632 senesinin Ramazan'ı, İstanbul halkı için azap dolu geçti. Ayaklanan yeniçeriler bayramda da etrafı talan edip haraç topladılar, hatta işi kan dökmeye kadar götürdüler. Dördüncü Murad'ın filimlere kadar konu olan sert idaresi, işte bu Ramazan terörü sonrasında başladı.

On bir ayın sultanı olan Ramazan her ne kadar saygı duyulan ve barış içerisinde geçirilmesi gereken bir ay ise de, láyık olduğu bu saygıyı her zaman görmedi. Tarihin bazı dönemlerinde Ramazan boyunca isyanlar, ayaklanmalar ve savaşlar yaşandı, hatta halktan haraç toplandığı ve maddi kaygıları yüzünden mübarek Ramazan ayının kana bulandığı da oldu.

Türkiye, böyle kanlı ayaklanmalardan birine bundan 370 sene önceki Ramazan ayında şahit oldu. Tahtta Dördüncü Murad vardı ve tarihler, 1632 Ramazan'ının İstanbul'da bir kıyamet habercisi gibi karşılandığını, şehirdeki terörün bir ay boyunca bitmediğini yazdılar.

O devrin tarihçisi Naimá, 1962 senesinin Ramazan'ında İstanbul'da olup bitenleri şöyle yazacaktı:

'Ramazan-ı şerif geldi. Sipahi kılığına girmiş halk eşkiyası kötülük ve uğursuzluk saçmaya devam ettiler. Kimi güzel yüzlü, kimi de acayip heyulá gibi koca koca heykeller yaptılar, sokaklara kandillerle yer mahyaları kurdular, davul zurna ile 'Allah Allah' çığlıkları attılar. Geceleri ellerinde meş'alelerle sokakları dolaşıyorlardı. İstanbul halkından zorla kukla ve mahya seyri ile eğlence parası topladılar. Vezirlerin, ulemanın, kibarların ve zenginlerin kapılarına bu şehir çetelerinden biri gelip dayanır, bahşişini alıp giderken köşe başından yeni bir güruh sökün eder; çuha, kumaş, nakit kuruş ve akçe olarak ihsanlarını her kapının şánına láyık şekilde alırdı. İstedikleri bahşiş vermeyenin konağını yakma tehdidiyle saçağını tutuşturur, çaresiz kalan mal sahibi haytaların ayaklarına düşer, tutuşturulan saçağı söndürtür ve istediklerini verirdi.'

Bu haraç toplama işini yeniçerilerle sipahiler başlatmışlardı ama birkaç gün sonra ordunun başka sınıflarına mensup başıbozuklar da yağmaya katıldılar. Cebeci bölüklerinden birinin kumandanının evini basıp adamcağızı parça parça ettiler, sonra da çırılçıplak soyup ayaklarından bağlayarak Atmeydanı'ndaki çınara asmaya kalktılar.

Ramazanın ilk günlerinde başlayan bu talan ve yağma, bir hafta kadar sonra tam bir ayaklanma halini aldı. Derken öyle bir zaman geldi ki, sipahi ocağının ve yeniçerilerin büyükleri yaptıklarını padişahın hiçbir zaman bağışlamayacağını düşünüp canlarından olma endişesiyle Dördüncü Murad'ı tahttan indirmeye kalktılar. Padişahın yerine kardeşlerinden birini hükümdar yapacaklardı. Ama yeniçeri ocağının önde gelen bazı isimlerinin işin tahta müdahaleye kadar uzamasına karşı çıkması üzerine isyancılar arasındaki gergin hava yumuşadı ve tam o sırada saraydan 'padişahın cümle suçları bağışladığı' haberi geldi.

Ayaklanma ve yağma gene de yatışmadı, Ramazan boyunca ve bayram günlerinde de devam etti. Bu defa meydanlara kurdukları salıncaklara zenginleri ve şehrin önde gelenlerini davet ederek hediyeler istediler ve işi padişah ile annesi Kösem Sultan'ı da salıncaklara davet etmeye kadar götürdüler. Sultan Murad ve Kösem Sultan davete katılmadılar ama gayet kıymetli hediyeler göndermek zorunda kaldılar.

Karışıklık, ancak bayramdan sonra nihayet bulabildi. İsyancılar topladıkları ganimetlerle kenara çekilince ortada işin elebaşları kaldı. Sadrazam Recep Paşa'nın ayaklanmayı teşvik ettiği zaten biliniyordu ve ipleri ele almaya başlayan genç hükümdar Dördüncü Murad, Paşa'yı huzurunda boğdurdu. Recep Paşa'nın yerine Tabanıyassı Mehmet Paşa getirildi ve İstanbul, huzura tarihlere 'Dördüncü Murad terörü' diye geçen korku günlerinden sonra kavuşabildi.

Haberin Devamı
2025’te En Çok Konuşulan Prefabrik Evlerden Biri
Prefabrik Evler
Huzurevi Fiyatları 2025 — Basit Terimlerle Açıklanan Detaylar
Visionary Echo
by Taboola
Abdulbaki Gölpınarlı

Abdulbaki Hoca'dan Tasavvuf Terimleri

Destur çekmenin esasları

'Destur', Farsça bir sözdür; vezir, resmi yazıları yazan, izin, ruhsat ve ahde vefa anlamlarına gelir. Düstursa her türlü hükmü ihtiva eden, bütün nizam ve kanunları toplayan kitap demektir. Ama tasavvuf ehlinde 'Destur', izin ve ruhsat anlamında kullanılır ve herhangi bir işe başlanırken söylenir.

Tasavvuf ehlinde 'Destur', izin ve ruhsat anlamında kullanılır ve herhangi bir işe başlanırken söylenir. 'Destur almak', bir işe başlarken izin almak, 'Destur vermek', bir iş için birisine izin vermek demektir. 'Destursuz bağa girilmez' atasözü, hem bağa izinsiz girip üzüm yenmeyeceğini, hem de herhangi birisinin harimine izinsiz varılamayacağını, herhangi bir gerçeğe olgun mürşidin ruhsatı olmadan enlemeyeceğini bildirir; aynı zamanda bu, umumi bir atasözüdür de.

Halkın, bilhassa ihtiyar kadınların inançlarına göre gün battıktan sonra, iyi saatte olsunlar, bizden iyiler, yani cinler ortalığa çıkarlar; toplandıkları yerler de çeşme başları, su kıyıları ve süprüntülük olan yerlerdir. Böyle yerlerden geçerken, atlarken, böyle yerlere su dökerken, çarpılmamak için 'Destur' denmesi gerektir. Gene eski kadınlar, ayıp sayılabilecek birşey söylerken 'bağışlayın' yerine de 'Desturun' derlerdi.

Mevlevilerde kapısı örtük, hattá açık bir eve, bir odaya girilirken de kapı açıksa içeriye bakmamak üzere kapı dibinde, ikinci heceyi kalınca çekip uzatarak 'Destur' denmesi, içeriden 'Hu' denirse eşiğe niyaz edip sağ ayakla girilmesi lázımdır. 'Destur' diyen kişiye 'Hu' sesi gelmezse bunu iki kere daha tekrarlar ve dinler; üçüncüsünde de ses gelmezse, bir mazereti olduğuna hükmederek dönüp gider. İçeriye ancak, bir hastalık, ölüm gibi şüpheye düşülürse girilebilir.

Ramazan yemekleri

Çulluk Kebabı

Çulluğu karnını boşaltarak içini iyice temizleyin ve gözlerini çıkartıp kanatlarını kesin. Yağlayıp karnı üzerine kuyruk yağı sürdükten sonra şişe geçirin. İnce ince kesilen ekmekleri şişin altındaki kabın boyuna göre kesin, pişerken akan suyu ve yağı da bunların üzerine dökün ve yarım saat daha pişirin. Çulluğu, piştikten sonra parça parça kesin. En sonunda ekmek dilimlerini de tabağa dizerek kuşu üzerine koyun ve sofraya götürün.

Haberin Devamı
2025 Türkiye Prefabrik Ev Fiyatları, Tek Katlı ve 60m² Modüler Bungalovlar
southermore
Çelik ve prefabrik evlerin fiyat analizi 2026
toppoptoday
by Taboola
Prof. Dr. Ali Alparslan

Hat Üstad'ının Seçtikleri

Şeyh Hamdullah

Türk hat sanatında klasik ekolün başlatıcısı olan ve hattın en büyük ismi sayılan Şeyh Hamdullah, 1430'lu yıllarda Amasya'da dünyaya geldi. Genç yaşındayken, devrinin tanınmış hattatı olan Hayreddin-i Maraşi'den ders aldı ve kendinden önceki büyük hattatların yazılarını toplayıp onlara bakarak meşketmek suretiyle ilerlemeye başladı.

Hamdullah henüz Amasya'da iken orada valilik etmekte olan Şehzade Bayezid'in dikkatini çekti ve geleceğin padişahına yazı öğretmeye başladı. Sonra İstanbul'a yerleşti. Artık hayatının ikinci dönemi başlamıştı. Sarayda büyük bir sevgi ve aláka gördü ama devrin padişahı tarafından el üstünde tutulmasına rağmen asla gurura kapılmadı.

İkinci Bayezid'den sonra Yavuz Selim'in hükümdarlık yıllarını da gören Hamdullah, yazmayı çok ileri yaşlarına kadar sürdürdü ve 1520 senesinin sonlarına doğru hayata veda ederek Karacaahmed Mezarlığı'na defnedildi. Kabrinin bulunduğu ve 'Şeyh sofası' denilen yere gömülmek, sonraki hattatlar için bir şeref sayıldı.

Hamdullah'ın sanatı, koyduğu estetik kaidelerin kesinliği ile özetlenebilir. Şeyh Hamdullah, yazıya yepyeni matematik ve geometrik ölçüler getirerek eski sertliği tatlı bir görünüme dönüştürdü.

Haberin Devamı

İstanbul’da teravih yarım saat geç kılınacak

İSTANBUL'da teravih namazı Ramazan boyunca yarım saat geç kılınacağı açıklandı. İstanbul Müftüsü Necati Tayyar Taş, teravih namazının bugün 18.26 yerine 18.56'da kılınacağını söyledi. Taş, akşam ile yatsı arasındaki sürenin kısa olması ve trafik nedeniyle bu düzenlemeyi yaptıklarını belirtti.

.Yarbay Mustafa Kemal’den ‘maaşımı gönderin’ mektubu
Kasım 10, 2002 01:515dk okuma
Paylaş

Atatürk'ün Sofya'da askeri ataşe ve henüz ‘‘Yarbay Mustafa Kemal Bey’’ iken 1914'ün 17 Ocak günü Osmanlı Devleti'nin güçlü adamı Cemal Paşa'ya gönderdiği ve bugün arşivimin en kıymetli belgelerinden biri olan bu mektup, bir liderin gençlik yıllarında çektiği yoklukları ve sıkıntıları her yönüyle gözler önüne seriyor.
Aylıkları gönderilmediği için parasız kalan Mustafa Kemal mektubunda ‘‘Selanik'te valide ve hemşire çırpınıyor, İstanbul'da enişte sefil sürünüyor’’ diyor ve ‘‘Adam olanlar maddi olarak küçük kalarak da vatana borçlu oldukları büyük fedakárlıkları yapmanın yolunu bulurlar!’’ diye yazıyor.

SARI saçlı ve uçuk mavi gözlü genç Türk yarbayı, Sofya sosyetesini kendisine hayran etmiştir. Sofya'da ondan daha yakışıklı bir başka yabancının olmadığına inanılmaktadır ve şehrin merkezindeki yabancılar kulübünün de gözbebeği olmuştur.

Onu, bir kıyafet balosunda, üzerinde yeniçeri elbisesiyle gören Sofyalı kadınlar, hayranlıklarını her yerde apaçık anlatmaktadırlar.

Ama, genç adam, kendisine karşı gösterilen bütün bu ilgiyi karşılıksız bırakmak zorundadır, zira beş parası yoktur. Maaşını aylardır alamamaktadır, üstelik gittiği davetlere karşılık vermesi bir yana, artık kaldığı otelin parasını bile ödeyemeyecek haldedir. İstanbul'dan beraberce geldiği bir arkadaşından borç üstüne borç alarak geçinmeye çalışmaktadır ve aklı-fikri, Selánik'te bıraktığı yaşlı annesiyle kızkardeşindedir.

32 yaşındaki yarbayın adı Mustafa Kemal'dir ve Osmanlı Devleti'nin Sofya'daki askeri ataşesidir. Her gün iş dönüşü parasızlık yüzünden şehrin merkezindeki Splandid Oteli'nin dördüncü katındaki odasına kapanmakta, davetlerde gittikçe daha az görünmektedir...

İstanbul'da iktidarı elinde bulunduran İttihat ve Terakki Partisi, onu Balkan Savaşı'nda Bulgar işgaline uğrayan Edirne'nin geri alınmasından hemen sonra, 1913'ün 27 Ekim'inde Sofya'ya askeri ataşe olarak göndermiştir. Yıllar sonra ‘‘Okyar’’ soyadını alacak ve genç Türkiye Cumhuriyeti'nin başbakanlık koltuğuna oturacak olan Fethi Bey de, Sofya'ya henüz büyükelçi olmuştur.

Büyükelçi ve askeri ataşe, amir-memur ilişkisinin dışında, yakın iki dosttur. Arkadaşlıkları yıllar öncesine, Manastır'daki öğrencilik yıllarına uzanmaktadır. Sofya'ya aynı günlerde gelirler. Fethi Bey büyükelçiliğin ikametgáhına, Yarbay Mustafa Kemal de Splandid Oteli'ne yerleşirler.

Ve, Mustafa Kemal, Sofya'ya gelişinin üzerinden daha iki ay geçmeden çok büyük bir derdle karşılaşır: Osmanlı maliyesi memur aylıklarını verememekte, askeri ataşelerin maaşlarını bile gönderememektedir. Genç yarbay parasızdır ve Fethi Bey'den borç alarak, zar-zor geçinebilmektedir.

Yarbay Mustafa Kemal, çareyi, İmparatorluğun iplerini elinde tutan üç liderden birinde, Nafia Nazırı yani Bayındırlık Bakanı olan Cemal Paşa'ya bir mektup yazarak yardım istemekte bulur.

Partinin diğer iki lideriyle, Enver ve Talat Paşa'larla yıldızı pek barışık değildir ama Cemal Paşa'yla aralarında bir yakınlık vardır. Uzun zamandan beri mektuplaşmakta ve biri yarbay, diğeri tuğgeneral olmasına rağmen, çatırdayan imparatorluğun geleceğini teklifsizce tartışmaktadırlar.

Yarbay Mustafa Kemal, 1914'ün 17 Ocak günü, Cemal Paşa'ya Sofya'da yaşadıklarını bütün ayrıntılarıyla yazar. Çektiği sıkıntıları anlatır, annesi ile kızkardeşinin parasızlıktan dolayı ‘‘çırpındığını’’ söyler ve hakkı olduğu halde albaylığa terfi ettirilmemiş olmasından da yakınır.

Yarbay rütbesindeki bir askerin bir generale böyle samimi üslupta bir mektup yazması, hatta siyasi gelişmelerle ilgili düşüncelerini anlatması şimdi çoğumuza garip gelebilir ama bu, o günlerin Osmanlı ordu geleneğinde sıradan, alışılmış bir davranıştır.

Yarbay Mustafa Kemal'in Cemal Paşa'ya Sofya'dan yazdığı bu mektup ve daha başka mektupları, bugün bende bulunuyor, hepsini itinayla saklıyorum ve yan sütunda işte bu mektuplardan 17 Ocak 1914'te kaleme alınmış olanın tam metnini bugünün Türkçesiyle naklediyorum.

Cemal Paşa'nın mektubu aldıktan sonra, Mustafa Kemal'in birikmiş aylıklarını göndertip göndertmediğini bilmiyoruz. Paşa'nın 1922'nin 22 Temmuz günü Tiflis'te bir Ermeni komitacının kurşunlarıyla hayatını kaybettiğini haber aldığında Mustafa Kemal'in neler hissettiğinden de haberdar değiliz.

Ama bu mektupta beni çok daha fazla meraklandıran bir başka husus var: Mustafa Kemal'in sözünü ettiği ‘‘Lütfi Enişte’’nin kim olduğu... Bugün Atatürk biyografilerinin hiçbirinde ismi geçmeyen bu Lütfi Enişte bahsinin üzerindeki sır perdesini kaldırmak bakalım hangi tarihçiye nasip olacak...

İşte, parasızlık mektubu

M. Kemal

Sofya, 17 Ocak 1914

Muhterem Paşa hazretleri,

İlk ve son arizalarımın cevabı olmak üzere lutfen gönderdiğiniz 20 Aralık tarihli seçkin iltifatnamenizi aldım.

Bugün ordunun başına geçirdiğiniz genç arkadaşımızdan (Enver Paşa'yı kastediyor), hakikaten, buyurduğunuz gibi, çok şeyler bekleyebiliriz; artık zat-ı álileri de hükümetin başına geçerek yalnız ordunun değil, memleketin her bakımdan muhtaç olduğu faydalı faaliyet ve ciddiyet sahasını açarsınız.

Bizim burada kimbilir ne kadar zevkli bir hayat geçirmekte olduğumuzu -Fethi Bey'le olan mektubunuzda- tahmin buyuruyorsunuz. Hakkınız var. Zaten böyle bir hayatı yaşayabileceğimizi tahmin ederek değil mi idi ki buraya gelmemizi uygun görmüştünüz. Gerçi buraya geleli iki ay olduğu halde henüz Kasım maaşımdan başka beş para alamamış olmaktan ve ilk günü kapandığımız Splandid Oteli'nin dördüncü kat odasında, her onbeş günde bir takdim olunan hesap pusulalarını birbiri üzerine yığmaktan az zevk mi olur? Öteki hükümetlerin askeri ataşelerinin ve diğerlerinin davetlerine karşılık verme sırası gelince ortadan kaybolmak, lázım geldiği için dáhil olunan kulüplere usulen ödenmesi gereken paraların yatırılması hakkındaki mektupları cevapsız bırakmak, cidden, bir Türk ataşemiliterinden beklenen hususlardandır!

İstanbul'da iken memleketin bin türlü sıkıntı ve feláket içinde koşuşturduğu bu devirde, mesainizi hangi işlere harcadığınızı düşünmeyerek, aileme yegáne sığınak olabileceği fikriyle, önce eniştem Lütfi Efendi hakkında, sonra da Sofya'da içine düştüğüm maddi, manevi ıstırabların hafifletilmesine yardımcı olmanız konusunda istirhamlarda bulunmaktan hakikaten utanmıştım. Son iltifat mektubunuz gelmeseydi ve ‘‘Senin aylıklar konusunda birşeyler yapmak isterim’’ vaadinde bulunmamış olsaydınız, sizi artık kesinlikle rahatsız etmemeye karar vermiştim.

Bendeniz şimdilik hakiki bir Osmanlı askeri ataşesine láyık olabilecek vaziyeti almak için ihtiyaç bulunan hususları değil, burada aç ve sefil kalmamanın çaresini düşünmek mecburiyetinde olduğum için vaad buyurduğunuz işi Kasım ve Aralık muhassasatlarımın bir an evvel göndertilmesine ve bundan sonra da muntazaman tesviyesini sağlamaya ayırırsanız pek ziyade minnetdarınız olurum; çünki şimdiye kadar karnımızı doyuran Fethi Bey gidiyor, alacağını istemekte amansız davranıyor, Selanik'de valide ve hemşire çırpınıyor, İstanbul'da enişte sefil sürünüyor.

İltifatnamenizin zarfında ‘‘Comm....’’ (yarbay rütbesini kastediyor) yazacak yerde ‘‘Colonel’’ (albay) yazmışsınız. Bunun dalgınlık eseri olduğunu tahmin etmek güç olmadığı halde bilmem ne gibi yanlış düşünceler bendenizi şu suretle düşündürdü: Derne'deki hizmetimden naşi Enver'in vaktiyle takdim eylediği defterde ismimin hizasında ‘‘Terfi ve nişan ile taltife hak kazanmıştır’’ denmişti. Son zamanlarda Akdeniz Kumandanlığı'ndan da resmen verilen defterde de ‘‘mutlaka terfi ettirilmelidir’’ kaydı vardı. Bu kayıtları tabii ki, devletin eski idarecileri göremezdi. Fakat bugün orduyu gençleştirmek üzere iktidarı alan dostlar için bu belgeler aranılıp bulunamayacak fırsatlardan değil midir? Her ne hal ise, adam olanlar maddi olarak küçük kalarak da vatana borçlu oldukları büyük fedakárlıkları yapmanın yolunu bulurlar! Hürmetle ellerinizden öperim efendim.

M.Kemal

İmzasında iki alfabeyi birden kullanmıştı

SOFYA Askeri ataşesi Mustafa Kemal'in mektubuna antet olarak çizdiği bu şık kompozisyon hem Arap, hem Latin harflerinin usta bir uyarlaması. Antet Osmanlıca kurallarına göre yani sağdan sola doğru okunduğunda ‘‘M.Kemal’’ sözleri, Latin harfleri kuralıyla yani soldan sağa bakıldığında da, ‘‘M.K.’’ rumuzu çıkıyor.

Mustafa Kemal, Arap harfleriyle yazdığı ‘‘Kemal’’ kelimesini Latin alfabesine göre ‘‘M’’ okunacak şekilde yapmış, ‘‘Mustafa’’nın ilk harfi olan ‘‘mim’’i de ‘‘Kemal’’in ilk harfi ‘‘kef’’ ile birleştirerek Latin alfabesiyle okunduğunda ‘‘K’’ görülecek şekilde çizmiş.

.En son Abdullah, 180 yıl önce ve tam bu hafta başbakan olmuştu
Kasım 17, 2002 01:586dk okuma
Paylaş

Aylardır devam eden başbakanlık bilmecesi dün nihayet çözüldü ve Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer, yeni hükümeti kurma görevini Abdullah Gül'e verdi.
İşin çok daha ilginç tarafı, bu görevlendirmenin bizde Abdullah adını taşıyan son sadrazamla yani başbakanla tam 180 yıl ara ile ve aynı hafta içerisinde olmasıydı. Abdullah isimli son sadrazam, yani başbakan olan Bostancıbaşı Deli Abdullah Paşa, 1822 yılının 10 Kasım'ında göreve getirilmiş, Türkiye'de o tarihten bugüne kadar Abdullah adında başka hiç kimse başbakanlık yapmamıştı.

CUMHURBAŞKANI Ahmet Necdet Sezer yeni hükümeti kurma görevini Abdullah Gül'e verdi ve Türkiye'de seçim öncesi günlerden beri devam eden ‘‘yeni başbakanın kim olacağı’’ muamması böylece nihayet bulmuş oldu.

Bu görevlendirme, bence son derece ilginç bir tarihe tesadüf etti: Türkiye'de ‘‘Abdullah’’ adını taşıyan son sadrazam, yani başbakan, bundan tam 180 sene önce bu hafta içinde göreve getirilmiş ve o tarihten bugüne kadar Abdullah isimli ne bir sadrazamımız, ne de başbakanımız olmuştu.

İşte, bu ilginç tesadüfün ve ‘‘Abdullah’’ adını taşıyan sadrazamların kısa öyküsü:

Tarihimizde Ahmed, Mehmed, Hasan yahut Hüseyin adlarında çok sayıda sadrazam yani başbakan vardır ama ‘‘Abdullah’’ adını taşıyan sadece iki kişi bu koltuğa oturabilmiştir: ‘‘Boynueğri’’ Seyyid Abdullah ile Bostancıbaşı Deli Abdullah Paşalar...

Abdullah Paşalar'ın ilki, Birinci Mahmud'un sadrazamıydı. Babası Hasan Paşa, İkinci Ahmed zamanında Mısır valisi yapılmış ama Mısır'a gitmeyi reddedince idam edilmişti. Devlet, idam ettiği Paşa'nın oğlunu himayesine aldı, küçük Abdullah o zamanın saray okulu olan Enderun'da yetişti, o da ‘‘Paşa’’ olup valiliklerde bulundu ve zamanın hükümdarı Birinci Mahmud, Abdullah Paşa'yı 1747'nin 24 Ağustos'unda sadrazam yaptı.

Halk arasında ‘‘Boynueğri’’ diye anılan Seyyid Abdullah Paşa, iki sene dört ay sadrazamlık yaptı. Sınır boylarındaki kalelere gerekli hizmeti götüremediği gerekçesiyle azledildi, Rodos'a sürgüne gönderildi, sonra affedilerek yeniden valiliklere tayin edildi ve 1758 Temmuz'unda Halep valisiyken hayata veda etti.

İkinci ve son Sadrazam Abdullah Paşa ise Sultan İkinci Mahmud'un başbakanıydı ve ‘‘Bostancıbaşı Deli Abdullah Paşa’’ diye tanındı.

Safranbolu'dan İstanbul'a gelmiş bir ailenin çocuğuydu ve Çengelköy'de doğdu. Gençliğinde askeri eğitim gördükten sonra sarayın muhafızlarının komutanı demek olan ‘‘Bostancıbaşı’’ rütbesine yükseldi. Sonra azledildi, derken yeniden hükümdarın gözüne girdi ve kapdan-ı derya yapılarak donanmanın başına getirildi. Denizcilikten anlamıyordu ve bunu sarayın da farketmesi üzerine yeniden azledildi. Bir ara İstanbul'dan ayrılması yasaklandı, sonra İstanbul Boğazı Muhafızı yapıldı ve 1822'nin 10 Kasım'ında, yani bundan tam 180 yıl önce bu hafta sadrazamlığa tayin edildi.

Abdullah Paşa'nın kaderinde, sanki hiç durmadan azledilmek yazılıydı ve sadrazamlıkta da sadece dört ay kalabildi. 1823 Mart'ında o devrin top ve diğer siláhlarının imal edildiği Tophane binası bir gece birdenbire yanıverince Abdullah Paşa'ya yeniden yol göründü. Bu defa sadrazamlıktan da azledilerek İzmit'e sürgüne yollandı ve orada hastalanıp hayata veda etti.

‘‘Sadrazam Abdullah Paşalar’’ın hikáyeleriyle akıbetleri, kısaca işte böyle.

Dünden itibaren, ‘‘Abdullah’’ adını taşıyan başbakanlarımızın üçüncüsünün devrini idrak ediyoruz, cümlemize hayırlı olsun! Ama ben tesadüfün bu kadarına, yani bu göreve son Abdullah Paşa'nın tayininden tam 180 sene sonra ve aynı hafta içerisinde yeni bir Abdullah'ın, Abdullah Gül'ün gelmesine ‘‘Pes!’’ diyorum.

Üstad neyzenin ders gibi CD’si

SADREDDİN Özçimi, günümüzün en kudretli neyzenidir. Bütün neyzenlerin üstadı olan Niyazi Sayın'ı hiç zikretmiyorum, zira o sıralamaların dışındadır.

Kaf Müzik'ten bir hafta kadar önce çıkan CD'sinde, Sadreddin Özçimi, tek bir eser icra etmiş: Geçmişi asırlar öncesine dayanan bir ‘‘fihrist taksim’’.

Eskiler, bir tür ‘‘ánında beste’’ demek olan ‘‘taksim’’ sırasında hemen bütün makamların ardarda icra edilmesine ‘‘fihrist taksim’’ derlerdi ve 14. asırdan itibaren yazılmış olan bütün teori kitaplarında ‘‘fihrist taksim’’in en zor taksim biçimi olduğu söylenirdi.

Sadreddin Özçimi, ‘‘Karatay'dan Gelen Ses’’ isimli CD'sinde tam 60 dakika devam eden bir ‘‘fihrist taksim’’ yapıyor. İcranın özelliği, CD'nin bir stüdyoda doldurulmaması, Sadreddin'in bundan 20 sene önce, bir geceyarısı, 13. asır Selçuklular Konya'sında inşa edilmiş olan Karatay Medresesi'ne elinde bir neyle girerek kendi başına taksim etmesi ve bir şans eseri bu taksimi bizzat kendisinin kaydetmiş olması.

Türk Müziği'nin bu seçkin neyzeninin, şimdi çok önemli bir başka çalışmanın içerisinde olduğunu öğrenip ziyadesiyle sevindim. Sadreddin, üç nesil öncesinin büyük üstadlarından sayılan Emin Efendi'nin neyi ve Münir Nureddin'in hocası Kaşıyarık Hüsameddin Bey'in sesi ile doldurdukları ama bugüne kadar ortaya çıkmamış olan ‘‘kovan’’ denilen eski kayıtlara dijital ortamda refakat edecek ve bundan 80 sene öncesinin icra zirvesiyle bugünün zirvesi yeni bir CD'de buluşacak.

Dostum Sadreddin Özçimi'yi ve bu CD'nin ortaya çıkmasını sağlayan Mehmet Güntekin'i tebrik ediyorum ama Sadreddin'e de bu ayarda bir neyzenin bu kadar fazla sigara meraklısı olmaması gerektiğini de hatırlatmadan edemiyorum.

Bu kitap düzmecedir, sakın ola ki inanmayın!

‘‘Hanzade Sultanefendi’’ olduğunu iddia eden bir kişi, bundan birkaç hafta önce ‘‘Osmanlı Hanedanı Saray Notları’’ adında bir kitap yayınladı. Bu kitabı okuyanlara ve okuyacak olanlara hatırlatıyorum: Osmanlı Hanedanı'nda bu ismi taşıyan ve şu anda hayatta bulunan ne böyle bir sultan vardır, ne de böyle bir kitap yazılmıştır. ‘‘Osmanlı Hanedanı Saray Notları’’ adı verilen sayfalar, baştanbaşa düzmecedir.

BİZDE düzmece hatırat yani anı kitabı yazma merakı hayli fazladır. Sıradan yazarlar bir yana, bugünün ‘‘büyük tarihçi’’ olarak bilinen bazı meşhur isimleri de başkalarının adına hatırat kaleme almışlardır ve bu düzmece hatıraların listesini sıralamaya kalksam, epey bir yer tutar.

Şimdi yeni, yepyeni bir düzmece hatıratla karşı karşıyayız: Birkaç hafta önce yayınlanan ‘‘Osmanlı Hanedanı Saray Notları’’ isimli kitapla...

Kitabın yazarı, guya ‘‘Hanzade Sultanefendi’’ adında bir hanedan mensubu... Bu ‘‘Sultanefendi’’, kendisini Abdülhamid'in oğullarından Şehzade Abdülkadir Efendi'nin çocuğu Mehmed Ferid Efendi'nin kızı diye takdim ediyor.

Bendeniz Abdülkadir Efendi'nin ailesini yakından tanıdım. Hayata 1944'te Sofya'da veda eden şehzadenin üç oğlu ve iki kızı vardı: Orhan, Aláaddin ve Ertuğrul Efendiler ile ailede ‘‘Küçük Neslişah’’ diye bilinen Neslişah Saffet ve bebekken ölen Bidar Sultanlar. Abdülkadir Efendi'nin çocukları bu beş kişiden ibaretti ve Mehmed Ferid Efendi adında bir çocuk hiçbir zaman várolmamıştı. Bu ismin hayali olduğunun en önemli şahidi ve kanıtı da hálen hayatta bulunan Neslişah Saffet Sultan'ın bizzat kendisidir.

Kitabın ‘‘yazarı’’ görünen ‘‘Hanzade Sultanefendi’’ ismi de düzmecedir, zira Osmanlı Hanedanı'nın son döneminde tek bir ‘‘Hanzade Sultanefendi’’ vardır: Sultan Vahideddin'le Halife Abdülmecid'in torunu olan ve 1998'in 19 Mart'ında vefat eden Hanzade Sultan yahut tam adıyla Hanzade İbrahim Osmanoğlu.

İşte, birileri, sarayın bilinmeyen hayatını anlatma iddiasıyla düzmece bir hatırat kaleme almış ve bunu rahmetli Hanzade Sultan'ın adını ve unvanını üstlenerek yapmış. Üstelik bu iş saraydaki en basit protokol kurallarından bile habersiz bir şekilde halledilmiş...

İşte, kitapta yeralan bu şekildeki birkaç paragraf:

‘‘Padişah masasını kilitledi, o lázım gelen emirleri verirken, Canan giyindi, kapaklı yiyecek sepetini mutfağa gönderip hazırlattı, sonra saltanat kayığını göndertti. Yine de ‘‘Valideye bir sorayım, belki fikri değişir?’’ diyerek valide dairesine gidip içeri girdi. ‘‘Valideciğim, Aziz ile ben Büyükada'ya gezmeye gidiyoruz; siz de gelin!’’

‘‘- Canan, sana işim var demedim mi? Burada oyun oynamıyorum, bir daha beni rahatsız edersen dayak yiyeceksin, hem de sopayla!..’’

Bütün bu olup bitenler sanki sarayda zamanın padişahı, o devrin imparatoriçesi olan valide sultan ve padişahın hanımı arasında değil; bilmemne dairesinin kalem şefi Abuziddin Efendi'nin hánesinde geçiyor! Şimdi, bütün bunlardan sonra açıkça söylüyorum: ‘‘Hanzade Sultanefendi’’ adını ve unvanını takınan kişi veya kişiler tarafından kaleme alınan ‘‘Osmanlı Hanedanı Saray Notları’’ isimli hatıralar gerçek değildir, baştan aşağı düzmecedir! Abdülhamid'in soyundan gelenler arasında ne bu isimde bir hanım vardır, ne de böyle bir kitap yazılmıştır.

Ve en önemlisi: Tarih literatürümüzün başına bundan yıllarca önce ‘‘Abdülhamid'in Hatıra Defteri’’ diye bir başka düzmece kitabı musallat eden kişi veya kişilerin daha ileri gitmeyip başka düzmece belgeler imal etmemeleri, ilmin olduğu kadar haysiyetin de gereğidir!

.Avrupa türbanı bir Türk erkeğinden öğrenmişti
Kasım 24, 2002 01:556dk okuma
Paylaş

Avrupa, bugün Türkiye'nin gündeminde ilk sırayı alan türban ile 18. asrın sonlarında tanışmış ve bu tanışma bir Türk erkeğinin sarığı sayesinde olmuştu: Osmanlı İmparatorluğu'nun Paris elçisi Moralı Esseyid Ali Efendi'nin sarığı sayesinde.
Paris sosyetesine mensup hanımlar 1790'ların sonunda artık Ali Efendi'nin sarığına benzer şapkalar takıyor yahut saçlarını kıymetli kumaşlarla sarığı taklit ederek sarıyorlardı ve bu yeni modanın adı ‘‘türban’’ idi.

TÜRBAN, Türkiye'nin gündeminin ilk sırasındaki yerini Bülent Arınç'ın refikaları hanımefendi sayesinde yeniden aldı. Ankara'da geçen gün yaşanan bu türban hadisesi, şimdi batı basınında da yankılanıyor.

Avrupa, ‘‘türban’’ kavramıyla bundan iki asır önce, 1796 senesinde, Paris'e gönderilen Osmanlı elçisi Moralı Esseyid Ali Efendi sayesinde tanışmıştı. Ali Efendi'nin başındaki devásá sarık Fransız hanımların hoşuna gidince bir anda moda oluvermiş, Paris sosyetesinde bir türban merakı başlamıştı.

İşte, Avrupa'nın türbanla tanışmasının ve o zamanlar erkeklere mahsus olan türbanın kadın giyim unsuru halini almasının kısa öyküsü:

1789'daki büyük ihtiláli yaşayan Fransa karmakarışıktı ama Avrupa'nın önemli bir gücü olmaya hálá devam ediyordu. Osmanlı İmparatorluğu, ezeli ve ebedi bir tehlike olarak gördüğü Rusya'ya karşı Avrupa'nın desteğini almıştı ve Fransa'dan daha fazla destek sağlamanın yollarını aramadaydı.

Bu yollardan biri, Paris'e daimi bir elçi gönderilmesiydi. Zaten Fransızlar da Londra, Berlin, Petersburg ve Viyana'da Osmanlı elçilerinin varolmasından ama İstanbul'un Paris'te bir sefaret açmamasından şikáyet ediyor ve bunu gurur meselesi yapıyorlardı.

İstanbul tarafı, işte bütün bunları değerlendirerek Paris'te de daimi bir elçilik açılmasına karar verdi ve Moralı Esseyid Ali Efendi'yi ‘‘Sefir’’ yani büyükelçi olarak Fransa'ya gönderdi.

O sırada kırk yaşlarında olan Ali Efendi daha önce Berlin'e tayin edilmiş ama her nedense gidememişti. Paris'e yollanması kararlaştırılınca hemen İstanbul'daki Fransız elçisiyle temas kurdu ve Fransa'nın ádetleriyle davranış biçimlerini bizzat elçiden öğrendi. Elçi, Paris'e gönderdiği raporlarda ‘‘Ali Efendi Fransızca öğrenmeye başladı. Ona, Fransız kadınlarından zevk alacağını da anlattım ve Paris'te ihtiyarlara ‘valide', kendi yaşında olanlara ‘kız kardeş', gençlere de ‘evlád' muamelesi edeceğini söyledi’’ diye yazıyordu.

Ali Efendi, 1796 Mart'ında bir gemiyle Fransa'ya doğru yola çıktı. Marsilya'ya gidiyordu, maiyetinde 18 kişi vardı ve mihmandarlığını bir Fransız yüzbaşı yapıyordu. Gemi on gün sonra Marsilya'ya ulaştı ve Ali Efendi ile beraberindekiler o zamanın sağlık ádetleri uyarınca beş haftalığına karantinaya alındılar!

Türk heyeti karantinadan çıkınca Fransızlar bitmeyecek gibi bir ikram yarışına başladılar. Ali Efendi Marsilya'dan Paris'e gelinceye kadar hemen yer yerde ağırlandı, şerefine davetler tertip edildi ve Türk heyeti işte böyle bir debdebe içinde Paris'e vardı. Türk elçisine ikametgáh olarak Monako Prensi'nin Paris'teki küçük sarayı tahsis edilmişti ve Ali Efendi'nin mükellef binanın duvarlarındaki çıplak kadın tablolarını hiç de yadırgamadığı konuşuluyordu.

Parisliler, Ali Efendi ile hemen o hafta tanıştılar. Türk elçisi Dışişleri'ni ziyaretinden ve Lüksemburg Sarayı'na gidip Fransa'yı idare eden Direktuvar'a itimatnamesini sunmasından hemen sonra gezmelere başlamış, sosyete onu davet edebilmek için birbiriyle yarışır olmuştu. Davetleri hiç reddetmiyordu ve hanımlara karşı gösterdiği nezaket de dillerdeydi. Halk, Ali Efendi'nin başındaki sarığına, elindeki çubuğuna, yürümesine ve etrafı selámlamasına hayrandı.

İşte, Paris'in kadın modasında o günlerde büyük bir değişiklik yaşandı, sosyete hanımları başlarına artık Ali Efendi'nin sarığına benzer şapkalar takmaya yahut saçlarını kıymetli kumaşlarla sarığı taklit ederek sarmaya başladılar. Bu yeni modanın adı, ‘‘türban’’ idi. Moda sadece saç tuvaletiyle de sınırlı kalmamış, alışılmış tuvaletlerin yerini sultan ve odalık elbiselerinin taklitleri almıştı. Türban, Moralı Esseyid Ali Efendi'nin sarığı sayesinde Avrupa'ya işte böyle girmiş ve kavram olarak da yerleşivermişti.

Ama, Ali Efendi'nin Paris macerasının sonu pek öyle hoş olmadı. Gerçi gününü gün etti, kendisiyle beraber olmak isteyen Fransız hanımlarının hiçbirini boş göndermedi ve maceraları Paris gazetelerinin birinci sayfalarını da sık sık süsledi ama diplomatlığı tam bir fiyaskoydu. Karşısında dünya diplomasi tarihinin en büyük isimlerinden olan Talleyran gibi şeytana bile küláhını ters giydiren bir dışişleri bakanı vardı ve olup bitenlerden haberdar olamadı. Hatta, daha sonraları iktidara gelen Napolyon Bonapart'ın Fransa'dan donanmayla yola çıkıp işgal maksadıyla o zamanlar Osmanlı toprağı olan Mısır'a gittiğini bile işitmedi.

Dolayısıyla, mesleğinde son derece başarısız olan Ali Efendi'nin Paris'te daha fazla kalması gereksizdi ve 1802 Temmuz'unda azledilip İstanbul'a çağırıldı. Daha düşük vazifelere tayin edildi ve nihayet 1808 Temmuz'unda kellesini İkinci Mahmud'un fermanıyla celládın satırına uzattı.

Moralı Esseyid Ali Efendi'nin üzerinde Avrupa'nın ‘‘türban’’ olarak bildiği sarığını taşıdığı kellesi gövdesinden ayrı olarak şimdi İstanbul'da, Mahmud Paşa Mezarlığı'nda defnedilmiş bulunuyor.

Eski türban daha güzeldi

Ben türban tartışmasına hiç karışmadım ama türbana sadece estetik kaygıyla karşı çıktım. Türk kadınının başı eskiden de örtülüydü, bu örtünme çeşitli şekillerde olurdu fakat bize mahsustu. Burada, Türk kadınının geçmiş zamanlarda kullandığı baş örtülerinden ve baş süslerinden bazılarını görüyorsunuz. Bu çizimleri, Reşad Ekrem'in ‘‘Türk Giyim Kuşam ve Süslenme Sözlüğü’’nden aldım. Şekillerine bir bakın, ‘‘sıkmabaş’’ zamanını hatırlayın ve canınız çekerse bunlarla ‘‘türban’’ dediğimiz örtünün estetik bakımından mukayesesini de yapıverin.

YAŞMAK

Genellikle 19. asrın sonlarına doğru kadınların sokakta yüzlerinin etrafına tutturdukları, beyaz tülbendden yapılmış, yarı şeffaf ve iki parçalı bir örtüydü. Yaşmağın önce üst, sonra da alt parçası bağlanırdı. Bağlama sırasında alt yaşmak ikiye katlanır, burnun üstünden ve gözlerin altından yüzün alt kısmına gerilerek arkada ense üzerinden tutturulurdu. Sonra, yine iki kat edilmiş üst yaşmakla kaşların üstünden alın ve baş sarılır, baş tamamen beyazlara bürünmüş görünürdü. Şeffaf olmaları dolayısıyla erkeklerde merak ve heyecan uyandırır, eski yazarların deyimiyle 'kumaşın gerisinden tatlı hayal renkler, hayal çizgiler, burun ucu, penbe yanaklar, kırmızı dudaklar, çene, boyun ve gerdan farkedilirdi'. Türk edebiyatının büyük isimlerinden Ahmed Rasim'in yaşmaktan bahsederken '...hafif tülden yapılmış bir fanusu andırırdı. Yaşmak takmasını her kadın beceremezdi ve bu iş için zevk sahibi olmak gerekirdi' diye yazması da işte böyle bir hayalin neticesiydi.

HOTOZ

Kadınların kendi saçlarından yahut yemeni veya diğer kumaşlar ile yaptıkları baş süsüydü. Kumaş ve mücevherlerle kabartılmış saçın üzerine renkli yemenilerin yerleştirilmesiyle yapılırdı. ‘‘Hotoz’’ kelimesi ‘‘kotaz’’ yahut ‘‘kaytaz’’ sözünden gelirdi ve Türkistan taraflarına mahsus uzun kıllı bir cins öküzün kuyruğundan yapılan, tuğlara ve atların gerdanlarına süs olarak takılan püsküle bu isim verilirdi. Kadın sokağa çıkarken başına koyacağı örtüyü hotozon üstünden bağlar ve hotoz düğümlenme biçimlerine göre ‘‘felek tabancası hotoz’’, 'Zeyrek yokuşu hotoz', 'duduburnu hotoz', 'saraylı hotozu', 'kürdi hotoz', 'gelin sorgucu hotoz', 'çimdik hotoz', 'kayık hotoz', 'küpkapağı hotoz', 'tandır hotoz' gibi isimler alırdı.

FELEK TABANCASI

Hotozun ön tarafında çarkıfelek şeklinde bir fiyong bulunur ve bu fiyong eski tabancaların mermi taşıyan topuna benzediği için bu hotoz çeşidine 'felek tabancası' denirdi.

TANDIRBAŞ

Orta ve doğu Anadolu'da kullanılan bir kadın baş tuvaletiydi. Geniş tablalı bir kadın fesinin üstüne şal sarılır ve bu serpuşun üstüne işlemeli örtü atılarak üst tarafından bir kuşakla bağlanırdı.

SALMA YEMENİ

Saçlar örülür, bir veya birkaç tutamı sırt üzerine bırakılır, yemeni ortadan katlanarak üçgen şekline getirilir ve bu üçgenin uzun yanı alnın üzerine konarak köşeler saç örgüleri üstüne salınırdı.

KUNDAK YEMENİ: Saçlar başın üstünde ve arka tarafından yemeni içinde sımsıkı toplanır, yalnız alında ve şakaklarda biraz kákül ve perçem görününr, ensede de yemeni içine alınmış saçların bitimi kalırdı.

TEPELİK: Yassı bir tas biçiminde gümüşten, bazen de altından yapılmış bir başlıktı. Etrafına ve alına gelecek yerlerine altın ve gümüş paralar dizilerek süslenir, üzerine zümrüt, mercan ve Seylán taşları da konabilirdi.

.100 sene önce olsaydı Sezer hem iftar hem de diş kirası verecekti
Aralık 01, 2002 02:195dk okuma
Paylaş

Çankaya Köşkü'nde geçen cuma günü iftar arası verilmeden yapılan MGK toplantısıyla ilgili haberleri okuyunca ‘‘Bu toplantı bundan meselá 100 sene önce yine böyle bir Ramazan gününe rastlasaydı, acaba ne olurdu?’’ diye düşündüm ve devlet zirvesindeki eski iftar ádetlerimizin bir kısmını anlatayım dedim.
Eski zamanların o protokolü devam etseydi, başbakanın ve bakanların evsahibi olan Cumhurbaşkanı Sezer sadece iftar değil, oradaki herkese parasını cebinden ödediği kıymetli hediyeler vermek zorunda kalacaktı.

HÜRRİYET'in dünkü manşeti, devletin zirvesindeki bir oruç bozma anını anlatıyordu.

AKP'li başbakan ile bakanların katıldığı ilk MGK toplanmış, toplantı iftar vaktine kadar uzamış ama iftar arası verilmemişti. Çankaya'nın garsonları iftar vakti yaklaştığında salona kanepe, sandviç, kuru pasta ve portakal suyu getirmişler, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hilmi Özkök de orucunu bu iftar mönüsüyle açmış ve MGK toplantısı devam etmişti.

Haberi okuyunca, aynı şekildeki bir toplantı bundan çok değil, 100 sene önce yine böyle bir Ramazan gününe rastlasa idi, acaba ne olurdu diye merak ettim. Hele, Ertuğrul Özkök de 'Keşke iftar için ara verselerdi' diye yazınca devlet zirvesindeki eski iftar ádetlerimizin bir kısmını anlatayım dedim.

Eski zamanlarda hayati bir toplantı Ramazan gününe rastlarsa, genellikle iftardan ve hatta teravih namazından sonra yapılır ve sahura kadar devam ederdi. Ama bu toplantının aciliyeti varsa, yani hiç geciktirilmeyecek derecede önemli ise, devletin zirvesi Sadrazam Paşa'nın, yani başbakanın konağında gündüzden biraraya gelir, iftar vaktine kadar çalışılır, derken mükellef sofralara geçilir, dini vecibeler de yerine getirildikten sonra çalışmaya devam edilirdi.

İftar, bizde devlet zirvesi için bir çeşit protokol demekti. Öncelikle zamanın başbakanı, bakanlar ve devletin önde gelenleri hemen her akşam resmi iftarlar vermek ve masrafı da ceplerinden karşılamak zorundaydılar. Sarayda da her akşam mutlaka iftar verilir ve davetiyeler, liste hükümdar tarafından görülüp uygun bulunduktan sonra gönderilirdi. Padişah sofraya gelmez, orucunu tek başına açar, davetliler saray memurlarıyla beraber iftar ettikten sonra huzura çıkarlardı.

100 sene önceki protokol kuralları bugün hálá uygulansaydı, kalabalık gruplara her akşam iftar vermek zorunda olan Ahmet Necdet Sezer'e, iftar masrafının üstüne, oldukça tuzlu bir harcama mecburiyeti daha çıkacaktı: Diş kirası masrafı... İftara davet ettiği devletin önde gelenlerine mutlaka iyi birer hediye verecek ve bu hediyelerin parasını da cebinden ödeyecekti. Üstelik verebileceği en ucuz hediye mineli, gümüşten bir sigara tabakasıydı.

Hele bir de, davetlilerden biri Dışişleri Bakanı Yaşar Yakış'ın yaptığı gibi, kahveyi üzerine dökmeyegörsün...

Bakan bey, kahvenin azizliğine mesai sırasında uğradığı için, Sezer, Yaşar Yakış'ın evine en azından kendi terzisini göndermek ve bir değil, birkaç elbise birden diktirmek, parasını da kendi cebinden ödemek zorundaydı.

Bendeniz 'Aaaah, ah!' Nerede o eski Ramazanlar, o eski günler? Vaktiyle Direklerarası şöyleydi, Virjin kantosunda böyle kıvırtırdı, hele o Boğaziçi álemleri...' gibisinden nostaljik sözler etmekten pek hoşlanmam ama bu iftar bahsini de şimdilerde pek bilinmeyen eski bir iftar fıkrasıyla nihayete erdirmeden edemeyeceğim:

Topun atılmasına yakın, sokakta koşarcasına yürümekte olan adamın biri, arkadaşına rastlar. Arkadaşı sorar:

- Hayrola, evin bu tarafta değil, böyle aceleyle nereye?

- Filánca Paşa'nın konağında iftara davetliyim...

- Aman! Beni de götürsene!

- İyi de, davetli değilsin ki... Paşa'ya seni kim diye takdim edeceğim?

- 'Arkadaşımdır' dersin...

Adamcağız ses çıkarmaz, ‘‘Hadi gel’’ deyip beraberce yürür, derken yolda bir başka arkadaşıyla karşılaşır, o da aynen ‘‘Beni de götürsene! Arkadaşımın arkadaşıdır diye takdim edersin’’ der. Adamcağız gene reddedemez, yanına onu da alır ama bu defa bir başka arkadaşına rastlar ve o da 'Ne olur, ben de geleyim, sevaptır' diye tutturur:

- Peki ama seni nasıl takdim edeceğim?

- Paşa hazretleri beni zaten tanırlar...

Dördü birden konağa giderler. Paşa, misafirlerini kapıda karşılamaktadır. Davetlisini 'Aman efendim, şeref verdiniz' gibisinden alışılmış sözlerle buyur edeceği sırada arkada bekleyenleri görür:

- Beyefendiyi tanıyamadım?

- Arkadaşımdır, Paşa hazretleri...

- Buyursunlar ama ya bu diğer beyefendi?

- Arkadaşımın arkadaşıdır efendimiz...

Paşa bozulmuştur ama nezaketi gene de elden bırakmaz 'Eh, o da buyursun' der. Fakat dördüncü adamı görünce artık hiddetle sorar:

- Ya bu bilmemne oğlu bilmem ne herif neyin nesi?

En sondaki adam hemen haykırır:

- Paşa hazretleri beni tanırlar dememiş miydim? İşte tanıdılar!..

İftar yüzsüzlerine devlet ihtarı

BİZDE Ramazan demek, bir zamanlar bazı kişiler için iftar vaktinde kapı kapı dolaşıp mükellef sofralarda karın doyurmak, bakanların yahut önde gelen diğer devlet büyüklerinin konağında iftar sonrasında hediye kuyruğuna girmek demekti. Sadece yemek ve hediye peşinde koşan sıradan insanlar değil, devlet memurları bile konakların kapılarını aşındırır, ámirlerinden birşey kapma yarışına girerlerdi.

Her sene 30 gün boyunca devam eden bu garip ádet gelenek halini almış gibiydi ve devlet idaresinde önemli bir makamı elinde bulunduran evsahibi Ramazan bittiğinde neredeyse iflása uğramış, nesi varsa harcamış olurdu.

Saray, Sultan Abdüláziz'in tahtta bulunduğu 1862 Ramazan'ında bu ádete artık bir son verilmesi gerektiğini hissetti ve o sene Mart ayına rastlayan Ramazan'ın ilk günü, gazetelerde resmi bir ilán ile ihtarname arasında bir metin yayınlandı. Metin gerçi nazik bir üslupla kaleme alınmıştı, 'iftara gitmeyin' demek yerine 'iftarlara katılmaya mecbur değilsiniz' deniyordu ama 'Kapı kapı dolaşmayın, oturun oturduğunuz yerde' diye ihtar edildiği de açıkça belliydi.

İşte, 1862 Ramazan'ının ilk günü yayınlanan bu resmi uyarının bugünün Türkçesiyle tam metni:

‘‘...Devlet memurlarının Ramazan sırasında bakanların ve ámirlerinin dairelerine ve evlerine iftardan önce gitmeleri resmi bir mecburiyet zannedilmektedir ama iş böyle değildir ve bunun böyle olmadığını tekrar söylemeye de gerek bulunmamaktadır.

Bu alışkanlık artık herkese zahmet ve külfet verir bir hal almıştır. Zaten memurlar için böyle bir görev yoktur ve dolayısıyla bazı ihtarlarda bulunulması zaruri görülmüştür:

Şöyle ki: Hocaların, şeyhlerin, din öğrencilerinin ve dervişlerin iftar için diledikleri yerlere gidebilmeleri hakkında bir yasak mevcut değildir. Bunlar istediklere yere iftara gidebilirler. Ancak bu kişilerin dışında kalanlar ve memurlar davet olunmadıkça iftara gitmeye mecbur değildirler. Hattá gitmemeleri gereği bir yana, davetli olanlar bile gidip gitmeme konusunda serbesttir.’’

İftara davetsiz gelen paşayı nasıl kovdular

LÜTFİ Simavi Bey, Sultan Reşad ile son padişah Sultan Vahideddin'in 'baş mabeyincisi' idi. Yani, bugün Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri'nin yaptığı işi yapardı.

Baş Mabeyinci Lütfi Simavi Bey, bir akşam iftara davetsiz gelen emekli bir sivil paşayı saraydan nasıl çıkarttığını hatıralarında bakın nasıl anlatıyor:

‘‘...Ramazan geldi. Eskiden varolan bir ádet değiştirildi ve davetsiz kişilerin saraya gitmemeleri gerektiği gazetelerde ilán edildi. Buna rağmen, Ramazan'ın ilk günü top atılacağı sırada, eski idarecilerden bir Paşa'nın davetsiz olarak sarayda bulunduğunu gördüm ve diğerlerine ibret olması için Paşa'yı saraydan çıkarttım.

Bakanların padişah adına iftara davet edilip saray memurlarıyla beraber sofraya oturmaları ádetti. Önceden hazırlanıp kutulara konulan ve üzerlerinde verilecek kişilerin isimlerinin yazılı olduğu saat ve sigara kutusu gibi hediyeler iftardan sonra bir tepsi içinde salona getirilir, dağıtımı ben yapardım. Ama bizler, yani saray memurları bu lütuftan mahrum idik. Bakanlar daha sonra padişahın huzuruna çıkar ve hüükümdarın hem ramazanını tebrik eder, hem de aldıkları hediye için şükranlarını sunarlardı (Lütfi Simavi, ‘‘Sultan Mehmed Reşad Han'ın ve Halefinin Sarayında Gördüklerim’’, sah: 64)’’

.Türkler Avrupa’ya kadın için giriyorlar
Aralık 08, 2002 02:044dk okuma
Paylaş

Libya Lideri Muammer Kaddafi yepyeni inciler yumurtladı ve AB'yi Türkiye'nin üyelik talebi konusunda ciddi şekilde uyardı!
Kendi adına açtığı internet sitesinde hemen her konuda yazmaya başlayan Kaddafi, bu defa AB ile ilişkilerimiz hakkında ahkám kesti, Avrupa'ya ‘‘Dikkat edin’’ dedi ve AB üyeliğine kabul edilmemiz halinde olacakları sıraladı: ‘‘Türkler'in asıl niyetleri, Avrupa'yı fethetmek. Hristiyan kadınları cariye yapacak, Avrupa'yı vergiye bağlayacak, idam ve kırbaç cezasını uygulayacak, üstelik Arnavutluk ile Bosna'da İslam devleti kuracaklar.’’

ERBAKAN’IN KOMUTANI FENA ZIRVALADI

Kaddafi’ye göre, AB’ye kabul edilince bunları yapacakmışız

Arnavutluk ile Bosna'da İslam devleti kurulacak

İdam, el kesme ve kırbaç cezaları uygulanacak

Hristiyan kadınlar cariyemiz olacak

Aile planlaması yasaklanacak

Avrupa vergiye bağlanacak

TÜRKİYE'nin Avrupa Birliği'ne girmesi, bir insandan kan grubu farklı bir başka insana organ nakli yapılmasına benziyor. Böyle iki kişi arasında biyolojik bir bağ yoktur; aralarındaki tek ilişki, aynı cadde üzerine dikilmiş iki ayrı apartman arasındaki münasebetten ibarettir!

Avrupa, Türkiye'nin Atatürk'ü kutsayan eski siyasetçileriyle hiçbir problem yaşamıyor. Asıl problem yeni nesil siyasetçilerle ve sonrası ile. Bu nesil, İslam dünyasının önde gelen liderlerinden ve Üsame bin Ladin'den internet vasıtasıyla ders alıyor.

Bugün binlerce Türk, Bin Ladin ile grubunun yahut Molla Ömer'in eğitiminden geçseler ne olur biliyor musunuz? Kaldı ki, böyle bir durum şimdi zaten varolan birşey.

Selçuklular ve onların arkasından gelen Türkler, fetihle várolmuş bir milletti. Anadolu'ya fetihle girdiler. İstanbul'u fethettiler ve yine fetihlerle Avusturya'ya kadar ulaştılar.

İşte, yeni nesil Türk siyasetçileri, Avrupa'yı sadece ve sadece kılıçla fethedilmesi gereken bir ‘‘káfir diyarı’’ olarak görüyorlar. Genişlemek için ‘‘İslam dünyasının truva atı’’ rolünü oynayacaklar. Osmanlılar daha önce Viyana kapılarında durmuşlardı ama Türkler şimdi burada durmak istemiyor ve kendilerine Ukbe ibn Nafi'yi (Hazreti Muhammed'den sonra Kuzey Afrika'yı fetheden İslam komutanı) örnek alıyorlar.

Ukbe, Atlas okyanusu kıyılarına dayandığı zaman okyanusa hitaben 'Eğer senin ötende birilerinin yaşadığını bilsem atımı derhal sürer, oraları da fetheder ve halkı İslam'ı kabule zorlardım!' demişti. Ukbe bin Nafi, o devirlerde okyanusun ötesinde 'Amerika' diye bir kıt'anın varolduğunu bilmiyordu ama Türkler, bugün, okyanus ötesini çok iyi biliyorlar.

Üstelik Türkiye'nin bu yeni yöneticileri, idam cezasının kaldırılmasını da kabul etmiyorlar. Etmiyorlar, zira Allah Kur'an'da bunu emrediyor. Hatta bu kadarla da kalmıyor ve hırsızın elinin kesilmesini, zina edene de yüz kırbaç vurulması gerektiğine inanıyorlar.

Türkiye'de şimdi iktidarı elllerinde tutan ve sokağa da hakim olan yeni radikal İslamcılar, anayasasında İslam şeriatını ve İslam ceza hukukunu kabullenmemiş olan bir Avrupa Birliği'ni asla kabullenmeyecekler. Avrupa Parlamentosu'nda çoğunluğu elde ettikleri takdirde, aile planlamasıyla ilgili her türlü yasayı iptal edecekler; zira, bu gibi yasalar onların inançlarıyla ters düşüyor. Üstelik çok eşli evliliklerle Avrupa'nın Hristiyan kadınlarını kendilerine cariye yapacaklar ve böylelikle Türkiye, nüfusu en kalabalık ülke olabilecek.

İktidara gelen İslamcı Türkler'in Avrupa ile ilgili asıl planları, Arnavutluk'ta ve Bosna'da bir İslam devleti kurmaktan ibaret. Káfir olduğuna inandıkları Avrupa, böylelikle ilk defa İslam Cephesi'nin baskısıyla karşı karşıya kalacak. Türkler, işte o zaman Avrupa'yı Kur'an'ın emrettiği şekilde ya Müslüman olmaya, yahut 'cizye' vermeye (İslam devletlerinde Hristiyanlar'ın ödedikleri vergi) zorlayacaklar.

MEĞER biz neymişiz ve AB'ye girebilmek için neden bu kadar uğraşıyormuşuz!

Avrupalı olma çabalarımızın gerisinde yatan, üstelik bugüne kadar devletin en tepesindekilerin bile haberdar olmadıkları sırları, Hoca'nın komutanı yani Libya Lideri Muammer Kaddafi maddeler halinde sıralayıverdi.

Kaddafi'ye göre, AB'ye girme isteğimizin gerisinde öyle refah ülkesi olmak yahut dünya standardlarına ulaşmak gibisinden arzular değil, Hristiyan kadınları cariye olarak almak ve Avrupa'yı vergiye bağlamak yatıyormuş. Üstelik bu kadarla yetinmeyecek ve idam, el kesme ve kırbaç cezalarını da uygulamaya koyacak, hatta Avrupa'da başka İslam devletleri de kuracakmışız.

Hoca'nın komutanı, bütün bu esrarı, internette kendi adına açtığı bir sitede makale olarak yayınladı. Ben, bu sitenin varlığından Türkiye'de Arap dünyasını en iyi tanıyan gazetecilerden biri olan dostum Sefer Turan vasıtasıyla haberdar oldum.

Yandaki kutuda, bu incilerden bazılarını okuyacaksınız. Hoca'nın komutanının sadece Türkiye ile ilgili değil, diğer konulardaki incilerini ve birbirinden kıymetli diğer görüşlerini okumak, üstüne üstlük bir de eğlenmek isterseniz ve Arapçanız da varsa ‘‘www.algadhafi.org’’ adresine girin. Ama hatırınızda bulunsun, adres her seferinde çıkmıyor, yani sahibi gibi sık sık gidip geliyor...

Adı hava üssüne verilen Afrika fatihi

KADDAFİ tarafından adı Libya'nın en önemli hava üslerinden birine verilen Ukbe bin Nafi, Kuzey Afrika'yı fethedip Müslüman yapan Arap kumandanların en önde geleniydi.

Anne tarafından Mısır fatihi Amr ibnu'l-As'ın yeğeni olan Ukbe, Hazreti Muhammed'in son senelerinde, yani 640'lı yıllarda dünyaya geldi. Tam adı 'Ukbe bin Nafi bin Abdi'l-Kays el Kureyşi el Fıhri' idi. 663 senesinde, daha yirmili yaşlarındayken, Afrika'daki bazı Arap birliklerinin başkumandanı oldu.

Sudan taraflarını ele geçirdi, sonra bugünkü Libya'ya girdi ve önce Gadames'i aldı. İleriki senelerde Tunus'u da tamamen fethedip Kuzey Afrika'daki Berberiler'i Müslüman yaptı ve Bizans kuvvetleriyle de çarpıştı.

Ukbe bin Nafi, zamanla Cebelitarık taraflarına, yani Okyanus sahillerine ulaştı. Denizi gördüğünde atını sürerek okyanusa hitaben söylediği 'Eğer senin ötende birilerinin yaşadığını bilsem atımı derhal sürer, oraları da fethederdim' sözü, bütün İslam dünyasına yayıldı.

Fetihleri daha sonraki senelerde de devam eden Ukbe, aldığı memleketleri gerçek mánáda ele geçirmeden bir ucundan girip diğer taraftan çıkmakla yetiniyordu ve hatası da bu oldu. Daha önce mağlup edip Müslüman yaptığı Berberi kabilelerinden birinin reisi Kusayla ve adamları tarafından 683 senesinde bugün Cezayir'in sınırları içine bulunan Biskra'da pusuya düşürüldü ve yanınki 300 kişiyle beraber öldürüldü.

.Bunlar Kopenhag değil 1839 kriterleri
Aralık 15, 2002 01:536dk okuma
Paylaş

Daha önce defalarca ‘‘Avrupa Birliği bizi almaz, bu iş gene ertelenecek, fazla hayale kapılmayalım’’ diye yazdım ve maalesef haklı çıktım.
Avrupalılar, Kopenhag'da işi 2004'e bıraktılar ve ‘‘Reformlara enerjik bir şekilde devam edin’’ deyip Kopenhag kriterlerini yeniden önümüze sürdüler. Bu kriterler bizim için aslında ‘‘1839 İstanbul Kriterleri’’ idi. Yani, Tanzimat Fermanı'nı ilán etmemizden beri bizden istenen, tam 163 seneden beri önümüze sürülen, her nedense bir türlü yapamadığımız, yapmaya çalışsak bile bir bahaneyle ‘‘Olmadıııı!’’ cevabını aldığımız kriterler...

MAALESEF haklı çıktım. Daha önce defalarca ‘‘Avrupa Birliği bizi almaz, kesin bir tarih vermez, bu iş gene ertelenecek, fazla hayale kapılmayalım’’ diye yazdım ve yazdıklarımın maalesef doğru çıkması yüzünden de üzüntüdeyim.

Aylardır binbir ümidle beklediğimiz Kopenhag Zirvesi yapıldı ve bitti. Avrupalılar ‘‘Reformlara enerjik bir şekilde devam edin. Siyasi kriterleri karşıladığınıza karar verirsek üyelik müzakerelerini geciktirmeden başlatacağız’’ dediler ve 2004 Aralık'ında, Dublin'de yapılacak zirveyi beklememizi söylediler. Bu kararı şimdi kimimiz zafer, kimimiz de hezimet diye gösteriyoruz ve anlaşılan, önümüzdeki iki sene gene hayal, heves ve tartışma ile geçecek.

‘‘Kopenhag kriterleri’’ denilen kavramlar, yani Avrupa'nın Avrupalı olabilmemiz için bizden uymamızı şart koştuğu kurallar dört temele dayanıyor: Devlet kurumlarının demokrasiyi garanti edecek şekilde istikrarlı bir hale getirilmesi, hukukun üstünlüğünün sadece káğıt üzerinde değil uygulamada da sağlanması, insan haklarına gereken önemin verilmesi ve azınlıkların korunması.

2004'e kadar gündemimizi yine devamlı şekilde meşgul edecek olan ‘‘Kopenhag Kriterleri’’ çerçevesinde yapmamız istenen işler, hiç de yabancımız değildir. Bu temel şartlar bizim için aslında ‘‘1839 İstanbul Kriterleri’’dir. Yani, Tanzimat Fermanı'nı ilán etmemizden beri bizden istenen, tam 163 seneden beri önümüze sürülen, her nedense bir türlü yapamadığımız, yapmaya çalışsak bile bir bahaneyle ‘‘Olmadıııı!’’ cevabını aldığımız kriterler...

İşte, 1839 kriterlerinden bugüne yaşadığımız bu kriter maceramızın önemli dönüm noktalarından bazıları:

Avrupa'ya benzemeyi bundan 250 küsur sene önce, Üçüncü Ahmed'in iktidar yıllarında ‘‘Lále Devri’’ni yaşadığımız sırada hayal etmeye başladık. İlk ciddi denemeler 1700'lerin sonunda yapıldı, reformların öncüsü Üçüncü Selim bu yolda canından oldu, onun yarım bıraktıklarını İkinci Mahmud devam ettirdi.

Resmi adımı, 1839'un 3 Kasım günü ilán ettiğimiz Tanzimat Fermanı ile attık. Avrupa'nın ortaya koyduğu kriterleri káğıt üzerinde hayata geçirdik ama aldığımız karşılık sadece ‘‘Hasta adam’’ benzetmesi ve ‘‘Eksiklerinizi tamamlayın, düşünürüz’’ tavsiyesi oldu.

Derken Kırım Savaşı çıktı. Avrupa ile müttefik olup Rusya'ya karşı savaşa girdik ve kazandık. Artık Avrupalı olacağımızdan emindik. Barış konferansı 1856 Şubat'ında Paris'te toplandı ama Avrupalılardan ‘‘Sizi de aramıza aldık’’ sözünü beklerken büyük bir hayal kırıklığı yaşadık. ‘‘Yepyeni bir Avrupa kuracağız. Siz de bu düzende yer edinmek istiyorsanız reformlara başlayın; meselá işkenceyi yasaklayın, azınlıklara haklarını verin, tam bir din hürriyeti sağlayın, ekonominizi düzeltin, bütün bunları yapın, sonra gelin konuşalım’’ dediler.

Avrupa'nın dikte ettirdiği şartları 1856'nın 18 Şubat'ındaki Islahat Fermanı ile yerine getirip adına ‘‘İkinci Tanzimat’’ dedik. Ferman sadece birkaç aylığına işe yaradı ve 25 Şubat'ta başlayıp 30 Mart'taki imza merasimiyle sona eren Paris Konferansı'nda Türkiye'nin ‘‘Avrupalı’’ olduğu ilán edildi. O devrin AB'si sayılan ‘‘Avrupa Devletleri Konseyi’’ne de alındık ve resmen ‘‘Avrupalı’’ olduk ama sonra Avrupalılarla ardarda savaşlara girdik ve hem Avrupalı kimliğimiz, hem de topraklarımız elimizden çıktı.

Bir başka ‘‘Avrupalı olma’’ heyecanını, 1876'nın 23 Aralık'ında yaşadık.

Rusya ile savaş halindeydik. Ruslar'ın güçlenmesinden çekinen Avrupalılar İstanbul'da bir barış konferansı toplanmasına karar verdiler ve temsilcilerini gönderdiler. Toplantı 23 Aralık günü Haliç Tersanesi'ndeki ‘‘Bahriye’’, yani Denizcilik Bakanlığı binasında yapıldı ve bu yüzden tarihlere ‘‘Tersane Konferansı’’ diye geçti. Resmi gündem İstanbul'a destek ve Rusya'ya gözdağı vermekti ama görünmeyen talepler çok daha başkaydı: Avrupa Türkiye'den birşeyler kopartabilmenin, Babıáli yani o zamanın Türkiyesi'nin hükümet merkezi ise Avrupalı olabilmenin peşindeydi.

Türkiye, Tersane Konferansı'nın öncesinde, Avrupalı olabilmeyi bu defa başarabilmenin hazırlıklarıyla meşguldü. O zamana kadar hep ‘‘Köklü reformlar yapın, ondan sonra görüşelim’’ cevabını almış ve kapıları bir türlü açtıramamıştık. Alelácele ilán edilmiş bir anayasa ile işi bağlayabileceğimize inanıyorduk.

Bu ilk anayasamız, 23 Aralık sabahı, Tersane Konferansı'nın başladığı saatlerde top atışlarıyla ilán edildi. Avrupalılar'a ‘‘Biz de artık sizler gibi olduk’’ deyip göğsünü gere gere ‘‘Bizi aranıza almanızın önünde bir engel kalmadı’’ dedik ama işler pek öyle gitmedi. Avrupalı delegeler, burnumuza aynı talep listesini dayadılar. ‘‘Dinlere özgürlük, işkenceye son, vergi sisteminin düzelmesi ve ekonomik reform’’ diyorlardı ve neticede aralarına giremedik.

Ama bütün bu Avrupalı olma heveslerimizin neticesi hep aynı oldu: Toprak kaybetmek...

Açıkça söyleyeyim: Ben, Avrupa Birliği'ne gireceğimize, yani resmen ‘‘Avrupalı’’ olacağımıza hiçbir zaman inanmadım. Çok değil, sadece son iki asırlık tarihimiz hakkında yüzeysel de olsa bir bilgiye sahip bulunan hemen herkes, bunun niçin olmayacağını ve geçmişteki çabalarımızın neden hep hüsranla neticelendiğini mutlaka görürdü.

Ama bu uğurda iki asırdan beri her türlü tavizi verdik, geçmişi unuttuğumuzdan, daha doğrusu artık bilmediğimizden dolayı hakaretle karışık tesellilerle avutulduk, bütün bunları sineye çekip kendi kendimize gelin-güvey olduk ve olmaya da devam ediyoruz.

Kopenhag zirvesi öncesinde yazdığım son yazıyı ‘‘Zirveden iki gün sonra, 15 Aralık Pazar günü yazacağım yazıya büyük bir ihtimalle ‘Ben dememiş mi idim?' diye başlık atacağım’’ şeklinde biraz kehanete kaçan bir cümleyle bitirmiştim.

Maalesef haklı çıktım. Şimdi o yazımda söylediğimi yapıyor, yani ‘‘Ben dememiş mi idim?’’ diye soruyor ve iláve ediyorum:

2004’te alacağımız cevap da aynı olacak!

Avrupa 1839’da da bunları istemişti

İşkence, fiziksel ceza, eziyet ve bunlara benzer bütün uygulamalar yasaktır. Buna rağmen işkence yapanlar veya yaptıranlar ceza kanununa konacak yeni maddelere göre şiddetle cezalandırılacaklardır.

Cezaevlerinde insanlıkla ve adaletle uyum sağlayacak şekilde ıslahata gidilecektir.

Cezalar, şahsidir. Suçlular çıkartılacak kanunlara göre yargılanacak, hiçbir şekilde işkenceye uğramayacak, suçlarından dolayı várisleri yahut yakınları herhangi bir ceza görmeyecek, malları müsadere edilmeyecektir.

Müslümanlarla diğer dinlerden olanlar kanun karşısında eşit sayılacak, bunlara herhangi bir ayırım uygulanmayacaktır. Mezhepler arasında ‘‘küçük’’ ve ‘‘büyük’’ ayırımı yapılmayacak, din hürriyetinden bütün mezhepler istifade edeceklerdir.

Hiçkimse hakkında mahkemeye çıkartılmadan gizli veya açık bir şekilde idam cezası tatbik edilmeyecek, davalar herkese açık biçimde görülecek ve bunun için bir ceza kanunu çıkartılacaktır.

Can, ırz, namus ve mal konularında herkes tam bir emniyet içerisindedir. İster álimlerden, isterse de bakanlardan olsun, herhangi bir kişi kabahat yapıp suç işlediği takdirde rütbelerine, hatırlarına ve gönüllerine bakılmadan cezalandırılacaktır.

Ticaret ve ceza davalarını görecek olan karma mahkemelerle ilgili kanunlar bir an önce çıkartılacak ve İmparatorlukta konuşulan bütün dillere tercüme edilerek yayınlanacaktır.

Vergiler doğrudan doğruya devlet tarafından tahsil edilecek, ‘‘iltizam’’ denilen aracı sisteminden vazgeçilecek ve yıllık bütçe kanununa uyulmasına özen gösterilecektir.

Aylıklar düzenli olarak ödenecektir.

Yabancı devletlerle yapılacak anlaşmalardan sonra ecnebilerin de Türkiye'de gayrımenkul edinmeleri sağlanacaktır.

Müslümanlarla Hristiyanlar ve diğer gayrımüslimler askerlik görevlerini fiilen veya diledikleri takdirde bedelli olarak yapabileceklerdir. Bedel ödeyenler askerliklerini yapmış sayılacaklardır.

En büyük sözlüğümüzü bir Avusturyalı yazdı

AVUSTURYALI álim Andreas Tietze, dünyanın en seçkin Türkologlarındandır. Şimdi 88 yaşında olan Tietze, neredeyse yarım asırdan beri üzerinde çalıştığı en önemli eserinin ilk cildini geçenlerde yayınladı: ‘‘Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lügatı’’.

‘‘Kelimenin kökeni, geçmişi’’ demek olan ‘‘etimoloji’’, bir yerde kelimelerin tarihidir. Andreas Tietze, eserinin ilk cildinde A'dan E'ye kadar olan harflerle başlayan kelimelerin geçmişini yani etimolojisini veriyor. Meselá ‘‘anahtar’’ kelimesinin eskiden ‘‘anıhtar’’ diye teláffuz edildiğini, bunun eski Yunanca ‘‘anihtari’’den geldiğini, ‘‘deprem’’ sözünün aslının ‘‘tepre’’ olduğunu, ‘‘ana’’nın aynı zamanda ‘‘ağaç gövdesi’’, ‘‘baba’’nın da ‘‘hastalık’’ mánásına geldiğini görüyor ve böyle daha binlerce kelimenin tarihini öğreniyorsunuz.

Ama, işin garip bir tarafı var: Türkoloji çevrelerinde senelerden beri merakla beklenen bu eseri Türk Dil Kurumu gibi bu sahada görevli tek resmi müessesenin değil bir özel yayınevinin, Simurg Kitabevi'nin çıkartmış olması. Daha önce ‘‘Meninski Sözlüğü’’ gibi altı cildlik dev bir eseri de Türkiye'ye kazandırmış olan Simurg Kitabevi'nin sahibi İbrahim Yılmaz'ı yeniden kutluyor ve şimdi hayatının sonbaharını bile geride bırakmış olan Profesör Andreas Tietze'ye bu büyük eserini tamamlayabilmesi için çok daha uzun bir ömür temenni ediyorum.

.Enver Paşa veto işini revolverle çözmüştü
Aralık 22, 2002 02:187dk okuma
Paylaş

Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer, Tayyip Erdoğan'a başbakanlık yolunu açan anayasa değişikliğini veto etti ve bir referandum tartışması başladı.
Bir zamanlar böyle tartışmalara hiç girmez, veto yahut kararnameyi imzalamama gibisinden işler olunca devrin başbakanlık binasını ve bazen de sarayı basar, işi siláhla halleder, hatta hükümdarın kafasına bir revolver dayamakta bile tereddüd etmezdik. Enver Paşa'nın Babıáli'yi basıp Sultan Reşad'a yaptığı kendi başbakan adayının atama belgesini imzalatması gibi...

CUMHURBAŞKANI Ahmet Necdet Sezer 'anayasanın kişiye özel değiştirilemeyeceği' gerekçesiyle Tayyip Erdoğan'a başbakanlık yolunu açan anayasa değişikliğini veto etti. Vetoya AKP'lilerin yanısıra CHP lideri Deniz Baykal da tepki gösterdi ve Türkiye'nin gündemi bir veto ve referandum tartışmasına kilitlendi.

Ankara'daki tartışmaları görünce, eski ádetlerimizden çok şeyleri kaybetmiş olduğumuzu farkettim. Bir zamanlar böyle tartışmalara hiç girmez, veto yahut kararnameleri imzalamama gibisinden bir hadise olunca devrin başbakanlık binasını ve hatta sarayı basar, işi siláhla halleder, gerekirse hükümdarın kafasına bir revolver dayamakta tereddüd bile etmezdik. Zira memleketi kimin idare edeceğine devletin en tepesindeki kişi değil, gerçek gücü elinde tutanlar karar verir ve başbakanı da onlar tayin ederler, üstelik bütün bunlar birkaç dakikada olup biterdi...

Bunun en unutulmaz örneklerinden biri, 1913'ün 23 Ocak'ındaki 'Babıáli baskını' idi ve zamanın hükümetini siláh zoruyla istifa ettiren Enver Paşa baskından sonra Dolmabahçe Sarayı'na gidip kendi başbakan adayının atama belgesini imzalaması için zamanın hükümdarı Sultan Reşad'ı sadece birkaç dakikada ikna edivermişti.

İşte, bu şekildeki bazı ikna hadiselerinin kısa öyküsü:

Türkiye 1909'da 31 Mart ayaklanmasını yaşamış, ayaklanma İkinci Abdülhamid'i tahtından etmiş, yerini Sultan Reşad almış, iktidara birbirinden güçsüz kabineler gelmiş ama asıl güç İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin eline geçmişti.

Memleketin vaziyeti ise berbattı. İtalyanlar Libya'yı işgal etmişler, Balkan Savaşı Rumeli'nin tamamını götürmüş, hatta Edirne bile Bulgarlar'ın eline geçmiş ve ekonomi içinden çıkılmaz bir hal almış, hayat pahalılığı herkesi canından bezdirmişti.

TOPLANTIYI SİLAHLA BASTILAR

Başbakanlık koltuğunda yaşlı bir sadrazam, Kámil Paşa vardı ve imparatorluk başkentindeki bu tablo, 1913'ün 23 Ocak günü tarihlere 'Babıáli baskını' diye geçecek olan bir olayla baştanbaşa değişti. Uzun zamandan beri memleketin en güçlü siyasi grubu olan İttihad ve Terakki saray çevresinin ve kuvvetinden artık çok şeyler kaybetmiş olan o zamanın derin devletinin engellemeleri yüzünden iktidarı bir türlü elde edememişti ve İttihadçılar'ın liderleri, iktidara kuvvet kullanarak gelmeye karar verdiler. Başbakanlığa Mahmud Şevket Paşa getirilecekti.

Kámil Paşa hükümeti, 23 Ocak günü Babıáli'de toplantı halindeydi ve nazır paşalar, Bulgarlar'a terkedilmiş olan Edirne'ye ağıt yakmakla meşguldüler. O sırada beyaz ata binmiş genç bir subay, sonraları 'Enver Paşa' diye bilinen Enver Bey, arkasında takriben 200 kişilik bir kalabalıkla hükümet binası olan Babıáli'ye doğru ilerledi. Muhafız birliği zaten önceden elde edilmiş ve binadan uzaklaştırılmıştı.

Bir anda 'Yaşasın millet! Yaşasın Enver' haykırışları duyuldu. Enver Bey'le arkadaşları Babıáli'nin merdivenlerinden çıktılar. Bazı yaverlerle birkaç subay içeriye girmelerine mani olmaya çalıştı ama gelenlerin açtıkları ateşle hepsi yere serildi. Bir anda on kişi canından olmuştu.

Siláh seslerini duyan zamanın Harbiye Nazırı yani Savunma Bakanı olan Nazım Paşa hükümetin toplantı halinde olduğu salondan dışarıya çıktı, Enver Bey ile arkadaşlarını görünce üzerlerine yürüyüp kadın satıcıları hakkında kullanılan ve 'P' harfi ile başlayan bir söz etti ama o da üç kurşun yiyip yere yıkıldı.

Enver Bey ile yine sonraların meşhur 'Talát Paşa' diye anılacak olan Talát Bey, Sadrazam Kámil Paşa'nın odasına girip hemen istifa etmesini istediler. 84 yaşındaki sadrazam vaziyetin ne kadar vahim olduğunu anlatmaya çalıştı, Balkanlar'da savaşın henüz bitmediğini ve memleketin hükümetsiz kalamayacağını söyledi ama Enver Bey'in tabancasının namlusunu alnında hissedince tavrı hemen değişti. 'Madem ki öyle istiyorsunuz, istifa edeyim evládım' dedi ve yazı masasının çekmecesinden bir káğıt çekti ve istifanamesini alelácele karaladı.

ŞEVKET PAŞA’YI GETİRDİLER

Sırada, kim olduğu çoktan kararlaştırılmış olan yeni başbakanı zamanın hükümdarına tasdik ettirmek vardı. Enver Bey bir otomobille hemen Dolmabahçe Sarayı'na gitti, istifayı Sultan Reşad'a verdi ve sadrazamlığa Mahmud Şevket Paşa'nın gelmesini uygun gördüklerini söyledi. Yaşlı padişah Babıáli'de olup bitenlerden haberdardı, sadece 'Hayırlı olsun' demekle yetindi ve Mahmud Şevket Paşa'nın sadarete, yani başbakanlığa tayin fermanını hemen yazdırdı. Kámil Paşa'nın istifasını sarayda bırakan Enver Bey elinde yeni sadrazamın tayin fermanıyla Babıáli'ye döndüğü sırada hükümet binasının önünde kıyametler kopuyor, kalabalıktan bazıları tekbir getirirken bazı İttihadçılar da Babıáli'yi terkeden eski bakanlara 'Ulan tuuu! Daha ne duruyorsunuz? Vatan gidiyor, din gidiyor alçaklar' diye haykırıyordu.

İttihad ve Terakki'nin artık senelerce sürecek ve imparatorluğun Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra çökmüş bir hale gelmesiyle neticelenecek olan iktidarı, işte böyle başladı.

Ama başbakanlığa kanlı bir şekilde gelmiş olan Mahmud Şevket Paşa'nın gidişi de kanlı oldu. İktidarda sadece dört buçuk ay kalabildi, 1913'ün 11 Haziran'ında Divanyolu'nda uğradığı bir suikastte can verdi. Suikastten sonra devletin tepesi ile iktidarın gerçek sahipleri arasında bir başka tartışma yaşanacak ve bu mesele de siláhla çözülecekti.

Mahmud Şevket Paşa'yı öldürtmekle suçlananlar arasında saraya damad olan bir isim de vardı: İttihad ve Terakki'nin muhalifi Hürriyet ve İtilaf Partisi'nin liderlerinden Salih Paşa... Eski sadrazamlardan Tunuslu Hayreddin Paşa'nın oğluydu, Sultan Reşad'ın o sırada hayatta olmayan kardeşlerinden birinin, Ahmed Kemaleddin Efendi'nin kızı Münire Sultan'la evliydi ve askeri mahkemede idama mahkûm edilmişti.

SALİH PAŞA’YI ASTILAR

Kriz, idam kararının tasdik edilmesi için saraya yollanmasıyla başladı.

Sultan Reşad kararı bir türlü imzalayamadı, zira imzası yeğeninin kocasını canından edecekti. Yakın çevresindekilere 'Şimdi ne yapacağız?' diye sordu, hiç kimse ne yapması gerektiğini söyleyemeyince de kararı sümenaltı etti.

Yaşlı padişah işi sürüncemede bırakmakla meseleyi hallettiğini zannediyordu ama kapısını aşındıranların sayısı arttıkça arttı. Bir yanda af için gelenler vardı, diğer yanda ise 'Karar daha tasdik edilmedi mi?' diye soran İttihadçılar.

İttihadçıların bir başka güçlü ismi, sonraların 'Cemal Paşa'sı olan İstanbul Muhafızı Cemal Bey, krizi daha da tırmandırdı. Saraya 'Söyleyin padişaha, ben Salih Paşa'yı hüküm tasdik edilmese bile asarım. Sonra da cinayet işledim diye siz beni asarsınız ama bu herif de ortadan kalkmış olur' diye haber yollayınca Sultan Reşad'ın gözüne artık uyku girmez oldu. O zamana kadar 'Allah bana tahttan indirilmeyi göstermesin. Beni tahtımdan edeceğine canımı alsın, daha iyi' diye dualar eden yaşlı hükümdar 'Herkes benim hiçbir işe karışmadığımdan, hatta Anayasa'nın verdiği hakları bile kullanmadığımdan şikáyetçi. Böyle hareket etmesem bu herifler beni Konya'ya gönderip Cumhuriyet ilán ederler' demeye başladı.

Krizi çözmek tekrar Enver Bey'e düştü. Yine mahmuzlarını şakırdata şakırdata Dolmabahçe Sarayı'na gitti ve Sultan Reşad'ın huzurunda sadece birkaç dakika kaldı. Saraydan ayrıldığında, elinde padişahın imzaladığı ve mürekkebi henüz kurumamış olan idam kararı vardı.

Damad Salih Paşa'yı Bayezid Meydanı'nda hemen o gece, 11 kişiyle beraber astılar. Paşa, son arzusu sorulduğunda celládına dönüp 'Rica ederim şu paçamı düzeltiveriniz, çarpık duruyor' diyecekti.

Babıáli'de ve saray çevresinde sonraki günlerde çok daha trajik hadiseler yaşandı. Salih Paşa'nın karısı Münire Sultan, amcası Sultan Reşad'a beddualar edeken Sultan'ın annesi Sezaıdil Hanım saraya gidip hükümdara 'O beyaz sakalın kanlara boyanır inşaallah!' diye haykırdı. Yaşlı padişah ise kendisini 'Ne yapabilirdim ki? Enver tabancasını başıma dayadı, imzaladım' diye savundu, idam kararını gözyaşları içerisinde tasdik ettiğini söyledi ve ruhunu sakinleştirmek için, kararı imzaladığı kalemi hemen o anda kırdığını anlatmayı de ihmal etmedi.

Biz, vakti zamanında önemli kararların devletin tepesinde bir engellemeye uğraması halinde, işi işte böyle kolayca hallederdik.

Tatsız yıldönümüne tatlı bir sergi

KUDÜS, bundan 85 yıl önce, bu ay elimizden çıkmıştı. Üç dinin bu kutsal şehri 1517'de idaremiz altına girmiş ve tam tam dört asır boyunca, İstanbul'dan gönderilen memurlar tarafından idare edilmişti.

Şehri 1917 Aralık'ında, General Allenby'nin kumandasındaki İngiliz birliklerine teslim etmek zorunda kaldık. Allenby, 9 Aralık günü Kudüs'e bir kahraman edasıyla girdi ve o zamana kadar tam dört asır barış içinde yaşayan kutsal kent, İngiliz generalin zafer yürüyüşünden sonra bir daha ifláh olmadı.

Bu tatsız yıldönümünü maalesef Hürriyet Tarih dergisi ile Kudüs Başkonsolosumuz Hüseyin Avni Bıçaklı'dan başka hatırlayan çıkmadı. Biz Hürriyet Tarih'in kapak konusunu Kudüs'e ayırdık, Bıçaklı da Beytülláhim şehrinde Osmanlı yönetimi altındaki Filistin'i gösteren bir fotoğraf sergisi açtı. En eskisi 1846 tarihini taşıyan ve çeşitli kolleksiyonlardan toplanan fotoğraflar Filistin'deki Türk askeri varlığını, günlük hayatı ve kısacası oralarda barış içerisinde geçen günleri yansıtıyor. 31 Aralık'a kadar Beytülláhim'de kalacak olan sergi daha sonra Kudüs, Eriha ve Gazze'ye götürülecek.

En başta üniversitelerimiz olmak üzere kimselerin hatırlamadığı bu tatsız ve uğursuz yıldönümünü bir sergiyle gündeme getiren genç diplomat Hüseyin Avni Bıçaklı'yı böyle bir faaliyette bulunduğu için kutluyorum.

Diyarbakır’ı General Franks’tan önce Kanuni Süleyman üs yapmıştı
Aralık 29, 2002 01:586dk okuma
Paylaş

Amerika'nın Irak'a girecek olan 80 bin askerine harekát merkezi yapmak istediği Diyarbakır, geçmişte Irak taraflarında yaşanan bütün savaşların kumanda merkeziydi ve Kanuni Süleyman'dan Dördüncü Murad'a kadar birçok hükümdarın ve kumandanın karargáhı olmuştu.
Biz, Bağdat taraflarına sadece karadan değil, küçük tekneler kullanarak Dicle üzerinden de giderdik ve yeniçeriler, bu seferler sırasında Bağdat için besteledikleri şarkıları terennüm ederlerdi.

SAVAŞIN çıkmasına ramak kaldı. Görünen o ki, sınırlarımızın az ötesinde ortalık çok yakında birbirine girecek ve bu toz-dumanın içerisinde biz de rol alacağız.

Senelerdir devam eden huzursuzlukların sebebi olan Bağdat, şimdilerde Amerika için nasıl hiç bitmeyen bir baş ağrısıysa, bir zamanlar bizim için de aynı şekilde bir dert ve sıkıntı kaynağıydı. Amerika'nın Irak'a girecek olan 80 bin askerine harekát merkezi yapmak için Ankara'dan talepte bulunduğu Diyarbakır ise, geçmişte Irak taraflarında yaşanan bütün savaşların kumanda merkezi...

Ben, Amerikalılar'ın Türkiye'den Diyarbakır'a asker gönderme izni istediğini okuyunca, savaş teknolojisi ne kadar ilerlerse ilerlesin, temel strateji anlayışında değişen hiçbirşeyin olmadığını yeniden farkettim. Bundan beş asır önceki askerî stratejiler ne ise, bugün de aynıydı ve değişmemişti.

Bizim Irak'a hákim olduğumuz zamanlardaki savaşların ve çatışmaların sebebi, o devirlerde bölgenin bir başka gücü olan İran'ın ikide bir Bağdat'a saldırmasıydı. Petrolün bilinmediği günlerde, Bağdat'ı alan hemen aşağısındaki Basra'ya da hákim olacak demekti; bu, Hind Okyanusu'na açılan kapının anahtarını elde tutmak mánásına gelirdi. Bağdat, İran ile Türkiye arasında işte bu yüzden sık sık el değiştirir, İstanbul'a ikide bir ‘‘Acem Şahı Bağdat'a girip halkı kesmiş’’ diye haberler gelir, hemen arkasından seferler düzenlenir, sefere bazen bizzat zamanın padişahı kumanda eder ve o zamanki adı ‘‘Amid’’ olan Diyarbakır, koskoca bir garnizona dönerdi.

Geçmişi bu yüzden askerî bir eyaleti andıran Diyarbakır, Irak taraflarında bir mesele olmadığı zamanlarda, İran'la bitmez tükenmez savaşlara giren Osmanlı ordusunun kışlağı idi. Kışın yaklaşmasına doğru Tebriz'den aşağıya inen birlikler ilkbahara kadar Diyarbakır'da kalırlar, havalar ısınınca çarpışmalar da kaldığı yerden devam ederdi.

Diyarbakır, tarihindeki en büyük askerî yığınağı, Kanuni Süleyman'ın 1535'te ve 1554'te, Dördüncü Murad'ın da 1638'de çıktığı Irak seferleri sırasında gördü. Her iki hükümdar da şehri üs olarak kullandılar, hatta Dördüncü Murad, İran seferi sonrasında ayaklarının ağrısından yürüyemez hále gelince uzun müddet burada dinlendi.

Çoğumuza belki garip gelebilir ama biz eskiden Irak'a sefer yaptığımızda sadece kara ordusunu değil, donanmayı da kullanırdık. Bugün Şanlıurfa'ya bağlı olan Birecik'te kurulan tersanede Dicle'de çalışabilecek nehir gemileri inşa edilir, ordu Bağdat üzerine karadan yürürken, bazı birlikler de güneye bu gemilerle iner ve şehrin surlarını nehirden zorlarlardı.

Bağdat, yeniçeriler için hasreti çekilen şehirlerden biriydi. Oraya hákim olan bütün bölgeyi elde etmiş demekti, üstelik birçok din büyüğünün türbesi oradaydı ve şehrin ortasından geçen Dicle, şiirlere ve şarkılara da konu oluyordu.

İşte, eski devirlerdeki Irak seferlerini anlatan Bağdat şarkılarından bazıları bugün notalarıyla beraber elimizde bulunuyor. Hemen hepsi kitaplıklardaki tozlu elyazmalarının sayfaları arasında kalan ama asırlardan beri hiçbir yerde çalınmamış ve terennüm edilmemiş olan şarkılar barut imali formülleriyle, bit ilácı reçeteleriyle yahut hasret çekilen sevgiliye kavuşmayı sağlayacak olan muska örnekleriyle yanyanalar.

Yandaki kutuda, 16. asırdan kalma bu savaş şarkılarından dördünün sözlerini veriyorum. Şarkıların dili gerçi bugün konuştuğumuz Türkçe'ye oldukça yakındı ama teláffuz farklılıkları vardı ve artık anlaşılamayacak bazı teknik ifadeler yeralıyordu. Güfteleri bu yüzden vezinlerine dokunmadan bugünün Türkçesi'ne naklettim.

Diyarbakır'dan Irak üzerine yürüyen Türk ordusundaki saz şairleri, Bağdat ve ‘‘Hünkár’’ diye bahsetikleri Dördüncü Murad hakkında bakın neler hissediyor ve nasıl çalıp söylüyorlar?.

Yeniçeriler Bağdat’a yürürken bu şarkılarI söylerlerdi

YENİÇERİ ALİ OĞLU'NUN ŞARKISI: ‘‘Askerin üstünde bir seyir gördüm / İnşaallah gaziler Bağdat alınır / İmam Azam türbesinin üstünde / Ezanlar okunur namaz kılınır

Gaziler doğuya, cenge giderler / İmam Azam gayretini çekerler / Düşmanların ciğerini sökerler / Mel'un Şah'a pek tokatlar atılır

Kahraman beyleri askeri toplar / Kimi şehid olur murada erer / Osmanlı şahindir üstüne konar / Şahin pençesine giren yolunur

Ali Oğlu dua et Sultan Murad'a / Günü bin eylesin ömrü ziyade / Şáh, ne kuvvet ile geldin Bağdat'a? / Eksiklik kimdedir şimdi bilinir’’

YENİÇERİ KÁTİB'İN ŞARKISI: ‘‘İslam askeriyiz gazá kasdına / Peygamber sancağı çekip gideriz / Her birimiz kılıç alıp eline / Düşmanın hátırın yıkıp gideriz

Atımız küheylan, asildir huyu / Dicle ve Fırat'tan içeriz suyu / Kimse doğru yoldan şaşmasın deyu / Alámet taşını dikip gideriz

Gaziler var ok ve yayı elinde / Yayları sağında kılıç solunda / Başı vermek için İslam yolunda / Günahlarımızı silkip gideriz

Bir gazi hünkárın peşine düşüp / Konup göçüp nice vadiler aşıp / Taşkın sular gibi kaynayıp coşup / Acem iklimine akıp gideriz

Kátib de bu yolun geçti üstünden / Arifler kámili seçer sözünden / Mániler söyleyip bátıl yüzünden / Sır ile göklere çıkıp gideriz’’

YENİÇERİ ALİ'NİN ŞARKISI: ‘‘Gazi padişaha eyledi nazar / Yerleri gökleri yaratan şimdi / Şah Sáfi áh edip ağlayıp gezer / Yüreğinde kalan yaradan şimdi

Bedenden su gibi görünür çöller / Baş kesen gaziler takındı süsler / Şakıdı bülbüller açıldı güller / Şükür yanaşırız karadan şimdi

Padişahun kılıcıdır, Arab atıdır / Şah'ın kaçması da satranç matıdır / Bağdat'ın, Revan'ın hararetidir / Tacını başında dar iden şimdi

Hünkár kılıcıyla yazar yazıyı / Bildirmiştir Acem Şah'a haddini / Dağıtırdı İskender'in seddini / Bozuldu Bağdat'ı zor iden şimdi

Ali der ki: Çöllerimiz oldu kan / Hánlar esir düştü, her yer Müslüman / Özbek'tir bir yanın bir yan Hindistan / Kaldırırlar seni aradan şimdi’’

YENİÇERİ MUSTAFA'NIN ŞARKISI: ‘‘Padişahı görmeyenler / Heybet alsın otağından / O'dur yeryüzünün nuru / Işık al aydınlığından

Düşündü háli her yandan / Tahtı böyle som altından / Yeller eser kanadından / Duyan ürker yasağından

Kahramandan nedir farkı? / On siperi aştı oku / Geçemez hiç düşmanları / Yüz bin türlü tuzağından

Mustafa der: küçük erler / Göğsü kösler gibi gürler / Ayak altında kelleler / Kalkdı arslan yatağından’’

‘Nerede o eskiler’ dedirtmeyen bir CD

MUSİKİ bilgini Hüseyin Sadettin Arel, 1940'lı senelerde, o zamanlarda yeni yeni bozulmaya başlamış olan Türk Müziği için en iyi ilácın ‘‘nağmeleri ağlayıp inlemekten kurtaracak bir reçete bulmak’’ olduğunu yazıyor, ‘‘Ben bu müziğin şimdiki değil, gelecekteki haline meftunum’’ diyordu.

Bu sözler edildiği sırada, Türk Müziği aslında en parlak dönemini yaşamadaydı. Müziğe gerçi piyasa kaygıları hákim olmaya başlamıştı ama başta Kapdanizade Ali Rıza ve Muhlis Sabahaddin Beyler olmak üzere geleceğin musikisini yapmaya çalışan üstadlar hálá eser veriyor, bunları çaldırıyor ve rağbet görüyorlardı.

İleriki senelerde bunun tam tersi yaşandı ve geleneksel musikimiz ifláh olmaz bir hal aldı. Özellikle 12 Eylül sonrasında kalite düştükçe düştü, müziğin yerini seviyesiz bir şov merakı aldı, ‘‘klasik koro’’ adını taşıyan gruplar ise müzik yapmak yerine soğuk bir görüntü veren ciddiyet oyununa dönüştüler ve rollerine bugün de devam ediyorlar.

Sözün kısası, Türk Müziği'ne artık ‘‘Kötü para iyi parayı kovar’’ diyen İngiliz iktisatçı Gresham'ın kanunu her yönüyle hákim olmuş bulunuyor.

Müzik konusundaki bu karamsarlığımdan, bu hafta dinlediğim bir CD'yi dinleyince büyük ölçüde sıyrıldım: ‘‘İncesaz’’ grubunun yaptığı ‘‘Eylül Şarkıları’’nı...

Albümde Cengiz Onural'ın şarkılarıyla Murat Aydemir'in enstrümantal parçaları vardı ve şarkıları Melihat Gülses okumuştu. Bu CD'nin en önemli tarafı, bestelerin alışılmış basmakalıp nağmelerin dışında, bundan çok önceleri denenmesi gereken zarif bir üslupta olması ve İncesaz Grubu'nun icrada yakaladığı tınıydı. Klasik sazlar teknolojiyle birleşince ortaya geleceğin müziğinin öncüsü olmaya láyık bir icra çıkmıştı.

Anlayış ve üstün bir zevk beraberliğinin eseri olan ‘‘Eylül Şarkıları’’nı mutlaka dinleyin. Melihat Gülses'in sesinde geçmişin değil geleceğin hasretini ve hüznünü hissedince, CD'deki eserlerin bugün ‘‘müzik’’ diye yutturulmaya çalışılan tatsız ve zevksiz gürültülerle mukayesesini yapacağınıza eminim.

.

Bugün 338 ziyaretçi (833 klik) kişi burdaydı .

Bugün 183 ziyaretçi (228 klik) kişi burdaydı!

Bu web sitesi ücretsiz olarak Bedava-Sitem.com ile oluşturulmuştur. Siz de kendi web sitenizi kurmak ister misiniz?

Ücretsiz kaydol