İslâmiyet, Türklerin millî benliğini koruyan ve onları dünyaya hâkim kılan başlıca kuvvet olmuştur. Nitekim Müslümanlığa girmeden Avrupa’yı istilâ eden Türkler, millî benliklerini koruyamadı.

Öz

Bu makalede İslam’dan önceki hallerinden başlamak üzere İslam’ın Türkler tarafından kabul ediliş süreci ele alınmaktadır. Nitekim Türklerin İslam’a geçişleri, dini ve toplumsal hayatlarındaki değişimler yanında bu sürecin dünya tarihine yansıyan etkilerine kadar pek çok boyutu bulunan bir alan olması itibariyle önemlidir. Türkler tarih boyunca hareketli bir toplum yapısı arz etmekte olup çevrelerindeki medeniyetlerle irtibat halinde olmuşlar ve mevcut dinler ile karşılıklı etkileşim içinde bulunmuşlardır. Türklerin İslam’a geçmesinde etkili olan sebepler arasında ise sahip oldukları Göktanrı inancı ile İslam’ın tek ilah anlayışının benzerliği ve İslam’ı tabiatlarına uygun bulmalarından söz edilmiştir. Bununla birlikte çeşitli dinleri tanımış olan Türkler’in İslam’ı kabul etmelerindeki sebeplerin söylenmesi yanında bunun bir süreç içinde gerçekleştiği de ifade edilmelidir. Bu amaçla makalede Türklerin İslam’ı neden kabul ettiklerine de değinilmekle birlikte asıl ilgimiz bunun nasıl gerçekleştiği noktasında olmuştur. Tarihi açıdan Türklerin İslam’ı tanımaya başlamalarında 751 tarihinde gerçekleşen Talas savaşı bir anlamda milat kabul edilir. Bu makalede bunun öncesinde ve sonrasındaki bazı hadiselerin de rolünün bulunduğu gösterilmek istenmiştir. Böylece Türklerin İslam’a geçişleri birtakım tarihsel bilgilere dayanılarak açıklanmaya çalışılmıştır. Türklerin İslam’dan haberdar olmalarında ilk olarak Arap fetih hareketlerinin etkili olduğu, İslam dinini araştırıp onun hakkında bilgi sahibi olduktan sonra da Müslüman oldukları, böylece İslam’ın Türkler arasında yayıldığı kabul edilmektedir. Burada Türklerin İslam’ı kendi yapılarına uygun bulmalarının etkisi de belirtilmelidir. Bununla birlikte Türklerin İslamlaşma sürecinde etkili olan çeşitli etkenlerden söz edilebilir. Bu amaçla öncelikle Türklerin yaşadığı coğrafyaya bakıldığında bu bölgenin Çin, İran, Rusya ve Hindistan’ın arasında olduğu görülür. İslam’ın yayılmaya başladığı dönemde bu bölgede bir taraftan siyasi ve kültürel olarak Çin etkisi mevcutken diğer taraftan Hıristiyanlık ve Maniheizm’in misyoner faaliyetleri bulunuyordu. Bunun yanında Arap İslam orduları Türklerle karşılaştığında Göktürkler, Uygurlar ve Türkeş devletleri vardı. Yani Türkler fetih hareketleri gerçekleşirken siyasi varlıklarını kaybetmiş değillerdi. Türklerin İslam’la karşılaşması siyasi ve dini olarak böyle bir coğrafyada gerçekleşmiştir. Bu noktada Türklerin İslam’ı bireysel olarak tanımaları ve benimsemelerinde etkili olan sebepler arasında sahabe ve tabiinden kimselerin ve bölgeye gelip yerleşen Müslümanların tebliğ faaliyetlerinden söz etmek gerekmektedir. Bir diğer etken olarak Türklerin Arap İslam ordusunda asker olarak görev yapmaları sayılabilir. Nitekim Türklerin asker olarak görev yaptıkları sürede tanıdıkları İslam’ı kabul ettikleri ve diğer insanlara bunu ulaştırdıkları belirtilmektedir. Lakin Türklerin Emeviler döneminde asker olarak görev yaptıkları bunun Abbasiler döneminde daha da arttığı belirtilmekle birlikte bunların tam olarak ne zaman başladığı bilinmemektedir. Türklerin kitleler halinde İslam’a geçmesinde ilk dikkat çeken hadise Talas savaşı kabul edilir. Zira bu savaştan sonra bölgede Çin etkisinin zayıfladığı ve Müslümanların daha fazla etkili olduğu iddia edilmektedir. Bu olay dışında Karahanlıların kurucusu Satuk Buğra Han’ın halkı ile birlikte Müslüman olması da kitleler halinde İslam’a geçişlerde etkili olmuştur. Ayrıca Karahanlılar, Müslüman Türk âlimlerin yetiştiği bir dönem olması itibariyle de önemlidir. Bununla beraber Türklerin sahip olduğu özelliklerinin İslam’la uygunluk göstermesi ayrıca Türklerin Hz. Nuh’un oğlu Yafes’in soyundan geldiğini kabul etmeleri ile kendilerini İslam tarihinin içinde konumlandırmaları onu benimsemelerinde etkili olmuştur. Hz. Peygamber’in bazı hadislerinde Türklerden bahsetmesinin de bunda rolü bulunmaktadır. Dolayısıyla Türklerin İslam’ı kendi tercihleriyle kabul edip benimsedikleri söylenebilir. Buraya kadar anlatılanlarda görüldüğü üzere Türklerin bireysel ve kitleler halinde İslamlaşmasında öne çıkan tarihsel bazı olaylar yanında Türkler’in sahip olduğu özellikler, tebliğ faaliyetleri ve bazı hadislerin de rolünden söz edilebilir. Böylece Türklerin İslamlaşmasının bir süreç içinde gerçekleştiği ve bunda çeşitli sebeplerin etkili olduğu anlaşılmaktadır.

.

Türklerin, İslam ordularının ilk karşılaşmasının, 751 Talas Savaşı olduğu söylenmektedir ancak bu söylem gerçeği yansıtmamaktadır. Talas Savaşı, Türklerin, İslam ordularıyla ilk defa aynı safta savaştıkları savaştır. Türkler, Talas Savaşı’na kadar bir çok kez İslam ordularına karşı savaşmış, İslamiyet dinini benimsememiştir.1

İslam dinini ilk kabul edenleri kesinlikle tespit etmek güçtür. Kabul gören genel görüşe göre İslamiyeti kabul eden ilk Türk topluluğu Karluklulardır. Bir kısım Hazarlar da pek önceden Müslüman olmuşlardı, denebilir.2 İslamiyet dinini benimseyen ilk Türk devleti ise Karahanlılar olarak kabul görmüştür.

Türk boylarının İslamiyeti kabul edişlerindeki zaman farklılıklarının ve inanışta oluşan farklılıkların temel nedeni İslamiyet öncesi dönemde tek bir inanca mensup olmamaları denilebilir. Manihezm, Gök-Tanrı inancı ve Budizm Türkler arasında yaygındı dolayısıyla önceki dinlerinden taşıdıkları inanç ve uygulamalar da farklı oldu.3 Ayrıca şunu unutmamak gerekir ki, Altay, Ötüken ve Baykal çevreleri yabancı din etkilerinin dışında kalıyordu. İslamiyet’in etki ve bilgisi buralara o ilk yıllarda pek az sokulabilmişti.4

Türklerin İslamiyet’e geçiş sebeplerinden en önemlisi olarak sayılan Gök Tanrı inancının İslamiyet’e benzer olduğu görüşü ise eksik bir önermedir. Gök Tanrı inancının Semavi dinlere benzediğini söylemek daha doğru olacaktır. Bu durum, Türklerin aynı dönemlerde Yahudiliği ve Hristiyanlığı da benimsemesini de açıklayabilir. Dolayısıyla Türklerin İslamiyete geçişinin temel etmeninin din benzerliği olduğunu söylemekten ziyade misyonerlik faaliyetlerinin olduğunu söyleyebiliriz. Bu faaliyetler ilk dönemlerde Arap seyyahlar tarafından üstlenilmişse de Türklerin İslamiyeti benimsemesinden en önemli rolü İslamiyeti benimsemiş Türkler üstlenmiştir. Türkistan coğrafyasında Hoca Ahmet Yesevi, Anadolu’da Tapduk Emre, Yunus Emre ve Mevlana Celaleddin Rumi gibi isimler bu görevi üstlenen en önemli isimlerdendir. Yine Anadolu coğrafyasında ise tekkeler, zaviyeler, “derviş” olarak adlandırılan dini önderler ve tasavvuf anlayışı İslamiyet’in yayılmasında önemli bir rol oynamıştır.

Türklerin İslamiyete geçiş dönemini 3 ana evreye ayırabiliriz:

   1) Türklerin bireysel olarak İslamiyete geçişleri: 642 – 751 .
   2) Grup halinde din değiştirme, orduda ve yönetimde görevler üstlenme: 751 – 868 .
   3) Toplu din değişiklikleri ve ilk Müslüman Türk devletlerinin kuruluşları: 868 – 940. 5

Ancak dördüncü bir evrenin var olduğunu da söylemek gerekir. Bu konuda bu üç evre sonunda Türklerin tamamen İslamiyet’i kabul ettiği görüşü gerçeği yansıtmamaktadır. İbni Fadlan’ın seyahatnamesi ve kaleme alınan diğer seyahatnameler bu görüşü çürüten kaynaklardan olmakla birlikte İlber Ortaylı da Anadolu’ya göç eden Türklerin büyük bir kısmının -özellikle Toroslar bölgesine göç edenleri vurgular- Gök-Tanrı inancına mensup olduğunu, Selçuklu Devleti döneminde Türk boylarının İslamiyeti benimsemesinin önemsenmediğini belirtmiştir. Hatta Osmanlı Devleti döneminde kadim dinin izlerinin görüldüğü vurgulanır. Bu konuda bir iddia da Halil İnalcık tarafından ortaya atılmıştır. Fatih Sultan Mehmet Han’ın akıl hocası olan Ak Şemseddin’in dahi yarı şaman (bu tabir Gök-Tanrı inancını sürdüren Alevi toplumu için kullanılır) olduğunu iddia eder.6 Dolayısıyla bu sürecin sonuç aralıkları hakkında net bir bilgi vermek mümkün değildir. Türklerin inandığı İslam anlayışının da Arap yada Fars toplumuyla birebir aynı olduğunu söylemekte mümkün değildir. Nitekim özellikle Anadolu Türkünün, Gök-Tanrı inancından, İslam inancına taşıdığı bir çok adet, Türkler tarafından İslam dini açısından kutsal görülmekte; fakat Arap toplumları tarafından bu inanışlar bidad ilan edilmektedir. Bunlara örnek olarak, vefatın yedinci gününde mevlit yapma, doğumda ve ölümde kırkıncı güne özel anlam yükleme, dua ederken kıbleye dönmek yerine göğe bakma, mezarlık ziyaretlerinde bulunma, yağmur duasına çıkma, kötü rüyayı suya anlatma, türbe vb. yerlerde dua etme verilebilir. Türkler gibi İslamiyeti benimseyen hemen hemen her toplumda da benzer eski örf ve ananelerin aktarıldığı da görülmektedir. Sonuç olarak Türklerin İslamiyeti kabulü yaygın görüşün aksine kısa sürede tamamlanmamıştır.

[1] Talas Savaşı’nda Türkler, Türkistan coğrafyasına seferler düzenleyen Araplarla yine düşmanları Çinliler arasında tercih yapmak zorunda kalmıştır. Savaşın başında Çinliler ile ittifak yapan Türkler, taraf değiştirip Araplarla birlikte Çinlilere karşı savaşmıştır. Bu taraf değiştirmenin sebepleri ve Türklerin, Çinliler ile savaşın başında ittifak yapmasına , makalemizin ana konusu olmaması sebebiyle detaylı değinmeyeceğim. Ancak konu hakkında okuma yapmak isterseniz Talas Savaşı hakkında okuma yapmanızı önermekteyim.

[1] Hikmet Tanyu, Türklerin Dini Tarihçesi, Birinci Baskı, 1978 İstanbul, s.108

[2] Yaşar Kalafat, Altaylar’dan Anadolu’ya Kamizm, s.32

[3]Hikmet Tanyu, a.g.e, s.108

[4] Şerafettin Turan, Türk Kültür Tarihi, s.136

[5] Çevrimiçi Bağlantı: https://www.youtube.com/watch?v=yYdu1EKPgLI

Türklerin İslamiyet’i Kabulü ve İlk Türk İslam Devletleri, Türklerin farklı dinlere mensup oldukları dönemden sonra Müslüman Araplarla temas etmeye başladıkları ve İslam dinini benimsedikleri dönemi kapsar. Türklerin Müslümanlarla ilk teması 624 yılında Nihavend Savaşı’yla olmuştur. Emeviler döneminde Türkler, İslam ordularında yer almış ancak Emevilerin Arap olmayanlara uyguladığı ırkçı politika nedeniyle İslamiyet’e geçişleri gecikmiştir. Abbasiler döneminde ise Türkler, Abbasileri destekleyerek Emevileri yıkmış ve Abbasilerin iktidarını sağlamıştır.

İslamiyet’i kabul eden ilk Türk devleti Karahanlılar Devleti’dir. 840 yılında Karluk, Yağma ve Çiğil gibi Türk boylarının bir araya gelmesiyle Doğu Türkistan’da kurulan Karahanlılar Devleti, 932 yılında İslamiyet’i resmi din olarak kabul etmiştir. Karahanlılar Devleti, Türk-İslam kültürünün temelini atmış, ilk posta teşkilatını kurmuş, burslu eğitim sistemini başlatmış ve Uygur alfabesini kullanmıştır.

Karahanlılar Devleti’nden sonra kurulan diğer önemli Türk-İslam devletleri şunlardır:

-Gazneliler Devleti (963-1187): Alp Tigin tarafından Afganistan’ın Gazne şehrinde kurulmuştur. Gazneli Mahmut döneminde Hindistan’a 17 sefer düzenleyerek İslamiyet’i yaymış ve Abbasi halifesini kurtararak “sultan” ünvanı almıştır.

-Büyük Selçuklu Devleti (1038-1157): Oğuzların Kınık boyu tarafından kurulmuştur. Tuğrul Bey döneminde Nişabur şehrinde hutbe okutup para bastırarak devletin kuruluşunu ilan etmiştir. Alparslan döneminde Malazgirt Muharebesi’ni kazanarak Anadolu’nun kapılarını Türklere açmıştır.

-Harzemşahlar Devleti (1097-1230): Büyük Selçuklu Devleti’nin Harzem bölgesindeki valisi olan Anuştekin tarafından kurulmuştur. Harzemşah Muhammed döneminde bağımsızlığını ilan etmiştir. Ancak Moğol istilası sonucu yıkılmıştır.

Bu devletler, Türk-İslam medeniyetinin gelişmesine katkı sağlamış, siyasi, kültürel ve ekonomik açılardan önemli eserler ortaya koymuşlardır.

1,882 görüntülenme
0
Cevap
• Türklerin ilk defa Müslüman Araplarla münasebeti 7. asırda başlamıştır. İslâm dünyası ile Türklerin arasındaki münasebetler Halife Ömer zamanında (634-644), İrmîniye ve Azerbaycan’ın İslâm orduları tarafından fethedilmesi üzerine askerî çatışma şeklinde başlamış. Daha sonraları ise ticari şekilde devam etmiştir.[1]

• İslamiyeti ilk kabul eden Türk devleti genellikle Karahanlılar olarak bilinir fakat bu konuda farklı görüşler var.Kimi tarihçi ilk Müslüman Türk devletini Karahanlılar, kimi tarihçiler ise İdil Bulgarları olarak kabul eder. Net olan bilgi Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılar Devletidir.

• İlk Türk İslam devletleri şunlardır;

-Karahanlılar Devleti: 840 yılında Bilge Kül Kadir Han tarafından kurulmuştur. (1041-42) yılları arasında Batı Karahanlı ve Doğu Karahanlı devleti olarak ikiye bölünmüştür. Batı Karahanlı Devleti Harzemşahlar tarafından 1212 yılında yıkılmıştır. Doğu Karahanlı Devleti ise Karahitaylar tarafından 1211 yılında yıkılmıştır.

-İdil Bulgarlar Devleti: Devlet, X. yüzyılda kurulmuş XV. yüzyılda yıkılmıştır. 922 yılında İslamiyeti kabul etmiştir.

• Gazneliler Devleti: Devlet, 963 yılında Alp Tegin tarafından Gazne şehrinde kurulmuştur. 1186 yılında Gurlular tarafından yıkılmıştır.

• Büyük Selçuklu Devleti: Devlet, 1040 yılında Tuğrul Bey tarafından kurulmuştur. 1157 yılında Oğuzlar ve Harzemşahlar tarafından yıkılmıştır.

1,323 görüntülenme
Kaynaklar
Ahmet Taşağıl. Tdv İslâm Ansiklopedisi. Alındığı Tarih: 17 Haziran 2023. Alındığı Yer: TDV İslâm Ansiklopedisi | Arşiv Bağlantısı
2
Cevap Ver
Evrim Ağacı Soru & Cevap Platformu, Türkiye'deki bilimseverler tarafından kolektif ve öz denetime dayalı bir şekilde sürdürülen, özgür bir ortamdır. Evrim Ağacı tarafından yayınlanan makalelerin aksine, bu platforma girilen soru ve cevapların içeriği veya gerçek/doğru olup olmadıkları Evrim Ağacı yönetimi tarafından denetlenmemektedir. Evrim Ağacı, bu platformda yayınlanan cevapları herhangi bir şekilde desteklememekte veya doğruluğunu garanti etmemektedir. Doğru olmadığını düşündüğünüz cevapları, size sunulan denetim araçlarıyla işaretleyebilir, daha doğru olan cevapları kaynaklarıyla girebilir ve oylama araçlarıyla platformun daha güvenilir bir ortama evrimleşmesine katkı sağlayabilirsiniz.

.

Türklerin İslamiyet'i Kabulü Ve Etkileri

Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve Etkileri

Türklerin İslamiyet’i kabul etmesi, dünya tarihindeki en önemli dönüşümlerden biri olarak kabul edilir. Bu süreç, sadece Türk toplumunu değil, İslam dünyasını ve dünya siyasetini de derinden etkilemiştir. 8. yüzyılda başlayan bu büyük değişim, Türklerin sosyal, kültürel ve siyasi yaşamında köklü değişimlere yol açmıştır. Bu blogda, Türklerin İslamiyet’i kabul sürecini, bu sürecin nedenlerini ve sonuçlarını detaylı bir şekilde ele alacağız.

Türklerin İslamiyet’i Kabul Süreci

Türkler, tarih boyunca Orta Asya’da büyük imparatorluklar ve devletler kurmuş bir millettir. 7. yüzyılda İslamiyet’in doğuşuyla birlikte, Arap İslam orduları Orta Asya’ya doğru ilerlemeye başladı. Özellikle Talas Savaşı (751) Türklerin İslam dünyasıyla yakınlaşmasında kritik bir dönüm noktası oldu. Çinlilerle Müslüman Araplar arasında yapılan bu savaşta Türkler, Müslümanların yanında yer alarak zafer kazanmış ve bu olay, Türklerin İslamiyet’e yönelmesine zemin hazırlamıştır.

Türk boyları, 9. ve 10. yüzyıllarda İslamiyet’i kitleler halinde kabul etmeye başladı. Özellikle Karahanlılar Devleti, İslamiyet’i kabul eden ilk büyük Türk devleti olarak bilinir. Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han’ın İslamiyet’i kabul etmesi, Türk dünyasında İslamiyet’in yayılmasını hızlandıran bir gelişme olmuştur.

Türklerin İslamiyet’i Kabul Etme Nedenleri

Türklerin İslamiyet’i kabul etmesinin ardında çeşitli nedenler yatmaktadır. Bunların başında, İslamiyet’in Türklerin kültürel ve sosyal yapısıyla uyumlu olması gelir. İslamiyet’in adalet, yardımlaşma, kardeşlik gibi değerleri, Türklerin göçebe yaşam tarzıyla örtüşmüş ve İslam, Türkler arasında hızla kabul görmüştür.

Ayrıca, İslamiyet’in Türkler arasında hızla yayılmasında ticaret yollarının ve İslam dünyasıyla kurulan ekonomik ilişkilerin de büyük bir rolü olmuştur. Türk boyları, İslamiyet’i kabul ederek İslam dünyasıyla daha yakın siyasi ve ekonomik bağlar kurmuşlardır. Bu durum, hem Türklerin İslam dünyasında güç kazanmasını sağlamış hem de İslamiyet’in yayılmasına katkıda bulunmuştur.

İslamiyet’in Türk Kültürüne Etkileri

Türklerin İslamiyet’i kabulü, Türk kültürünü derinden etkilemiştir. Bu süreçte Türkler, İslam medeniyetinin bir parçası haline gelmiş ve İslam dünyasında büyük bir kültürel dönüşüm yaşamıştır. Türkler, İslamiyet’i kabul ettikten sonra, İslam sanatını, mimarisini ve bilimini benimsemiş ve bu alanlarda büyük gelişmeler kaydetmişlerdir.

Özellikle Selçuklu İmparatorluğu ve Osmanlı İmparatorluğu, İslam mimarisinin ve sanatının zirveye ulaştığı dönemler olmuştur. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde inşa edilen camiler, medreseler ve kervansaraylar, İslam medeniyetinin en güzel örnekleri olarak kabul edilir. Aynı zamanda Türkler, İslam medeniyetine katkıda bulunan büyük âlimler ve düşünürler yetiştirmiştir.

Siyasi Etkiler: Türklerin İslam Dünyasındaki Rolü

Türklerin İslamiyet’i kabul etmesi, siyasi alanda da büyük etkiler yaratmıştır. Türkler, İslamiyet’i kabul ettikten sonra İslam dünyasında hızla yükselmiş ve büyük devletler kurmuştur. Özellikle Gazneliler, Selçuklular ve Osmanlılar, İslam dünyasının liderliğini üstlenmiş ve İslamiyet’in korunmasında ve yayılmasında önemli bir rol oynamıştır.

Selçuklu İmparatorluğu, Haçlı Seferleri sırasında İslam dünyasının savunucusu olmuş ve Batı’dan gelen saldırılara karşı İslam topraklarını korumuştur. Selçuklular, aynı zamanda İslam dünyasında bilim, sanat ve mimarinin gelişmesine büyük katkılarda bulunmuşlardır.

Osmanlı İmparatorluğu ise İslam dünyasının en büyük devleti olarak, yüzyıllar boyunca İslamiyet’in bayraktarlığını yapmıştır. Osmanlı padişahları, halife unvanıyla İslam dünyasının lideri olmuş ve İslam’ın yayılmasında, korunmasında ve dünya siyasetindeki etkisinin artırılmasında önemli roller üstlenmişlerdir.

İslamiyet’in Türk Kimliği Üzerindeki Etkisi

Türklerin İslamiyet’i kabul etmesi, Türk kimliğinde derin bir değişime yol açmıştır. İslamiyet, Türklerin dünya görüşünü, yaşam tarzını ve değerlerini şekillendirmiştir. Türkler, İslamiyet ile birlikte sosyal adalet, dayanışma ve yardımlaşma gibi değerleri benimsemiş ve bu değerler, Türk toplumunun temel yapı taşları haline gelmiştir.

Aynı zamanda İslamiyet, Türklerin edebiyatına, müziğine ve sanatına da önemli katkılarda bulunmuştur. Divan edebiyatı, İslam kültüründen beslenen önemli bir edebi akım olarak ortaya çıkmış ve Türk şiiri, İslamî temalarla zenginleşmiştir.

Türklerin İslamiyet’i kabul etmesi, hem Türk tarihi hem de İslam dünyası açısından büyük bir dönüm noktası olmuştur. Bu süreç, Türklerin sosyal, kültürel ve siyasi yaşamında köklü değişimlere yol açmış ve Türkler, İslam dünyasında önemli bir güç haline gelmiştir. İslamiyet, Türk kimliğini şekillendirmiş ve Türkler, İslam medeniyetinin en önemli temsilcilerinden biri olmuştur.

.

Savaşla gelen KUTLU NETİCE

TÜRKLER MÜSLÜMAN OLMAKLA NELER KAZANDI?

Türk isminin menşei

Türklerin İslâma katkısı

Ya Türkler Müslüman Olmasalardı?..

İslam Öncesi Türkler ve Türklerin İslamlaşma Süreci

Öz

Türklerin İslamiyeti Kabulü