Karesi Beyliği, tıpkı Osmanlı Beyliği gibi Anadolu Selçuklu Devleti döneminde batıya göç ettirilerek uç beyliği vazifesi üstlenmiş, kalabalık bir tebaası olan güçlü bir beylikti. Osmanlı Beyliğine nazaran daha güçlü bir ordusu vardı ve Bizans’a karşı başarılı gazalar yürütmekteydiler. Osmanlı Devleti ile Karesi beyliği arasında geçmişte bir husumet yaşanmamış, ortak garaz olan Bizans üzerine seferlerde bulundukları dönemlerde iş birliğinde dahi bulunmuşlardı.

Son Karesi beyi İclan Bey (ya da Yahşi Bey) 1341 yılında vefat edince oğulları Demirhan Bey ve Tursun Bey arasında husumet ortaya çıktı. Bu husumet neticesinde Demirhan Bey beylik makamına oturdu, Tursun bey ise Orhan Gazi’nin himayesi altına girerek Bursa’ya yerleşti.

Demirhan Bey, gerek tebaası gerekse beyliğin ileri gelenleri tarafından kabul görmedi. Halk da Tursun Bey’i istiyordu. Beyliğin ileri gelenleri Vezir Hacı İlbeyi ile birlikte Tursun Bey’e haber göndererek tebaanın arzusu ile idareyi almasını talep ettiler. Ancak Tursun bey, kardeşi Demirhan Bey’le mücadele edebilecek askeri nüfuza sahip değildi. Bunun için Orhan Gazi’den yardım istedi. Karşılığında Bergama, Balıkesir ve Edremit bölgelerini Orhan Gazi’ye bırakmayı teklif etti. Orhan Gazi, Tursun beyin bu arzusunu vesile kabul edip ordusunu hazırladı ve Karesi güzergâhında bulunan pek çok hisarı fethetti.

Fethettiği hisarlar sırasıyla Ulubat, Biliyüz, Ablayund ve Kirmastı tekfurları Orhan Gazi’ye karşı koymayıp hisarları teslim ettiler. Orhan Gazi hisarların tekfurlarını kendilerine bağlı kalacakları sözü vermeleri karşılığında yerlerinde bıraktı. Ancak Ulubat tekfuru sözünde durmayıp muhtemelen olası bir savaş için hazırlık yapmaya başlayınca bunu haber alıp hisara girerek tekfuru öldürüp kaleyi zapt etti.

Bu fetihler hem fütuhat hem de Karesi beyliğinden alınacak Bergama - Balıkesir – Edremit bölgelerine ulaşımın emniyet altına alınması amacı taşıyordu. Hisarların fethi tamamlandıktan sonra Orhan Gazi, himayesindeki Tursun bey ile birlikte Demirhan Bey’in içinde bulunduğu Balıkesir hisarının önüne geldi. Demirhan Bey, muharebe edemeyeceği için kaçarak Bergama hisarına sığındı. Orhan Gazi, bunun üzerine Bergama hisarını muhasara altına aldı. Tursun Bey, kardeşi Demirhan Bey’i sulha ikna etmek için yanına varmaya teşebbüs etti. Ancak kaleden atılan bir okla öldürülünce Orhan Gazi, halka hitap ederek “burası artık benim ilimdir” diyerek Demirhan Bey’i kaleden çıkartmadan dönmeyeceğini ilan etti. Bunun üzerine Demirhan Bey, canının bağışlanarak zapt edilmesi karşılığında kaleden çıkartılıp Bursa’ya gönderildi. Böylelikle Karesi Beyliği, tebaası, ordusu ve hazinesiyle birlikte topyekûn Osmanlı Devletine bağlanmış oldu (1345).

Orhan Gazi, veliahdı olarak gördüğü Süleyman Paşa’yı çağırıp idareyi teslim etti ve bölgeyi tımar ederek gazilerine dağıttı. Böylelikle Karesi, Osmanlı Devleti’nin o güne kadar sulh yolu ile fethettiği en geniş bölge oldu. Karesi’nin fethi ile Rumeli topraklarına ulaşmak mümkün hale geldi. Bu tarihten sonra fütuhatın istikameti uzunca bir süre Trakya olmuştur.

.

Edirne'nin Fethi

93 Harbi, Miladi 1877, Hicri 1293 yılında Osmanlı Devleti ile Rus Çarlığı arasında gerçekleşmiş, Osmanlı’nın mağlup olmasıyla Balkanlar üzerindeki hakimiyetini kaybetmesine sebep olmuştur. 

Miryo Kefalon Savaşı Öncesi Tarafların Durumu

Ruslar, boğazların kontrolünü ele geçirmek ve Osmanlı’ları Avrupa Coğrafyasından silmek için yüzlerce yıldır süren politikalar gütmekteydiler. Rusların Osmanlı karşıtı politikaları sadece stratejik bir hamle değil aynı zamanda milli bir emeldi. Zira Osmanlı’nın Anadolu ve Avrupa üzerindeki hâkimiyeti, Hıristiyan dünyası ve Slav toplumları için büyük bir engel teşkil ediyordu. Rusların bu emelleri, 1800’lü yılların başlarında Kırım Hanlığı üzerinde ve 1900’lü yıllara doğru da Asya’da yaşayan Türk kökenli halklar üzerinde kendini göstermiştir. Rusların, 1850’li yıllarda, Osmanlı himayesi altındaki Kırım Hanlığı üzerinde kurdukları baskılar, 1853 Kırım-Rus savaşında hüsranla sonuçlanmış ancak İç Asya ve Türkistan’daki Türk Toplumlar üzerinde insanlık dışı yöntemlerle Muaffak olmuşlardı. Rusların, Osmanlılar ve tüm Türk Dünyası üzerindeki düşmanca emelleri, 93 Harbi’ni kaçınılmaz kılan etkenlerdendir. 

2. Abdülhamit Dönemini yaşayan Osmanlı İmparatorluğu, 1850’li yıllarda Avrupa ülkelerince yıpratılmakta ve baskı altına alınmaktaydı. Bunun yanında, Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü destekleyen ülkelerde mevcuttu ve bu itilaf-ittifak mihrakları karşılıklı bir güç dengesi oluşturuyordu. Osmanlı’nın toprak bütünlüğü, Almanya ve Fransa için mühimdi. Zira Osmanlı’nın Avrupa’dan süpürülmesi Fransa ve Almanya dışındaki tüm Doğu ve İç Avrupa ülkelerinin güçlenmesine sebep olacaktı. Bunun yanında İtalya, İngiltere ve Rusya, Boğazlar, Anadolu ve Doğu Avrupa sathında Osmanlıların mevcudiyetinden fevkalade rahatsızlardı. Söz konusu güç dengeleri, Fransa’nın Prusya ile mücadelesinde mağlup olmasıyla Osmanlıların aleyhine gelişerek Rus-İtalya-İngiltere cephesinin üstün taraf haline gelmesiyle sonuçlandı (1870). Bu ittifakın en iştahlı cephesi olan Rusya, Fransa’nın inisiyatifini kaybetmesi üzerine Paris Antlaşmasında geçen “Karadeniz’de donanma ve tersane bulundurulmaması” maddesini tanımadığını ilan edip Londra konferansında da İtalya ve İngiltere’nin desteğiyle ilk hamlesini gerçekleştirdi. Böylelikle Rusya, kadim emeller beslediği Karadeniz’e kuvvetli donanmalar konuşlandırıp tersaneler inşa etmeye imkânına sahip oldu. 

93 Harbinin Nedenleri

Rusya, Osmanlı’nın mevcudiyeti hasebiyle gerçekleştiremediği Panslavizm akımını yeniden gündemine alarak Balkanlarda yayılmak için Moskova’da Panslavizm kongresini topladı. Rusların amacı, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Romanya ve Karabağ’da yaşayan Slavlarını ayaklandırmak ve Rus menfaatine hizmet edecek teşkilatlar kurmaktı. Fransa’nın saf dışı olmasıyla Osmanlı üzerinde baskı kurarak gerçekleştirdiği bu eylemler neticesinde Balkanlardaki politik durum yoğun şekilde Rus eksenine doğru kaymaya başlamıştır. Rusların bu baskıları neticesinde Bulgarlar, Osmanlı’nın teşebbüsleriyle bağlı oldukları Fener Rum Patrikhanesinden ayrılarak bağımsızlıklarına kavuştular. 

Rusların, Panslavizm hareketi neticesinde Bosna-Hersek’te yaşayan Slavlar ayaklandılar. Osmanlı, bu isyanı bastıramadan bu kez Karabağ’daki Slavlar isyan hareketi içerisine giriştiler. Beraberinde ise, Osmanlı’yı balkanlarda en çok yıpratan isyan olan Sırp isyanları baş gösterdi. Yaşanan olumsuzluklara rağmen Osmanlı, bu isyanların tümünü bastırmayı başardı ancak ayaklanan Bosna, Karabağ ve Sırp Slavları Avrupa’dan yardım talebinde bulundu. Rusya’da bu fırsatı Osmanlı Devletine sert bir ültimatom göndererek değerlendirdi. 

93 Harbi'nin Başlaması

Avrupa, her ne kadar Osmanlı Devletine husumet içerisinde yaklaşsalar da Avrupa Topraklarında bir savaş istemiyordu ancak çokça uğraşmalarına rağmen Rusya’nın istila iştahına mani olamadılar. Rusya, artık tüm politik teşebbüslerini devreye koyup “Savaşı Kaçınılmaz” hale getirmişti. Nihayet 24 Nisan 1877’de Osmanlı Devletine resmen savaş ilan etti. Sırbistan, Romanya ve Karabağ prenslikleri de Rusya ile birlikte hareket edip isyan ederek Osmanlı’ya karşı ek cepheler oluşturdular. Tüm bu gelişmelerin yanında, olası bir fırsatı değerlendirmek için pusuda bekleyen Yunanistan’da Ruslarla işbirliği yapınca Osmanlı üç ayrı cephede mücadele etmek zorunda kaldı. 

93 Harbi, iki büyük cephede cereyan etmişti. Bu cephelerden biri Tuna, diğeri ise Kafkasya cephesiydi. Tuna Cephesi, Başkumandan Serdar-ı Ekrem Müşir Abdülkerim Nadir Paşa tarafından idare ediliyordu. Emrindeki kuvvetler Garp, Şark ve Cenup ordusu olarak üç ordu olarak teşekkül edilmişti. Garp ordusunun başında Müşir Osman Paşa, Şark Ordusunun başında Müşir Ahmet Eyüp Paşa, Cenup ordusunun başında ise Müşir Süleyman Paşa bulunuyordu. Bu cephe, Kafkasya cephesine göre, Ruslara karşı çok daha zayıf durumdaydı. Başkumandan Abdülkerim Nadir Paşa’nın, düşmanın Tuna’yı geçmesine seyirci kalması üzerine de cephe, savaş başlamadan kaybedilmiş duruma gelmişti. Üstelik 93 Harbi için en büyük ümit, Rusların Tuna hattı üzerinde durdurulabileceği yönündeydi. Zira Abdülkerim Nadir Paşa, bu hareketinden ötürü Divanı Harpte yargılanıp mahkûm olmuştur. Tuna’yı direnişle karşılaşmadan kolayca geçen Ruslar, 7 Temmuz’da Tırnova’yı, 16 Temmuz’da da Niğbolu’yu aldılar. Stratejik öneme sahip olan Şıpka geçidini de kontrol altına alan Ruslar, artık Balkan dağlarının ardına kadar ilerlemişlerdi. Bu gelişmeler neticesinde Abdülkerim Nadir Paşa azledilip yerine yaşı oldukça genç olan Müşir Mehmet Ali Paşa atanınca ordu içinde ayrılıklar meydana gelmeye başladı. Bu olay, menfi bir gidişat izleyenTuna Cephesindeki durumun daha da kötüye gitmesine sebep oldu. 

Art arda kaybedilen cephelerle hızlıca ilerleyen Ruslara karşı en mühim direnişi, Cenup ordusunun kumandanı Süleyman Paşa göstermiştir. Süleyman Paşa, Şıpka geçidini geri almak için geceli gündüzlü yoğun taarruzlarla Rus kuvvetlerinin üzerine taarruz etmiş ancak muvaffak olamamıştı. Ardından Mehmet Ali Paşa’nın taarruzlarıyla Ayazlar, Karahasan, Ablova, Kaçılova geri alındıysa da, sürekli takviye olan ve eksiklerini tamamlayan Rus birlikleri püskürtülemedi. Tuna Cephesinin en başarılı taarruzlarını Garp kumandanı Osman Paşa gerçekleştirdi ve savunma savaşında uyguladığı fevkalade taktiklerle Plevne’de Rusları üç kez mağlup etmeyi başardı. Osman Paşa’nın bu başarısı neticesinde 2. Abdülhamit, kendisine Gazi ünvanı vermiştir. Osman Paşa, Plevne’deki destansı mücadelesi ile fevkalade başarılar elde ettiyse de, sürekli takviye olan Rus birliklerine karşı, yıpranan ordusunun takviye edilememesi sebebiyle hazin şekilde mağlup oldu ve Plevne, tüm hatlarıyla Rusların kontrolü altına girdi. Plevne’nin düşmesi Rusların hareket alanını genişletmişti. Plevne kaybedildikten hemen sonra Sırplar Niş’e girmişler, Karabağlılar da İşkodra’ya kadar ilerlemişlerdi. İleri harekâtlarına devam eden Ruslar da Sofya, Niş ve Vidin’i alıp Edirne’ye, buradan da Yeşilköy’e kadar ulaştılar. Böylelikle 93 Harbi’nin Tuna cephesi kaybedilmiş oldu. 

Kafkas cephesindeki durum ise çok daha çetindi. 93 Harbi, esası itibariyle Tuna cephesinin kaybedilmesiyle mağlubiyete dönüşmüştü ancak Kafkas Cephesindeki mücadeleler Tuna Cephesine göre çok daha çetin geçmişti. Kafkas Cephesinin başkumandanı Ahmet Muhtar Paşa’ydı. 125 Bin kişilik Rus ordusunun başında ise Ermeni kökenli Melikof bulunuyordu. Zarar gördüğü cepheleri hızlıca doldurup cephe hattında açık vermeyen Rus birlikleri 30 Nisan’da Doğu Beyazıt’ı zaptettiler. Muhtar Paşa, Ruslara karşı 21 Haziran’da Haylaz, 25 Haziran’da Zivin, 25 Ağustos’ta Gedikler muharebelerini kazandı ve 2. Abdülhamit tarafından Gazi unvanına layık görüldü. 4 Ekimde Yahniler savaşını da kazanan Muhtar Paşa, sürekli eksiklerini tamamlayan Rus güçlerine karşı tutunamadı ve 15 Ekim 1877’de Alacadağ Muharebesinde mağlup oldu. Ahmet Muhtar Paşa, daha az zayiat vermek için Erzurum’a çekilmek zorunda kalmıştı. Kars, açıkta kaldığı için 18 Kasım’da Ruslar tarafından zaptedildi. Sonrasında ise Erzurum’a girseler de, “Nene Hatun Destanı’nı” yazan, Erzurum Halkı’nın olağanüstü direnişlerine karşı galip gelemeyip geri çekilmek zorunda kaldılar. Erzurum, Rus İstilası ile cebelleşirken, Kafkas Cephesi Başkumandanı Muhtar Paşa, İstanbul’un muhafazası ile vazifelendirilip geri çağırıldı ve yerine Müşir Kurt İsmail Paşa görevlendirildi. 

Neticede, Tuna Cephesindeki başarısızlık ve Kafkas Cephesindeki başarılı mücadelelere rağmen yaşanan mağlubiyet, Osmanlı’nın 93 Harbini kaybetmesiyle sonuçlandı. 93 Harbinin kaybedilmesi sadece toprak kaybı anlamına gelmiyordu. Osmanlı üzerinde kadim emellere sahip Ruslar ve işbirliği içerisinde bulunduğu Ermeniler, Balkanlarda, Kafkaslarda ve özellikle Erzurum’da insanlık dışı katliam ve vahşetlere imza attılar. Tuna Cephesinden ilerleyen Ruslar, Balkanlar’da yaşayan yoğun Türk nüfusunun pek çoğu öldürülerek kalanlarında göç etmek zorunda bıraktı. Böylelikle Ruslar, Balkanlardaki Türklüğü yok edip yegâne hedefleri olan Bulgaristan’ın Slavlaşmasını sağlamış oldular. Rusların Balkan Türkleri üzerindeki vahşice tutumu, Türk Tarihinin en büyük göç hareketine sahne oldu. Bulgaristan’da yaşayan milyonlarca insan ya öldürüldü ya da Anadolu’ya göç etmek zorunda kaldı. Öyle ki Ruslar, göç halinde olan kafilelere bile saldırarak Tarihe kara bir leke olarak işlenecek Bulgar katliamlarının altına imza atmış oldular. Bunun yanında, Anadolu’da yaşayan Ermenilerde Ruslarla işbirliği yaparak güçlenmiş, 1900’lü yıllarda ortaya çıkan Ermeni kalkışmasının ve halen çözülememiş olan Ermeni Sorununun temellerini atmış oldular. 

Balkanlar ve Kafkaslar üzerinden giriştikleri taarruzlarla Osmanlı’yı zor durumda bırakan Ruslar, İstanbul’a kadar ilerleyip Yeşilköy’de karargah kurdular. Osmanlı ise kaybedilen savaş sonrası Ruslardan mutahareke istemek zorunda kaldı. 93 Harbi sonrası, 19 Ocak 1878 de Edirne’de imzalanan mütahareke ile Ruslar resmen savaşın galibi ilan edildiler. Bu antlaşmadan sonra, Rusların baskıları sonucu 3 Mart 1878’de tekrar bir antlaşmaya varılarak Ayestefanos mütaharekesi imzalandı. Ancak Abdülhamit, siyasi manevralar ve dâhiyane siyasetiyle bu antlaşmaların gerçekleşmesine mani oldu ve 93 Harbi’nin Osmanlı’ya vereceği zararların bir kısmı önlenebildi. 

93 Harbinin Sonuçları

93 Harbi ile Balkanlarda hızla nüfuzunu arttıran Rusya, artık Avrupa içinde bir tehdit unsuru oluşturmaya başlamıştı. Bunun üzerine Avrupa ülkeleri, Ruslar ve Osmanlı arasındaki siyasi gelişmelere dâhil olarak yeni bir antlaşmaya varılması için devreye girdiler. Osmanlı, Abdülhamit’in siyasi manevralarıyla Edirne ve Ayestefanos antlaşmalarının tahakkuklarını bertaraf etmişti. Dolayısıyla varılacak yeni bir antlaşma Osmanlı tarafında olumlu karşılanmıyordu. Buna rağmen taraflar 13 Temmuz 1878’de Berlin’de tekrar bir araya gelerek Berlin antlaşmasını imzaladılar. Bu antlaşma neticesinde Osmanlı, Balkanlar üzerindeki topraklarından vazgeçerek günümüz Türkiye’sinin üçte birine yakın bir coğrafyayı nüfusu ile birlikte kaybetti. Sırbistan, Karadağ ve Romanya’da bu antlaşma ile bağımsızlıklarını ilan ettiler. Bu sebeple 93 Harbi, Osmanlı’nın yıkılması ile sonuçlanan sürecin kırılma noktası olmuştur. 

.

Trablusgarp Savaşı

Tarihi vakalar, üretilen tezlerin çeşitliliği ile elde edilebilen bulgular ışığında yorumların ve bir genel kabul meydana gelir. Bu genel kabul, bilimin bakış açısına göre kesin veri olarak mülahaza edilmez ancak elde edilen verilerle doğruya en yakın olasılık olarak değerlendiriilr. Bilimin hemen her aşamasında yeterli veriye ulaşılan meselelerde bir genel kabul ortaya koyulur.

Türk Ne Demektir? Sorusuyla sıkça karşılaşırız. Ancak bu çok yalın ve net soru, hemen hiçbir tarihçi tarafından somut, net ve yalın şekilde cevaplanmaz. Yanıt olarak karşınıza çıkan şey çoğu zaman, "Falanca şöyle düşünmüş, Filanca şöyle demiş" gibi bilimsel özgüvene ve bilimin bakış açısına aykırı terennümler ibaret olmuştur.

Bıçak sırtı bir konuya değineceğiz. Nevruz! Nevruz sanıldığı gibi bir Türk bayramımı? Günümüzde Türkiye'de ve pek çok Türk devletinde kutlanan bayram Nevruz bayramımı yoksa biz kültürel keşmekeşlerin içerisinde kavramları birbirine karıştırıp yanılgılarla dolu kanaatlerlemi bu kültürel olguya sahip çıkmaya çalışıyoruz..

Nevruz olarak mülahaza ettiğimiz kavram, kökeni tarih öncesi devirlere dayanan tüm milletlerin kültürlerinde var olan bir uyanış bayramıdır. Bahar, teknik imkanları kısıtlı olan insanoğlunun tabiattan daha fazla faydalanabildiği ve hayatta kalma mücadelesinin nispeten çok daha kolaylaştığı bir mevsimsel başlangıç olmuştur. Bahar ile birlikte tabiat kış uykusundan uyanır, iklim ılımanlaşır ve tabiat bereketlenir. Pek çok hayvan türü de bu dönemde çiftleşmeyi tercih eder.

Türklerin Genetik kökenleri ve gen bütünlüğü meselesi son 50 yıldır süregelen tartışma konusu olmuş, bu hususta ortaya atılan bilimsel bulgular kimi zaman politik, kimi zaman yanlı kimi zaman ise doğru ve rasyonel yorumlanamadığı için bazı tereddütleri beraberinde getirmiştir. Bu doğrultuda Türklerin ve Türkleri ortaya çıkartan çekirdek insan topluluklarının binlerce yıl geriye giden tarih serüvenleri içerisinde sahip oldukları özerklik ve müstakilliği inceleyip kültürel, genetik ve sosyopolitik açıdan incelemek ve anlaşılır bir dilde özetlemek gerekmektedir.

Kozmopolit ve Mozaik Tartışmaları

Son 50 yıldır süre gelen politik tartışmalarda sıkça telaffuz edilen ve Türkiye Cumhuriyeti içerisinde yaşayan toplumlara atfedilen kozmopolitlik ve mozaik kavramları, toplumsal kesimde kimi tereddütler ortaya çıkartmış, bu ifadeler aidiyet kavramı ve milli bütünlük gibi konularda duygusal tepkilere ve reaksiyonlara yol açmıştır. Çoğunlukla konunun karekökünü teşkil eden bilimsel ve tarihsel bulgular bakımından yeterli derinliğe sahip olmayan ve yüzeysel olmaktan öteye gidemeyen bu yorumlar toplum nezdinde mahsurlu düşüncelere yol açmaktadır.

Söz konusu ifadelerden biri olan Kozmopolit kavramı, kozmo yani evren, polit yani vatandaş kavramlarının bir araya gelmesiyle oluşur. En anlaşılır ifadesiyle Dünya Vatandaşlığı şeklinde tercüme edilebilir. Mozaik ise farklı renklerdeki parçaların bir araya gelmesiyle ortaya çıkan görsel bir sanat ürünüdür. Her iki ifadede esasında Türk Toplumunun melez, karışık ve etnik anlamda çeşitlilik ihtiva eden bir yapıya sahip olduğu düşüncesini ortaya atan hümanist ya da hümanist görünen söylemlerdir.

Genlerin ve Temel Irkların Ortaya Çıkışı

Türkler de tıptı diğer tüm milletler gibi insanoğlunun on binlerce yıllık tarihsel serüvenleri neticesinde ortaya çıkmıştır. Ancak 90 bin yıl geriye gittiğimiz zaman tek bir ırk ve tek bir millet ile karşılaşırız. İlk İnsan Adem'in en yakın torunları olan bu millet aynı dili konuşur, aynı alışkanlıklarla yaşarlardı. Genetik bakımdan birbirinin kopyası olan ve sayıları birkaç bini geçmeyen bu az sayıdaki insandan oluşan temel Irk nasıl oldu da ayrışarak birbirlerinden ayrı birer Irk, birer millet haline geldiler? İşte bu sorunun cevabı bugünkü anlamıyla Irkların, Milletlerin ve Toplumların nasıl ayrıştığını, nasıl birbirlerinden farklı genetik yapılara sahip olduğunu anlamamıza yardımcı olacak.

İnsanoğlu M.ö. 70 Bin'li yıllarda Afrika'dan Arap yarımadasına geçerek Dünya'ya yayılmaya başladılar. Başlangıçta birbirlerine çok benzeyen bu insanlar, yaşam imkanları son derece kısıtlı olan Afrika'dan geniş yaşam alanlarına ulaşabilecekleri Asya'ya ulaştıklarında birbirlerinden ayrı yönlere doğru göç etmeye başladılar. Yaşamsal imkanların daha geniş olduğu bu yeni coğrafya İnsanoğlunun hızla çoğalmasına olanak tanıdı. Sayıları birkaç bini geçmeyen İnsanoğlu önce onbinler, sonra yüzbinlere ulaşan nüfuslara sahip hale geldiler. Onbinlerce yıl süren bu göç dalgaları neticesinde Doğu Asya, Avusturalya, Mezopotamya, Arap Yarımadası ve Kuzey Kutbuna kadar ulaşan insan toplulukları binlerce yıl süren göç dalgaları ile ulaştıkları bu coğrafyalarda farkında olmadan genetik mutasyonlara maruz kaldılar. Farkında olamadılar çünkü ten renklerindeki fark edilemeyecek nispetteki bir değişim bile yüzlerce yıl sürdü. Bunun yanında anne ve babadan çocuklarına geçen kromozomlar, milyonda bir gibi nadir bir olasılığın insan sayısının artmasına bağlı olarak daha sık gerçekleşebilmesini söz konusu hale getirdi. Örneğin 1.000 kişilik bir toplumda, 1 milyonda bir gerçekleşmesi söz konusu olan bir olasılık takriben 1000 nesil sonra yani 60.000 yıl içerisinde mümkün olabilirdi. Ancak insan sayısı artınca bu olasılığın gerçekleşme olasılığının süresi daha da kısaldı. Sayıları On binlerle ifade edilmeye başlayan insanoğlunun anneden-babadan çocuklarına kopyalanan kromozomların mutasyona uğrama olasılığı 1.000 yıl gibi bir süreye kadar geriledi.

Gen Kodu (Gerçekleştiği Tarih (Milattan Önce), Gerçekleştiği Coğrafya)
 

• A İlk İnsan Orta Afrika
• B 50 Bin Güney Afrika
• CT 50 Bin Doğu Afrika
• D 50 Bin Taylant Bölgesi
• E 50 Bin Kuzey Afrika
• E1B1A 20 Bin Batı Afrika
• E1B1B 20 Bin Mısır
• C 50 Bin Arap Yarımadası
• F 45 Bin Orta Doğu
• G 20 Bin Kafkaslar
• H 30 Bin Hindistan
• I 25 Bin Ortadoğu
• J 30 Bin Ortadoğu
• K 40 Bin Güney Asya
• L 30 Bin Ortadoğu
• M 10 Bin Papua Yeni Gine
• N 10 Bin Kuzey Moğolistan
• O 35 Bin Doğu Asya
• O3 35 Bin Doğu Asya
• P 35 Bin Orta Asya
• Q 20 Bin Sibirya
• Q1A3A 10 Bin Kuzey Amerika
• R 30 Bin Altay
• R1A 10 Bin Hazar Bölgesi
• R1B 25 Bin Hazar Bölgesi
• S 10 Bin Ortadoğu
• T 10 Bin Ortadoğu

Gen bilimi, genetik mutasyonların M.ö. 10.000'li yıllara kadar devam ettiğini takip etmiştir. Ancak bu tarihten sonra genetik bir mutasyona rastlanmamıştır. Çok ilginçtir ki insanoğlunun sayıları arttıkça genetik mutasyon olasılığı artmış olmasına rağmen M.ö. 10.000'li yıllardan itibaren sayıları çok daha hızlı artmaya başlayan insanoğlu genetik mutasyonlarla karşılaşmamıştır.

Gen Kavramının Ortadan Kalkması

İnsanoğlu, M.ö. 70.000'li yıllarda Afrika'dan çıkıp Dünya'ya yayılmaya başladıktan itibaren geçen 60.000 yıl sürecinde 51 kez genetik mutasyona uğradı. Bu mutasyonların 27'si Erkek genlerinde 24'ü Kadın genlerinde ortaya çıktı. Bu mutasyonların yaşandığı coğrafyalardaki insanlar, diğer toplumlarla münasebet kuramadıkları için izole olarak yaşadılar ve genetik olarak birbirlerinde farklı kalabildiler. Ancak buzul çağının sona ermesi ve yerkürenin hızla ısınması ile İnsanoğlu süratle çoğalmaya ve yaşadıkları coğrafyalardan taşmaya başladılar. Artan nüfus elbette insanoğlunun yeteneklerinin gelişmesine ve daha iyi bir yaşam isteme dürtülerinin artmasına yol açtı. Bu insani beklentiler ilk milletleri ve ilk medeniyetleri ortaya çıkarttı.

M.Ö. 10.000'li yıllarda ilk Medeniyetlerin ortaya çıkması, 60.000 yıl boyunca süre gelen yaşam şeklini kökünden değiştirdi. Bu tarihe kadar sayıları onbinleri geçmeyen ve diğer coğrafyalardaki insanlar ile münasebet kuramayan insanoğlu, hızla çoğalarak göç yolları aramaya, daha müreffeh yaşam alanları bulmak için yola çıkmaya başladılar. Bu göç hareketleri neticesinde sadece birkaç bin yıl içerisinde büyük medeniyetler kurmaya, krallıklar kurup kanlı savaşlara girişerek hakimiyet alanlarını genişletme çabası içerisine girmeye başladılar. İnsanoğlunun yayılma ve sahip olma dürtüsü neticesinde Dünya artık eskisi gibi bir yer olmaktan çıkmıştır. Bu tarihe kadar binlerce yıl boyunca birbirlerinden kopuk ve izole yaşayan toplumlar adım adım karşı karşıya gelmeye, ittifak kurmaya ve kaynaşmaya başladılar.

M.ö. 10.000'li yıllar henüz hiçbir milletin söz konusu olmadığı, hiçbir ırk ya da hiçbir toplumun kendisine bir isim vermediği, yalnızca hayatta kalabilme mücadelesinin yaşandığı bir dönem olmuştu. Ancak bu tarihten sonra toplumlar yaşadıkları bölgelere ve toplumlarına isimler vermeye başladılar. Hayatta kalmak dışında bazı dürtüler ortaya çıktı ve eğlenmek, savaşmak, saygınlık, v.b. insani faktörler kendisini göstermeye başladı.

Evet, insanoğlu kalabalık kitleler halinde ve organize olarak hareket etmeye başlamışlardı. Hatta kendi toplumlarına isim vermeyi, hakimiyet alanlarını çizmeyi bile akıl edebilmişlerdi. Ancak Ilk Irkları ve ilk Milletleri meydana getiren bu büyük ayrışma çok büyük bir kaynaşmayı da beraberinde getirdi. İnsanoğlu artık kısıtlı sayıda topluluklar halinde izole olarak yaşamaktan vazgeçmiş, atı evcilleştirerek hareket kabiliyetini geliştirmiş ve onbinlerce yıl boyunca görüşmedikleri uzak akrabalarıyla tanışmaya başlamışlardı. Bu tarihlerde ne Irkçılık, ne de Milliyetçilik kavramları ortada yoktu. İnsanoğlu daha iyi yaşayabilmek için kalabalıklaşmak ve ortak hareket etmek zorundaydılar.

Ortaya çıkan bu sosyal keşmekeş, 60.000 yıl süren genetik ayrışmayı yaprakların üzerine vuran bir rüzgar gibi savurarak harmanladı. Ve bu harmanlanma medeniyetlerin henüz kurulmaya başladığı en yakın tarih öncesi devirde gerçekleşti. Bu keşmekeşin en yoğun yaşandığı bölge ise Mezopotamya ve Anadolu oldu.

İlk Genetik Kaynaşma ve İlk Millet

Karanlık tarihin sis perdelerini aralayabildiğimiz bir dönemde gerçekleşen ilk genetik kaynaşma tarihçilerin Amerindler olarak adlandırdığı, genetik kodu Q olan ve 70 Bin yıl önce Afrika'dan çıkıp Kuzey Asya'ya göç eden müstakil bir kavim ile genetik mutasyonlarla teni tamamen beyaza dönüşen, genetik kodu R olan ve tarihçilerin Kafkasoid olarak adlandırdığı bir kavim arasında gerçekleşti. Kuzey Doğu Hazar bölgesinde, M.ö. 8.000'li yıllarda bir araya gelen bu iki toplum kaynaşarak karanlık tarihin en güçlü ve ulaşılabilen en kesin kültürü olan Anav kültürünü meydana getirdiler.

Görüldüğü gibi tarihin ilk medeniyeti, ilk toplumu yani kendisine isim verebilmiş olmaları hasebiyle ilk Irk'ı genetik bir melezleşme ile ortaya çıkmıştır. Bu genetik kaynaşma, elbette bir tesadüf değil kaçınılmaz bir tezahür olarak karşımıza çıkar. Zira ilk müstakil toplumdan (Anav) sonra birkaç bin yıl sonra ilk medeniyet ve ilk devlet ortaya çıkacaktır. Sümerler, Anav insanlarının M.ö. 8.000'li yıllarda ortaya çıkmasından yaklaşık 4 bin yıl sonra yine bizzat Anav insanları tarafından Mezopotamya'da kuruldu (M.ö. 4.000). Tarihin ilk devleti ve ilk medeniyeti olarak kabul edilen Sümerler, çevresindeki pek çok toplum ve medeniyete de ilham kaynağı oldular.

Sümer döneminden sonra yer küre, insanoğlu tarafından cehenneme dönüştürülmeye başlamıştı. İlk medeniyeti ve ilk milleti meydana getiren Sümerlerin açtığı çığır, bulunduğu coğrafyada hızla itibar gördü. Sümerlerin birleşerek bir kral önderliğinde hareket etmeleri, liderleri tarafından yönetilen bir toplumu tek bir güç haline getirmeleri bölgede yaşayan diğer toplumları da medeniyet kurmaya teşvik etti. Önce Hurriler, ardından Semitikler tek bir liderin etrafında toplanarak bugünkü anlamıyla, ilkel bile olsa bir Ülke haline geldiler. Ve yerküre ilk medeniyet savaşlarına tanıklık etmeye başladı.

Mezopotamya'da kurulan ilk model Medeniyetler, kaçınılmaz olarak rekabet etmeye, savaşmaya ve birbirlerini yok etmeye başladılar. Sümer devletinin kurulduğu tarihten sonra geçen 2000 yıl bölgedeki demografik yapıyı kökünden değiştirdi. Sümer devleti yıkıldı, Semitikler güçlenerek büyük bir krallık kurdular, Hurriler, Hattiler ve akabinde Hititler Mezopotamya, Anadolu ve Orta Doğu'yu sadece coğrafi olarak değil demografik olarak da paylaşmaya başladılar.

Burada en dikkat çekici husus şudur ki; M.ö. 2.000'li yıllarda nüfus bakımından en kalabalık coğrafya Anadolu-Mezopotamya-Orta Doğu hattıydı. Üstelik Afrika'dan başlayan göç hareketleri ile Dünya'ya yayılan insanoğlu, 60 Bin yıl boyunca uğradıkları mutasyonlarla farklılaşmış ancak büyük kitleler halinde tekrar Mezopotamya merkezinde bir araya gelmişlerdi. R Irkı (Beyaz Irk), büyük ölçekte Altay Dağlarından çıkarak Kızılderililerin atası olan Q Irkı (Amerindler) ile kaynaşarak Mezopotamya'ya inmişlerdi. En az 20 Bin yıl boyunca birbirleri ile münasebet kurmayan J Irkı (Semitikler), R ve Q ırklarının melezi Asyalı bir toplum ile savaşarak Mezopotamya'da aynı coğrafyayı bölüştüler.

M.ö. 2.000'li yıllarda yaşanan ilk siyasi ve demografik kaynaşma ile 60 Bin yıl boyunca genetik olarak ayrışan üç büyük Irkı melezleştirmeye yetmişti. Üstelik bu tarihten sonra siyasi ve demografik gelişmeler daha da artacak, çok daha geniş coğrafyalara yayılarak Mezopotamya'da yaşananlar kendisini tekrar edecektir.

Mezopotamya'dan hemen sonra Anadolu'ya yayılan medeniyetler çatışması Hattiler ve Hititler, Kuzey Afrika'ya yayılan medeniyetler çatışması ise Semitikler ve Mısırlılar arasında yaşanacaktır. Benzeri demografik kaynaşmalar Uzak Asya'da, Avrupa Steplerinde, hatta Kuzey Kutbu ve Amerika'da bile az ya da çok gerçekleşecek, biyolojik olarak erkeklerde sadece 27 gen tipine ayrılan insanoğlu, gerek kaynaşarak, gerek ayrışarak yüzlerce etnisiteyi ve milleti meydana getireceklerdir.

Irk - Gen - Millet Olgusu

Genetik biliminin sunduğu bilgileri, tarih bilinin sunduğu bulgular ışığında incelediğimizde açıkça görmekteyiz ki; bugünkü anlamı ile Irk kavramı Gen kavramı ile eşdeğer değildir. Gen kavramı, insanoğlunun 70 Bin yıl boyunca yaşadığı biyolojik değişiklikleri ifade eden bir kavram iken, Irk kavramı, toplumların genetik farklılıkları gözetmeksizin bir araya gelerek kendilerine müstakil bir yapı inşa etmelerini ifade etmektedir. Elbette Irkların varlıkları, bünyesindeki toplumların genetik geçmişi ile takip edilebilmekte ve bilimsel bir bulgu olarak mülahaza edilebilmektedir. Ancak İnsanların 70 bin yıl boyunca farkında olmadan yaşadıkları biyolojik değişimler demografik hareketler, göçler, savaşlar ve siyasi çalkantılar ile diğer gen grubuna ait toplumlarla akrabalık bağları geliştirmiştir.

Örnek verecek olursak, genetik olarak izole kalan çok az sayıda toplum vardır. Bunlardan biri Batı Afrika yerlileri, bir diğeri ise Aborjinlerdir. Gen kodu B olan Batı Afrika Yerlileri, coğrafi bakımdan siyasi çalkantılara maruz kalmamış, 70 bin yıl boyunca aynı bölgede yaşayarak biyolojik mutasyona uğrayan diğer toplumlarla münasebet kurmadıkları için genetik olarak bir akrabalık bağı kurmamıştır. Aynı şekilde Avustralya yerlileri olan Aborjinler, ilkel yaşamlarını halen devam ettirmişler, bu bölgeye nüfuz etmeye çalışan toplumlarla münasebet kurmadıkları için genetik bakımdan başkalaşmamışlardır. Oysa Asya ve Avrupa coğrafyaları yaşadığı demografik gelişmeler neticesinde birbirleriyle sıkça akrabalık bağları kurmuş ve adeta birer gen havuzu oluşturmuşlardır. Üstelik bu gen havuzları, iletişim ve ulaşım araçlarının yüksek imkanlara ulaşması ile kaynaşmaya fevkalade müsait durumdadır. Son 100 yıllık dilimi dikkate alacak olursak, özellikle Asya ve Avrupa coğrafyalarında savaşın hızının azalması ve sınırların kati çizgilerle çizilerek toplumların kültürel olarak izole olması hasebiyle genetik alışveriş oldukça azalmıştır.

Tüm bu tespitler bizi şu sonuca ulaştırmaktadır; Irk, Gen ve Millet kavramları birbirlerinden çok ayrı anlamlar taşımaktadır. Gen, insanoğlunun 70 bin yıllık tarih serüveni içerisinde yaşadığı biyolojik mutasyonları ifade eden bir kavramdır. Irk kavramı ise tarihsel süreçler içerisinde birleşen ve kaynaşan toplumların kendilerini devam ettirebilme yeteneği, yani akrabalık bağının birbirini takip etmesidir. Millet kavramı ise bir insan topluluğunun aynı paydada buluşarak, aynı siyasi otorite etrafında birleşmelerini ifade eder.

Örneklendirerek açıklayacak olursak, Türk Geni ifadesi bize Türk Irkını meydana getiren toplumun 70 Bin yıl önceye dayanan insanlık tarihinde hangi biyolojik mutasyonları geçirmiş insanlarla akraba oluştuğunu ifade eder. Unutmamak gerekir ki hiçbir Irk, tek başına bir genetik kökenden meydana gelemez. Türk Irkı ifadesi ise binlerce yıl boyunca bir arada yaşayan ve kendisine Türk diyen toplumlarla aramızdaki akrabalık bağını ifade eder.

Türklerin Gen ve Irk Haritası

Günümüzde tam anlamıyla bağımsız 6 büyük Türk Devleti bulunur (Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan). Bunların yanında özerk yapıya sahip yarı bağımsız 15 Cumhuriyet bulunmaktadır (Sincan, Altay, Balkar, Başkurtistan, Çuvaşistan, Dağıstan, Gagavuzya, Kırım, Hakasya, Karaçay, Karakalpakistan, Tataristan, Tuva, Yakutistan). Tüm bu devletlerin coğrafi sınırlarını bir araya getirdiğimizde karşımıza Asya'nın üçte birini oluşturan muazzam bir harita çıkacaktır. Buna paralel olarak nüfuslarını da birleştirirsek Dünya'nın en kalabalık 2. Toplumu karşımıza çıkar. Peki böylesi geniş bir coğrafyaya yayılan bir toplumun genetik ve biyolojik geçmişini araştırmak istersek nelerle karşılaşırız?

1950'lerden ortaya çıkan ve günümüze kadar gelişerek ve ivme kazanan gen bilimi, insanoğlunun 70 Bin yıl önce yaşayan insanlarla akrabalık bağlarını ortaya koyabilecek seviyeye gelmiştir. Bu noktadan hareketle toplumların hangi genetik toplulukların bir araya gelmesi ile müstakil bir yapıya kavuştuğunu takip edebiliyoruz. Örnek verecek olursak;



Yukarıdaki tablo bize pek çok bulgu ve ipucu sunmaktadır. DNA ve Gen araştırmaları alanında bir otorite haline gelen FamlyTreeDNA projesi ile yaklaşık 700.000 insan üzerinde (2014 verilerine göre) Gen araştırması yapılmış, bu araştırmalar neticesinde insanların 70 bin yıl önceki ataları tespit edilebilmiştir. Böylelikle hangi ülkede, yüzde kaç oranında hangi ana etnik gruplardan insanların yaşadığı ana hatları ile ortaya çıkmıştır.

Bu tabloda görüldüğü üzere Türkiye Türklerinin nüfusunun yaklaşık %40'ı İç Asya, %40'ı Ortadoğu, %12'si Fars, %6'sı Güney Asya kökenli olduğu tespit edilmiştir. Elbette bu rakamlar 70 Milyonluk bir toplumun genetik kökenlerini kesin olarak ortaya çıkartmak için yeterli sayılmayacaktır. Zira bu araştırma 1000 kişinin altındaki denek ile hazırlanmıştır. Bunun yanında sosyal ve coğrafik bakımdan bir etnik kökenin diğerinden daha hızlı üremesi ve çoğalması da geriye dönük tespitleri güçleştirebilmektedir. Ancak bilimsel bakımdan en güçlü referans her halükarda gen araştırmaları olacaktır.

Tabloda R, C, I, N, P ve Q olarak belirtilen genetik kodlar İç Asya'da yaşamış olan toplumların geçmişte yaşadığı genetik mutasyonları temsil eder. Söz konusu genetik koda sahip insanlar İç Asya'da bir gen havuzu meydana getirmişler ve Türklerin ataları bu coğrafyada yaşamışlardır.

K ve L olarak belirtilen genetik kodları Güney Asya (Hindistan, Pakistan, V.b.) toplumlarına ait genetik bütünlüğü ifade eder. Her coğrafyada azınlık durumunda olan bu kodlar Asya'dan Mezopotamya'ya göç eden Türkler tarafından sürüklenmiştir.

J, E ve F olarak belirtilen kodlar ise Arap Yarımadası ve Ortadoğu'nun kadim toplumu olan Semitik toplumları (Araplar, Yahudiler, Ermeniler, v.b.) arasında sıklıkla görülmektedir.

DE ve G genetik kodları ise günümüzde yalnızca Farsi, İrani kavimlerde görünmekte olan oldukça eski ve özerkliğini yitirmiş bir toplumun genetiğini teşkil eder.

Peki bu bilgi ve bulgular bize neyi anlatıyor? Parçaları bir araya getirince taşlar yerine oturuyor ve Türklerin Anadolu'ya gelmeden önceki ve sonraki genetik kaynaşmalarını gün yüzüne çıkartıyor.

Türk toplumlarının içerisinde en yoğun asimilasyona uğradığı düşünülen Türkiye Türklerinin gen istatistikleri ile İç Asya'da yaşayan ve gen havuzunun dış etkilerden daha az etkilendiği düşünülen Türk Devletlerinin gen istatistiklerini karşılaştırdığımızda şu sonuçlara varıyoruz;

İlk Göçler ve İlk Genetik Alışverişler

Açıkça görünmektedir ki gen havuzumuzun baş rol oyuncuları İç Asya kökenli genlerden oluşmaktadır. İç Asya'dan 4. yüzyıldan itibaren batıya göç etmeye başlayan, 9 Yüzyıldan itibaren Orta Doğulu kavimlerle münasebet kuran ve 10. Yüzyıldan sonra Orta Doğu - Anadolu hattını ana vatanı haline getiren Türk toplumları, Asya'dan yola çıktıkları dönemde sahip oldukları gen bütünlüğünün en az %40'ını korumuşlardır. Dikkat edilecek olursa Türk'lerin İç Asya'dan çıkışlarından günümüze tam 16 yüzyıl geçmiştir. Bu süreç pek çok toplumu asimile olma tehlikesiyle karşı karşıya bırakır. Zira herhangi bir toplum, zayıflamaya başladığı zaman kendisinden büyük toplumlar tarafından hem toplumsal hem kültürel olarak kuşatılır, tebaa haline getirilir ve güç dengeleri içerisindeki rolünü kaybeder. Oysa İç Asyalı Türkler bu konuda çok başarılı olmuşlardır. Savaşçı kimlikleri ile hakimiyet altına girmeyi kabul etmeyen, girseler bile mutlaka tekrar özgürleşmenin bir yolunu bulan bu savaşçı kavim, kimliklerini yitirmemiş hatta sayıca azınlık durumuna düştükleri dönemlerde bile kendisinden sayıca üstün olan toplumları hakimiyeti altına alarak yeniden dirilmişlerdir (Bkz. JuanJuanlar, Gazneliler, Memlükler, v.b.).

İç Asyalı Türkler, 3. yüzyılda Büyük Hun devletinin tüm ardılları ile birlikte yıkılması ve Çin hakimiyetine girmesi ile İç Asya'dan Batıya doğru ilk göç hareketlerine başlamışlardı. Önceleri ana yurtlarını terk etmek istemeyen bu savaşçı kavim, Çin Hanlığının baskısına karşı koyamayınca bir kısmı Çin'in tebaası haline gelse de büyük kitlelerle Batı'ya doğru göç hareketlerine girişmişlerdi. Büyük kitlelerle gerçekleşen bu göç hareketleri 5. yüzyıldan itibaren filiz vermeye başlamış, önce Attila Avrupa sınırlarına dayanmış, ardından Eftalitler Orta Doğu'da muazzam bir güç durumuna gelmişlerdi. Yeni taşındıkları coğrafyalarda azınlık durumunda olmalarına rağmen Liderlik ve savaşçılık vasıfları ile çevresindeki toplumların saygısını kazanarak liderliklerini üstlenmişlerdi. Yani asimile olmamış, sayıca azınlık durumunda olsalar bile çevresindeki kalabalık kitleleri asimile etmişlerdi.

Atilla, Batı'da hükmettiği devleti ile dünyanın en büyük gücü haline gelmiş olan Roma İmparatorluğunu dize getirirken ordusunda yalnızca Türk süvarileri bulunmuyordu. Uzun yıllardır Romalıların başına bela olan Barbar Cermenler (Almanların Ataları) Atilla'ya boyun eğmiş ve onun liderliğini kabul etmiş, Hazardan Avrupa steplerine ilerlerken istila güzergahı üzerinde bulunan ve kendilerini korumaktan daha öteye gidemeyen irili ufaklı savaşçı kabileleri kendisine bağlayarak hem Türklerden hem Avrupalı savaşçılardan muazzam bir ordu kurmuştu. Bugün bu devlet halen ayakta olsaydı muhtemelen gen havuzundaki İç Asyalı gen unsurları %40'ı geçemeyecekti. Aynı şekilde Atilla'nın ayağa kaldırdığı Avrupa Hun Devletinden 30 yıl sonra kurulan Ak Hun Devleti, Aksuvar Kağan tarafından 430 Yılında bağımsızlığını ilan ettiğinde bulundukları Orta Doğu coğrafyasında kendisine tebaa haline getirdiği pek çok Semitik kavim bulunuyordu. Devletçilik ve liderlik vasıfları ile bölgesindeki küçük güçleri bir araya getiren ve büyük bir güç haline gelen Ak Hun İmparatorluğu, tıpkı batı kardeşi Avrupa Hun İmparatorluğu gibi asli unsuru İç Asyalı Türklerden oluşmakla birlikte bünyesine kattığı yerel ve komşu güçlerle kaynaşmış ve gen alışverişinde bulunmuştu.

İç Asya'dan kopup gelen Türklerin göç serüvenleri daha ilk yüzyıllardan itibaren genetik kaynaşmalara sahne olmuş, böylece Türkler bölgenin yerel halkı içerisinde yerini almıştı. Bu durumu asimilasyon ya da kozmopolitik bir tezahür olarak düşünmek tarihi yorumlayamamak olacaktır. Zira tüm bu siyasi gelişmeler içerisinde Türkler her zaman baş rolü oynamış, kurulan tüm devletler Türk Devlet Töresi ve toplumu Türk Kültürü ile varlıklarını sürdürmüşlerdir. Buna asimilasyon değil ancak genişleme ve yayılma politikası denilebilir.
 

Yeni Yurt Orta Doğu

İç Asya'dan kopan ve batıya göç eden Türk kitlelerinin 4. yüzyılda başlayan göç serüvenleri 9. yüzyıldan itibaren hız kazanmaya başladı. Aslında 9. yüzyıl Dünyasının en parlak yükselişi yine İç Asya'da yaşanıyordu. 6. Yüzyılda Batı Asya'da yükselen Avrupa ve Ak Hun İmparatorlukları yıkılıp tarihten silinirken aynı tarihlerde İç Asya'da yeniden bir Türk Dirilişi ortaya çıktı. İç Asyalı Türkler 3 asır süren esaretin zincirlerini kırarak yeniden bağımsızlığına kavuştular ve 2 bin yıllık ana yurtları olan bu bölgede Büyük Göktürk İmparatorluğunun temellerini attılar (552). Türkler, esaret altında yaşadıkları 3 asır boyunca bulundukları coğrafyadaki büyük güç olan Çin'in tebaası durumundaydılar. Ancak yalnız değillerdi. Hun Türkleri döneminden bu yana hem kadim düşmanları hem de kadim müttefikleri olan Moğollar da Çin esareti altında yaşıyorlardı. Hun Devleti döneminde Türk - Moğol ilişkilerinin hem kültürel hem de siyasi münasebetleri esaret altında yaşayan bu iki toplumun kaynaşması için yeterli zemini oluşturmuştu. Aslında müstakil bir toplum olan Moğollar, eski güçlerini kaybettikten sonra asimile olma tehlikesiyle karşı karşıya gelmişlerdi. Zira Hun ardılları olan Türkler Çin'in en batısında bulunuyorlardı ve bu tehdide Moğollar kadar maruz kalmıyorlardı. Oysa Moğollar, Çin hanlığının kuzey hudutlarında yaşadıkları için Çin'in asimilasyon politikalarına daha yoğun biçimde etkileniyorlardı. Bu durum Göktürk Devletinin kurulması ile Moğollar için bir çıkış yolu olmuştur. Çin asimilasyonlarından kaçmak için Göktürk Devletine sığınan Moğollar, müttefik arayışı içerisine girmiş olan Türkler için potansiyel dost haline gelmişlerdi. Böylece Türkler, ana yurtlarında yeni bir gen alışverişinde daha bulundular. Moğol coğrafyasından kaçarak Göktürk Devletine tabi olan moğollar, zamanla Türkleştiler ve Türklerin İç Asya'daki gen havuzu içerisinde yerlerini aldılar. Elbette bu kaynaşma Avrupa ve Ak Hun Devletlerinde olduğu kadar yoğun biçimde gerçekleşmedi. En iyimser tahminlere göre bile Türkleşen Moğolların sayısı Göktürk nüfusunun %10'unu geçmeyecektir.

4. yüzyılda batıya doğru başlayan göç dalgaları ile batılı kavimleri kendisine bağlayan Avrupa Hun ve Ak Hun Devletleri, yıkıldıktan sonra bölgenin demografik yapısı içerisinde yerlerini almış, asimile ettikleri coğrafyada yaşayarak 3 asır boyunca bölge halklarıyla kaynaşmışlardı. İç Asya'da ise Türkler Göktürk Devleti ile yeniden dirilmiş ve Moğollarla küçükte olsa bir gen alışverişi içerisinde bulunmuşlardı. İç Asya'da ve Batı Asya'da yaşanan bu gelişmeler Türk Tarihinin altın devrinin temellerini teşkil ettiler. Göktürk Devleti 650 yılında tamamen yıkılmış, 680 yılında 2. Göktürk Devleti olarak yeniden kurulmuştu. İkinci Göktürk Devletinin kurulduğu dönemde Batıda 3 asır boyunca inzivaya çekilen Ak Hun ardılları küllerinden yeniden doğdular. 630 yılında kurulan Bulgar Devleti İtil bölgesinde güçlenmişti. Hazar Bölgesindeki Türkler ise Hazar Devletini kurmuş, bölgenin en önemli güç unsuru haline gelmeye başlamışlardı. Batıda Hazar Devleti, Doğuda İkinci Göktürk İmparatorluğu halinde yaşayan Türkler giderek güçleniyorlardı. Türklerin devlet kurma becerileri bu tarihlerde kendisini göstermeye başladı. Hazarlar batıda güçleniyor, doğuda ise İkinci Göktürk Devletinin zayıflaması ve yıkılması ile birlikte Türkeşler, Uygurlar, Karluklar peş peşe bağımsızlıklarını ilan ediyorlardı. 9. Yüzyılın sonlarına doğru devam eden bu süreç Karahanlılar döneminde daha büyük bir güç unsuru haline geldiler.

Karahanlılar Devleti, İç Asya'da bağımsızlık ve güç arayışı içerisine giren Türk Toplumlarını tek bir merkezi idare altına almayı başardı. Hun İmparatorluğu döneminden bu yana kurulan en büyük Türk Devleti olan Karahanlılar, önce Karluk boylarını, ardından Uygur ve bölgede yaşayan diğer irili ufaklı Türk boylarını bünyesine kattı. Elde ettiği güç ile sınırlarını Batıya doğru genişleten Karahanlılar, Orta Doğu'ya doğru ilerleyişini sürdürerek hem İç Asya'daki Çin tehdidinden uzaklaştılar hem de çok daha verimli olan Batı Asya'yı ana yurt haline getirdiler.

Karahanlıların 10. Yüzyılın ilk çeyreğinde İslamiyeti kabul etmesi ile Türk Tarihinin seyir haritası da değişti. Satuk Buğra Han döneminde (924-955) Müslümanlığa geçen ve İslamiyeti devlet dini olarak kabul eden Karahanlılar, artık yeni komşuları olan Sasaniler ve Araplar ile münasebet kurmaya başladılar. Türklerin Karahanlılar dönemindeki toplumsal komşuluk ilişkileri, Hunlar ve Göktürkler döneminde olduğundan çok da farklı gerçekleşmedi. İslamiyetin kabulü ile yeni dostlar ve yeni düşmanlar kazanan Karahanlılar, genetik anlamda itibar edilebilir bir gen alışverişi içerisine girmediler. Ancak yeni yurtları, Türklerin alışageldiği geleneklerin dışında yönetilmekteydi. İslamiyetin kabulü ile birlikte Türklerin devlet yönetimi de bazı değişikliklere uğradı.

Karahanlılar Devleti döneminde kurulan Gazneliler ve Selçuklular Türk Coğrafyasının hudutlarını Orta Doğu ve Anadolu'ya kadar genişlettiler. Bu bölgenin kadim toplumları olan Semitik kavimler, İslamiyetin toplum nezdinde yerleşmesi ile birlikte bir bakıma bölgesel özerklik sistemi olan Emirlik ile idare edilmekteydi. Emirler, bir bölgenin özerk valileri gibi davranırlardı. Bir merkeze bağlıydılar ancak kendilerine bağlı birer orduları ve çoğu zaman kendi vergi kuralları bulunurdu. Her Emir, kendi bölgesinin en üst amiri konumundaydı ve güçler ayrılığı gibi bir kavram olmadığı için bölgesel krallıklar gibi idare edilirdi. Merkezi idare ile bağları ise ordu gönderme ve vergi ödemekten öteye geçmezdi. Bu idare biçimi, ister istemez Türklerin yönetim biçimi içerisinde de yerini aldı. Karahanlılar döneminde benimsenmeyen bu yönetim biçimi, Gazne Devleti ve Selçuklu Devletinin temel idare biçimi haline gelmişti. Fethedilen bir vilayete bir Emir atanır, bu Emir bölgenin askeri ve idari anlamda tek olarak atanırdı. Emirler merkezi hükümdara bağlıydılar ancak elde ettikleri güç bu bağın kopması için fazlasıyla elverişliydi.

Emirlik sisteminin genetik alışverişlere fazlasıyla müsait olduğunu söylememiz yanlış olmaz. Zira Emirler, kendi toplumlarını yönettikleri için bir savaşın kaybedilmesi ya da kazanılması durumunda Emirliğe bağlı olan toplumlar yerlerini değiştirmezler. Yalnızca bir hükümdarın idaresinden çıkar diğer hükümdarın idaresine geçerlerdi. Hatta bir hükümdarın emrinde olan Emir mağlup olduğunda yeni hükümdarına boyun eğerek makamını koruyabilirdi. Böylece tebaa daha kolay hakimiyet altına alınır ve saygı duydukları Emir tarafından kontrol edilebilirdi.

Emirlik sistemi ile birlikte toplumsal münasebetler ve genetik alışverişlerin gerçekleşmesinin ilk emarelerini Gazne Devleti döneminde görebiliriz. Fars kökenli olan Samaninin yıkılması ile Horasan bölgesindeki Türklerden oluşan bir orduyu komuta eden Alptegin, devlet içerisindeki karışıklıktan istifade ederek baş kaldırdı ve emrindeki askerlerle birlikte Gazne'de bağımsızlığını ilan etti (962). Alptegin Han'ın kurduğu devlet, Samani devletinde olduğu gibi Emirliklerle idare ediliyordu. Alptegin Han'da kurduğu devletini aynı sistem ile yönetmiş, Güney Asya'da güçlenerek bölgesinde önemli bir güç haline gelmişti. Gazne Devleti kurulduğunda yalnızca ordusu ve hükümdarı Türk iken, çevresindeki Hintli ve Semitik toplumlara baş eğdirerek farklı etnik unsurları bir araya getiren bir devlet haline geldi. Gazne Devletinin güçlenmesinden sonra Türk Boylarınında itaat etmesi ile birlikte Türkler, Semitik Kavimler ve Hintlilerden oluşan bir sosyal yapıya sahip hale gelmişti. Hakimiyeti altındaki bölgeleri Emirlik sistemi ile yönetmesi neticesinde de bu kaynaşma daha da yoğunlaştı.

11. Yüzyıla geldiğimizde Türklerin İç Asya'dan başlayan yolculuğu Doğu Avrupa, İç Asya ve Güney Asya'ya kadar ulaşmıştı. Türkler, tüm bu coğrafyalarda azınlık değil asli yönetici unsur olarak rol almışlar, kendilerine bağladıkları diğer etnik unsurları Türk devlet töresi ve Türk Kültürü ile yönetmişlerdi. Bu siyasi ve toplumsal tezahürler neticesinde Türklerin gen havuzu irili ufaklı katılımlarla daima zenginleşti. Çevresindeki toplumları bünyesine katarak kendi kültürünü kabul ettirdi ve toplumunun bir parçası haline getirdi.

Son Yurt Anadolu

4. Yüzyılda başlayan, 10. yüzyılda ivme kazanan ve 11. yüzyılda zirve noktasına ulaşan Coğrafya değişiklikleri Selçuklu Devleti döneminde son raddesine geldi. İç Asya'dan başlayan göçler önce Avrupa'ya ulaştı. Sonra İç Asya ve Güney Asya'ya. Bölgesel dengelerin yerine oturması ve siyasi çalkantıların azalması ile sınırların kesin çizgilerle belirlenmesi gen alışverişindeki hareketliliğinde yavaşlamasına neden oldu. Asli müstakil unsur olan Hun Türklerinin Karahanlılar ve Gazneliler döneminde yaşadıkları toplumsal münasebetler neticesinde bu toplumların ardılı olan Selçukluların demografik yapısı İç Asya'dakine nispeten bir miktar değişikliğe uğramıştı. Önce Göktürkler döneminde Moğollar ile kaynaşarak Moğol geni olan (C) yi gen havuzu içerisine katmış, ardından Ortadoğu ve Güney Asya'nın gen havuzu içinde olan (K ve L) genleri ile bir miktar kaynaşmıştı.

İç Asyalı Türklerin Moğol ve Güney Asyalı genleriyle tanışmalarından sonra taşındıkları yeni coğrafyaya ayak uydurmaları da gen alışverişlerini beraberinde getirdi. Gazne Devletini zayıflatan, Karahanlılar Devletinin yıkılmasından sonra ile döneminin en güçlü Türk Devleti olan Selçuklular, diğer Türk Devletlerine nispeten sınırlarını Anadoluya çok daha fazla yaklaştırmıştı. Hazar Çevresinde büyüyen ve güçlenen Selçuklu Devleti, Karahanlılar ve Gazne Devletlerinin zayıflaması ile Türk Boylarının göçleri ile giderek güçlendiler. Oğuz Türklerinin ardılları olan Selçuklular, Türk Töresini diğer Türk Devletlerinden daha güçlü taşımış, aynı şekilde İslamiyete de diğer Türk Devletlerinden daha yüksek bağlılık sergilemişlerdi. Bu bakımdan yalnızca Türklerin değil Abbasilerin zayıflaması ile Arap Dünyasının da itibarını kazanmışlardı. Tüm Bunların yanında, Selçuklular, sınırlarını giderek daha güneye ve daha batıya doğru genişletiyor, İran coğrafyasını hakimiyeti altına alıyordu. Bu durum, iki temel etnik unsur olan Semitikler ve Farsilerle yoğun münasebetleri de beraberinde getirdi.

Selçuklu Devleti, 1071'de Roma İmparatorluğuna karşı kazandığı büyük zafer ile İslam Dünyasının yeni lideri haline gelmişti. Sürekli birbiriyle savaşan ve zayıflayan Orta Doğu toplumları, mezhep çatışmaları ve hakimiyet kavgalarıyla hem İslam Ordularını zayıflatmış hem de bölgede büyük ve güçlü bir unsurun hakimiyet sağlamasına engel olmuştu. Bu durumu Selçuklu Devleti değiştirdi. Sultan Alparslan döneminde Roma'ya karşı kazanılan zafer neticesinde Abbasi Halifesi Hutbeyi Selçuklu Sultanı adına okutunca Selçukluların misyonu büyük ölçüde değişti. Artık İslam Dünyası Selçuklu Sultanını İslam Ordularının komutanı olarak görmeye başlamıştı. Buna paralel olarak da Selçuklu Sultanları, Abbasi halifesini tehdit eden tüm ayrılıkçı hareketlere karşı hilafet makamını koruyor, Orta Doğunun tüm güç dengelerini kontrol ediyordu. Arap Emirlikleri Selçuklu Ordularının emrine verilmeye başlanınca toplumsal kaynaşma daha da ivme kazandı.

Selçukluların toplumsal münasebetleri yalnızca Semitik kavimlerle gerçekleşmedi. Aynı zamanda toprakları üzerinde hüküm sürdüğü Farslar, Emirlikler halinde Selçuklu Hükümdarına bağlı durumdaydı. Bununla birlikte İç Asya'dan kopan ve Selçuklu Devletine bağlılığını bildiren Türk Boyları da İran Coğrafyası içerisine yerleşmeye başlamışlardı. Selçuklu Toprakları yoğunlukla Farsların (İraniler) yaşadığı, Türk Boylarının yoğun göçlerle yerleştiği, Arap toplumların ise siyasi ve ekonomik faktörlerle Selçuklu toprakları içerisinde rahatça dolaşabilmeye başladığı bir demografiye sahip duruma gelmişti. Bu durum genetik alışverişleri de kaçınılmaz hale getirdi. Türk toplumu İç Asya, Doğu Avrupa ve Güney Asya'da olduğundan daha yoğun şekilde gen alışverişi ile karşılaştı. Göktürk döneminde aldığı İç Asyalı genlerle önce Gazne Devleti döneminde Moğol geni C'yi bünyesine kattı, ardından Gazne Devleti döneminde K ve L genleri ile münasebet kurdu. Ardından Selçuklu Devleti döneminde Orta Doğu'ya girerek hem Semitik genleri olan E, F ve J ile kaynaştı hem de hakimiyet sürdüğü İran coğrafyasının eski ev sahipleri olan G ve DE ile yoğun bir münasebet kurdu. Böylelikle önce Moğollar, sonra Güney Asyalılar, ardından Farsiler ve beraberinde Semitikler ile kaynaştılar. Üstelik bu münasebetler 16 yüzyıl önce başlayıp son 3 asır boyunca istikrarlı bir şekilde devam etti.

Selçuklular döneminde başlayan toplumsal münasebetler Osmanlı Devleti döneminde yavaşlasa da sona ermedi. Daha az savaş ve yerleşik hayata geçme konusundaki başarı toplumsal alışverişin hızını azalttı. Osmanlı Devleti döneminde toplumun önceki devirlere göre daha huzurlu yaşaması göçleri ve demografik gelişmeleri yavaşlattı. 6 Yüzyıl boyunca devam eden Osmanlı Devleti dönemi, bölgedeki toplumların tek bir merkez altında yaşaması, aynı kültürü benimsemesi ve aynı dili konuşması için fazlasıyla yeterli bir süreç oldu. Bunun yanında Osmanlı Devleti döneminde, Doğu Avrupa ve Balkanlarda yaşayan ve buraya 4. Yüzyıllarda yerleşerek zamanla bölgedeki etnik unsurlarla genetik alışverişlerde bulunan Türklerde gen havuzu içerisine karışınca günümüz Türkiye Türklerinin genetik haritası son halini almış oldu. Elbette bu süreç Cumhuriyet döneminde sınırların kesin çizgilerle çizilerek sınır geçişlerinin vizeye tabi tutulması ile dış etkilerden neredeyse tamamen izole hale geldi.

Genetik Haritanın Tahlili

Türkiye Türklerinin, İç Asya'dan 16. asır önce başlayan yolculukları esnasında yaşadıkları demografik gelişmeler, genetik alışverişler ve kültürel evrilmeler neticesinde ortaya çıkan gen haritasını tahlil ettiğimizde şu sonuçlara varıyoruz;

16 yüzyıl boyunca yaşanan süreçler neticesinde İç Asya kökenli genler %40 oranında korunmuş, Farsi toplumlardan %12', Semitik kavimler %40', Güney Asyalı kavimlerden %6, 16 Yüzyıl önce Avrupa'ya yerleşen Türkler vasıtasıyla da %1-2'lik bir gen katılımı gerçekleşmiştir.

Elbette bu veriler yalnızca gen katılımını göstermeyecektir. Zira toplumsal etkileşimler neticesinde gerçekleşen gen katılımı, benzer şekilde Türk toplumlarının diğer Orta Doğu kavimlerinin gen havuzuna da tesir etmiştir. Örneğin bugün İran Devleti içerisinde yaşayan toplumların gen havuzunda İç Ayalı gen katılımı %29 olmuştur. Bu rakam Irak için %24, Suriye için %30 civarındadır. Bugün Orta Doğu'daki ülkelerin nüfuslarında %30 gibi önemli bir oranda Asyalı Genleri mevcuttur, ki bu gen katılımı İç Asya'dan Anadolu'ya göç ederken arkamızda bıraktığımız genetik parçalardır.

Verileri doğru değerlendirebilmek için kıyas yapmak faydalı olacaktır. Türkiye Türklerinin demografik yapısını, daha az demografik etkiye maruz kaldığı düşünülen Türk Devletleri ile kıyasladığımızda ortaya çıkan rakamlara dikkat çekmek gerekir. Örnek verecek olursak, Kazakistan %90 oranında İç Asyalı genlere sahiptir. Ancak bu %90'lık oranın %35'i Moğol geni olan C'den oluşur. Açıkça görünmektedir ki Kazakların gen havuzu, 13. yüzyılda yaşanan Moğol istilaları neticesinde yoğun şekilde Moğol genleri ile kaynaşmıştır. Moğol genlerini çıkarttığımız zaman Hun Ardıllarına ait olan genetik unsurların oranı %55'lere düşecektir. Türkiye Türklerinin genetik havuzundaki Moğol geninin oranı ise yalnızca %1.3 dür. Anlaşılmaktadır ki bu %1.3'lük oran Göktürk Devleti döneminden bugüne kadar olan süreçte genetik miras olarak süre gelmiştir. Benzeri kıyaslamaları diğer Türk Devletleri ile yaptığımızda da aynı sonuca ulaşırız.

Toplumsal gen havuzu içerisindeki %40'lık asli unsur oranını, söz konusu toplumun asimile olduğu ya da kozmopolit haline geldiği şeklinde yorumlayamayız. Zira bu oran bir toplumun, bünyesine kattığı toplumları aynı milli ve kültürel pota içerisine dahil etmesi için fazlasıyla yeterlidir. Özellikle azınlık olacak kadar zayıf bir kitle ile bünyesinde barındığı toplumun liderliğini üstlenecek güçlü kültürel ve idari yapıya sahip olan Türkler söz konusu olunca bu oran olması gerekenin çok üzerinde bir rakam olarak karşımıza çıkar.

Kıyaslayacak olursak, genetik Irkçılık ve Ari Irk gibi kavramlar konusunda en iddialı toplumlardan olan Ruslar ve Almanlarda bile belli bir etnik grubun oranı %43 ile %55 arasındadır. Yani rahatlıkla diyebiliriz ki eğer Türkiye Türkleri melez bir toplumsa ya da saf bir ırk değil ise, günümüzde Dünya'da varlığını sürdürebilen hiçbir ülke saf ya da melez olmayan birer Irk olamaz.

Bilimsel çerçeveyi referans alırsak şunu da belirtmek gerekir ki genetik ırkçılık, matematiksel olarak sıfıra eşittir. Zira tüm Irklar, geriye doğru takip edildiğinde tek bir ana Irka yani A haplogrubuna ulaşacaktır. Genetik faktörün referans alınabileceği tek nokta, bir etnik unsurun bir toplum içerisinde ne kadar uzun süre var olduğu ve buna bağlı olarak o toplum içerisindeki aidiyet ruhunun ne denli olgunlaştığıdır. Türkiye'nin demografik yapısı içerisine dahil olan en yeni etnik unsur bile en az 8 asır önce gen havuzuna ve toplum-kültür potası içerisine dahil olmuştur. Bu süre, etnisitenin toplumsal çerçevedeki önemini ortadan kaldırmak için fazlasıyla yeterlidir.


.

İlk Müslüman Türkler Süreyciler ve Hz. Osman'ın Kılıcındaki Sır

İlk Müslüman Türk sülalesi “Süreyciler”. Bu bulgu, esasında yüzlerce yıldır gözlerimizin içerisine bakıyor ve bu koca gerçeği haykırıyordu. Türk-İslam tarihinin satır başı olacak, Türklerin İslam dinine ne denli büyük ve önemli hizmetleri olduğunu kavramamızı sağlayacak bu tarihi tespit, İlk Türk Sahabeler olan Süreycileri karşımıza çıkartıyor.

Oğuzların Bozok kolundan olan Kayı Boyu’nun bir kolu, 500’lü yıllarda Ak Hun İmparatorluğu döneminde yaşayarak Ak Hunların yıkılmasından sonra ticaret yolları üzerinden göç edip Mekke’ye ulaşmış, burada yerleşerek Süreyc kabilesini kurmuş ve kadim Türk Mesleği olan demircilik yaparak ürettiği kılıçlarla Mekke’de ün salmıştey ı. Bu kabile, 500’lü yıllarda Mekke’de kalabalık bir sülale haline gelince kazandığı saygınlık ve itibar ile Kâbe Kayyımlığını, yani Kâbe’nin koruyuculuğunu üstlenmiş ve Kâbe’nin anahtarlarını teslim alarak bu vazifeyi Peygamber Efendimiz (s.a.v.) dönemine kadar devam ettirip Peygamber Efendimize (s.a.v.) Kâbe’nin kapısı açmıştır.

Daha fazlasını keşfedin

Osman Gazi Kitapları

İslam Kültürü Ürünleri

Osman Bin Talha Biyografisi

Peygamber Efendimiz Biyografisi

İslam sanatı objeleri

Gök Tanrı inancı sembolleri

Türk Kültürü Kitapları

Türk motifli giyim

Süreyc Kabilesi Araştırması

Hz Osman temalı hediyelikler

Daha fazlasını keşfedin

Savaş tarihi belgeselleri

Tarihi film ve diziler

Süreyc Kabilesi Araştırması

Tarih konferansı biletleri

Kayı Boyu Araştırmaları

Osman Gazi Kitapları

Osmanlı Tarihi Kaynakları

Kabile Tarihleri Kitapları

Dinler Tarihi Kitapları

Türk Boyları Kitapları

Peygamber Efendimiz (s.a.v.), saadet asrında Mekke’nin hâkimi olunca Kâbe’nin anahtarlarını son Kayyım olan Süreyc kabilesinin reisi Osman Bin Talha’dan almıştır. Osman Bin Talha, Kâbe’nin koruyucu sülalesi olarak 5 kuşaktır Kâbe Anahtarlarını taşıyan Süreycilerin reisidir. Süreyciler bu vazifeyi 5 kuşaktır, yani yaklaşık olarak 120 yıldır devam ettirmekteydiler. Zira Kayı boyuna mensup olan Süreyciler, kadim inançları olan “Gök Tanrı” dininin temsilcisi olarak Hz. İbrahim’in atası olan Hz. Nuh’u görmekte ve bu kutsal yeri koruma görevini farkında olmasalar da itikadi bir vazife olarak üstlenmekteydiler.

Peygamber Efendimiz, peygamberlik müjdesini alınca Mekke eşrafını ve Kureyşlileri İslâm’a davet etmeye başlamıştı. Bu davetlerden biride Kureyş’in önde gelen sülalelerinden biri olan Süreycilere ulaştı. Peygamber Efendimizin, Osman Bin Talha’yı bizzat İslâm’a davet etmesine rağmen Süreycilerin lideri ve reisi olan Osman Bin Talha, bu daveti kabul etmemiş ve Efendimizin Mekke’ye girmesine de mani olmuştu. Peygamber Efendimiz ise ona sükût ile şu ibretlik cevabı verdi ; “Ey Osman! Ümit ederim ki, bir gün sen, beni bu anahtarları nereye isterseniz koyarsınız, kime isterseniz verirsiniz diyeceğin bir mevkide göreceksin”.

Daha fazlasını keşfedin

Kayı Boyu Araştırmaları

Kabile Tarihleri Kitapları

Tarih konferansı biletleri

İslam Tarihi Kitapları

Türk Tarihi Dersleri

Türk Halkları Kültürü

Mekke

Tarihi film ve diziler

Savaş tarihi belgeselleri

Hz Muhammed'in hayatı kitapları

Daha fazlasını keşfedin

Osmanlı tarihi eserleri

Kâbe

Müslüman Türkler Tarihi

İslam sanatı objeleri

Osman Bin Talha Biyografisi

İslamiyet öncesi Türk takıları

Hun Tarihi Kitapları

Kabe

Gök Tanrı İnancı

Dinler Tarihi Kitapları

İlerleyen zamanlarda İslam’ı kabul edip Efendimiz ile birlikte Cihad edecek olan Osman Bin Talha, Peygamber Efendimizin bu ibretlik sözü söyleyip geri dönmesi ile kendi inançları ile yaşamaya devam edip Mekke Kayyımlığına vazifesini bir süre daha sürdürdü. Kureyş, cahiliye dönemi olarak adlandırılan bu dönemde putlara, ateşe ve muhtelif sapkın varlıklara inanmaktaydı. Süreyc kabilesi de kadim Türk inancı olan Gök Tanrı inancını taşıyorlardı. Esasında Gök Tanrı inancında geçen Türk Ata’nın babası olan Nuh Ata yani Hz. Nuh, Hz. İbrahim’in dini olan Hak Dinin daha evvelki temsilcisiydi. Bu bakımdan farkında olmasalar da kendi dinlerinin mabetlerini koruyor ve kayyımlığını üstleniyorlardı. Artık Hz. Nuh ve Hz. İbrahim’in tebliğ ettiği Hak Dinin son Peygamberi olan Hz. Muhammed (s.a.v.) Allahın dinini tebliğ ediyordu. Ancak Süreycilerin İslam’ı kabul etmeleri kolay olmadı.

Süreyciler, İslam’ı kabul etmeseler de toplum nezdinde saygın, itibarlı ve erdemli bir kabile olarak tanınmaktaydılar. Süreycilerin bu necip vasıflarına bir örnek olarak Efendimizin zevcesi Ümmi Seleme ile olan münasebeti gösterebiliriz. Peygamber Efendimizin zevcesi Ümmi Seleme, Müslümanlığı kabul etmesinden ötürü Mekke’de büyük eziyetlere maruz kalmaktaydı. Bunun üzerine kabilesi Ümmi Seleme’ye Medine’ye hicret etme izni vermişti. Ancak Ümmi Seleme hicret yoluna tek başına çıkmıştı. Ümmi Seleme, sapkın bir dönemde ve tehlikeli bir bölgede tek başına hicret ederken göç yolunda Osman Bin Talha ile karşılaştı. Osman Bin Talha, Ümmi Seleme’yi yalnız ve bir o kadar da tehlikeli bir yolda tek başına görünce halini ve durumunu sordu. Ümmi Seleme’nin durumunu öğrenen Osman Bin Talha, büyük bir edep ve keremle kendisine eşlik ederek Mekke’ye, Peygamber Efendimizin köyüne götürdü ve “Senin kocan işte bu köydedir. O halde onun yanına git” diyerek onu Efendimizin köyüne teslim etti ve geri döndü. Ümmi Seleme, Osman Bin Talha’nın bu necip hareketinden övgü ile bahsetmiştir. Cahiliye dönemi gibi sapkın ve kadınların saygı görmediği bir dönemde Osman Bin Talha’nın düşmanının karısına gösterdiği bu edep, saygı ve iyi niyet Süreycilerin edindiği saygınlık ve itibarın sebebini açıkça ortaya koymaktadır.

Daha fazlasını keşfedin

İslam Tarihi Kitapları

Tarih konferansı biletleri

Osmanlı tarihi eserleri

Hz Muhammed'in hayatı kitapları

Türk Boyları Kitapları

Kâbe

Kabe

Müslüman Türkler Tarihi

Osmanlı Tarihi Kaynakları

İslam sanatı objeleri

Daha fazlasını keşfedin

İslam tarihi kaynakları

Tarih konferansı biletleri

Osman Bin Talha Biyografisi

İslam Tarihi Kitapları

Kabe maketleri

İslam sanatı objeleri

Kabe

Tarihi film ve diziler

Türk boyları haritaları

Türk Kültürü Kitapları

Süreyciler’in, necip vasıfları, saygın kişilikleri ve kutlu vazifeleri ile üstlendikleri Kâbe Kayyımlığına rağmen halen İslam ile şereflenmemişlerdi. Zaman ilerledikçe İslam’ı kabul edenlerin sayıları artıyor, müşriklerin Peygamber Efendimiz ve sahabeleri üzerindeki baskıları da artıyordu. Artan baskılar neticesinde Peygamber efendimiz, bu baskılar neticesinde sahabeleriyle birlikte Medine’ye hicret etmek zorunda kalmışlardı. Müşriklerin başı olan Ebu Süfyan da, teşekkül ettiği büyük bir ordu ile Müslümanların üzerine gitmeye hazırlanıyordu. Süreyciler, İslam’ı henüz kabul etmedikleri için de Ebu Sufyan’ın ordusuna katıldılar. 23 Mart 625’de Uhud Dağı civarında gerçekleşen bu mücadele İslam Tarihinde Uhud Savaşı olarak geçmektedir. Bu savaşta her iki tarafta kesin bir üstünlük elde edememişti. Süreyciler de ilk kez Peygamber Efendimiz ve Müslüman ordularına kılıç kaldırmış oldular. Üstelik Süreycilerin lideri ve Mekke’nin Kayyımı Osman Bin Talha, bu savaşta babasını, kardeşlerini ve yakın akrabalarını kaybetmişti. Artık Mekke’nin anahtarını tek başına taşıması ve koruması gerekiyordu.

Osman Bin Talha’nın İslam’ı kabul etmesi büyük bir hikmet ve ibret olma özelliği taşır. Zira Osman Bin Talha, hakkında ayet indirilmiş mübarek bir zattır. Osman Bin Talha’nın iman etmesi, ne ilginçtir ki koruyucusu olduğu Kâbe’nin ve Mekke’nin fethedilmesi ile aynı esnada gerçekleşmiştir. Efendimiz, 629 yılında Mekke’yi fethedince Kâbe’de namaz kılmak için Hz. Ali’ye Kâbe’nin anahtarlarını almasını buyurur. Zira Osman Bin Talha, vazifesi gereği Kâbe’nin kapılarını kilitlemişti ve anahtarı bizzat korumaktaydı. Hz. Ali, aldığı kutlu vazifeyi yerine getirmek için Osman Bin Talha’nın yanına gidip Kâbe’nin anahtarlarını istediğinde, Osman Bin Talha, Hz. Muhammed’in (s.a.v.) peygamberliğine inanmadığını, Kâbe’nin anahtarının uzun zamandır kendi kabilesinde olduğunu ve vermeyeceğini söyledi. Bunun üzerine gücüyle çöl aslanı lakabını almış olan Hz. Ali, Osman Bin Talha’nın elindeki anahtarı elini sıkarak zorla aldı ve vazifesini tamamlamak için Efendimizin yanına giderek kendisine teslim etti.

Hz. Ali, emri yerine getirip anahtarı Peygamber Efendimize (s.a.v.) teslim etmişti ancak Efendimiz, kendisine anahtarı teslim eden Hz. Ali’ye şöyle buyurdu ; “Al bu anahtarları git Osman Bin Talha’ya teslim et”

Hz. Ali, bu hikmetli duruma şaşırarak “Ey Allah’ın Resulü, emriniz ile anahtarları aldım ve teslim ettim. Şimdi neden geri getirmemi emrediyorsunuz, bunun hikmeti nedir?” diye sorunca efendimiz şu hikmetli ve ibretli cevabı verir ;

“Ya Ali, sen anahtarı getirirken Yüce Allah, Cebrail ile bana vahiy gönderdi : Emaneti ehline veriniz!” (Nisa Suresi 58. Ayet). Kabe’nin anahtarları uzun yıllardır Osman Bin Talha ve soyundadır. Onlar Kâbe’nin nasıl temizleneceğini, nasıl sahip çıkılacağını çok iyi bilirler. Emanetin ehilleri onlardır. Bu Allah buyruğudur . “Git ve teslim et!”

Daha fazlasını keşfedin

Osmanlı tarihi eserleri

Savaş tarihi belgeselleri

Süreyc Kabilesi Araştırması

Türk kültürü el sanatları

Türk Boyları Kitapları

İslam sanatı objeleri

Osmanlı Tarihi Kaynakları

Kabe maketleri

Kabe

Türk kahvesi takımı

Hz. Ali, Peygamber Efendimizin buyurduğu gibi anahtarı Osman Bin Talha’ya teslim eder. Osman Bin Talha ise bu duruma şaşırarak “Biraz önce elimden zorla alan sen değimliydin, şimdi neden geri getirdin?” diye sorduğunda Hz. Ali, bunun Allah’ın vahyi ile henüz emrolunduğunu ve Hz. Muhammed’in (s.a.v.) böyle buyurduğunu söyleyince Osman Bin Talha, bu ibretlik durum karşısında İslam’ın hakikatine, Peygamber Efendimizin Resullüğüne İman ederek İslam ile şereflenir.

Osman Bin Talha, artık İman etmiştir. Üstelik İslam’ın Kıblesi, Hz. İbrahim’in evi, yıllardır koruduğu ve kayyımlığını yaptığı Kâbe’nin anahtarları Allah’ın buyruğu ile kendisine teslim edilmiştir. Kısa bir süre önce Peygamber Efendimizin girmemesi için elleriyle kilitlediği Kâbe’nin kapısını bu sefer Efendimizin girebilmesi için elleriyle açmıştır. Peygamber efendimiz, bu hadisenin üzerine Osman Bin Talha’ya şöyle buyurdu ; “Ey Ebu Talha Evladı! Ceddinizden kalma olan emaneti size payidar ve baki olmak üzere alınız. Bunu zalim olmaksızın hiçbir kimse alamaz”

Osman Bin Talha, o günden sonra Kâbe’nin koruyuculuğuna devam etti ve Mekke’nin fethinden sonra Huneyn savaşına katılarak İslam Ordusu ile birlikte cihat etti. Bu savaştan bir süre sonra Efendimizin yanına Medine’ye gitti ve Efendimizin vefatından sonra tekrar Mekke’ye döndü. Dört halife devrinde İslam Ordularının Cihatlarına katıldı. 662 yılında Mekke’de vefat etti. Kâbe’nin kayyımlığı Osman Bin Talha’dan sonra da Süreyciler kabilesi tarafından devam ettirildi. Ne ilginçtir ki Kâbe, İslamiyet’ten önce (550’li yıllardan itibaren) Kayı Türklerinden olan Süreyciler tarafından korunmuş, 1517’de Yavuz Sultan Selim’in Mısır ve Hicaz’ı fethetmesiyle yine Kayı Türklerinden olan Osmanlılar tarafından yönetilmiş, soydaşları olan Osmanlılar da bu vazifeyi yine Süreycilere emanet bırakmıştır. Süreycilerin Kabe Kayyımlığı vazifesi, 8 Ocak 1926’da Suudi Arabistan devletinin kurulduğu yıla kadar devam etmiş, Böylelikle Kayı Türklerinden olan Süreyciler, bu vazifelerini 1400 yıl boyunca devam ettirmişlerdir.

Süreycilerin Türk olduğu uzun yıllardır bilinmekte ve Arap tarihçiler tarafından da kabul edilmektedir. Bunun yanında Kayı Boyuna mensup oldukları ise yakın zamanda ortaya çıkartılmıştır. Süreyc kabilesi pek çok Arap tarihi kaynaklarında geçmektedir. Zira Süreyciler, kadim Türk mesleği olan demircilikte fevkalade maharetliydiler. Bu maharetleri ile Arap kaynaklarında hayranlıkla bahsedilen “Türk Kılıcı” Süreycilerin ürettiği kılıçlardır. Süreyciler bu maharetli kılıçları ile kendisinden sıkça söz ettirmiş, pek çok İslam halifesi Süreyci kılıçlarını kuşanmışlardır. Arap Tarihçileri, Süreycilerden bahsederken “Ubeydullah Türkü” demektedirler. Ubeydullah, Süreyci kabilesinin önde gelen isimlerinden birisi idi ve ünlü bir kılıç ustasıydı. Tabakat bilginlerinden olan Arap Tarihçisi  Ebû’l Ferec el İsfahani, “Agani” isimli eserinde Süreycilerden bahsederek ; “Ubeydullah’ın Atası Türk’tür” der. Daha pek çok tarihi anekdotta da Süreycilerin Türk olduğu zikredilmekte, Arap Tarihçileri tarafından tereddüde mahal bırakmayacak şekilde Süreycilerin Türk oldukları teyit edilmektedir.

Peki Süreycilerin yani Kayı Türklerinin Orta Asya’dan Arap Yarımadasına göç yolculuğu nasıl gerçekleşti? Bu sorunun yanıtını bulabilmek için Türk Tarihinin 5. Yy’daki durumuna bakmak yeterli olacaktır. Osman Bin Talha, 625 yılında Kabe’nin Kayyımı olarak karşımıza çıkıyor. Arap kaynaklarında Osman Bin Talha’nın reisi olduğu Süreyc kabilesinin bu görevi 5 kuşaktır devam ettirdiğine rastlıyoruz. Buradan hareketle Süreycilerin bu vazifeyi en az 120 yıldır sürdürdüğünü anlayabiliyoruz. Dolayısıyla Süreyciler en az 120 yıldır Arap Yarımadasında yaşamışlardır. Zira Türkçe isimler yerine Arapça isimleri tercih etmeleri için bu bölgede uzun süredir varlıklarını sürdürüp Arapların kültürüne yaklaşmaları gerekecektir. Bu bulgular ışığında Süreycilerin en kötümser bakış açısıyla 400-500 yılları arasında Arap yarımadasına geldikleri sonucuna varabiliyoruz. 400-500 yılları arasındaki Türk Tarihini incelediğimizde Ötüken, Altay Dağları, Aral Nehri civarında yerleşik bulunan Türk Boylarının yoğun şekilde Batıya ve Güneye göç ettiklerini görüyoruz. Zira Büyük Hun Devleti 216 yılında tamamen yıkılınca, Hun Devletine tabi olan Türk Boyları da Çin baskılarıyla 150 yıl boyunca Devletsiz yaşamak zorunda kalarak dağınık şekilde Batıya ve Güneye göç etmişlerdi. Bu göç hareketleri ile kitleler halinde batıya ve güneye kayan Türk Boyları, 350 yılında Avrupa Hun Devletini, 420 yılında da Ak Hun Devletini (Eftalitler) tarih sahnesine çıkartmışlardı. Görüldüğü gibi Büyük Hun Devletinin yıkılması ile kalabalık kitlelerle göç eden Türk Toplumları, bu göç hareketlerini öyle büyük kitlelerle gerçekleştirmişlerdir ki ; göç eden toplumlar ile iki büyük devlet kurulabilmişti. Bu göç yollarının Batı Asya ve Mezopotamya ya kadar ulaştığını ise Ak Hun Devletinin sınırlarını incelediğimizde görebiliyoruz. Hun Devletinin ardılları olan Ak Hunlar, 352 yılında kurdukları devletin sınırlarını 400’lü yıllarda Hazar Denizinden Maveraünnehir’i içine alacak şeklide Umman Denizine kadar genişletmişlerdi. Görüldüğü gibi İç Asya’daki Türk Boyları, 400’lü yıllarda Mezopotamya ve Umman Denizine kadar yayılmışlardır. 420’li yıllarda Arap yarımadasına kadar ilerleyen Ak Hunlar, 469 yılında yıkıldıklarında devlete tabi olan Türk Boyları bu coğrafyada yerleşik duruma gelmişlerdi. Görünen odur ki Süreyciler, Ak Hunlar döneminde Arap Yarımadasına kadar ilerleyen ve Ak Hunların yıkılması ile devletsiz kalarak kabile halinde Arap Yarımadasına ve ticaret yolları ile Mekke’ye kadar göç eden Türk boylarından birisi olmuşlardır. Zira dönemin en önemli ticari ürünleri kılıç ve demir eşyalarıydı ve Türk Boylarının bu alandaki ustalıklarıyla ticaret yolları üzerinden farklı bölgelere göç etmeleri kaçınılmazdı.

Süreycilerin Türk olduğunu Arap Tarih kaynaklarından açıkça görüyor ve Türk Tarihi’nin 4. ve 5. Yüzyıldaki demografik yapısıyla teyit edebiliyoruz. Bunun yanında Süreyc kabilesinin, Osmanlı Devletinin kurucu unsuru olan Kayı Boyu’dan olduğu gerçeği de yeni ortaya çıkmış durumdadır. Aslında bu gerçek yüzyıllardır gözümüzün önünde durmaktadır. Bu önemli bulgu, araştırmacı yazar Oktan KELEŞ tarafından tespit edilmiş, kendisi yaptığı çalışmalar ile bu gerçeği gün yüzüne çıkartmıştır. 



Bu bulgu, bugün Topkapı Sarayında sergilenen Kutsal Emanetler içerisindeki Hz. Osman’ın kılıcının üzerinde işlenmiş olan “Kayı Boyu” damgasıdır. Bu damga bugün çıplak gözle bile açık şekilde görünmektedir. Bilinenin aksine bu kılıç, Yavuz Sultan Selim’in Mısır seferinde kutsal emanetlere sahip çıkıp İstanbul’a getirmesiyle Osmanlıya ulaşmamış, bizzat Osmanlı Devletinin kurucusu Osman Bey’e kayınpederi Şeyh Edebali tarafından hediye edilmiştir. Aslında bu yanılgının sebebi çok açıktır. Osmanlı Devletinde zabıt altına alma ve yazılı hale getirme kültürü Fatih Sultan Mehmet döneminden sonra ortaya çıkmıştı. Bu tarihten önce vakalar, olaylar ve önemli gelişmeler yazılı hale getirilip zapt edilmemekteydi. Dolayısıyla Hz. Osman’dan Osmanlı Devleti’nin kurucusu Osman Bey’e kadar ulaşan Hz. Osman’ın kılıcı, kutsal emanetlerle birlikte kutsal bir emanet olarak muhafaza edilmiş, yazılı bir zabıt bulunmadığından Yavuz Sultan Selim’in Mısır fethi ile İstanbul’a getirdiği kutsal emanetlerden biri sanılmıştır. 

Burada iki önemli husus söz konusudur. Birincisi ve en önemlisi, bu kılıcın üzerinde Kayı Boyu’nun damgası bulunmaktadır. Bu damganın Kayı Boyundan olduğu bilinen Osmanlı saltanat ailesi ya da Kılıcın emanetçisi olan Şeyh Edebali tarafından vurulması mümkün değildir. Zira böylesi kutsal bir emanetin üzerine sonradan bir işleme ya da damga vurulması emanetin kutsiyeti açısından mümkün değildir. Dolayısıyla bu damga, kılıcın Kayı Boyu’na tabi bir kılıç ustasının elinden çıktığını açıkça ortaya koymaktadır. Peki bu kılıcı kim dövmüş ve Hz. Osman’a hediye etmiştir? Bu sorunun yanıtını Arap tarihinden kolayca öğrenebiliyoruz. Kılıç, Mekke’de yaşayan ve Kâbe’nin Kayyımlığını üstlenen, ürettiği kılıçlarla ün salmış olan Süreyc kabilesi tarafından yapılmış ve Hz. Osman’a hediye edilmiştir. Kılıcı Hz. Osman’a hediye eden kişinin ismi de Arap Tarih kaynaklarında geçmektedir. Bu kişinin Adı Ubeydullah’dır. Ubeydullah, Süreycilerin reisi ya da lideri değil ünlü bir kılıç ustasıdır. Zira Peygamber Efendimizin (s.a.v.) döneminde Kabe’nin Anahtarlarını emanet ettiği Süreycilerin reisi olan Osman Bin Talha, 4 halife döneminde de yaşamış, Muaviye döneminde vefat etmiştir. Hz. Osman döneminde Süreycilerin reisi olan Osman Bin Talha halen hayattadır ve Süreycilerin reisi konumundadır. Ürettiği kılıçlarla ünlenen, saygın ve itibarlı bir kılıç ustası olan Ubeydullah, aynı zamanda Süreycilerin İslamı kabul etmesiyle Müslümanlar arasında da saygı değer bir kişilik olmuştu. Bu bakımdan Arap kaynaklarında isminden sıkça söz edilir.

İkinci önemli husus ise Hz. Osman’ın kılıcının Osman Bey’e kadar ulaşmasındaki gizemli yolculuktur. Bilindiği gibi Hz. Osman, İslamı ilk kabul edenlerdendir ve Dünyada cennetle müjdelenen büyük bir zattır. Önemli bir tüccar ve itibarlı bir sahabe olan Hz. Osman, Peygamber Efendimizle birlikte pek çok savaşa katılmış, Efendimizin vefatından sonra 3. Büyük Halife olarak İslam’a hizmet etmişti. Bu hizmetleri döneminde, ürettiği kılıçlarla ünlenen Süreyc kabilesinin kılıç ustası ve itibarlı bir sahabi olan Ubeydullah, kendisine bir kılıç yapıp, üzerine ayetler işleyerek Hz. Osman’a hediye etti. Kılıç ustası Ubeydullah, bu kılıcın üzerine ayetlerle birlikte Kayı Boyu’nun simgesi olan damgayı işleyerek bir bakıma imzasını atmış oldu. Hz. Osman, Ubeydullah’ın hediyesi olan bu Türk Kılıcını sağlığı boyunca taşımış ve kullanmıştır. 656 yılında, Mısır’dan yola çıkan Asi bir hareket, halife Osman’ı öldürmek ve İslam’a fitne sokmak için büyük bir isyan hareketine girişmişti. Bu isyan hareketi neticesinde Hz. Osman, evinde Kuran okurken şehit edildi. Hz. Osman’ın şehit edilmesi üzerine Ubeydullah’ın hediye ettiği kılıç, emaneti olarak Süreycilerin reisi Osman Bin Talha tarafından koruma altına alındı.

Ubeydullah’ın dövdüğü, üzerine Kayı Boyu’nun simgesini vurarak Hz. Osman’a hediye ettiği ve Hz. Osman’ın şehit edilmesinden sonra Süreycilerin reisi Osman Bin Talha tarafından alınıp emanet olarak sahip çıktığı bu kılıç, önce Süreyciler, sonrasında ise detaylarını açıklayacağımız Altın Silsile yoluyla Türk Din Âlimlerine ulaşmış ve haleften halefe korunarak, 643 yıl sonra Osmanlı Devletinin kurucusu Ataman (Osman) Bey’e kadar ulaşmıştır.

Hz. Osman’ın konu edilen kılıcının Kayı boyuna tabi olan Süreyciler tarafından üretildiği ve Hz. Osman’a hediye edildiği, hem fiziki bulgular hem de tarihi emarelerle teyit edilmektedir. Bu bakımdan, söz konusu kılıcın Kayı Boyuna mensup olan Süreyciler tarafından imal edilerek Hz. Osman’a hediye edildiği şüphe götürmez bir gerçek olarak karşımızda duruyor. Bu kılıcın, Hz. Osman’dan sonra Osmanlı’nın kurucusu Ataman Bey’e ulaşması ise tarih serüveni açısından fevkalade ilginç ve önemlidir.

Osman Bin Talha, bilindiği gibi Hz. Osman’ın şehit edildiği dönemde hayattaydı ve Ubeydullah’ın hediye ettiği kılıcı, sahipsiz kalmaması için korumak üzere almıştı. Bu kılıcın Mekke dışına çıkması Süreyciler eliyle gerçekleşmedi. Zira Süreyciler, devam eden 14 asır boyunca Mekke’de yerleşik kalarak Kabe’nin Koruyuculuğu vazifesini devam ettirmişlerdir. Bu kılıç, önce İslam âleminde 12 İmam olarak bilinen, 4 Halifeden sonra İslam âleminin itikadî lideri kabul edilen İmamlarca muhafaza edilerek haleften halefe emanet yoluyla nakledilmiş, sonrasında ise Sufilik inancında Altın Silsile olarak anılan büyük din âlimleri tarafından yine haleften halefe emanet edilerek yüzlerce yıl korunmuştur.

Hz. Osman’ın kılıcının serüvenini, Sufiliğin Altın Silsile olarak ifade ettiği müntesip silsilesini incelediğimizde görebilmekteyiz. Zira Hz. Osman’ın kılıcının son emanetçisi olan Şeyh Edebali, bu emaneti hocası Hace Ahmet Yesevi’den almıştı. Ahmet Yesevi, Sufilik silsilesinin son, Yeseviliğin ilk halkasıydı. Ahmet Yesevi’nin halef olarak bir halkası olduğu Altın Silsile, çok ilginçtir ki M.s. 750’li yıllarda, 6. Büyük İmam Cafer Sadık’a müntesip olmaktadır. Görünen odur ki ; Söz konusu kılıcın ilk emanetçisi olan Osman Bin Talha, Hz. Osman’ın kılıcını kutsal bir emanet olarak son halife Hz. Ali’ye teslim etmiştir. 12 İmam olarak bilinen İmam silsilesinin ilki kabul edilen Hz. Ali, Selefi ve dostu olan Hz. Osman’ın Kılıcını emanet olarak alıp kendisinden sonraki İmam’a teslim etmiş, Kılıç, İmamlığın sorumluluğu altında olan diğer emanetlerle birlikte sonraki haleflere devredilerek muhafaza edilmiştir.

Hz. Osman’a hediye edilen kutsal kılıcın emanetçiliğinin 12 İmam’lardan çıkması ise Abbasilerin başkentini Şam’dan Bağdat’a taşıması üzerine gerçekleşmiştir. İslam Dünyası, 750 yılında Kanlı bir devrime sahne olmuştu. Hz. Ali’nin ölümünden sonra Arap Dünyasının liderliğini Muaviye ve ardılları olan Emeviler üstlenmekteydi. 750 yılında Hz. Muhammed’in (s.a.v.) amcası Abbas’ın soyundan gelen Abbasiler, Emevilerin halifeliğini yıkarak Arap Dünyasının yönetimini ele geçirip Abbasiler dönemini başlattılar. Bu devrim, Altın Silsilenin 5. Halkası, 12 İmam’ın 6.  olan İmam Cafer Sadık döneminde gerçekleşti. Abbasiler, 819 yılında, Stratejik nedenlerden ötürü Başkenti Şam’dan taşıyıp yeni başkent olarak Irak’ın Bağdat şehrini başkent yaptılar. Bu dönemde Abbasiler ve İmamlık makamının yapısında ciddi ve önemli değişiklikler meydana geldi. Bu sebepten ötürü, haleften halefe nakledilen emanetler el değiştirerek 12 İmam Silsilesinin dışına çıkmış, Kılıcın 12 İmam silsilesindeki son emanetçi 8. İmam Ali erRıza olmuştur. Ali erRıza’dan sonra Hz. Osman’ın kılıcına imamlar değil, Altın Silsile olarak bilinen Sufilik silsilesi koruyup nesilden nesile emanet başladılar.

8. Büyük İmam olan Ali erRıza, Abbasilerin başkentinin Şam’dan Bağdat’a taşındığı dönemde, kendisine emanet olarak nakledilen Hz. Osman’ın kılıcını, talebesi  olan, büyük din alimi Beyazıd-i Bistami hazretlerine emanet etmiştir. Beyazıd-i Bistami, 12 İmamdan biri değildir. İran’ın Bistam şehrinde doğan Bistami, Ali erRıza’nın rahlei tedrisatına tabi olma arzusu ile yanına gelmiş, Ali erRıza da kendisini talebeliğe kabul ederek hocalık yapmıştır (860 – 870). Ali erRıza, büyük bir din alimi olan ve Sufilikte Fena F’illah mertebesine erişen Bistami’ye itikadi halefi olarak kıymet vermiş ve kendisine kadar Büyük İmamlar silsilesiyle ulaşan Hz. Osman’ın kılıcını muhafaza etmesi için kendisine emanet etmiştir.

Hz. Osman’ın kılıcı, artık Altın Silsile olarak bilinen Sufilik silsilesinin halkalarıyla nesilden nesile emanet edilecektir. Bistami’den sonra Altın Silsilenin devamı olan halefi Hasan Karakani, sonrasında onun halefi Kasım Gürgani’ye emanet yoluyla ulaşmıştır. Sufi Silsilesi, Kasım Gürgani’nin halefi olan Hace Abdullah el Ensari döneminde ilk kez Horasan’a ulaşmıştır. Zira Abdullah el Ensari, İran Horasanında yaşamaktaydı. Abdullah el Ensari’den sonra, Altın Silsile Türk Dünyasına yaklaşmaya başlamıştır. Abdullah el Ensari’den sonraki emanetçi ise İmamı Gazali ve Yusuf Hamedani gibi büyük din alimlerinin hocası selefi olan Ebu Ali Fermani’dir. Ali Fermani’de kendisine emanet edilen Hz. Osman’ın kılıcını, yine Altın Silsile’nin bir halkası olan halefi Yusuf Hamedani’ye emanet etmiştir. Yusuf Hamedani’nin Türk Tarihinin siyasi ve itikadi geçmişinde yeri çok büyüktür. Zira Yusuf Hamedani’den itibaren Altın Silsile, Türk Dünyası içerisinde devam etmiştir. Hamedani döneminde giderek güçlenen ve İç Asya’nın en güçlü devleti haline gelen Selçuklu Devleti henüz vücut bulmaktaydı. Büyük Selçuklu Devletinin ilk sultanlarından olan Sultan Sencer, Irak, İran, Horasan ve Maveraünnehir coğrafyası üzerinde hakimiyetini genişlettiği dönemlerde Yusuf Hamedani, bu bölgenin itibar gören büyük bir evliyası durumundaydı. Zira Selçuklu Sultanı Sencer, Yusuf Hamedani’ye büyük saygı göstermekte, onu sıkça ziyaret edip duasını almaktaydı.

Bu tarihten sonra karşımıza çok tanıdık isimler çıkmaktadır. Zira Yusuf Hamedani’nin halefi, Türk Dünyasının en büyük din âlimi kabul edilen Ahmet Yesevi’dir. Ahmet Yesevi, 1093 yılında, Kazakistan’ın Çimkent şehrinde doğmuş ve tedrisatını büyük din âlimlerinin yanında tamamlamıştı. İtikat ilminin o dönemdeki en yüksek mertebesi Buhara idi. Buhara, büyük din âlimlerine talebe olmak isteyen âlimlerin itikat ilmi için ulaşabilecekleri son mertebeydi. Ahmet Yesevi de, uzun yıllar süren itikadi eğitimlerinden sonra Buhara’ya gelerek Sufiliğin Altın Silsilesinde bulunan Yusuf Hamedani’nin talebeliğine kabul edildi ve öğretilerine tabi oldu. Yusuf Hamedani’nin en kıymetli haleflerinden olan Ahmet Yesevi, uzun yıllar tasavvuf ve ilim eğitimi aldıktan sonra, Yusuf Hamedani’nin vefatından sonra halefi sıfatıyla İmam olmuş ve kendisine emanet edilen Hz. Osman’ın kılıcı, hocası Yusuf Hamedani’den kendisine emanet mirası olarak nakledilmiştir.

Özetleyecek olursak ; Süreyci kabilesinin kılıç ustası Ubeydullah’ın dövdüğü ve üzerine Kayı Boyunun damgasını işleyerek ve Hz. Osman’a hediye ettiği kılıç Hz. Osman’ın vefatı ile de Süreycilerin reisi Osman Bin Talha tarafından muhafaza edilmiş, Osman Bin Talha tarafından da Hz. Ali’ye teslim edilerek 12 İmam olarak bilinen İslam’ın büyük imamları tarafından haleften halefe korunmuştur. Abbasiler’in başkentini Şam’dan Bağdat’a taşıması üzerine Büyük İmamlar İran’lı alimlerden oluşmaya başlamış, İranlı din alimi 8. İmam Ali erRıza, kendisine kadar emanet edilerek gelen kılıcı talebesi olan ancak 12 İmam’dan biri olmayan İranlı din alimi Beyazıd-i Bistami’ye emanet etmiştir. Sufilik akımının Altın Silsilesinden olan Beyazıd-i Bistami’den sonra bu emanet Sufilik akımının imamları tarafından korunarak haleften halefe nakledilmeye başlanmıştır. Sırasıyla Beyazıd-i Bistami, Hasan Karakani, Kasım Gürgani, Abdullah el Ensari, Ebu Ali Fermani ve Ahmet Yesevi’nin hocası Yusuf Hamedani’ye emanet edilmiştir. Ahmet Yesevi’nin Altın Silsileden bir İmam olmasıyla hem Altın Silsile, hem de Hz. Osman’ın kılıcı Türk Dünyasına ulaşmıştır. Hz. Osman’ın kılıcının emanetçisi son imam ise Ahmet Yesevi’nin talebesi olan Şeyh Edebali olmuştur.

Bilindiği gibi Şeyh Edebali, Ahmet Yesevi’nin yetiştirip Batı Türk dünyasına gönderdiği büyük din âlimlerinden birisidir. Şeyh Edebali, aynı zamanda Osmanlı Devletinin kurucusu Osman Gazi’nin kayınbabasıdır. Şeyh Edebali, Ahmet Yesevi’den aldığı tasavvuf, tefsir ve İslam hukuku eğitimi ile Ahmet Yesevi tarafından Anadolu’ya gönderilmişti. Bu vazife ile Eskişehir’in İtburnu adlı köyünde yaşamakta ve Bilecik’te kurduğu dergâhta talebeler yetiştirmekteydi. Bu tarihlerde henüz bir beylik olan Osmanlı, Ataman (Osman) Bey tarafından idare edilmekteydi. Ataman Bey, Şeyh Edebali’nin Bilecik’teki dergâhını sık sık ziyaret etmiş ve Şeyh Edebali tarafından misafir edilmiştir.

Tarih kaynaklarında belirtilen meşhur rivayete göre ; Ataman bey, Şeyh Edebali’nin dergahında misafir olduğu bir gece mühim bir rüya görür. Rüyasında Şeyh Edebali’nin göğsünden bir nur çıkıp kendi göğsüne girdiğini ve göğsünden büyük bir ağaç yetişip dallarının âlemi kapladığını, altından nehirler akıp insanların bu sulardan geçtiğini görür. O günün sabahında rüyasını Şeyh Edebali’ye anlattığında, kendisi rüyayı şöyle tabir eder ; “Babandan sonra bey olacaksın. Kızım Mal Hatunla evleneceksin. Benden çıkıp sana gelen nur budur. Sizin soyunuzdan nice padişahlar gelecek ve nice devletleri bir çatı altında toplayacaklar. Allah nice insanın İslam’a kavuşmasına senin soyunu vesile edecektir. “

Görülmektedir ki, Şeyh Edebali, Ataman (Osman) Bey’in İslam’ın sancaktarı olacağını, Allah’ın lûtfu ile nice memleketlere hükmedeceğini tabir etmiş ve kızı ile evlenmesini tavsiye ederek kendisine fevkalade itibar etmiştir. Bu itibar ile kendisine kadar emanet olarak ulaştırılan Hz. Osman’ın kılıcını, damadı Ataman Bey’e emanet ederek emanetçi unvanı olarak da kendisine Osman ismini vermiştir.

Bilindiğinin aksine Osmanlı Devletinin ilk padişahı olan Osman Bey’in esas ismi Osman değildir. Zira dedesi, babası ve oğlu Türkçe isimler kullanmışlardır. Dedesinin ismi Alpoğlu, Babasının ismi Ertuğrul, oğlunun ismi Orhan’dır. Bu bakımdan kendisinin isminin Arapça bir isim olması doğal değildir. Bunun yanında Osmanlı Devletinin dünya tarihindeki unvanı Ottoman’dır. Etimolojik olarak baktığımızda bu ifade İngilizler tarafından oluşturulmuş bir ifadedir. İngiliz dilinin kritiklerine baktığımızda Osman isminin telaffuzu “ASMEN” olmalıdır. İngiliz dilinde A, kelimenin başında ise A, ortasında ise sesli uyumuna göre E yada İ olarak okunur. Bu ifade, Osman Bey’in esas ismi olan ATTAMAN ifadesinden türemiştir. İngiliz lisanında A, kelimenin başında ise O, kelimenin ortalarında ise sesli harf uyumuna binaen A ya da E olarak okunur. Bu bakımdan ATTAMAN, ismi,  OTTAMAN-OTTOMAN şeklinde ifade edilmiş ve Dünya Tarihine kaydedilmiştir. Yani Ataman Bey, kayınpederi Şeyh Edebali’den sadece Hz. Osman’ın kılıcını değil ismini de emanet olarak almış, emanet edilen Kılıcı kutsal emanetlerle birlikte muhafaza edilmiş, ismi ise Devlet Unvanı olarak Dünya ve İslam Tarihine nakşedilmiştir.

Görülmektedir ki ; Kadim Türk Boylarından biri olan Kayı Boyu, İslam ile şereflenen ilk Türk’ler olmuş, Kâbe’nin Kayyımlığı vazifesini 1400 yıl boyunca taşımış ve Peygamber Efendimize (s.a.v.) Kabe’nin kapılarını açmış, Hz. Osman’a üzerine Kayı Boyunun damgasını vurduğu kılıcı hediye etmiş, bu kılıç 12 İmam ve Altın Silsile yoluyla Şeyh Edebali’ye, ondan da yine Kayı Boyu’nun hükmettiği Osmanlı Devletine ve devletin kurucusu Osman Bey’e ismini nakşetmiştir.

.

Karadenizin Türklüğü

20 Haziran 2013 | Toplam Okunma: 110,670

Karadenizliler ne kadar Türk? Bu soru, Karadeniz yöresinde yaşayan insanlarımızın Dil, Lehçe, Kültürel ve fiziki görünümlerindeki farklılıklar hasebiyle oluşmuş bir soru olarak hem Sosyo-politik polemiklere konu olmuş, hem de toplum içinde farklı düşünceleri ortaya çıkartmış ilginç ve bir o kadarda önemli bir mevhumdur. Bu konuda tarih biliminin bize sunduğu bulgular ışığında Karadeniz insanının tarih serüveni içerisindeki seyrini özetleyerek bazı soru işaretlerini ortadan kaldırmaya çalışacağız.

Karadeniz yöresinin sosyolojik, kültürel ve etnik kökenine inecek olursak karşımıza yaklaşık 3000 yıllık bir tarih serüveni çıkar ancak bu 3000 yıllık tarih yolculuğunda Doğu Karadeniz coğrafyasının sahipsizliği bariz şekilde göze çarpar. Anadolu tarihini en eski devirlerine kadar gittiğimizde karşımıza ilk çıkan medeniyet Hattiler olacaktır. Hattiler, medeniyetin başlangıcı kabul edilen Sümer devletinin zayıflamaya başladığı yıllarda (M.ö. 2.500 - 1700) Asyalı kavimlerce İç Anadolu coğrafyasında kurulmuştu. Bu devlet 800 yıl gibi uzun bir süre Anadolu coğrafyasında hakim bulundu ancak Hattilerin hakimiyet sağladığı coğrafyaya baktığımızda sınırlarının Doğu Karadeniz’e kadar ulaşmadığını görüyoruz. Hattiler’den sonra Anadolu coğrafyasında hüküm süren Hititlerinde hakimiyet sahalarının Karadeniz’e kadar ulaşmadığını, Doğu Karadeniz bölgesine ise yaklaşmadığını görüyoruz. Doğu Karadeniz Coğrafyası Hitit döneminde de (M.ö. 2000 – 800) büyük medeniyetlerce sahiplenilmemiş, sosyal ve kültürel açıdan belli bir topluma ev sahipliği yapmamıştı.

 

 

Doğu Karadeniz Coğrafyası, dağlık alanları, sarp ve güç aşılan yamaçları, ova ve yayla barındırmayan coğrafi özellikleri ile medeniyet kurmaya elverişli bir bölge olamamıştı. Üstelik Ağrı bölgesindeki yoğun dağlık arazilerde Doğu Karadeniz’e göç yollarını kapatıyor, medeniyetler tarafından sahipsiz bırakılan bu coğrafyanın göçebe halklar tarafından iskan edilme olasılığını da zorlaştırıyordu. Tüm bunların yanında, M.s. 700’lü yıllardan itibaren artan Denizcilik faaliyetlerinden de mahrum kalan bir bölge özelliği taşıyordu. Zira Doğu Karadeniz in derin suları ve dağların atmosfere uyguladığı basınç nedeniyle suları fevkalade dalgalı ve ilkel sayılabilecek deniz araçları için fazla tehlikeliydi.
Doğu Karadeniz’in sahipsizliği M.s. 1200’lü yıllara kadar devam etti. Coğrafi olumsuzlukları ve iskan sorunları nedeniyle hiçbir medeniyetin tam olarak sahip çıkmadığı bu coğrafya 1200’lü yıllarda bu kez fiziki olumsuzlukları ile ön plana çıkacaktır.

 

Roma İmparatorluğu (Bizans), 1200’lü yıllara kadar Anadolu coğrafyasındaki Ermeni, Gürcü, Kürt, Süryani ve kimi Semitik azınlıklar üzerinde siyasi otorite kurmuştu ancak bu toprakları siyasi olarak yönetmesine rağmen Anadolu’yu yurt olarak kullanmıyordu. Merkezi İstanbul’da bulunan Roma İmparatorluğunun, 1071’de Selçuklu ordularının Anadolu’ya ayak basmasıyla Anadolu coğrafyasındaki hakimiyeti sarsılmıştı. Anadolu’yu sahiplenemeyen Roma İmparatorluğu, Selçukluların hakimiyetiyle Anadolu üzerindeki etkisini yitirmiş durumdaydı. Selçuklular İlerleyen yıllarda da batıya doğru genişleyerek Roma İmparatorluğunun merkezi olan İstanbul’a yaklaşıyordu. Roma, giderek büyüyen Selçuklu tehlikesine karşı batıdan yardım isteyerek Haçlı Seferlerinin 4ncüsünü başlattı. Roma ile Haçlı ordusu arasında yapılan anlaşmaya göre Haçlı ordusu Roma’ya yardım edecek, karşılığında Roma İmparatorluğu da Haçlı ordusunun politikalarını destekleyecekti. Umulduğu gibi olmadı. Haçlı Ordusu Kudüs krallığını kurarak Roma ile aralarındaki anlaşmayı bozdu. Roma İmparatorunun buna karşı çıkması üzerine de Haçlı Orduları İstanbul’u hedef aldılar. Roma Başkenti İstanbul artık Latin kökenli Haçlı Ordularının hedefindeydi.

Haçlı Ordusu, 1204 yılında Haliç’e girdi. Roma İmparatorluğu büyük bir tehlike altındaydı. Kalabalık Haçlı ordularına karşı koyabilecek gücü bulunmayan Roma İmparatorluğu yıkılmanın eşiğine gelmişti. Üstelik Roma Hanedanlık ailesinde de taht mücadeleleri baş göstermişti. Bunun üzerine Roma Asilleri, işgal altında olan İstanbul’dan kaçarak İznik’te İznik Rum İmparatorluğunu kurdular. Taht mücadelesi içerisine giren David ve Aleksios ise Roma’nın yıkılması durumunda saltanatlarını devam ettirebilecekleri bir bölge arayışı içerisine girdiler. İşte o yer Doğu Karadeniz’in zorlu ve erişilmez coğrafyası olacaktır.

Selçuklular bile Anadolu içlerine ilerlemelerine rağmen Doğu Karadeniz’e kadar uzanmamışlardı. Zira zorlu coğrafyası gereği yaşanması oldukça zor bir bölgeydi Karadeniz. Üstelik yerleşik ve kalabalık bir haklıda bulunmuyordu. Davit ve Aleksios için hem kolay elde edilebilecek hem de düşmanlarının akınlarına maruz kalmayacak bir bölgeydi. Davit ve Aleksios’un yakın sülalesi ile birlikte yerleştikleri Doğu Karadeniz’de mütevazi bir Roma ardılı devlet kuruldu. Pontus Rum İmparatorluğu.

 

Pontus İmparatorluğu, 1204 yılında Latin Haçlı Ordularının istilaları neticesinde kurulmuş küçük bir imparatorluk olarak varlığını devam ettirdi. Coğrafi faktörleri sebebiyle kolayca hakimiyet kurdukları bu bölgede çokça insan yaşamıyordu ve dağ yamaçlarındaki küçük yerleşim alanları savunma yapabilmek için oldukça idealdi. Batıda ise Roma İmparatorunun esas ardılları güçlenerek İstanbul’u tekrar ele geçirmiş, Roma İmparatorluğu kaldığı yerden hakimiyetine devam etmişti (1260). Roma İmparatorluğu, İstanbul’a tekrar hakim olunca kendisinden kopmuş bu küçük parçayı destekleyerek ticari ve ekonomik alanda katkı sağlaması için tüccarlar gönderdiler. Roma İmparatorluğundan aldığı destekle ekonomik açıdan canlanmaya ve rağbet görmeye başlayınca çevredeki toplumların ilgisini çekmeye başladı ve kısıtlı göçlerle Kafkaslardan küçük kitleler halinde göçler aldı.

Pontus Rum İmparatorluğu, deniz yolu üzerinden getirilen ticari malların yakın şehirlere ulaştırıldığı bir liman şehri olmaya başladı. Fiziki mesafeler nedeniyle Roma İmparatorluğundan yoğun göçler almayan bu küçük Liman Devleti, Bizanslı tüccarların, küçük kitleler halinde göçen Kafkas kitlelerin ve Anadolu kökenli bir kısım Müslüman ailelerin yaşadığı küçük bir devlet olarak varlığını devam ettirdi. Pontus Rum İmparatorluğu varlığını Roma İmparatorluğuna borçluydu. Ancak Roma İmparatorluğu 1453 yılında Fatih Sultan Mehmet’in fethi ile ortadan kalkınca Pontus İmparatorluğu da sahipsiz kalmıştı.

Nihayet Fatih Sultan Mehmet’in 1461’de Pontus Rum İmparatorluğunu ortadan kaldırmasıyla Rumların Doğu Karadeniz üzerindeki hakimiyetleri de ortadan kalkmış oldu. Trabzon-Rize-Artvin hattı o tarihe kadar önemsenmeyen ve sahiplenmeyen bir coğrafya olarak kalmıştı ancak artık değerli bir liman kentiydi. Zira Moğolların Bağdat üzerindeki etkileri sebebiyle Batı Ticaret Yollarının son Anadolu terminali bu mütevazi liman kenti olmuştu.

 

Doğu Karadeniz’in yeni sahibi olan Osmanlı Devleti, ticaret yolları bakımından fevkalade öneme sahip olan bu kenti daha da önemseyerek yerleşim yeri haline getirme çalışmalarına başladı. Pontus İmparatorluğu döneminde bölgede yaşayan Kafkas, Anadolu ve Rum kökenli halklar Osmanlı’nın devlet politikaları gereği herhangi bir göçe maruz bırakılmadı. Trabzon’un fethinden sonra (1461) Trabzon ve Çevresinin etnik yayılımına bakacak olursak karşımıza ilginç sonuçlar çıkar. Pontus döneminde ticaret Rum Tüccar aileleri tarafından yürütülüyordu. Zira bu tüccar aileler, Pontus İmparatorluğunun kurulduğu 1204 yılından itibaren İstanbul’dan buraya ticaret yapmak için gelmişlerdi. Osmanlının Trabzon’u fethi ile bu tüccar aileler Trabzon’da yaşayarak tüccarlığa devam ettiler. Trabzon’un ticarette öne çıkmasıyla bu bölgeye küçük kitleler halinde göç eden Anadolu ve Kafkas kökenli ailelerde Trabzon’da yaşamaya devam ediyorlardı.

Osmanlının fethiyle birlikte daha da önem kazanan bu coğrafya zamanla diğer Türk topluluklarının da göç hareketlerine sahne oldu. Doğu Karadeniz’e göç hareketlerinin başını Çepniler çekti. Zira 1071’de Selçuklular ile birlikte Anadolu’ya giren Çepni boyu Pontus İmparatorluğu döneminde Sinop ve Çevresine yerleşmiş burada güçlü bir beylik kurmuşlardı. Hatta Pontus İmparatorluğu 1277 yılında Sinop’a doğru ilerlediğinde Çepni boyu tarafından durdurulmuş ve mağlup edilerek ilerlemesi engellenmişti. Trabzon’un Osmanlı kenti olmasıyla birlikte bu bölgeye ilk göçler Çepniler tarafından başlatıldı. Osmanlının da teşvikiyle Sinop-Giresun bölgesinden doğuya doğru giriştikleri göç hareketleri Trabzon’un demografik yapısını değiştiren ilk vaka olma özelliğini taşır.

Trabzon artık yoğun Çepni göçlerine sahne olmaya başlamıştır. Bu göçler Trabzon-Rize-Artvin üçgeninin günümüzdeki demografik yapısını oluşturan ilk vakalardır. 1500’lü yıllara gelindiğinde Doğu Karadeniz’in Demografik yapısı da değişmiştir. Trabzon-Rize-Artvin üçgeninin doğusunda Pontus döneminde göç etmeye başlayan küçük Kafkas toplulukları bulunuyordu. 1500’lü yıllara doğru Kafkaslar Osmanlı hakimiyeti altına girmişti. Bu sebeple Kafkaslardaki toplumların büyük bir kısmı Müslümanlığı kabul etmeyerek Kafkasların içlerine doğru göç ederek Karadeniz coğrafyasından uzaklaştılar. Pontus döneminde göç eden Kafkas kökenli toplumlar ise Osmanlı hakimiyetini kabul ederek Müslüman olmaya başlamışlardı ancak diğer Kafkas toplumlarının Kuzeye göç etmeleri bu Kafkas kökenli toplumun sayılarını kısıtlı tuttu. Doğu Karadeniz’in batı bölgesi ise yoğun Çepni göçleri almaya başladı. Ticaret merkezi olması hasebiyle en yoğun göçler Trabzon sahilindeki yerleşim yerlerine yapılıyordu. Bu göçlerden kısıtlı miktarlarda da olsa Rize bölgesi de etkilendi. Trabzon üzerinden Rize’ye ulaşan Çepniler Rize sahil bölgelerini ticaret ve yerleşim yeri haline getirmeye başladılar. Çepnilerin dikkat çeken başka bir yönü daha vardır. 1500’lü yıllara kadar Konar-Göçer yaşam tarzlarına devam eden bu Asyalı kadim Türk boyu, ticaret şehirlerine göç ederek yerleşik hayata geçmeye başlamışlardır. Bu bakımdan Çepniler yerleşik hayata en son geçen Türk boyu olarak dikkat çekerler.

 

Karadeniz coğrafyası yalnızca Çepni göçlerine maruz kalmamıştı. Aynı yıllarda Kuzey Karadeniz kıyılarında büyük bir Türk Medeniyeti ortaya çıtktı. 900’lü yıllardan itibaren Doğu Avrupa ve Kuzey Karadeniz’i istila eden Asya kökenli Türk boyları Peçenek, Uz ve Kuman-Kıpçak’lar 1200-1300 yılları arasında Kuzey Karadeniz’deki hakimiyetlerini kaybetmiş ama kalabalık kitleler halinde Kuzey Karadeniz ovalarında varlıklarını devam ettirir duruma gelimşlerdi. Bu topluluklar Karadeniz’in Kuzey’inde Kırım yarımadasında Kırım Hanlığı adıyla bir Türk Devleti kurdular (1441). Zamanla güçlenen ve 1571’de Moskova’ya kadar ilerleyen Kırım Hanlığı Kuzey Karadeniz’in tek hakimi durumundaydı. Kırım Hanlığının Osmanlı ile iyi ilişkiler içerisine girmesiyle Kuzey-Güney Karadeniz hattında yeni ve güçlü bir deniz ticareti yolu kuruldu. Günümüz Karadeniz bölgesinin demografik yapısının temelleri de işte bu dönemde atılmış oldu.

Doğu Karadeniz toplumunun demografik yapısını oluşturan etkenlerin başında gelen Çepniler ve diğer önemli etken olan Kuzey Karadeniz kökenli Türk Toplumları Karadeniz Bölgesinin toplumsal yapısını inşa etmişlerdi. Ancak dikkat kaçan bir detay vardır ki ; Bu iki toplum aslında yüzlerce yıl önce akrabalık bağı kurarak birbirlerine fevkalade benzeyen iki ayrı toplum haline gelmişlerdi.

Çepniler hakkında tarih kaynaklarını incelediğimizde bazı önemli bilgiler ediniyoruz. Çepni boyu, bilindiği üzere Oğuz boylarından 21ncisidir ve Selçuklu döneminde Alparslan’ın ordusuna tabi olarak Anadolu’ya girmişlerdir. Çepnilerin Selçuklulara tabi olmadan önce yaşadıkları güney Hazar bölgesi aynı zamanda Batı Oğuzları, Peçenekler ve Kıpçakların hakimiyet alanıydı. Kaşgarlı Mahmut’un kaleme aldığı bilgiler bize Çepni’lerin 900’lü yıllarda Kuman-Kıpçak topluluklarıyla iç içe yaşadığını, Çepni boyunun Kıpçaklarla birleşerek Kuman-Kıpçak toplulukları içerisinde değil Oğuz Yabguluğu devleti içerisinde yaşadıklarını gösteriyor. Kargarlı Mahmut’un kaleme aldığı bilgiler bize bu birleşmede kalabalık tarafın Çepniler olduğunu, ancak Çepni boyunun Kıpçakların tesiriyle kendi boy teşkilatlanmasını terk ettiğini ve kültürel olarak Kıpçaklaştığını gösteriyor. Yani Çepniler, Selçuklulara katılmadan bir süre önce Kıpçak kültürünün tesirine girmiş, Selçuklulara tabi olarak 1071 Malazgirt zaferiyle Anadolu’ya ayak basmıştır.

Karadeniz’in Kuzeyinde yaşayan Türk Topluluklarının kökenini incelediğimizde de şaşırtıcı bilgilere ulaşıyoruz. 900’lü yıllarda kalabalık Türk toplulukları Hazar Denizinin güneyinde hakimiyet sürüyorlardı. Hazar Devletinin doğusunda bulunan Peçenek, Uz ve Kuman-Kıpçak toplulukları Hazar Devletinin yıkılması ve Doğudan gelen Moğol istilalarının etkisiyle Hazarın Kuzeyinden İtil nehrini geçerek Doğu Avrupa’ya ulaştılar. 1000’li yıllara gelindiğinde bu üç Asya kökenli Türk Topluluğu Kuzey Karadeniz’de birbirleri ile mücadele ederken görüyoruz. Doğu Avrupa’ya giren en kalabalık toplumlardan olan Kuman-Kıpçak birliği önce Peçenekleri sonra Uzları mağlup ederek kendi bünyelerine kattılar ve 1300’lü yıllara kadar Kuzey Karadeniz coğrafyasının yegane hakimi oldular. Bu Kuman-Kıpçak kalabalığı zamanla Kuzeyindeki Slav Prensliklerinin güçlenmesi ve Moğol istilalarıyla zayıflayarak yıkıldılar ancak tabi olan kalabalık halk kitleleri Kuzey Karadeniz bölgesinde yaşamaya devam ettiler. 1400’lü yıllarda ise başlarını Kıpçakların çektiği Peçenek, Uz, Bulgar ve Tatar toplumları birleşerek bağımsız bir devlet kurarak Kırım Hanlığını ortaya çıkarttılar.

 

Özetleyecek olursak, Hazar Denizinin güneyindeki en kalabalık kitle olan Kıpçakların bir bölümü önce Çepni’lerle karışarak güçlü kültürleri ile Çepni boyunu asimile etmiş, zamanla Kıpçaklaşan Çepniler Selçuklu devletine tabi olarak 1071’de Selçuklular ile birlikte Anadolu’ya ayak basmış, Sinop’a kadar ilerleyip Pontus devletinin yıkılmasıyla Doğu Karadeniz’e göç etmiştir. Hazar Denizinde kalan diğer Kıpçak boyu ise Kuman’larla birleşerek Moğol istilaları sonucu Hazar Denizinin kuzeyinden Doğu Avrupa’ya, oradan da Kuzey Karadeniz’e ilerleyerek burada Kuman-Kıpçak devletini kurmuş, devletleri yıkılınca da Kuzey Karadeniz ovasında yaşamlarını devam ettirerek 1500’lü yıllara doğru Kırım Hanlığını kurarak Osmanlı ile iyi ilişkiler içerisine girmiş ve Kırım-Trabzon arasındaki ticaret hattını ortaya çıkartmışlardır.

Görüyoruz ki Karadeniz’in günümüzdeki demografik yapını ortaya çıkartan iki önemli göç hareketinden biri Kıpçaklaşan Çepniler tarafından diğeri ise Kuman’larla birlikte Kuzey Karadeniz’de hakimiyet kuran ve Kırım Hanlığının esas unsurlarından olan Kıpçaklar tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu iki Türk Boyu, geçmişlerindeki ortak Kıpçak kültürünü yüzlerce yıl bünyelerinde muhafaza ederek Doğu Karadeniz’e taşımış, yaşadığı diğer coğrafyalarda dağılmasına rağmen Yüzlerce yıllık birikim ve gelişimleriyle Karadeniz’in Doğusunda özgün bir yapıyla kaynaşmışlardır. Üstelik tarihi vakalarda edindiğimiz bilgiler, kültürel kalıntılarla da teyit edilmekte ve gerçekliğinden emin olabileceğimiz haliyle karşımızda durmaktadır.

Doğu Karadeniz coğrafyası, 1500’lü yıllardan itibaren Kıpçak kültürüne tabi Çepni ve Kırım’lı tüccar göçmenlerin yoğun göç hareketlerine maruz kalmaktaydı. Bunun yanında Doğusunda küçük kitleler halinde Kafkas toplumları yaşamakta, Batısında yoğun Çepni göçleri almakta, doğu ve batı arasında kalan Rize bölgesi de az sayıda Kafkas toplumlarının göçü ve yoğun miktarda Kırım-Çepni göçleriyle yoğrulmaktaydı. Pontus döneminden kalan Hristiyan Rumlar ise az sayıdaki nüfuslarıyla daha çok Trabzon kıyı kentlerinde ve belirli köylerde yaşamakta, tüccarlık yaparak varlıklarını devam ettirmekteydiler.

Doğudan gelen Çepni göçleri 1600’lü yıllara kadar etkisini azaltarak devam ederken 1600-1700 yılları arasında Kırım Hanlığından yoğun göçler meydana geliyordu. Zira Kırım Hanlığı giderek zayıflıyor, Osmanlının himayesine girerek gelişen Deniz ticareti vasıtasıyla Anadolu’nun kuzeyine doğru göç ediyorlardı. Kırım Hanlığından Anadolu’ya gerçekleşen göçler sadece Trabzon’a olmamış, Sinop, İstanbul, Sakarya ve Samsun çevrelerinde de gerçekleşmiştir. Kırım bölgesinden göç eden topluluklar olan Tatarlar daha çok Sakarya ve çevresine, Peçenekler Samsun ve Sinop civarına, Kıpçaklar da ağırlıklı olarak Trabzon bölgesine göç etmekteydiler.

Karadeniz’in Demografik yapısı 1700-1800 yılları arasında belirgin şekilde yerleşmiş ve bölgesel kültür izleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Samsun bölgesinde yerleşen Kırım göçmeni Peçenek ve Uz boyları ile Anadolu’dan aldığı göçlerle kaynaşmış, yerleşik bir halk oluşturmuştu. Sinop, Zonguldak, Giresun yoğun Çepni kitleleri ile Anadolu’dan göç eden topluluklarla kaynaşmışlardı. Trabzon Pontus Rum İmparatorluğu döneminden kalan az sayıda tüccar Rum’a ev sahipliği yapıyor, Çepni ve Kırım göçlerinin yanı sıra Anadolu’dan aldığı göçlerle de özgün bir halk kitlesi ortaya çıkartıyordu. Rize, çoğunluklu olarak Kırım ve Kafkas kitlelerinin göçlerine maruz kalmış, Gürcü, Çepni, Kıpçak toplumları akrabalık ilişkileri kurarak özgün ve müstakil bir halk kitlesi oluşturmuşlardı. Doğuda ise Artvin, Pontus döneminde bölgeye yerleşen Kafkas toplumları ve güneyinden aldığı Anadolu göçleriyle kendisine has bir çehre edinmişti.

1800’lü yıllara gelindiğinde Doğu Karadeniz günümüzdeki yapısına çok yakın bir demografik yapıya sahipti. Doğu Karadeniz’de meydana gelen demografik hareketlerle günümüzü karşılaştıracak olursak ;

Trabzon Yoğun Çepni Göçleri almış, Kırımdan gelen Kıpçakları bünyesine katmış, Anadolu’dan göçen az miktarda halklarına içine katarak iç evliliklerle müstakil bir demografik yapıya sahip hale gelmişti. Pontus İmparatorluğu döneminden beri Osmanlı tebası olarak yaşayan Rumlar ise din farklılıkları nedeniyle Müslüman yerleşik toplumlarla karışamamış, Osmanlı devleti tarafından kendilerine mülk olarak verilen köylerde müstakil yaşantılarını devam ettirerek varlıklarını 1900’lü yıllara kadar devam ettirmişlerdi. Zira İslam inancına göre Müslüman bir kadının Müslüman olmayan biriyle evlenmesi caiz değildi. Müslüman bir erkeğinde Müslüman olmayan bir kadınla evlenmesi yadırganıyor ve hoş karşılanmıyordu. Yunan Savaşı sonrası isyan edip çete faaliyetleri yürüten Rum tebanın mübadelesi, Dini inanç farklılıkları nedeniyle Müslüman halkların içerisine karışmamaları nedeniyle pek zor olmamış, gayri Müslim niteliği taşıyan tüm Rum kökenli teba toplu halde Yunanistan’a gönderilerek Yunanistan’da yaşayan Türk toplumlarının Trabzon’a yerleşmeleri sağlanmıştır. Trabzon bölgesinde yaşayan Pontus Rumlarının isyan hareketine girişmesi ve 1923 yılında Türk-Yunan savaşı sonrasında Yunanistan’da esir durumda olan Türklerle mübadele edilerek Yunanistan’a gönderilmesi Trabzon’daki demografik yapıyı şekillendiren son etken olmuştu.

Rize’de durum biraz daha farklıydı. Kırım’dan aldığı göçlerle ağırlıklı olarak Kıpçak toplumu yerleşmiş, batıdan az sayıda gelen Çepni göçleri ve Doğusundan aldığı az sayıda Gürcü ve Laz göçleriyle kaynaşarak Trabzon’a göre biraz daha farklı ama birbirine çok benzeyen iki toplum meydana getirmişti. Artvin ise ağırlık olarak Kafkas göçlerinin tesirinde kalmış, Anadolu’dan aldığı göçleri de bünyesine katarak zenginleşmiştir.

Tarihinin göçler ve seferlerle dolu süreçlerinden geçen Doğu Karadeniz’in günümüzdeki çehresine baktığımızda Samsun ve çevresinde yoğun Peçenek izlerine, Ordu ve Giresun yörelerinde ağırlıklı olarak Çepni toplumlarına rastlıyoruz. Doğuya doğru ilerledikçe ise güçlü Kıpçak kültürünün tesiriyle yüzleşiyoruz. Kırım göçlerinden en çok etkilenen bölgelerden biri olan Trabzon’da Kıpçak-Çepni-Anadolu toplumlarının bir araya getirdiği zengin toplumsal yapı halen özgünlüğünü korumaktadır. Ağırlıklı olarak Çepni’lerin fiziki özelliklerini taşıyan Trabzon yöresinde insanlar Çepni genetiğinin parçası olarak Gürbüz yapılılık ve tüm kadim Türk boylarında olduğu gibi kumrallık ön plana çıkar. Rize, aldığı Kırım göçleri ile Kıpçak ve Kafkas’ların tipik özelliklerini barındırır. İçinde barındırdığı Kafkas toplumlarından Gürcü’ler ve az miktarda da olsa Laz’ları içine katan bölge insanında Sarı-Kızıl tonlarına yakın saç ve ten renkleri Kıpçaklardan, seyrekte olsa görünen Kıvırcık saç tipi gürcülerden miras kalmıştır. Rize’de yaşayan az sayıda Laz’lar ise belirli köy ve bölgelerde özgün haliyle yaşamaya devam etseler de iç evlilikler ve kaynaşmalarla bölge halkı ile kaynaşmıştır. Artvin yöresinde ise yoğun Kafkas etkilerini görüyoruz. Osmanlı döneminde Anadolu’dan yoğun göç alan Artvin bölgesinde de Anadolu insanının Pontus döneminde Artvin bölgesine yerleşen başta Lazlar ve çoğunluğu Rize’ye göç eden Gürcü kavimlerle bir araya getirdiği demografik yapı hakim durumdadır.
Bu bulgular ışığında ; Tarih bize Karadeniz’in, başta Çepni ve Kıpçak olmak üzere az sayıda Kafkas kökenli (Laz ve Gürcü) toplumların kaynaştığı bir coğrafya olduğunu, sanıldığının aksine beklide toplumsal göçlerle melezleşen Anadolu coğrafyasına kıyasla daha az melezleşmiş bir Türk yurdu olduğunu göstermektedir. Zira Pontus döneminde göç eden Kafkas kökenli Laz ve Gürcü kitlelerinin sayıca oldukça az olduğunu, bu toplumlarında kalabalık Çepni-Kıpçak toplumları arasında iç evliliklerle bölge halkı içerisine mâl olduğunu görüyoruz. Karadeniz’de yaşayan bir diğer azınlık olan Pontus döneminden 1900’lü yıllardaki mübadele dönemine kadar daha çok Trabzon yöresine yerleşik bulunan Rumların ise Dini inanç farklılıkları nedeniyle Müslüman toplumlarla karışmamış olduğunu Osmanlı kaynaklarında mübadelelerin gerçekleştirilmesi esnasında Rumların tespit etilen köylerde müstakil olarak yaşadıkların görerek tespit edebiliyoruz.

Karadeniz yöresindeki azınlıkların bölgesel yayılımlarına baktığımızda, Rumların mübadele yıllarında Osmanlı – Yunan savaşı sonrası mübadele (esir değişimi) ile yaşadıkları köylerden toplu olarak Yunanistan’a gönderildiğini görüyoruz. Bu Rum kökendi Osmanlı tebasının bölge halkıyla karışım yaşamadığını mübadele sonrası Rum kökenli ailelerin bulunmamasıyla tespit edebiliyoruz. Zira İstanbul, İzmir  v.b. şehirlerde mübadele sonrası varlıklarını devam ettiren Rumlar Osmanlı ve sonrasında Cumhuriyet döneminde devlet tarafından herhangi bir yaptırıma maruz bırakılmamış, baskıya uğramamış ve kimliklerini muhafaza edebilmeleri sağlanmıştı. Bu durumla Trabzon havarisinde karşılaşmamış olmamız, Rumların bölge halkı ile irtibatının aile bağlarına dönüşmemiş olduğunu tespit etmemize olanak sağlar. Zira Rumların daha yoğun olarak yaşadıkları İstanbul ve İzmir’de de inanç farklılıkları nedeniyle Müslüman Türk toplumlarıyla karışmadığını, özgünlüğünü koruduğunu görüyoruz. Rum kitlelerinin daha kalabalık ve yoğun yaşadığı İstanbul ve İzmir gibi bölgelerde gerçekleşmeyen bir karışımın, çok daha mütehassıp Anadolu coğrafyasında gerçekleştiğini düşünmek mantıklı olmayacaktır.

Karadeniz için bir diğer azınlık olan Kafkas kökenli Laz ve Gürcü toplumlar ise Pontus döneminde Artvin bölgesinden Doğu Karadeniz’e ayak basmış, sonrasında Osmanlının Kafkaslara hakim hale gelmesiyle göç hareketleri oldukça kısıtlı kalmıştı. Osmanlı tapu kayıtlarında aşiret isimleri ve kökenleriyle ilgili düşülen notlarda Kafkas kökenli bu toplumların Lazlar ve Gürcüler olduğunu görüyoruz. Bu toplumların 1400’lü yıllarda göç ettikten sonra, demografik yapının oturduğu 1500-1600 yılları arasında Artvin ve Rize civarına yaşamışlardır. Gürcüler, Artvin’den göç ederek Rize’ye doğru ilerlemiş, Trabzon Çepni-Kıpçak-Anadolu nüfusu ile şekillenirken Rize’de yoğun Kıpçak toplumları ve kısıtlı sayıda Gürcü toplumları kaynaşmıştır. En doğuda bulunan Artvin ise Laz’ların yerleşim yeri haline gerek Anadolu’dan aldığı göçlerle kısıtlı sayıdaki Laz’lar kaynaşarak bölgenin demografik yapısını oluşturmuştur.

Günümüzde Karadeniz’de yaşayan Kafkas kökenli toplumların yerleşim yerlerini inceleyecek olursak, Lazlar Artvin Arhavi, Borçka, Hopa ve Rize Ardeşen, Fındıklı, Pazar ve Çamlıhemşin’de, Gürcüler ise Artvin Borçka, Macahel, Şavşat ve Rize’de Pazar ilçesiyle birlikte İkizdere’nin 6 köyünde yerleşik durumdadırlar. Rumlar ise bölge halkıyla karışmayıp mübadele yıllarında (1923-1925) Yunanistana göçmüşlerdir.

Doğu Karadeniz’in tarihsel göç hareketlerini, Osmanlı tapu kayıtlarını ve diğer sosyo-politik bulguları özümsediğimizde Doğu Karadeniz’in Çepni-Kıpçak toplumlarının yurt haline getirdiği görüyoruz. Bu demografik ve kültürel yapının başrollerini üstlenen bu iki kadim Türk boyu, günümüz Karadeniz Coğrafyasını kendi kültür ve genleriyle bezeyerek özgün halini halen muhafaza etmektedir.

Peki Doğu Karadeniz yöresi insanlarına neden Laz denilmektedir? Bu soru esasen yakın tarihte oluşmuş bir yanılgı ve Karadenizliler tarafından kabul görmüş bir suni unvan olarak karşımızda durur. Zira Karadeniz’de Kafkas kökenli Laz toplumlarının varlığını devam ettirdikleri bölgeler genellikle Artvin ve Rize’nin birkaç köyüyle sınırlıdır. Bunun yanında Trabzon’da ise yok denecek kadar azdır. Doğu Karadeniz’in “Laz” olarak ifade edilmesine ilk olarak Türk Tarih Kurumu’nun 1939 yılı “Belleten” yayınında küçük bir tespit olarak görüyoruz. Bu tespitte Doğu Karadeniz’e geçmişte Lazistan dendiği ve bölgede Laz kökenli toplumların yaşadığı belirtilmekteydi. Esasen Artvin bölgesinde yaşayan ve kendisini Laz olarak tanımlayan toplumlar bu kimliği kabul etseler de Trabzon ve Rize’nin geneli kendilerine henüz Laz dememekteydi. İlerleyen dönemlerde edebiyatçı ve tarihçi Nihal Atsız’ın Doğu Karadeniz’i tümüyle Laz kabul etmesi ve yayınlarında da bunu ilan etmesiyle kimi kesimler tarafından kabul görmüş bir kanaat oluşmuştur. Öyle ki oluşan bu kanaatten henüz Karadeniz Toplumlarının haberi yoktur. Bu kanaat zamanla Türk filmlerine, Karikatürlere, Çizgi Romanlara da konu olunca Karadeniz insanı kendilerine karşı bir betimleme olarak kullanılan Laz ifadesini kabullenmişlerdir ve günümüzde de halen bu ifadeyi kullanmakta mahsur görmemektedirler. Esasen bir Irkın, bir Toplumun ve müstakil bir kültürün adı olan Lazlık Karadeniz insanınca etnik kimlik değil bir unvan gibi algılanmıştır ve Lazların ayrı ve müstakil bir Irk olduğunun dahi farkında değillerdir.

Doğu Karadeniz’in demografik yapısını incelerken Tarihsel göç seyirleri ve demografik gelişmelerin yanında dikkate almamız gereken bir diğer önemli dayanakta şüphesiz ki kültür olacaktır. Kültürel doku, bir toplumun mesnedini ve kaynağını tespit etmemizde kullanabileceğimiz en güçlü enstürumanlardan biridir. Bu bakımdan tarihin bize sunduğu Demografik bulguların kültürel öğelerle desteklenmesi gerekmektedir. Zira her iki bulgu birbirini teyit etmeli ve tamamlamalıdır ki tespitlerimiz tereddütten uzak olsun.

Karadeniz coğrafyasının kültürel dokusuna inceleyebileceğimiz iki ana başlık bulunur ; Dil ve Müzik. Bu iki olgu, toplumlarda en son değişen ve en son kanıksanan hususlardır. Zira toplumların diğer kültürel akımlara maruz kalması için demografik yapının uzun süre bir toplumu etkilemesi gerekmektedir. Karadeniz bölgesinin kültürel yapısını incelerken değineceğimiz ilk husus Dili ve Lehçesi olacaktır. Karadeniz bölgesi, Anadolu’nun diğer tüm bölgelerinden farklı bir lehçeye ve telaffuz tarzına sahiptir. Bu dil-lehçe farklılığı Karadeniz toplumunun kültürel yapısını tespit edebilmemiz için bize çok önemli ipuçları sunar.

Karadeniz’de halk içerisinde konuşulan dilleri incelediğimizde karşımıza Rumca, Lazca ve Gürcü’ce çıkacaktır. Bu üç dil, çok az sayıda köyde küçük kitlelerin kullandığı miras kalmış ardıl dillerdir. Bu dillerden Rumca, Pontus döneminde bölgeye yerleşen ve ticaretle uğraşmaya başlayan Rum tebanın, Pontus devletinin yıkılmasından sonra Osmanlı tarafından himaye edilmesi ve ticaret uğraşlarına devam etme imkanı vermesiyle bölgede yaşamaya devam eden Rumlardan miras kalmıştır. Önemli bir Liman kenti olan Trabzon’da ticaret Pontus döneminden mübadele yıllarına kadar yoğunlukla Rumların inisiyatifinde devam etmiştir. Tüccar Rum azınlığı, bölgedeki ticaretin bel kemiğini oluşturduğu için Trabzon’da yerleşen Çepni-Kıpçak-Anadolu kitleleri gayri ihtiyari olarak Rumlarla münasebetler kurarak bu dile hakim olmuşlardı. Rum teba ile Çepni-Kıpçak-Anadolu toplumları yaklaşık 400 yıl bir arada yaşamış ve Osmanlı tarafından belirlenen köylerde ikamet ettirilen Rumların çevre köylerle olan irtibatları da Rumcanın Rum köylerine yakın bölgelerde kullanılması söz konusu olmuştur. Bunun yanında Pontus döneminde verilen Rumca köy ve şehir isimleri Osmanlı tarafından “Azınlıklar Politikası” gereği asimile edilmemiş, orijinal halleriyle kullanılmasına devame dilmiştir. Bugün Trabzon’da Maçka, Çaykara, Tonya ve Of’un belli köylerinde halen konuşulan bu Dil giderek varlığını kaybetmektedir. Bunun yanında Trabzon ve Rize’de neredeyse tüm yer isimleri halen Pontus döneminde verilen ve Osmanlı döneminde orijinal isimleri kullanılarak günümüze kadar ulaştırılan Rumca isimlerle anılmaktadır.

Karadeniz’de konuşulan bir farklı dil de Gürcüce dir. Gürcü Dili, Rumcanın aksine yerli halklar tarafından sonradan öğrenilmemiş, Artvin bölgesinden Batıya doğru göç eden Gürcü toplumlar ile birlikte göç ettikleri bölgelere ulaşmıştır. Bugün Gürcü’ce konuşan toplumların neredeyse tamamı Gürcü ailelere mensupturlar. Günümüzde ve yakın tarihe kadar Gürcü’ce oldukça kısıtlı bir bölgede kullanılmaya devam etmiştir. Bu bölgeler Artvin’in Borçka, Macahel ve Şavşat ilçeleri ile Rize bölgesindeki Pazar ve İkizdere’nin birkaç köyü ile sınırlıdır.

Son olarak değineceğimiz dil Lazcadır. Lazca, sanıldığının aksine Karadeniz yöresinde konuşulan lehçe ya da farklı diller değildir. Aksine oldukça derin bir mazisi olan ve Karadeniz yöresinde rastlanması pek mümkün olmayan bir dildir. Günümüzde Lazca, yalnızca Artvin bölgesinde Arhavi, Hopa ve az miktarda da olsa Rize Ardeşen’in birkaç köyünde konuşulmaktadır. Bu dilde Gürcüce gibi yalnızca Laz kökenli toplumlar arasında konuşulmakta, Karadeniz’in geneline bakıldığında ise Lazcanın izlerine rastlamak mümkün olmamaktadır.

Görüldüğü gibi Karadeniz’de genel itibariyle ayrı bir dil kullanılmamakta, Türkiye’nin hemen her yerinde olduğu gibi göç eden küçük kitleler kendi dillerini muhafaza etmektedirler. Bu dillerin hiçbiri için Doğu Karadeniz genelinde kullanılabilir diyemediğimiz gibi bu dilleri konuşan kitlelerinde tüm Karadeniz’in demografik yapısını etkileyen esas unsurlar olduğunu söyleyemeyiz.

Elde ettiğimiz bu bulgular, tüm Karadeniz yöresi için müstakil bir Ana Dil faktörü olmadığını göstermektedir. Azınlıklar tarafından kullanılan diller ise Karadeniz’in genel kültür yapısını derinden etkilememiş, küçük bölgesel farklılıklar oluşturarak bu demografik ve kültürel yapıyı katkılarıyla zenginleştirmiştir. Karadeniz’in geneline bakıldığında tüm coğrafyayı etkileyen temel kültürel öğeler nelerdir diye sorduğumuzda şüphesiz ilk öne çıkan husus özgün Karadeniz lehçesi olacaktır. Karadeniz Lehçesi Lazca, Gürcüce ve Rumca azınlıkların dilleri gibi kısıtlı bölgelerde kalmamış, doğusundan batısına kadar tüm Karadeniz coğrafyayı etkisi altına almıştır. Peki bu Lehçe hangi kültürel akımla birlikte Karadeniz’e yerleşmişti? Bu dillerin Lazcadan kalmış olması mümkün değildir. Zira nüfus bakımından oldukça az sayıda kitlelerle ancak Artvin bölgesinde ve Rize’nin birkaç köyünde varlıklarını devam ettirebilmişlerdir. Bunun yanında ayrı bir Ana Dilleri olduğu için bu etkileşimin sadece lehçe olarak kalması mantıklı değildir. Gürcücede Lazcadan çok farklı değildir. Zira Gürcülerde Lazlar gibi kısıtlı göçlerle Rize’nin birkaç köyü ve Artvin bölgesi ile sınırlı bir demografik etki ortaya çıkartmışlardır. Aslında sonuca ulaşmamış çok kolaydır. Karadeniz Lehçesi, Karadeniz’in demografik yapısını oluşturan temel etmenler olan Kıpçak ve Çepni boylarının Lehçenin ta kendisidir.

Daha önce de değindiğimiz gibi Oğuz boylarından biri olan Çepniler, Hazar bölgesinde bulundukları dönemde kalabalık Kıpçak boyu ile yakınlaşmış, diğer bir Oğuz boyu olan Kıpçakların bir bölümü ile birleşerek Selçuklu devletine katılmışlardı. Kaşgarlı Mahmut’un yazılı kayıtlarında gördüğümüz üzere bu birleşme ile Çepni boyu Kıpçak kültürünün tesirinde kalarak Kıpçaklara benzemeye başlamışlardır. Zira Kıpçaklar güçlü kültürel yapılarıyla savaşçı bir boy olan Çepni boyuna tesir etmiş ve onları Kıpçaklaştırmıştır. Çepni’leri kendi kültürleriyle besleyen kalabalık Kıpçak boyu ise bir bölümü Çepnilerle birleştikten sonra ana unsurlarıyla birlikte Hazar Denizinin kuzeyinden Doğu Avrupa ve nihayet Karadeniz’in Kuzeyine ulaşmışlardı. Kıpçakların Kuzey Karadeniz’e ulaştığı yıllarda Çepnilerde Selçuklu ordusuyla birlikte Anadolu’ya girip kuzeye, Sinop-Ordu bölgesine ilerleyip Çepni Hanlığını kurmuşlardı.

Derin kültürel ve toplumsal bağlarla kardeş olan bu iki Oğuz Boyu, 1000-1300 yılları arasında savaş ve göçlerle Karadeniz’in kuzey ve güney kıyılarına ulaştılar. Kıpçaklar Kuzey Karadeniz’de Slavlarla mücadele ederken Çepnilerde Güney Karadeniz’de Pontus ile mücadele ediyordu. 1400’lü yıllara gelindiğinde Karadeniz’in Kuzeyinde yaşayan Kıpçaklar, Peçenekler ve Uzlarla birlikte Kırım Hanlığını kurmuşlar, güneyde Çepniler ise Pontus İmparatorluğuyla savaşmış, Osmanlılar Çepni beyliğiyle birlikte Pontus İmparatorluğunu yıkmışlardı. 1500’lü yıllarda ise Kırım Hanlığı Osmanlı ile yakınlaşmış, iki ülke arasında Karadeniz deniz ticareti yolu açılmıştı. 900’lü yıllarda yolları ayrılan bu iki boy, 600 yıl sonra Kırım-Osmanlı deniz ticaret hattıyla birbirleriyle ilk teması kurdular. Çepniler, Pontus’un yıkılmasıyla doğuya doğru göç ederek Ordu-Giresun-Trabzon-Rize hattına yayılırlarken Kuzeyde Kıpçaklar Rus prensliklerinin baskılarıyla zayıflayarak deniz yoluyla yoğun şekilde Trabzon-Rize limanlarına göç ediyorlardı. Bu iki boy, yüzlerce yıllık tarih serüvenleriyle Karadeniz’de buluştular. Bu buluşma hem Doğu Karadeniz’in demografik yapısını oluşturacak hem de kültürel dokusunu inşa edecektir.

Günümüzde Doğu Karadeniz yöresinde konuşulan lehçeyi incelediğimizde kökeninde Antik Türk diline rastlıyoruz. Şüphesiz bu lehçe Kıpçak ve Kıpçak kültürüne kapılan Çepnilerin göç hareketleriyle oluşturdukları demografik yapının bir parçası olarak Doğu Karadeniz’e yerleşmiş, yüzlerce yıl sonra bile özgünlüğünü koruyarak devam ede gelmiştir. Türk boylarının iç Asya ve Hazar-Anadolu göçlerini gerçekleştirdiği dönemlerde Türkçenin özgün ve tahrif olmamış hali konuşulmaktaydı. Bu özgün dil yapısı Selçuklular ve Osmanlı dönemlerinde yoğun şekilde Farsça ve Arapçadan etkilenerek tahrif olmuş, kelimelerin kökleri çoğunlukla aynı kalsa da telaffuzları tahrifata uğrayarak günümüz Türkçesini meydana getirmişti. Oysa bu durum Kuzey göç yoluyla Doğu Avrupa’ya ve Kuzey Karadeniz’e ulaşan Kıpçaklar için geçerli değildi. Zira Kıpçaklar, kendileri gibi Oğuz boyları olan Peçenekler ve Uzlarla (Batı Oğuzları) mücadele etmiş, barış yapmış, bir arada yaşamış ve nihayetinde Kırım Hanlığını kurmuştu. 1500’lü yıllarda Anadolu’da kullanılan Türkçe yoğun tahrifat altında olsa da Kuzey Karadeniz bölgesinde yaşayan Kıpçak boyu Türkçeyi halen özgün ve tahrifata uğramamış haliyle konuşmaktaydı.

Türk dilinin Orta Asya’daki orijinal halinin yapısını incelediğimizde Türkçenin aslında Sessiz harflere dayalı bir dil olduğunu görüyoruz. Kelimelerin anlamlarını ifade eden sessiz harfler, sesli harfler olmadan okunamadığı için bu sessiz harfleri birbirlerine sesli harfler bağlamaktadır. En bariz örneği Türk toplumlarının toplum ismi olarak kullandıkları ifade olan TÜRK ifadesidir. Bu ismin anlamını T-R-K harfleri taşımaktadır. Bu harfler aralarında sesli harfler olmadan okunamadığı için yerleştirilen sesli harfler kimi zaman değişmiştir. Tarihte Türk’lerle ilgili metinlere baktığımızda karşılaştığımız örnekler bunu açıklamaktadırlar. Bizzat Türkler tarafından kullanılan Türk ifadesine Orhun yazıtlarında TÜRÜK, Çin kaynaklarında TİRK ve TRİK, Arap tarih kaynaklarında TURAK, Sümer kaynaklarında TURKİ, Akdeniz ve ege’de ETRÜK-TRUKS, Selçuklu ve Osmanlı döneminde ise TÜRK olarak karşılaşıyoruz. Kelime içinde geçen sesli harfler esas anlamı taşıyan sessiz harfleri birbirine bağlamakta, yalnızca ses bağlacı olarak kullanılan bu harfler çok fazla önemsenmeyerek değişik telaffuzların kullanılmasında sakınca barındırmamaktadır. Türkçenin bir diğer kaidesi de “G”, “D”,”B” ve “C”  harflerini çok nadir kullanmasıdır. Örnek olarak Demir ifadesi öz Türkçede Temir,  Din-Tin, Dokuz-Tokuz, Dört-Tört, şeklinde okunmaktadır. Aynı durum G harfi içinde geçerlidir. Güç-Küç, Gün-Kün, Güney, Gel-Kel, Gök-Kök, Gece-Keçe şeklinde okunurken aynı durum B-P ve C-Ç türevi içinde geçerlilik arz etmektedir. Bu telaffuz lehçe yapısı Karadeniz bölgesinde kullanılan şive için çok net paralellikler arz eder.

Bu telaffuz ortaklıklarını 9 Oğuz destanında bir cümle ile alıntı yaparak örnekleyecek olursak ;

(Orijinal telafuzu ile) Punça er körti ol temir tagça, ança tokuz er körmetig.
(Karadeniz telafuzu ile) Punça er körti şol temir tağlar, poyle tokuz er körmedi.
(Günümüz telafuzu ile) Bunca er gördü şol demir dağlar, böyle dokuz er görmedi.

Görüldüğü üzere Karadeniz Lehçesinin sessiz harf vurguları günümüz Türkçesine nazaran orijinal Öz Türkçe telaffuzuna çok daha yakın, çok daha yatkın durumdadır. Bu yatkınlık alelade bir tesadüf ile Rum, Çerkez, Laz, v.b. toplumlardan dilimize yansımamış, bilakis Öz Türkçeyi muhafaza ederek Doğu Karadeniz’e göç eden Kıpçaklar ve Kıpçak kültürünün yoğun tesiri altında kalmış Çepniler tarafından Karadeniz’e ulaştırılmıştır.

Elimizdeki tüm bilimsel bulgular Karadeniz’in demografik yapısı ve dil kökeninin Kıpçak kültürünün eseri olduğunu bize göstermektedir. Demografik bulgularla dil kökenini incelediğimizde karşımıza çıkan gerçek şüphesiz Karadeniz kültürünün en önemli parçalarından biri olan Karadeniz Müziğinde de karşımıza çıkıyor. Tarihin bize sunduğu bulgularla emin olduğumuz Karadeniz’deki Türk kültürünün izlerine Karadeniz Müziğinin kökenini incelediğimizde bariz bir şekilde karşılaşıyoruz.

Karadeniz müziğinin temel unsuru olan Kemençe pek çok yanılgının aksine en eski Türk çalgılarından biri olma özelliğini taşır. Her ne kadar büyük bir iddiaymış gibi görünse de bu gerçek tüm çıplaklığıyla karşımızda durmaktadır. Yaylı çalgıların kökenine gittiğimizde, kökeninde bir Arap çalgısı olan Keman’ın özgün adı yine Arapçada Rababah’dır. 900’lü yıllarda Avrupa’ya girdiği bilinen Rababah, Avrupa müziğinde büyük yer edinmiş, ilerleyen zamanlarda Rönesans döneminin en çok tercih edilen çalgılarından biri haline gelmişti. Giderek klasik batı müziğinin içerisinde de yer alan Keman’ın tarihçesine baktığımızda Avrupalı müzik tarihçileri Keman’ın 9. Ve 10. Yüzyıllarda İspanya ve Doğu Avrupa Üzerinden eş zamanlı olarak Avrupa’ya ulaştığını ifade ederler. Bu tarihlerde Avrupa’nın güneyinde hüküm süren Arap kökenli Endülüs devleti bulunuyordu. Avrupalı müzik tarihçileri Kemanın güneyden Endülüsler ile Avrupa’ya ulaştığını ifade etmekle birlikte Doğu Avrupa’da hangi kanalla girdiğini ifade edememektedirler. Oysaki bu tarihlerde Doğu Avrupa Türk istilaları altındadır ve Doğu Avrupa’daki Türk varlığı 900-1300 yılları arasında yoğun şekilde varlığını devam ettirmiştir. Doğu Avrupa ve Kuzey Karadeniz bölgesinde Türk Kuman-Kıpçak, Uz ve Peçeneklerin yanı sıra Slav prenslikleri de bulunmaktaydı ancak Slavlar tarihleri boyunca Kemana hiç ilgi göstermemişlerdir. Hatta günümüzde bile müziklerinde Kemana yeterince yer vermemektedirler. Çok açıktır ki Keman Avrupa’ya Kuman-Kıpçak ortak devletinin 900’lü yıllardan itibaren Kuzey Karadeniz’e ayak basmasıyla Avrupa’ya ulaşmıştır. Kuman-Kıpçak toplumlarının keman ile tanışması ise 900’lü yıllardan önce Hazar ve İç Asya dönemlerinde gerçekleşmiştir.

İç Asya’da yaşayan Türk toplumları bilindiği üzere 750’li yıllarda Araplarla ilk teması Talas savaşında kurmuştu. Bu münasebetler 800’lü yıllarda Karahanlılar Devletinin kurulması ve bir süre sonra İslamiyeti kabul etmesiyle daha da sıklaşmıştı. 850’li li yıllarda Araplarla yakın münasebetler ve Karahanlılar dışında İslamiyeti kabul eden Türk boyları Araplarla hem ticaret hem ittifak ilişkileri yürütüyorlardı. Bu dönemlerde Araplarla ve Arap kültürüyle tanışan Türk boyları haliyle Arap müziği ve Rebabah’la da tanışmış oldular. Ancak bu tanışma Türk’lerdeki Müzik kültürünü oluşturan değil geliştiren bir etki oldu. Zira Türk’ler müziklerini kadim bir Türk sazı olan Dombıra ile icra ediyorlardı. Dombıra, günümüzde saz olarak bilinen “Bağlama” çalgısının atası olma özelliğini taşır. Zaman içerisinde bu telli çalgı Selçuklulara onlardan da Osmanlılara miras kalarak günümüzdeki haline kavuşmuştu. Ancak Dombıra yalnızca Telli-Vurmalı  bir çalgı olarak kullanılmadı. İç Asya ve Hazar bölgesindeki Türk boylarının Arap Kültüründe gördükleri Rebabah, Türklerin kadim çalgısı Dombıra farklı bir yorum katılarak şekillenecektir.

Dombıra, M.s. 400’lü yıllara kadar iki telli olarak kullanılıp 400’lü yıllardan sonra üç telli olarakta çalınmaya başlanmıştı. Zira tel sayısı çalınacak namelerin türüne göre tercih ediliyordu. İki telli çalgılar, tabiatı gereği iki temel sesli, perdelerle çok sesli hale dönüştürülebilmekte, bunun yanında yapısı gereği 2-4-6-8 lik vurgularla söylenebilmekteydi. Buda daha yavaş sayılabilecek ritimler için ideal bir çalgı olduğunu göstermektedir. Dombıra’nın üç telli hale gelmesiyle 3’lük ve 7’lik ritimlerde çalınabiliyor, daha hızlı ritimlerde üretilebiliyordu. 800’lü yıllara gelindiğinde Dombıra hem iki telli hem üç telli olarak çalınan, Türk’lere özgür bir sazdı. İç Asya ve Hazar bölgesindeki Türk boylarının 800’lü yılların sonuna doğru Arap kültüründe rastladıkları Rebabah, nameli sesiyle Türk müzisyenleri tarafından da tercih edilen bir çalgı oldu. Ancak Rebabah, orijinal haliyle iki telli ve hüzünlü nameler çalan ağır sesler veriyordu. Dombıra ve üç telli namelere daha yatkın olan Türk boyları, Rebabahtan esinlenerek Dombıra’yı yaylı bir çalgı haline getirmişler, özünde geniş kaseli, uzun saplı bir yaylı çalgı aleti olan Rebabahı kısa saplı, küçük kaseli, 3 telli yaylı bir çalgı haline getirerek adına “Iklığ” demişlerdir. Iklığ, “OKLUK(Ğ)” yani okla çalılan, okluk çalgı aleti anlamına gelmektedir. Bu tarihi çalgı, günümüzde Giresun’un Dereli ilçesine bağlı ıklıkçı köyüne adını miras bırakmıştır. Bu köy Kemençe üstatlarının ve kemençe üreticilerinin bulunduğu bir köy olma özelliğiyle ön plana çıkar. Elbette ki Kemençe’nin atası olan Iklık’ın Kemençe üreticisi olan bu köye isim vermesi alelade bir tesadüf olarak açıklanamayacak kadar bariz bir örnektir.

Asya Türklerinin Araplarla münasebetleri ile tanıştıkları Rebabahtan esinlenerek ortaya çıkarttıkları Iklık, zamanla Türk toplumları içerisinde rağbet görerek diğer boylar tarafından da kullanılmaya başlanmıştı. Iklık  900’lü yıllara gelindiğinde artık Dombıra gibi özgün bir Türk çalgısı olarak Türk kültürüne yerleşmiş durumdaydı. Kültürel bakımdan oldukça zengin ve güçlü bir yapıya sahip olan Kıpçaklarda da Iklığın kullanımı yaygınlaşmış durumdaydı. Kıpçaklar, zamanla bu çalgıyı geliştirerek önce Kabak Kemane olarak bildiğimiz ve halen Azerbeycan, Irak, Türkmenistan, Kazakistan gibi bölgelerde kullanılan çalgı türüne çevirdiler. 900’lü yıllarda ortaya çıkan Kabak Kemane, o dönemde Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan gibi Türk coğrafyalarına da yayılma olanağı buldu. Zira bu çalgı Kabak Kemane haliyle halen kullanılmakta ve Antik Türk çalgılarından biri olarak kabul edilmektedir. Kıpçak’ların doğudan gelen Moğol baskısıyla Hazar Denizinin kuzeyinden Doğu Avrupa’ya ve Kuzey Karadeniz’e göç etmeleri Kemençe’nin serüvenini başlatmış olacaktır. İç Asyada’ki başka bir kavim olan Kuman’larla birleşen Kıpçaklar, 900’lü yıllarda Kuman-Kıpçak devletini kurarak Kuzey Avrupa’ya göç ettiklerinde beraberlerinde götürdükleri Iklık’ta güçlü kültürel dinamikleriyle gelişmeye başlayacaktır.

Iklık, artık Doğu Avrupa ve Kuzey Karadeniz topraklarındadır. Kıpçaklar, birlikte hareket ederek Kuzey Karadeniz’e göç ettikleri Kuman’lar ile birlikte Iklıkı hızlı ritimler üretebilen bir çalgı haline getirmeye başladılar. İlerleyen yüzlerce yıl içerisinde Iklık hem Avrupa’da yayılmaya başlayacak hem de Kıpçaklar arasında giderek Dombıra’nın yerini alacaktır. Devam eden yüzlerce yıl içerisinde özgün bir Türk çalgısı haline gelen Iklık, Kıpçak’ların ortak yaşadıkları toplum olan Kuman’ların adıyla yaşamaya başlayacaktır (KUMANÇA). Görüldüğü üzere KEMAN kelimesinin kökeni KUMAN, Kemençe kelimesinin kökeni de KUMAN-KEMEN türemesinden oluşmuş bir telaffuz türemesidir. Bu tespit yalnızca bir isim benzerliğinden ibaret değildir elbette. Bu kanaate varmamızı sağlayan yegane bulgular oldukça şaşırtıcıdır. Asya’nın içlerinden Kuzey Karadeniz’e göç edep Peçenek, Uz ve Kuman-Kıpçak toplumlarının ardılları olan, günümüzde Moldova’da yaşayan ve öz be öz Türk olduklarından şüphe duyulmayan hatta bunun farkında ve bilincinde olarak kendilerin HUN TÜRKÜ diyen Gagavuzlar (Gök Oğuzlar) günümüzde Karadeniz bölgesinde çalınan Kemençenin aynısını çalmakta, adına Kumançe demekte, bu çalgı ile oynadıkları oyuna da “Horon” demektedirler. Bu şaşırtıcı benzerlik Karadeniz ile Moldova’yı birbirine bağlayan kesin ve tereddüde mahal bırakmayacak açık bir tarihsel bulgu durumundadır. Zira Kuzey Karadeniz ile Güney Karadeniz arasındaki bağlar yüzyıllar önce kopmuş, Kuzey Karadeniz’in kültürel temellerini atan Kıpçaklar Kumançe’sini ve Horon’unu ardılları olan Gök Oğuz Türklerine miras bırakmış, son yurtları olan Doğu Karadeniz coğrafyasında da kök kültürlerine sahip çıkarak günümüzde “Karadeniz Kültürü” olarak varlıklarını güçlü bir şekilde devam ettirmektedirler.

Sanıldığının aksine Kemençe bir Rum çalgısı olmamakla birlikte, Karadeniz bölgesine yerleşen Kıpçak kültürünün Rum’lara bir armağanı olmuş, 1900’lü yıllarda mübadele ile Yunanistan’a göçen Rumlar vasıtasıyla Yunanistan’a ulaşmıştır. Yunanistan kemençe ile ancak 1920’li yıllarda tanışmış, Kemençenin atası olan Kabak Kemane ise  İç Asya’da kullanılmaya başlanmasından yüzlerce yıl sonra yunan müziğine katılmıştır.

Tüm bu derin tarihsel bulgular, demografik, kültürel, sanatsal ve etimolojik tespitler teyit ve ispatlarıyla açıkça ortaya koymaktadır ki ; Karadeniz Coğrafyası, özgün Kıpçak toplumunun yüzlerce yıllık serüvenlerle Karadeniz’e yerleşip burada inşa ettikleri köklü, güçlü ve orijinal kültürleri, günümüz  Karadeniz Kültürünü teşkil etmekte, Türk Kültürünün bu en az tahrifata uğramış hali bugün “Karadeniz Kültürü” olarak varlığını devam ettirmektedir.



.

 

İlk Mâbed Kabe mi?

21 Ağustos 2021 | Toplam Okunma: 7,749

Arabistan çölleri, ilk insanın Afrika'dan çıktığı dönemde halen çöl olsa da güçlü akarsularla yaşanabilir bir tabiata sahipti. Üstelik Ptolemy'nin haritasında görünen iki büyük nehrin kesiştiği nokta da bugünün Mekke şehrine tekabül ediyor. Bu veriler ışığında; Mekke'nin ilk insanlara ait en eski tapınak/mabed olması hiç de şaşırtıcı görünmüyor.

Kur'an, yeryüzünde yapılan ilk mabedin Kabe olduğunu geçiyor (Âl-i İmran - 96). 

Peki gerçekten öyle mi? Tarih öncesi çağlarda, ilk insan topluluklarının istikrarlı akarsu yataklarında yaşadıklarını biliyoruz. Hayati ihtiyaç olan temiz su kaynağının bulunmadığı alanlarda, en azından toplu olarak yaşayamayacağını ön gördüğümüz insan toplulukları için günümüz Arabistan'ında, üstelik denize kuş uçuşu 70 Kilometre mesafedeki bir coğrafyanın (Mekke) ilk insanlar için toplu halde yaşanabilecek ve dolayısıyla ilk mabed (tapınak) olarak kullanılması mümkün mü?

Arabistan ve Kuzey Afrika, yengeç dönencesi üzerinde bulunmasından ötürü tropikal ve güneş ışılarına dik olarak maruz kalan coğrafyalar. Bu konumda bulunan coğrafyalarda, kaçınılmaz olarak ortaya çıkan kuraklık, tarih öncesi insan toplulukları için yaşanabilir bir alan olmaktan çok uzak görünüyor. Afrika'dan çıkışımızda, güney Arabistan'ın (Yemen) yeşil vahalara sahip yaşanabilir bir bölge olarak Afrika-Asya arasında bir güzergah teşkil ettiğini biliyoruz. Ancak klimatolojik veriler, bu durumun Kuzey ve Orta Arabistan için söz konusu olmadığını söylüyor. 

Elbette Arabistan da bir zamanlar yoğun yağışlara maruz kalan ormanlık bir coğrafyaydı. Oxford Üniversitesi'nden Ash Parton, bu dönemin izlerine ulaşmayı başarmıştı. Ancak ulaştığı alüvyon yatakları 160 Bin yıl öncesine tarihleniyordu. Yani bu tespit Afrika'dan çıkışla örtüşmüyor. 

Ama şu veya bu şekilde, Arabistan'ın da bir zamanlar su yataklarını besleyebilecek bir iklimin hakim olduğunu biliyoruz. Peki bu yaşanabilir iklimden kalan başka izler var mı? Ya da Ash Parton'un 160 Bin yıl kadar önce varolduğunu tespit ettiği akarsu yatakları, ilk insanların Afrika'dan çıkışına tekabül eden 70-90 Bin yıl önce de var mıydı? 

Söz konusu nehirlerin varlığına sözlü efsanelerde rastlıyoruz. Arap yarımadasını kuzeyden güneye ve doğudan batıya bağlayan zengin ve güçlü bir nehir olduğuna dair anlatılar bulunuyor. Bu anlatıları destekleyen bir başka bulgu da, bölgede bulunan ve 7-13 Bin yıl öncesine tarihlenen ceylan kemikleri. Bugün o coğrafyada bulunmayan sığır ve yaban keçilerine ait kalıntılar da söz konusu anlatıyı destekliyor. 

Bu konuda en çarpıcı bulgu ise Ptolemy'nin MS 150 tarihli erken Arabistan haritası. 

Anlaşılan; Arabistan çölleri, ilk insanın Afrika'dan çıktığı dönemde halen çöl olsa da güçlü akarsularla yaşanabilir bir tabiata sahipti. Üstelik Ptolemy'nin haritasında görünen iki büyük nehrin kesiştiği nokta da bugünün Mekke şehrine tekabül ediyor. Bu veriler ışığında; Mekke'nin ilk insanlara ait en eski tapınak/mabed olması hiç de şaşırtıcı görünmüyor. 


.

Talkan-Cürcan Katliamı ve Türklerin Müslüman Oluşu

19 Haziran 2019 | Toplam Okunma: 300,559

Tarihsel olarak çarpıtılmış tarihi bir vaka üzerinde duracağız bu kez. Türklerin Müslüman oluşu ve Talkan - Cürcan katliamları. 

Önce meselenin tarihsel süreci hakkında kısa bir özet geçelim. Tarihe Talkan-Cürcan katliamları olarak geçen vaka 710 yılında yaşandı. Hz. Muhammed vefat etmiş, ardından 4 halife dönemi sona ermiş ve Muaviye 661'de Arapların başına geçerek Emevi dönemini başlatmıştı (661). Bu tarihlerde Ortaasya'da durum; Yıkılan Ak Hun Devletinin bakiyeleri Seyhun-Ceyhun ırmakları arasında Toharistan Yabguluğunu kurmuşlardı. 1. Göktürk Devleti yıkıldığında Göktürk hakimiyeti altındaki bölgeler Çin'e bağlanmış ve küçük beylikler halinde Yabguluklar şeklinde yönetiliyordu. 2. Göktürk Devleti kurulalı henüz 15 yıl olmuştu ve henüz Toharistan bölgesine nüfuz edecek kadar güçlenebilmiş değildi. 

Daha fazlasını keşfedin

Cürcan

Gürgan

Daha fazlasını keşfedin

Gürgan

Cürcan

Bu atmosferde görünen resim; katliamların yaşandığı 6. Emevi halifesi olan Velid döneminde (710) Toharistan bölgesi yoğun şekilde Türklerin yaşadığı ancak güçlü bir devlet idaresinde yönetilemeyen bir beylik (Yabguluk) durumundadır. Katliamın baş aktörü olan Kuteybe, bu dönemde Horasan valisidir. Zira Farslar mağlup edilmiş, İran toprakları Emevilerin hakimiyeti altına girmiştir. Haliyle Horasan da bu dönemde bir Fars şehriydi. Kuteybe, aldığı talimat ile fetih hareketlerine girişerek batıya, Belh kentine doğru harekete geçti. 

Aslında bu noktaya kadar herşey tarihin olağan seyrinde devam ediyordu. Bir Devlet, yönetim boşluğu olan önemli bir coğrafyayı hakimiyeti altına almaya çalışıyor. Ancak gelişen süreç olağan dışı bir vaka halini alacaktır. 

Kuteybe'nin ilk hedefi Beykent'ti. 2 ay süren yoğun mücadeleler sonucunda Beykent ele geçirildi, ardından gün boyu yağma yapılarak silah tutabilen tüm erkekler öldürüldü, kadınlar ve çocuklar esir alındı. Aslında bu durumu dönemin teamülleri içerisinde olağan karşılayabiliriz. Çağın savaş hukuku buna müsaade ediyor. Savaşıyor ve direniş görüyorsanız, yani şehri savaşarak elde ediyorsanız tüm erkekleri öldürebilir, tüm kadın ve çocukları esir alabilirsiniz. Aynı teamülü Hun, Göktürk, Selçuklu, Osmanlı dönemlerinde de görebiliyoruz. Ancak Talkan ve Cürcan'da yaşananların vahşilik ve katliam olarak anılmasının nedeni çok farklı. 

Arap orduları Beykent'e girdiklerinde muhteşem bir zenginlikle karşılaşmışlardı. İbnü'l Esir'den nakledildiği üzere; Ak Hunlar döneminden beri Altın işçiliği konusunda uzman Türklerin evlerindeki altın eşyalar, kalabalık Türk nüfusu ve muhtemelen Beyaz Tenli Türk Kadınları Arapları fazlasıyla etkilemişti. Bu fetih hareketi Kuteybe için çok karlı olmuştu. Sonrasında ki katliamların esas nedenlerinden biri buydu. 

Talkan katliamını anlamak için Arapların savaş hukukunu, daha doğrusu hukuksuzluğunu, çok daha doğrusu; Arap olmayanlara karşı yaklaşımlarını anlamak gerekir. Bunu anlamak için de bir örnek faydalı olacaktır. Talkan-Cürcan katliamları öncesinde yaşanan bir mücadeleyi örnek verebiliriz. Beykent saldırısı öncesinde yaşanan bu vaka da; Araplar Buhara'ya saldırmıştı. Buhara hakimi Kabaç Hatun'du. Evet, ülkenin idaresi bir Türk Kadınındaydı. Kabaç Hatun, Arap komutan Sa'îd'in saldırısına karşı koyamayınca haraç vermeyi teklif etti.
Sa'îd anlaşmayı kabul etti. Ancak eli boş dönmemek için Semerkand'a saldırmak istiyordu. Bu saldırı esnasında Kabaç Hatun'un kendisine tuzak kurmaması için, içinde Kabaç Hatun'un kardeşininde olduğu 30 Bin kişilik esiri Semerkand seferinden dönene kadar yanında tutacağını söyledi. Ancak Semerkand seferinden sonra sözünü tutmadı ve esirleri Kabaç Hatun'a vermeyerek Medine'ye getirdi ve köle yaptı. 

Şu tespiti yapmak yerinde olacaktır; Emevi dönemi Arapları, ne islam hukukan ne de dönemin teamüllerine ve savaş hukukuna riayet etmiyorlardı. Talkan-Cürcan katliamlarını da bu bakış açısıyla yorumlamak yanlış olmayacaktır. 

Gelelim Talkan katliamına. Vakadan bir süre önce Soğd Beyi Neyzek Tarhan, Kuteybe ile işbirliği yapmış ve pek çok Türk şehrinin Arapların eline geçmesine göz yummuş, hatta yardımcı bile olmuştu. Ancak Arapların Türk beylerinin birlik olmamasından isitfade ederek Türk kentlerini birer birer ele geçirmesi üzerine diğer Türk Beylerine mektup yazarak Kuteybe'nin amaçlarını anlatan mektuplar gönderdi. Bu mektuplardan biri de Talkan beyi Sehrek'e ulaştı ve Sehrek'in olumlu yanıtı Talkan katliamına giden süreci başlattı. 

Neyzek Tarhan, Kuteybe ile sulh yapmak üzere huzuruna gittiğinde Kuteybe kendisinin ve mahiyetindeki yüzlerce esiri katletti. Bu alelade bir infaz değildi. Kuteybe önce Tarhan'ın oğullarını onun önünde öldürdü, ardından esirlerinin tümünü katletti. Tüm katliamlar Tarhan'a seyrettirildi ve en son onun boynunu bizzat kendisi vurdu. 

Yine anlayacağımız üzere sulh görüşmesi için gelmiş olan birini, üstelik tüm mahiyetiyle birlikte, üstelik izleterek öldürmek ne islam akaidine, ne dönemin savaş hukukuna, ne de temel insan ahlakına tümüyle aykırı, sıradışı bir eylem olmuştur ve pekalâ vahşice bir katliamdır. 

Nihayetinde Neyzek'in irtibat kurduğu Talhan Beyi Sehrek'den haberdar olur. Belh'te hazırlıklarını tamamlayıp Talkan şehrine doğru yola çıktığında Sehrek geri çekilerek şehri terkeder. Haliyle şehir sahipsiz ve savunmasız kalmıştır. Kuteybe Talhan'a mukavemet görmeden girmiştir, ancak islam akideleri ve teamüller yine hiçe sayılır. Kuteybe, "İbret Olsun" diyerek kendisine mukavemet göstermeyen ahaliyi vahşice katleder. Öldürdükleri erkeklerin cesetlerini astığı ağaçlar kilometrelerce uzanır. İbnü'l Esir'in naklettiği üzere katledilen insanların sayısı en az 40 Bin'dir. Katledilenlerin dışında geride kalan çocukları ve kadınları da esir alarak geri döner. 

Her ne kadar katliamın adı Talkan-Cürcan katliamı olarak bilinse de Cürcan'da ki katliam Talkan'da ki vahşetin yanında sönük kalır. Ama Kuteybe'nin savaş meydanları haricinde katlettiği Türklerin sayısı 100 Bin civarındadır. Üstelik bu rakama esir çocuklar ve cariyeler de dahil değildir. 

Süreci bu minvalde değerlendirecek olursak;

Kuteybe vahşi bir komutan, Halife Velid vahşi bir hükümdar, Araplar ise ganimet, yağma ve esir için islam, ahlak ve savaş kurallarını hiçe sayan barbar bir kavim olarak tarihe kaydedilmişlerdir. 

 

Peki Türkler'in Müslüman Oluşu 

Türkler'in islama adaptasyonu ve kabulünün Talkan-Cürcan katliamlarıyla bir ilgisi yoktur. Zira Türkler'in islamı kabulü bu vakadan en az 200 yıl sonra mümkün olabilmiştir. Satuk Buğra Han (924-955) döneminde,  üstelik Araplar'ın zayıf düştüğü, Arap İslam Devleti'nin tarih sahnesinden silinmek üzere olduğu bir dönemde, yine üstelik Araplar vasıtasıyla değil İslam'ı kabul etmiş olan Sasaniler (Farslar) vesilesiyle İslam ile tanışmış ve toplum nezdinde kabul görmeye başlamıştı. Bu etkileşim de savaş ya da esaret yoluyla değil, veliaht Satuk Buğra Han'ın çocukluk yaşlarında birliket yetiştiği Sasani veliahtı Nasr ile arkadaşlığı vesilesiyle gerçekleşmişti. 

Talkan-Cürvan vakası Türklerin Müslüman olmasına vesile olmadığı gibi, bilakis Türkleri İslam'dan uzaklaştırmıştı. Haliyle İslam'ı Arap istilalarıyla tanıyan Türkler için bu kötü bir tecrübe olmuştu. Sosyolojik olarak ele alırsak kötü hatıraların silinmesi için en az 2 asır geçmesi, Arapların Ortaasya'da ki nüfuzlarının da ortadan kalkmış olması gerekiyordu diyebiliriz. 

Diğer taraftan, Türklerin Araplarla tarihlerinin hiçbir döneminde anlaşamadığınında altını çizmek gerekir. Zira bugünün İran coğrafyasında kurulan ve yükselen Selçuklu Devleti döneminde Araplarla kurulan ilk temas Tuğrul Bey döneminde, Fatîmilerin Abbasi Halifesi Kâim-Biemrillah'ın Tuğrul Bey'den yardım istemesi üzerine gerçekleşmişti. Türkler, Arapların himmet ve himayeye muhtaç olduğu dönemde Abbasi Halifesi'nin emniyetini sağlamış, Halife de Tuğrul Bey'i İslam'ın sancaktarı ilan etmiştir Ancak bu vaka, iyi ilişkilerin gelişmeye başladığı anlamı taşımıyor. Araplar, giderek nüfuzlarını kaybettikleri İran Coğrafyasında tutunmaya çalışırlarken Türkler Arap Emirlerle mücadele ederek İran Coğrafyasını, bir anlamda Araplardan temizlemişlerdi. Temizlemişlerdi ifadesinin altını çizmek gerekiyor; Araplar'ın İran Coğrafyasında tutunmaya çalışma sebepleri inançla ilgili değil bölgedeki emperyalist hedeflerinden vazgeçmek istememeleri dolayısıyladır. Ayrıca bir anekdot daha paylaşalım; Osmanlı Devleti'nin kurucusu olan Osman Gazi'nin dedesi Süleyman Şah, İran coğrafyasında Araplara karşı kazandığı zaferler neticesinde güçlenmiş, alelade bir komutan iken, kahramanlıkları neticesinde binlerce Türkün kendisine biat etmesiyle kendi beyliğini kurmuştur. 
 

Arap Irkçılığı

Daha fazlasını keşfedin

Gürgan

Cürcan

Tüm bu vakalar neticesinde meseleyi sosyolojik açıdan değerlendirmek ve bir tespite bağlamak durumundayız. Şunu çok açık şekilde ifade etmek gerekir ki; Arap İslamcılığı döneminde ortaya çıkan siyasi, itikadi, mezhepsel v.b. sorunlar, başlı başına Arap Irkçılığından kaynaklanmaktadır. Aslında bu kültürel hastalığın irini Yahudi Milliyetçiliğine kadar uzanır. Kendilerini üstün, insanların efendisi ve kutsanmış kabul eden Yahudi İnancında, kendilerinden olmayanları köle ve hizmetkar gören bir anlayış söz konusuydu. Aynı coğrafyayı paylaşan Araplar da bu güçlü Yahudi akımından etkilenmişler, belki de özenmişler ve bir anlamda "aşağılık kompleksi" ile böylesi sapkın bir anlayışla toplumsal bir sendrom yaşamışlardır. 

Bu haleti ruhiyeyi İslam öncesi Arap kültüründe görebiliyoruz. İbn-i Hişam'ın naklettiği üzere; Arap kabilelerinin kendilerini diğer kabilelerden üstün gördüğünü, bu üstünlük anlayışının kabileler arası savaşların temel nedeni olduğu açık şekilde görebiliyoruz. İslam'ın nûzulü ile kırılan bu kabile ırkçılığı, topyekün bir millet ırkçılığı haline dönüşmüştür. Zira 4 halife dönemi sonrasında Şam Merkezli Emevi hükümdarlığı yalnızca Arapları öncelliyor, Arap olmayanlara "Mevâli" tanımını münasip görüyorlardı. Mevâli ifadesi aslında Mevlâ kökünden gelir; dost, arkadaş, yardımcı anlamına tekabül eder. Ancak bu bizim tasavvur ettiğimiz anlamda bir dostluğu ifade etmez. Zira Arap toplumu, kapılarına bağladıkları köpeklere de, kendilerine hizmet etmekle yükümlü olan kölelere de Mevlâ ifadeisni münasip görmüşlerdir. Yani Arap olmayan müslümanlar, aslında müslümanlara hizmet eden dost kölelerdi. Bu anlayış Emevi döneminde oldukça kabul görmüş bir anlayıştı, hatta Emevi hakimiyetinin sona ermesine, Abbasi ihtilalinin gerçekleşmesine yol açmıştı. 

Şam merkezli Emevi Hükümdarlığı, Mevâli olarak gördüğü ve köle/hizmetkar addettiği Arap olmayanlara karşı İslam'ın akidelerini ve mağrufunu hiçe saymaktan geri kalmadılar. Elbette bu aksiyonun ortaya çıkartacağı bir reaksiyonda olacaktı. Arap Irkçılığı anlayışı, Arap olmayan müslümanların zihin birliğine; Şûubiliğin ortaya çıkmasına yol açtı. Şûubilik Arap Irkçılığını reddediyor, İslam'ın açık şekilde tüm insanlığa hitap ettiğini doğrudan Kur-an ile ortaya koyuyor, hatta Arapların şiirden başka bir meziyetleri olmayan, geri, gayrimedeni, düşük kültürlü, ahlak yoksunu bir millet olduğunu iddia ediyorlardı. 

Tüm bu anlam bütünlüğünden hareketle; Talkan-Cürcan katliamlarının bir Arap Irkçılığı hareketi olduğunu açık şekilde ifade edebiliriz. Araplar, Türkleri İslam'a davet etmek gibi bir gâza ruhu ile hareket etmemişler, bilakis zengin Türk şehirlerini yağma, ganimet ve cariye kaynağı olarak görerek İslam aktini, çağın savaş hukukunu ve temel ahlaki teamülleri yok saymış, vahşi bir üslupla hareket ederek belki de Türklerin İslam'a intibaklarını en az 2 asır engellemişlerdir. 


.

Anadolu'nun Türkleşmesine Dair

19 Ağustos 2021 | Toplam Okunma: 13,718

11. Yüzyılda başlayan Türkleşme süreci 14. Yüzyılda olgunlaşarak, o dönem için muazzam bir rakam olarak 650 Bin asker çıkartabilecek fevkalade düzeye ulaşmıştır. Ve bunu doğrudan asli Türk/Türkmen unsurlarıyla gerçekleştirmiştir.

Anadolu’nun Türkleşmesi pek de öyle fekalade bir iş değildi. Nitekim Anadolu, Orta Çağ’da bir tarım coğrafyası olmaktan çok uzaktı. Haliyle kalabalık kitleleri besleyecek tabiat kaynaklarından mahrumdu. Konya Ovasında sanayi yöntemlerle yetiştirilen Hububat ve Güney bölgelerindeki meyve yetiştiriciliği de milat öncesi dönem için bir önem arz etmiyordu.

Doğu Anadolu’yu görmezden gelirsek, Anadolu’da muhkem bir İmparatorluk ya da siyasi otorite ile karşılaşmayız. Daha çok kuzey ve batı sahillerinde görülen Yunan Ticaret kolonileri dışında Anadolu’da hatırı sayılır bir nüfus yoğunluğu da göze çarpmaz. Çünkü Erzincan’dan başlayıp batı sahillerine kadar uzanan İç Anadolu, tabiat koşulları itibarıyla Orta Asya bozkırları gibi zorlu, müşküllü bir coğrafyadır. Aslında buraya Küçük Asya denilmesinin sebebi de buydu.

1071, talihin bir ikramı olarak Türk tarihinin önüne konulmuş bir nimetti. Ne Sultan Alparslan ne de Selçuklular, Anadolu’yu gözlerine kestirmemiş hatta tenezzül buyurmamışlardı. Kültür ve medeniyet, hâkimiyet kurulacak kalabalık halk kütleleri ve manevi atmosfer, tarihin her döneminde olduğu gibi Mezopotamya eksenliydi. Öyle ki; Mısır seferine hazırlanan Alparslan için Diogen’in saldırısı sadece bir savunma savaşından ibaretti. Ama “kul hesap eder, kader güler geçer” misali, Türklerin ebedi ve müebbet vatanı, o tenezzül edilmeyen Küçük Asya oldu.

Özünde bir Türk Devleti olan Selçuklular, belki Melikşah belki Alparslan döneminde söz konusu olan eksen kaymasıyla Bozkır geleneklerinden ve Türklük ekseninden yerleşik, kozmopolit, çok uluslu ve merkeziyetçi bir imparatorluğa dönüşmeye başlamıştı. Şüphesiz bu dönüşümün baş aktörü Fars asıllı Nizamûlmülk idi. Öyle ki; görece Selçukluların en parlak devri olan Melikşah döneminde, merkezi otoriteden pek de hazzetmeyen, kendi beylerinin öncülüğünde “başına buyruk”  bir özgürlük içerisinde yaşayan Türkmenler, Mezopotamya usulü bir merkezi otorite için en mühim tehdit olarak algılanır hale geldi. Devletin yeni başkenti İsfahan’dan uzak tutulan, hatta orduda ihtiyat kuvveti haline gelen bozkır savaşçısı Türkmenler, yine Nizamûlmülk’ün teveccühü üzere, onları da küstürmeyelim denilerek 1000 kadarı daimi Saray ordusunda vazifelendirilir hale gelmişti.

Her halükârda Türkmenler dışlanır, Selçuklu devleti ordusu ve siyasi ekranı dâhil olmak üzere Fars, Tacik, Arap, v.b. unsurlardan kokteyl bir yapıya bürünür oldu. Türkmenler de çok uluslu olarak programlanan Selçuklunun uç topraklarına göç ettirilerek merkezden uzak tutuldu. Anadolu’nun Türkleşmesi işte bu makûs sürecin hikmetli bir meyvesi olarak ortaya çıktı.

Tabi öncesi de var. Devletin kurucu atası Selçuk Bey’in esas varisi olan Arslan Yabgu, Gazneliler tarafından tutsak edilince onunla birlikte tutsak iken kaçmayı başaran Kutalmış, teamülen varis durumundaydı. Kutalmış, babasını kurtarmak için Türkmenlerle birlikte defaatle Gazne Devleti ile mücadele ederken evvelce şehit olan Mikhail’in oğulları Tuğrul ve Çağrı Bey’ler, bu müşküllü durumda hasbelkader devletin idaresini ele aldılar. Kutalmış, yine de bu duruma itiraz etmeyerek amcaoğulları Tuğrul ve Çağrı kardeşlerin idaresini tanıdı. Ancak Tuğrul, kardeşi Cağrı’nın oğlu Süleyman’ı veliaht ilan edince Kutalmış da hakkı olanı almak üzere harekete geçti.

Selçukluların demografik dönüşümü, Fars, Tacik, Arap, Kürt, v.b. unsurların orduda görevlendirilmeye başlaması bu dönemlerde başlar. Her ne kadar bu süreci Nizamûlmülk’e ithaf etsek de dönüşümü başlatan selefi Amidûlmülk’dür. Bir tarafta muhtelif unsurlardan oluşan Tuğrul Bey’in ordusu, diğer tarafta Türkmenlerin desteğini alan Kutalmış saltanat için mücadele ettiler. Ancak ordunun tüm kuvvetini kullanan Tuğrul Bey, Türkmenlerin desteğini alan Kutalmış’ı mağlup edemedi. Hatta vezir Amidûlmülk, Kutalmış’ın hiddetlenmesinden çekinerek Süleyman’ı değil, Çağrı Bey’in oğlun Alparslan’ı tahta oturtur. Alparslan’ın taarruzları da sonuç vermez ve Kutalmış hakkından vazgeçmez. Nihayet Kutalmış sulh yoluna ikna olsa da bu kez Amidûlmülk’ün anlaşmanın ilan edilmesini istememesi üzerine yine sonuç alınamaz. Tüm gayretlere rağmen bertaraf edilemeyen Kutalmış, nihayet elim bir kazayla atıyla birlikte bir uçurumdan düşerek ölür. Ancak Türkmenler, Kutalmış’a yapılan haksızlığı unutmayacak, Fars vüzera da Türkmenleri devlet için bir tehdit olarak mimleyecektir.

İşte Selçukluların kozmopolit bir devlet haline gelmesi ve Türkmenlerin Selçuklu tarafından dışlanması bu sancılı sürecin bir neticesi oldu. Nihayet Nizamûlmülk, Alparslan’ı ikna ederek rakibi Amidûlmülk’ün öldürülmesini sağlayıp baş vezir olduktan sonra devleti adım adım Mezopotamya İmparatorluğuna dönüştü.  Kutalmış’ın oğulları da devlet erkinden uzak tutulması gayesiyle Anadolu’ya sürüldü. Böylece Kutalmışoğlu Süleyman, Türklerin yeni ve ebedi vatanı olacak Anadolu’nun Türkleşmesini başlattı ve kanımca Türk Tarihi’nin en önemli şahsiyeti haline geldi.

Selçuklu, kendisi için tehdit gördüğü, küstürdüğü Türkmenleri, tenezzül buyurmadığı Anadolu’ya def ederek farkında olmadan Türk Tarihi’ne büyük bir hizmette bulundu. Kayıtlara göre Selçuklu’nun en palak dönemi olan Melikşah devrinde ise devletin taşıyıcı kolonları zafiyete uğradı ve Melikşah döneminden geriye parça parça olmuş bir Mezopotamya İmparatorluğu kaldı. Sultan Sencer, Türkmenlerin desteğini alsa ve tüm gayretlerine rağmen devleti ayakta tutmayı başarsa da iş işten geçmişti. Sencer’den sonra geriye esaret altına girmiş Türkmen kitlelerden başka pek bir şey kalmadı.

Mezopotamya’da yıkılan Türk hâkimiyeti Anadolu’da yeniden, üstelik bozkır usulüyle ve hatta tümüyle Türk etnositi ve kültürüyle yeniden tesis edildi. Gerçi evvelce Anadolu Türkleri, İran coğrafyasındaki saltanatı yeniden ele geçirene kadar Anadolu’yu bir geçici iskân sahası olarak görüyordu ancak Melikşah’ın ölümünden sonra bu emellerinden ilânihaye vazgeçtiler. Kaderin kendilerine tayin ettiği bu coğrafya onlara Türkistan bozkırlarına olan özlemlerini bile unutturdu.

Anadolu’nun Türkleşme ve paralel olarak İslamlaşmasını da bu eksende anlamalıyız. Ama o basit ezberi terk etmek zorundayız; Türkler Anadolu’yu bizzat Türkleştirirken yerli kütleyi asimile etmedi; buna gerek de kalmadı. Hatta Orta Asya’yı Anadolu’ya taşıyarak Türkistan’ın adeta merkezi haline getirdi. Beraberinde şu soruyu yanıtlamak zorundayız; Anadolu’nun o eski sakinlerine ne oldu?

Teşbihte hata olmasın, geldikleri gibi gittiler. Ne asimile oldular, ne Türkleştiler ne de İslam’a intibak ettiler; misafir olarak geldikleri Anadolu’dan kendi arzu ve istekleriyle müsaade isteyerek ayrıldılar. Edebi bir tamlama gibi görünüyor olsa da ifadeyi okunduğu haliyle anlayalım, Türkler tarafından kovulmadan gittiler.

Neticeye varmadan önce şu misafir tanımını tamlamak istiyorum. Genel kanı olarak Anadolu’nun eski sahipleri olduğu söylenen kütlelerin Anadolu’ya ne zaman ve nasıl geldiğini anlamadan neden ve nasıl gittiklerini kavramak mümkün olmayacaktır.

Kısa bir tarih serüvenine çıkalım; Kuzey Karadeniz bozkırlarında yaşayan Aryanlar, MÖ 2 bin’lerde başlayan Asya istilası neticesinde MÖ 1800’lerde Hazar’ın doğusundan güneye inerek önce Kelteminar ve Harezm kültürlerini çiğneyerek İran coğrafyasına indiler, ardından bir koldan Hint topraklarını istila ederken diğer taraftan Sümer ve Akkad topraklarını çiğnediler.  Müteakiben MÖ 1500’lerde Anadolu’ya giren bu Aryan kütlesi, Asyalı Hattilerin varisi olarak Hitit İmparatorluğunu ilan ettiler. Anadolu’nun diğer kütleleri olan Luviler, Milavandalar, v.b. kütlelerin serüveni de yaklaşık olarak aynı dönemde başlar. Yani bu kütleler de Anadolu’ya sonradan ve istila hareketleriyle gelmişlerdi. Onlar geldiğinde bölgenin sakinleri olan Hattiler, pekâla Asyalı bir kütleydi. Özetle bilebildiğimiz kadarıyla Anadolu’nun en eski sakinleri Asyalılardı ve Hint-Avrupalıların istilasına uğramışlardı.

Hititlerden sonra Anadolu’da kadim ve kalıcı bir hâkimiyet kurulamadığını biliyoruz. Aradan geçen 2 Bin yıllık dönemde, daha çok Doğu Anadolu’da Komagene, Urartu, İskit, Hay (Ermeni) hâkimiyetleri yaşansa da bu siyasi otoriteleri Mezopotamya’nın uzantısı olarak görmek gerek.

Söz konusu Türk fütuhatı olunca, Anadolu’yu Roma toprakları olarak adlandırırız. Ancak bu topraklar Roma için bir vilayet değil, tahakküm altına alınmış, baronluklar ve derebeyliklerle sömürülen, hatta Mezopotamya ile Roma arasında bir hendek vazifesi gören tali bir coğrafyaydı. Tahkim edilmiş kalelerin olmadığı, Roma ya da Bizans kültürüne tabi bir halk göremediğimiz Anadolu’da, Türkler gelmeden sadece birkaç yüzyıl önce ortaya çıkan Ermeni Krallığından başkaca bir kütlenin hatırı sayılır varlığı söz konusu değildi.

Bu tenezzül edilmeyen, kadim bir kültür ya da siyasi otorite altında şekillenememiş coğrafya, ancak ve ancak pastoral kültür ve bozkır yaşam modeline sahip Türkler tarafından ihya edilebilirdi, öyle de oldu. Peki nasıl oldu?

Türklerden önce Anadolu’nun ne halde olduğunu anlamak gerek önce. 6-7. yüzyıllarda Bizans – Sasani savaşları, ardından ise İstanbul’u kuşatmaya kadar varan Arap taarruzları, zaten seyrek olan demografik yapıya daha da tesir ederek Ermeni ve Rumların yaşamlarını altüst etmişti. Bu vahim atmosferi doğrudan Bizans kaynaklarından takip edebiliyoruz. Ramsay ve Honigmann tarafından derlenen Bizans kayıtlarında, bu konuda tereddüde mahal bırakmayacak izahatlar var. Öyle ki; Bizans, Anadolu’da ki nüfusun azalmasından ötürü bölgeye sevk ettikleri orduların iaşe ve ihtiyaçları halk tarafından karşılanamıyordu.  Ordu, ihtiyaçlarını yola çıkarken yanına almak zorunda olduğundan intikallerin yavaşlığı söz konusu ediliyor.

Mamafih, 13. Yüzyıla gelindiğinde Rum ahali sahil şehirlerine göç etmiş, Ermeniler ise birleşik bir Ermeni Krallığı kurmak hülyasından imtina ederek varlığını sürdürebilmiştir. Bu kütlelerin varlığını zaten Osmanlı döneminden itibaren kolaylıkla takip edebiliyoruz. Osmanlı’nın tebaaları olan Ermeniler ve ekseri Karadeniz hattında yaşayan Rumlar ne Türkleşmiş ne Müslümanlaşmamışlar, kimliklerini ve mevcudiyetlerini Cumhuriyet dönemi mübadelelerine kadar devam ettirmişlerdi.

Diğer taraftan, Selçuklu döneminde küskün Türkmenlerin göçleri, 13-14. Yüzyılda İlhanlılar ile başlayan ikinci ve çok daha etkili bir Türkleşme süreciyle mukim haline ulaştı. Önceleri Hıtaylarla başlayan ve Karahanlı topraklarına kadar etkilerini gördüğümüz Moğol istilaları, Cengiz Han döneminde Asya’nın kavimler göçünü meydana getirdi. Cengiz Han’ın ve oğullarının batıya akan istila hareketleri, aslında Doğu Türkistan’dan kopan son kalabalık göç kitlesi olarak okunmalı. İlhanlı döneminde açıkça gördüğümüz Türkleşme, saltanat makamının Moğol ancak Ordu ve Halk tabanında Türklüğün hâkim olmasından ileri geliyordu. Nitekim Anadolu Selçukluları tarafından gerçekleşen ilk demografik hamle, İlhanlılar eliyle Anadolu’nun bir Türk Yurduna dönüşmesi süreciyle olgunluğa ulaşmış oldu. Nihayet 14. Yüzyılın başlarında Anadolu’da bir nüfus patlaması olduğunu, Türkleşmenin ise fazlasıyla tamamlandığını görüyoruz.

Memlük Devlet adımı, tarih ve coğrafya âlimi olan İbn. Fazlullah Ömeri, 14. Yüzyılda Anadolu’nun durumunu bize özetliyor. Anadolu beyliklerinin çıkarttığı asker sayılarına bakacak olursak;

Karamanoğulları: 25 Bin atlı – 25 Bin yaya
Hamidoğulları: 15 Bin atlı ve 15 Bin yaya
Menteşoğulları: 100 Bin atlı
Aydınoğulları: 70 Bin atlı
Saruhanoğulları: 20 Bin atlı
Karesioğulları: 20 Bin atlı
Osmanoğulları:  40 Bin atlı – 40 Bin yaya
Germiyanoğulları: 40 Bin atlı
Candaroğulları: 30 Bin atlı
Eşrefoğulları: 70 Bin atlı

- ve irili ufaklı beyliklerle birlikte toplamda 650 Bin kadar asker çıkarmaya muktedir olduklarını rapor etmiştir.

Bu rakamları Arap tarihçilerinin mübağalâlarıyla karıştırmayalım. Zira Fazlullah bir devlet adamıdır ve ayrıca, Osmanoğulları için belirttiği rakamların gerçekçiliğini Bizans kaynaklarından doğrulayabiliyoruz.

Özetleyecek olursak; 11. Yüzyılda başlayan Türkleşme süreci 14. Yüzyılda olgunlaşarak, o dönem için muazzam bir rakam olarak 650 Bin asker çıkartabilecek fevkalade düzeye ulaşmıştır.  Ve bunu doğrudan asli Türk/Türkmen unsurlarıyla gerçekleştirmiştir.


.

 

Kayılar

23 Ağustos 2015 | Toplam Okunma: 361,519

Kayılar, kökenleri itibariyle 24 oğuz boyundan biri olarak varlıklarını yüzlerce yıldır koruyan güçlü ve önemli bir boydu. Göktürkler ve Karahanlılar dönemlerinde İç Asya’da varlıklarını devam ettiren Kayılar, 9. Yüzyılda Selçuklu Devleti bünyesinde ekseriyetle Horasan bölgesinde varlıklarını sürdürmekteydiler. Selçuklu tebaası olmayan ancak Selçuklu Devleti hudutları içerisinde diğer Türk boyları gibi konar/göçer yaşayan Kayılar Anadolu’ya iki ayrı dönemde iki ayrı kol halinde girdiler. İlk önemli Kayı kolu Malazgirt Zaferi ile Anadolu’ya giriş yapmış ve ilerleyen yıllarda güçlenerek Artuklu beyliğini kurmuşlardı. Horasan ve Merv bölgesinde varlıklarını devam ettiren bir diğer Kayı kolu ise Moğol baskıları nedeniyle Batıya doğru sürüklenmiş, Harzemşahlar ile  birlikte 12. Yüzyılın sonlarında Anadolu’ya girmişlerdir.

Kayıların sayıca hatırı sayılır büyüklükte bir nüfusa sahip olduğunu bünyesinden iki büyük beylik çıkarttığından hareketle görebiliyoruz. Ancak Selçuklu devrinden önce tarih sahnesinde ismine pek rastlanmamaktadır. Bunun muhtemel sebebi Kayıların diğer büyük Türk kitleleriyle birlikte hareket etmemiş olmalarıdır. Gerek Göktürkler devrinde, gerekse Karahanlılar döneminde tarih kayıtlarına düşmüş ve ulaşabildiğimiz tarih kayıtlarına etki edecek bir siyasi tezahürün içinde bulunmadıkları düşünülebilir. Ancak varlıklarını yüzlerce yıl devam ettirebildiklerini, Anadolu’ya göç ettiklerinde ise takriben 70 bin çadırlık geniş bir nüfusa sahip olduklarını düşünürsek kendi kaderlerini kendileri belirlemiş, geçte olsa Türk Tarihindeki yerlerini 12. Yüzyıl itibariyle almışlardır.

Kayılar, Anadolu Selçuklu Devletinin yıkılma sürecine girmesi ile Anadolu Beylikleri’nin bağımsız ve kendi başlarına idare edilmeye başlandığı dönemde Bizans’a karşı elde ettiği başarılar neticesinde güçlenmiş, yaklaşık 40 yıllık bir sürecin sonunda İmparatorluk haline gelerek Osmanlı Devletinin kurucu unsurları olmuşlardır.

Osmanlı Devletinin kuruluşu sürecinde baş rolü üstlenen Kayı Boyunun Anadolu’daki varlıkları Büyük Selçuklu Devleti döneminde Anadolu’ya giren Türk boyları kadar eski değildir. Kayılar Anadolu’nun Türkleşmesinden yaklaşık 100 yıl sonra Anadolu’ya girmişlerdir.

Kayılar, Moğol saldırılarının etkisiyle İç Asya’dan batıya doğru göç hareketine girişen Türk boyları ile birlikte Büyük Selçuklu Devletinin hüküm sürdüğü İran coğrafyasına göç etmişlerdi. Ancak Büyük Selçuklu Devleti 1157’de yıkılınca İran coğrafyası Abbasilerin tahakkümü altına girmeye başladı. Büyük Selçuklu Devletinin yıkılmasından sonra merkezi bir yönetime bağlı olmasalar da vilayetlerin yönetimi halen Büyük Selçuklu Devleti tarafından görevlendirilmiş olan valilerinin elinde bulunuyordu. Selçuklu valileri Abbasilerin bölgelerinde hâkimiyet kurmasını arzu etmiyorlardı. Aynı şekilde Moğol baskısıyla İç Asya’dan göç eden göçebe Türk boyları da Müslüman olmalarına rağmen Arap hükümdarlar tarafından yönetilmek istemiyorlardı. Selçuklu valileri ve göçebe Türk boyları bu ortak menfaat etrafında buluşarak Abbasi akınlarına karşı ittifak kurdular. Bu dönemde Kuzey İran coğrafyası Selçuklu ardılları olan Türklere, bölgede uzun süredir yaşayan göçer Türkmenlere, Kuzey Karadeniz hattında yaşayıp hazar denizi üzerinden İran’a göç eden Tatarlara ve Moğol baskısıyla İç Asya’dan göç eden göçebe Türk boylarına ev sahipliği yapıyordu. Selçuklu valileri Türkmenleri, Tatarları ve göçebe Türklerin en güçlü unsurlarından olan Kayıları ikna ederek Abbasi akınlarına karşı bir ittifak oluşturdular ve bulundukları bölgeyi (Horasan/Merv kentleri) Abbasi akınlarından korudular. Bu başarıda en büyük paya sahip olan Kayılar hem Büyük Selçuklu Devleti sonrası İran coğrafyasında başsız kalmış olan Türkmenlerin bağlılığını kazandı hem de büyük bir nüfuz kazanarak bölgedeki Türk kitlelerin liderliğini üstlendi.

Kayılar bu tarihte yaklaşık 20.000 çadırlık kalabalık bir oymaktı. Bölgedeki Türkmenler ve Tatarlar ise 50.000 çadırdan oluşan çok daha kalabalık bir nüfusa sahipti. Kendilerinden sayıca az olmalarına rağmen Kayı beyi Süleyman Şah’ın giriştiği savaşlarda gösterdiği kahramanlıklar ve Kayıların elde ettiği başarılar Türkmen ve Tatarları etkiledi. Yeni ve güçlü bir lider arayan bu Türk kitleleri Süleyman Şah’a biat ederek Kayı boyuna katıldılar. Kayılar artık 70.000 çadırdan oluşan muazzam bir güç unsuru haline gelmişlerdi. 70 bin çadırlık bir nüfus yaklaşık 50.000 kişilik bir savaşçı ordusu anlamına geliyordu. Oymağın savunması için vazifelendirilen askerler düşünüldüğünde ise en az 30.000 askerlik bir sefer gücü söz konusu oluyordu ki; bu rakam büyük bir savaşın kaderini belirleyebilecek bir muharip unsur olmaları için fazlasıyla yeterlidir.

Kayılar devletsiz ve töresiz kalmış, hem Moğollar hem de Abbasiler tarafından hedef haline gelmiş İran coğrafyasında varlıklarını devam ettirmek yerine Gaza etmek ve Anadolu’da kurulmuş ve giderek güçlenmekte olan Anadolu Selçuklu Devleti’ne yakın olabilmek maksadıyla Anadolu’ya göç etmeye karar verdiler. Anadolu göçlerindeki ilk durakları Ahlat oldu (1191). Burada çok kısa süre kalan Kayılar, ardından önce Erzurum’a sonra ise Erzincan’a yerleştiler. Ahlat, Erzurum, Erzincan hattı Anadolu Selçuklu Devleti ile Harzemşahlar devleti arasında sınır hattı durumundaydı. Doğusunda Harzemşahlar Moğol akınlarına karşı koymaya, Batısında Anadolu Selçuklu Devleti Anadolu’daki hâkimiyetini güçlendirmeye ve Haçlı seferlerine karşı koymaya çalışıyordu. Kayılar ne Anadolu Selçuklularına ne de Harzemşahlara tabi olmadılar ve kendi kaderlerini kendileri tayin etme gayretine giriştiler. Yaklaşık 30 yıl boyunca Erzurum ve Erzincan’da yaylayıp kışladılar ancak geçirdikleri onca zamana rağmen umduğunu bulamayan Süleyman Şah, asıl vatanı olarak gördüğü Türkistan coğrafyasına geri dönmeye karar verdi. Genç ve kahraman bir bey olarak ayrıldığı Türkistan’a şimdi yaşlanmış, ömrünün son demlerini yaşayan bir bey olarak geri dönüyordu.

Kayılar, göçlerini vaktiyle Türkistan’dan göç ettikleri Tebriz - Ahlat istikameti üzerinden değil güneyden Fırat nehri ve Halep vilayeti güzergahından gerçekleştirdiler ve Halep vilayeti yakınlarında bulunan Caber kalesi yakınlarına kadar ilerlediler. Göç istikametleri gereği Fırat nehrini geçmek zorunda olan Kayılar, sığ gibi görünen bir boğazdan nehri geçmeye karar verdiler. Öncü birlikler nehri geçemeyince durumu Süleyman Şah’a bildirdiler. Süleyman Şah nehri kontrol etmek için atını nehre sürdü ancak at sendeleyince nehre düştü ve boğularak hayatını kaybetti. Süleyman Şah, sudan çıkartılarak Caber kalesi yakınlarında nehir kenarına defnedildi. Bu bölge sonradan Türk Mezarı olarak anılmıştır. Günümüzde Süleyman Şah türbesi olarak geçen anıt mezarın bu bölgede bulunması hasebiyle Kayı beyi Süleyman Şah’a ait olduğu düşünülmektedir.

Süleyman Şah’ın vefatı üzerine Kayı boyunun dirliği bozuldu. Yaklaşık 70.000 çadır büyüklüğünde olan Kayı boyu içerisindeki en kalabalık kitleyi Türkistan’da Süleyman Şah’a tabi olan Türkmen ve Tatarlar oluşturuyordu. Süleyman Şah’ın ölümü üzerine bu kitle Kayılardan ayrılarak Şam’a doğru göç ettiler. Günümüzde Şam Türkmenleri olarak varlıklarını devam ettiren topluluk Kayılardan ayrılan Türkmen-Tatar kitlelerin ardıllarıdırlar. Türkmen ve Tatarların ayrılmasından sonra geriye kalan ve Kayı neslinden olanlar Süleyman Şah’ın 3 büyük oğluna uydular. Aslında Süleyman Şah’ın 4 oğlu vardı. Yetişkin olan oğulları Sungur Tigin, Gündoğdu bey, Ertuğrul Bey Kayı boyuna önderlik ettiler. En küçük kardeş olan Dündar ise henüz çocuk yaşta olduğu için ağabeylerine uymuştur.

Türkmen ve Tatarların ayrılmasından sonra Türkistan’a göç etmekten vaz geçen Kayılar, geldikleri güzergâhı izleyerek yine Fırat nehri üzerinden Erzurum’a geri döndüler. Pasin Ovasında bulunan Sürmeli Çukuru mevkiinde kışladılar. Ancak bu birliktelikte uzun sürmedi. Süleyman Şah’ın en büyük oğlu olan Sungur Tigin ve onun bir küçüğü olan Gündoğdu Bey, Süleyman Şah’ın ölümü üzerine yarım kalan Türkistan göçünü tamamlamaya karar verdiler. Ertuğrul bey ise Türkistan’a dönmek yerine Anadolu’da kalıp gaza etmenin daha doğru olacağını düşündü. Bunun üzerine Kayı boyunun büyük bir bölümü, tigin olması hasebiyle Süleyman Şah’ın en büyük oğlu Sungur Tigine ve onunla birlikte hareket eden Gündoğdu beye biat ederek Türkistan’a doğru göç ettiler. Ertuğrul beye ise yalnızca 400 çadır, kardeşi Dündar ve annesi Hayme Sultan biat ederek Erzurum’da kalmıştır.

Kayılar Türkmenlerin, Tatarların ve Sungur Tigin’e biat edenlerin ayrılmaları ile küçülerek 70.000 çadırlık bir oymaktan 400 çadırlık bir obaya dönüştü. Artık kendi kaderlerini tayin edebilecek kadar güçlü değillerdi. Kışlayabilmek için bir hükümdara tabi olmaları, Gaza edebilmek içinse bir orduya mensup olmaları gerekiyordu. Zira birkaç yüz kişilik bir askeri güçle ancak başıboş çetelerle ve yağmacılarla baş edebilirlerdi.

Ertuğrul Bey hem obasını muhafaza edebileceği güvenli bir yurt edinmek hem de Gaza edebilmek için küçük oğlu Saru Yatı’yı Anadolu Selçuklu Devleti hükümdarı Alaeddin Keykubat’a elçi olarak gönderdi. Alaeddin Keykubat, Ertuğrul Beyin talebine müspet yanıt vererek Kayılara Söğüt vilayetini kışlak, Domaniç ve Ermenibeli dağlarını yaylak olarak tahsis etti. Kayılar artık Selçuklu Devletinin tebaası olarak yaşayacaklar, Selçuklu ordusu ile gaza edecekler ve Batı Anadolu’nun bereketli topraklarında hayatlarını devam ettireceklerdi. Kayılar önce Ankara’ya oradan Söğüt’e geçtiler. Söğüt bu tarihten sonra Kayıların kadim Yurtları haline geldi. Ertuğrul bey, Gazi unvanını aldı ve ömrünün sonuna dek Söğütte yaşadı. Savaşsız, uzun ve müreffeh bir ömrün ardından 1281 yılında, 90 yaşında vefat etti. Büyük Oğlu Osman bey tarafından inşa edilen türbesi Söğüt (Bilecik) ilçesinde bulunmaktadır.

Ertuğrul Gazi’nin vefatından sonra Kayıların başına büyük oğlu Osman Bey geçti.

.

 

Otman mı Osman mı?

28 Ekim 2025 | Toplam Okunma: 628

Osmanlı’nın Avrupa’daki yükselişiyle batının Barbar Türk algısı nasıl değişti? Hümanistlerin gözünden Fatih Sultan Mehmed’in bilgeliği, Türklerin Truva efsanesiyle özdeşleştirilmesi ve Troyalı Otman kavramının doğuşu… Batının korku ve hayranlıkla karışık Türk imgesinin kökenleri.

Osmanlı'nın Avrupa topraklarında ilerleyişiyle yüksek ve kutsal iktidarını kaybeden batı, Türklere karşı hayranlık ve korku ile iç içe geçmiş bir ütopya haline gelmişti. Türkerle daha önce de karşılaşmışlardı. Onlara göre Türkler, tıpkı öncüleri Hunlar, Avarlar ve Kıpçaklar gibi istilacı barbarlardı. Türklere mağlup olmalarıysa bir başarısızlık değil, yaptıkları hatalar nedeniyle tanrı tarafından cezalandırılmalarından ibaretti. Ancak tüm bu genel kabuller, İstanbul'un fethiyle geçerliliğini yitirdi. Yunanca, Latince, Arapça ve Farsça'yı çok iyi bilen Sultan Mehmed, gelen elçileri tercümansız dinliyor, anlıyor, hatta cevap veriyordu. Matematik, asronomi, coğrafya, felsefe ve tarih bilgisi ise batının az sayıdaki bilim insanlarından daha ilerideydi. Böyle birine barbar diyebilmek nasıl mümkün olabilir?

Sultan Mehmed, yalnızca batının zihnindeki "Barbar Türk" kavramını yıkmadı. Artık Türkler güç, saygınlık ve hayranlık nesnesi haline gelmişti. Ne barbar diyebildiler ne de yükselen Osmanlı medeniyetini kabul edebildiler. Geçmişten gelen kabuller ve kabullenilmek zorunda kalınan gerçekler arasında kalarak Türkleri anlamaya ve yeniden tanımlamaya çalıştılar. 

Orta Çağ Avrupasında bilim, felsefe ya da ifade özgürlüğünden söz edemesek de, siyasetin ket vurmadığı tek ses şairlerden yükseliyordu. Batının "Hümanistler" olarak tanımladığı bu zümre, Anadolu'daki halk ozanları gibi umarsızca yazıyor ve söyleyebiliyordu. Henüz mezhep çatışmalarıyla tanışmayan batı, halen kutsal kiliselerin tahakkümü altındaydı. Halk ne düşünürse düşünsün, kiliseler Türkleri barbar düşmanlar olarak tanımlıyordu. Ancak Hümanistler, batının sosyal dokusunu şekillendiren Türk etkisini söylemekten çekinmediler. 

Hem korku hem hayranlıkla bakılan Türkleri yeniden anlamaya çalışan Hümanistler, içinde bulundukları kültür paradoksunu hafızalarındaki imgelerle yeniden kurguladılar. Bu kurgusal gerçekliğe göre Türkler, yalnızca "tanrının kırbacı" değil, aynı zamanda tarihi bir intikamın aktörleriydi. Her toplum gibi batı da varoluşlarının kökenini destansı bir savaşla başlatır. Bu efsanevi savaş Truva'da gerçekleşmiştir; Akhilleus (Aşil), Hector'u öldürerek Truva krallığını yıkar ve büyük batı medeniyetinin temellerini atar. Bu savaşın yaşandığı topraklar artık Türklerin elindedir. Batının milliyetçi romantizmine göre dönemin gerçekliği yeniden kurgulanır; böylece Türkler, Truva'da yendikleri Hector'un torunları olurlar. İşin garip tarafı Türkler de bu algıyı benimser. Osmanlı tarihçisi Hammer'e göre Fatih Sultan Mehmed, Gelibolu'da bulunduğu bir vakit şöyle demiştir.

"İşte Yunanlıların ve Makedonyalıların yakıp yıktığı o Truva'nın intikamını ben aldım."

Türklerin Truvalıların varisleri olduğu varsayımının ilk ortaya atıldığı yıllar, İstanbul'un fethinden hemen sonrasına tekabül eder. İtalyan hümanist "G.M. Filelfo", binlerce beyitlik Amyris adlı eserinde Fatih Sultan Mehmed'i Aeneas'a benzeterek Osmanlı'nın köklerini Troya'ya olarak sunar. İstanbul'un fethini ise doğal ve tarihsel bir tecelli olarak ifade eder (1471). Bu eser büyük ses getirir. Öyle ki kilise, Hristiyanlık teolojisine aykırı olduğu gereçkesiyle Türk propagandası olarak gördüğü bu esere öfkeyle tepki vermiştir. Ancak İtalya'da hissedilen Türk etkisi daha da yükselecektir. Bir diğer hümanist Bessarion, Türkleri barbar olarak nitelese de Osmanlı'nın entelektüel merakına yenilmiştir. Yine 16. yüzyılda yaşayan hümanist tüccar Anconalı Ciriaco, Türkleri antik dünyanın doğal mirasçıları olarak nitelemiştir. 

İlk kez 16. yüzyıl batı metinlerinde karşımıza çıkan "Troyalı Otman" (Ottomanus Troianus) ifadesi, Osmanlı Devletinin adını da belirleyecektir. İstanbul'un fethine kadar kaynaklarda doğrudan "Türkler" olarak ifade edilirken, milliyetçi bir romantizminin etkisiyle Ottoman Empire olarak anılagelecektir. 

İlginçtir ki; kaynaklarda "Otman" ifadesini görenler, bu durumu çok yanlış anlayacaklar, Osman Gazi'nin adının aslında Otman/Odman olduğunu öne süreceklerdir.



.

Yeniçeri Ocağının Kuruluşu

30 Mayıs 2016 | Toplam Okunma: 50,561

Yeniçeri Ocağının Kuruluşu 1. Murat dönemine tekabül etmektedir. Bu fikir aslında Murad Gazi’ye ait değildir. Bu ocak bir bakıma birbirini tamamlayan tezahürlerin bir araya gelmesi ile kendiliğinden ortaya çıkmıştır.

Çandarlı Halil, Edirne’nin fethinden sonra kendisini ziyaret eden Karamanlı Rüstem adında bir molla ile görüşmüş, bu görüşmede Molla Rüstem, kendisine “Han'a verilmesi gereken onca malı neden yok yere harcadınız” şeklinde bir tenkitte bulunmuştur. Çandarlı, bu tenkit üzerine bu sözlerin aslını ve menşeini öğrendiğinde konuyu Murad Gazi’ye nakletmiştir.

İslam akidesinde savaşlarda elde edilen ganimetlerin beşte biri hükümdarın hakkıydı. Bu hakka humus adı veriliyordu. Bu akideden haberdar olmayan Murad Gazi, babasından gördüğü üzere ganimetleri ekseriyetle gazilerine pay ediyordu. Molla Rüstem’in ganimetlerin ve savaş esirlerinin beşte birinin Han’a verilmesi gerektiğini ve bunun tanrı buyruğu olduğu ifade etmesi üzerine humus âdeti Osmanlı’da yerleşmeye başladı.

Bu ganimet hakkı yalnızca para, altın ve eşyalardan oluşmuyordu. Aynı şekilde savaş esirleri içinde geçerliydi. Bu minvalde savaşta esir edilen oğlanların (genç erkeklerin) bir kısmı Murad Gazi’ye gönderilmeye başlandı. Fütuhat ve savaşların birbiri ardına yaşanıyor olması, esir sayısının hızla artmasına yol açıyordu. Bu esirler Türkçe bilmiyorlardı ve haliyle Müslüman da değillerdi. Çandarlı, esirlerin devşirilmesi için her birini Türk hanelerine dağıtıyor, böylece hem Türkçe öğreniyorlar ve Müslüman oluyorlar hem de Türk gelenek ve göreneklerini benimsiyorlardı. Bu yöntemle devşirilen esir oğlanlar, yaşları kemale erdiğinde askeri eğitime tabi tutularak Hanın hizmeti için vazifelendirilmeye başlandı.

Osmanlı Ordusu, bozkır kültüründe olduğu gibi göçer tebaadan toplanan gazilerden meydana geliyordu. Sefer sona erdiğinde bu gaziler dağılıyor ve evlerine geri dönüyorlardı. Muhtelif evrelerde bu toplanma-dağılma sürecini yönetilebilir hale getirmek maksadıyla tımar sistemi geliştirilmişti. Bu sisteme göre gaziler belirli bölgelerde ikame ettiriliyor, kendilerine tımar olarak verilen arazileri işleterek geçimlerini sağlıyorlar, gaza edileceği zaman kolayca tekrar toplanabiliyorlardı. Ancak hükümdarın ve devlet erkanının her daim muhafazası gerekiyordu.

Bir mollanın telkini ile esirlerden bir kısmının humus hakkı olarak hükümdara gönderiliyor, bu esirler istifade edilebilir hale gelmesi için Türk tebaaya veriliyor, Türkleşen ve Müslüman olan bu gençlerin ise başıboş kalmaması gerekiyordu. Aynı zamanda da Hükümdarın her daim himayesinde bulunan bir askeri kuvvete ihtiyaç vardı. Bu tevafuk yeniçeri ocağının temellerini oluşturdu.

Önceleri bu devşirilmiş oğlanlardan oluşan askeri birime Ezel Çeri adı verilmişti. Bu ifade bir süre sonra Yeni Çeri olarak değiştirildi. Sayılarının giderek artması zaman içerisinde Osmanlı devletinin en kadim güç unsuru haline gelmelerine yol açtı. Çeriler diğer gaziler gibi bir aile mensubu değildiler. Anne ve Babaları yoktu. Bu da onları hayatlarını gaza yoluna adayan birer asker yapmıştı.

Yeni Çeriler, bulundukları çağın özel kuvvetler birimiydi. Hayatları savaş sanatı üzerine kurulmuş, gaza ve fetih için yaşayan bu askerler, ilerleyen yüzyıllarda Avrupa’nın korkulu rüyası olacaktır.



.

Savcı Bey İsyanı

30 Mayıs 2016 | Toplam Okunma: 34,768

Murad Gazi, son seferlerinin ardından Bursa'ya dönmeyip Rumeli'de kalmıştır. Bu süre zarfında Başkent olan Bursa'nın idaresini en küçük oğlu Savcı Bey'e teslim etmişti. Savcı Bey, en küçük şehzade olması hasebiyle saltanat sırasının kendisine gelmeyeceğini biliyordu ve tahtı ele geçirmek için isyana tevessül etti. Kendisi gibi taht varisi olan İmparator Yannis'in oğlu Andronikos ile gizli bir ittifak yaparak isyan hazırlığına girişti. Bu durumu haber alan Murad Gazi, ordusu ile isyancı şehzadelerin üzerine yürüyerek Apikridum mevkiinde isyancı orduyu mağlup etti. Ancak Savcı Bey, mahiyetindeki kuvvetlerle birlikte kaçmayı başardı. Andronikos teslim olup babasından af dilemeye gitse de Savcı Bey, tahtı ele geçirme hayalinden vazgeçmedi. Mahiyetindeki kuvvetlerle birlikte Dimetoka hisarına sığındı. Burada 10 ay kadar saklanmayı başarsa da nihayetinde yakalanarak Bursa'ya getirildi.

Savcı Bey henüz 14 yaşındaydı. Murad Gazi, kendisine tavsiyelerde bulunup itaat etmesini telkin etti. Ancak Savcı Bey, boyun eğmeyerek Murad Gazi'yi hiddetlendirecek sözler sarf etti ve nihayetinde "nur-ı basıradan mechur" ile cezalandırılarak gözlerine mil çekildi. Bir süre sonra ise yine Murad Gazi'nin emriyle boğduruldu. Nizamı yeniden tertip edince Edirne'ye geçti ve burada yeni seferlerin hazırlıklarıyla meşgul oldu.  Murad Gazi'nin asi oğluna uyguladığı ceza, diğer isyancı Andronikos'un akıbetine ilham oldu. Yannis, bu kadar ağır olmasa da merhamet gösterip oğlunun gözlerine kızgın sirke döktürerek cezalandırdı.


.

Bayezid - Timur Mektupları

14 Temmuz 2016 | Toplam Okunma: 333,290

Timur'un Sivas Kalesini almasından sonra her iki devletinde birincil gündem maddesi aralarındaki ihtilaf olmuştur. Bu süre zarfında Timur neredeyse tüm ordusunu Anadolu'ya nakletmiş, Bayezid ise İstanbul kuşatmasını kaldırarak devlet erkanı ile birlikte meseleyi istişare etmiş ve savaş hazırlıklarına başlamıştır. Sivas Kalesi vakasına müteakip Timur ve Bayezid, meselenin halli için aralarında mektuplaşmışlar ve bu mektuplaşmalar neticesinde savaş kaçınılmaz hale gelmiştir.

Aslında Timur ve Bayezid'in arasında tırmanan düşmanlık önce sulh yolu ile halledilmeye çalışılmıştı. Timur, Bayezid'e mektup göndererek meseleyi sulh yolu ile çözmeye teşebbüs etmiş, ancak bu mektup Karahanlılar tarafından saklanarak Bayezid'e ulaşması engellenmişti. Bu mektuptan haberi olmayan Bayezid ise Timur'un açıkça topraklarına göz diktiğini düşünerek kendisine hakaretler dolu bir mektup yazmıştı. Timur'un söz konusu mektuplaşmalarda ki yaklaşımını müşahede ettiğimizde belki de söz konusu ilk mektubun Bayezid'e ulaşması durumunda sulhun mümkün olabileceğini, Ankara Savaş hiç yaşanmamış olabileceğini müşahede edebiliyoruz. Her ne kadar Bayezid, bu durumun farkına varıp sarf ettiği hakaretlerden ötürü özür dilemiş olsa da Timur'un kendisine başkaldıran ve Bayezid'e sığınan isyancı beylerin iadesinin gerçekleşmemesi ve Bayezid'in sulh istememesi nedeniyle geri adım atmamıştır. Timur ve Bayezid arasındaki yazışmaları incelediğimizde meseleyi daha iyi kavrayabiliyoruz.

1. Mektup - Timur: Rum diyarında melik olan Yıldırım Bayezid! Bil ki, biz kudret ve iktidarımızla insanlık aleminin en büyük kısmını tab'amız haline getirmiş bir hükümdarız. Bu görülmemiş işi, tek başımıza yaptık, senin gibi babamızdan ülkeler tevarüs etmiş değiliz. Aklını başına topla ve Kara Yusuf'la Ahmet Celayir'i topraklarından kov. Emirlerimize karşı gelen hükümdarların akıbetini duymuş olsan gerektir. Siz de o hükümdarların arasına girmekten sakının...

1. Mektup - Bayezid: Ey ihtiyar köpek, tekfur kafirlerinden daha şiddetli kâfirsin. Mektubunda bizi korkutmak ve hile ile kandırmak istemişsin. Osmanlı sultanlarını, Acem padişahlarına benzetme. Osmanlı askerleri de, ne Kıpçak ülkesi Tatarı gibi sıradan insanlar, ne de Hint toplulukları gibi başı boş, sere serpe avare kalabalıklar değildirler. Osmanlı askerleri, Irak ve Horasan askerleri gibi hamiyetsiz ve perişan olmayacak kadar onurlu askerlerdir. Yine sen, Osmanlı askerlerini Şam ve Haleb (Memlûk) askerlerine de benzetmeyesin... Bu mektup eline geçtikten sonra savaş meydanına her kim ki gelmeyip kaçarsa, onun eşi üç talakla kendisinden boş olsun.

2. Mektup - Timur: Sen kendini Allah yolunda cihad eden, bizi ise haksız yere kan döken bir kâfir ve beni yeni yetme bir savaşçı saymışsın. Bil ki, ben kırk yıla yakın bir süredir nefsimi cihada adamışım. Bu cihatlar sonunda kaleler ve ülkeler feth ederek, beldeleri kurtarmakla meşgulüm. Kaldı ki bu halim, dünden daha açık ve kesindir. Bu mücadeleler esnasında, çok sayıda kişi bize itaat etmiş ve yolumuzda canlarını feda etmiştir. Siz niçin bize hizmet etmekten kaçıyor, sevgi göstermiyorsunuz? Hem yaşça da senden büyük durumdayım. Bu güne kadar hangi tarafa gittiysem, kısa sürede orayı ele geçirdim. Sivas’ı da kısa zamanda elde ettim. Sen Malatya’yı muhasara ettin, dört ay elde edemedin ve geri dönmek zorunda kaldın. Sinop Kale’sini ne zamandan beridir elde edemedin. Mektubundaki gibi tehdit ve gurura kapılma, akıl yolundan uzak sözlere cesaret etme. Kaldı ki Sivas’ta ele geçirdiğim adamlarınızdan durumunu anlamış haldeyim. Dolayısıyla pek çok Müslümanı rencide etmek, han ve mallarını harab etmek uygun görülmemiştir. Bu sebeptendir ki, güzel cevap vermeyi yüksek bir iş olarak bil, ülkeni harap etmekten kurtarmış olursun. Bizimle anlaşma yoluna döner, özür dileyen bir ifade ile cevap verirsen, aramızda dostluk ve sevgi olur. Böylece Frenk kâfirine fırsat vermemiş olur, biz de, Sivas’tan çekilerek geri döneriz. Bizim niyetimiz ve meylimiz sizi zayıf düşürerek meşgul etmek, böylece kefere dinine yardım etmek değildir. Bizi ve askerimizi kâfir, dinsiz, sapık itikatlı mezhep sahibi ve çirkin âdetleri bulunmakla itham etme. Bizim askerimiz babadan ataya Müslüman ve Müslüman çocuklarıdır. Niçin hidâyete layık olmasınlar? Kaldı ki, Osmanlı’nın askerleri çoğunlukla kâfirlerden devşirme olduğu açıktır. Davamız cihangirlik olup, saltanatımız adına hutbeler okunmaktadır, sikkeler basılıdır. Müslümanların ûlü’l-emri olduğumuzda şüphe yoktur. Bizim soyumuz, İlhân-ı Âlişân’a ulaşmaktadır. Eğer samimi selâmınızla beraber iyi ifadeler içeren mektubunuz gelirse, her iki taraf arasında yumuşama ve sevgi peyda olur. Aksi halde kılıç ortaya çıkınca, kaleme yer kalmaz ve’s-selâm

2. Mektup - Bayezid: Zamanın cihan sultanı olan Timur-i Köregen (Damat), Sivas’a gelip yerleşmeyi, bizim Tebrîz’e yöneldiğimize benzeterek tuhaf kıyaslamada bulunmuşsun. Kaldı ki biz, Kefe’den Şirvan’a varıp, o ülkeye asker çıkarsak, kim mani olabilir? Kıpçak halkı sizden bıkıp usandığı için bizimle beraber olmayı tercih etmektedir. Malatya ve Sinop hususundaki iddianız da doğru değildir. Bazı sebeplerden dolayı muhasaradan vazgeçilmiştir. Yoksa bizim askerimizin azlığı veya sizin askerinizin çokluğundan dolayı olmamıştır. Kastamonu ve Karaman hakimlerinin inatları ve o sırada fırsat bulup, bazı vilâyetlerimize saldırmaları, bizim Malatya ve Sinop’taki muhasarayı kaldırmamızı zaruri kılmıştır. İyi bil ki, atam Ertuğrul Han üç yüz kadar gazisiyle beraber, Hülâgû Tatar’ından onbin Tatar’a vurup, Alâeddin Keykubât’a galip gelenleri mağlup etmiştir. Bundan sonra devlet idâre etme şerefine nâil olmuş, hil‘at kendisine verilerek, Allâh’ın lutfu ile Âl-i Selçûk’un yerine idareyi elde tutması isyân ve baş kaldırma ile olmamıştır. Osman Bey’in ilk culûsundan itibaren, dört tarafında bulunan kâfirlerle gece-gündüz iki yüzbinden fazla askeriyle cihat etmiştir. Bu saltanat yıldızımız bugün dördüncü tabakaya erişmiş ve şimdiye kadar fethettiğimiz kale ve kasabaların sayısı geçmiş sultanların hayalinden geçmesi dahi mümkün olmamıştır. Bizim nazarımızda; dünya ve içindekilerin kıymeti, Allah yolunda cihat etmenin yanında saman çöpü kadar değeri yoktur. Osmanlı askerine Abdullâh oğlu demekten fazlasıyla zevk duyarız. Çünkü bütün sahâbe-i kirâmın ataları kâfir iken, kendileri Müslüman oldular. Böyle müslüman olanlar, insafı olmayan müslüman-zâdelerden çok çok üstündürler. Siz Sivas’ı harap idüp, ehl-i İslâm’ın ırzını pâyimâl etdükten sonra ne denile bilir ki! Siz, ilk suçlamayı kendinizden gidermeye uğraşıyorsunuz. Arapça ve Farsça gelen mektuplarınızda sertlik, kabalık, kibir ve gururdan başka bir nesne yoktu. Âl-i Osman, hile ile ülkeleri kendisine mülk edinmemiştir. Mektuplarımız akıllı devlet erkânımızla yapılan istişâreler sonrası yazılmıştır.

3. Mektup - Timur: Sungur Çavuş ve Hacı Bayezid ile gönderdiğimiz haberler doğrudur. Sizin küffârla savaştığınızı biliyoruz. Bu tarafta Gürcü kâfirlerle biz savaşıyoruz. Hem siz hem de bizler bu konuda mutluyuz. Bu durumun sayısız faydaları her iki tarafa olmaktadır. Yazdıklarımızda zerre kadar şaibe ve şüphe olamaz. Antlaşma kararı olursa, Mısır’la aramızda olanlardan ıslâh edici olunması isteğiniz uygun görülmemiştir. Çünkü ölen eski Mısır Vâlisi, elçilerimizden Irak ve Acem’in büyük saygı duyduğu Bahaddin Savcı’yı haksız yere öldürdü. Yine uzun süredir hapsettiği Gönültaş’ı serbest bırakması için elçi gönderdiğim halde isteğimi yerine getirmedi ve o günahsızı hiç endişe duymadan katletti. Biz Şam ve Haleb’e geldiğimizde, Mısır’da Hacı adındaki elçileri gelip haps olunan Otlamış’ı Haleb’e gönderelim dediler. Senin, şimdi Mısır Vâlisi olan kimseye oğlumuzdur demeni uygun görmedik. Onu Sultânu’l-Harameyn elkâbıyla anmanız doğru olmaz. Belki Mücâvirü’l-Harameyn demeye lâyık değillerdir. Bize dost olmayanı, kendinize yakın ve sevdiklerinize dahil etmeyiniz. Saltanat işleri nezâkete bağlıdır. Dikkat edilecek yönleri çoktur. Ahmed Celâyir şimdi Bağdat yakınlarına gelmiş, biz de oraya asker göndermişiz. Tekrar size taraf kaçar gelirse sahip çıkmayıp, bilâkis yakalayıp bize teslim etmeniz sizden isteğimizdir. Erzincan’a varıp, yerleri tahrip için şimdilik serhadda durularak elçilerinizin gelmesini beklemekteyiz.

3. Mektup - Bayezid: Mısır hakimi ile aranızda geçen olaylardan dolayı bizim niyetimizi doğru anlamamışsınız. Biz arzu etsek Mısır’ı feth etmeye her zaman kadiriz. Ahmet Celâyir tekrar geri Osmanlı topraklarına gelirse, Kara Yusuf ile birlikte ikisini size teslim etmemi istemişsiniz. Biliyorsunuz ki Hûlâgu Dârü’s-Selâm’ı alıp İran’ın çoğunu eline geçirdiği sırada, halifenin amcası çocuklarından bir iki kişi Mısır’a Kâhire Vâlisi Baybars’a sığındılar ve onun himayesine girdiler. Hülâgu’nun Bağdat Vâlisi olan Karaboğa Noyan, Baybars’la cenk ettiler. Halifenin amcasını Mısır askeri sanıp, orada şehit ettiler. Kaçanlar şimdiye kadar Kâhire’de kaldı ve Hülâgû Han onları geri istemedi ve takip de etmedi. Şimdi bu dostunuz feleğin tokadını yemiş bir iki kişiyi himaye etmekle hatırınızı kıracak bir durum olamaz. Zira Hülâgû böylesine cüz’i şeylerden vaz geçmiştir. Muradımız Sivas ve çevresinden elinizi çekmenizdir. Bunu yerine getirmeniz güzel bir işaretinizin gereği olduğu anlaşılacaktır. Ancak her hâlde Allah’ın takdirinden kaçılmaz ve bizim kimseden korkumuz yoktur...

4. Mektup - Timur: Şimdiye kadar sulh için çalıştım ve nihayet Sivas’a gelmem söz konusu oldu. Kâfire fırsat vermemek, İslam diyarlarını harap etmekten endişe edip, Şam tarafına giderek Mısır azizinden intikamımızı aldık. Sizin hasta olduğunuz hususu ağızlarda dolaşırken, biz bunu fırsat bilip dikkate almadık. Ancak siz fırsat bulunca bize bağlı olan Erzincan’a gelip valimizi rencide ettiniz. Adamımız olan Taharten(Muttaharten) sulhu sağlamak için sizin pişman olduğunuzu bize yazmıştır. Biz de güvendik ve sulh için antlaşmaya varılacağı umuduyla birkaç kez mektuplar gönderdik. Ama siz gittikçe artan bir katı tutum içerisinde oldunuz. Tâ ki biz ve askerimiz için kâfir ve kâfirden daha eşed kâfirlerdir demeniz sözü her yerde söylenir olmaya başladı. Elçileriniz olan Sungur ve Ahmed adamlarınız uzun süredir yanımızdadırlar. İslamlığımızı ve inancımızı biliyorlar. Hedefimiz Kefe ve Kırım yönüne iken, Şirvan’dan geri dönüp tekrar Erzincan’dan o tarafa varmak icap etti. Semerkand’da bulunan oğlum Muîneddin Muhammed Sultan Bahadır da askeri ile birlikte bana katılacaktır. İsteğimiz Erzincan’a varmadan ve askerimiz şehirlerinize girmeden önce Sivas, Malatya, Elbistan, Erzincan ve Kemâh’ın bize bırakıldığını sağlam bir ahit-nâme ile bildirmenizdir. Sulha muhalif değilim ve bağlıyım. Bu sulhun bir sûretini Mekke-i Mükerreme’de Bâbü’l-Harâm’da kapalı muhafaza olunsun ki, kimin bu sulha uyup uymadığı ortaya çıksın. Bu mektup Sungur, Ahmed ve Hacı Bayezid ile gönderildi.

4. Mektup - Bayezid: Timûr-i köregen hazretleri, ilgi uyandıran antlaşmaya dair mektubunuz, ben Sivas’a geldikten sonra ulaştı. Ben bu sırada antlaşma hazırlığı içerisinde bulunuyordum ki; Nâgâh(vakitsiz saatte) sulha muhalif bir başka mektup Karaman fesatları elinden orduyu humâyûnumuza erişti ve antlaşmanın gecikmesine sebep oldu. Devlet erkânımızdan akıllı kişiler bu durumu şöyle değerlendirdiler. İkinci mektup ilk karışık dönem sürecinde yazılarak elçi ile gönderildi. Karaman topluluğu ki eskiden beri ocağımızın düşmanı olmuşlardır, bunlar elçimizi öldürüp, fitne iyice ayyuka çıkıncaya kadar mektubu sakladılar. Musâlaha olacağı ihtimâlini görünce, bu kez bazı rezilleri üzerimize gönderip bizi şüpheye düşürmüşlerdir. Rezillerin eline düşen mektubun gecikmesinin sebebi dahi biz olmadığımız hususu malumunuzdur. Bu durumu yaltaklanma olarak görürseniz hayır, asla düşmandan yüz çevirmek âdetimizden değildir. Sulh ve cengin cezası ve mükâfatı buna sebep olan tarafa aittir. Eğer bir kimse fitneye sebep olursa, Allah’u Teâlâ onun cezasını versin.


.

 

Osmanlı - Safevi Mücadelesi

23 Aralık 2021 | Toplam Okunma: 7,670

1590’a kadar devam eden Osmanlı – Safevi mücadeleleri görünürde Osmanlı lehine sonuçlanmıştı. Ancak sosyol-kültürel çerçeveden baktığımızda Osmanlı sınırlarına katılan topraklarda halen Safevi aidiyeti devam ediyordu.

Osmanlı Safevi mücadelelerinin ilk evresi olarak tanımlayabileceğimiz 1578-1590 arası mücadeleler Osmanlı lehine sonuçlanmışsa da 1603-1618 yılları arasında yaşanan gelişmeler bu mücadelenin 2. evresi olarak Osmanlı için kabul edilemez bir neticeyle sonlandı. Şüphesiz bu atmosferin en önemli etmeni Celali isyanları olmuştur.

Batıda Hapsburglar, içeride Celali isyanları, doğuda Safeviler ile mücadele eden Osmanlı, nihayet bu mücadelelerden başarıyla ayrılsa da tadil edilemez hasarlar aldı. Doğuda ise Safeviler yıkılmanın eşiğinden dönüp Şah Abbas önderliğinde adeta yeniden dirildi. Osmanlı, Safevilerden aldığı Azerbaycan ve Gürcistan üzerinde güçlü bir merkezi idare meydana getiremedi. Şüphesiz bu müşkülün en önemli faktörü Şii mezhebini benimsemiş olan halkın Safevi hanedanını Osmanlı’ya tercih etmesiydi.

Şah Abbas, İran coğrafyasında alışılagelmiş geleneksel idari ve askeri anlayışı terk ederek Osmanlı modelini benimsemek suretiyle devletin yapısını yeniden şekillendirdi. İdarede inisiyatif sahibi olan Türk emirlerin nüfuzlarını kırıp devlet erki üzerindeki tesirlerini önemli ölçüde azaltarak doğrudan merkezi güç unsuru olan saray kuvvetlerini tıpkı Osmanlı’da olduğu gibi kapıkulu ocaklarına benzer bir teşkilatlanmayla yeniden tesis etti. Askeri sınıfta hakim unsur olan Türklere alternatif olarak Gürcü, Çerkez, Ermeni ve İranlı askerlerden oluşan kozmopolit ve bir üst kuvvetin idaresi dışında hareket edemeyecek yeni bir askeri nizam tesis etti. Osmanlı’da bu kuvvetlere kul/kapıkulu, kuvvetleri idare eden subaylara da kul ağası deniyordu. Tüfekçi, piyade ve topçu bölüklerinden meydana gelen bu ordunun sayısı 40 Bin’e kadar ulaştı. Diğer taraftan topçuluk tekniklerini yükseltmek amacıyla batıdan getirtilen kimi uzmanlardan destek alınarak ordu adeta modernize edildi.

Şah Abbas, askeri ve siyasi alanlarda giriştiği yeniliklerin yanında ticari ve diplomatik yollara da başvurdu. Osmanlı’nın batıdaki güçlü düşmanı Hapsburglarla irtibata geçerek Osmanlı’ya karşı ittifak teklifinde bulundu. Ardından Rus çarına Şirvan ve Gürcistan üzerine ortak sefer düzenleme teklifinde bulundu. Bir diğer cephe olmak üzere; Dinyeper Kazakları ile de Osmanlılara karşı ittifak arayışlarına girişti. Ayrıca Osmanlı’nın önemli gelir kalemlerini sekteye uğratmak amacıyla İngilizlerle irtibata geçerek Kuzey Karadeniz üzerinde yeni bir ticaret rotası oluşturmayı denedi. İran’dan batıya giden ipek ticaretini de engelleyerek bu kıymetli kumaşın batıya doğrudan Basra üzerinden nakledilmesini sağladı. Ancak Osmanlı’nın bakır ticaretine ambargo koymasıyla geri adım atmak zorunda kaldı. Diğer siyasi hamlelerden ise istediği neticeleri aldığı söylenemez.

Nihayet devletini yeniden ayağa kaldırıp tesis ettiği yeni nizamla arzu ettiği güce ulaşan Şah Abbas, 1603’de Osmanlı’ya savaş ilan etti. Yıllarca süren mücadeleler neticesinde ele geçirilen Tiflis, Gürcistan, Azerbaycan, Karabağ ve Nihavend, kısa süre içerisinde ele geçirilerek Safevi idaresine girdi.

Osmanlı, Sinan Paşa’yı şark serdarı yapıp Safeviler üzerine sefere gönderdi. Hazırlıkların gecikmesi ve mesafenin uzak olması nedeniyle sefer ancak 1604 Haziran’ında başlayabilmişti. Üstüne üstlük sefer gecikmiş, Osmanlı ordusu Van’da kışlayarak sefer mevsimini de kaçırmıştı. Burada Safevi hücumuna uğrayan Osmanlı kuvvetleri Erzurum’a geri çekilmek zorunda kaldı. Yeni bir sefer için sonraki baharı beklemek gerekiyordu. Nihayet 1605’de tekrar harekete geçen Sinan Paşa, Erzurum beylerbeyi Köse Sefer Paşa’nın başına buyruk hareket ederek Safevilere esir düşmesi üzerine sefer planlarının değiştirmek zorunda kaldı. Nihayet geciken sefer tüm aksaklıklara rağmen gerçekleşti. Urmiye gölü yakınlarında gerçekleşen mücadele, Osmanlı için ağır bir kayıpla sonuçlandı. 30 Bin asker kaybeden Sinan Paşa, kalan kuvvetleriyle geri çekilip yeni bir sefer için hazırlansa da 1606’da Diyarbakır’da vefatı üzerine Gence, Şirvan ve Şemahı Safevilerin eline geçti.

Osmanlı, devam eden yıllarda Safevi seferleri düzenledi. Ancak bu seferler, Anadolu’da baş gösteren Celali isyanlarını bastırmakla uğraşırken sefer mevsimi sona eriyor, ordu doğu sınırlarına ulaşmakta gecikiyordu. Nihayet Kuyucu Murat Paşa, isyanları bastırmaya muvaffak olup Tebriz üzerine sefer etti. Ancak İki kuvvet Tebriz yakınlarında karşılaşsalar da beklenen mücadele gerçekleşmedi. Ordular seferde silah başındayken yapılan barış görüşmeleri süreci yumuşattı. Kuyucu Murat Paşa’nın 1611’de Diyarbakır’da vefat etmesi üzerine yerine Nasuh Paşa atandı. Sonrasında bir sulh aktedilebildi. 1612 yılında yapılan anlaşmayla Osmanlı, 1555 Amasya Anlaşmasıyla belirlenen sınırlara geri çekilmeyi kabul etti. Karşılığında Safeviler de İpek ticaretine izin verecekti.

Barış hali uzun sürmedi. Şah Abbas yönetimiyle anlaşamayan iki Gürcü Prensi’nin Osmanlı sarayından yardım istemesi üzerine Safevi Ordusu Gürcistan topraklarına girdi. Bu hamle ateşkesin ihlali anlamına geliyordu. Ayrıca Şah Abbas, taahhüt ettiği 200 yük ipeği de göndermeyerek anlaşmayı ortadan kaldıracağını belli etmişti. Osmanlı, vezir Öküz Mehmet Paşa’yı İran serdarı tayin etti ve doğu seferi için görevlendirdi. Ancak imparatorluk ordusu için yeni bir sefere hazırlanmak pek kolay değildi. Ordunun teşkil edilmesi ertesi yıla kaldığı için savunma tedbirlerini alan Şah Abbas, Gence’yi ele geçirip Kars kalesini tahkim ederek olası Osmanlı ilerleyişini zorlaştıracak önlemler aldı. 1616’da sefere çıkan Öküz Mehmed Paşa, Revan’da karşısına çıkan Safevi kuvvetlerini bertaraf etse de şehrin güçlü müdafasını aşamadı. Erzurum’a geri çekildikten sonra ise görevden alındığı haberi geldi. Mehmed Paşa, Erzurum’dayken Şah Abbas ile sulh müzakereleri yapıyordu. 1. Ahmed, Safevilerin talebini kabul etmeyerek seferin devam etmesini kararlaştırdı. Yeni İran Serdarı olarak atanan Kayserili Halil Paşa, Gence, Nahçıvan ve Culfa’ya akınlar düzenlendi. Ancak Eylül 1618’de Erdebil yakınlarında pusuya düşerek mağlup oldu. Bunun üzerine Osmanlı, Safevilerin taleplerinin ağır bastığı bir sulh anlaşması yapmak zorunda kaldı (Serav Muahedesi – 1618).

 17. Yüzyılın ilk çeyreği Osmanlı için iç karışıklıklarla geçti. 2. Osman’ın katledilmesi üzerine ortaya çıkan isyanlar doğu cephesindeki gelişmeleri derinden ve doğrudan etkiledi. Osmanlı ordusu için Bağdat bölgesinden toplanan askerler, Bekir Subaşı önderliğinde ayaklanarak Beylerbeyi Yusuf Paşa’yı öldürdüler. Sahte bir beratla Bekir Subaşı’yı beylerbeyi ilan eden asiler, Diyarbakır valisi Hafız Ahmed Paşa’nın Bağdat’a doğru harekete geçtiğini öğrenince yardım almak için Safevilerden yardım istedi. Bağdat’ı ele geçirmek için önüne gelen bu fırsatı kaçırmayan Şah Abbas, Bekir Subaşı’ya bölge valiliğini vaat edecekti ki Hafız Ahmed Paşa önce davranarak isyancı subaşıya Paşalık unvanı taltif etti. Şehri kolayca teslim alacağını düşünen Safevi kuvvetleri, artık paşa olan Bekir Subaşı’nın mukavemetiyle karşılaştı. Bu kez iç kalenin müdafaasından sorumlu olan Derviş Mehmed Ağa, Şah Abbas’la gizlice anlaşıp kale kapılarını açtı. Böylece Şah Abbas, kaleye kolayca girerek şehri ele geçirdi. Bağdat, yaklaşık 90 yılın ardından Safevilerin eline geçmiş oldu (1624).

Şah Abbas, Şiilere yapılan zulmü ortadan kaldırmak ve bölgeye adalet getirme gibi gerekçelerle düzenlediği seferin sonunda Sünni halka zulmederek Osmanlı’nın hiddetini üzerine çekti. Ebu Hanife, Abdulkadir Geylani gibi önemli isimlerin türbelerini tahrip ettirip Sünni halka Şii kefil gösterme mecburiyeti getirerek Sünni halkı hem manen hem madden baskı altına almıştı. Osmanlı, gelen haberler üzerine vakit kaybetmeden sefer hazırlıklarına başladı. Bağdatı geri almakla vazifelendirilen Hafız Ahmed Paşa, 1625 Eylül’ünde büyük bir orduyla yola koyuldu. Şehir şiddetle kuşatılarak ikmal yolları kapatıldı. Şah Abbas, kuşatmaya daha fazla dayanamayacağına karar verip şehrin teslimiyle Safevilere bırakılacak topraklar için diplomasi yapmaktaydı. Ancak Osmanlı ordugahında karışıklıklar baş gösterdi. 8 aylık kuşatmanın ardından şehrin alınması an meselesi haline gelmişken ayaklanan Osmanlı askerleri kuşatmanın kaldırılmasına yol açtı (3 Temmuz 1626).

Hafız Ahmed Paşa’nın başarısız kuşatmasının ardından Abaza Hasan Paşa isyanı nedeniyle yeni bir sefere ancak 1629’da hazırlanabilen Osmanlı, 1630 yılında Bağdat önlerinde görüldü. Önceki kuşatmaya göre çok sayıda mühimmat ve topçu kuvvetlerinden oluşan Hüsrev Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, şehrin surlarını aşamadı. Hürsev Paşa, ertesi yıl yeniden sefer düzenlemeye teşebbüs etse de evvelce başarısız neticelenen sefer nedeniyle asker toplayamadı.

Osmanlı’da taht mücadeleleri ve iç karışıklıklar, 5. Murat’ın tahta çıkmasıyla nihayete erdi. Muktedir ve cengaver bir hükümdar olan 5. Murat, kudretli ataları gibi ordunun başına bizzat geçmiş, devletini yeniden dirliğe ve istikrara kavuşturmuştu. Nihayet Bağdat Seferi, 5. Murat için mutlak hal olunması gereken bir meseleydi. Murat, ilk seferini Revan üzerine yaptı (1635). Şehri ele geçirip geri döndü. Ancak şehir kısa süre sonra tekrar Safevilerin eline geçti. Bu sırada Safevi tahtında Şah Safi bulunuyordu. Safeviler, bu dönemde doğudan Babürlüler tarafından sıkıştırılmaktaydı. İki cephede birden mücadele edemeyeceğinden doğu sınırlarından vazgeçerek Bağdat’ı savunmayı tercih etti. Nihayet 16 Kasım 1638’de başında 5. Murat’ın olduğu Osmanlı Ordusu Bağdat önlerinde görüldü. 39 gün süren kuşatmanın ardından şehir teslim oldu. Şehir emân üzere teslim alındığından ahalinin şehirden çıkmasına izin verildi. Ancak geçmişte yaptıkları zulümlerden olsa gerek; Sünnilerin saldırılarından çekinen Safevi askerleri silahlarını bırakmadılar. İntikam güden şehir halkının Safevi askerlerine tacizleri ve Şii nüfusun da müdahil olmasıyla başlayan olaylar katliamlara dönüştü. 5. Murat dönüş hazırlıkları yaparken iç kalede büyük bir patlama meydana geldi. Çok sayıda Osmanlı askerinin ölmesiyle neticelenen patlamanın Safeviler tarafından gerçekleştirildiğini düşünen erkân, şehirdeki Şii nüfusun katli için 5. Murat’ı ikna ettiler ve istedikleri icazeti alarak Şiileri kılıçtan geçirdiler.

Nihayet Osmanlı – Safevi ilişkileri, 61 yıl süren mücadelenin ardından (1578-1639) aktedilen Kasr-ı Şirin anlaşmasıyla sulh ile neticelendi. 5. Murat, İstanbul’a dönerken sulh görüşmeleri için görevlendirdiği Veziriazam Mustafa Paşa, bir taraftan sulh görüşmeleri yaparken diğer taraftan Şah Safi’yi sulha ikna etmek için Safevi topraklarına doğru ilerliyordu. Kasr-ı Şirin (Zühab) beldesinde neticelenen görüşmelerle anlaşma şartlarında mutabık kalındı. Bu antlaşma daha çok sınır protokolü niteliği taşır. Osmanlı’nın Irak-ı Arab (Bağdat) sınırlarını tafsilatlı şekilde belirlemiş, buna karşın Azerbaycan ve Revan dolayları kabaca belirlenmiştir. Ayrıca anlaşmanın içeriğinde dini, toplumsal ya da ticari kararlar bulunmaması dikkat çekicidir. Nihayet aktedilen anlaşma uzun yıllar yürürlükte kalmış, Osmanlı için doğu sınırları, Rus harbine kadar sorun olmaktan çıkmıştır.


.

 

Osmanlı'da Bilim

28 Ocak 2021 | Toplam Okunma: 6,325

Kabul gören tez; Osmanlı’nın yeniliklere, buluşlara ve aslında bilime kapalı olduğu, devletin de bu mahsurlu bakış açısından ötürü gerilediği yönünde. Evet, bir kısım itirazlar olmakla birlikte tümüyle reddedemeyeceğimiz bu görüş üzerinden hareket ederek 600 yıllık Türk-İslam tarihi zirvesini analiz edelim.

Osmanlı Devletini İslam Medeniyeti çerçevesinde değerlendirirsek; Abbasilerden sonra yenilenme arzusunun yok olduğu görürüz. Hadi biraz da popülist bir söylemle tasvir edelim bu durumu; zirvedeki yalnızlığın hazin sonu. Osmanlı’ya gelmeden önce çağın bilim anlayışını ve gelişimini bir hatırlamakta fayda var.

Daha fazlasını keşfedin

bilim

bilimsel

bilime

Bilim

Bilimin

Daha fazlasını keşfedin

bilim

Bilim

bilimsel

bilime

Bilimin

Abbasiler, Emeviler döneminin baskıcı ve katı merkeziyetçi politikalarına muhalif bir hareket olarak ortaya çıkmıştı. Siyaset, felsefe, din hatta mağruf gibi pek çok meselede alternatif fikirlerin geliştiği bir dönem oldu. Türklerin Çin’deki ipek kâğıtlarda gördükleri teknikleri geliştirip dut ağacı kabuğundan ürettikleri Semerkant Kâğıtları’nın kullanılmaya başlanması da ucuz ve kolay kâğıt teminini sağladı. Böylece bilgi hızla çoğaltılarak yayılmaya başladı. Alternatif fikirlerin çoğalması ve yeni fikirlerin hızla yayılması beraberinde İslam’a altın çağını yaşattı. Ancak bu ivmenin bir doyum noktası oldu elbette. Zaman içerisinde muhalif ve alternatif bir bakış açısına sahip olan Abbasiler, Emeviler gibi merkeziyetçi ve otoriter bir yapıya dönüştü. Diğer taraftan bilimsel açıdan bir rekabet ortamı söz konusu olmadığından telifler kahir ekseriyetle din, tasavvuf ve siyasi alanda çeşitlendi. Mezhep, tarikat ve ekollerin ortaya çıkışının bu döneme tekabül etmesi şaşırtıcı olmasa gerek.

Bilimin en erken merkezlerinden biri de uzak aysaydı. Çin, savaş teknikleri, sanat ve sosyal yaşama temas eden alanda bilimsel kazanımlar elde etmişti. Ancak rekabet ortamının söz konusu olamayışı, diğer taraftan ise Türklerin Orta Asya’dan batıya doğru uzaklaşması Çin için mutedil bir dönem meydana getirdi. Diğer taraftan siyasi istikrarın nispeten tesis edilmesi Çin’de yeni fikirler ve gelişmelere olan ihtiyacı önemli ölçüde ortadan kaldırdı. Çin’de ki bu “yenilik ihtiyacının ortadan kalkışı” Abbasilerden önce gerçekleşmişti. Aslında Çin’de gördüğümüz çan eğrisi Abbasiler döneminde de karşımıza çıktı.

Mısır ve Semerkand’dan söz etmeye bile gerek görmüyorum. Helenlerin Mısır’ı, Moğolların Semerkant’ı işgal etmesinden sonra bu iki antik bilim merkezi tarih sahnesinden siliniverdi. Batıda ki durum ise çok daha vahimdi. Hristiyanlığın kurumsallaşarak siyasi otoritenin bir uzvu haline gelmesi, batıyı doğu’daki çağın en az birkaç yüz yıl gerisinde bıraktı. Bu kaotik ve karanlık dönem, Rönesans ve Aydınlanma adı verilen dönemlerin Kurumsal Hristiyanlık engelini aşmasıyla son bulabildi.

Görüldüğü üzere Bilimsel Gelişim ve Yeni’ye Olan İhtiyaç elzem veya gerçekten gerekliyse, şartlar olgunlaşmışsa, hatta sosyolojik, siyasi ve ekonomik tüm unsurlar tam anlamıyla birbirleriyle örtüşüyorsa mümkün olabiliyor. Söz konusu Osmanlı olunca bu denklemin hiçbir zaman kurulamadığını söyleyebiliriz. Hatta Cumhuriyet dönemi de dâhil olmak üzere; 1960’lı yıllara dek gerçek anlamda bilim ya da teknolojik gelişimden söz etmek gerçekçi olamayacaktır.

Günümüzde bilim ve gelişme alelade bir ihtiyaçken 20. Yüzyıla kadar elzem bir ihtiyaç olduğu gerçeğini önümüze koyarak tarihi yorumlamalıyız. Zira batıda aydınlanma dönemi, tıpkı Emeviler döneminde olduğu gibi dini otoritenin teokratik tahakkümüne karşı bir reaksiyon, endüstri devrimi ise artan nüfusu doyurmak ve sömürülecek coğrafyaların lojistiğini sağlamak gibi gereksinimlerle, üstelik doğrudan devletler tarafından sübvanse edilerek gelişmişti. Osmanlı Devleti için bu gibi gerekliliklerden söz etmek, en azından imparatorluğun son yüzyılına kadar mümkün değildi. İhtiyaç ortaya çıktıktan sonra ise iş işten geçmişti.

Batı, Osmanlı için daima kontrol altında tutulan faydalı bir düşman, iktisadi kaynak ve devletin anlamını pekiştiren “küfür diyarı” olmuştur.  Doğu’da sönümlenen bilim ve yenilikçilik anlayışına karşı batıda zaten karanlık çağ yaşanıyordu. Öyle ki; bu diyarların fethedilmesine bile gerek yoktu. Osmanlı’nın denizler ve ticaret yolları üzerindeki hâkimiyeti, gerektiğinde otoriteyi sağlayacak askeri gücü ve devletin varlığına anlam katan hilafet, Osmanlı için kâfi idi.

Her ne kadar Bilim ve Yenilikçilik gibi kavramsallaşmış önermeler çerçevesinde düşününce Osmanlı’nın yetersizliğini kabul etsek de Selçuklu döneminden beri süregelen bir Medrese geleneği mevcuttu. Osmanlı da halk nezdinde eğitim ile saray nezdinde bilim adımları 2. Mehmet (Fatih) döneminde nüvelenmeye başlamıştır. Kendisinden önce gelen sultanlardan farklı olarak entelektüel bir kimliğe sahip olan 2. Mehmet, İstanbul’un fethinden sonra Bizans bakiyelerinden istifade etmekten de çekinmedi. Fetihten hemen sonra kurduğu 16 medrese, günümüze değin en üst düzeyde eğitim veren kurumlar olmuştur. Üstelik Fizik, Kimya, Matematek, Astronomi gibi pozitif ilimlerde var olan ilmin temini ve sonraki nesillere tekabülünü sağlamıştı. Bu eğitim kurumlarında Roma, Mısır, Bizans, Abbasi ve Çin menşeli bilgilerin çevirileri, derlenip terkibi sağlandı. Ancak bu bu ilham veren gelişme 2. Bayezid döneminde farklı bir tezahüre yol açacaktır.

2. Bayezid döneminde Arapça eserler kataloglanmaya başlandı. Bu durum Osmanlı entelektüelleri arasında Farsçanın yükselmesine, yine sarayın siyaset tasavvurunda Arap kültürünün tesirine zemin hazırladı. Her ne kadar önceleri Arap kültürünün etkisi zayıf olsa da, Yavuz Sultan Selim döneminden itibaren Safevi husumetinin etkisi ve devletin Bektaşilikten uzaklaşması ile Fars etkisi zayıflamış, bu boşluğu Arap tesiri doldurmuştur. Ancak 17. Yüzyıldan itibaren doğudan istifade edilecek bir yenilikçilik ya da bilim anlayışı söz konusu değildi. Diğer taraftan batıdaki ilerleyiş doygunluğa ulaşmış, imparatorluğun temel ihtiyaçları ise süregelen ticari gelirlerle birlikte gayrimüslim azınlıklardan elde edilen vergilerle sağlanır olmuştu. Dolayısıyla yenilikçilik gibi fikirler sübvanse edecek herhangi bir gelişimden söz edemediğimiz gibi, devlet otoritesini etkileyecek memnuniyetsizliklerden doğan isyanlar, halk hareketleri ve sosyopolitik gelişmeler, yenilikçilik kavramını bilakis tehlikeli bir hale getiriyordu.

Osmanlı elit tabakası için durum buyken avamda durum pek iç açıcı değildi. Mossensohn’a göre 16-17. Yüzyıllarda Türkçe konuşulan kentlerde okuma-yazma oranı ¼ iken bu veri en azından Kuran’dan birkaç sure bilenler dâhil edildiğinden bu oran vahim görünüyor. Gerçi bu durumu batıyla kıyasladığımızda belki bir teselli olarak bir miktar ilerde olduğumuzu düşünebiliriz; ancak batıda bulunmayan medrese tipi kurumların varlığına rağmen eğitimin halen varlıklı ailelerin çocuklarından ibaret olması ve öğretimin neşren değil sözlü olarak yapılması bilim ve yenilikçilikten çok tekrar ve dar çerçevede, gelişimden uzak bir bilgi edinim çabası olarak değerlendirilebilir.

Bu sancılı süreç batıda ortaya çıkan aydınlanma ve sonrasında gelen endüstri devriminden sonra Osmanlı için kaçınılmaz bir edinim süreci başlattı. Ancak bu edinim sürecine hazırlık olmayan İmparatorluk, özellikle Tanzimat döneminde atılan cesur ancak yetersiz ve başarısız adımlarla belki de treni ikinci kez kaçırmış oldu. Belki de Osmanlı için bir tür defakto halini alan siyasi kalıplar kırılmadan yenilikçiliğin yerleşmesini beklemek hayalperestlik olur ancak her halükarda başarısız ve sancılı bir geçiş olmaktan öteye geçemeyen Tanzimat dönemleri, ancak 20. Yüzyıldan sonra, 2. Abdülhamid ile birlikte gerçekçi ve iddialı adımlarla karşımıza çıktı. Vefekât; siyasi çıkmazlarla dolu bu kaotik dönemin belki de tek meyvesi Jön Türkler olabildi. Evet, zengin neşriyat, mecmuacılık ve telif eserlerin sayıca artması belki tümüyle anlamsız değildir ancak pozitif bilimler alanında atılamayan adımlara rağmen sosyal bilimler alanında ki yükselişi de görmezden gelemeyiz. Aslında bir yönüyle de intibak ve geçiş süreci olan sosyal bilimlerdeki yükseliş ve Jön Türk hareketinin şu veya bu şeklide devletin teamüllerine tesir etmesi, tüm siyasi çalkantılara rağmen Anadolu’yu batı medeniyetine adım adım yaklaştırdı.

Bir genel kabul olarak; muasırlaşmayı Cumhuriyet’e tekabül ettiririz. Ancak 1960’lara kadar ortaya konmuş menkulü makbul bir edinimden söz etmek zordur.  Kronolojisine itibar etmeden değerlendirmek gerekir ki; bu edinimler ancak 1960’lardan itibaren hayatımıza renkler ve değerler katmaya başlamıştır. Her ne kadar bir tür Amerika Güzellemesi gibi görünse de Yakın Batı’dan temin edemediğimiz bilim, teknik ve yenilikçilik tasavvurunu Küçük Amerika olmak hayaliyle, Necip Fazıl’ın ifade ettiği gibi; “Amerika’dan nazlı bir sevgili muamelesi görmek” şevki ve düsturuyla Uzak Batı’dan temin etmeyi başardık.

1950’li yıllara kadar tarım ekonomisini benimseyen Türkiye, 1957’de yaşanan rekor seviyede devalüasyon ve hızlı ekonomik çöküşten sonra yerli sanayi ve milli ekonominin ısrarla, bilimsellik ve yenilikçilik ile mümkün olduğuna kanaat getirdi. Üstelik bu kez tüm şartlar müsait, imkânlar yeterliydi. Cumhuriyet döneminde doğan jenerasyon yeni teknikler ve dünyaya entegre eğitim modelleriyle, tüm diğer kusurlara rağmen muasır medeniyetlere temas ve kıyasla bilim insanları yetiştirmeye başladı. 1961’de üretilen ilk yerli otomobil Devrim, 1967’de tersaneye giren ilk savaş gemisi Berk ve 1975 Amiral gemisi olarak inşa edilen TCG Peyk bu gelişimin ilk ilham veren, üstelik somut örnekleri oldu. Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında uygulanan ambargolar ise yerli sanayi, bilim ve yenilikçilik için kışkırtıcı birer unsur haline geldiler.

.

 

Ermeni Sorunu

20 Kasım 2019 | Toplam Okunma: 7,722

Osmanlı idari yapısında gayrimüslim zümreler için millet sistemi adı verilen bir uygulama söz konusuydu. Bu sistemde her inanca sahip toplum kendi dini kurumları merkezinde idare ediliyor, hak ve özgürlükleri milletlerin temsilcileri kabul edilen kurumlarca idame ediliyordu. Osmanlı'nın iki büyük gayrimüslim milleti olan Rumlar ve Ermeniler bu kapsamda Osmanlı milletlerinden biri olarak görülmüş ve muamele görmüşlerdir. 

İstanbul'un fethi sonrasında yürürlüğe konan bu sistem ile en kalabalık azınlık olan Rumlar gerek devlet idaresinde gerek se ticaret hayatında öne çıkıyordu. Tanzimat fermanına kadar olan sürede işleyen bu anlayış Osmanlı'nın son dönemlerinde önemli ölçüde değişti. Dış müdahalelerin ve misyonerlerin ayrılıkçı faaliyetleriyle üretilen azınlıklar sorunu neticesinde ayrılıkçı faaliyetler arttı ve 1821 Mora İsyanıyla Yunan bağımsızlığı dengeleri değiştirdi. Rumlar devlet yönetiminden uzaklaştırıldı ve suça karışanlar ağız cezalara çarptırıldı. Bu gelişme sonrasında ayrılıkçı faaliyet gütmeyen Ermenilerin itibarını arttırdı. Tebaa-ı Sadıka deyimi de bu dönemde kullanılmaya başlandı. 

Bu gelişmeden istifade eden batılı devletler Ermeniler'e karşı oluşan olumlu havadan istifade ederek özellikle Fransız ve Amerikan misyonerlerin faaliyetleriyle okul, hastane, kilise, v.b. kurumlarla ayrılıkçı faaliyetler yürüttüler. Batılı devletlerin baskısıyla Osmanlı Katolikler (1830) ve  Protestanlar (1850) ayrı bir millet olarak tanımak zorunda kaldı. Süreç gelişerek 1856 - Islahat Fermanı ile özerkliğe kadar vardı. Ermeni Nizamnamesi de 1863'de yürürlüğe kondu ve Ermeniler Özerk bir yapıya kavuştular. 

Diğer taraftan Ermeniler Anadolu'nun genelinde, özellikle Güneydoğu Anadolu'da yaşıyorlardı. Ancak hiçbir vilayette nüfus çoğunluğuna sahip değillerdi. Bununla birlikte Kürt nüfusla yakın temasi çerisinde bulunuyorlar ancak Kürt-Ermeni aşiretleri arasında şiddetli çatışmalar meydana geliyordu. Bu çatışmalar Ermeni sorununun zeminini meydana getirecektir. 

Ermeni Sorunu ifadesi ilk olarak Ayastefanos Antlaşması'nda geçer (1878). 93 Harbinde Osmanlı şehirlerini işgal eden Ruslar, Ermenilerin desteğini alarak ayrılıkçı faaliyetler konusunda cesaretlendiriyordu. Bu desteklerini yazılı hale getirerek Osmanlı'ya Anadolu Islahatı adı altında Ermeni Reformu uygulamaya mecbur bıraktı. Her ne kadar İngilizler Ayastefanos Antlaşmasından memnun kalmayıp Berlin'de İngiltere lehine yeni bir antlaşma imzalasa da Ayastefanos'ta Ermeniler'in lehine olan maddeler 1878 - Berlin Antlaşması'nda da aynı şekilde yer aldı. 

 

Ermeni Cemiyetleri ve Ayaklanmalar

Osmanlı'da ilk Ermeni cemiyeti 1860'da İstanbul'da Hayırsever Cemiyeti adıyla kurulmuştu. Sonraki yıllarda Van'da Araratlı, Muş'ta Okulsevenler ve Doğu, Erzurum'da Milliyetçi Kadınlar dernekleri ortaya çıktı. Bu cemiyetlerden bir kısmı Ermeni Birleşik Cemiyeti adı altında birleştiler. Önceleri kurulan bu cemiyetler toplumsal dayanışmayı amaçlayan sivil cemiyetlerdi. Ancak sonraları ayrılıkçı cemiyetler ortaya çıkmaya başladı. Bulgar Silahlı Hareketini kendilerine örnek alarak bağımsızlıklarına kavuşabileceklerini düşünüyorlardı. Bu amaçla Van'da 1878 - Kara Haç Cemiyetini kurdular. Osmanlı toprakları dışında ise 1887 - Hınçak Komitesi kuruldu. Bu komitenin amacı tahrik ve tedriş (terör) kullanan bir köylü-işçi hareketi meydana getirmekti. Bir diğer komite de Tiflis'te kurulan 1890 - Taşnak (Daşnaksutyun/Federasyon) komitesiydi. 

İçeride Kara Haç, batıda Hınçak, doğuda Taşnak komiteleriyle faaliyet yürüten Ermenilerin ilk faaliyetleri kendilerini desteklemeyen Ermeniler oldu. Kumkapı Ermeni Patrikhanesine saldıran komiteciler, destek göremedikleri isimlere tehdit mektupları gönderip zengin Ermenilerden yine tehditle para toplama faaliyetlerine giriştiler. Ardından yerel idarelere saldırılar düzenlemeye başladılar. 1892'de Van valisine suikast ile başlayan eylemler Amasya, Merzifon, Çorum, Tokat, Yozgat gibi vilayetlere de sıçradı. 1894'de Sasun'da çıkan isyanda büyük bir tehdit haline geldikleri anlaşılmıştı. İsyanlar güçlükle bastırılabildi. Yaşananları fırsat olarak gören Fransa ve Rusya, Osmanlı Devleti'ne 1895'de Nota vererek ıslahatların bir an önce gerçekleşmesini istedi. Bunun üzerine 2. Abdülhamit, Islahat Layihası yayınlasa da Ermeni komiteciler bunu yeterli görmeyip tarihe Bâb-ı Ali Nümayişi olarak geçen hadiseyi sahnelediler. Hükümet binasına yürüyen göstericiler, binaya girmelerine izin vermeyen askerlerle çatışıp başlarındaki komutanı öldürdüler. Bu olay halkta infiale yol açtı ve Ermeniler ile Müslüman ahali arasında aylarca süren karışıklığa neden oldu. 

Ermeni komitecilerin amacı müslüman halk ile ermeniler arasında bir iç savaş ortamı meydana getirip dışarıdan müdahaleye uygun bir zemin hazırlamaktı. İlk hamle olarak Bâb-ı Ali Nümayişi ile Müslüman ve Ermeni halkı karşı karşıya getirdikten sonra terör faaliyetlerine giriştiler. Silahlı komiteciler sivil halkı hatta çocukları hedef alan eylemler düzenleseler de amaçlarına ulaşamadılar. Zira Ermeni halktan yeterli desteği göremediler. Yapılan eylemler halkı karşı karşıya getirmeye yetmemiş ve terör faaliyeti olarak kalmış, bu faaliyetler de kolluk kuvvetleri tarafından bastırılmıştı. 

Ermeni çetecilerin en çok ses getiren eylemi 2. Abdülhamit'e Suikast girişimi oldu (1905). Suikast girişimi başarısızlıkla sonuçlansa da Ermeni sorunu hat safhaya ulaşmış oldu. 

Meşrutiyet Dönemi ve İttihatçılarla İttifak

2. Meşrutiyetin ilanı ile Ermeni sorunu yeni bir sürece girdi. İçeride ve dışarıda tüm sorunların çözümü için bir ümit uyanmıştı. Ermeni Cemiyetleri ile İttihat ve Terakki Cemiyeti seçim ittifakı kurdular. Bu ittifak neticesinde mecliste 10 Ermeni mebusu görev aldı. Terör faaliyetleri yürüten Ermeniler, çetecilik faaliyetlerinden vazgeçmeseler de meclisteki faaliyetlere öncelik verdiler. 1908 seçimlerinde 10, 1912 seçimlerinde 13, 1914 seçimlerinde 16 mebus alarak mecliste de giderek güçlendiler. Zaman içerisinde yürütülen politikalar Ermenilerin lehine şekillendi ve 1914 - Yeniköy Antlaşması ile Ermeni Islahatları yabancı ülkelerin gözlemcilerinin de katılımıyla hayata geçirildi. 

Zorunlu Göç

Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle Ermeni sorununun da çözümüne dair ümitler ortadan kalktı. Ortaya çıkan savaş ortamını fırsata çevirmek isteyen Ermeni komiteciler Rus Himayesinde bir Ermeni Devleti kurma politikası benimsediler. Rus ordusunun Anadolu'yu işgal hareketi başlayınca Ermeni çeteciler de pozisyonlarını belirlediler. Rus kuvvetlerinin saldıracağı bölgelerde önceden isyan çıkartarak belli bölgeleri ele geçirmeye muvaffak oldular ve gönüllü birliklerle Rus kuvvetlerinin saflarında yer aldılar. İlk ciddi isyan Urfa'da ardından Van'da gerçekleşti. Rus ordusuyla planlı olarak hareket eden Ermeni çeteciler, hem Rus kuvvetlerinin önünü açıyor hem de uyguladıkları katliamlarla demografik yapıyı değiştirmeye çalışıyorlardı. 

Savaş halinde cephe güvenliğini tehdit eden bu gelişmelere karşı önlem alan devlet idaresi tüm İhtilalcı Ermeni Cemiyetlerinin kapatılmasına karar verdi. 26 Nisan'da gönderilen tamimle suçlular askeri mahkemelere sevk edildi. Bu sırada Van isyanı devam ediyordu. Türk mahallelerini yıkan, müslüman ahaliyi toplu olarak katleden Ermeni çeteciler şehri Rus ordusundan önce ele geçirdiler. Bu başarıdan cesaret alan çeteciler faaliyetlerini arttırarak devam ettirdiler. Yaşanan olaylar üzerine Osmanlı Başkumandanlığı İçişleri Bakanı Talat Bey'e isyancı Ermenilerin aileleriyle birlikte Rus sınırına ya da Anadolu içlerine gönderilmesini, yerlerine müslüman ahalinin iskan edilmesini tavsiye eden bir yazı gönderdi. 

Bu talebin ardından önce Van ve bölgesindeki Ermeniler için sevk ve iskan uygulandı (2 Mayıs 1915). Ancak isyan tüm Anadolu'da artarak devam etti. Bunun üzerine yeni bir kanun hazırlanarak 27 Mayıs 1915'de yayınlandı. Karar uyarınca Ermeniler sevk ve iskan edilerek yerleri değiştirilecek, can ve mal güvenlikleri sağlanacak, yeni hanelerine yerleşene kadar iaşeleri devlet tarafından karşılanacak, eski mülk ve malları karşılığında kendilerine ödemeler yapılacaktır. Söz konusu kanunda "Tehcir" ifadesi hiçbir suretle geçmemektedir. 

Geri Dönüşler

Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle Ermenilere uygulanan zorunlu göç uygulaması 10 Nisan 1918'de yeni bir kararla revize edildi. 60 yaşını geçmiş ve yardıma muhtaç olanların geri dönmelerine izin verilmesi kararlaştırıldı. 18 Aralık 1918'de uygulamaya konan karar neticesinde bir kısım Ermeninin geri dönüşü sağlanmıştı. Ancak Ermeni grupları amaçlarına ulaşamamışlardı. Osmanlı'nın savaştan mağlup çıkması üzerine ortaya çıkan yeni süreci değerlendirmek amacıyla batılı devletlerin de desteğiyle katliam ve tehcire maruz kaldıkları iddiasıyla yeniden faaliyete geçtiler. Konunun tahkikatı amacıyla pek çok komisyon kurulmuş, özellikle İngiltere ve Fransa sürece dahil olarak üzerinden politika yürütecekleri bulgulara ulaşmaya çalışmışlardır. Ancak tehcir veya katliama dair hiçbir belge yahut bulguya rastlanamamış, bunun üzerine yabancı devletlerin tahakkümünde kurulan tehcir mahkemelerinde yalancı şahitler üzerinden yargılamalar yapılmaya çalışılmıştır. Bu mahkemelerde bir kısım cezalar verilmiş olsa da devlet nezdinde planlı bir katliam yahut tehcire dair hiçbir belge bulunamamıştır. Günümüzde dahi olmayan belgeler üzerinden lobi faaliyetleri yürütülmekte, delile dayanmayan iddialarla Ermeni sorunu ayakta tutulmaya çalışılmaktadır.



.

Abdülhamit han'ın Latin Alfabesine Geçme Teşebbüsü

24 Ekim 2013 | Toplam Okunma: 184,623

Abdülhamit Han’ın Latin Alfabesine geçme Teşebbüsü yakın tarihin magazinsel vakaları arasında yeteri kadar dikkat çekmemiş olsa da Cumhuriyet Dönemi Harf Devriminin mesnedini teşkil etmesi bakımından fevkalade önemlidir. Zira 1928 yılında gerçekleştirilen Harf Devrimi, aslında 66 yıl önce gündeme gelmiş, 2. Abdülhamit Han bu teklife ilgi göstererek üzerinde çalışmalar yaptırmış olsa da muvaffak olamamıştır.

Evvela belirtelim ki söz konusu bulguların yegane kaynağı bizzat 2. Abdülhamit Han’dır. Abdülhamit Han, tahttan indirildikten sonra kendi kalemiyle hayatını ve saltanat makamındaki siyasi vakaları kaleme almış ve bizzat Abdülhamit Han tarafından katip Ali Vehbi Bey’e Fransızcası tercüme ettirilerek yayınlatmıştır. (Bkz. “Siyasi Hatıralarım”, Dergay Yayınları, ISBN:975-7032-00-X)

Latin Harflerine geçilmesi hususu, Osmanlı’nın son dönemlerindeki reformist hareketler içerisinde pek çok kez gündeme gelmiş, kimi zaman bu konu hilafet makamına kadar ulaşmış ve üzerinde tetkik ve incelemeler yapıla gelmiştir. Latin Harflerine geçilmesi konusundaki ilk gündem 1850 yılında ortaya atılmıştı. Türkçe üzerindeki çalışmalarıyla tanınan Azeri yazar ve bilim adamı Mirza Fethali Ahundzade Efendi, Türkçenin Arap Alfabesi ve Fars gramer yapısı ile kullanılmasındaki zorlukları tetkik etmiş, hem kullanılması hem de öğrenilmesi açısından ortaya çıkan müşkülleri belirten bir çalışma yaparak Osmanlı Hükümetine sunmuş, çözüm olarak da Latin Harflerinin kullanılmasını teklif etmiştir.

Mirza Fethali Ahundzade Efendinin teklifi halife Abdülmecit tarafından incelenip dönemin bilim kurumu olan Encümen-i Daniş’e sevk edilerek tetkik edilmesi istendi. Konu üzerinde mülahaza eden Ali Paşa, Fuat Paşa, Mustafa Reşit Paşa ve Cevdet Paşa bu tetkik ve teşhisi dikkate alıp müspet görüşlerini bildirdiler ve nihayetinde siyasi yönleriyle mülahaza edilmek üzere zapt altına alarak Mirza Fethali Ahundzade Efendiye müspet çalışması için mecidiye nişanı vererek kendisini onurlandırdılar. Konu üzerinde tetkiklerini gerçekleştiren Encümen-i Daniş, tetkiklerini siyasi mecraya nüfuz ettirse de neticelenememişti ancak Latin Harflerinin kullanımı ile ilgili fikir pekala reddedilmemiş, söz konusu teklif dinsizlik ya da zındıklık olarak tahkir edilmemiştir.

Sultan Abdülmecit döneminde gündeme gelen Latin Alfabesinin kullanılması meselesi her ne kadar itibar görmüş olsa da dönemin şartları gereği gerçekleştirilememiş ancak reform hareketleri içerisinde bir gündem maddesi olarak canlılığını korumuştur. Abdülmecit’in vefatı ve 2. Abdülhamit Han’ın hilafet makamına geçmesi ile daha da canlanan reform hareketleri, Latin Alfabesinin kullanılması meselesini yeniden gündeme getirdi. Osmanlı tebaası olan Arnavutlar, din ve mezhep ayrılıkları nedeniyle üçe bölünmüşlerdi ve Osmanlı Alfabesini kullanan Müslüman Arnavutlar, yazı dillerini batının literatürlerinden faydalanabilir hale getirmek amacıyla Latin Harflerini kullanmayı gündeme getirmişlerdi. Bu doğrultuda çalışma yürüten Arnavut kökenli  Abdül ve Şemsettin Sami kardeşler, Latin harflerinden esinlenerek adına İstanbul Alfabesi dedikleri yeni bir Alfabe geliştirdiler. Giriştikleri bu çalışma ile İstanbul’daki mekteplerde okutulmak üzere gramer ve medrese kitapları basmışlarsa da yeteri kadar yaygınlık kazanamadı ancak Latin Harflerinin kullanılabilirliği ve Osmanlı dilinin ıslahı yeniden gündeme gelmişti (1879).

Latin Harflerinin kullanılması meselesi İkinci Meşrutiyet’in ilanıyla daha da ateşlendi. Arnavutlar, din ve mezhep ayrılıklarına rağmen Latin Harflerinden esinlenerek meydana getirilen bir Alfabeyi kullanmaya karar vermiş, bu gayretlerinde de başarılı olmuşlardı. Arnavutların Latin Harflerine geçiş teşebbüsü Meşrutiyet reformcularının bu konu üzerindeki hassasiyetlerini ve heveslerini arttırtmıştı. Giderek yükselen reform hareketleri neticesinde yeniden gündeme gelen Latin Alfabesine geçme düşüncesi, Saltanatının son dönemlerine doğru Abdülhamit Han’ın taktirine kadar ulaştı. Latin Harflerinin kullanılması ile ilgili en net ve dikkate değer yorum Abdülhamit Tarafından ortaya koyulmuştur. Arap Alfabesi, Fars Gramer yapısı ve Türkçe anonslara uymayan diziliş ve yerleşimin Osmanlı Türkçesinin okunup yazılmasında teşkil ettiği engellerin farkında olan Abdülhamit Han, bizzat kendisinin kaleme aldığı ve ifade ettiği üzere Latin Harflerinin kullanılmasında yarar görmüş, nasıl uygulanabileceği konusunda fikir alışverişlerinde bulunarak mahiyetiyle istişare etmiştir.

Abdülhamit Han, Saltanat makamından indirildikten sonra kaleme aldığı “Siyasi Hatıralarım” kitabında naklettiği bilgilerde Latin Harflerine geçilmesi yönündeki düşüncelerini şöyle açıklamıştır ;

“Yazımızı öğrenmek pek kolay değildir. Bu işi halkımıza kolaylaştırmak için belki de Latin Alfabesini kabul etmek yerinde olur. “ (Siyasi Hatıralarım, Sayfa 192)


Abdülhamit Han’ın bizzat kaleme aldığı hatıralarında bahsettiği gibi Latin Harflerinin kullanılması, Osmanlı Türkçesinin halk nezdinde yaygınlaşması için faydalı görülmüş, bu konuda verilecek kararın yerinde olduğu kanaati belirtilmiştir.

Abdülhamit Han’ın Latin Harflerinin kullanılması yönündeki kanaatleri elbette gerçekleşememişti. Zira dönemin önemli siyasi aktörlerinden biri olan Enver Paşa, Latin Harflerinin kullanılması yerine hali hazırda kullanılan Arap Harflerinin ıslahında ısrar etmiş, Latin Alfabesine muhalif tüm görüşleri etrafında toplayarak Abdülhamit Han’a ihtilaf ederek Latin Harflerine geçişe engel olmuştur.

Sultan Abdülhamit’in bu konudaki ön niyeti her ne kadar süregelmiş olsa da 31 Mart Ayaklanmaları neticesinde Saltanat Makamından indirilmesi Latin Harflerine geçilmesi meselesinin topyekun rafa kaldırılmasına neden olmuştur.

Latin Alfabesinin Osmanlı’nın son dönemlerinde ele alınması ve üzerinde tartışılması esasen tarihi bir vakadır ve tartışılır bir tarafı yoktur. Zira hem Saray Tarihi ve zabıtları 1850’li yıllarda başlayan Latin Alfabesi görüşlerini kayıt altına almış, hem de Sultan Abdülhamit Han’ın kendi kaleminden naklettiği bilgilerle teyit edildiği üzere konu hakkındaki müspet görüşleri Damat Ferit ve reform muhalifleri tarafından bertaraf edilmiştir.

Burada sorulması gereken esas soru şudur ki ; Cumhuriyet Dönemi uygulamalarına ve bizzat Latin Alfabesi’nin varlığına ihtilaf eden günümüz Cumhuriyet ve Atatürk karşıtları, Latin Harflerine geçişe Abdülhamit Han döneminde muvaffak olunabilseydi yine de ihtilaf edebilecekler miydi? Açıkça görülmektedir ki tarihi vakaların ideolojik saplantılarla tahrif edilmesi bizi tarihi gerçeklerden uzaklaştırıp hamasete ve derin yanılgılara sevk edecektir.

.

 

Bozkurt'un Tarihi

03 Temmuz 2024 | Toplam Okunma: 3,997

Bozkurt simgesi, cumhuriyetin kuruluş yıllarında kültürel bir simge olarak kullanılagelmiş, ancak Atatürk’ün vefatı sonrası, 2. Dünya Savaşı yıllarında değişen küresel dengeler, bu imgenin kullanım alanını baskılamıştır.

Her bir toplum, kendini diğerlerinden ayırt edilebilir kılmak için müstakil ve müşahhas semboller kullanır. Bayrak, Totem, Unvan, Destan, v.b. kendilerini tanımlayan ve betimleyen unsurlar, tarihin bilinen en eski toplumlarında, hatta devletlerin söz konusu olmadığı kabile ve klan düzeninde yaşadığımız dönemlerden bu güne varlığını koruyan bir tür fenomendir.

Bildiğimiz kadarıyla, bayrağı bir ulusal simge olarak kullanan ilk toplum Romalılardı. Günümüzde ulusları temsil eden Bayrak kullanımı ise orta çağda popüler hale geldi. Öncesinde, her ulus kendini çoğunlukla hanedan aileleriyle, bazen de coğrafi yahut ilahi tanımlarla betimliyorlardı. Bkz, Asur, Babil, Hatti, v.b.

Bir diğer betimleme türü de totemlerdir. İnsanoğlu, henüz avcı-toplayıcı usulde yaşarken bile içerisinde bulunduğu aile ve klanı ayırt edilebilir kılmak için totem hayvanları tercih etmiştir. Bu davranışın temel motivasyonu siyasi bir otoriteyi belirtmek değil, felaketle sonuçlanabileceğini tecrübe ettikleri akraba evliliklerinin önüne geçmekti. Erkek bireyler, klanlarının totem hayvanlarını bir tür soyisim gibi kullanmış, kadın bireyler, bugün olduğu gibi patriarkal gelenek üzere, evlendikten sonra totemini, yani soyismini değiştirip yeni klanın bir üyesi haline gelmiştir. Bugün bile Afrika, Güney Amerika, Uzak Asya ve Sibirya’da bu gelenek en kadim haliyle yaşatılmaktadır.

Bugün Türkler için Bozkurt, tüm Türk toplumlarını kapsayan, adeta siyaset üstü bir etnik simge olarak düşünülür. Oysa bu olgunun tarihsel derinliği bizi biraz şaşırtacaktır. Zira Kurt, aslında tüm Türk toplumlarını değil, Göktürk Devleti’ni kuran Aşina sülalesinin klan ongunu, yani totemiydi. Göktürk siyasi ekolünden tevarüs eden bir kısım Türk devletleri, meşruiyetlerini ortaya koymak adına kendilerini Göktürklerin varisi olarak tanımlamışlardır. Örneğin Hazarlar, Uygurlar,  Selçuklular, v.b. Bu Türk toplumları, varisi olduğunu iddia ettiği üzere Göktürk ongununun, dolayısıyla Aşina klanının totemini sahiplenmiş ve muhtelif alanlarda kullanmıştır.  Ancak bu ongunu kullanmayan Türk toplumları da vardır. Örneğin Karahanlılar’ın totemi Buğra (Deve), Kırgızların totemi Köpek’tir.

 

Osmanlı Döneminde Bozkurt İzleri

Büyük Selçuklu döneminde, devlet idaresinin teşekkülü çok uluslu bir yapı arz ettiğinden Bozkurt imgesine pek rastlanmaz. Ancak Orta Asya’dan Anadolu’ya akan Türk göçleri, bu totemi önce Anadolu Selçuklu, ardından Osmanlı ve nihayet Cumhuriyet dönemine kadar ulaştırmıştır. Bu konuda çokça örnek olmasına rağmen birer örnekle ifade etmek yerinde olur. Dulkadiroğlu beyliğinin en kudretti hükümdarı Alâüddevle Bozkurt Bey, doğrudan bu totemi isim olarak kullanmıştır. Fatih Sultan Mehmet döneminde Rodos şövalyelerini mağlup eden denizci Kurdoğlu  Muslihiddin Reis, bu ongunu unvan olarak kullanmıştır. Osmanlı’nın son dönemlerinden itibaren yenilenen köy/kaza isimlerinde Bozkurt isimli beldelere sıkça rastlanır.

Cumhuriyet Döneminde Bozkurt İzleri

Osmanlı’nın son dönemlerinde, kötü gidişe çözüm olması ümidiyle yeni ideoloji arayışları ortaya çıkmış, önceleri çok uluslu bir model olarak Osmanlıcılık ile gayrimüslim azınlığı kapsayacak bir model ortaya konmuştu. Ancak gayrimüslimlerin isyanlarıyla bu modelin pragmatik bir karşılığı olmadığını anlaşılmış, yerine “İslam Birliği” motivasyonu ile İslamcılık modeli benimsenmişti. Mısır, Hicaz, Şam ve Irak’ın kaybedilmesi üzerine bu ideoloji de geçerliliğini yitirdi. Böylelikle 19. Yüzyılın ortalarından itibaren, Azerbaycan mütefekkirlerinin ortaya attığı Türkçülük fikri yükselişe geçti ve kurtuluş savaşı sonrasında tam anlamıyla bir devlet politikası haline geldi. Özellikle Mustafa Kemal Atatürk’ün “fikirlerimin babası” olarak andığı büyük düşünür Ziya Gökalp’in sosyolojik temellere oturttuğu Türkçülük anlayışı, cumhuriyetin ilke ve politikalarını belirleyen siyasi doktrin haline geldi.

Cumhuriyetin ilk yılları, Türkçülük anlayışının bir yansıması olarak Bozkurt simgesinin öne çıkartıldığı yıllar oldu. 1927 yılında tedavüle sokulan banknotların üzerindeki Bozkurt ibaresi, Atatürk dönemi Cumhuriyetin simgesi haline geldi.

Yine bizzat Atatürk tarafından, yürürlüğe giren soyadı kanunuyla birlikte, mahiyetinde bulunan ve değer verdiği kimselere Bozkurt soyismini önermiştir. Cumhuriyet döneminde hukuk sisteminin temellerini atan Mahmut Esat Bozkurt, bu isimlerden biridir.

Bozkurt simgesi, sosyal hayat içerisinde sıkça kullanılmıştır. Bizzat Atatürk’ün önerisiyle meşale tutan Bozkurt simgeli posta pulları, Bozkurt markalı sigaralar, cumhuriyetin ilk yıllarında Bozkurt sembolüne verilen önemin göstergeleridir.

 

Yakın Tarihte Bozkurt İzleri

Bozkurt simgesi, cumhuriyetin kuruluş yıllarında kültürel bir simge olarak kullanılagelmiş, ancak Atatürk’ün vefatı sonrası, 2. Dünya Savaşı yıllarında değişen küresel dengeler, bu imgenin kullanım alanını baskılamıştır. Özellikle yükselen Sovyet tehdidine karşı komünizm karşıtı siyasi oluşumların Bozkurt simgesini kullanıyor olması ve hatta Cumhuriyet’in kuruluş felsefesi olan Türkçülüğün Türk-Sovyet ilişkilerine gölge düşürebilecek olma ihtimali, devlet politikalarındaki değişime paralel olarak Bozkurt simgesinin Türkçü ve Milliyetçi kitleler tarafından sahiplenilmesine yol açmıştır. 1950’lerden itibaren ise daha muhafazakâr ve mutedil siyaset güden Menderes iktidarı döneminde Türkçülük bir muhalefet kitlesi, Bozkurt ise hâkim ideolojinin kendisine rakip gördüğü bir kitlenin sembolü haline gelmiştir.

60’lı ve 70’li yıllarda daha seküler bir milliyetçilik tanımı ortaya koyan Nihal Atsız ve daha muhafazakâr bir duruş benimseyen Alparslan Türkeş taraftarlarının, sağ-sol çatışmalarının tarafları olmaları dolayısıyla, Bozkurt simgesi de kaçınılmaz olarak şiddet ve çatışmaların bir unsuru olarak görülmeye başlandı. 80’li yılların siyasi yasaklı yılları, bu algıyı bir süre örtse de nihayet 90’lı yıllardan itibaren Bozkurt, yeniden ve daha güçlü, ama bu kez daha kısıtlı bir kesimin kullandığı bir sembol halini aldı.

Berlin duvarının yıkılması, Sovyetlerin dağılması, ABD’nin orta doğudaki faaliyetlerini arttırması gibi faktörler, Türk siyasetinde de bir kısım değişimlere yol açtı. Bağımsızlığına kavuşan Azerbaycan’da yükselen milliyetçilik, henüz siyasi yasakların kalkmış olduğu Türkiye’de ki milliyetçilik akımı ile etkileşime girdi. Bakü’ye yaptığı ziyarette kendisini karşılamaya gelen Azerbaycan Türklerinin elleriyle yaptıkları Bozkurt işaretini gören Alparslan Türkeş, bu simgeyi partisinin sembolü haline getirerek, Bozkurt sembolünü yeniden popüler hale getirdi.

2000’li yıllardan itibaren yükselişe geçen milliyetçilik akımı, bir yandan Ülkücülerin ancak diğer yandan daha seküler bir tutum benimseyen Türkçülerin de aynı sembolünü kullanmasıyla Bozkurt, daha genel, daha kültürel, daha olağan ve hayatın içinden bir simge haline geldi.


.

Diriliş Ertuğrul Dizisinin Tarihsel Gerçekliği

03 Şubat 2015 | Toplam Okunma: 495,764

Diriliş Ertuğrul dizisi, uzun yıllardır televizyonlarda gördüğümüz en başarılı tarih temalı yapıt olma özelliğini taşıyor. Muhteşem Yüzyıl felaketinden sonra izleyenleri tarihin gerçeklikleri ve muazzam atmosferini yaşatmayı başaran Diriliş Ertuğrul dizisi, hem tarih meraklıları tarafından hem de tarihçiler tarafından yakından takip ediliyor.

Peki bu dizide canlandırılan karakterler ve senaryoda söz konusu edilen vakalar tarihsel gerçeklerle ne denli örtüşüyor ve tarihsel serüvene sadık kalındığı taktirde ilerleyen bölümlerde karşımıza neler çıkacak; İşte bu soruların yanıtlarını bulabilmemiz için tarih bilimi bize pek çok ipucu sunuyor.

Kayı Obası Değil Kayı Oymağı

Dizinin güncel olan (6.) bölümüne kadar senaryoda geçen konuları irdeleyerek başlayalım. Dizi şuan Öncelikle ilk ve en büyük hataya değinmek durumundayız. Kayılar, dizide tasfir edildiği üzere 2000 çadır kadar küçük bir oba değildi. Aslında zaten “Oba” değil bir Oymaktır. Oba’lar genelde 10-20 çadırlık küçük ailelerden oluşur, Oba’nın beyini bir heyet belirlemez; Ailenin reisi doğrudan Oba beyi olur. Oymak ise bir boyun kolunu teşkil eder ve birliğin ileri gelen ailelerinden büyükler bir heyet oluşturarak Oymağın beyini tayin ederler. Eğer Oymak yeteri kadar büyükse siyasi istikrar amacıyla Beylik babadan oğula geçer. Buradan hareketle 2000 çadırlık Oba olmaz, ancak oymak olabilir. Muhtemelen senaryoda ve repliklerde Oba kelimesi, Oymak kelimesine tercih edilmiş ve bu minvalde kullanılmıştır. Bu hususta bir diğer kritikte Oymağın 2000 çadırdan oluşması fazlaca mütevazi bir yaklaşım olur. Zira Kayı’lar, Horasan’dan Anadolu’ya girdiklerinde (2 Yüzyıl kadar önce) 50-70 Bin çadırlık büyük bir Boy olduğu kabul görür. Böylesi büyük bir Boyun 2000 çadıra düşmesi muhtemel değildir. Zira böyle büyük bir bölünme gerçekleşmiş olsaydı muhakkak tarih kayıtlarında Kayı’lara ait diğer Oymak ve Oba’larla da karşılaşırdık. Kuvvetle muhtemel ki; Prodüksiyon maliyetleri gereği bu konuya gerekli hassasiyet gösterilmemiş.

Ertuğrul Gazi’nin Kardeşleri

Dizi de karşımıza üç kardeş olarak Gündoğdu, Ertuğrul ve Dündar çıkıyor. Ancak tarih kayıtları ailenin en büyük oğlunun Sungur Tekin olduğunu gösteriyor. Dizi de Sungur Tekin’in varlığı söz konusu bile olmamış. Belki ilerleyen bölümlerden birden bire ortaya çıkabilir ancak bu tarihsel hatayı örtemeyecektir. Zira Sungur Tekin, saltanat mücadelesinin en önemli aktörüdür ve Halep’e göç ederken Oymağının başındadır. Muhtemelen Sungur Tekin karakteri diziye sonradan sürpriz olarak dahil edilecek gibi görünüyor.

Kayıların Halep Göçü

Senaryoya göre hali hazırda 1220-1230’larda bir tarih canlandırılıyor. Ertuğrul Gazi henüz 25-30 yaşlarında ve evlenmemiş, Selçuklu Devleti ise Alaeddin Keykubat tarafından yönetilmektedir. Kayılar Erzincan dolaylarında Yaylamış durumdadır. Gerçi her ne kadar dizinin akışında bulundukları şehrin ismini telaffuz etmeseler de tarih kayıtları bize böyle olduğunu hatırlatıyor. Dönemin siyasi çalkantılarından günümüzde yeteri kadar kayıt bulunmadığından Halep’e neden göç etme kararı alındığını anlayamıyoruz. Ancak Erzincan-Erzurum hattında sert iklim nedeniyle Kışlanacak bir yer olmadığı ve bu sebeple yeni Yurt arayışına girildiği fikri oldukça mantıklı. Senaryo, tarihsel verilerin yetersiz kaldığı noktalarda mizansen ile serüveni tamamlamış. Ancak Halep konusunda ciddi yanlışlar söz konusu.

Halep, Suriye’nin en kuzeyinde, Gaziantep sınırımızda bulunuyor. Bu bölge, söz konusu tarihlerde Ünlü kumandan Selahaddin Eyyubi’nin kurduğu Eyyubi Sultanlığının hakimiyet alanıydı. Öncelikle Eyyubi Sultanlığının söz konusu tarihteki kısa serüvenini inceleyelim. Selahaddin Eyyubi 1193 yılında ölmüş, yerine oğlu oğlu “Aziz Osman” geçmiş ve 1198 yılında vefat etmiş, onun yerine de oğlu Mansur 1200 yılına kadar hüküm sürmüştür. Küçük yaşta tahta çıkan Mansur’dan sonra Eyyubi Sultanlığına Selahattin Eyyubi’nin küçük kardeşi Adil çıkmış ve 1218 yılına kadar hüküm sürmüştür.

Dizi de canlandırılan El Aziz karakterine paralellik arz eden tek Eyyubi hükümdarı Aziz Osman’dır. Aziz Osman, Amcası (Selahaddin Eyyubi’nin kardeşi) Adil’i veziri yapmış ve devleti Amcasının kontrolünde yönetmiştir. Vezir Adil, yeğeni Aziz Osman’ı devletin yönetiminden uzaklaştırarak idareyi kontrolü altına almıştı. Görüldüğü üzere Dizideki “El Aziz” karakteri Selahaddin Eyyubi’nin oğlu Aziz Osman’ı, Atabey Şahabettin’i ise Selahaddin Eyyubi’nin kardeşi Adil’i işaret ediyor. Buradaki esas hata tarihi karakterlerin isimlerine sadık kalınmaması değil. Adil Aziz Osman’ın Dayısı değil Amcasıydı. Aziz Osman, 1193-1198 yılları arasında hüküm sürüyor. Oysa Ertuğrul Gazi 1191 yılında doğmuştur. El Aziz’in hüküm sürdüğü yıllarda Ertuğrul Gazi henüz 7 yaşındaydı. El Aziz karakterinin yani Aziz Osman’ın sarayı ise Halep’de değil Şam’daydı. Ertuğrul Gazi’nin 20’li yaşlarında Eyyubi Sultanlığı Selahaddin Eyyubi’nin kardeşi Adil tarafından yönetilmekteydi.

Görüldüğü üzere dizi, kaliteli yapımına ve bütçesine rağmen tarihin kaynaklarından yeteri kadar istifade etmemiş ve zaman-mekan bütünlüğünü sağlayamamıştır.

Daha fazlasını keşfedin

Televizyon

televizyonlarda

Dizideki Diğer Mizansen Unsurları

Dizide karşımıza akışa renk katan pek çok mizansen çıkıyor. Kara Toygar, Kaçak Şehzadeler, Kurdoğlu, v.b. Bu karakterlerin hiçbirine tarih kaynaklarında rastlamamız mümkün değil. Ancak Şehzadeler meselesinin bir dayanağı olmasa da mizansene oldukça uygun. Anadolu Selçuklu Devleti Sultanı Alaeddin Keykubat, babası Alaeddin Keyhüsrev hayatta iken kardeşleri ile taht mücadelesine girişmiş, neticede saltanata sahip olabilmişti. Bu saltanat mücadelesinde diğer kardeşleri ile bir husumet söz konusu olabilir elbette. Ancak söz konusu mücadelelerde Kayıların rol oynadığını söylemek tahminden öteye gidemez. Ayrıca Ertuğrul Gazi’nin müstakbel eşi Halime Hatun’un da saltanat mensubu bir sultan olmadığını biliyoruz. Tarih bize böyle bir bulgu sunmamıştır. Senaryo yazarları bu konuda mizansene başvurarak bu hususu mantıklı bir zemine oturtmuşlardır.

İlerleyen Bölümlerde Karşımıza Neler Çıkacak?

Dizinin ilerleyen bölümlerinde tarihsel vakalara sadık kalınırsa bazı olası senaryolar söz konusu olabilir. Süleyman Şah, kesin olmayan ancak kuvvetli tevatürlere göre Fırat nehrinde boğulmuştur. Dizinin güncel bölümlerinde Süleyman Şah hasta yatağında Halep’e doğru yol alıyor. Bu iki olgu yanlış bir kanaatle bir arada tutulabilir. Süleyman Şah’ı Halep yolunda boğulmasına şaşırmamak gerekir. Oysa Süleyman Şah, Halep yolunda değil Halep’e ulaştıktan bir süre sonra, yanında birkaç beyle birlikte Cabir kalesine giderlerken Fırat nehrinde boğulmuştur. Cabir kalesi Erzincan – Halep yolu güzergahında değildir. Fırat Nehri’nin Halep’e en yakın kolu ise yaklaşık 150 km. uzaklıktadır. Umarız böyle bir hata yapılmaz ve Halep göçü esnasında Süleyman Şah’ı Fırat Nehrinde boğmazlar. Bizde ünlü oyuncu Serdar Gökhan’ı izleme zevkinden mahrum kalmayız.

Peki Kayılar Halep’e göç edecekler mi? Dizide Halep göçü Emir El Aziz tarafından engellenmişti. Ancak tarih kayıtları Kayıların Halep’e göç ettiklerini işaret ediyor. Yani ilerleyen bölümlerde Halep’e göçle ilgili sorunlar ortadan kalkacak ve Kayılar yeni yurtlarına kavuşacaklar. Peki sonra ne olacak?

Birkaç bölümlük tahminde bulunamayız. Zira konular senaryo gereği dramatize edilerek yavaş yavaş işleniyor. Ancak tarihsel tutarlılık gereği uzun vadede olması muhtemel senaryolarda Kayılar Halep’e yerleşecek ve bir süre burada bölünmeden varlıklarını devam ettirecekler. Süleyman Şah Obasına tekrar hükmedecek ancak karışıklıklar sona ermeyecek. Ertuğrul Gazi’nin zamanla rüştünü ispatlayıp Oba halkının itibarını kazanması müteakip ağabeyi Gündoğdu ile beylik rekabetine gireceklerine kesin gözüyle bakabiliriz. Gündoğdu bu konuda daha hevesli olacaksa da Ertuğrul ağabeyinin tutumu karşısında bir refleks geliştirecektir. Süleyman Şah’ın vefatından sonra ise Oba’da bölünmeler yaşanacak.

Tarihi kayıtlara göre Kayılar, Süleyman Şah’ın vefatından sonra Halep’den göç etme kararı alacaklar ancak Oba’nın bir kısmı Halep’te kalacak. Belki de obanın bir kısmı Kurtoğlu Bey’le ya da Süleyman Şah’ın oğullarının dışında birinin liderliğinde Halep’te kalacak, Ertuğrul, Gündoğdu ve Dündar ile birlikte Çukurova’ya göç edecekler. Kayıların Halep’ten göç etmeleri Süleyman Şah’ın ölümünden kısa bir süre sonrasına tekabül ediyor. Yani Süleyman Şah ölene kadar Kayılar Halep’te varlıklarını devam ettireceklerdir.

Ertuğrul Bey eğer senaryoda tarihsel atlama yapılmaz ise yakın bölümlerde Kayı Obasının tümüyle beyi olamayacak. Süleyman Şah’ın vefatından sonra Çukurovaya göç edilecek, burada da bir bölünme yaşanacak ve Oba’nın bir kısmı Ertuğrul, Gündoğdu ve Dündar Beylerin liderliğinde Erzurum-Pasinler tarafına göç edecekler. Ertuğrul’un Bey olması işte bu konuların işlendiği bölümlerde mümkün olabilecek. Zira Pasinler ovasında bir başka ayrılık gerçekleşecek, büyük kardeşler Gündoğdu ve diziye katılır Sungur Tekin Obanın bir kısmı ile ata yurtları olan Horasan’a dönecek, küçük kardeşler Ertuğrul ve Dündar, anneleri Hayme Anayla birlikte batıya doğru ilerleyerek Selçuklu Devletine tamamen tabi hale gelecekler. Tabi bu tarihlerde Ertuğrul Bey çoluk çocuğa karışmış olacak ve bizde Osmanlı Devletinin kurucusu Osman Bey’in çocukluğunu görmüş olacağız. Muhtemelen dizi bu dönemlere kadar uzamayacaktır. Zira dizinin ana karakteri Ertuğrul Gazi’dir. Kuvvetle muhtemel ki Osman Bey dünya ya geldiğinde dizi final yapar ve beklide “Diriliş Osmanlı” filmi ile kaldığı yerden devam eder.


.