O Kur’an tercümesi ile ilk nerede karşılaştım, hatırlamaya çalışıyorum. 1999 veya 2000 yılı olmalı. Öğleyi kılmak için girdiğim mescidin kitaplığında gördüm onu. Bulunduğum mekanda bir kitaplık varsa oradaki kitaplara bakmadan edemem. Mümkünse tek tek ne varmış ne yokmuş hepsini bir şekilde görmek isterim. Evini ziyarete gittiğim kişilerin kitaplıkları, camilerin kitaplıkları, il, ilçe kütüphaneleri, okul kütüphaneleri, vakıf, derneklerin kütüphaneleri…
Değerli sanatçı Ömer Karaoğlu’nun da tefsir dersleri verdiği Bayrampaşa’daki Muradiye İlim Merkezi Eğitim Kültür Derneğinin kütüphanesi mesela çok değerli bir kütüphane. Cami kitaplıkları içinde hangisi iyidir diyecek olursanız Mescidi Aksa’nın kütüphanesi bir cami kütüphanesi için muazzam.
Camilerimizin kitapla irtibatı kopuk biraz. Son zamanlarda camilerde Diyanet dışında kitapların bulundurulmaması yönünde bir tercihe gitmiş olmalı Diyanet. Bu üzücü. Hangi camiye gitsem Diyanet Vakfı yayınları dışında kitap kolay kolay göremiyorum. Tamam, Diyanet Vakfı kitapları güzel ama camilerimiz kitap açısından zaten çok fakir. Keşke camilerde dolu dolu kocaman kitaplıklar olsa.
O Kur’an tercümesi diyordum; mescidin bulunduğu kurumun yetkilisinden o Kur’an tercümesini bana verip veremeyeceklerini sordum. Veremeyeceğini, verirse devletin çökeceğini filan anlattı adamcağız. Kıyamadım devlete. Oysa karşılığında birçok kitap bırakmayı da teklif etmiştim mescide.
***
Bir cildi sözlük bir cildi Kur’an tercümesinden oluşan bu iki ciltlik kıymetli eser benim doğduğum yıl olan 1975’te Kültür Bakanlığı tarafından on bin adet olarak basılmış. Kitabı Ahmet Topaloğlu Hoca hazırlamış. Kitabı kendime ait kılmak için önce bir cildini sonra diğer cildini bulmam 6 yıl sürdü. Kitapta öyle bir Türkçe var ki. Etkilenmemek mümkün değil. Fatiha Suresi’ni besmelesi ile yazıyorum:
Tanrı adıyla yani başlarım ya okırım; gey rahmet kılıcı, rahmet kılıcı
1 Öğmek Tanrınundur, alemler issi ya bisleyicisi.
2 Gey rahmet kılıcı, rahmet kılıcı.
3 Yanut güni issi yani kıyamet güninde hükm eylemeye malik olan.
4 Sana taparuz; dahi senden arka virmek isterüz.
5 Yol göster bize, toğru yol.
6-7 Yolu onların kim eylük eyledün onlarun üzerine; kakınılmışlar degüller yani cuhud degüller; dahi azmışlar degüller yani Nasrani degüller.
Buraya yazarken “başların”ı başlarım, “okırın”ı okurum; “dakı”yı dahi, “anlarun”u onların yaptım.
Topaloğlu Hoca eserin müellifi olan Şemseddin Muhammed bin Hamza’nın Molla Fenari olabileceğini, Akşemseddin’in de isminin Şemseddin Muhammed bin Hamza olduğunu ama onun eser yazıldığında 30-31 yaşında olduğunu belirtip o yaşta böyle bir eser yazmış olmasının daha uzak bir ihtimal olduğunu ifade eder. Fakat şu var ki Molla Fenari’nin eserlerini ilim dili olan Arapça ile yazdığı Şakaık-ı Numaniye’de ve başka yerlerde belirtilmiş. Oysa Akşemseddin’in Türkçe kaleme aldığı eserleri, şiirleri var.
İsimlerinin benzerliğine bakarak Molla Fenari’nin aslında Akşemseddin veya Akşemseddin’in aslında Molla Fenari olduğunu ifade edecekler çıkabilir. Her şeyden önce aralarında 40 yaş fark var ve bu derece isim, künye benzerlikleri öyle çok karşılaşılmayan bir durum değil.
***
Kur’an tercümesinin Molla Fenari’ye ait olabileceği iddia edildiği gibi Akşemseddin’e ait olabileceğini iddia edecekler de olabilmeli. Müsaadenizle böyle bir iddiada bulunmak istiyorum. En temel delilim de Akşemseddin’in Türkçe eser vermiş olması, Molla Fenari’nin ise eser verirken Arapçayı tercih etmiş olması.
Bu vesile ile bu güzel eserin mümkünse yazma nüshası ile Büyüyenay yayınları veya Yazma Eserler Başkanlığı tarafından tekrar basılmasını temenni ediyorum.
.04/02/2017 01:40
Kitap okuma listeleri
Çocukluğumdan beri, yani 80’li yılların ortalarından beri dindar İslamcı çevrelerin gençlikle alakalı vakıf, dernek, cemaat çalışmalarında bulundum. Her biri birbirlerinden farklı yapılar idi. Ağırlıklı olarak radikal, ehli tarik, Milli Görüşçü, İrancı yapılara kendimi yakın hissettim. Daha ortaokulda iken Milli Gençlik Vakfı okul teşkilatında görevli iken bir yandan da İskenderpaşa Camii’nde Esad Coşan merhumun hadis sohbetlerine katılırdım. RP- İskenderpaşa kavgasının tam da başladığı yıllar. Bir taraf Esad Coşan’a bağlı olduğu için fesatçılıkla suçlanıyor, diğer taraf için ise Erbakancıları eleştirmek için Necip Fazıl Kısakürek Üstadın Erbakan’a şerbakan dediği heyecanlı bir tecessüs haleti içinde anlatılıyor. Bense her iki tarafı da seviyorum. Yetmiyormuş gibi İrancı ağabeylerle tanışıyorum. Onları da seviyorum. Nurculuğun birkaç farklı kolundan şakirt ağabeylerle tanışıyoruz, risale sohbetlerine gidiyoruz. Sağcılık ve muhafazakarlığı fark etmeye başlamam Nurcuları tanımaya başlamakla oluyor sanırım. Zira onlar kendileri için İslamcı, şeriatçı, radikal gibi kelimeleri kullanmaya hayli mesafeliler. Hatta bazıları Nurcu kelimesinin bile kullanılmasını uygun görmüyor. Oysa ben mürteci, gerici, yobaz dahil tüm radikal kelimeleri çocukluğumdan beri seviyorum. Biri bana yobaz dese “hay Allah razı olsun, ne güzel dedin mübarek” diyeceğim neredeyse. Mehmed Akif merhumun “mürteciyim gelsin işitsin dünya hem de baş mürteci” dilimde bayrak.
Radikal denilen ağabeylerle her hususu konuşabiliyor, tartışabiliyorduk. Bazen onları hassas oldukları konularda sıkıştırıyorduk. MGV’li ağabeylerin konuşamadıkları konuları Müslüman Gençten ağabeylerle, İrancı ağabeylerin açık olmadıkları konuları tasavvuf ehli ağabeylerle konuşuyorduk. Nurcu ağabeylerle ise birçok konuyu konuşamıyorduk.
Bir yandan dergiler takip ediyor, bir yandan ev, dernek, vakıf, dergah sohbetlerine katılıyor, kitapları, yazarları tanımaya, keşfetmeye çalışıyorduk. Kartal Anadolu İHL’nin, Kartal Atalar MGV’nin kütüphanelerinde; Fatih’te Seha Neşriyat’ta, İnkılab Kitabevi’nde kitapların, dergilerin içinde yüzüyorduk. Lise ve üniversite yıllarında MGV’li arkadaşların ellerinde kitap listeleri görmeye başlamıştım. O listeler nedense bana pek sıcak gelmiyordu. Sanırım kitapları görerek, içini karıştırarak keşfetmek daha güzel, daha lezzetli idi. Elbette o okuma listelerinde ne var ne yok, mutlaka bakardım, bilmediğim ilginç kitaplar var mı diye.
Sonraları şöyle düşünmeye başladım: Herhangi bir gençlik teşkilatı bir okuma listesini mensupları arasında paylaştığında otomatikman “Haa, arkadaşlar bu sefer de bu kitapları okuyamayacaklar anlaşılan”.
Kabul ediyorum, çok fenayım ama ne yapalım, gerçekler de ne yazık ki böyle.
***
Etraflarındaki insanlara kitapları keşfettirmeye çalışan insan tipi diye bir şey var. Var derken varmış. Bir zamanlar yani… İsviçreli Bilim adamlarının yaptıkları son araştırmalara göre 20 yıldır Türkiye’de bu tiplerle karşılaşmak oldukça zorlaşmış. Karşılaştıklarınızın da bir kısmı elinde bahsettiğim tarz okuma listeleriyle görülüyormuş. Son zamanlarda kimi whatsapp gruplarında bu listelerden paylaşıldığı rivayet ediliyor.
İlk gençliğimde kitapları keşif delisiyken de pek itibar etmediğim bu listelere kitaplarla arası pek olmayanların da öyle meraklı olduğunu görmedim. Aradan 20-30 yıl geçtikten sonra, gençlerdeki okuma oranı fena şekilde dibe vurmuşken onlara hala liste ile kitap okutabileceğini sanmak, nasıl desem çok safça bir durum. Biz kitapları seven insanlar bu gibi ihtiyaçlarımız için kitap dergileri, edebiyat dergileri kullanmayı; kitapçılara sık sık, kimi zaman da kütüphanelere uğramayı tercih ediyoruz. En güzeli de kitapları tek tek keşfetmek.
Yine de elinde öyle bir liste ile birisi size yaklaşacak olursa dolduruşuma gelip de lütfen ona kaba davranmayın; yapıcı olun ve sevgi ile yaklaşın. “Gel kardeş, bir kitapçıya gidelim mi vaktin varsa?” deyin. Ama öyle beş on dakikalığına değil şöyle bir saat filan en az. Belki kitapları tek tek keşfetme zevkine ilk adımını sizinle atmış olur
.11/02/2017 03:26
Şırıl şırıl, şarıl şarıl, sırılsıklam
Bir gün eski bir öğrencim aradı, hocam sırılsıklam ne demek diye sordu. Düşündüm durdum kelimeyi. Bölerek baktım kelimeye ilk defa: Sırıl sıklam! Sırıl ne, sıklam ne? Gel de çık işin içinden. Sonra Hüseyin Rahmi Göktaş’ın Kökses Dil Teorisi kurallarını uyguladım kelimeye; yani kelimenin başındaki sessiz harfi kaldırarak kelimenin kökünü arama yöntemi: S-ır-ıl s-ık-la-m.
Ir ve ık kökü. Ir ayrılmak, ırmakın ır’ı yani. Ik ne? Ikındım sıkındım ama çıkamadım işin içinden. Başladım sözlükleri karıştırmaya. Önce sırıl neymiş baktım, sırılın tek başına kitaplarda yeri yok tabii. Şırıl desek o bile tek değil, şırıl şırıl olursa sırılsıklam ıslanır mıyız? O şırıllık sudan ziyade suyun sesi ile alakalı olduğu için ıslanmayız herhalde. Yağmur şarıl şarıl yağar ama şırıl şırıl yağmaz. Dere, şelale şırıl şırıl akar. İstediğiniz kadar şelalenin altına girin, naparsanız yapın şırıl şırıl ıslanmaz sırıksıklam ıslanırsınız. Şu şırıldan çıkıp sırıl’ın kökü olabilecek sır’dan türeyen neler var, ona bakalım: Sır, sıra, sırça, sırga, sırgı, sırgıç, sırgıl, sırgat, sırık, sırım, sırma, sırsıl, sırt, sırtarmak, sırıtmak, sırtılmak, sırsatmak. Amma kelime varmış.
***
Sırpmak kaymak, kayarak fırlamak anlamına geliyormuş. Sırpat bir şeyin fazla yerlerini kesmek, kırpma demekmiş. Bu kelime yaramaz, kavgacı çocuk için de kullanılıyormuş. Sırpat ile kırpmanın seslerinin benzerliğine dikkat edelim. S-ırp-at k-ırp-mak. Kökte “ır-p” aynı. Kökses Dil Teorisi ile baktığımızda kırpmak kırptığımız nesnenin kendisi ile alakalı iken sırpat kelimesinin kırpılan nesnenin atılan kısımları ile ilgi olduğunu düşünebiliriz. Neden? Başa gelen “s” sesi kelimeye dışarı çıkarma anlamı veriyor da ondan.
Sırsıpıç diye bir kelime buluyorum. Meğer o da sırılsıklam demekmiş.
Sırlı hayvanımız da az değil: Sırtan yengeç; sırtantay; sırtlan;
Sırsıra yarasa. Sırsır ağustos böceği. Sırsırın Arapça şurşurdan geldiğini söylüyor Yaşar Çağbayır.
Sırtankılıç, sırtantankılıç, sırtınkılıç bukalemuna verilen isimler. Sırtı kılıç gibi bu hayvanın diye düşünmek zor değil son kullanımı öğrendiğimizde. Yoksa güldüğü için mi parladığı için mi yoksa sırtından dolayı mı diye düşünmek durumunda kalırdık.
Parlama anlamını nereden çıkardık? Sırçadan, aynanın sırrından. Gülme anlamını nereden çıkardık? Dişlerden! Dişlerini göstererek gülmeye sırıtma diyoruz. Bir de sırtarmak ve sırnaşmak var. Sırtlana da sırtlan denilmesi yüzünün ağzı açık olduğunda sırıtıyor gibi görünmesinden. Sırtındaki bir şeyden dolayı değil. Birkaç sırtlan fotoğrafına bakmanız buna kanaat getirmeniz için yeterli.
Çok kokulu bir çiçeğe sırsıdi diyormuşuz. Sığır sidiğinin halk ağzında söylenişi sırsıdi olmuş.
Hasılı kelam sırılsıklam kelime grubunda sıklam sıkınca suyu akacak kadar ıslak, sırıl ise sırıl-mak bulaşmak’tan. Bütünüyle ıslanmış; çok ıslak; sırsıklam. İliklerine kadar ıslanmak.
Sırılsıklam aşık dediğimizde ise delicesine aşık; kara sevdalı;
tutkun demiş oluyoruz.
İliklerine kadar deyişini kullanmayı tercih etmem boşuna değil. Zira sırı kelimesinde kemik anlamı da var ve sırılsıklamı kemiğin içine işleyecek derecede ıslanmak anlamında kullanıyoruz esasında. Diş ve kemiğin yapısının aynı olmasalar da benzerliğini hatıra getirmeyi ihmal etmeyelim. Sırçadaki parlaklık ve sıra sıra inci gibi dizilmişliği hatırımızda tutarak sırıl kelimesinden daha nerelere ulaşabiliyoruz haftaya bakalım. Sözü Yunusla bitirelim:
“Sakıngıl yarin gönlün sırçadur sımayasın
Sırça sındukdan girü bütün olası degül”
.18/02/2017 03:08
Sığdığı kadarıyla sı(ğ)mak
Geçen hafta sırılsıklam kelimesini irdelemeye başlamıştık. Dikkatli bakarsanız sırıl’ın da sıklam’ın da ilk iki harfi aynı: “Sı” kökü ile başlıyor.
Köşemizi takip edenler fark etmişlerdir; kelimelerin kökünü birkaç yoldan yokluyoruz. Biri sondaki sesleri attıkça kelimenin köküne yaklaşmış oluyoruz. Diğeri kelime sessiz denilen ünsüz harfle başlıyorsa ilk harfini kaldırıp kelimenin kökünü yokluyoruz. Klasik kelime kökünü arama yöntemi kelimenin sadece sonundaki sesleri kaldırmak iken biz hem sonunu hem de başını kaldırarak iki taraftan da yoklamamızı gerçekleştirmiş oluyoruz. İkinci yöntemi uyguladığımızda bunlarla da yetinmeyip üçüncü bir adım atarak kelimenin başına başka hangi seslerin geldiğini ve bu gelen seslerle kelimenin kazandığı anlamlar arasında ilişki olup olmadığını yokluyoruz.
Bunu yaparak ne elde ediyoruz? Seslerin tek tek ne gibi bir anlama sahip olduğunu fark etmeye başlıyoruz. Yetmiyor, bir kelimede ses (ek) başa geldiğinde nasıl bir fonksiyonu oluyor, kelimeye nasıl bir anlam katıyor, sona gelirse nasıl bir anlam katıyor, ortada olursa yani kelimenin kökünde olursa nasıl bir anlama sahip oluyor; bunları da görebilmenin imkanını veriyor kelimeyi bu üç aşamalı yaklaşımla incelemek.
Bu usûl bilgisini veriyorum ki bu nasıl bir kelime irdelemektir diye şaşırıp kalmayasınız. Pek alışık olmadığınız bir yöntem olmasına çok takılmamanızı tavsiye ederim. Hatta alışık değilsiniz diye de hemen kesin yanlıştır, fantezi bunlar dememenizi öneririm.
***
Bu izahattan sonra sırıl ve sıklamdaki “sı”ya bakalım. Sı ile başlayan hangi kelimeler var, onları sıralayayım. Şimdilik sadece sıralayacağız. Manalarını karşılaştırmaya yerimizin darlığından ötürü pek giremeyeceğiz. Sı kökü ile başlayan Türkçe kelimelerimiz hiç de az değil. Hatta birçoğunu buraya sığdıramayacağım için aşağıda verdiğim kelimelere yakınlıklarından dolayı yazamamak durumunda kalacağım:
Sıbıç (meyve sapı), sıbılik (silinmiş, parlak cilalı taş veya ağaç), sıbırmak (öfkeyle saldırmak), sıbırdamak (koşmak), sıbıtmak (atmak, fırlatmak, çalmak), sıbiz (ahmak), sıbızgu (düdük, boru).
***
Sıcak, sıçan, sıcancık (çamaşır yıkandığı zaman evde çok fare oluşacağına inanılan 13 Mayıs günü), sıcıl (kurbağa) sıçmak, sıçoyul (bukalemun) sıçramak.
Sıdak (yumuşayarak bozulmuş ipek kozası), sıdalak (olgunlaşmaya başlayarak yumuşayan meyve).
Sıfıla (kesilmiş filiz), sıfın (sarp, aşılması güç yer), sıftı (hayvan ölüsü).
Sığ, sığı (ala geyik), sığıt (utanma, saygı), sığınmak, sığır, sığırt (dikiş), sığnar (akraba, yakın), sığva (genç, yakışıklı), sıgu (kırık).
Sıhıtmak (ağlamak), sıhlamak (dikkatle bakmak), sıhlamsu (sıklamsu yani; sudan çıkmış, çok ıslanmış), sıhma (yelek).
Sıkçıl (cimri).
Sıldırım (yalçın, sarp kaya), sılık (kirli, pis), sıl (gübre).
Sımcak (kedi), sımışka (ayçiçeği).
Sınmak (kırmak), sınıkçı, sındık (şemsiye, makas), sındıkı (kertenkele), sındırıcı (katil), sınat (sonbaharda bitkileri vuran soğuk).
Sıpa, sıpışka (kibrit).
Sırsıl (inatçı, korkusuz), sırt, sıtıra (sevimli).
Sısat (sıkıntılı). Sıska Yunancaymış bu arada. Sıskı (doğru, sahi), sışılmak (şişirilmek).
Sıtırasız (sevimsiz), sıtma, sıtmak (kırmak).
Sıvamak, sıvazlamak, sıvı, sıvışmak.
Sıyığ (çorba), sıyık (çuvaldız), sıylan (dalsız, budaksız ağaç), sıymak (azaltmak, sıyırmak), Sıysuz (onursuz), sıyrıntı (son doğan çocuk, yağ), sıyuk (yıkıntı, harabe), sızmak, sızığan (küçük çıban).
BİLGİNİZ OLSUN:
3.5 yıl önce Balaban Tekkesinde başlayıp Üsküdar’da H Yayınlarında Yunus Emre Divanından kelime kelime devam ederek sürdürdüğümüz Etimoloji derslerimizi pazar günleri 17.30’a aldık. Kelime Ağacı isimli etimoloji programımız ise hafta içi her gün saat 18.55’te TRT Radyo 1’de.
.25/02/2017 01:38
Sığır ne yapıyor ki ona sığır diyorsun?
Sık olmakla sığ olma; sıkılma ile sık olmak arasında nasıl bir ilişki var? İstemediğiniz bir durum başımıza sık sık geliyorsa mı sıkılırız yoksa içine sığamamak, içinden bunalıp dışarı çıkmak ile ilgili bir hal midir sıkılmak? Peki sıkışmak nasıl gerçekleşiyor? Sıkılmaktaki ‘l’ yerine ‘ş’ gelerek sıkılmak nasıl sıkışmak oluyor? Bir şeyin bir yere sığması için onu sıkıştırırız yani sığıştırmaya çalışırız. Sığmak dediğimiz kelimede esasen şunu görüyorum: ‘s’ harfini kaldırdığımızda kelimenin kökü “ığ”a ulaşırız. Iğ akma, yürüme, hareket anlamı taşıyor. ‘S’ geldiğinde kelimeyi dışarı çıkartacaktır. Neden? Çünkü ‘s’ dışarı çıkarma anlamı katar kelimeye. Sığma eyleminde sığan nesnenin dışarıdan gelme bir şey olduğunu fark ederseniz ne demek istediğimi hissedersiniz umarım. Umsam mı, temenni mi etsem; ikisini de yaparım sizler için. Belki ikisi de birdir, aynı şeyin hem Türkçeden görünüşüdür hem Arapçadan. Belki arada bir fark da var, buna sonra bakalım.
***
Peki sığıra neden sığır diyoruz? Sağdan sağır, oradan da sığır denir diyenler var ama bu yanıltıcıdır diyor Hasan Eren. Sağmaktan geliyor olsa ineğin sağılıyor olmasından dolayı sağır ve sonrasında ise sığır denilmiş olabilir ama burada sığırın dişi mi erkek mi olduğu, yoksa hepsini mi kapsadığı meselesi ortaya çıkar. Biz hepsine sığır; sığırın sağılanına ise inek diyoruz ama başka Türk lehçelerinin yarısında sığırın inek için kullanıldığı etimoloji sözlüklerinde belirtiliyor. Tabii ineğe neden inek diyoruz, tatmin edici bir şekilde cevabını bulmak kolay değil. Ben sığırın sadece inekleri ifade ettiğini düşünemiyorum ister istemez. Sığırı sığınmak kelimesi ile düşünmek nedense pek aklına gelmemiş Türkologlarımızın. Sığır insanlara sığınan bir hayvandır. Sığır’ın s’si dışarıdan geldiğini, son harfi ‘r’ bu sığınma eylemini sürdürdüğünü (geniş zaman) gösterir. Sığınmakta ‘n’ sesi ise dönüşlülük anlamı katar kelimeye. Bu sığma işini kendisinin yaptığını gösterir bize. Evcil, evcilleştirilmiş hayvan yani. Sığın diye bir kelimenin geyik anlamına geldiğini gördüm sözlüklerde. Düşünmeye başladım kara kara. Nasıl yani? Beyaz beyaz, parlak parlak düşünemiyorum, neden? Çünkü konu karanlık, kapalı. Kendisini henüz açmış değil. Efendime söyleyeyim; “okuyucu milletin efendisidir!” Millet derken yazar milletini kast ediyoruz burada. “Efendime söyleyeyim” söyleyişini en son şair Suavi Kemal Yazgıç’ın bir konuşmasında duydum, öyle hoşuma gitti ki, Asım dedim, sen neden efendine söylemiyorsun hiç. Ah efendim ah… Konuyu dağıtma, daldan dala atlama ey Asımcık, kara kara düşünüyordun, oraya gel. Ama efendime söyleyeyim diyerek bir hususu anlatmak, bir ara cümle olarak efendime söyleyeyim, diyerek cümlesine devam etmek çok güzel değil mi ey okur. Bu güzel ifadeleri görüp de Allah vergisi şu güzel dile aşık olma. Tamam, sığın kelimesine geliyorum ey okur; sığının geyik olması beni neden kara kara düşündürdü? Zira ben sığır kelimesinde sığınma anlamını görürken geyik nasıl sığınacaktı. Geyiğin tabiatı kaçmak üzerine kardeşim. Gel de kara kara düşünme. Ama bir yandan da sözlükleri karıştırmaya devam ediyorum. Bir de ne göreyim Tuncer Gülensoy’un sözlüğünde: Evcilleştirilmiş geyiğe sığın geyiği deniyormuş. Bende bir bayram havası!
***
Sığırtmaç kelimesi var sığır çobanı için kullanılan. Kelimedeki ‘t’ için iç ses türemesidir demiş Tuncer Gülensoy. Ben onun ettirgenlik ‘t’si olduğunu söylemek istiyorum. Sığırları sıraya dizmiş götürüyor. Neden sıraya dizmiş diyorum? Kuş sürüsüne de sığın deniliyor Türkçede. Sığırcık kuşunun sürü halinde, grup halinde, belli bir sıra ile uçtukları belirtilmiş mesela.
.4/03/2017 02:30
Türklerde bilim var mıydı?
Yoktu. İyi ki de yoktu.
Ben sonda söylenecek sözü başta söyleyeyim; bir bilim karşıtıyım. Bilime karşı olunca bilimselliğe de karşı olmam gerekiyor ama ‘bilimselliği savunsam mı acaba’ demeden edemiyorum. Neden? İzah etmesi biraz uğraştırıcı ama yerimiz yettiğince anlatayım.
Bilim kelimesine ‘Derleme Sözlüğünde’ de ‘Tarama Sözlüğünde’ de rastlayamıyoruz. ‘Derleme Sözlüğü’ halk ağzındaki kelimelerin derlendiği kıymetli bir çalışma. ‘Tarama Sözlüğü’ ise Türk edebiyatının yazılı eserlerinin taranmasıyla oluşturulmuş bir sözlük.
Buradan hareketle Türkler’de bilim yoktur diye bir iddiada bulunabilirsiniz. 20. yüzyıla kadar bilim yok. Sonradan çıkan bir mevzu şu bilim dedikleri. Bilim dedikleri demişken Alan Chalmers’in Türkçe’ye Vadi Yayıncılık tarafından kazandırılmış kitabını hatırlamış olalım. Bilimi eleştiren kitapları lise yıllarımdan beri severim. Birilerinin bilim kilisesinin karşısına geçip bilimin öyle böyle değil, en kutsal inek olduğunu söylemesini çok takdir ediyorum.
***
Bir Türk’ün bilim kelimesini anlayabileceği en güzel kullanım şu diyalog olabilir:
-Ne olacak bu iş?
-Ne bilim ben abi’
Bu “bilim”i “biliyim”, “bileyim” şekillerinde de söyleyebilirsiniz. Bizde bilimin olabileceği, bilime yaklaşabileceğimiz en yakın söz bu “ne biliyim ben”, “ne bilim ben” halidir. Bizler ne bileyim dediğimizde neleri bilmek isteyeceğimizi dile getirmiş olmuyoruz. Aksine ben bilmem, nereden bileyim demiş oluyoruz. Bir çeşit neme lazımcılık ifadesi yani. Neme lazım demişken sakın küçümsemeyin, hor görmeyin. Neme lazımcı o kadar iyi biridir ki, karşısına çıkan nesnelere, şeylere, durumlara “bu benim neyime lazım?” sorusu ile yaklaşıyordur aslında. Kendisine lazım olmayan varlıklarla, konularla ilgilenmemek bizi şu bilgiye götürebilir: “Marifetün nefsi maleha vema aleyha” Kişinin lehinde ve aleyhinde olan şeyleri bilmesi. Nedir bu? İmamı Azam’ın fıkıh tanımı. Ama işte neme lazım sorusunun da içeriğini boşaltmışız.
Bir şeyi öğrenmek için “Nasıl bileyim?” diyebiliriz ama ‘ne biliyim’i biliş haline geçmek için kullanamıyoruz. Bilmek kelimesi buna izin vermiyor. Ama “ne öğreneyim” dediğimizde bunu soru anlamında, öğrenme isteği anlamında kullanabiliriz. Öğrenme ile tanıma ve bilme arasında bir fark var. Bilim demekle öyle zannediyorum ki öğrenmeye, tanımaya yakın bir kavramı kast etmek istiyorlar. Tabii bilim yaptıkları bir şey ise ona bilim demeleri de normal. Demezler mi “Ne yaptın da biliyorum” diyorsun. Nerden biliyorsun?
Bilim yolundan gitmeye çalıştıkça farkında olarak olmayarak bir inkar, yok sayma yolundan gidecek oluşumuzdan korkuyorum. Hani dilimizde bilim diye bir kelime yok ama bilim denilince kafamızda fen, matematik, teknoloji beliriyor ama işte bunlar bilim değil arkadaşlar! Şu yüz yıllık, pardon yüz bile değil, seksen yıllık yanılgıya bir son vermenin zamanı geldi de geçiyor.
Bilime karşıyım ama bilmeye karşı değilim elbet. Bilmek Türkçe’de olmayan bir kelime değil. Bilmek bir makamdır, bilimin ise bir makam olduğunu ben düşünemiyorum. Bir bilmeme makamı bile değildir bilim. Bilmediği halde biliyor olduğunu sanmaya çok yakın bir kelime “bilim”.
***
Hadi, bilimsel bulunmuyor(!) halk ağzına bu kadar yaslanmayayım. Şuna ne dersiniz:
Divanu Lugati’t-Türk’te bilim geçmiyor ama “bilimsinmek” diye bir kelime geçiyor. Bilmiyor olduğu halde biliyormuş gibi görünmeye bilimsinmek deniyor. Kelime kökü bilim değil bilmek. Ekimiz imsi. Kitabımsı der gibi.
Bir de “s” sesi ile ilgili tezimizi hatırlayarak bilimsel kelimesine bakalım: “S” sesi, Türkçe’de kelimeyi olduğunun dışına çıkarma anlamı katıyor. Hadi, bilimi doğru bir kelime sayalım. Bilimselliği savunanlar kelimeye getirdikleri o “S” sesi ile bilim dışına çıkmayı ifade etmiş duruma düştüklerinin farkındalar mı acep?
.11/03/2017 02:24
Ve bilimin adamları bilimi yarattı!
Geçen hafta ben, bilim dedikleri heyulaya saldırınca neler oldu neler. Meğer bu bilimin adamları varmış. Ah ne büyük yanılgı, ne büyük halüsinasyon. Bilim, adamlarını üzerime saldı. Yani saldıranlar öyle anlatıyor. Emir büyük yerden imiş. Kutsallarına saldırmışım. İyi de kutsal diye bir şey yok ki. Siz nerden türediniz be hey köftehorlar dedim. Hem bilim, hem kutsal! Hay maşşallah!
***
Ne bilimden ne adamlarından ne de kutsallıklarından korkuyorum. Ellerinden bir şey gelebileceğini aklım kesmiyor. Elbette Türk üniversitelerinde sistemin daha kuruluşundaki yanlışlarından dolayı ilim, bilgi, irfan, science yolunda arayış mücadelesini sürdürmek için gecesini gündüzüne katan; bilgiyi arayış macerası adeta zindanlarda envai çeşit işkencelerle inim inim inletilen mazlum, mağdur mahkumların haletine benzer bir acıya dönüşen bilgi ve bilgelik emekçilerine hürmet ediyor, bilim ve bilimselliğe karşı çıkışımda onların hakkına girmek gibi en ufak bir niyetimin olmadığını beyan ediyorum. Onlar elbette bilirler, hatta benden daha iyi bilirler Bilim Puthanesinde ne gibi fecaatler yaşanmaktadır. Allah onları bu gözü dönmüş takımdan korusun.
Türklerde bilim yoktu, iyi ki de yoktu yazdım. Bir bütünlük içerisinde bakmadan, belki de ilk defa o yazımızı okuyan köşemizin takipçisi olmayan kimi okuyucular saçmaladığımı yazmışlar. Hatta bir okuyucumuz, kendisi için çok üzüldüm, değerli hocamız İhsan Fazlıoğlu’nun çalışmalarına bakmadan saçmaladığımı, muazzam bir bilim tarihimiz olduğunu, bunu nasıl inkar ettiğimi, Türk Bilim tarihine hakaret ettiğimi, cehaletimi ortaya koyuverdiğimi yazmış.
Oysa benim yazılarımdaki hareket zeminim; kelimelerin etimolojisini, ekini, kökünü, kelimedeki tüm seslerin mana ile ilişkisini irdelemek. Başkaca bir zeminim yoktur. Bilim kelimesine, evet, karşı çıktım; bu sapık çağda kabahatimin büyüklüğünü biliyorum, eyvallah ama Türklerde ilmi çalışmaların olmadığını söylemedim. Bilim kelimesinin 80 yıllık bir geçmişi olduğunu, 80 yıl öncesinde bilim diye bir kelimenin bulunmadığını yazdım. Bu köksüz kelime ile yola çıkmanın yolumuzu bereketsizleştireceğini, yolumuzu karartacağını ifade etmeye çalıştım. “Bilim” ve “bilimsel” kelimelerinin kurgulanışındaki yanlışlık bilgi ile ilgili çalışmaların kurumlaşmasına da, o çalışmaların kendisine de ciddi şekilde zararlı yönde tesir ediyor. Batıdaki ve modern dünyadaki “science” eleştirilerini elbette ayrıca kıymetli buluyorum. Değerli okurlarımdan rasyonalist, pozitivist, modern “Science” karşıtlığım ile köksüz, sapkın bir kelime olan “bilim”e karşı çıkışımın birbiri ile karıştırılmamasını rica ederim. Şunu da vurgulamalıyım ki bu köksüz yol tercih edilirken elbette garbzedelerimiz, Batı aşıklarımız rasyonalist “science”ten itikaden ciddi derecede etkilenmişlerdir. Ama batıdakiler bir kelime uydurmaya kalkışmamış, tabii bir kelimenin içini ifsad etmiş iken bizimkiler güzel bir kelimeden bir ucube yaratarak kelimenin tam anlamıyla muazzam bir ucubenin nesilleri mahvetmesine yol açmışlardır.
***
Güzel tevafuk. Çarşamba günü Cağaloğlu’nda Recep Alpyağıl Hocamızla karşılaştım. Recep Hocamı çok severim. O da bizi sever, Allah kendisinden razı olsun; ne kadar kıymetli, her biri ciddi bir emek ile hazırlanmış çok değerli eserleri var. Hemen bu bilim meselesinden “Türkçenin Gelişim Aşamaları ve Felsefe Sözlüklerimiz” isimli iki ciltlik muhteşem eserindeki bilim ile alakalı makalelere dalıverdik. Recep Alpyağıl Hocam kelimenin, evet, 1932-35 yıllarında ilk defa ortaya atıldığını ama kelimenin ancak 1960’tan sonra kullanıma girmeye başladığını vurguladı. Yani biz Türklerde “bilim”in geçmişi 50-55 yıl. Zorlarsak 80 yıl.
Demek ki neymiş: Biz Türklerde 20. yüzyıla kadar “bilim” yokmuş. İyi ki de yokmuş. İnşallah öğrenme yolundaki güzel insanlarımızın gayretleri ile istikbalde de olmayacaktır!
.18/03/2017 02:56
Boynunu oynatma boyuna
“Boynumuz ağrıdı Batıya bakmaktan” diyordu Nuri Pakdil Usta. Ali İmran 146. Ayette “Allah yolunda başlarına gelenlerden yılmadılar, zaafa düşmediler, boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever” diyor Rabbimiz zül Celali vel İkram. Ve Zarifoğlu demiyor mu Afganistan Çağıltısı şiirinde:
“Buyrun boynumuzdaki halkaya tutunun
Ve semirin
Hani dengeler kuracaktık
Hani çağdaş uygarlıklardan tutunacaktık
Hayır batının ulusları kızıllarla karışık
Bin dokuz yüz seksen bay batıya buna şuna
Cennetlik yapmak istemiyorum
Çevir tarihi çevir
BindörtyüzBİR”
***
Bu boyun dediğimiz kelime neyin nesidir, düşünmeden edemedim. Kelimenin kökü okullarda boyun olarak öğretiliyor çocuklara. Boy ile boyun arasındaki ilişkiyi düşünmeleri sakıncalı. Neden? Düşünürlerse doğru bir yere varamayabilirler. Çıkışı bulamayabilirler. O zaman yazık olur çocuklara. O zaman düşünmesinler. Hiç düşünmesinler. Yok canım, düşünsünler ama istediğimiz kadar düşünsünler. Kemalist, çağdaş, modern bir kafa ile izin verildiği kadar düşünsünler.
Çocuklarımıza olan sevgimiz onları çözemeyeceklerini düşündüğümüz problemlerle meşgul etmemize fırsat bırakmıyor. Onların çözemeyeceklerini mi düşündüğümüz, bizim mi çözmeyi göze alamadığımız? Cevap flu!
Denizin den’den geldiği, ağrının ağ’dan geldiği, yanağın yan’dan geldiği, ırmağın ır’dan geldiği, tarlanın tar’dan, tarağın tar’dan, tarımın tar’dan geldiği, gelebileceği bilgisini öğretmeyi çocuklarımıza layık görmedikçe denizin den’inin en’den geldiği bilgisini de; yanağın yan’ının an’dan geldiği bilgisini de, tarağın tar’ının ar’dan geldiği bilgisini de insanımızın keşfetmesini, görmesini zorlaştırdık, imkansızlaştırdık.
Gelelim boyuna veya boyna. Yöresel bir kullanımla söyleyecek olursak, dil konularında boyna söylenip duran biri durumuna da düşmeyi pek istemem. Burada kelime sürekli anlamı kazanmış oldu. Bu boyunun altından neler çıkacak bakalım neler. Boynuz çıkmasın da! Boynuzun z’si boyunların iki tane olduğunu ve ikisinin de birbirine benzediğini ifade ettiğini söylemekle başlayayım. Diğer Türk boylarında boyun için çoğunlukla moyun, muyın, muyun gibi kelimeler kullanılıyor. Özbek, Azeri ve Türkmenler boyun diyor bizim gibi.
Boyun Divanü Lugatit Türk’te boyın şeklinde geçiyor. İnsan boynu anlamını vermiş üstad. Kavim anlamını zikretmiş. Boyunduruk kelimesini de zikretmiş. Boyun- dur- uk. Duruk eki Türkçenin ilginç eklerinden. Kertenkeleye de boynak diyormuşuz. Kaşgarlı Mahmud söylüyor bunu.
Boyundaki n sesi için Doerfer alın, karın, burun kelimelerinde olduğu gibi organ adlarında kullanıldığını söylemiş.
***
Boyundan boy kelimesine ulaşmak aslında zor değil ama okullar bunu tercih pek etmiyor. Okulların görmediği, göstermediği başka ilişkiler de var: Kelimenin kökünü başındaki sessiz harfi de kaldırarak yoklamak.
Soy, koy, doy, toy boyun kelimesi ile kökteş kelimeler yani. Gel de bunu anlat. Dedem Korkut soy soylamış boy boylamış derken kuramadık ilişkiyi hadi, Türk soyu ile Türk boyları arasında da mı münasebet kuramayacağız.
Toy doymakla alakalı bir kelime. Neden? Toy vermek düğünlerde ziyafet vermek, yemek vermek için kullanılıyordu. Şimdilerde toy veren kalmış mıdır acaba? Toygar dediğimiz bir tarla kuşu varmış. Toygar Hamza diye Üsküdar’da bir semt adı olduğunu da zikredelim. Toygar kelimesini ben “doyar” olarak anlıyorum. Uygarı uyar, Uyguru uyur anlamam gibi...
Boyun kelimesinin kökünde evet, oy kelimesi var. Oyda neler var ona da haftaya bakalım inşallah.
İLGİLİSİNE:
Üsküdar’da H Yayınlarında Yunus Emre Divanı’ndan kelime kelime devam ettiğimiz etimoloji derslerimiz pazar günleri 17.30’da. Kelime Ağacı isimli etimoloji programımız ise hafta içi her gün saat 18.55’te TRT Radyo 1’de.
.01/04/2017 03:13
21. yüzyılda soy soyladım boy boyladım!
Boyun ve oy kelimelerini irdeledik. Şimdi geldik soy, boy ve oymağın farkına. Boyun’un boy’dan, boy’un da oy’dan geldiğini söylemiştik. Soy- Boy ve Oymak kelimelerinin varlığı boy’un oy’dan geldiğinin delili, göstergesi olabileceğini ifade edelim hemen.
Türkçe’de bir kelimenin kökü ile ek almış halleri arasında oluşan anlam farklılıkları kendisini bize bazen çok küçük bir dikkat eksikliğinden dolayı kapatabiliyor. Başka bir söyleyişle, tabir-i diğer ile kendisini ufacık bir dikkatle açabiliyor.
Bu ufacık dikkat nasıl bir şeydir, bunun belirebilmesi için biraz daha açayım demek istediğimi: Sessiz harfle başlayan Türkçe kelimelerde, baştaki sessiz harfin kelimenin kökünde bulunmayabileceğinin, dolayısıyla Türkçe kelimelerin köküne ancak hem sondaki hem de baştaki seslerin kaldırılması ile ulaşılabileceğinin daha 2005 yılında fark edilebilmiş olmasını ben bu dikkat meselesine bağlıyorum. Kelime kökünü nerelerde aramalı sorusunun cevabını sadece sonda aramalı cevabına hapsedenlerin bir kısmı elbette kelimenin başına ve sonuna da ses gelebileceği, kelimenin kökünün ortada bulunduğu tezini kabul etmeye yanaşmadıkları gibi, bu teze karşı çıkıp deli saçması bunlar diyebildiler. Oysa kavrama peşindeki bir aklın yapacağı bu bahsedilen tez bize ne anlatmak istiyor, bu tezin bize açtığı kapı bizi nereye götürür, bunu en azından bir miktar yoklayabilmeliydi.
Bu yoklamayı yapabilen dilcilerimiz de oldu şükür.
Bu ara izahattan sonra soy, boy, oymak kelimelerimizin arasındaki farkları ve benzerlikleri irdelemeye devam edelim. Şekil olarak baktığımızda tam da ‘Kök Ses’ teorisinin kavranmasına imkan sağlayabilecek kelimelerimiz bunlar. Bir zorluğumuz var ama; kelimenin oy kökündeki zihnimizde beliren anlam ile ırk, kavim, kabile anlamları arasında irtibat kurmak kolay olmuyor.
Oymak kelimesinin uymaktan geldiği iddia edilebilir, nitekim edenler de olmuş. Mu? Olmamış gördüğüm kadarıyla. Ne Hasan Eren, ne Tuncer Gülensoy, ne İsmet Zeki Eyüboğlu, ne Tietze… Çıkamamışlar soy, boy, oymak meselesinden. Boy için de, soy için de, oymak için de aşiret kelimesini kullanmışlar. Oğuzname’de boy ve oymak kavim kelimesi ile bolca geçiyor. Boyun kavimin daha küçüğü için kullanıldığı görülüyor. Türk Dil Kurumu Başkanı, değerli hocam Mustafa S. Kaçalin bir şey demiş mi diye Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznamesi’ne baktığımda soy’un Çince’de zincir anlamına gelen so’dan geldiği bilgisini aktarmış.
Divanu Lugatit Türk’te soy ve oymak geçmiyor. Boy, bodun ve uruk geçiyor. Uruk akla uyruk kelimesini de getiriyor. Uyruğu buyruk ile birlikte düşünmek lazım. Uruk ile uyruk aynı yerden mi gelir bilemiyorum ama urganın uruktan geldiğini düşünmek zor olmamalı. Bu da bir uruktan olanların birbirine bağlı olduğunu ifade ettiği için böyle olabilir.
Dedem Korkut soy soylar boy boylar ya ben de bu kadar soy soyladım, boy boyladım hala oy soy boy ilişkisini açık etmedim. Soy soylamak için destan düzmek deniyor, ben bunu söz söylemek şeklinde anlamaya yatkın duruyorum. Boy boylamak ne o zaman? Buyruk buyurmak gibi bir manası mı var, düşünmeli. Uyruk buyruk kelimeleri arasındaki ilişkiye de dikkatinizi çekeyim. Kaçalin Hocam boylamakta cehennemi boylamak derkenki istemeyerek bir yere gitme durumunda kalmak anlamını da hesaba katmak gerektiğini söylemiş.
Geldik, soy, boy ve oymaka: Kök Ses teorisine göre ‘s’ sesi dışarı anlamı verir kelimeye. ‘B’ sesi ise ben, bir, bu, bol, bil kelimelerinde olduğu gibi ‘b’en ile alakalı, merkez anlamı katar. Bunun anlaşılması için ben ve sen kelimelerini örnek verebiliriz: B-en’in dışına çıkıldığında kök aynı b-en’in dışındaki s-en olur. Ben ise merkezdeyimdir. Şimdi buradan bakınca soy, dışarıdan bakan için soydur. Boy bizim aramızda birbirimize verdiğimiz isimlerdir. Kelimeden ‘s’ ve ‘b’ sesi kalktığında ise kelimenin en kök, en küçük haline ulaşırız: oymak. Oymak, soya ve boya göre en küçük birimdir diyebiliriz.
.08/04/2017 00:47
Kovuk oyulmuş mudur, ovulmuş mudur?
Kovuk kelimesini anlamaya çalışırken bir zorluk var. Kovuk kovuluyor mu yoksa oyulmuş bir mahiyeti mi var yoksa ovulmuş mu? Kovuk neden kovuk? Kovukta oyulmuşluk anlamı olduğunu biliyor, bunu hissedebiliyoruz ama neden koyuk demiyoruz da kovuk diyoruz? Mesela koyak dediğimiz coğrafi şekle denizin kenarında oluşan oyulmuşluktan dolayı koy ve koyak diyoruz. Bunu görmek zor değil. Öyle hissediyorum ki kovuk ovulan bir şey değil, oyulan, kendi kendine veya bir kısım haşere tarafından oyulan bir ağacı düşünelim.
İçine su doldurduğumuz kova neden kova? O da oyuk bir yapıya sahip. Onun oyuk kısmına su koyacaksınız, o yüzden ona kova deniliyor. Ama tabii neden koya değil de kova? O “y” sesi “v”leşmiş mi yoksa onun “y” değil de “v” olmasında farklı bir mana mı var? Derleme Sözlüğünden öğrendiğimize göre kuyuya da kova diyormuşuz. Merdivenin çevresinde döndüğü boşluğa da kova deniliyormuş. Dağlar arasındaki çukura da kovak, koyak deniyormuş.
Peki kovan neden kovan? Silahın mermi kovanı ile arının kovanı arasında kelime olarak ne gibi benzerlikler var, ne gibi farklı manalar var? Arının kovanı içi boş olduğu için mi kovandır? Eski karakovanların içi boş olurmuş mesela, şimdi hazır çıta konuluyor. Yayığa kovan da deniliyormuş. Altı ve sekiz köşe somunlara kovan anahtarı deniyormuş. Kovan otu, Ballıbabagillerden, halk hekimliğinde yapraklarından yararlanılan çok yıllık otsu bitkinin adı imiş. Buna oğul otu da diyormuşuz. Oğul otu kullanmışlığım var. Şiddetli baş ağrısı için birebirdir. Fakat kaşındırması müthiştir. Melisa da deniyormuş doğruysa.
Bir tür büyük bıçak varmış. Ona kovancık diyormuşuz. Kovancık aynı zamanda köstebek, fare gibi
hayvanların yerde açtığı tünellere; köstebek yollarına, yuvalarına da verilen bir isim imiş.
Dedikodu dediğimiz kovuculuk biçimine neden kovuculuk denilmektedir? “Bu memur hakkında kovuşturmaya yer yoktur” denildiğinde hakkında soruşturma yapılması mı kast edilmektedir. Kovuşturma Hukuk Terimleri Sözlüğünde “bir kimse hakkındaki isnadın kuvvetlenmesi durumunda, bu şüphe yerini belirliliğe bırakıncaya kadar Cumhuriyet Savcılığınca sürdürülen işlem, takibatta bulunmak.” şeklinde geçiyor. Bu kovuşturmanın koğuculuk denilen dedikoduculuk ile; bir insanın açığını bulmaya çalışmak, onu ortaya koymaya düşkün olmak ile mana olarak bir irtibatı hiç mi yoktur?
***
İki nesne arasındaki boşluğa, aralığa kovalak deniyor. Kovalı şalvar dediğimizde ise bol şalvar demek istiyormuşuz. Kovalmak gururlanmak demekmiş. Konya’da gofalgan şeklinde kullanılıyor imiş bu kelime. Kovalmak ağaç için kullanıldığında koflaşmayı, çıban için kullanıldığında çıbanın içinin boşalmasını ifade ediyormuş. Kovalmayı ortalığın tenhalaşmasını ifade etmek için de kullanıyormuşuz. Kelimeyi çalışan kimsenin serbest, boş kalmasını ifade için de kullandığımız Derleme Sözlüğünde belirtilmiş.
Kovuş, iğ yapımcılarının, iğ tıraş ve parlatma işinde kullandıkları oluk gibi küçük tahta aracın ismi. Kapı pencerenin genişçe açılmasına da kovalmak deniliyormuş. Gevşek; yumuşak kelimelerini ifade etmek için kovaltak kelimesini kullanırken yaşlılara da; ağaç kovuğuna da kovaltaz diyormuşuz.
Delik, kovuk, çukur için kovaltı diye bir kelimemiz varmış. Taş yığınına kover, kof; boş; oyuğa kovı diyormuşuz. İçi kof ve çürük olan şeyler için kullanılan kovı kelimesi bedbaht, kısmetsiz, kutsuz, uğursuz, mutsuz insanlar için de kullanılıyormuş.
Gabain, kovıtmak kelimesi tahrip etmek, harap etmek, yakıp yıkmak anlamlarına gelir diyor.
Kovlan ise kaba toprağa deniyormuş. Kovlangoz, içi boşalmış; kof ağaç için kullandığımız bir kelimemiz daha. Yunancanın kavanozunu (khâvanos) kimi ağızlarda kovnaz şeklinde kullanıyormuşuz ama bunu Türkçenin içi çürümüş ağaç ve benzeri başka nesneleri ile karıştırmamakta fayda var.
Kovanımızda daha neler var, bir arı gelip bizi sokmadan kurcalamaya devam edeceğiz inşallah…
.15/04/2017 02:44
Neden evet diyoruz?
Evet ve hayır kelimelerinin kökenini merak ettiniz mi hiç? Ben merak ettim, hayır kelimesinin nereden geldiğini bulmak çok zor değil. Tabii kolay dedik ama o kadar da kolay değil. Zira hayır Arapça bir kelime ve Arapçada üç tane “h” sesi var. Olumsuzluk, kabul etmeme anlamında kullandığımız “hayır” kelimesi hangi “h” ile yazılıyor bilmek lazım. Okullarda bize öğretilen bilgiler hayret ile hayır hasenat anlamında kullanılan “hayır” kelimesi ile; “istemiyorum, kabul etmiyorum” anlamında kullanılan “hayır” kelimelerinin arasında nasıl bir alaka var, nasıl bir farklılık var; bunu görmeye, ayırabilmeye yetmiyor. Kur’an harflerini bilerek aradaki farkları öğrenmeye çalıştığımızda kabul etmeme anlamındaki “hayır” ile hayır hasenat anlamında kullandığımız hayır’ın h’leri aynı. Noktalı h ile yazılıyor her iki kelimemiz de. Aynı kökten geliyorlar yani ama hayret, hayran anlamındaki “h” ise “noktasız h” ile yazılıyor. Bu hayret ve hayran ile akraba h-v-r kökünden türeyen kelimeler var Arapçada. Dönmek anlamına gelen havrun, suyun kuyuda toplanmasını ifade eden hâre, makaranın etrafında döndüğü çubuk anlamına gelen mihver, karşılıklı konuşma anlamındaki hivar, ceylan gözlü ve iri gözlü anlamında Kur’an’da kullanılan huri, yardımcı anlamında kullanılan havari de noktasız h ile yazılan h-v-r kelime kökünden türeyen kelimeler. Tereddütte kalma anlamı da bulunuyor noktasız h ile yazılan h-v-r’de.
Bir de Türkçemize pek de geçmemiş bir hayr daha var; güzel h dediğimiz, Asaf Halet Çelebi’nin iki gözü iki çeşme h’miz. Onunla yazdığımızda ise çöktü, göçtü gibi anlamlar bulunuyor kelimede. Derin kuyu, zayıf, güçsüz, karanlık gibi anlamlara da geliyormuş.
Hayır için hayır kelimesini kullanmıyor Araplar, “la” deyip geçiyorlar. Seçmek, seçip ayırmak, tercih etmek anlamına gelen hayır Türkçede nasıl kabul etmemek anlamı kazanmış, bunun izahı ile sözlüklerde karşılaşmak kolay değil ama tüm bunlara rağmen hayır kelimesinin nereden geldiğini bulmak “evet”e göre daha kolay.
Hayır için diğer Türk lehçelerinde sadece Azeri Türkçesinde heyr kelimesi kullanılıyormuş. Başkurtlar, Özbekler, Kazaklar, Kırgızlar, Uygurlar sırası ile “yuk, yok, jok, cok, yak” kelimelerini kullanıyormuş.
***
Evet için sözlükler Türkçe bir kelime değil diyorlar. Farsça olduğu belirtiliyor ama Farsçada gündelik hayatta bir evet kelimesi duymanız kolay değil.
Kelime Divanü Lügatit Türk’te geçiyor. Yagma, Tuxsı, Kıpçak ve Oğuz kavimleri ewet diğerleri emet, yemet ya da evet der diyor. Peki, tamam anlamına gelir diyor Kaşgarlı.
Em ilaç. Büyücü hekim ise emçi. Emitti diye bir kelime var Divan’da. Eğildi, meyletti anlamında.
Diğer Türk lehçelerinde evet için hangi kelimeleri kullanıyormuşuz diye baktığımızda “iyi, ha, he, hava ve oba” kelimelerini görüyoruz. “Oba” ve “hava”nın evetin ağızlarda değişmiş hali olduğunu düşünmek mümkün.
Ahter i Kebir’de bir “eved” kelimesi var, bir şeyin eğrilmesi anlamında kullanılır denilmiş. Evedi, ivedi kelimesini evedi şeklinde görüyoruz Tuncer Gülensoy’da. Acele çabuk anlamına geliyor ivedi.
Arapçada “naam” var, “ayva” var evet için. Farsçada “are” “ere” ve “beli”. İsmet Zeki Eyüboğlu eski Pehlevice diyor avad olarak geçtiğini söylüyor. Günümüz Farsçasındaki are, ere kelimelerindeki “r” sesi “v” şeklinde kullanılmış olabilir. Sondaki “d” 3. tekil şahıs anlamı veren “d” olabilir. Tabii Türkçeye geçmiş midir geçmemiş midir, biraz daha aramak, yoklamak lazım. Türkçenin özbeöz kelimesi ise evet’teki kök anlam nedir, bunlara gelecek hafta girelim.
.22/04/2017 01:44
Ya evet Türkçe ise?!
Evet kelimesinin Türkçe olup olmadığı konusunda kafalar bir hayli karışık.
Yunanca mı, Farsça mı derken işin içinden çıkmak zorlaşıyor. Evet kelimesinin kökünde, aslında eğ ve ev seslerinin bulunduğunu düşünebiliriz. Bunu neye dayanarak söylüyorum? Şuna: Övme kelimesini öğme, döğme kelimesini dövme şeklinde de kullanabiliyoruz. “V” sesi yumuşak g’ye; yumuşak g de “v”ye dönüşebiliyor. Benzeri bir şekilde sevmek ile beğenmek fiillerinin de “eğ” kökünden geldiğini düşünebilirsiniz. Biraz kısa yoldan söylemiş olacağım, kusura bakmayın: Beğenmek ben merkezli bir duygudur, sevmek sen merkezli bir duygu. Beğenmek bencilliğe açık bir duygudur, sevmek sencilliğe açılan bir duygudur.
Buradan sözü nereye getirmek istiyorum: Bir Türk karşısındakine yok, hayır, olmaz demiyorsa onun isteğine talebine boyun eğiyorsa eğmek kökünden gelen bir kelime ile muhatabına cevap veriyor olabilir. Tabii bu durumda kelimenin sonuna gelen “t” ekini veya “et” ekini nasıl anlayacağız, bunun bir cevabını aramak lazım. Kendimizi bir cevap bulmaya aşırı zorlamamakta fayda var. Evet, evetteki manayı arayalım, yoklayalım ama bilgimizin tükendiği noktada da durmasını bilmek lazım.
Evet kelimesi ile ilgili fikir yürütebileceğimiz bir iki yol daha var. Bunlardan birisi acele anlamında kullandığımız “ivedi” kelimesi. Diğeri “ise” ev kelimesi. Ev kelimesi de kök olarak eğmek köküne gittiği için ev üzerinde durmuyorum. Neden durmuyorum; zira evden ilerisine gidemiyorum, yani “et” ekinin içinden çıkamıyorum. Fakat ivedi kelimesinden evet’e şöyle bir yol açılabilir mi: “Hemen”. Birisi sizden bir şey istedi, size bir şey sordu ve siz de ona hemen, tamam anlamında bir karşılık verdiniz. Bu mümkün olabilir mi? Düşünmek lazım. Türkçede “i” sesinin “e” sesine “e” sesinin “i” sesine dönüşmesi karşılaşılmayan bir durum değil. “İvedi”deki “di” eki muhtemelen dili geçmiş zaman eki.
İvedi “oldu”nun biraz hızlısı bir kelime olabilir. İvecen kelimesini hatırlarsak böyle düşünmemizde bir sakınca yok. İvecen işini hızlıca yapan insanlar için kullanılan bir sıfat. Hemen kelimesini de hemen ivedilikle açalım: “hem an” şu an, şimdi birlikte olunan an.
Yine de “ivedi” ile kardeş olsa bile evetteki “t” sesini izah etmek kolay görünmüyor gözüme. Aklına bir çözüm yolu gelen okur çekinmesin yazsın.
***
Dünya dillerinde hayır anlamına gelen kelimelerin nein, no, nyet gibi gözle görülür şekilde “n” sesi ile başladığını görüyoruz. Bizdeki hayır Arapçadan geçmiş ama Arapçada hayır kelimesi değil “la” kelimesi kullanılıyor. Peki ne olmuş da Arapların kullanmadığı bir kelimeyi biz o anlamda kullanıyoruz.
Türkçedeki iyilikte bulunmak, yardım etmek anlamıyla zihnimizde beliren hayır kelimesinin nasıl olup da kabul etmeme, reddetme anlamında kullanıldığını insanımız kolay kolay kavrayamıyor. Kavrayamıyor çünkü hayır kelimesinin seçme, irade belirtme anlamını biraz unutmuşuz. Muhtar ve ihtiyar heyeti derken kelimedeki bu anlam yaşıyor fakat bu anlamı gören kim? Hatta yaşlı anlamına hapsettiğimiz ihtiyar kelimesinde de karar veren, ihtiyar sahibi manası var. Geçmişte evin dedesi ihtiyar sahibi, söz sahibi iken günümüzde ihtiyarlar ihtiyar sahibi değil hatta Darülacezeye terk edilen insan.
Kibar insanlar zamanında bu kelime olumsuz cevabı doğrudan söylememek, irademi beyan ediyorum anlamında kibarca kendisine teklif edileni tercih etmediğini bildirmek için dolaylı olarak kullanılmış.
.29/04/2017 02:08
Dergi kelimesinin etimolojisi
Dergi kelimesi derlemekten geliyor. Derli toplu ikilemesini kullandığımızda eğer biraz dikkatli biriyseniz derlemek fiilindeki anlamı, derlemenin toplamaktan farkını biraz daha fark edebilirsiniz.
Türkçede yapılma (oluşturulma mı demeliydim ey okur?) biçimlerine baktığımızda eş, yakın, zıt anlamlı ve anlamsız kelimelerin bir araya getirilmesi ile ikilemelerin oluştuğu okullarda anlatılır, geçilir. Evvelen “anlamsız kelime” ve “eş anlamlı kelime” gibi ifadeleri, bu terimleri kabul edemediğimi, bunların Türkçede mümkün olmadığına inandığımı ifade edeyim.
İkilemeler meselesinin muhteşem, derinlikli güzelliğine daha fazla dalıp konuyu dağıtmadan şunu söylemek istiyorum: Keşke o ikilemelerin her biri üzerinde şöyle tek tek durabilecek kadar uzun bir ömrümüz olsaydı. Hadi hepsine tek tek bakamadık, şöyle 80-100 kadar ikilemeyi her bir kelimesi ile tek tek incelesek Türkçeyi yeniden keşfederdik herhalde deyip geçeyim bu bahsi.
***
Sözlerimi derlesem mi dedim, hayır; sözlerimi toparlayabilirim, toplayabilirim ama sözlerimi derlemem biraz imkansız gibi görünüyor. Derleyebilmem için sözlerin birden fazla kişiye ait olması hatta biraz da toplaması zor bir yerlerde, dağınık durması gerekiyor gibi. Derleme ile toplamanın arasındaki farkı hissettirmeye çalışıyorum değerli okur. Dergicilik toplayıcılığa her ne kadar benzese de ondan biraz daha farklı bir iş.
Türkiye’de matbaada ilk basıldığı zamanlar dergi için mecmua kelimesini kullanmışız. Mecmuadaki anlam daha çok cem etmekle yani toplamakla alakalı. Oysa dergi kelimesinde toplananın sunulması ile ilgili bir anlam da var. İşte bunları topladık, size sunuyoruz demiş oluyoruz dergi demekle. Mecmualar da dergiciliğe başlamadan öncesinde dua, ilahi defterlerine, cönklerine dua mecmuası, ilahi mecmuası da denilmiş.
Şöyle düşündüm dergi kelimesi üzerine çalışırken: Mecmua yerine dergi kelimesi konulmaya çalışılmadan önce dergi kelimesini biz Türkler gündelik hayatımızda kullanılır mıydık? Böyle bir meraka kapıldığınızda bakmanız gereken bir kaç iyi sözlük var. Biri Tarama Sözlüğü. Biri Derleme sözlüğü biri de Tuncer Gülensoy’un sözlüğü.
Dergi kelimesini eskiden, yayıncılık anlamında kullanmadan önce sofra anlamında kullanıyormuşuz. Bu anlama geldiği bilgimizin kaynağını vereyim: Cem Dilçin’in hazırladığı Yeni Tarama Sözlüğünde, Tuncer Gülensoy’un Kökenbilgisi Sözlüğünde ve Yaşar Çağbayır’ın Türkçe Sözlüğünde dergi kelimesinin bu anlamını görmek mümkün. Sofra anlamının yanı sıra tırmık için de dergi kelimesini kullanmışız. Pekmez veya turşu küpüne de dergi demişiz. Hasat zamanına da dergi demişiz.
Dergi bilmediğimiz bir kelime değil yani. Dergi kelimesinin sofra anlamına geldiğini yazar Ömer Faruk Dönmez’e söylediğimde sofra için sergi kelimesinin de kullanıldığını ekledi. Yaşar Çağbayır sözlüğünde sofra bezine sergi denildiğini ifade ediyor. Tabii sofra demişken yeni nesle sofrayı bir hatırlatmak gerekebilir. Sofra yerde kuruludur. İnsanların sünnet-i seniyyeye itibar ve ittiba ettiği mekanlarda yemekler yerlere kurulan sofralarda yenilir. Sofranın altına da bir sofra bezi (işte “sergi” dediğimiz bu) serilir. Dökülen kırıntılar yerlere, ayak altına düşmez, kimse nimetin üstüne basmaz, onlar süpürülüp çöpe atılmaz; etraftaki hayvanata verilir.
***
Dergiye neden dergi diyoruz, bunu bir de bu perşembeden itibaren İstanbul’da Sirkeci garında açılacak olan Uluslararası Dergi Fuarına giderek de gözlemleyebilirsiniz. Bu yıl 8.sine ulaşan Dergi fuarında birçok farklı güzellik de yaşanacak. 22 ülkeden 500’den fazla dergiyle buluşabileceğiniz fuarda ilk sayılarında manifesto yayınlayan dergilerden oluşan seçkin bir sergiyi de ziyaret etme imkanınız olabilecek.
Dergi fuarı dünyada sadece Türkiye’de düzenlenebiliyor. Bu zengin sofrayı kaçırmamak lazım.
.06/05/2017 02:36
Dünya dillerinde dergi/Dünyadan dergiler geldiler!
Geçen hafta köşemizde dergiye önceden mecmua derdik dedim. Mecmua kelimesinde toplamak anlamı var. Mecelle kelimesi de dergi için kullanılmış. Onda da bütün, çok gibi bir anlam var. Ceride kelimesi ise gazete için kullanılmış.
İngilizcesi Periodical. Belli bir periyotla çıkmasından dolayı bu isim verilmiş. Bizde dergi ve gazeteler için süreli yayın kelimesinin kullanılması gibi. Bu anlamdan hareketle isimlendirme dünyanın başka dillerinde de görülüyor.
İngilizcede magazin kelimesi de dergi için kullanılıyor. Magazin kelimesinin İngilizceye Arapça mağazadan geçtiği kaynaklarda bolca zikredilir. Biz Türkiye Dergiler Birliği olarak düzenlediğimiz ‘Uluslararası Dergi Fuarı’nın İngilizcesini yazarken ilk zamanlar “magazine” kelimesini kullanıyorduk. Sonradan Nabi Avcı’nın da tavsiyesi ile periodical kelimesini kullanmamızın daha uygun olacağına kanaat getirdik. Magazinin kökenini şöyle anlatıyorlar: Arapçada saklama yeri, hazine konulan yer olarak da anlayabileceğimiz mahzen kelimesi Fransızca, Yunancaya ve Latinceye gemi deposu anlamında “magaza” olarak geçmiş. Oradan da İngilizce ve Fransızca’da dergi anlamında kullanılmaya başlanmış.
***
Asya’daki diğer Türkler dergi için hangi kelimeyi kullanmışlar diye bakacak olursak Azeriler jurnal, mecmua ve dergi kelimelerini kullanıyormuş. Başkurtlar jurnal, Kazan Türkleri jurnal, Kırgız Türkleri jurnal, Özbekler jurnalden başka ayname ve mecmua kelimelerini tercih ediyormuş. Tatarlar jurnal ve mecmua, Türkmen ve Uygurlar jurnal kelimesiyle ifade ediyormuş. Bizdeki ‘dergi’ kelimesi Azeri Türkçesine geçmiş sadece. Özbekçe’deki ‘ayname’ ilginç ve güzel bir kelime.
Name mektup anlamında kullanılmış. Mektup yazılı, yazılmış anlamına geliyor. Name Farsçanın kelimesi. İsim anlamındaki nam’dan gelme. Burhan-ı Katı’da name için “hâme vezninde. Nâm ile hâ-yı tahsisadan mürekkeptir. Mektup, ferman ve buyrultu makulesi risaleye ıtlak olunur. Unvanlarında veya ahirlerinde isim yazıldığı itibariyle. Kitap mevkiinde dahi istimal olunur. Şeh-nâme, Bâz-nâme gibi.” diyor.
Aynamedeki kuruluş mantığı ile Almanlardaki zeitschrift aynı mantık: Zeit zaman, schrift schreiben’dan geliyor yani yazmak anlamında. Tabii Farsçadaki “name”nin mektup anlamı kazanması kelimedeki “isim” anlamından hareketle oluşmuş. Birisinin ismine yazılmış. İsme özel denir ya, o hesap. Bu arada bir yazıda isme özel ibaresini görünce onu İsmet Özel diye okuyan, anlayan ve Allah Allah burada İsmet Özel’in ne işi var diye şaşıran bir ben değilimdir herhalde. Artık yaşlanmaya başlamakla mı alakalı bir yanılma biçimi midir benimki, bilemiyorum.
Yunanca’da periodiko deniyor. İtalyanca’da rivista, Arnavutça’da reviste, Fransızca’da revue, Latince’de magazine, Baskça’da aldizkari, Bengalce’de patrika, Çekçe ve Boşnakça’da casopis, Çinçe’de zazhi, Ermenice’de amsagir, Fince’de aikakauşlehti, Habeşçe’de metsiheti, Samoa dilinde tusiata, Endonezyaca’da berkala ve majalla, Nijer yahudilerinden İgboların dilinde iris, İzlandaca’da timeritie, Kürtçe’de kovar, Madagaskarın dili olan Malgaşça’da dergi “gazeti” demekmiş. Makedonca’da spisanie, Yeni Zellanda’daki Maori dilinde moheni, Moğolca’da setgüül, Seylan dilinde sangarava, Sindîlerin dilinde risale, Tay dilinde nitysar, Yoruba dilinde irohin, Lazcada svaru. Urduca’da risale, sahifa ve ceride kelimeleri kullanılıyormuş.
Burada zikretmediğim diğer dillerin çoğunda ya jurnal ya magazin ya mecelle ya risale ya da revista kelimeleri ve bu kelimelerin hafif değişmiş şekilleri kullanılıyor.
***
Bu vesile ile başkanı bulunduğum Türkiye Dergiler Birliği’nin düzenlediği ‘8. Uluslararası Dergi Fuarı’ Sirkeci Garı’nda dünyanın 23 ülkesinden 500 kadar dergi salı günü akşamına kadar sizi bekliyor olacak. Soframıza buyurun!
Pazartesi saat 18.00’de Uluslararası Dergicilik Ödülleri ödül töreni var.
Yeryüzünde dergi çıkaran tüm arkadaşlarım için temennim budur: Sofralarınız, yani dergileriniz bereketli olsun. Derginize haram bulaşmasın.
.12/05/2017 23:31
İki gözüm!
Göz kelimesinin kökü nedir? Elbette gözün kökü gözdür diyecekler çıkacaktır karşımıza ama gözün kökünün öz olduğunu söylediğimde buna katılanlar da çıkmaya başlamıştır inşallah. Gözün başındaki sessiz harfi kaldırdığımızda kelimede öz anlamı kalıyor. “Göz”deki ve “öz”deki “z” sesleri kelimelerimizde bulunan bir şeyin (o şey her neyse) iki tane olmasını ifade ediyor diyebiliriz. Diyeceksiniz ki gözün iki tane olmasını anladık da öz nasıl iki tane. İçinde “z” bulunan bir kelime eğer Türkçe ise ikililik anlamı katıyor kelimeye.
***
Özün içinde iki tane olan şey neyin nesidir, bunu anlamaya nasıl girelim, bunu nasıl yoklayalım?
Öz öyle bir şey ki onun içinde nefsimiz ve ruhumuz mu var? Kalbimiz ve gönlümüz mü? Aklımız ve fikrimiz mi?
İnsanın özü neresi? Beyni mi kalbi mi? Kelimelerle ilgili gençlerle konuşurken göz ve öz kelimelerine sıra geldiğinde insanın özünün neresinde olduğunu onlara sorarım. İnsanın özünün aklı, dolayısıyla beyni olduğunu söylüyor az bir kısmı. Çoğunluk ise tam emin olamamakla beraber insanın özünün kalp olduğunu biliyor. “Gözler kalbin aynasıdır” cümlesini konu ile alakalı olarak kullandığımda ise kafalarda herhangi bir istifham, soru işareti kalmıyor.
İnsanın özü ile sözünün bir olmasını isteriz ama öz, söz ve göz kelimelerinin aynı kökten olduğunu düşünemeyiz. O yeşil sarıklıları asan fraklı smokinli ulu localar bunu bize öğretmedi çünkü. Kendileri de bunu biliyor değillerdi.
Göz ile görme kelimeleri birbiri ile ilişkili kelimeler ama “gö-” köküne gelen “r” sesi kelimeye ne anlam katıyor? Z’nin iki tane anlamı kattığını ifade etmiştik. “Gö-” köküne gelebilen diğer sesleri de görmeye çalışarak bu gelen seslerle hangi anlamlar kazandığını yoklayalım: gö-l, gö-m, gö-n, gö-b, gö-ç, gö-k, gö-s, gö-v, gö-y.
“Gö-” kökümüz de hayli canlı, işlenmiş bir kök imiş. İlk planda baktığımızda göl, gömmek, göz ve göçmek kelimeleri arasında bir anlam ilişkisi bulunduğunu düşünebiliriz. “Gö” kelime kökünde çukur anlamının bulunduğunu söyleyecek olursam göz çukurunun, gölün, bir şeyi çukura gömmenin ve bir yerden bir yere göçmenin değil de çukura doğru göçme anlamının yani göçüğün birbirleri ile anlam irtibatlarını görmek zor değil.
***
Görmek, göstermek ve göz kelimeleri arasında da görme eylemi ile alakalı bir anlam bağı bulunduğunu görebiliyoruz. Görmenin bir örme biçimi olduğunu yani görme eyleminde gözün yapısındaki ağ tabakasının görüntüler arasında bir örme işlemi sonucu gerçekleştiğini, göz’ün özü gösterdiğini, gösterme’yi bu haliyle açıklamanın ise kolay olmadığını; ancak kelimedeki “s” sesinin “z”nin “s” sesine dönmüş hali olduğunu düşünebiliriz. Göstermek kelimesine ös kökü üzerinden baktığımızda bir anlam bulmak imkansızlaşıyor. Bu durumda z’nin s’ye dönüştüğünü düşünmek daha da kolaylaşıyor.
***
Göndermek, gönül kelimelerinde ön kökü ile birlikte düşündüğümüzde gönül’ün insanın öncüsü, önderi, yöneticisi olduğunu; yani gönlün ferman dinlemediğini; gönlün ön aldığını fark edebiliriz. Gönderme ile ön arasındaki ilişkiyi görmek, kurmak kolay değil. Belki gönderilen şeyin önden gidiyor olduğunu söyleyebiliriz. Göndermek ile göstermeyi burada birlikte düşünmek “-der”, “-ter” eki ile kelimenin nasıl bir manaya büründüğünü görmek bakımından faydalı olabilir.
Göbekte bir öbekleşme olduğunu görmek zor değil. Gök, göğ, göv kelimeleri arasında da bir ilişki olduğunu düşünmek zor değil.
Gözüm, iki gözüm. Sana iki gözüm demem ne kadar doğru acaba? Göz dediğin kelime içindeki “z” sesi ile zaten iki adet olduğunu göstermiyor mu? Gözler, gözlerim demeli mi dememeli mi? Bunları sonra konuşalım gözüm!
.20/05/2017 02:06
Tut ki kutlu bir utkunun mutluluğuna tutkulusun!
“O tepe baş tepe
yabancıların
Onlarca aldatış
utkudur taktır”
Merhum Akif İnan üstadın bu mısralarında geçen utku ve tak kelimeleri kafama takılıp dururdu bu kelimeleri ilk ayrımsadığım fakat tam olarak fehmedemediğim demlerde. Yani ki sene 1991 olmalı. Lise 1’de iken ben. Allah Dedim Yürüdüm veya Malcolm X isimli bir kasetten bu besteyi dinliyorum. Dinliyor ve besteyi kendimce söylüyorum. (Hiçbir sözlükte tatmin edici bir açıklaması bulunmayan “kendi” kelimesinin neyin nesi olduğunu yazma isteği ile doldum ey okur, sevgili okur diyecektim, diyemiyorum; kimi had ötesi yorumlara bakarak ama hepinizin hatta çoğunuzun öyle olmadığını hesaba da katarak siz sayın okur ile arama minik bir mesafe koyma tedbirini tercih edeyim; kendi kelimesini bir başka sefere irdeleyeyim)
Utkudur, taktır. Tak neyin nesi, tamam, tak gavurun kelimesi, bir şeyi takıyor değilsin. (Bu arada kelime gavurun da değilmiş, Arabın kelimesi imiş)
Ama bu utku ne? En fazla, bir çocuk ismi olarak karşına çıkıyor bir de bir iki şiirde karşına çıkıyor. Gündelik hayatta çok da kullandığımız bir kelime değil. Kelimeyi utku hali ile kullanmıyoruz ama kut, mut, tut, yut, but, dut gibi hallerini kullanıyoruz. Halleri derken evet, bu kelimelerin hepsinin aynı köke sahip olduğunu söylemiş oluyorum. Yazılarımı özellikle ve düzenli olarak okumaya gayret edenlerden özür dileyerek tekrar edeceğim ama Türkçede bir kelimenin kökünü yoklamak için kelime sessiz harfle başlıyorsa eğer baştaki sesi kaldırırsanız kelimenin köküne biraz daha yaklaşmış olursunuz. Bu kuralı bir kere daha hatırlattıktan sonra meseleye biraz daha eğilelim:
Utku için zafer diyor sözlükler. Utmak tek başına nedir diye baktığımızda yenmek anlamını buluyoruz. Ut isim olarak var mı diye bakınca da utanma diye karşılık verilmiş. Ut için utanma anlamının verilmesi sözlükçülükte insanı tıkayan bir nokta oluyor. Benim gibilere ise kafayı yedirten bir durum. Ut’un utanma olması Yunus Emre’nin hümanist, İmamı Azam Ebu Hanife’nin Hanefi mezhebinden sayılması gibi bir durum. Utanmak uttan sonraki bir aşama. Aynı kökten bir başka kelime ile ifade edeyim: Yutmak ile yutkunmak arasında bir fark olmak zorunda. Yutmaya yutkunmak derseniz yanılmış olursunuz. Yutkunmak tam bir yutma biçimi değildir, yutmaya benzeyip yutağımızdan bir şeyi mesela suyu yutarmış gibi (yudumlar gibi) geçirirmiş gibi yapmamızdır. Ama sözlükçülüğün kaçınılmaz bir şekilde zor tarafı da budur.
***
Utlu kelimesi varmış mesela, ona iffetli anlamı verilmiş. Ut yeri için örtülmesi gereken yer, edep yeri denilmiş. Ut için edep diyecek olsak bile mesele tam olarak hallolmuyor. Arapçadan Dünyaya yayılan “Edeb” zira terim anlamıyla yayılan bir kelime. Kelimedeki fiil, eylem zihnimizde Arapçadaki başka kelimelerdeki kadar belirmiyor. Adeta heykelleşmiş bir kelime. Yani özünü çok da göstermeyen, belli etmeyen bir kelime. Özünü edebi ile örtmüş mü ne.
***
Edebin manasına girmeyeyim burada, yerimiz dar. Utma ile yenme arasındaki ilişki ut’u ve daha birçok kökteş kelimeyi çözmemize yardımcı olabilecek inşallah. Utmak yenmek.. Peki yutma ile utmak arasındaki ilişkiyi neden düşünmüyoruz? Bunu neden hesaba katmıyoruz. Utmayı kullananlarınız var mıdır gündelik hayatında bilmiyorum ama ütmeyi çocukluğunuzdan hatırlıyorsunuzdur muhtemelen. Ütmek yenmek. Arkadaşınızın bilyesini (diğer ismi ile “enek”; ah o içinden çıkması zor kelime) yutarak onu ütmüş olursunuz. Tabii burada yutmak ile yenmek kelimelerini kullanırken hatırınıza yutmak ile yemek kelimeleri arasındaki ilişkiyi de getirmenizi rica ederek veda edeceğim. Kutlu bir utku için haftaya devam edelim inşallah.
Mutlu, mesut günler dilerim efendim.
.27/05/2017 00:14
Türkçeye bakışın genişlemesi mümkün!
Yutmak bir yeme biçimi. Çiğneyerek, öğüterek mi yiyoruz, yudumlayarak mı yiyoruz, işin o tarafı farklı biçimlerde gerçekleşebiliyor. Bunda bir problem yok. Yemenin yenme kelimesi ile ilişkisini görmeye çalışmak önemli burada.
Yenmek kelimesinin yemek fiiline “n” sesi getirilerek “yenmek” yapıldığını görüyoruz. Siz yenildiğinizde başkası tarafından yenilmiş oluyorsunuz, birisi sizi yemiş oluyor. Sizi yiyen yani sizi yutan yani sizi üten, yani sizi utmuş olan hem yemiş hem yenmiş hem yutmuş hem utmuş oluyor.
Zihnimizin yenilmek kelimesini çözmesi zor değil ama yemek nasıl hem yemek hem yenmek oluyor, burasında işin zihin biraz kilitlenir gibi oluyor. Dönüşlülük “-n”si desek kendisi yemiş oluyor ama başkası tarafından yenmiş olmuyor. Diğer dönüşlülük n’lerindeki fonksiyondan biraz farklı bir kullanımı var “-n” sesinin burada. Başkası tarafından yenmek demediğimiz sürece yenmek kelimesini öznenin fail olarak yemesi, yenmesi şeklinde anlıyoruz. Ağızlarda yenilmek kelimesinin yer yer “yenmek” şeklinin başkası tarafından yenilme anlamında “-il” eki kullanılmadan da kullanıldığını görebiliyoruz.
***
Yeme, yenme meselesini böyle ifade ettikten sonra şimdi yenmenin neden zafer olarak algılandığını daha rahat fark edebiliriz sanırım.
Ama benim derdim yutmanın bir utku, bir zafer, bir yenme olmasını izah etmekten çok yutmanın insanda oluşturduğu mutluluk hatta kutluluk neyin nesidir, aralarında nasıl bir bağ var; bunu görmek ve göstermek istiyorum. Eğer bunu gösterebilirsem kendimi mutlu, bahtiyar, bahtı yar sayacağım. Bu mutluluk sağlayıcı yükümlülüğün, sorumluluğun kutlu bir sorumluluk olup olmadığı tartışılabilir.
Değerli okur, yani diyorum ki kut, mut, tut, yut, ut aynı kökten gelir.
Türkçe sadece sondan eklemeli bir dil olmadığı için; kelimelerin kökünü bulabilmek için kelimenin sonundaki ekleri kaldırmanın kelimenin kökünü bulmaya yetmeyeceğini; kelimenin başındaki sessiz harfi de kaldırmak gerektiğini bir kere daha hatırlatayım. Baştaki sessiz harfi kaldırma bilgisi, yani yutmak kelimesinde y sesini kaldırmak bize sadece kelimenin kökünü göstermiş olmuyor; kelime kökünün başına gelen diğer sessiz harflerin kelimeye nasıl yeni bir anlam kattığını, kazandırdığını görmemize de imkan sağlıyor. Dolayısıyla aynı kökten gelen kelimeler algımızı değiştirecek, geliştirecek, zenginleştirecek bir perspektifi elde etmiş oluyoruz.
Üniversitelerde, okullarda öğretilen sistem ile yutmak kelimesi ile alakalı sadece yutak, yutkunmak kelimelerini görebilirken bu bilgi sayesinde kutlunun da, mutlunun da, tutkunun da, tutuklunun da, tutarlının da, yutmanın da, utkunun da, utanmanın da aynı kökten olduğu bilgisine sahip olmuş oluyoruz.
***
Aklınıza takılmış olabilir: But da aynı yerden gelir mi? Muhtemelen gelir. Butları yemek için ağzımızın suyu akıvermeden bu butun budamak ile alakalı olup olmadığını; daha doğru bir söyleyişle budamanın da butla alakalı olup olmadığını da düşünmek gerekebilir.
Benim de aklıma takılan şu ki; yutmak yani utmak (yenmek) ile utanmanın kökü olan ut arasında nasıl bir bağ var, bunu kurmakta zihnim zorlanıyor. Ut kelimesi için edeb yeri anlamı veriliyor. Edeb ile utanma arasında bir ilişki olduğu şüphe götürmez. Utanma sahibi insanın kendini yenmeyi başardığı düşünülebilir. Kuldan utanmayanın Allah’tan korkmayacağını söyleriz. Utanma fiilindeki “-n” sesi eyleme, başkasından utanıyor olsak bile aslında kendimizin kendimize uyguladığımız anlamını katıyor. Aslında utanmak bir kendini yenme biçimidir diyebiliriz.
Edeb için, zafer tacı nedir, ne zaman nasıl takılır başa bilemem ama derler ki büyükler:
“Edeb bir tac imiş nur-i hüdadan
Giy ol tacı emin ol her beladan”
Edebe sahip olmanın zaferlerin en büyüğü olduğunu düşünebiliriz. Edebini takınan her şeyi yenmiştir, en başta da kendini yenmiştir.
İşbu yazıyı şöyle bitirmek istiyorum: Birlikte 5 yıl çalıştığım, edeb tacını en izzetli şekilde üzerinde taşıyan Akif Emre Ağabeyin makamı cennet olsun. Onun o izzetli yolunu sürdürenler az da olsa hep olacak. Kimse İslamcılığı bitiremeyecek!
.03/06/2017 01:40
Kur’an yarışmasında alkışın yeri var mı?
TRT’de Kur’an-ı Kerim’i Güzel Okuma Yarışma programı başlamış. Arkadaşlardan duydum. Benim evde televizyon yok. Bilgisayardan, internetten bakıyorum merakımı mucip bir program duyduğumda veya tarihi geçti ise, yakalayamadım ise internete düşmesini bekliyorum unutmazsam. Televizyon ile aram oldum olası pek iyi değildir. Bu oldum olası da ne iştah açıcı bir ifade. Ona irdelemeye dalmayayım şimdi.
Evet, yarışmayı duydum sonra yarışmanın şov kısmından rahatsız olanların tepkileri ile karşılaştım sosyal medyada. Daha sonra da memnuniyetini dile getirenlerle karşılaşmaya başladım. Memnuniyet ifade edenlerden bir ikisinin yarışmadaki alkış meselesine takıldığını görünce hatırıma ister istemez Divanü Lügatit Türk’teki alkış maddesi geldi. Kaşgarlı Mahmud Atamız Hazreti Peygamberimize salavat getirmeye alkış denildiğini aktarıyor sözlüğünde. “Alqış” yani günümüzde alkış dediğimiz şey dua etmek, birinin faziletlerini bir bir sıralamak. “Yalavaçqa alqış bergil” (yani “Hz. Peygamber’e alkış ver”) cümlesini misal vermiş Kaşgarlı Mahmud: “Muhammed’e (SAV) salavat getir” demiş oluyormuşuz böyle dediğimizde.
TRT’deki yetkililer bu yarışma vesilesi ile alkışın bu öz anlamını hatırlarlar, gündemlerine alırlar mı bilmiyorum ama alsalar güzel olur. Düşünsenize, tüm salon yarışmacının kıraat eyleyeceği alana gelirken hep bir ağızdan “Allahümme salli ala seyyidina Muhammed” diyor. Hatta daha uzununun söylendiğini düşünün: “Allahümme salli ala seyyidina Muhammedin Nebiyyül Ümmiyyi ve ala alihi ve sahbihi ve sellim”.
Hem de 2017 yılı Türk Dili yılı ilan edilmişken Türkçe ilk sözlüğümüze hürmeten en azından Kur’an-ı Kerim ile ilgili bir yarışmada alkışın gerçek anlamına uygun bir şekilde tekrar uygulanmaya başlanması çok da isabetli olur.
Bundan birkaç yıl önce Divanü Lügatit Türk’ten alkışın manasını okuduktan sonra nerdeyse konuşma yapmaya davet edildiğim her yerde yaşadığım bir haldir. Tam konuk yazar olarak özgeçmişiniz okunmuş, kürsüye, sahneye çıkacaksınız; salon el çırpmaya başlar. Bu nezaketen yaptığı bir şeydir salondakilerin. İşte tam o esnada hiç aklımda yoksa bile ister istemez alkış kelimesinin sözlükteki anlamı aklıma düşer. Bir ikilem yaşarım, haziruna alkışın nasıl bir şey olduğunu anlatmalı mıyım, yoksa geçiştirip konuşma mevzuum neyse ona mı girmeliyim. Genelde bu ikilemden alkışın manasını onlara vermemin daha uygun olacağı kararı ile kurtulurum. Alkışın salavat getirmek olduğunu, övmek anlamına geldiğini, insanlık içinde övgülerin en güzelinin meşhur isimlerinden dördünden üçü “H-M-D” kökünden türeyen ve övülme anlamına gelen Ahmed, Mahmud, Muhammed, dördüncü ismi ise seçilmiş manasıyla Mustafa Efendimiz Sallallahu Aleyhi ve Selleme yapılan övgüler olduğunu anlatırım. Sonuç: Beklemediğim derecede alkışın bu anlamı benimseniyor. Salondakiler alkış gerektirecek bir durum olduğunda salavatlarla alkışlarını ifade etmiş oluyorlar.
Konuşmamı dinleyenler konuşmamdan sonra İslam’la alakalı veya alakasız herhangi bir alkışlama eylemi gerçekleştirecekleri zaman ne kadarı benim yaşadığım ikilemi yaşayacaktır, hangisi salavat getirme ihtiyacı hissedecek hangisi el çırpacaktır, bilemem. Hangisi el çırparken kendini ayıp bir şey yapıyor gibi hissedecek, hangisi etrafındakilere, bir saniye alkış böyle bir şey değildir diyecektir, bilemem. Bildiğim, bilmenin (ne kadar yalama olmuş olursa olsun bu çağda bilgiler) bilmemek gibi olmadığıdır.
Övmekteki anlamları yoklamaya devam edelim ama şimdilik sözümüzü şöyle bir alkış ile bitirelim:
Sen Ahmed i Mahmud u Muhammedsin Efendim
Haktan bize sultan ı müeyyedsin Efendim (Şeyh Galib)
.16/06/2017 21:06
Övüleceğe alkış, sövüleceğe kargış!
Yazmadan edemeyeceğim; Divanü Lügatit Türk’ü dikkatli incelediğimizde alkış kelimesinin kökünde bir mana daha görüyoruz. O mana kafayı biraz karıştırıyor. “Alkındı”, bir şey tamamen bitti, tükendi anlamına gelirken “er alkındı” dediğimizde “adam öldü” demiş oluyormuşuz. Eskiden tabii. Şimdi adam kaldı mı ki ölsün. Latife ediyorum elbette. Allaha şükür er kişiler var memlekette hala. Kıymetleri bilinse de var, bilinmese de var. “Alkıştı” diye bir kelimemiz de varmış. Alkış kelimemiz fiil olarak da kullanılmış yani. “Alkışmak” birbirini yok etmek anlamına geliyormuş. Alkış kelimesini böyle bakınca “yok ediş” olarak da anlamak mümkün oluyor.
Alkışın zıddı ise kargış olarak geçiyor sözlükte. Kargış kelimesi kargaya, karaya kadar uzanıyor, açılabiliyor. Beddua anlamına geliyor kargış.
Alkış kelimesindeki bitirme, öldürme anlamını çözebilmek için kelimenin Türkçenin kendi içindeki karşılığı olarak verilen “övme” anlamını Kökses teorisi ile birlikte düşünmek ufuk açıcı olabilir.
Kökses teorisinde ne yapıyorduk: Kelimenin sadece sonuna değil, başına da ses (sessiz harflerin) gelebileceğini kabul ediyorduk. Ben bu teoriyi bulunduğundan beri, yani 12 yıldır kabul ettiğim için sistem zihnimde gayet oturmuş, yerleşmiş durumda. Yani “Övme” kelimesi hangi sesleri alıyor başına: D sesini, s sesini ve b sesini alabiliyor: d-öv-me, s-övme ve belki biraz uğraşarak böğürme, böğürtlen kelimelerinin türediği b-öğ-ür-me kelimelerine ulaşabiliriz.
Ne yapacağız bu kelimelerle? Şunu: Övme ile sövmenin ilişkisini zihnimizde kurmak zor değil. “S” sesi teorimize göre kelimeye dışına çıkarma anlamı katıyor. Övme eylemini dışına çıkardığımızda, yani karşısına geçirdiğimizde, antisini düşündüğümüzde elimizde “s-övme” fiili oluşuyor. Sövmenin dokunaklısı için “d-övme” fiilini kullandığımızı düşünebilirsiniz. Dövme’nin başına gelen “d” sesinin kelimeye değme, dokunma anlamına yakın bir temas anlamı kattığını düşünmemek için bir sebebimiz yok. Şu an böğürmeyelim ve böğürtleni şimdilik oruçlu oruçlu bir kenara koyalım tekrar “alkış”ın hem övme hem de öldürme, bitirme anlamına gelmesini hatırlayalım. Ve tam da burada Peygamber Efendimizin birini yüzüne karşı övmenin onun boynunu kesmek, onu öldürmek anlamına geldiğini buyurdukları hadis-i şerifleri gelsin hatırımıza.
Övmek, dövmek ve sövmek arasındaki ilişkiyi ek ve kökler bakımından başka bir teori ile açıklamanın da imkansız göründüğünü, fırsat elime geçmişken, buradan belirtmeden geçemeyeceğim. Övme, dövme ve sövmeyi öğme, döğme, söğme şeklinde de telaffuz edebiliyoruz. Öğ kökünde ise akıl, anne, ön, emmek, kömürün yanarak kor durumuna gelmesi gibi anlamlar bulunduğunu sözlüklerden görebiliyoruz. Başa “ç” geldiğinde çökme, çömme, çömelme, çönme kelimeleri ile zikrettiğimizde zihnimizde belirecek olan hareket aşağı doğru, alta doğru bir harekettir.
Övme, sövme ve dövme birbirleri ile böylesine irtibatlı kelimeler. Övme anlamına gelen alkış ile tam zıddı olan kargış nasıl bir ilişki içerisinde? Şöyle: Alkışın kökündeki “alk”dan “alkımak”tan “al”a gittiğimizde karşımıza kırmızı anlamındaki al ile (ki o kırmızı yani al gözümüzü aldığı için “al”dır; kızardığı, kızdığı için “kızıl”dır, yine kızdığı, kızardığı için Farsçası ile söyleyecek olursak “germ”dir, “germez”dir, “germezi”dir yani “kırmızı”dır.
Meraklısına: Hakkında yerli ve yabancı hiçbir müstakil eserin bulunmadığı Türkçede sayıların kökeni konusunu ele aldığım ikinci kitabım “Birden Bine” İz yayıncılıktan yakınlarda çıktı, hemen iki baskı yaptı. Siz köşemizi takip edenlerin farkında olduğu ve tahmin edebileceği gibi Türkçe için yeni sayılabilecek bir yaklaşımla sayılar bahsini ele aldık. Temin edenler kitapta gördükleri kusurları, eksikleri bildirirlerse memnun olurum.
.24/06/2017 01:15
Türklerin “Ben”i
Gündelik hayatta en çok kullandığımız kelimeleri çözmek, kelimeye neden öyle dediğimizin kafamızda belirebilmesini sağlamak daha zor oluyor genelde. Okullarda ilk olarak karşımıza birinci tekil şahıs olarak çıkan, bebekliğimizde yalın halinden ziyade bana ait anlamında tatlı ve hırçın bir “benim” ünlemesi ile kullandığımız “Ben” kelimesini irdelemeye çalışacağım bugün. Yazının başına oturup şu satırları yazarken kelimenin yamacında tedirgin duruyorum. Yanıma her zamankinden daha fazla sözlük koydum. 18 seçme sözlük. Bakalım işin içinden çıkabilecek miyim.
Bir kelimeyi çözmeye kalkıştığımızda sadece kelimenin kendisine odaklanırsak kendimizi o kelimeyi çözememe kaderine mahkum etmiş oluruz kimi zaman. Kelimenin çözümünde zıt anlamlısını, yakın anlamlısını hesaba katmak bir yol açabiliyor. Başka dillerde o kelime için hangi kelimenin kullanıldığını yoklamakta da fayda var. Bunları yaptıktan sonra kelimenin ek kök yapısını gözden geçirmenin biraz daha sonuca yaklaşmamızı kolaylaştırması umulabilir. Yüzyıllar içinde ve başka coğrafyalarda kelimenin telaffuzunda değişiklik olmuş mu, bu da yoklanabilir. Bu işlemlerin sırası değişebilir. Bazen hepsini yapmaya gerek kalmadan kelime kendisini ele verebilir ama yaklaşık olarak yapabileceğimiz işlemler bunlardır.
Ben. Azeri ağzında “men” diye biliyoruz ama Anadolu ağzından başka “ben” diyen var mı Türklerde diye Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğüne baktım. Hepsinde kelime “men” şeklinde. Hepsinde kelime “m” sesi ile başlıyor. Başkurt ve Tatarlarda “min” Azeri, Kazak, Kırgız, Özbek, Türkmen, Uygurlar “men” diyormuş.
Yüzdeki “ben” için de hemen hemen aynı kullanım söz konusu. Bizden farklı kal veya hal şeklinde telaffuz ettikleri bir kelime daha kullanılıyormuş yüzdeki ben için. Kelimeyi benek haline getirdiğimizde ise timgil, tap, tak, dak, dağ kelimelerinin kullanıldığını görüyoruz benek için. Türkmenler sadece “menek” kelimesini kullanıyorlarmış.
***
Kelimemizi beniz yaptığımızda diyeceksiniz ki ben ile benizin bir alakası var mı ki böyle bir şey yapıyorsunuz. Sesler benzeşince mecburen yokluyoruz. Hatta birazdan benizden sonra benzemek kelimesini de yoklayacağız. Türkmen ve Uygular “meniz” kelimesini kullanıyormuş, Azeriler ben’e men derken benize “beniz” diyormuş. Başkurt, Kazak, Kırgız, Özbek veTatarlar ise yüz kelimesini hafif değişikliklerle telaffuz ediyorlar. Bet ve bit’i kullananlar da var beniz için. Benzemek için ise Azeriler benzemek, Türkler menzemek kelimelerini kullanırken diğerleri ohşamak, okşamak kelimelerini kullanıyorlar.
Bencil için ise menmençi, menmenşil, minminlikli kişi, üz-üzin, özümçül kelimeleri kullanılıyormuş. Farsçadan “hodbin”i alanlar da olmuş: Azeriler, Uygurlar ve biz Anadolu Türkleri.
Bunları sıraladıktan sonra “ben” kelimesini muhatabı ile, yani “sen” ile birlikte yoklayalım: ben, sen! Birinci tekil şahıs ile ikinci tekil şahıs kelimelerimizin ikisinde de kelimenin kökündeki sesler aynı: “en”, başa gelen ses değişmiş, “b” “s” olmuş sadece. Aynı kelimelerin çoğuluna baktığımızda da aynı durumla karşılaşıyoruz: biz, siz. “iz”ler aynı, başa “b” ve “s” gelmiş.
Ben kelimesinin yoklamasını “en” kökünden yapabiliriz yani. Tabii başa gelen “b” sesinin kelimeye hangi anlamı kattığını görmeye, fark etmeye gayret ederek. Şu an tabii belli bir sıra ile verileri sıralamaya çalışıyorum. Değerlendirmeleri, bilgilerin tartışmasını sonraki yazılarda yapacağım mecburen.
Dünya dillerinde “ben”i nasıl görüyoruz, bir de buna bakalım: Farsçası men, Latince ve Grekçesi ego, Sanskritçesi aham, Fransızcası, İspanyolcası ve İtalyancası je, jo ve io, Rusçası ye; İngilizcesi ay, Almancası ich, Arapçası ene, İbranice ani, Arnavutça une, Macarca en, Bulgarca az, Ermenice yes, Kürtçe ez, Çince wö, Fince mine, Gürcüce me, Moğolca bi.
Haftaya “ben”i yoklamaya devam edelim.
.30/06/2017 23:39
Ben kendimdeyim sen sendeleme!
Ben kelimesi Türklerde hangi seslerle kullanılıyor, geçen hafta bunu yokladık. Şimdi gelelim “ben” kelimesindeki anlam nasıl bir anlam. Birinci tekil şahısı ifade eden kelimemiz ile yüzdeki lekenin aynı seslerle ifade edilmesinde mana bakımından bir irtibat var mıdır, bunu yoklamaya çalışalım.
Hasan Eren’in Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü’nde ben maddesine verilen ilk anlam “tende bulunan ufak, koyu renkli leke veya kabartı”. Sonra Hasan Eren eski ve yeni diyalektlerde “men” olarak kullanıldığının göze çarptığını, yalnız Türkçede (Anadolu Türkçesini kast ediyor) “ben” şeklinde kullanıldığını belirtir. İlginç bir şekilde bir sayı adı olan “bin” kelimesinin de “min” şeklinde geçtiğini, Rasanen’in bu ses değişikliğinin benzeşme (assimilation) sonunda gerçekleştiğini ifade ettiğini aktarır.
Kuş yemine de ben denildiğini görüyoruz sözlüklerde. Oltaya takılan yeme de ben deniyormuş. Saç, sakal ve hatta dişteki lekeye de ben deniliyormuş. Meyvenin olgunlaşması da ben düşmek deyimiyle ifade ediliyormuş. Benek ile ben birbirinden çok farklı şeyleri ifade ediyor değil, belki benek “ben”e göre daha büyük, hatta bir kaç tane olmayı ifade ediyor diyebiliriz. Benin sonundaki “ek”in ikinin ilk hali olan “ek” olduğu düşünülebilir. Tıpkı “birikmek” kelimesinde olduğu gibi. Biriken bir şey nasıl birikir? Bir+eki.. Bir+iki yani birikmek…
Ben’in de sen’in de kökü olan “en” kökü üzerinde yoğunlaşacak olursak belki birkaç minik ayrıntı kendisini açığa çıkarabilir. “En”i “eğen” şeklinde görmek de mümkün. Biz evvela “en” halini yoklayalım. En genişlik demek. “En” kökünün başına hangi sesler geliyor Türkçede? Ç-en-e diyemiyoruz zira çene farsçaymış. “D-en” denge, deniz, denli, densiz kelimeleri ile en’in “den”leşmiş halini koyuyorum önünüze. Sonra ne var? Fen diyemeyiz; fen Arapça (sanat demek bu arada fen. Sanat da sanayi kökünden geliyor. O da Arapça).”G-en” diyebiliriz. Latincedeki gen değil de genleşmek, geniş, gene, geniz diyemiyoruz geniz Grekçe diyeceğim tam emin olamıyorum zira Türkçede de bir geniz varmış. Kelimenin telaffuz biçimi insana öyle bağırıyor ki ben Türkçeyim diye.. Ama yine de “bilemiyorum” demeyi tercih ediyorum. Benzeri bir kararsızlığı yine aynı yapıdaki genç kelimesinde de yaşıyorum. Genç kelimesi için farsça demeye daha yatkın biriyim ama genç’in Türkçe olduğunu iddia edenler de az değil. Her şey bir yana Divanü Lügatit Türk genç için bebek anlamını vermiş. “Son beşiğe”, sonuncu evlada da genç denirmiş. Bunu Tuncer Gülensoy Köken Bilgisi Sözlüğünde söylüyor. Farsçada genç hazine, gömü demek. Diğer Türk lehçelerinde yaş kelimesi kullanılıyor bu arada. Aklınızda kalsın.
En köküne gelebilen sesleri görme çalışmamıza devam edelim: k-en-di, k-en-e, k-en-et. M-en, m-en-gü. “N-en” nesne, şey anlamında ve zenginlik anlamında diyor Divanü Lügatit Türk. R-en-k diyemiyoruz, çünkü Farsça. “S-en” deriz, “s-en-de-lemek” deriz. Bu sendelemek nasıl da ilginç bir kelimedir Ya Rabbi! “S-en-ek” deriz. Şen diyemiyoruz Farsça. T-en deriz mi diyemeyiz mi siz karar veriniz; tüm Türk lehçelerinin hepsinde “ten” kelimesini kullanıyoruz. Bazılarında tenin yanı sıra beden, gövde kelimesi de kullanılıyormuş bizdeki gibi. Farsçada da vücudun dış yüzü anlamına gelen bir “ten” var. Y-en, y-en-i, y-enek (yenilebilir olan), y-en-ge, yenilmek.
Kelime kökünün “eğen” halini yokladığımızda ise “b-eğenmek” ve “yeğen” karşımıza çıkıyor..
Yani ben, sen, kendi, yeni, genç, den, men, belki bir ihtimal olarak da ten kelimelerini en kökü ile ve dolayısıyla ben kelimesi ile irtibatlı olarak düşünmek mümkün. Bir kısmının irtibatını kurmanın zor olmayacağını sizler de görebiliyorsunuzdur. Bir kısmının irtibatını kurabilmek ise kolay değil. “Ben” “en” ve müştaklarını irdelemeye haftaya devam edelim.
.08/07/2017 02:11
Hayvanların medeniyeti olur mu?
Ben ile sen kelimelerinin ikisinin de kökünün “en” olmasını anlamaya çalışırken, meseleyi “enine boyuna” düşünürken şöyle şeyler düşünmekten kendimi alamıyorum: En genişlik demektir. “Ben” ve “sen” kelimelerinin “en” kökünden gelmesi bir mevcudiyeti ifade ediyor olmalı. Bir varlığın, nesnenin eni boyu derinliği olur. Varolan bir nesneyi görebilmemiz için onun enine boyuna derinliğine ihtiyaç var. Bir çok nesne “en”li olabilir ama bir şeyin “ben” olabilmesi için, benleşebilmesi için “b” harfinin kelimeye kattığı mana potansiyelini taşıması elzem. İnsanların dışında benlikleri, “ben bilinci” bulunan canlılar yok bildiğimiz kadarıyla. Maymunların, kedilerin ben idrakinden bahsedemiyoruz. Hayvanın kendisi diyebiliriz; kendilerinden bahsedebiliriz ama benlerinin olduğundan bahsetmek en fazla bizim yakıştırmamız olacaktır. Ben idraklerinden bahsedemediğimiz gibi kedilerin medeniyetinden, maymunların, timsahların veya bülbüllerin medeniyetinden de bahsedemiyoruz. Tabii bu “b” sesi kelimeye bu kadar önemli bir katkıda bulunuyorsa aynı şeyi “boy” kelimesinde neden yapmıyor, sorusu aklıma takılmıyor değil. Boy kelimesinin köküne yani “oy” köküne “b” geldiğinde de benzeri bir zenginleşme yaşanması gerekmiyor mu? Yaşanmadığına göre demek ki böyle bir şey gerekli değil; başka bir şey gerekli. Ben ile en seslerinin buluşması ile ikisi arasında oluşan anlam zenginleşmesi “oy” ile “b”nin bir araya gelmesi ile aynen yaşanmak durumunda değil. Zira sesleri incelerken, irdelerken sadece bir sesin kelimeye hangi anlamı kattığına bakıp kalakalmak da yanıltıcı olabiliyor, oluyor. Hatta bu hataya sık sık düşülüyor. “B” sesi her ne kadar hangi kelimeye gelirse gelsin benzeri bir manayı kelimeye katarken en kökünü veya oy kökünü hesaba katmamak olmaz.
Oy kökünü önceki yazılarımızda irdelemiştik. Oy, soy, boy, koy, doy, toy gibi kelimeleri yoklamıştık. Söylemeye çalıştığım şu aslında, “en” ile “oy” arasında çokça fark var. “En” ancak “b-enleşebilir”, belki “s-en-leşebilir”, “k-en-dileşebilir” ama oymağınızın boy olması, soy olması, toy vermesi beklenir. İki ayrı kelime kökü, aynı sesi başa ek olarak aldığında başa gelen sesin kelimeye kattığı mana da muhtemelen aynı olmalı. Aslında başa gelen sese ek dememek gerekiyor, belki çatı demek daha uygun olabilir. Okullarda çatı başka bir ek için kullanılıyor. Tabii çatı kelimesini düşünmemin sebebi tahmin edebileceğiniz gibi evlerin çatısı. Çatmak kelimesinde yoksa sadece başa çatmak anlamı yok. Çatma eylemi gerçekleşirken çıkardığı ses daha önplanda çatı kelimesinin oluşumunda. Hüseyin Rahmi Göktaş başa gelen seslere değinge ismini veriyor. Kelime kökünün başına gelen seslerin manayı sona gelen eklere göre suyun yatağının değişmesi gibi değiştirmesinden dolayı böyle bir ayrıma girdiğini ifade ediyor. B sesinin veya başka herhangi bir sesin kelime kökünün başına gelmesi ile kelime kökünün sonuna gelmesi arasında mana olarak ne kadarlık bir farklılaşma oluyor; bunu on yıldır çok fark edebilmiş değilim. Bu farklılaşmayı tesbit edebilmek çok kolay da olmuyor. Yani denemedim değil; denedim ama çok fazla bir bulgu elde edemedim. Hüseyin Rahmi Göktaş ile de konuyu henüz müzakere edemedim.
Buraya şu meseleden geldik; ben kelimesinin kökü olan “en” kökünün benlikle, ben ile alakası ne? En’in anlamını yoklamaya daldık. Senin de benin de en kökünden geliyor olması bizi ister istemez en”in manasına götürüyor. Fakat genişlik (burada mevcudiyet) anlamından başka bir anlama da ulaşamıyoruz. Elde başka veriler olsa “en” kelime kökünün anlamı ile ilgili zihnimi cezbeden, onların peşine düşeceğim şüphesiz ama böyle düşünmekle doğru yolda olduğumu hissettiren bir bilgi var: Arapçada 3. Tekil şahısa “gaib” deniyor. Hani gaibden bir ses geldi denir ya, o gaib. Kayıp yani Türkçeye geçmiş diğer bir hali ile.
“Ben”de kaybolmadan beni izlemeye devam edin.
.15/07/2017 02:24
Benizin benzemesi meselesi
Cenzemek neyin nesidir? Ben ile benzemenin bir alakası var mıdır? Türkçede “z” sesinin ikililik ifade ettiğini, fakat birbirine benzeyen bir ikililik ifade ettiğini önceden ifade etmiştik. Beniz kelimesinde de “ben” ve “z” sesinin bulunmasını “yüz” kelimesindeki “z” sesi ile düşünürsek kavrayabiliriz. Yüzün iki yanının da benzerliğini düşünecek olursak betiniz benziniz atmaz inşallah.
***
Benek kelimesindeki leke anlamı da üzerinde durulması gereken bir bilgi. Bir mevcudiyet, bir varlık ifadesi olarak algılanabilir benekteki en kökü. Kelime sonundaki “ek” eki ise benlerin eki olduğunu ifade edebiliriz.
Geçen hafta değindiğimiz değinge ile ekin farkının somut bi ses üzerinden anlatımı için Hüseyin Rahmi Göktaş ile görüştüm. Bu konu için
“Pat/kap-a örneği iyi bi örnek.. Çok güzel bir örnek
Sesliden önce geldiği için mesela b- degingesi başlamak başlangıç gibi açan açılan bir anlam oluşturuyor. Ama köke gelirse ab gibi sesi, sesliyi kestiği için kapatan bi anlam veriyor. Kelimenin başka yerlerinde ses bu kadar özel bir anlam göstermiyor. Pat ve kap-a sesleriyle aynı sesler zaten ab ve ba. K’nin başta kökten hemen sonra ve en sonda olması ile. S’nin ve z’nin başta kökten hemen sonra ve en sonda olmasını mesela bi yokladığımızda... K’nin en doğru okunuşu “ek” olmalı. Çünkü bütün anlamı ek’te toplanıyor. Başa geldiğinde bir ekin, ek olan bir şeyin başa gelmesi gibi bir anlam oluşturuyor. Kelimeye bir kesinlik keskinlik ve görünürlük katıyor.” dedi.
Abarmak abartmak kelimesi bir durumu ifade ederken “k-abarmak”, “k-abartmak” onu gözle görünür bir yere getiriyor.
Kökte anlamıyla özelleşmis oluyor. Ama k’yi ek anlamıyla düşünmek gerek. Başka türlü okunuyorsa anlamını okunduğu sese göre biraz değiştirmek yeterli. Kökten hemen sonra geldiğinde ek anlamını köke yakın olduğu için etkili olarak veriyor. Köke eklenen bir ek olarak kendini gösteriyor. Birikim kelimesindeki gibi. Gerekmek kelimesindeki gibi “gerekmek”te gereken şey ordaki ek yani. En sona geldiğinde kelimeyi keskin bir sesle bitiriyor. Genellikle en sona geldiyse eki tamamlanmış bir kelime olarak bütünleniyor ve kelime nesne ismi halini alıyor.
***
“S” eksikten bir ses. Başa geldiğinde henüz eksiltecegi bir şey olmadığı için sesi çıkartan kişinin dışına doğru sızıyor. Aynı k’nin ekleneceği bir şey olmadığında onu görünür kılması gibi “s” de deginge olduğunda eksiltip giderecegi bir anlam henüz yok diye kelimeyi birinci kişiden çıkartıp ikinci kişiye iletiyor. Kökten hemen sonra geldiğinde mesela kök ek olsun “ek-si” diyerek eki eksiltiyor. Eksilen kökteki ek yani kökteki anlam. “Ek-si-k” dediğimizde eksilme durumu k’nin gelmesiyle bitiyor ve ekin orada olmadığı anlamına kesin olarak ulaşıyoruz.
***
Devam ettirdigimizde eksik-si dediğimizde eksik dışarı atılmış oluyor. Yani mesela bardaksı diye birşey söyledik. Bu, bardak olmayan fakat en çok da bardağa benzeyen demek oluyor. Eksiksi-z yaptığımızda kelime “z” ile çoğul uzaklığa uğruyor. O kadar tam olduğunu anlıyoruz ki mükemmel demek oluyor.
Z’nin değinge olması anlamındaki çoğul uzaklığı henüz bir şey söyleyemediği için zor bir yerden başlatıyor. Hem çoğul hem uzak olan sesi/anlamı nasıl başa getirirsin. Kökte uzaklık ve çokluk (ki çoğul vurgusu da uzaklığından geliyor) kökten sonra gelen z ile ilgili örnek kelime gelmesi kolay değil akla. Sonda ise ya siz biz şeklinde bir çoğulluk katıyor ya da s’nin dışarı çıkartma işini abartıp dışarıya çıkartıyor: Uzaya mesela
.22/07/2017 02:32
Neden Türkçe kelimelerle etimoloji?
Bir süredir buradan kelimeleri irdeliyorum. İrdeleyeceğim kelimeyi seçerken başka etimoloji ilgilileri gibi Türkçeye yerleşmiş veya başka bir ifade ile söyleyecek olursam Türkçeye taşınmış kelimelerin nereden geldiği; geldiği memlekette bizim öyle diye bildiğimiz kelimenin aslında öyle diye bilinip bilinmediğini değil de; Türkçenin bizzat yerlisi kelimeleri irdeliyor, inceliyorum.
Şunu biliyorum, bir kelimenin mesela vasistasın, mesela çarşının, mesela mendeburun, magazinin, yakamozun Hintçeden Latinceye, oradan Fransızcaya; ordan hoop gemiye binip Amerikaya, oradan radyo ile Türkiyeye geldiğini anlatmak, hele bunu anlatırken birkaç vak’a aktarmak; oradan iki de çıkarımda, genellemede bulunmak; araya iki siyasi gönderme sokuşturmak okuyucuya da güzel geliyor yazara da. Bunu biliyorum. Nereden biliyorum, hem okur olarak biliyorum, hem de yazar olarak. Hatta bunların bir kısmını kendim de yapıyorum. Suç değil, günah değil. Ben sadece başka dillerden gelmiş kelimeler üzerinde değil de özellikle Türkçenin kelimeleri üzerinde duruyorum. Elbette yeri geldiğinde irdelediğim Türkçe kelimeye dünya dillerinde ne denildiğini de yokladığım oluyor.
Türkçe kelimeler üzerine yoğunlaştığımda yaptığım işe dışarıdan nasıl bakılacağını da bilmiyor değilim. Başka dillerin kelimeleri ile meşgul olmanın bu işlerin ilgilisine “daha birikimli”, “entelektüel” görünme “şansını” az çok sunduğunu bilmiyor değilim. Kim uğraşır Türkçenin “ev”i, “yuva”sı ile; “ova”sı, “bayram”ı ile. Hani Türkçenin az kullanılan, anlamı pek bilinmeyen, kolay çözülmeyen kelimelerini tercih etsem neyse. Mesela değerli sanatçımız çizer Hasan Aycın’ın ilk kitabının ismi olan ve Türkçe bir kelime olduğu belirtilen “bocurgat” kelimesinin anlamını irdelesem veya “kılavuz” kelimesi Türkçe mi değil mi desem, k’den sonra “ı” var mı yok mu, desem ve nasıl Türkçenin bir kelimesi olduğunu izah etsem; bunlar da affedilebilir; Türkçe kelimeler yazmış ama bilmediğimiz, ilginç kelimeleri yazmış diye mazur görülebilirim belki ama bildiğin “ev”i yazmak nedir?! Latife ediyorum ey değerli okur.
Türk Basınında düzenli etimoloji yazıları yazan iki üç yazar olurdu eskiden. İbrahim Demirci mesela İbrahim Kardeş ismiyle ne güzel yazılar yazardı Yeni Şafak’ta. Keşke İbrahim Demirci bir gazetede düzenli dil yazıları yazsa. Ben şimdiye kadar çıkardığım dergilerde (Kitap Postası, Cafcaf, Hacamat) İbrahim Demirci Hocamızın düzenli yazması için elimden geleni yaptım, o da bizi hiç kırmadı şükür. Dergiler tabii ki benim itikadıma göre gazetelerden daha dolu dolu oluyor. Dil yazıları hususunda da edebiyat dergilerinde ve akademik dergilerde güzel dil yazıları ile karşılaşmak daha mümkün.
Yazarken özellikle Türkçe kelimeleri seçmemin Türkçülükle, ulusalcılıkla, milliyetçilikle, muhafazakarlıkla en ufak bir alakası yok. Kendim net olarak İslamcı birisiyim, herkese de İslamcı olmalarını tavsiye ederim. Hiçbir şekilde Türkçü, milliyetçi değilim. Millet kelimesinin ırk anlamına gelmediğini bilirim. Kur’an’da bir peygambere bağlı insanlar topluluğuna “millet” denildiğini bilirim. İsmet Özeliyen bir Türklük anlayışına da sahip değilim. “Allah bir, peygamber hak” diyen ahlaklı, tutarlı herkes başımın tacı.
Türklüğü abartmıyor oluşum, Artvin Şavşat- Amasya Taşova- Selanik Katransalı bana Allah’ın verdiği Türkçe emanetini en güzel şekilde kavramaya ve kullanmaya çalışmama hiç engel değil. Türkleri, Türkçeyi küçümsememi asla gerektirmiyor. Her şey yerli yerinde olsun, böyle daha güzel.
Mühim: Ey okur, Mescid i Aksa için bir şeyler yapmalı ama nasıl bir şeyler? Şimdiye kadar yapılmış olanların hepsi yapılsın elbet ama daha farklı şeyler yapmamız gerekiyor. Ne kimseyi suçlayalım, ne küçük görelim, slogan da atalım, İslam Konferansı klasik kınamasını yapsın. Arzu eden İsrail mallarını biraz özlesin mini, sadık kalınamayan boykotlarla; hepsini takdir ederim fakat artık başka tepkiler de vereceklerimiz çıkmalı aramızdan. Mevzuyu “Filistinlilere yardım yapalım, su kuyusu açalım” yardım dernekçiliği İslamcılığı görünümlü muhafazakarlığına indirgemeden Mescid-i Aksa için yapabileceklerimizin olduğuna inanıyorum. Köşemde bu konulara girmiyorum diye gavur da değiliz. Bu sefer Kudüs’te farklı şeyler olacak inşallah.
.29/07/2017 02:23
“Kendi”nin kendisine bir yolculuk
Kendi nedir? Kendi kelimesinin kökü nedir, nereden geliyor? Türkçe mi değil mi? Başka dillerde karşılığı nedir?
“Kişi kendin bilmek gibi irfan olmaz” diye büyükler söylerler. Şimdi yazıyı yazarken dedim bu söz bir beyit mısraına benziyor. Meğer Tabib Muhammed Bey’in “ Çeşm-i insâf gibi ârife mîzân olmaz/ Kişi noksanını bilmek gibi irfân olmaz” beytiymiş söz konusu kelamın orijinal hali. Beytin “noksan” kelimesi yerine “kendi” kelimesi getirilmiş hali de meşhur olmuş. Sohbet kültürünün böyle sonuçları da olmuyor değil. Konuyu dağıtmayayım. Kendini bilmenin ehemmiyetine o kadar çok vurgu yapılır ki insanın bilme eylemleri içinde adeta ayrı bir şube olacak kadar önemli bir yerde durur bu kendini bilme mevzuu.
Hatta Yunus Emre “İlim ilim bilmektir/ İlim kendin bilmektir/ Sen kendin bilmez isen/ Bu nice okumaktır” diyerek diğer bilme yolundaki, öğrenme yolundaki çabaların boşa olduğunu düşündürecek derecede merkezi bir yere koyar “kendini bilme”yi.
Tamam, nasihat, öğüt olarak kendini bilmemizi isteyenleri dinleriz, “evet ya, kendimizi bilelim” deriz, iyi bir insan olmanın şartının kendini bilmek olduğunu az çok hepimiz fark ederiz ama kendi kelimesinin ne anlama geldiğini, “kendi”ye niçin kendi denildiğini düşünmek çoğumuzun aklına bile gelmez. Benim de “kendi”nin kökü ne, kelimenin eki var mı diye aklıma takılıp kalması çok eskilere dayanmıyor. İki yıl önce DilEvi Etimoloji Topluluğu üyelerimizle Üsküdar’da Balaban Tekkesinde Yunus Emre Divanından Etimoloji dersi yaparken “kendi” kelimesine geldik şiirde. O zaman haftalık derslerimizi orada yapıyorduk, geçen yıl Üsküdar Uncular’da H Yayınlarında yapmaya başladık.
Önce “-di” ekini düşündüm, “-di” eki neyin nesi olabilir dedim. Evvel pek bir şeye benzetemedim. Evet, dili geçmiş zaman ekine benziyor sadece, başka bir şeye benzemiyor. O da dili geçmiş zaman ekinin yapım eki olduğu kelime var mı ki diye düşündüm durdum. Gecekondu derken, dedikodu derken dili geçmiş zaman ekini görüyoruz. Başka gecekondu gibi imam bayıldı, hünkar beğendi, külbası, mirasyedi, şıpsevdi, kaptıkaçtı, oldubitti gibi isimleşmiş bileşik kelimelerimiz var. Ama aradığımız şey bu kelimelerde değil.
Tek başına dili geçmiş zaman eki almış, bileşik kelime olmayan kelimeler bulabilir miyiz diye düşündüm: “Türedi uygarlık derken “türedi”yi mesela, alındı belgesi derken kullandığımız “alındı” kelimesini, çıktı almak derken kullandığımız “çıktı” kelimelerini hatırımıza getirebiliriz. Aradığımız bilgi bu kelimelerde de değili. Türemek kelimesine di eki getirilmiş türedi olmuş. Almak kelimesine “n” ve “-di” ekleri getirilmiş alındı olmuş, çıkmak kelimesine di eki getirilmiş, ek sertleşmiş ve çıktı olmuş. Ekini de kökünü de biliyoruz bu kelimelerin ama “kendi” kelimesindeki “ken” ne demek ki? O zaman elimde Yaşar Çağbayır’ın 10 ciltlik sözlüğü de yok. Olsa da gerçi “ken” kökü kendisini bize pek vermeme konusunda gayet başarılı bir kök. Aslında bana göre “ken” bir kök değil, gövde dememiz lazım. Yine de Çağbayır ken köküne ne anlamlar vermiş, onları da bir gözden geçirmekte fayda var.
Fiile fiilin yapıldığı zamanı bildiren bir anlam veren “ken” var; gezerken, okurken, yazarken. Yapışkan, çalışkan, etken derken ince sesli kelimelere gelen bir “ken”imiz var. Çincenin bir “ken”i varmış, Farsçanın bir “ken”i varmış, dilimize kelimeleri geçen. Çinceninki akraba anlamına geliyormuş. Dar raf anlamına gelen bir “ken” varmış. Kalınlık, derinlik anlamına gelen bir “ken” varmış. Gen kelimesinin ken şeklinde söylenmesi ile ekilmeden bırakılmış tarlayı kast ediyormuşuz. Kez, defa anlamında kullandığımız oluyormuş “ken”i.
“Ken” bizi kene gibi sokmadan “kendi”mize bakmaya devam edelim haftaya inşallah. Siz de kendinize iyi bakın!
‘Kendi’nin kökündeki ‘ken’in anlamı var mı?
”Ken” kökünden türeyen kelimeleri yoklamaya çalıştığımızda hangi kelimelerle karşılaşırız, biraz bakalım. Ocağın önüne “ken” deniliyormuş. “Ken” kıyı, uç, kenar anlamına da geliyor diyor Ahmet Dinç Türkçenin Kayıp Kelimeleri isimli ilginç sözlüğünde. Ahmet Dinç bu güzel sözlüğüne aldığı kelimelerin hangi dile ait olduğunu tespit edebildiği kadarıyla da olsa yazsa ne güzel olurmuş.
Göçmenlerin gelip konakladığı yere de “ken” deniyormuş. Ocağın yanına serilen hıla ismi verilen bezin, fırında pişen ekmeği örtmek için kullanılan bezin, örtünün üzerine “kendirik” denilen bir kap serilirmiş. O kabın da üzerine bir tahta konulurmuş. Ekmek yapan kadın ocağın yanına, kendiriğin ve hılanın bulunduğu bölümün başına oturur ekmeği pişirirmiş. Bu anlattıklarımın bir kısmını kendi çocukluğumda bölük, pörçük, silik silik hatırlıyorum.
Bayram arefesinde annem ve mahallenin kadınları arka komşumuzun fırınına gider, orada bayram için ekmek yaparlardı. Patatesli, peynirli (peynirli değil, afedersiniz; köy ekmeğinin içinde peynir koymak denilen şeyi bizim oralarda bilmezler. Çökelek konur ekmeğin içine. Peynir koymak zengin işi olsa gerek.) katkılı dedikleri soğanlı, haşhaşlı (komşu kadınların telaffuzu ile “aşkaşlı” ekmekler yapılırdı. Biz de onları sıcak sıcak; fırından çıktığı gibi yemeğe bayılırdık.
Buraya nereden geldik, kendirikten geldik. Kendirek de denilen kendiriğin düğün ve eğlence anlamına geldiği de belirtiliyor sözlüklerde. Zayıf, kupkuru olmuş kimselere de “kendirik” deniliyormuş. Fakat un kabı anlamına gelen kendirik Türkçe değilmiş. “Kencik” ise zayıf yüzlüler için kullanılan bir kelimemiz. Yaşar Çağbayır 10 ciltlik sözlüğünde kendürük kelimesinin Farsça “kendüri” kelimesinden geldiğini söylüyor. Buğdayın Farsçası da “kendüm” imiş. “Kendüri” ile “kendüm” arasında bağ var mıdır, yoklamak lazım.
Küçük tahıl ambarına “kendik” denilmesi ile buğdayın “kendüm” demek olması arasında bir bağ var mıdır? Yok demek kolay değil. Buğday kırması, yarmaya da “kendime” diyormuşuz. O da farsça “kendüm”, gendum kelimesinden türemeymiş.
Yanlış anlamıyorsam, Mevlevilerde ve Cerrahilerde yemek yemek için kullanılan “lokma etmek” tabirindeki gibi Uzakdoğu Müslümanlarının da bir lokma etmek tabirinin yerine geçen bir tabir varmış; “kendüri”. Farsça Buğday anlamındaki “kendüm”den gelen bu kelime sünnet düğünü, yolculuğa çıkma, yeni bir eve taşınma, çocuğun hatim indirmesi, gebelik, ölmüşlere ve velilere sevap bağışlama gibi sebeplerle yoksulların çağrılarak yemek yedirildikten sonra Kur’an okunup dua edilen, dinin yasak saydığı şeylere yapılmamasına dikkat edildiği bir merasim “kenduri”. Lokma etmek derken kullandığımız lokma kelimesi ise Arapça. Her ne kadar kelimenin sonundaki “ma” eki mastar eki “ma” gibi görünse de, çok Türkçe bir kelime gibi görünse de sözlüklerimizin adeta ittifak ettiği kelimelerden lokma.
“Kendi”nin “ken”ini yoklamaya devam edelim: “Kenar” kelimesi farsça.
“Be-derya der menafi bi-şumarest
Eğer hahi selamet der-kenarest” beytini hatırlayalım Sadi i Şirazi’nin. “Deniz sayısız nimetle doludur, fakat selamet arıyorsan kenarında dur!” diyor Sadi.
***
Arapçada kilise “kenise” demek. Karın ağrısı anlamına gelen “kenak” diye bir kelime var ama bu kelime Farsçadan dilimize girmiş. Bir erkek ismi olarak da kullanılan “Kenan” kelimesi Arapça bir kelime. Hazreti Yakub’un ülkesi Filistin için kullanılıyor.
Köhne, eski anlamındaki “kenane” kelimesi Farsça bir kelime. “Kenbur” yalan dolan hile anlamına gelen yine Farsça bir kelime.
“Kenaz” diye bir kelimemiz daha varmış. O da Derleme Sözlüğünde geçiyor. Ağızlarda kenaz diye geçen bu kelimenin nereden geldiği tespit edilememiş. Sanmak, ummak anlamına geliyormuş kelime.
Haftaya kendimizi irdelemeye devam edelim.
.4/08/2017 21:19
‘Kendi’nin kökündeki ‘ken’in anlamı var mı?
”Ken” kökünden türeyen kelimeleri yoklamaya çalıştığımızda hangi kelimelerle karşılaşırız, biraz bakalım. Ocağın önüne “ken” deniliyormuş. “Ken” kıyı, uç, kenar anlamına da geliyor diyor Ahmet Dinç Türkçenin Kayıp Kelimeleri isimli ilginç sözlüğünde. Ahmet Dinç bu güzel sözlüğüne aldığı kelimelerin hangi dile ait olduğunu tespit edebildiği kadarıyla da olsa yazsa ne güzel olurmuş.
Göçmenlerin gelip konakladığı yere de “ken” deniyormuş. Ocağın yanına serilen hıla ismi verilen bezin, fırında pişen ekmeği örtmek için kullanılan bezin, örtünün üzerine “kendirik” denilen bir kap serilirmiş. O kabın da üzerine bir tahta konulurmuş. Ekmek yapan kadın ocağın yanına, kendiriğin ve hılanın bulunduğu bölümün başına oturur ekmeği pişirirmiş. Bu anlattıklarımın bir kısmını kendi çocukluğumda bölük, pörçük, silik silik hatırlıyorum.
Bayram arefesinde annem ve mahallenin kadınları arka komşumuzun fırınına gider, orada bayram için ekmek yaparlardı. Patatesli, peynirli (peynirli değil, afedersiniz; köy ekmeğinin içinde peynir koymak denilen şeyi bizim oralarda bilmezler. Çökelek konur ekmeğin içine. Peynir koymak zengin işi olsa gerek.) katkılı dedikleri soğanlı, haşhaşlı (komşu kadınların telaffuzu ile “aşkaşlı” ekmekler yapılırdı. Biz de onları sıcak sıcak; fırından çıktığı gibi yemeğe bayılırdık.
Buraya nereden geldik, kendirikten geldik. Kendirek de denilen kendiriğin düğün ve eğlence anlamına geldiği de belirtiliyor sözlüklerde. Zayıf, kupkuru olmuş kimselere de “kendirik” deniliyormuş. Fakat un kabı anlamına gelen kendirik Türkçe değilmiş. “Kencik” ise zayıf yüzlüler için kullanılan bir kelimemiz. Yaşar Çağbayır 10 ciltlik sözlüğünde kendürük kelimesinin Farsça “kendüri” kelimesinden geldiğini söylüyor. Buğdayın Farsçası da “kendüm” imiş. “Kendüri” ile “kendüm” arasında bağ var mıdır, yoklamak lazım.
Küçük tahıl ambarına “kendik” denilmesi ile buğdayın “kendüm” demek olması arasında bir bağ var mıdır? Yok demek kolay değil. Buğday kırması, yarmaya da “kendime” diyormuşuz. O da farsça “kendüm”, gendum kelimesinden türemeymiş.
Yanlış anlamıyorsam, Mevlevilerde ve Cerrahilerde yemek yemek için kullanılan “lokma etmek” tabirindeki gibi Uzakdoğu Müslümanlarının da bir lokma etmek tabirinin yerine geçen bir tabir varmış; “kendüri”. Farsça Buğday anlamındaki “kendüm”den gelen bu kelime sünnet düğünü, yolculuğa çıkma, yeni bir eve taşınma, çocuğun hatim indirmesi, gebelik, ölmüşlere ve velilere sevap bağışlama gibi sebeplerle yoksulların çağrılarak yemek yedirildikten sonra Kur’an okunup dua edilen, dinin yasak saydığı şeylere yapılmamasına dikkat edildiği bir merasim “kenduri”. Lokma etmek derken kullandığımız lokma kelimesi ise Arapça. Her ne kadar kelimenin sonundaki “ma” eki mastar eki “ma” gibi görünse de, çok Türkçe bir kelime gibi görünse de sözlüklerimizin adeta ittifak ettiği kelimelerden lokma.
“Kendi”nin “ken”ini yoklamaya devam edelim: “Kenar” kelimesi farsça.
“Be-derya der menafi bi-şumarest
Eğer hahi selamet der-kenarest” beytini hatırlayalım Sadi i Şirazi’nin. “Deniz sayısız nimetle doludur, fakat selamet arıyorsan kenarında dur!” diyor Sadi.
***
Arapçada kilise “kenise” demek. Karın ağrısı anlamına gelen “kenak” diye bir kelime var ama bu kelime Farsçadan dilimize girmiş. Bir erkek ismi olarak da kullanılan “Kenan” kelimesi Arapça bir kelime. Hazreti Yakub’un ülkesi Filistin için kullanılıyor.
Köhne, eski anlamındaki “kenane” kelimesi Farsça bir kelime. “Kenbur” yalan dolan hile anlamına gelen yine Farsça bir kelime.
“Kenaz” diye bir kelimemiz daha varmış. O da Derleme Sözlüğünde geçiyor. Ağızlarda kenaz diye geçen bu kelimenin nereden geldiği tespit edilememiş. Sanmak, ummak anlamına geliyormuş kelime.
Haftaya kendimizi irdelemeye devam edelim.
.12/08/2017 02:14
Kendinden geçip kendine gel
Gencer şeklinde de telaffuz edilen “kencer” bağbozumunda yapılan et bayramına denildiği gibi bayramda çocukların oyunyerine de deniliyormuş. Kurban veya Ramazan Bayramı arefesinde gençlerin kızlı erkekli, şehre veya kasabaya topluca inerek yaptıkları alışveriş ve eğlenceye de gencer deniliyormuş. Konya’da üç ayların başlangıç gecesinde çocukların sokaklarda fenerlerle ev ev dolaşarak şivlilik istemeleri de hatıra geliyor ister istemez.
Kendi kelimesinin en eski metinlerde “kentü” şeklinde geçtiği belirtiliyor. İlk geçtiği kaynakların 7. Yüzyıla ait Orhun yazıtları olduğu söyleniyor.
Kendi kelimesi ile kullanılan o kadar çok deyim var ki:
Kendi eliyle, kendi başına, kendi göbeğini kendisi kesmek, kendi yağıyla kavrulmak neler neler. Ben kendinden geçmek, kendine gelmek, kendini alamamak deyimlerini ayrı bir severim.
“Kenevire” “kendilik” ve “kendirik”, “kendir” de deniliyormuş. Kendirin farsça olduğu belirtiliyor. Kınnap kelimesine kadar gidiyor kelime. İçten pazarlıklı, çetin kimselere “kendir kesen” diyormuşuz. “Kendirli” kelimesi ise çilli tavuk için kullanılıyormuş.
İki yaşındaki manda yavrusuna “kendiz” diyormuşuz.
“Kendözü” diye bir kelimemiz var: Kendi özü. Kendözü eski metinlerde geçiyor. Mesela Tezkiretül Evliya’da geçiyormuş. Türkçede kendi dediğimiz kelimenin yerine diğer Türk lehçelerinin hepsi “öz” kelimesini kullanıyor.
Otomatik ve otomobil kelimelerindeki “oto” “kendi” anlamına geliyor. Otomatik kendi işler demek iken otomobil kendi gider demek. Mobil kelimesini taşınabilir manasına geliyor. Menkul kelimesini de hatırlayalım sözün burasında ve gayrımenkulü de hatırlayalım, taşınamayan yani.
Soğdçadan geldiği sözlüklerde belirtilen bir ot adı: “kenbe”. Bir kelimenin Soğdçadan veya Toharcadan geldiği yazılmışsa kökünü bulmak için o kelimenin peşine düşmemek gerekiyor. Biraz sözlük karıştırınca, bu işlerin meraklısı olunca insanda ister istemez böyle bir his oluşuyor. Soğd ve Tohar etimolojisi çalışan dilcilerin halini merak ediyorum.
“Kence” Derleme Sözlüğünde geçen, ailede en küçük çocuk için kullanılan Türkçe bir kelime. Ce ve cik ekleri küçültme anlamı kattığını biliyoruz. Türkçede küçültme anlamı veren başka sesler de var. Kısa, kıt, kırpmak, kımıldamak, kıpırdamak, kıl, kıvırmak, kıymak gibi kelimelerdeki “kı”da küçültmek değil de kısmak, kısaltmak gibi bir anlamı görebiliyoruz.
Ufak, küçük ve kısanın farkları nelerdir; bunu başka bir yazımızda irdeleyelim inşallah ama kence kelimesinin tabii çocuk anlamında kullanılan genç kelimesi ile de irtibatı olma ihtimali yüksek.
Kendü kelimesinde “ke” sesini ke ve ki olarak içerdeki anlamında görüp açıklayan da olmuş. “İyelik ekleri alarak kişilerin öz varlığını anlatan sözcük” deniliyor. Tuncer Gülensoy’da böyle bir açıklama var. Gülensoy’un kaynağı Hamilton’un İyi ve Kötü Prens Öyküsü isimli çalışmasındaki açıklaması. “Ki” “ke” ekinin Türkçe ve Farsçadaki görünümleri meselesi önemli ve kafa karıştırıcı bir duruma ulaşıyor içine daldıkça. Kendi kelimesi için yapılan açıklamada “ke” açıklanırken, “n” sesinin manası açıkça zikredilmemekle beraber “n” sesinde dönüşlülük anlamı olduğu bilinmiyor değil. Lakin “di” ekinin dili geçmiş zaman eki olduğuna dair bir açıklama da yapılmamış. Ve di’nin hangi anlamda olmuş olabileceği üzerinde durulmamış ne yazık ki. Di eki nerelerde karşımıza çıkar diye baktığımızda hangi “di”ler var, belirtmiştik. Bunların yanında bir de “şimdi” kelimesinde görüyoruz di’yi. Ama şimdi kelimesindeki “-di”yi, dili geçmiş zaman eki olarak düşünmek de o kadar zor ki. Kelimenin kendisi şimdiki zaman dedikleri zamanı ifade eden bir kelime. Şimdi bu nasıl olacak? Çözmesi zor tabii. Yine de üzerine üzerine gidip şimdiyi işaret ederek geçmiş anlamındaki bir eki koyarak di ekini koyarak zihinde konumlandırılabilir bir yere, dondurulabilir bir hale getirdiğimizi söyleyebilirim. Diğer türlü şu anki, şimdiki bir şeyi vurgulayabilmemiz zihnimiz için imkansızlaşıyor.
.18/08/2017 18:49
Başka dillerin kelimelerini Türkçe sanma hastalığı
DilEvi Etimoloji Topluluğumuzdaki arkadaşlarımız ile kelimeleri incelerken neredeyse diyeceğim, neredeyse durumu tam anlatamayacak, handiyse mi desem; “handiyse” de nerede ise anlamına gelen bir kelimemiz. “Kanda ise” şeklinde açıklamış Yaşar Çağbayır. “ise”den dolayı kelimede zaman anlamı da var. Fazla dağıtmadan meramımı ifade etmeye çalışayım: Topluluğumuzdakilerden bazıları başka dilden gelmiş kimi kelimelerin seslerinin çalıştığımız kelime ile aynı olması durumunda ister istemez başka dilin kelimesi ile bizim kelimemiz arasında anlam irtibatı kurmaktan kendini alamıyor. Hatta özgün, yaratıcı (!) bağlantılar bulmakta da zorlanmıyorlar. Kene kelimesi mesela bu kelimelerden biri. Kendi kelimesinin kökü ile cedelleşirken irtibatlı olabilecek kelimeleri aradığımızda en çok kene ile kendir kelimesine takıldı arkadaşlar. Kene de kendir de farsça. Deriye yapışarak kan emen bu asalak böceklerin bir başka adı olan sakırga ise Türkçe. Fakat sakırga pek de yaşamıyor zihinlerimizde. Oysa gayet güzel Türkçe bir kelime. Kelime hem sakınılması gereken bir hayvan olduğunu hissettiriyor bize hem de “çekirge” der gibi telaffuz etmemizden dolayı bir böcek ismi olduğunu fark etmek de zor değil. Ayrıca kelime uydurma bir kelime de değil. Uydurma olmadığını nereden anlıyoruz? Derleme Sözlüğünde veya Tarama Sözlüğünde geçiyor mu, bakarak anlamak mümkün. Ama tabii kene Farsça, sakırga Türkçe diye kimseye “vatandaş, kene deme; sakırga de!” diyemeyiz. Böyle bir hakkımız yok. Böyle demeye lüzum da yok.
Allah’ın yarattığı bütün diller güzeldir. Ve İnsanlar ister istemez başka dillerin kelimelerini dillerine alırlar, kullanırlar. Hatta öyle kullanırlar ki o kelimeyi kendilerinin zannederler. Başka dilin kelimelerini kullanmak çok da kötü bir durum değildir; gösteriş için kullanıldığında veya özentilik söz konusu olduğunda problemdir. Kene kelimesi Türkçeye kene gibi yapışmış, bırakmaz. Keneyi kendimizin sanmaktan sakınmak iyidir. İnsan kendisinin kenesi durumuna düşmemeli.
Yunancadan da bir kene gelmiş dilimize; o testi anlamına geliyormuş. Dest kelimesini biliyorsak eğer, testiyi kavramak zor olmayacaktır. Dest hiçbir yerden hatırınıza gelmiyorsa abdestteki destten gelebilir. Dest de kene gibi Farsça. Tabii penç de el demek dest de el demek. “Penç” ile “dest”in arasında nasıl bir fark var diye aklıma takıldı. Çok bir şey bulamadım. “Penç”te beş anlamı öne çıkmış iken “dest” “deste” olduğunda on anlamı ortaya çıkabiliyor. Sözlüklerde dest için bir el anlamı verilmiş olsa da destenin on sayısında sabitlenebilmesi için tek değil iki eli düşünmek durumunda kalırız. Desti kelimesi “testi” olduğunda su testisi mahiyetine bürünerek suyun ele geldiği bir nesneye dönüşür diyebilirsek deste deste olduğunda ise onlu onlu mudur o deste yoksa ele geldiği kadar mıdır, orası biraz ihtilaflı görünüyor gözüme. “Dest” ile “penç” arasındaki net farklılığı tesbit edebilirsem sizlerle paylaşayım inşallah.
“Destan” kelimesinin ve “destur” kelimelerinin dest ile bir alakası var mıdır diye kafama takılır durur. “Destur”da el almak gibi bir anlam olduğunu düşünmek mümkün ama destanın dest ile alakasını kurmak kolay görünmüyor. Bizim edebi bir tür olarak öykü, hikaye ismini verdiğimiz türe Farsçada “dastan”, “dasitan” diyorlar. Dastan dilimize destanlaşarak milletlerin olağanüstü kahramanlık hikayesi anlamında geçmiş. İran’da Dastan isminde güzel bir öykü dergisi yayınlanıyor ve hatta bu dergi İstanbul’da düzenlenen Uluslararası Dergicilik Ödülleri Ödül Töreninde tasarım ödülünü kazandı.
Tietze “deste”yi açıklarken tutam kelimesini kullanmış. Destek kelimesinin de Farsçadan geldiğini belirtmiş. Sabanın elle tutulan sapına “dastak” deniliyormuş Farsçada.
Destek kelimesi özellikle desteklemek şeklinde söylediğimizde çoğu Türk’te Türkçe bir kelime hissi bırakacaktır. Oysa sözlüğe bakmak her zaman olmasa da çoğu zaman daha doğru bilgiye yaklaştıracaktır.
Sözlüksüz kalmayın.
.25/08/2017 22:13
Buğdayın buğu mu başı mı?
Bugün zor bir işe gireyim; buğday kelimesini çözmeye çalışayım diyorum. Buğday kelimesinin sadece seslerine bakarak manasının belirmesini sağlamak nerdeyse imkansız. Bundan önce birkaç kez kelime ile boğuştum, kendini ele vermedi. Beni el mi gördü, ne etti, bilemedim. Bahaeddin Ögel’in Türk Kültür Tarihine Giriş kitabında buğdayın çeşitleri anlatılıyordu. Buğdayın hangi kökten geldiğine dair bilgi verilmiyordu. Ögel’in mezkur kitabı Türk kültürü ile ilgili birçok kelimenin kökenine dair bilgiler bulunması bakımından da kıymetli bir kitap.
Kelimeyi Altay Türkleri buuday, Türkmenler bûday, Azerbaycan ve Kerkük Türkleri buğda, Tatarlar buray, boray ve boday, Başkurtlar boyzay, Çuvaşlar puri, Kırgızlar munda, Kalmuklar bayr, Macarlar buza şeklinde kullanıyormuş. Kelime Sırpçaya da bogda olarak geçmiş.
Divanü Lügatit Türk’te buğday kelimesi geçer ve Kaşgarlı Mahmut şöyle der: Barsgan Türkleri buğday diyemez, budgay der. Ben Barsganlardan değilim diyenler bu söz ile sınanır. Kaşgarlı Mahmud’un doğduğu Barsgan şehri bugün Kırgızistan’daki Işık Gölünün güneyinde bir şehir. Kırgızlar bugün buğdaya u sesini biraz uzatarak buuday diyorlarmış. Yani Kaşgarlı zamanında kullandıkları ikinci hecedeki “g” sesi düşmüş. Esasen Orta Asya’da birçok Türkçe kelimede ikinci hecedeki g sesi varlığını sürdürmekte. Anadolu Türkçesinde çoğunlukla bu “g”ler kalkıyor.
Gelelim tekrar buğdaya. “Buğ” kökünden zihnimizi yokladığımızda çoğumuzun hatırına ilk gelecek kelime muhtemelen buğudur. Biz Yaşar Çağbayır’ın TİKA yayını on ciltlik sözlüğüne bakalım: buğ, buğa, buğu, buğanak, buğansalık, buğay, buğar, buğaz, buğcut, buğday, buğduruk, buğız, buğluk, buğmuk, buğnümek, buğra, buğrut, buğsukmak, buğsurmak, buğun, buğuntu, buğur, buğursamak, buğursumak. Türk Dil Kurumunun Türkçe Sözlüğünde bu 26 kelimenin 6’sını bulabiliyoruz. Buğdan türeyen kelimelerin çoğunu gündelik hayatımızdan çıkarmışız da farkında bile değiliz.
Başkan anlamındaki “buğ” kelimesini “başbuğ” kelimesinden tanıyoruz. Buğdayın başağı ile baş anlamına gelen buğ arasında baş olma bakımından ilişki var mı, bunu bir soru olarak koyup geçelim şimdilik. “Buğanak” kelimesi şiddetli yağmur için kullanılan bir kelimemiz imiş. Sağanak kelimesini hatırlayacak olursak “buğanak” ile “sağanak” kelimelerinin ek yapısının benzeri fonksiyonlar görsterdiğini düşünebiliriz. Fakat buğanakta yağmur bulutu anlamı da varmış. Havanın yağmur bulutu ile kapalı olmasına buğanak deniyormuş. Hatta yağmur sonrası topraktan çıkan buhara da buğanak deniyormuş. “Buğanak”ı Yaşar Çağbayır “boğ-nak” şeklinde ele almış. Buradan boğmak ile bunalmak arasındaki irtibat yoklanabilir. Havanın boğucu olduğunu da söyleriz, bunaltıcı olduğunu da söyleriz. Bu ilişkiyi kurmaya çalışıyorum zira “buğuntu” diye bir kelimemiz daha var, sıkıntı anlamına gelen. Boğa kelimesini ağızlarda buğa ve buka şeklinde siz de duymuşsunuzdur.
Buğansalık kelimesi ilginç bir kelimemiz. Yokluk halinde işe yarayan, az bulunan anlamına geliyormuş kelimemiz. Bulmak kelimesi ile irtibatı var mı diye düşünmeden edemiyor insan.
Kuyu derinliğindeki buzul yarığına “buğay” deniliyormuş. Çıkrıktan sıyrılarak çıkarılan ip yumağına ise buğcut diyormuşuz. Buğcut kelimesi bana çizginin en güzel şiirini yazan değerli büyüğümüz Hasan Aycın’ın ilk albümünün ismini hatırlatıyor: Bocurgat kelimesini. Ağır yükleri çekmek için manivela ile döndürülen ve döndürüldükçe çekilecek şeyin bağlı bulunduğu urganı kendi üzerine saran çıkrık anlamına gelen bocurgat için Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlüğü Rumca diyor. “Buğcut”u “bocurgat”ın ağızlarda bozulmuş şekli olarak düşünmek doğru olacak gibi görünüyor. Pınar kelimesini buğar, bunar şeklinde söyleyenler de oluyormuş.
Buğdayın nereden geldiğini daha iyi hissedebilmek için buğ kökünü yoklamaya devam edeceğim.
.01/09/2017 23:46
Boğanın “buğu”lu arkadaşları kafa karıştırıyor
Pınar kelimesini buğar, bunar şeklinde söyleyenler de oluyor. “Buğduruk” diye ilginç bir kelimemiz var. Ağaçlar çiçek döktükten sonraki küçük meyvelerine “buğduruk” deniliyor. Hamam için “buğluk” diye bir kelimemiz var. Buğluk buğulu yer anlamından hareketle oluşan bir kelimeye benziyor. Kadınların takındığı altına da “buğmuk” deniyor. Büngüldemek dediğimiz suyun yerden kaynayarak çıkmasına “buğnümek” de deniliyor. Burada pınar kelimesini buğar şeklinde telaffuz eden ağız ile büngüldemeke buğnümek diyen ağzın aynı olduğunu görmek mümkün.
Buğra kelimesi de ilginç bir kelime. Damızlık erkek deve anlamına geliyor kelimemiz. Deve ile ilgili bir kelime olunca insan ister istemez Arapça mıdır diye düşünmeden edemiyor. Deve Divanü Lügatit Türk’te tewe şeklinde yazılmış. Tew kelimesinde düzmek, düzenli olmak gibi bir anlam görüyoruz Kaşgarlı’nın lugatinde. Hatta tew tek başına hile, düzen, dalavere demek. “Ol etig şişga tewdi” cümlesi mesela “o eti şişe dizdi” demek. Tewren ise örülmüş ipliğe deniliyor. Buğranın neden deve demek olduğunu hemen çıkaramayabiliriz belki ama şu bilgileri de ekleyeyim, oradan bir yol açılır belki: Derleme Sözlüğüne baktığımızda buğu yabani inek için de ceylan için de kullanılan bir kelimemiz. Erkek geyik için de kullanılıyor. Buğra ise hindi için de arslan için de kullanılmış. Burçin ise dişi ördek için de kullanılıyor ceylan için de. Hatta burcın Lehçe i Osmani’de “karaca ahunun dişisi” diye geçiyor. İşte hendek işte deve, çöz kelimeyi çözebilirsen. İşte buğra işte burçin. Tuncer Gülensoy’da da Nişanyan’da da Burçin kelimesinin “bur” kısmının bozdan geldiği ifade edilmiş. Fakat ben içinde “bu” “buğ” kökünün bulunduğu hayvanların acaba “boğa” kelimesi ile alakası var mı diye düşünmeden edemiyorum. Ördeğin boğa ile irtibatlı olduğunu düşünmek kolay olacağa benzemiyor ama burçini de ekleyerek inek, öküz, deve, aslan, ceylan ile boğanın aynı kökten geldiğini ifade edebiliriz en azından. Boğa buğra ilişkisine Tuncer Gülensoy da işaret etmiş Köken Bilgisi Sözlüğünde. Boğa kelimesine Gülensoy’un sözlüğünden bakınırken “boğaça” kelimesi ile karşılaşıyorum. Poğaça kelimesinin boğaçadan geldiğini söylüyor Gülensoy. Buralara buğdaydan geldik ama boğaçaya yolumuzun düşeceğini hiç tahmin etmezdim. Nişanyan poğaçaya İtalyanca “focaccia”dan gelir diyor. Hasan Eren ve Tietze de Balkan dillerinden geldiğini söylüyor poğaçanın. Tuncer Gülensoy ise buna şiddetle karşı çıkıyor. Poğaçanın yerel ağızlarda bohça olarak geçtiğini, hamurun içine konulacak katkı konduktan sonra bohça gibi kapatıldığını anlatmış. Ayrıca boğmaca böreğini de zikretmiş. Nişanyan poğaça kelimesinin ilk görüldüğü eser olarak Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sini gösteriyor.
Bu poğaça bohçasının içinden çıkmak kolay görünmüyor. Gülensoy’un safında mı yer almalı, Nişanyan Tietze ve Hasan Eren’in mi, bilemedim. Buğday ile poğaça arasında kök bağı var mıdır, hiç emin olamıyorum. Hamurları aynı olabilir mi? Hamurlaşmada buluşuyor olabilirler.
Buğ kökünden kelimeleri yoklamaya devam edelim: Buğra diyorduk. Buğradaki “ra” eki neyin nesi? Turna sürüsünün başındaki erkek turnaya da buğra deniyor. Fakat bu buğra farsça. Hem baş anlamı olacak hem de kelime farsça olacak. Aklın alması oldukça zor görünüyor. Buğsukmak kelimesi ateşin alev almayıp duman çıkarmasına deniliyor. Buğsurmak ise az bulmak, küçük görmek anlamına geliyor. Kapalı yer içindeki dumanın dışarı atılması için yapılan baca deliklerine ise buğun deniliyor. Buğuntu sıkıntı anlamına gelirken buğur ise hem damızlık deve anlamına geliyor hem de develerle yapılan taşımacılığı ifade etmek için de kullanılıyor. Buğursamak ise dişi devenin doğurmak istemesini ifade etmek için kullanılan bir kelimemiz.
Tebrik ve duyuru: 4 yıldır sürdürdüğümüz Yunus Emre Divanından haftalık etimoloji derslerimiz bayram sonrası ücretsiz olarak Beşiktaş’ta başlayacaktır. Katılmak isteyenler asimgultekin@gmail.com a mail atabilirler. Bayramınız mübarek olsun.
.08/09/2017 21:22
"Uğ"
Buğday kelimesini çözebilmek için buğ kökünü irdelemeye devam ediyoruz. Buğ kökünü ne kadar irdelersek irdeleyelim, kelimenin kökü kelimenin sonundaki “day” eki veya “ay” eki veya “y” ekini çözmeye çok yardımcı olmuyormuş gibi görünüyor. Bu yoklamanın mutlaka bir faydası oluyor, zihnimizde kökün kullanımı ile alakalı fark edemediğimiz bir tarafı açılmış oluyor. Kökle irtibatlı başka kelimeleri görmüş oluyoruz. “Buğ” kökünden bu kadar hayvan bulunduğunu bilmiyordum ben mesela.
Buğday kelimesini incelerken ikinci bir yolumuz da baştaki sessiz harfi ve sondaki ekleri kaldırarak kelime kökünden türeyen kelimeleri bir gözden geçirmek. Bunu yaptığımızda karşımıza “uğ” kökü çıkıyor. “Uğ”dan türeyen kelimeler nelerdir diye sormamız gerekiyor burada. Bunun da iki yoklama biçimi var:
1."Uğ" kökünün sonuna hangi ekler gelmiş, buna bakarak “uğ” kökünden türeyen kelimeleri tespit ediyoruz.
2.si ise “uğ” kökünün başına hangi sesler geliyor ve o başa gelen seslerden sonra sona hangi ekler geliyor; buna bakıyoruz. Şimdi sıra ile “uğ”dan türeyen kelimeleri sıralayayım sizlere: Uğ, uğan, uğdu, uğkuş, uğmaçi, uğnak, uğra, uğrak, uğralı, uğran, uğrantı, uğraş, uğraşçı, uğrelenmek, uğrı, uğru, uğrunda, uğu, uğuk, uğul, uğum, uğuma, uğumca, uğumlanmak, uğumsuz, uğundurma, uğunduruk, uğunmak, uğunt, uğur, uğurcalık, uğurkan, uğurlamak, uğurlu, uğurluk, uğursuz, uğuş, uğuşmak, uğut, uğuz.
Başa gelen seslerle de şu kelime köklerini elde ediyoruz: Buğ, cuğ, çuğ, duğ, huğ, kuğ, luğ, muğ, puğ, suğ, şuğ, tuğ, yuğ.
Önce “uğ” kökünün sonuna gelen eklerle elde ettiğimiz kelimelerimize bakalım.
Kafamızkarışmasın diye Nurullah Ataç’ın uydurduğu kelimeleri bir kenara ayıralım: “uğraştaş”, “uğum” ve “uğumlamak” diye üç kelime önermiş Ataç. “Uğraştaş”ı meslektaş kelimesine karşılık olarak düşünmüş. “Uğum” ve “uğumlama”yı ise karar ve karar verme anlamında kullanmış.
Dil yolunda kelime üretmenin tabii yolları dışındaki yollardan yürümeye çalışmanın dil yolunu bozma gibi bir tehlikesi olduğunu vurgulayıp asıl sıraladığımız kelimelerin manalarını açmaya çalışayım şimdi. “Uğ” tek başına bağırmayı, haykırmayı anlatan bir kök diyor Yaşar Çağbayır. Aslında “uğ” kökünde bağırmaktan çok daha sakin, daha içerden bir gürültü; gürültü değil; onun biraz daha yutulmuşu bir ses kirliliği; evet, uğultu kelimesi de bu kökten geliyor zaten; sakinleştirilmiş, belirsizleştirilmiş bir ses kirliliği manasının yattığını fark ediyor olmalı zihnimiz. Şalvara, çakşıra da “uğ” diyormuşuz. Bu arada artık neredeyse unuttuğumuz bir kelimemiz çakşır. Kilere, zahire ambarına da “uğ” diyormuşuz. “Uğan” ve “ugan” Tanrı anlamına gelen bir kelimemiz. Günümüzde soyisim olarak yaşadığını söyleyebiliriz bu kelimemizin. Çocuğun öksüre öksüre sesinin çıkmaz olmasını “uğalmak” kelimesi ile ifade ediyoruz.
Sıcaktan yanma için “uğdu” kelimesi kullanılıyor. Baykuşa “uğkuş” ve “uğu” isimlerini de vermişiz. Puhu veya puğu kuşu da deniyor baykuşa. Puhu, puğu ile uğu ve uykuş arasındaki irtibatı görmemek için kör olmak lazım herhalde. Peki baykuşa neden uğu denilmiş? İki ihtimal üzerinde durabiliyorum. Ya uğursuzluk ile alakalı bir durumdan dolayı ya da öterken çıkardığı sesten dolayı olmalı. U-ğu, pu-ğu, pu-hu gibi bir ses çıkarttığı söyleniyor. Kendim bir baykuş gördüğümü hatırlamıyorum. Televizyondan, internetten, çizgi romanlardan biliyor olmalıyım baykuş sesini. Bayramda Amasya’ya annemgile giderken okumak için yanıma aldığım Hüsrev Hatemi’nin son kitabı Kuşlar ve Zaman kitabının ilk yazısı hatırıma geldi şimdi bunu yazarken. Hatemi çaylakları 1975’ten beri görmediğini, 1995’ten beri kumrularla karşılaşmadığını, 1957’den beri ağaçkakan görmediğini yazmış.
Haftaya “uğkuş”tan yani baykuştan devam edelim.
Bilgi: 4 yıldır DilEvi Etimoloji Topluluğu ile sürdürdüğümüz Yunus Emre Divanından haftalık etimoloji derslerimiz ilgililerine ücretsiz olarak Beşiktaş’ta başlayacaktır. Katılmak isteyenler asimgultekin@gmail.com a mail atabilirler.
.15/09/2017 23:47
Baykuş uğursuz mu yoksa baygın mı?
Hüsrev Hatemi’nin son kitabı Kuşlar ve Zaman kitabının ilk yazısından bahsediyordum geçen hafta. Hatemi çaylakları 1975’ten beri görmediğini, 1995’ten beri kumrularla karşılaşmadığını, 1957’den beri ağaçkakan görmediğini yazmış. Ağaçkakan ile ben bu yaz Amasya Taşova’nın annemin köyü, bir muhacir köyü olan Kızgüldüren’de karşılaştım. Yolun kenarındaki ağacın gövdesinden hızlıca kaçıverişini seyrettim çocuklarımla. Hatemi 2003’ten sonra Türkiye’de leylek görmediğini ama 90lı yıllara kadar Silivri’ye giderken yılda ortalama 4-5 leylek gördüğünü tatlı tatlı ama aslında hüzünle anlatıyor. Bizim için anlatımı tatlı ama bizde ve kendisinde kalan his hüzün. Puhu kuşundan Hüsrev Hatemi de bahsediyor. 1983’te Enez’de gördüğüm puhuları 1999’da tekrar Enez’e gittiğimde göremedim diyor. Hayvanat Bahçelerinde gördüğümüz kuşları gerçekten görmüş sayabilir miyiz kendimizi? Görünce tanıyamadığımız, diğerlerinden pek ayırt edemediğimiz bir kuşu ne kadar gördüğümüzü farz edebiliriz? Hüsrev Hatemi’nin yaptığı gibi hangi kuşu ne zaman, hangi yıl, nerede gördüğünü hatırlayabilmek farklı bir dikkat ve bilgi birikimini gerektiriyor olmalı. Modern insan o dikkati kaçırmış olmalı. Yani biz.
***
Baykuşa neden “uğu”, “uğkuş” demişiz, bunu hadi bulduk diyelim, neden baykuş denildiğini bulabilir miyiz; ilk plandaki hissimi söyleyeyim: sanmıyorum. “Bay” kelimesi erkek, dişi derken kullandığımız erkek anlamına değil, zengin anlamına geliyor. Bay kelimesine erkek anlamının yüklenmesi 20. yüzyıla ait bir durum. Nişanyan, Tuncer Gülensoy ve Tietze zenginlikle açıklarken bayı; İsmet Zeki Eyüboğlu bey olmakla, kuşların beyi olmakla açıklıyor ama kuşların beyi olarak kartalı görmeye alışık iken zihinlerimiz, baykuşun kuşların beyi olması yorumuna ikna olmamız zor gibi. Baykuşun bilge kuş olarak algılanmasının bey görülmesine etkisi olabilir mi? Sanmıyorum. “Bay” kelimesini belki baygın kelimesinin kökündeki anlam ile almak kelimeyi çözmemize yarayabilir.
***
“Bayılmak” öyle bir kelime ki Hüseyin Rahmi Göktaş’ın kökses teorisini teoriyi bilmeyenlerin bile kolaylıkla kavramasını sağlayabilecek bir kelime. Baştaki sessiz harfi kaldırdığımızda “ay” kökü ile baş başa kalıyoruz. “Ayılma” ile “bayılma” arasındaki ilişki “bayılma” kelimesinde kendi ile insanın kendi beni ile alakalı bir durumun yaşandığına işaret. İnsan bayıldığında kendinden geçer. Tam bu noktada “bayat” kelimesini hatırımıza getirelim. Bayatlayan yiyeceğin artık geçtiğini hatırlayalım. Dilciler bayat kelimesini düşünürken genelde eski metinlerde geçen “Tanrı” anlamına gelen “Bayat” kelimesini hatırlarlar. Bu da kafalarının karışması için yeter de artar bile. Bayatlayan yiyecek ile Tanrı anlamına gelen bayat arasındaki ilişkiyi çözebilir miyiz bilemiyorum. Ona şimdi girmeye hiç niyetim yok. Ben şimdilik baykuşa baygın bakışlarından dolayı baykuş denildiğini düşündüğümü söylemekle yetineyim. “Uğu”, “uğkuş”, “puhu kuşu” yani “baykuş”tan buralara geldik. Buğdayın kökü olan uğ köküne gelen eklerle hangi kelimeleri elde ettiğimizi yoklamaya haftaya devam edelim:
DilEvi Etimoloji Topluluğunun daveti
4 yıldır DilEvi Etimoloji Topluluğu ile sürdürdüğümüz Yunus Emre Divanından haftalık etimoloji derslerimiz etimoloji meraklılarına ücretsiz olarak Beşiktaş’ta başladı. Her cuma saat 18.00’de Beşiktaş meydandaki Sinan Paşa Camii’nin hemen girişinde Mahfel diye güzel bir yer var. İstanbul KAGEM’e bağlı Mahfel’de ilgililer derslerimize katılabilir. DilEvi Etimoloji Topluluğumuza katılmak isteyenler asimgultekin@gmail.com’a mail atabilirler.
.22/09/2017 21:43
Hu hu komşu komşu!
Buğdayın kökü olan “uğ” köküne gelen eklerle hangi kelimeleri elde ettiğimizi yoklamaya devam edelim: Avuçta ufalanmış hamurdan yapılan çorbaya uğmaç deniyor. “Ovmaç”ın “uğmaç” şeklinde telaffuz edildiğini fark etmek zor değil. Sara hastalığına “uğnak” deniliyor. Saralıya ve aynı zamanda felçli ve inmeliye “uğrak” da deniyor. Yufka yapımında hamurun tahtaya yapışmaması için kullanılan kalın una “uğra” deniyor. Ur ve şişliğe de “uğra” deniliyor. Cin çarpması veya sara hastalığı için kullanıldığını ifade ettiğimiz “uğrak” kelimesi yol üzerinde uğranılan yerin de adı. Ve zaten bu hastalıklar (ve cin) belli belirsiz, arada bir nöbetçi gibi uğrayıp gittiği için “uğrak” denildiğini anlayabiliyoruz. Burnumuzun çevresinde beyaz serpinti bulunmasına “uğralı” deniyormuş. Su yatağına “uğran” kalabalığa ise “uğrantı” deniliyor. “Uğraş” mücadele, bir kötülüğü ortadan kaldırmak için gösterilen çaba anlamına gelirken; savaş, kavga, dalaş anlamında da kullanılmış. “Uğraş yeri” savaş yeri; “Uğraşçı” ise savaşçı demekmiş hatta.
“Uğrelenmek” salına salına yürümeyi ifade eden bir kelimemiz. “Uğrı”, “uğru” yol, çizgi, gizli, kestirme, kısa ve yan anlamlarında kullanılıyor. Yanına uğramak dediğimizde adeta yanına yanaşmak demiş oluyoruz. “Uğru” kelimesinde hırsız, yol kesen anlamı da bulunuyor.
“Uğrunda” kelimesini yolunda, onu için gibi bir anlamda kullanırken biz; kelimede hizasında, çizgisinde, önünde anlamı da varmış. “Uğuk” da uğurlu anlamında bir kelimemiz. “uğul” uğultunun kökü. “uğum” huzur, sabır anlamına geliyor. Bunu hiç duymamıştım. İçine kapanıklık, durgunluk, suskunluk, iyi gören, iyi düşünen çocuk için de kullanılıyormuş. “Uğuma” hu çekme için kullanılan bir kelime imiş. Huculuk, hucu kelimelerinin biraz bozulmuş bir hali mi acaba? Bu vesile ile bir birine “hu hu komşu!” diyerek seslenen, sözünün başına, sonuna “Hu” kelimesini koyan teyzelere hürmetlerimi, toprağa göçmüşlere de cennet nimetlerinin bol bol sunulması duamı buradan beyan ediyorum. Bize de o güzelim dili “hu”lu kalbi “hu”lu teyzelerin o güzelim seslenmelerini aktaran metni 80li yıllarında başlarında ilkokul ders kitabımıza koyan kişilere de rahmet diliyorum. Nasıldı o metin: -Komşu komşu hu hu! Oğlun geldi mi? -Geldi. -Ne getirdi? –İnci boncuk. Kime kime? Sana bana… diye uzayıp gidiyordu diyalog.
“Uğumca” uysal, kanaatkar, mütevazi demek. “Uğumlanmak” kanmak anlamına geliyor. “Uğumsuz” geçimsiz, çocuğu olmayan, özellikle erkek çocuğu olmayanları ifade için kullanılıyor. “Uğunmak” hızlı şekilde dönmek anlamına geldiği gibi bayılmak anlamına da geliyormuş. Çimlenmiş buğdayın kaynatılması ile yapılan yiyeceğe ise “uğunt” deniyormuş. Buğdaya yine geldik.
Eski Türk inanç sisteminde yolcuları koruduğuna inanılan akkuş şeklinde tasavvur edilen, iyi ruha “uğur” deniyormuş. “Uğurcalık” ve “uğurluk” çocukların yemek önlüğü, “uğurkan” ise urganın daha Türkçe telaffuzu. “Uğurlamak”ı yolcu etmek anlamında kullanıyoruz. “Uğurlu” kutlu, tekin, kademli, meymenetli, yararlı anlamında. “Uğursuz” menhus, musibet, meşum anlamında. “Uğuş” ise büyük aile, kabile, soy sop anlamındaymış. “Uğuşmak” keçeleşmek, sertleşmek, yarışmak anlamına geliyor. “Uğut” baygın, keyif sarhoşu, “uğuz” ise uslu, akıllı, uysal anlamına geldiği gibi anlayışsız, ahmak, saf, bön, uyuşuk, kaba, başıboş, serseri de demek imiş.
Ermenilerde üç gün süren oruca “uğundurma” deniyormuş. Bu orucun üçüncü günü bu kelime ile ifade edilirken ilginç bir şekilde bir kişiyi döverek bayılacak hale getirmeye de “uğundurmak” deniliyormuş. Anlaşılan o ki orucun üçüncü gününde kişi iyice mecalsiz kalıyor diye düşünüldüğü için ikisi için de aynı kelime kullanılmış. Ermenilerin orucunu değil ama rahmetli Aydın Salih Hanımın üç gün açlık tedavisini en az yirmi kez uygulamış biri olarak aslında çok da halsiz kalınmadığı itirazında bulunarak yazımı bugünlük nihayetlendireyim
.29/09/2017 23:22
Yoğurdu üfleyerek yemektir işimiz bizim
Birkaç gün önce Dil çalışmaları aleminde çok kıymetli çalışmaları olan İbrahim Demirci Hocamız ile görüşebilme imkanım oldu Ankara’da. Üstelik yine çok değerli bir düşünürümüz olan Hüseyin Rahmi Göktaş da vardı buluşmamızda. Sultan Veled’den sözü açtı Yaralı Yazılar isimli kıymetli eserin sahibi İbrahim Demirci. İki güzel, sevimli beytini okudu bize. Biri şu idi:
“Karnım açtır, karnım açtır, karnım aç
Rahmet etgil Tanrı bana kapu aç”
İnsanın karnı Arapça mıdır Türkçe mi? Karnımız bari Türkçe olsun diyesi geliyor insanın. İki karın sahibi anlamına gelen zülkarneyni hatırımıza getirdiğimizde karın kelimesinin Türkçe olmadığı düşünülebilir ama sözlüğe bakmakta fayda var. Bir bakalım, boyumuzun ölçüsünü alalım: boyumuzun ölçüsü derken boynuz ölçüsü de alacağız galiba, zira “karn” boynuz demekmiş Arapçada. “Boy” ile “boynuz”un arasındaki ilişki boylu mudur, soylu mudur diye hafifçe düşündürürken sizleri, karınca kararınca “karın”a geri dönelim. Kelimelerin manasını irdelerken “el ma’na fi batniş şair” yani “mana şairin karnındadır” diyenler bizim karın dediğimize batn diyorlar. Bir annenin bir batında en fazla kaç doğurabilir derken vatan kelimesinin batn’dan geldiğini de zikredelim.
***
Karnımız Türkçeymiş çok şükür. Arap karnına ne diyor; batn diyor dedik. Batnı göbek ve kuşak anlamında da kullanıyoruz. “Kuşak” kelimesinin neyin nesi olduğunu irdelemek ilginç bağlantıları, anlamları bize gösterebilir ama nesilleri, kuşakları “göbek” kelimesi ile ifade ediyor oluşumuz biraz komik gibi görünse de hepimizin bir süre ikamet ettiği, barındığı yer sonuçta “göbek”. “Karın” göbeğin iç tarafına deniyor, “göbek” ise dıştan görünüşüne verdiğimiz bir isim. Üç göbek evvel dediğimizde aklımıza kelimenin birinci anlamı, gerçek anlamı üç tane göbek gelmemeli; üç nesil, üç kuşak gelmeli. Göbek kelimesi Hüseyin Rahmi Göktaş’ın Kök Ses Teorisini göstermeye çok uygun bir kelime: G-öb-e-k. Baştaki g sesini kaldırıyoruz; öbek. Bebek ise direkt öbek ile aynı kökten değil. Tamam, bebek göbeğinden bir başka göbeğe, annesinin göbeğine bağlı. (Burada annesinin göbeğine değil, karnına bağlı dememiz daha doğru olurdu herhalde) Bebek ile göbek arasında bir bağ var ama bu kelime kökü bağı değil, kordon dediğimiz bağ. İzmir’in Kordon’u geldi aklıma şimdi. İzmirlileri İzmir’e bu kadar bağlayan şey Kordon mu yoksa? “Kordela” ile “kordon”un İtalyanca aynı kökten geldiğini, Arapçasının ise şart ile aynı kökten olan şerit olduğunu hatırlayıp bebek kelimesindeki ilginç irtibatlara döneyim. Bebek kelimesine Kök Ses Teorisi ile baktığımızda baştaki sessiz harfi kaldırıyor, yerine hangi seslerin geldiğini yokluyoruz: “g-ebe” ve “ebe” kelimelerini görüyoruz. “Ebe”, “gebe” ve “bebe” münasebetini görmek zor değil. “Eb” köküne gelirsek iş biraz karışabilir ama yine de bir kelimeyi irdelerken her akla gelen yakınlığı irtibat olarak görmemek gerektiğini göstermek için konunun bu tarafına da biraz eğilelim: “Eb” Arapçada baba anlamına gelen bir kelime. Arapçada baba için doğurtan anlamında “Valid” kelimesi de bulunuyor. Arapçanın kelimesi ile Türkçenin kelimesi arasında sesleri aynı olduğunda irtibat kurmaya çalışmamak gerektiğini, en azından ilk planda bu irtibatı kurmaya çalışmanın bizi ciddi hatalara sürükleyeceğini vurgulamalıyım. Bazıları bu benzerliklere ve aynı görünmelere bakıp da kelimenin Arapçadan Türkçeye geçtiğini veya Türkçeden Arapçaya geçtiğini iddia edebiliyor. Kelimelerin kökenine, nereden geldiğine yani etimolojiye meraklı biri buna dikkat etmeyi ihmal etmemelidir. İşimiz yoğurdu üfleyerek yemektir bizim. Ortalıkta etimoloji yapıyorum diye olmadık irtibatlandırmalar zibil gibi.
***
“Ev”in eski metinlerde eb biçiminde geçtiğini ve hatta Göktürk alfabesinde çadır, ev şeklinde bir harfin eb sesini verdiğini biliyoruz. “Bebek”in kökündeki eb ile ev anlamındaki eb arasında bir irtibat kurulabilir belki ama bu irtibatlandırmaya da şimdilik biraz mesafeli durmakta fayda olabilir.
.07/10/2017 00:00
Karıncanın karnında ne var?
Karın kelimesinden göbeğe geçmişti geçen hafta. Karın deyince ister istemez benim aklıma karıncanın karnı geliyor. Karıncada nasıl bir karın vardır? Karıncadaki “ca” ekinin küçültme anlamı kattığını görebiliyoruz ama karıncanın sürekli bir şeyleri karıştırıp durduğu için mi, küçük bir karnı olduğu için mi yoksa kara olduğu için mi karınca olduğunu bilemiyoruz. Tam bilemiyoruz ama karınca kararınca bir çıkarımda bulunmaya çalışıyoruz.”Karın”ın Almancası oldukça karışık göründü gözüme. Biraz unutamadığım bir Almancam vardır, Almanca bir kelimeye baktığımda o kelime başka dillerdeki bir kelimenin düşündürttüklerinden daha fazlasını düşündürtür bana. “Bauch” kelimesi önce kitap kelimesini yani “buch”u hatırlattı bana. Ardından Almanca Duden Etimoloji Sözlüğüne bakarken ağaç ile kitabın irtibatını fark ettim ilk kez: baum ile buch. Ses olarak çokça benzeseler de kitap ile karının (buch ve bauch) irtibatını kuramayacağım ama ağaç ile kitabın (baum ile buch) irtibatını kurmak, en azından kitabın kağıdının ağaçtan yapılması itibarıyla mümkün. Bauen ile baum arasındaki ilişkiyi de kayda geçirmek lazım: inşaat yapı ustalığı için bauen fiili kullanılmasının sebebi yüz yıllar önce ağaçtan evler, yapılar yapılıyor olması olmalı. Bauen çiftçi için de kullanılan bir kelime. Makine kelimesinin geldiği yapmak anlamındaki “machen” ile “bauen” arasında nasıl bir fark var; Almanların da bir Ebu Hilal El Askeri’si olsaydı yani Farklar Sözlüğü yazarı olsaydı (belki de vardır, bilmiyorum) bunu irdelerdi muhtemelen.İtalyanca, İspanyolca, Fransızca ve Grekçesinde enteron ve ventre, vientre kelimelerini görüyoruz. Bu bize ister istemez İngilizcedeki “enter” giriş ve iç anlamını hatırlatıyor. Arapçada da “batın” kelimesi içi ifade ederken “zahir” ise görünüşü, dışı ifade ediyor. Batınilik bir yol olarak karşımıza çıkıyor, Zahirilik ise başka bir yol. Şairler için Arapların “el ma’na fi batniş Şair” “mana şairin kalbindedir” deyişini hatırlayalım. Yıllar önce mana peşinde koşarken şöyle yazmıştım:
Kullandığın dilin ne kadar farkındasın? O ha bire ağzında yuvarlayıp göğe bıraktığın kelimelerin ne anlama geldiğini cidden biliyor musun? Konuştuğun dil, kullandığın kelimeler senin mi? Sözünü önemsiyor musun? İnsanların kelimeleri çarpmıyor mu hiç seni? İnsanların sesleri, o en ulu yaratık olan insanların sesleri sarsmıyor mu seni? Varlığı önemli olanın sesi de olmaz mı? Olmamalı mı?
***
Varlığını önemseyenlerden önemsenecek sözler bekleyebilir miyiz? Kelimeleri kısırlaştırarak kullananlardan daha canisi olabilir mi? Kelamın namus olduğunu duydun mu? Namusuna özen gösteren kaç kişi var acaba? Kelamı “namus meselesi” yapan yönü, onun hayata yansıması, hayatı görünür kılan, onu belirginleştiren bir giysi oluşmuş mu yoksa ?
İsteklerinin seni kamçılamasından bıkmadın mı? Nasıl da bu kadar kamçının tutsağı kıldın kendini? Dilin istemek anlamına geldiğini biliyor musun? Onu ne kadar kullanırsan, o kadar istemde bulunmuş olacağını, istemin ne kadar artarsa ruhunun kamçılarının da o kadar artacağını düşünmüyor musun?
Sıradan konuşmaların kulağını işgal etmesine, bu anlamsız, bu sayrılı cümlelere tepki göstermeyecek, “yeter artık” demeyecek, anlamsız konuşmalara gözlerinle “sus” diye haykırmayacak mısın?
“Ya hayır konuş, ya da sus” yazılı bir bayrağın yok mu hala?
Sultan Veled’in yine İbrahim Demirci Hocamızdan dinlediğim dua beyti ile bitirelim:
“Kıymetin artık ola
Ay sana yastık ola
Seve seni yer ü gök
Ger sevesin Tanrı’yı”
.14/10/2017 00:37
Çomar ne yapar?
Ferid Kam’ın sevdiğim bir beyti var. Der ki:
Her havlayan köpeğe bir taş atarsan
Taşın dirhemi çıkar gitgide bin altına
Beyitte mecazi bir anlam var elbet. Fakat biz zahirindeki manadan gidelim önce. Her havlayan köpeğe taş atma diyor Ferid Kam. Neden? Köpek çok etrafta diyor bir. İkincisi köpek bu, havlayacak elbet diyor. Üçüncüsü bak diyor, elindeki taşlar yetmeyebilir onlarla baş etmeye. Taş değere biner, fiyatı artar hatta, bin altına bile çıkar dirhemi diyor.
Etimolojik olarak kelimelerini irdelemeye çalıştığımızda beytin öncelikle çözmemiz gereken kelime köpek. Köpek kelimesini kullanıyoruz ama köpeğe neden köpek dediğimizi biliyor muyuz? Köpeğin anlamı ne olabilir diye çokça sözlük karıştırdım. Etimoloji sözlüklerimizin çoğu işin içinden çıkamamış. Hasan Eren köpeğin çıkardığı sesten geldiği anlaşılıyor deyip göv göv, köv köv seslerinden geldiğini belirtmiş. Nişanyan çok ve kalabalık anlamına geldiğini söylemiş. Tuncer Gülensoy iri, güçlü köpek anlamına geliyor olmalı diyor. İsmet Zeki Eyüboğlu köp kökünde hep, yığın, sık, verimli, gür, gelişme, büyüme, kabarma, şişme, bir yerden fışkırma, ağaç dikme gibi anlamlar bulunduğunu söylüyor sözlüğünde. Köpük kelimesi ile irtibatına dikkat çekiyor. Çok tüylü anlamına gelir diyor köpek için. Ben köpek kelimesini anlamaya, zihnimde açmaya çalışırken ister istemez köpük ve köprü kelimeleri ile birlikte düşünürüm. Köp kökündeki çok anlamını en merkeze alıyorum fakat bu sefer şu meselenin içinden çıkamıyorum. Köpekte çok olan ne?
Tüyleri mi? Çok yavrulaması, çoğalması mı? Havlaması mı? Havlaması mı sorusunu şöyle sormalıyım: Çok havlaması mı? Kelime üzerine ilk kafa yorduğum zamanlar, muhtemelen bundan 4-5 yıl öncesi hatırıma çocukluğumda mahalle arkadaşım Bülent’in havlayan köpeklere çokma, çokma! Ne çokuyorsun! Diye bağırdığı geldi. Bir acayip oldum. Zira çok kelimesinin fiil olarak kullanıldığını hiçbir yerde görmemiş, duymamıştım. Bu durum bana şunu hissettirdi: Birçok dilcinin, profesörün kitabında bulunmayan bir kullanımı Amasya Taşova’nın yerlisi 8-10 yaşında bir çocuğun kullanıyor, biliyor olması dilin yapısı ile alakalı, dili bilmekle alakalı bir zenginliği bize işaret ediyor olmalıydı. Bu bilginin görebildiğim kadarıyla kitaplara geçmemiş olması bana çok ilginç gelmişti. Sonradan Yaşar Çağbayır’ın 10 ciltlik sözlüğünde bu çokmak kelimesinin kullanıldığını gördüm. Hatta Çağbayır kelimenin dört ayrı maddede dört farklı anlamını tespit etmiş idi. Vurmak, öldürmek; başına çökmek, üşüşmek, köpeklerin havlayarak koşması, hastalığın bulaşması, geçmesi.
Köpek ile çokmak arasındaki ilişkiyi biraz daha irdelemekte yarar görüyorum. Köpek ismi olarak sık karşılaştığımız “Çomar” kelimesinin “çok” kelimesi ile aynı kökten olduğunu düşünmek zor değil. Çomak ve çoban kelimelerinin de irtibatlılığını hesaba katmak gerekebilir. Hatta işimiz biraz zorlaşacak ama çolak, çoluk ve çolpan kelimelerinin de birbirleri ile irtibatlı olduklarını düşünmeden geçmemek lazım. Çol kökü ile çom kökü ve çok kökleri arasında “ço” ortak seslerinden dolayı bir anlam bağı bulunmalı. Sona gelen k, l ve m sesleri kendilerinde taşıdıkları manayı kelimeye eklemiş oluyorlar.
Ses ve mana ilişkisi merkezli bir dil yaklaşımına pek sahip olmadığımızdan dolayı bir kısım seslerimizin hangi manalara veya daha doğru bir ifade ile mana yoğunluğuna sahip olduğunu yakalayabilmemizin kolay olmadığını düşünüyorum.
Çolpan kelimenin nasıl oluştuğunu açıklayabilmek mümkün mü, düşünüyorum? Çolpana sabah yıldızı da deniyormuş, akşam yıldızı da, çoban yıldızı da. Çolpan ile çobanın aynı kelime olduğu düşünülebilir mi, yani “l” ve “p” sesleri birlikte “b”leşmiş, çolpan çobanlaşmış olabilir mi ağızlarımızda bilemiyorum.
Köpek bahsine devam edeceğiz inşallah…
.21/10/2017 00:20
Köpeklere taş atmalı mı?
Çomak kelimesi için Yaşar Çağbayır’ın sözlüğüne baktığımızda ilginç karşılıklar görüyoruz. Sekiz dokuz anlamda kullanmışız çomağı:
Sopa, küçük kulaklı keçi, ucu topuzlu sopa, güneşin batması, batmak (suya batmak) küme, çıban, kısa boylu, bodur, kılçıksız ve taneleri içli bir buğday türü, sıkıca yumulmuş el, yumruk, kendini beğenen, yığın, öbek.
Bunlardan başka Müslüman olmamış Türklerin Müslümanlığı seçen Türklere verdiği isimmiş çomak. Batmış, kötü kişi anlamında.
***
Çomarı köpek ismi olarak günümüzde dahi kullanıyoruz ama bu kelimeyi boynuzsuz koyun için de, kuyruğu kısa veya sonradan kesilmiş at, eşek ve katır için de kullanmışız. Çomar burun anlamına da geliyormuş. Çomarak ve çomarlık kelimeleri ile de karşılaştım Çağbayır’ın sözlüğünde. Bu kelimeleri özellikle zikrediyorum, zira çomarak çoban yanaşması anlamında bir kelimemiz iken çomarlık çobanaldatan kuşunun bir başka adı imiş. Burada dikkatinize sunmak istediğim husus şu: her ikisinde de çomar ile çoban kelimeleri birbirinin yerine kullanılmış yani benim en başından dikkatinize sunmaya çalıştığım hususun direkt göstergesi iki kelime bu kelimelerimiz.
Başka dillerde köpek neyin nesidir, köpek için dünya dillerinde hangi kelimeler kullanılmıştır, buna çok derinlemesine girmeyeceğim. Merrit Ruhlen’in Dilin Kökeni isimli eserinde diller neden değişir meselesini tartışırken köpek kelimesini ele alır. Şöyle der Ruhlen: “Proto-Hint- Avrupalılar köpek için kwon- kelimesini kullandılar. Modern İngilizcede hound biçiminde yaşıyor. Yaklaşık bin yıl önce Eski İngilizce döneminde docga diye telaffuz edilen yeni bir kelime belirdi ve eskisini kullanımdan düşürdü. Bugün dog normal İnglizcenin kullandığı ad iken hound terimi özel bir anlam kazanımıyla av köpeği manasına gelir. Yeni kelime dog’un nereden geldiğini kimse bilmiyor. Yazılı belgelerden hound teriminin ilk ortaya çıkışını, dog ile mücadelesini ve sonunda kesin zaferini takip edebiliyoruz, fakat kelimenin nereden geldiğini bilmiyoruz. İspanyolca köpek için Latince Cane(m)’in (kanişin) yerini alan perro terimi kullanılır, bu terimin de nereden geldiği bilinmiyor.” Ruhlen’in söylediklerine ek olarak köpeğin Almancasının hund, Arapçasının kelb, Farsçasının sek, Bulgarcasının kuche, Çincesinin gou, Ermenicesinin şhuun, Hintçesinin kutta, Rusçasının sebaka, Sırpçasının pas olduğunu söyleyelim.
Dünya dillerinde köpek için kullanılan tüm kelimeleri tek tek saymayacağım, sadece şunu söyleyeceğim; köpeği ifade eden kelimelerin seslerinin birbirine pek de benzeşmediğini görüyoruz. Birçok kelimede ise ya aynı kelimenin kullanıldığını ya da seslerde ufak değişikliklerle yine aynı kökten kelimelerin kullanıldığını görürüz. Köpekte bunu pek göremiyor olmamız ilginç. Oysa hepimiz için hemen hemen aynı hayvan diye düşünürüz ama isimlendirmemiz öyle olmamış.
Bu arada kerpeten kelimesinin aslının “kelbeten” olduğunu, ağzı köpek gibi olmasından dolayı kelbeten denildiği, zamanla kerpetene dönüştüğü bilgisini Ragıb El İsfahani’nin El Müfredat isimli eseri vesilesi ile aktarmış olalım.
Köpek kelimesinden çokmak kelimesine dalmış olduk ve oradan da çobana, çomara, çolpana. Hasan Eren’in köpek kelimesinin köv köv, göv göv sesinin taklidi ile olduğu görüşüne katılmak kolay değil gibi. Köpeğin havlamasını hav sesi ile veriyoruz aslında. Havlamaktan olsa havak diye bir kelime kullanıyor olmamız gerekirdi köpek için. Nitekim tüm bu değerlendirmelerde bulunmamıza vesile olan beytimizde de havlamak kelimesi geçiyor.
Havlayan köpeğe taş atmalı mı atmamalı mı? Şairimiz havlayan köpeklere taş atmaktan yana mı değil mi? Gördüğümüz kadarıyla taraftar değil. Taşın piyasasını yükseltmeye gerek yok. Aslında şairimiz alttan alta “seni rahatsız edenlerle uğraşma, sen işine bak” demiş oluyor. Şiir Prensi Cahit Zarifoğlu’nun meşhur deyişi ile “biz işimize bakalım” diyor.
.28/10/2017 00:11
Tavuk tavlanır mı?
Demir tavında dövülür, tamam ama tavuk tavlanır mı? Tavuğun bir tavı var mıdır yoksa tavlamak ile tav kelimelerinin kökleri farklı mı?
Yaşar Çağbayır sözlüğünde tav kelimesini iki farklı maddede açıklamış. Birine Farsça demiş, tavında olmaya. Tab’dan geldiğini söylemiş. Tavışmak kelimesi ile açmış diğerini. Tavşan ile tavuğun bir tavmak eylemi gerçekleştirdiğini düşünmemiz zor değil ama tavmanın neyin nesi olduğunu zihnimizde fark edebileceğimiz bir hale getirmek biraz uğraştırabilir bizi. Uğ, uğur, uğra kelimeleri ile o kadar cedelleşmişken uğraşmaktan korkacak değiliz Allah’ın izniyle.
İşlenecek bir cisimde nemlilik ya da sıcaklık gibi fiziksel özelliklerin en uygun düzeyde bulunması durumuna tav demiş ve bunu Farsça olarak gösterip mecaz olarak da yapılması gereken iş için en uygun zaman ya da duruma “tav” demiş Yaşar Çağbayır. Tuncer Gülensoy ise “tav” için sıçramak, zıplamaktır diyor. Tavuğun, tavşanın ve tavusun zıplayan, sıçrayan hayvanlar olduğunu düşünebilir miyiz? Tahminen tavus sıçrama, zıplama eylemine karşı biraz naz edecektir ama tavşan ve tavuk için bu iki eylemi düşünmek zor değil fakat ben “tav” kelimesini Kökses teorisine göre açıklamanın daha ufuk açısı olduğunu düşünüyorum. Baştaki t sesini kaldırdığımızda kökte av kelimesi kalıyor. Şimdi müsaadenizle tavlama ile avlama arasında bir irtibat kurabiliyor musunuz diye sorayım. Elbette kurabiliyorsunuz. Tavlamanın bir avlama biçimi olduğunu, avlamadan minik farkının tam punduna getirilerek gerçekleştirilen avlamaya tavlama diyebileceğimizi söyleyebiliriz.
Av kökünün başına hangi sesler geliyor olabilir diye baktığımızda sırayla şunları yaklaşık olarak sayabiliriz: Bav, cav, çav, dav(ul), kav, sav, sav(aş), şav(kımak), tavlamak, yav(ru), yav(uklu), zav(lak), zav(rak) gibi kelimeleri ve bu kelimelerden türeyebilen başka kelimeleri görebiliriz.
Mav, nav, pav, rav gibi kelimeler ve bunlardan türeyen başka Türkçe kelimeler de var imiş. Kafamız hemen karışmasın diye onları ayrı zikrediyorum.
Fav demeyelim, “at fava bekle” demeler yeni çıkmış işler. Lav demeyelim, o Latincenin, Fransızcanın kelimesi. Vav demeyelim, Arapça; onun yerine vay diyoruz Türkler.
“Bav” bohça düğüm, bağ anlamında. Bağ ile bav arasındaki ses yakınlığını görebiliyorsunuz. Çocuk dilinde ise “bav” yok anlamına gelen bir kelime olduğu gibi yine çocuk dilinde korkunç hayvan da “bav” kelimesi ile ifade ediliyor. Kelime Moğolcada ahır anlamına geliyormuş. “Bavcı” diye ilginç bir kelimemiz var; av hayvanlarını yetiştirene “bavcı” diyormuşuz. “Bavıl” diye bir kelimemiz varmış, balık anlamına geliyormuş. Bu “balık” kelimesini şehir anlamında da kullandığımızı Beşbalık, Hanbalık şehir isimlerinden hatırlayacaksınız. Hanbalık dediğimiz şehrin bugünki ismi Pekin. Şehir kelimesinin etimolojisini çalışırken “balık” kelimesinin nasıl olup da şehir anlamına geldiğini araştırırken Bahattin Ögel’in Türk Kültür Tarihine Giriş kitabının dışında başka bir yerde şehir anlamına gelen balık kelimesinin etimolojisi ile alakalı pek bir izah bulamadım. Bahattin Ögel balık kelimesinin bağlık anlamına geldiğini yani Arapçadaki “hisar” kelimesi ile izah edecek olursak bir kale ile etrafı bağlanmış yer anlamına geldiğini düşünebiliriz. Bir de balkımak fiilinden yani ışımak, parlamak anlamından hareketle aydınlık, ışıklı yer anlamında kullanıldığını düşünebiliyoruz. “Bavlumuş” kurnaz anlamına gelen bir kelimemiz. “Bağnumak” ise başkasından görerek yapmak, taklit etmek anlamına geliyor.
.04/11/2017 00:23
Oldu mu şimdi; davul neden Arapça?!
Bavul” kelimesi İtalyanca bir kelime imiş. “Balya” diye bildiğimiz kelime ile aynı kökten. Ses olarak bavula çok benzeyen “davul” için ise Arapça “tabl” kelimesinden gelir diyor sözlüklerimiz ama tabl’ın ne olduğunu pek açık etmemişler. Sofra, haraç parası anlamına gelen kelimeler var t-b-l kökünden türeyen. Kelime Kur’an’da geçmiyor olduğu için mi pek irdelememişler. Kur’an’da geçiyor olsa idi Ragıb el İsfahani’nin El Müfredat’ında olurdu. Ahteri i Kebir’de “tabalet” için devenin boynuna astıkları büyük çan ve davulculuk sanatı yazılmış. İnsanın “davul”a Türkçe diyesi geliyor. Şamanlıkla bir alakası olmalı bunun diyecek oluyorum ama onu hemen şimdi demeyeyim. İlk önce Bahattin Ögel’de ne buyurulmuş, ona bakmalı. Ona bakacağımız zaman öyle diyebilir miyiz diyemez miyiz diye içimden şöyle bir geçirdim ama dayanamadım baktım, Türk Kültür Tarihine Giriş’in 9. Cildine, Türk Halk Musikisi Aletleri ile ilgili cilde. Kitapta “davulu” bulamadım, kitabın arkasındaki Türk Ses, Melodi ve Musiki Sözlüğünde ise “d” harfi bile yok.
“-Av-” kökünün başına gelebilecek seslerle elde edebileceğimiz kelimeleri irdelemeye devam edelim: “Davar” için sahip olmak anlamı verilmiş. Kelimede dağıtılan anlamı olduğu düşünülebilir. “Davranmak” kelimesi ile irtibatı yoklanabilir. “Davulga” kocayemiş ağacı ve meyvesine deniyor. “Davulga” ile “davul” arasında bir irtibat var mı ola diye yine de aklımıza takılmadan edemiyor davulu Arapça diye görsek de… Divanu Lügatit Türk’te innap denilen meyve diyerek açıklamış davulgayı. İnnap dediği hünnap olmalı. Günde üç tane yerseniz bir süre, bir zaman sonra şeker hastalığından iz kalmaz dedikleri meyve.
Cav, cavlak, cavcav, cavgın. Rüzgarlı havada karla karışık yağan yağmura “cavgın” diyormuşuz. Köpeğin olduğu yerde kesik kesik havlamasına ise “cavkırmak” diyormuşuz. “Cavrak” ise köpek anlamına gelen bir kelimemizmiş.
***
Güneşin buluttan ayrılma durumunu “çav” kelimesi ile ifade ediyormuşuz. Ayrıca “çavmak” bağırmak, ünlemek anlamına geliyor. “Çağırma”nın “-ır” eki almayan hali. “Çavlı” ünlü, meşhur anlamına gelirken “çavuş” askeriyede kağanın emirlerini ünleyen, bağıran kişi. Bu bilgiyi bize aktaran sadece Yaşar Çağbayır. Diğer sözlükçülerin çoğu “çavuş” kelimesini çözememişler. “Çavın” baston, “çavdar” ise bir Moğol Oymak Beyinin adı imiş. Tabii adamın adı olması o kelimenin bir manasının olmadığı anlamına gelmez. İsimlerde mana olmayacağını söyleyen insanlar bazen sizin de karşınıza çıkıyordur. Oysa her kelime, sahip olduğu seslerin her birinin içinde barındırdığı anlam yoğunluklarının toplamı ile bir manayı ifade eder. İlk defa tesadüfi olarak uyduracağınızı sandığınız bir kelimeyi uydururken bile; daha uydurma esnasında sesleri yanyana getiriş biçiminiz bir anlamlar bağına bağlı olmak durumunda olduğumuzu gösterir. Tabii sesleri, ses ve mana ilişkisini az çok biliyorsanız bunu siz de fark edebilirsiniz. Mesela “kabuk” ve “kaburga” kelimelerini düşünelim. “Kabuk”ta bir kaplama anlamı var, o kabın kabuk bağlamak kelimesi ile ifade ettiğimiz bir oluş biçimi var; “kaburga”da ise bir kabuk bağlama durumu var ama kelimedeki harflerin dizilişi bize bu kabukluğun tam gerçekleşmediğini anlatıyor. “Kabuk”, biliyorsunuz dış yüzeyde oluşur. “Kaburga” ise iç organların dışındadır ama vücudumuzun en dışında değildir; üzerinde et, deri tabakaları vardır. “Kaburga”daki “r” sesi bize bir yandan kabuklaşır gibi olma hareketlenmesini ifade ederken “ga” eki ise aygıt, organ, hayvan adı yaptığını gördüğümüz bir ek. Kattığı mana daha ziyade o aygıtın, o hayvanın, o organın ne iş yaptığını ve nasıl oluştuğunu ifade etmektir
.11/11/2017 00:29
Başkanların başlarından aşkın işleri
Başkan çoğu Türkün aklına geldiği gibi kanların başı mıdır, bazılarının telaffuz ettiği gibi “başgan” mıdır; başkan kelimesi nereden nasıl neş’et etmiştir?
Başkanın başkaları ile baş eden, onları alt eden insan olduğunu düşünecek olursak başkalarının alt edilmesi gereken insanlar olarak algılandığını kabul etmiş duruma mı düşeriz?
Kelimede baş ile ilgili bir anlam var, tamam, onu anladık ama o “kan” eki neyin nesi? Yazgan, konuşkan, çalışkan…
Kelime Divanü Lugatit Türk’te geçiyor. Balık baştan kokar atasözünü hatırlatacak şekilde büyük balığa başgan denildiğini, bundan dolayı da halkın başkanına bodun başganı denildiğini yazmış pirimiz sözlükçüler başkanımız Kaşgarlı Mahmud.
Başarmanın yolu başlamaktan geçer diyenler doğru bir yargıda bulunuyorlar. Bir işe baş koyduğunuzda onu başarmanız pek de zor değil. Başarmak başa ermek midir, biraz düşünelim, yoklayalım. Başlangıç baştan başlayarak, en baştan başlayarak gerçekleştiriliyorsa bir işin başı sonu belli ise burada işi başı, kafası olan bir canlı gibi algıladığımız çıkarımında bulunulabilir. Bu başı sonu demeyi başı kıçı şeklinde ifade edenlerimiz olduğu gibi baştan ayağa şeklinde söyleyenler de var; baştan sona diyenler de var. Hepsini yerine göre kullandığımız da oluyor. Nişanyan başarmanın sona ulaşmak anlamında olduğunu, başarmak derken burada baş kelimesinin son anlamında kullanıldığını yazmış sözlüğünde. Lakin öyle dememek lazım; orada başarmanın dairesel bir zihin tasavvuru ile söylenilen bir kelime olduğunu, bir işin sonunu getirdiğinizde yeni bir başlangıca ulaştığımızın bilgisinin dışa vurumu bir kullanım olduğunu hatıra getirmek lazım. Şimdilerde seküler zihniyetle illetli, köşeli zihin tasavvuru ile bakınca başı son olarak algılamaya mahkum olmamak zordur.
***
Baş için kafa, kelle kelimeleri de kullanılıyor. Arapçası re’s. Reis kelimesi oradan geliyor. İbranicesi ruş, re’s’in Yahudi ağzında söylenişi. Yahudi selamı şelom şeklinde söyler. Arabın s dediğine Yahudi “ş” der. Farsçası ser. Hintçesi sir, Latincesi kaput, Almancası kopf, Yunancası kefal, İngilizcesi Head, Rusçası golava, Çincesi tou, Ermenice ghekavar, Fransızca tet, Gürcüce uprosi, İtalyanca testa, Macarcası fey, Moğolcası darga, Seylan dilinde hisa, Tamilcesi talay, Bengalcesi matha. Yani baş için dünya dillerinde çoğu birbirinden farklı seslere sahip çokça kelime var.
Kafa için Arapça diyor sözlükler. Arapçanın kafa’sının Almancanın kopf’u ile Latince’nin kaput’unun ve Yunancanın kefal’inin kafa ile aynı yerden geldiğini düşünmek mümkün. Kelimenin Hintçesinde sir kelimesini görürken, bu sir Farsçaya, Kürtçeye, Peştucaya, Urducaya ser olarak geçip dilimizde de bir kısım kelimelerin başına geçiyor: serlevha, serasker, serseri, serazat, serdar, serkan, serhat, sermaye, sertabib… Ayak anlamına gelen “pa” kelimesi ile birleşerek baştan ayağa anlamında kullanılan ser a pa kelimesini Mehmed Akif’in Çanakkale Şehitleri şiirini okurken serap anlamına geldiğini zannederek okuyanlara rastladığımız gibi serabın da ser-a-pa’nın da anlamını bilmeden okuyanlara da denk gelmişliğimiz vardır. Benzeri bir yanlış okuma yine aynı şiirde “seni almaz bu cihat” mısraı okunurken yaşanır. Cihadın o eri almayacağını söylediği zannedilir okuyanların kimi tarafından. Oysa cihetin çoğulu cihat olarak kullanılmıştır şiirde; şehidi almayan Allah yolunda çarpışılan cihad değil cihetler anlamındaki cihattır. Sözü dağıtmadan başa bağlayalım.
***
Baş kelimesinin kökü ağ olarak görülebilir. Hüseyin Rahmi Göktaş’ın Kökses teorisi ile. Göktaş BenSenOğ Türkçenin Ruhu isimli ilk kitabında Türkçede “-n” ve “-ğ” kökseslerinden bahseder ve her sesli harften sonra görünmeyen bir yumuşak ge vardır der. Bu yaklaşımı biraz daha ileri taşıyarak baktığımızda ben sen o kelimelerini beğn seğn oğ şeklinde okuyabiliriz.
.18/11/2017 00:29
Sizin başınız bağlı değil mi yoksa?
Kökses Teorisinden giderek her ünlü sesten sonra “ğ” sesinin bulunduğunu düşünmek, bu yolla giderek “baş” kelimesini “b-a(ğ)-ş” şeklinde okumak bizi çocukluğumuzun o eğlenceli kuşdili konuşmasına taşıyacak gibi gelebilir. Veya bazılarımıza Güneş Dil Teorisini hatırlatabilir fakat iki teori arasında ciddi farklılıklar olduğunu belirtip “baş” kelimesinin bağ’dan nasıl geldiğini ortaya koyalım: Vücudun baş ile bağlı (irtibatlı, rabıtalı) olduğu bilgisini hatırımızda tutarak bağlamak fiiline işteşlik, karşılıklılık “ş”sinin geldiğini; çünkü başın vücuda bağlandığı için baş olduğunu düşünebiliriz.
Tabii şu sorulabilir: Baş mı vücuda bağlı, vücut mu başa bağlı; yani merkezde olan hangisi? Gövde görüntüsü itibarıyla hayli merkezi bir görünüm arz ediyor. Üstelik kalp de orada. Ama başlangıçlar hep baştan. Fuzuli’nin “Bir kaidedir bu cavidâne / Elbette gider gelen cihane” demesi gibi baştan başlamanın da bir kaide olduğunu söyleyesim geliyor.
Baş kelimesini bu durumda “bağş” hatta söyleyiş zorluğu olmasın diye “bağış” veya “bağaş” gibi düşünebiliriz. Bağış dediğimizde, yumuşak ge’den sonra “ı” sesini getirdiğimizde kelime başka bir yere gidiyor. Affetmek anlamındaki veya bir yere ayni nakdi yardımda bulunma anlamındaki bağışa gidiyoruz.
***
Esasen çözene kadar beni arada bir düşündürüp duran bir noktaya geldik: Affetmek anlamındaki “bağışlamak” ile bir yere “para bağışlamak”taki “bağış”; bunların arasında ne alaka var? Elbette bir bağ var, kök “bağ” bir kere. Sonra gövde de “bağış”. Hatta dalları da yani ekleri de aynı; fakat birine affetmek anlamını yüklemişiz diğerine para, mal mülk verme anlamı.
Acaba paramızı bir yere bağışlamak ile onu affetmiş mi oluyoruz? Soru biraz komik gibi görünmekte ama bir kısım bağışçılarda böyle bir hissiyatın olduğu inkar edilemez. Yapılan hayır işi “elin kiri” sayılan paranın, malın mülkün arınması, temizlenmesini sağlayıcı olarak görülüyor. Mesele paranın veya paranın sahibinin affedilip affedilmemesinden öte siz bir hayır kurumuna veya ihtiyaç sahiplerine veya kamu yararına bir kuruluşa bağışta bulunduğunuzda paranızı oraya bağlamış oluyorsunuz. Niyetiniz ve malınız ile o kurum arasında bir bağ kurulmuş oluyor. Bu aklımıza vakıf müessesesini getirmeli biraz sanırım. Hangi dinden olursa olsun, diyelim ki bir tapınağa, tapınakta sunağa malınızı, hayvanınızı, altınınızı bağışladınız; onu oraya vakfetmiş oluyorsunuz. “Vakıf” ne demek? “Durmak”. Onu oraya bağladınız ve o orada dursun demiş oluyorsunuz. Sonra o nasıl kullanılmış, kullanılmamış, dağıtılmış; bu ayrı bir konu ama dilimizdeki “ş” sesi, işteşlik ve karşılıklılık anlamı katarak o bağladığınız nesnenin belki makbul olma anlamında ilelebet oraya kabul edilmesi niyetinizi ifade eder “bağ” kelimesi “bağış” olduğunda. Yani “ş” sesi her zaman sadece karşılıklılık anlamı vermez. “Durmak” kelimesini örnek verecek olursak bir insanın duruşu, diyelim ki değerli yazar Nuri Pakdil Ustanın kitabına da isim olan ifadesi ile “klas duruş”u, bir karşılıklılıktan ziyade bir sürdürme anlamını içinde barındırmaktadır. Belki şöyle denebilir; an an durma eylemini gerçekleştiriyor olup o durmaların birlikteliği, işteşliği ifade ediliyordur duruş dediğimizde. “Gülüşmek”, “kaçışmak”, “döğüşmek” gibi değildir “duruş”taki “ş” sesinin etkisi.
Peki Allah’ın affetmesi nasıl oluyor yani bağışlaması? Hatta bir anne babayı bebekleri ile görünce neden Allah bağışlasın diyoruz? İslam’da bebekler masum, günahsız değil mi? Yoksa bu söz Hıristiyan itikadının aramıza yaydığı bir söz mü? Sabinin ne günahı var ki Allah bağışlasın. Hıristiyanlarda bebek günahkar doğar. O yüzden vaftiz de edilirler yani yıkanırlar, daha doğru bir ifade ile suya daldırırlar “babtismus” edilmek için. Allah yeni doğan bebekleri neden bağışlasın; bunları haftaya irdeleyelim inşallah.
.25/11/2017 00:21
Allah bebeleri neden bağışlasın?
Bebekler için neden “Allah bağışlasın” diyoruz? İlk günaha, yasak meyveden yeme günahına ortak değil bizim itikadımıza göre insan. Allah neden anasına babasına bağışlasın? Neden Allah annesini babasını bağışlasın demiyoruz da anasına babasına bağışlasın diyoruz. Bu ifadeden ortada anne babanın affedilmesinin söz konusu olmadığını da anlayabiliyoruz. Çocuğun bağışlanması meselesi söz konusu. Meselenin çözümü kelimeyi tam da gerçek anlamında algılamakta: Allah bebeğinizi size bağlasın, hemen alıvermesin; “ş” sesi ile de süreklilik, devamlılık anlamı kazandırılıyor “bağlamak” kelimesine.
Peki Allah’ın anne babasına bebeğini bağışlamasını anladık, ya büyükleri, yetişkinleri bağışlamasını istememiz neyin nesidir? Allah’tan bizi bağışlamasını istediğimizde ne demek istemiş oluyoruz? Cevabını Arapça vermek kolay: Affetmesini istemiş oluyoruz. Affettiğinde peki bizi mi affetmiş olacak; günahımızı mı? Bunun da cevabını bulmak kolay; bizi de günahımızı da… Affetmek kelimesi ikisine de gidiyor, yakışıyor, uyuyor. Ya bağışlama kelimesi üzerinden yoklayalım şimdi bir de: Allah’ın bağışlamasını dilediğimizde günahımızı mı bağışlamasını istiyoruz, bizi mi? Kelimeyi içinde taşıdığı gerçek anlamını yani bağlamak anlamını ve “ş” sesinin bağışlamak kelimesine kattığı “bağlantıyı sürdürmek” anlamını ön planda tutarak bu yoklamamızı yapalım lütfen: “Allah’ım günahımı bağla” mı demiş oluyoruz; “Allah’ım beni bağla” mı demiş oluyoruz? “Beni sana bağla” mı demiş oluyoruz; beni bağla, kapat, engelle anlamında bir duada mı bulunuyoruz?
Bir de lütfediniz, bahşediniz anlamında bir bağışla var; adınızı bağışlar mısınız dediğimizde adınızı bahşeder misiniz demiş oluyoruz. Bahş kelimesi Farsça bir kelime; acaba Türkçeye bağış olarak geçmiş olabilir mi? Yaşar Çağbayır sözlüğünde bahş ile bağışı bir almış; hibede bulunmak, teberru, armağan anlamındaki bağışın Farsça bahşiş kelimesinin de kökü olan bahş’tan geldiğini söylemiş. Ben emin olamadım açıkçası. Neden? Zira “Allah’ım bahşet” diyen, diyebilen bir ağız “Allah’ım bahşet” ifadesini zamanla “Allah’ım bağşet” yapabilir, o dediğinden de bir şey anlamaz; “Allah’ım bağış et” şekline çevirir çevirse bile. Oradan “bağış et”i “bağışla” şekline çevirmesi biraz zorlu bir yol. Tabii Allah’ın bağışlaması bahşetmesine de mâni değil, üstelik bağışlaması da O’nun bir bahşıdır.
Biraz dağıttım ama toparlayıp başa döneyim; baş kelimesini bağış olarak değil bağaş olarak görmeyi tercih etmemizin bir zararı var mıdır, bu soruda duralım. Baş kelimesini bağaş olarak telaffuz etmiyoruz ama açılımının a sesini uzatarak baaş şeklinde olabileceğini ihtimal dahilinde tutalım. Çok değerli sanatçımız Ömer Karaoğlu’nun söylediği Tamer Duman bestesi “Baaşım gövdemden, etim tırnağımdan kalbim bedenimden ayrılaana dek” dizelerindeki gibi başlar büyük bir yola konuldukça ölümsüzlük yolculuğu başlar.
Baş kelimesinin açılımını, nereden geldiğini bulmak, baş ile baş etmek kolay değil. Açıkçası uzun zaman çözemedim baş kelimesini. Oysa şeklen irdelemek kolay: “-ş” ekini kaldırıp “ba-” köküne bakarız ya. Bundan da baba, bacı, baç, badi, bağ, bahadır, bak, bal, bala, balta, bam, banlamak, banmak, barak, barış, bas, baş, bat, bayılmak, baz gibi kelimelere ve bunların daha da son ek alarak türemiş şekillerine yol alırız ya da baştaki “b” sesini kaldırıp “aş” köküne bakarak b’den başka ç-aş, ç-aşıt, d-aş, h-aşlama, k-aş, k-aşıma, k-aşağı, ş-aş, t-aş, y-aş kelimelerine ulaşırız. C-aş genç, delikanlı demek, ç-aşıt casus demek, d-aş d-aşra, dış, dışarı yani t-aşra kelimesinin ilk hali. Şaşmak, şaşı çok ilginç, çok güzel bir kelime. Müsait bir zamanda irdeleriz inşallah. Yaklaşık bunları buluruz Bunlar arasındaki irtibatı güçlü bir şekilde kurmak kolay değil. Bu yüzden kelimenin kendisini hızlı bir şekilde çözmek kolay olmuyor. “Ş” ekinin baş kelimesine nasıl bir anlam kattığını bu yüzden çok sonradan fark edebildim.
.01/12/2017 23:53
Aklımız keser mi?
Baş kelimesini irdelerken “aklın başında mı” diye bana soracak olsanız başımda mı kalbimde mi bilmiyorum diye cevap veririm. Neden böyle derim? Çünkü akıl yaşta değil, baştadır diyen ataları da biliyorum lakin Gazali’nin “akleden kalb” tamlaması için yazdıklarını da hatırıma getiriyorum. İster istemez Hacc suresi 46. ayet geliyor. Modern Bilim aklın beyinde olduğunu söylüyor. Atasözleri ve deyimlerimiz de akıl başta diyor. Fakat akıl Arapça bir kelime ve manası kalb anlamına da geliyor, bağ anlamına da geliyor (deve ipi), gölgeye çekilmek anlamına da geliyor, kale, sığınak anlamına da geliyor, çelme takıp düşürmek anlamına da geliyor, anlamak anlamına da geliyor.
Aklın deve ipi anlamına geldiği yani bağlamaya, bağlantılar kurmaya akıl dendiği bilgisini bir yanımıza koyduktan sonra baş kelimesinin ba-(-ğ-) kökünden getirilerek baş olduğu bilgisini yanyana koyduğumuzda başın şeklî olarak bağlayıcılık özelliği ile fonksiyonel olarak ve anlamları birbirine bağlayan yer olma manalarında önümüze önemli bir kapı açılmış olur. Burada zeka ile aklın fonksiyonları birbirine karışıyor anladığım kadarıyla. Zeka arıtarak, saflaştırarak kavramayı kolaylaştırırken (tezekki)akıl ise bağlantılar kurmayı sağlıyor. Zekanın zekat ile aynı kökten olduğunu ve zekatın malı alıttığını, malı temizlediğini hatırımıza getirelim bu vesile ile.
“Aklım kesmedi” deyimi tam da burada aklımızın ve zekamızın işleyişi ile ilgili bir farkındalık sağlayabilecek ilginç bir deyimimiz. Aklımız neyi kesiyor, nasıl kesiyor? Bağlıyor mu, kesiyor mu? Akıl mı kesiyor zeka mı? Akıl kesiyorsa keskin zeka neyin nesi? Yoksa ikisi de mi kesiyor? Yoksa fonksiyonlarını birbirine mi karıştırıyoruz? Aklımız ipleri (bağları) bağlıyor mu, kesiyor mu? Bu ip hangi ip? Kimin ipi ile hangi kuyuya iniyoruz. Bir şey aklımıza nasıl yatar? Yatması varsa kalkması da var mı?
Akleden kalb tamlamasının boş bir tamlama olmadığını kalbin fonksiyonlarını basiret ve feraset ile irdeleyince biraz daha vuzuha kavuşabilecek şekilde görebiliriz belki.
Baştan türeyen kelimelere baktığımızda başa diye bir kelime görüyoruz: Baş ağa; ağabey yani. Başağa “başa”ya dönüşmüş, Şemseddin Sami Kamusı Türki’de diyor ki oradan da “paşa”ya dönüşmüştür. Paşa padişah kelimesinin bozulmasıyla oluşmuştur diyenler de var ama Tuncer Gülensoy da İsmet Zeki Eyüboğlu da başağanın bozulmasıyla oluştuğu görüşündeler. Eyüboğlu Türkmencede beşe kelimesinin bulunduğunu, paşanın beşe’den geldiğini söylüyor. Beşe kelimesinin başağa ve başa kelimesinin Türkmenlerde söyleniş şekli olduğunu düşünmemiz zor değil zira. Başal diye bir kelimemiz varmış, başay’dan geliyor olabilir; anlamı haziran ayı. Hazirana hangi takvime göre ve niçin baş ay denildiğini bir yoklamak gerekir. Başargan diye bir kelimemiz varmış, kumandan, polis amiri anlamına geliyormuş. Başında beyaz leke bulunan, yani başka bir deyişle alnı akıtmalı ata başgu denirmiş. Soğdçada başık diye bir kelime var, şarkı, türkü anlamına geliyor. Başkunmak öğrenmek anlamına gelen bir kelimemiz. Pazartesinin eski adı başgün. Kelime başkun, başkün şeklinde de telaffuz ediliyormuş. Başmak ayakkabı, papuç anlamına geliyor. Başmak-ı Şerif ise Peygamber Efendimizin ayakkabıları için kullanılan bir kelime. Başmak yaşmak diye de bilinen başörtüsü için de kullanılmış. Yaşmağa neden yaşmak denildiğini bulmak ise kolay değil. Yazma kelimesi hatırımıza gelebilir ama yazma ile yaşmak arasında bir geçiş olması zor görünüyor. Divanü Lügatittürk’te saklamak anlamına gelen bir yaşmak kelimesi görüyoruz. Tesettürün örtmek, saklamak için olduğunu hatırımıza getirirsek saklamak anlamındaki yaşmak kelimesi belirebilir zihnimizde.
Dilimize Arapçadan gelmiş olan kibrit kelimesinin bir adı da “başod” imiş, baş ateş yani.
.08/12/2017 23:34
Tarlaya doğru!
Tarla kelimesinin nereden geldiğini merak etmişimdir hep. 6 yıl önce, Moğolistan’a gitmiştim. Orada Taryalan yani Tarıalan şehrini gördükten sonra tar ve tarı kökü zihnimde dolanıp durur. Kelimenin ilk hecesini kök olarak alacak olursak taramak, tarak, tarkan, tarım, tartmak, tartı, tartaklamak, tartışmak gibi kelimeleri buluruz. Hangi kelimeleri bulmamalı, aklımıza gelirse de hesaba katmamalı?
Mesela tarafı sayamıyoruz, zira Arapça; etraf ise çoğulu. Taraçayı saymıyoruz; İtalyancadan gelme. Gelirken iki türlü gelmiş taraça; taraça ve teras. Binanın üstü açık düz damına verilen isim taraça. İsmet Özel’in şiirinde geçer taraça. Balkon ise en güzel Sezai Karakoç’ta geçer. Sonrasında Hüseyin Atlansoy’un şiir kitabında geçer; Balkon Çıkmazında Efendilik Tarihi. Öyle iyi, farklı, güçlü, yeni şiirlerdir ki Atlansoy’un şiirleri. Atlansoy’un Teras isimli bir şiiri de var.
“buğusu bozuldu dostluğun/ gözlerimden terkedildim”
dizeleriyle başlayan
“ve artık biliyorum biliyorum artık
kuşkonmaz saçlarına bu kentin
bu teras dışında” dizeleriyle biten.
“Tar” kökündeki Türkçe kelimeleri ararkan aklımızı çelebilecek başka dillerden gelmiş kelimeleri saymaya devam edelim. Devam edelim, zira o kelimeler kafamızı karıştırmasın. Sıkça düşülen bir durumdur kelimenin kökündeki manayı ararken başka dillerden gelen kelimelerle kelimenin manasını bulmaya çalışmak. Bazen o başka dildeki kelime kendi dilimizin bir kelimesi sanılarak bu yanlışa düşülür, bazen de bizim dilimizdeki kelimelerin de aynı seslere sahip başka dillerin kelimesinden geldiği zannedilir. “Tarraka”, gürültü anlamına gelen Arapça bir kelime. “Taravetli” derken kullandığımız “taravet” ise taze, canlı anlamına gelen Arapça bir kelime. “Tarçın” Farsçadan dilimize geçmiş bir kelime. Çin Odunu anlamına gelen “Dar Çin”den geliyormuş. “Tarhan” Farsça balta anlamına gelirken “tarhana” da farsça bir kelime imiş. Kurutulmuş yoğurt anlamındaki “tarin”, “tarxin” kelimelerinden geldiğini söylüyor Nişanyan. Tarhana Bulgarcaya da, Sırpçaya da, Romenceye de, Macarcaya da Türkçeden geçmiş ama bize Farsçadan geldiği düşünülüyor.
Tarhanaya çok benzeyen “tarhun” kelimesi ise estragon da denilen bir bitki imiş. Osmanlı sadrazamlarından Tarhuncu Ahmed Paşanın isminde yaşayan bir kelime “tarhun”. Çiçek tarhı diye kulağınıza bir kullanım çalınmış olabilir; çiçekler için ayrılmış bölüme çiçek tarhı diyoruz. “Tarh” Arapça bölme, düzenleme demek. Vergi için de kullanılıyor tarh kelimesi. Kazancın bölümlendirilmesi, eksiltilmesi veya üzerine verginin konulması, eklenmesi. Memuriyetten tarh şeklinde bir kullanım var. Memuriyetten çıkarılma, koğulma anlamında.
“Tarık” Arapça bir kelime. Gece gelen kimse anlamına geldiği gibi çoban yıldızı, sabah yıldızı, Venüs için kullanılıyormuş. Çoban ve yıldızını bir başka yazımızda irdelediğimiz için ona dalmıyorum şimdi. Bizde “Tarık” kelimesinin isim olarak verilmesi Kur’an-ı Kerim’deki Tarık suresinden dolayı bir de büyük kahraman Tarık bin Ziyad’dan dolayı. Tarık bin Ziyad deyince Muhammed İkbal’in Tarık bin Ziyad için yazdığı o muhteşem şiiri hatırlamamak ne mümkün:
ALLAH’IN ÜLKESİ
Karaya çıkar çıkmaz Endülüs kıyılarına
Bütün gemileri yaktı Tarık.
Arkadaşları:
“Senin bu yaptığın çılgınlık dediler
Ne akla sığar ne mantığa
Çok uzaklardadır şimdi
Çok uzaklarda kaldı ülkemizin ufukları
Nasıl geri döneriz artık?
Bir bir yaktın bütün gemileri
Çaresiz bıraktın bizi!”
Gülümsedi, kılıcını kavradı Tarık:
“Ne demek geri dönmek,
Her ülke bizim ülkemiz!
Ve bütün ülkeler
Mülküdür Rabbimizin!”
Tarla nedir, irdelemeye çalışacağız ama dilimize geçmiş “tar” ile başlayan kelimeleri görmeye biraz daha devam ettikten sonra buna geçeceğiz.
.16/12/2017 00:05
Tarlanın taranması
“Tarla” kelimesini anlamaya çalışıyoruz. “Tarla”yı ve “tar” kökünden Türkçe kelimeleri incelemeye geçmeden önce “tar” ile başlayan ve dilimize başka dillerden geçmiş kafamızı karıştırabilecek kelimeleri sayıyorduk: “tarsus” Yunancada ayak bileği kemiğine deniyormuş. Kelime İngilizceye de geçmiş. Tarsus ilçesinin Hititçedeki ismi Tarsa imiş. Neden Tarsus denildiği ile ilgili tartışmalar var imiş. “Tartar”ın Latince tartarum Fransızcası tartare. Diş diplerinde biriken kireç için kullanılan, dilimize geçmiş kelime. Ama önceden Türkçede de “tartar” diye bir kelimemiz varmış. Divanü Lügatit Türk’te geçiyor kelime. Kumruya benzeyen bir kuşun adı olarak geçiyor Tartar. Üveyiğe tartar deniyormuş. Latincesinde kelime ilginç bir şekilde “turtur” olarak geçiyor.
Şimdi “tar” kökünden Türkçe kelimeleri irdelemeye geçebiliriz.
“Tar” Anadolu Türkçesinde dar anlamında da kullanılmış kimi kelimelerde. “Tar” isimli müzik aleti hatırımıza gelebilir. Tarın tel sayısı arttıkça “dutar” yani iki tel, “setar” yani üç tel ve muhtelif tel sayısına sahip olan “gitar” isimlerini aldığını söylemek mümkün. Kitaro isimli meşhur Japon müzisyenini ve kitara isimli ismi Yunancadan gelen çalgıyı da zikrettikten sonra bu tarın Farsçada ip, tel anlamına geldiğini ekleyip meseleyi hafifçe vuzuha yani açıklığa kavuşturup başka hangi anlamlarda “tar” varmış, ona bakalım.
Yağ tortusuna da “tar” deniyormuş. Kırılmayacak derecede buz tutmuş yola da “tar” deniliyormuş ki Yaşar Çağbayır’ın sözlüğünden bu anlamı okuduğumda 2011 Kurban Bayramında aman vermez kar, buz altında Moğolistan’ın Tarıalan şehrine gidişimiz hafızama hücum etti. Daha şehre gitmeden birkaç gün öncesi Ülgey şehrindeki arkadaşlarımız yollar buz tuttu ise Tarıalan’a gidebileceğimizi, yoksa gidemeyeceğimizi söylemişlerdi ama ne demek istediklerini çok anlamamıştık. Şehre yaklaşırken bir gölün üzerinden geçmiştik. Göl buz tutmuştu. Altımızda bir jip vardı. Buz kırılır da jiple gölün içine düşer miyiz o karda buzda diye biz Türkiye’den gelenler bir hayli tedirgin olduk ama rehberlerimiz buzu kendilerince kontrol ettiler geçmeden evvel ve dediler “geçebiliriz!” Sonra biz de tedirginliği atabildik, buzun üzerinde durduk, hatta biraz da gezindik gölün üzerinde. “Tarıalan” ismini tarım alanı olarak düşünmüşken, öyle algılamışken ben iş bu yazıyı yazana kadar; gel de şimdi kalın buzlu alan olarak düşünme kelimeyi. Ağzında kasnak bulunan gübre çuvalına da “tar” deniyormuş.
İlkbahar otlarından yapılan yemeğe de “tar” deniyormuş. Süpürge sapına “tara” deniyor bazı ağızlarda. “Tarag” kelimesi ekin hububat anlamına geldiği gibi nesil, torun anlamında da kullanılıyor. “Tarak” kelimesi saç taramaya yani sürmeye yani arklar oluşturacak şekilde köksesçi yaklaşımla bakacak olursak yani baştaki t sesini kaldırarak bakacak olursak kelimeye sürülecek yeri aralıklı hale getirerek bir düzenleme yapıyor oluşumuzun adı “taramak”. “Tarak” da bu tarama işini yaptığımız aletin adı. İnsan el ve ayağının bilekle parmaklar arasında kalan kısmına; parmak kemiklerine de “tarak” deniyor.
Türkiye Türkçesinde kullandığımız tarım kelimesi 1935 doğumlu bir kelime. Fakat bir de tarım havzası diye bir kullanım var. O yüzden uydurukça bir kelime deyip geçemeyiz. Divanı Lugatit Türk’te tarım kelimesi var. Delta anlamının verildiğini görüyoruz. Göllere, kumluklara dökülen çay kolları demiş Kaşgarlı. “Tarımak”a ekmek, ekin anlamını vermiş. Otları birbirine karışmayın, otu az yere de “tarırku” diyor Kaşgarlı Mahmud.
Bazı örümceklerin ayaklarında bulunan ve sert kıllardan oluşan fırçaya tarak değiyormuş. Bazı ağızlarda avlu korkuluğu yine bazı ağızlarda kağnı yanlarındaki parmaklıklara tarak diyormuşuz. Tarla ekildikten sonra tohumu örtmeye yarayan dişli tarım aracının adı da tarak.
.23/12/2017 00:27
Bir yılın muhasebesi
Önce bir klişe ile başlayayım, bir yıldır bu köşede özgürce yazdım. İbrahim Kiras Beye, “Gazeteyi yazılarımdan dolayı taşlarlar mı?” diye de sordum. “Ülke karışmış, dünyada yer yerinden oynuyor, adam hala kelimelerle uğraşıyor. Haşim’den de mi çirkin olduğunu mu düşünüyor ki, bu kadar kapadı kendini dünyaya” diye tepkiler verirler. Çok baskı altındaysanız bana etimoloji yazıları yazdırmayın dedikçe, “Sen içinden geldiği gibi yaz evlat” deyip durdu. İş bu gazetede yazmamda bir suçlu varsa İbrahim Kiras’tır.
Bir gazetede özgürce yazmak kolay değil aslında. Hele etimoloji yazmak hiç kolay değil. Gazete okurlarının çoğu siyaset yazmanın kolay olmadığını zanneder; bu büyük bir yanılgıdır, asıl özgürce etimolojik yazılar yazmak zordur. Gazetelere baktığınızda her birinde en az 10 gündem yazarı vardır, toplamda tahminen 300-500 kadar gündem yazarı olduğunu sizler de görüyorsunuzdur. Peki ama etimoloji yazan var mı başka gazetelerde? Yok. Bizim gazetede bile yok. Arada konu bulamayınca İbrahim Kiras abi yazıyor, o kadar. Yusuf Ziya Cömert bile, geçmişinde Kayıtlar gibi nitelikli, güzel bir edebiyat dergisi çıkartmış adam, bir kelimeye takıldı mı, işin ayrıntısını Asım Gültekin irdelesin diyor geçiyor.
Latife ederek başladık yazıya, geçmişimizde mizah dergisi çıkarmışlık da olduğundan bu letaifi bitirmek istemesek aylarca sürdürmek mümkün. Aslında keşke Mehmet Doğan, İbrahim Demirci, Yaşar Çağbayır, Tuncer Gülensoy, Hüseyin Rahmi Göktaş, Mustafa Kaçalin ve daha ismini burada sayamadığım dil üzerine kafa yorduğunu bildiğimiz mühim isimler de gazetelerde etimolojik yazılar yazsalar fakat Türk basını o kadar zengin midir sengin midir, bilemeyeceğim.
Bir yıl her hafta yazdım. Peki neler yazdım bir yıl boyunca burada?
Özellikle Türkçe kelimeleri irdeledik, başka dillerin kelimelerine kolay kolay tav olmadık.
Okurlardan ilginç katkılar, bilgiler aldım. Arada bir haddimi bildirmeye çalışan yorumculara denk geldim. Yazılarımın ummadığım ve değer verdiğim kişiler, büyükler tarafından okunduğunu, takip edildiğini sık sık gördüm. Bazı okurlarımdan sözlük hediyesi almak çok güzeldi. Bu arada evdeki sözlük sayısı yüz elli, iki yüz kadar arttı. Tabii hepsi hediye gelmedi. Çoğunu olmadık yerlerden aldım, buldum, gasp ettim vesaire. Bazı okuyucularım DilEvi Etimoloji Topluluğu ile Beşiktaş Kagem’de Cuma akşamları yaptığım Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerine gidip gelmeye başladı. 2017 Türk Dili yılı idi. Bu yılı Türkçe kelimelerin kökeni üzerine haftalık düzenli yazan tek köşe yazarı olarak bitirmek bende bir hüzün de uyandırdı ister istemez. Hafif kibir de geliyordu tabii, o kadar hamlık var elbette ama tövbe etmesini öğretmişti canım annem çok küçükken.
Ben yazılarımı yazarken zevk alarak yazdım, bazen irdelediğim kelime kendini çok teslim etmedi kıvrandırdı durdu. Hemen hemen her seferinde onlarca sözlüğün altını üstüne getirerek yazdım yazıları.
Çomardan bahsettik, tavuktan bahsettik. Karınca, baykuş, boğa, sığır, yoğurt, buğday, tarla, tarım, ağaç, ev, yuva, ova, oba ve daha birçok kelimeden bahsettik.
Islanma biçimlerini irdeledik, aralarındaki farkları yakalamaya çalıştık: Şırıl şırıl, şarıl şarıl ve sırılsıklam ıslanmak. Övmek ve sövmek ilişkisi ile alkış ile kargışı kurcaladık. Başkanlardan bahsettik. Bilim ve bilimsel kelimelerini irdeledik, bilim adamlarını saldı üzerimize. Ben kelimesi ile “kendi” kelimesi arasındaki irtibatı yokladık.
Neden başkaları gibi başka dillerden gelmiş eksantrik kelimeleri değil de neden Türkçe kelimelerimizin kökenini anlamaya çalıştığımı sizlerle paylaştım.
İlk yazım farklı yerlere çekilmek istendi. Karar’da yazmak Davutoğlucu olmakmış Tayyip Beyi sevmemekmiş. Ne yalan söyleyeyim, ikisini de seviyorum. Esasen “secdebilir” (ben secdebilir derken “kendi olabilen” diyorum zira kendi olabilmenin sırrının secdeden geçtiğini yine bu sütundan yazdım) her dürüst kişiyi severim, öylesi insanlara başka insanlara gösterdiğim hürmetten daha fazlasını göstermeye çalışırım.
Kitap okuma listelerinin işlevsel olamadığına ilişkin yazım da çok yankı buldu. Yıllarımı okuma gruplarına vermiş biri olduğum için ve çevrem okumayı seven insanlardan oluştuğu için bu böyle oldu belki de. Alanımla ilgili bilim çevrelerinin bilmediği konularda yazmadım sadece, ilim çevrelerince bile bilinmediğini gözlemlediğim Muhammed bin Hamza’nın Kur’an Mealinin Akşemseddin’e ait olduğu kanaatimi de yazdım. Fakat kelimelerin kökenini irdelemenin dışına çıkmaya kalkışmamı okuyucum hiç kabullenmedi, “Siz Türkçe kelimeleri irdelemeye devam edin, diğer konuları başkaları da yazar.” dediler.
Velhasılı geldi geçti bir yılımız. Gelecek günler inşallah bereketli güzellikler getirir aramıza…
.30/12/2017 00:04
Kelimelerini tanımamak zihnini tanımamak demektir!
Konuşurken kullandığımız kelimelerin birçoğu farklı dillerden dilimize geçmiş kelimelerdir ama bu başka dillerden dilimize geçmiş kelimeler arasında Arapçadan dilimize geçmiş kelimelerin oranı diğerlerine göre çok daha fazladır. Fakat işin ilginç, acı yanı; bir Türk’e kullandığı kelimenin Türkçe olup olmadığı sorulduğunda bilen bir cevaba ulaşmak son derece zordur.
Kelimelerini tanımamak zihnini tanımamak demektir aslında.
***
Ben Arapça bilen biri değilim. İmam Hatip okumama rağmen Arapça öğrenemedim. Bir şeyleri öğrenmemizi, kavramamızı zorlaştıran en büyük engel, o şeyi bildiğini zannetmek değil midir zaten?! Arapça bilmiyorum ama dilimize geçen Arapça kelimeler arasında belli bir sistem olduğunu, belirli kalıplar olduğunu, o kalıpları, o sistemi az çok bildiğimde bilmediğim birçok kelimenin önüme açılacağını biliyorum. “Hâkim” kelimesini alalım ele. Kimileri yargıç kelimesini yerine koymaya çalışsa da hâkim kelimesi kaldırılabilmiş değil, hakim yargıç karşısında hakimiyetini koruyor hala. İnsanımızın belki de yüzde 80- 90’ı hâlâ hâkimi kullanır. Peki aklımıza hiç takılır mı hâkim ile hakem’in, hekim’in, hüküm’ün, hükümet’in, ahkâm’ın, mahkûm’un, mahkeme’nin, muhakeme’nin, tahakküm’ün, mütehakkim’in, hikmet’in birbiri ile alakalı olduğu, olabileceği?
Kelimeler arası irtibatı zihnimizde kurabilmek, bu çok önemli bir güç. Bu saydığım tüm kelimeler aynı kökten geliyor. Hepsinde üç ortak ses görürüz: “h-k-m”
Bu aşamadan sonra hâkim kelimesindeki anlamı biraz irdelediğimizde hâkim ile hakemin, hekimin, mahkûmun, muhakemenin irtibatının zihnimizde yavaş yavaş açıldığını da görmenin önü açılmıştır!
Peki bu özellik sadece “hakim” kelimesinde mi vardır? Hayır! Arapçadaki hemen hemen tüm kelimelerde bu özellik görülebilmektedir.
Hemen birkaç örnek daha paylaşayım. İstimlak ne demek ? Ben çocukluk ve ilk gençliğimde istimlâk kelimesinin ne demek olduğunu bilmezdim epeyce bir zaman. Emlak kelimesini de pek anlamazdım. Emlak dükkânlarını görürdüm, oralarda kiralık ev, satılık ev ihtiyacını insanların giderdiğini bilirdim ama neden emlak denir bilmezdim. Milk kelimesini süt anlamının dışında bir anlamı olduğunu daha ortaokulda iken “Milk-i bekadan gelmişem, fani cihanı neylerem” ilahisinden fark etmiştim. Ta ki emlak- mülk- istimlâk- meleke- melek- melik- melike- malik- mülkiyet, milk kelimeleri arasındaki irtibatı görene kadar. Burada da m-l-k sesleri ortaktır hepsinde. Anlam olarak da sahip olmak, yetmek, yeti gibi anlamlar mevcuttur.
Arapçadaki kelimeler arasındaki sistem sadece üçlü kök (sülasi) sistemi değil. Kalıplar da var Arapçada. Dâhiliyeye bir şekilde yolunuz düşmüştür. Ne bu dâhiliye de demişsinizdir. Belki de dememişsinizdir, bilmiyorum ama işte ben demeden duramıyorum. Sormazsam olmaz! Cevabını bulamazsam sorularımın, olmaz! Oysa müdahil olmak, duhul, müdahale, ithal (“d” “t” olmuş) Bakalım birkaç tane daha kelimeye: katil, dahil, cahil, zahir, şakir, mahir, rahip, katip, şahit, vahit, zahit, cahit, zalim, rasim, dahil, malik, talip… Böyle gider. Bunlar da bir kalıp. Arapçada onbinlerce kelime bu kalıpların üzerine oturacak bir sisteme sahip.
***
Teklif değil Tehdit deyip İsmet Özel’in bu kitabını hatırlayıp başına “te” gelen kelimelerden bir kısmını yazalım: tecvid, teşhis, tebliğ, tekbir, tevhid, tenbih, temkin, teslim, teşkil, teşrif, teşrik, teşbih, tesbit, teslis, tedvir (tedvir nedir bilmiyorsunuz belki ama içindeki d-v-r seslerine bakarak devir ile alakalı bir kelime olduğunu çıkarabilirsiniz değil mi? Te- gelen kelimelere devam ediyorum: Tefsir, tehcir (tehcirde hicreti görebiliyorsun değil mi okur? Muhacirdeki hicreti görebildin mi peki?) tehzib, tezhib, tertib, terkib, tercih… Böyle uzar gider.
İşte bu sistemi bilmenin güzelliği bu. Anlamını hiç bilmediğin bir kelimenin üçlü kökünü veya kalıbını bulduğunda birden çok bildiğin bir kelime karşına çıkabiliyor. Müthiş bir zihin yolculuğudur bu!
Başka güzellikleri de var, onlara da sonra devam edelim.
.06/01/2018 00:49
Arapça ile Türkçe kelimeleri ayıramama problemi
Geçen hafta “muhacir” kelimesinin kökünden türeyen kelimeler ile bitirmiştik. “Muhacir” demişken, şimdi onun kökünden değil kalıbından yoklamaya devam edelim: Mücahid, müdahil, mübaşir, münafık, mukabil, münasib, misafir (müsafir miymiş acaba aslı, neden mi olmuş acep ilk hece?!) Müşahid, mülazım, muhalif, müsait.. gider böyle. Sonra dört heceye çıkaralım üçlü köklerimizi: Muhasebe, musahebe, mücadele, mütareke, müzayede, mükaleme, müşahede, mukabele, mübadele, murakebe.
Şeddenin şiddeti!
Benzeri bir kalıptan kelimeler üşüşmüştür zihnine şimdi: Yine “mü-” geliyor başa ama araya başka bir ses daha giriyor: Müteşebbis, mütekebbir, müteahhid, mütebessim, mütefekkir, mütedeyyin, müteveccih, müteşerrif, mütesettir… Bu kelimelerde sırasıyla şbs, kbr, ahd, bsm, fkr, dyn(din), vch, şrf, str üçlü köklerini buluruz. Ama bu sefer sondan önceki sessiz harfi şeddeli söylüyoruz. “Şedde” kelimesi ile “şiddet” kelimesi arasında bir ilişkiyi yeni fark etmene çok üzülme, çok şaşırma, bunu görememek çoğumuz için kadere dönüşmüş durumda ne yazık ki. Sen şimdi bunu fark edebilmenin senin daha binlerce kelime arasındaki ilişkiyi fark edebileceğine işaret olduğunu düşünüp bunun tadına var bence!
Arapçadan dilimize geçmiş bu kelimelerin üçlü köklerinin başına “i-”, “te-”, “ta-”, “mü-”, “müte-”, “isti-”, “me-”, “ma-” sesleri getirilerek dünya kadar yeni kelimelere ulaşıyorsunuz ve ulaştığınız kelimeler hep türettiğiniz kelime ile aynı anlam vadisinden yoluna devam etmektedir. Bunu göreceksin. Bu müthiş bir açılım, müthiş bir zenginleşmedir bunu görebilen zihin için.
Biraz daha daldığımızda sona getirilen “-et”, “-at”, “-iyet” eklerini fark edeceksin. Çok yoğun kullanırız bunları. Bunların bir kısmı Arapçada olmayıp Osmanlı kültürünün icad ettiği kelimelerdir: Cumhuriyet, meşrutiyet, mutlakiyet, mahcubiyet, mahrumiyet, mahkûmiyet, mahbubiyet, maşukiyet. Fazilet, rezalet, cehalet, hareket, şehadet, letafet, atalet, hamaset, vezaret, veraset, vekalet, şetaret…
İki hecelileri var, sondaki “-et”lerini attığınızda kelimenin üçlü kökü ile karşılaşırsınız: dehşet, vahşet, gaflet, gayret, hasret, fikret, himmet, hizmet, ülfet, illet, hayret, gaflet, hikmet, şirket…
Oyun gibi bir şey!
Oyun gibi bir şeydir Arapça kelimeler. Fakat nedense bu açıdan bakan olmaz mı ne! İmam Hatiplerde mesela çocuklara neden zevkli zevkli öğretilmez ki bu mevzu. Birinde Arap dili bölümünde okuyan bir tanıdığıma Arapça ile ilişkisini sordum, “Çok fena” dedi, “Arapça zor” dedi. Biraz yokladım, baktım, bayağı başlarda. Daha üçüncü senesi olmasına rağmen. Açtım konuyu, 20 dakika anlattım topu topu. Kelimeler arasındaki büyük irtibatı, anlamını bilmediğin kelimenin başka bir kalıbındaki şeklini yakaladığında o anlamını bilmeme dediğimiz şeyin ortadan nasıl kalktığını gösterdim. Zevkle dinliyordu ve hiç böyle bir ilişkiden haberi olmadığını söyledi ve ekledi: “Hocalar böyle anlatsa hiç unutmam bile!” demişti.
Etli butlu kalıplar!
Devam edelim çeşitli et-li kalıplara: Milliyet, hürriyet, zilliyet, cibilliyet, cinsiyet, illiyet, zihniyet, mensubiyet, mecburiyet, memnuniyet, meşguliyet, mahkumiyet...
Atlara binelim atlara!
Şathiyat, külliyat, fikriyat, hafriyat, İslamiyat, mevcudat, hayvanat, nebatat, insanat, bakliyat…
Böyle alıp başını gidiyor kelimeler. Biz de gidelim. Bu konuya bu köşe dar gelir.
Sadece şunu vurgulamalıyım: Köşemizde Türkçe kelimeleri irdeliyoruz başından beri. Başka dillerden gelmiş kelimelere kapılıp gitmeye niyetim yok açıkçası. Lakin Türkçeye yerleşmiş Arapça kelimeleri tanıyabiliyor olmanın bir kelimenin Türkçe olup olmadığını anlayabilmeyi kolaylaştırmasından ötürü bu meseleye girdik, daha ayrıntılarına dalmadan bu babdan, bu bablardan çıkalım diye girdik. Artık Türkçe kelimeleri irdelemeyecek misiniz diye tedirgin ettiğimiz okurlarıma önümüzdeki hafta “nesne” kelimesindeki yanılgıyı irdelemeye çalışacağımın müjdesini vereyim
.12/01/2018 23:32
Yunus Emre’nin nesneleri
Yıllardır “nesne” kelimesini anlamaya çözmeye çalışırım arada bir, fakat nesne ile ilgili yapılan etimolojik izahat pek oturmaz kafama.
“Nesne” Arapça “şey” kelimesinin Türkçesi. “Şey”in çoğulu “eşya”. Türkçeye yerleşen “şey” kelimesi “eşya”ya göre daha belirsiz, daha müphem bir manaya bürünmüş. Adeta birçok dilcinin diller aynasının Türkçe görüntüsünde “nesne” kelimesine vermeyi uygun gördükleri mana ile değer kaybına uğramış “şey” kelimesi de.
Geçenlerde Dil Evi Etimoloji Topluluğumuzla Yunus Emre Divanından etimoloji dersimizi yaparken şiirde nesne kelimesine geldik. İyi ki de gelmişiz. Kafama tam yatmayan o izahı paylaştım topluluk üyesi arkadaşlarla. İşte o “ne ise ne” yorumu yatmıyor benim kafama.
İsmet Zeki Eyüboğlu da, Yaşar Çağbayır da, Nişanyan da, Tuncer Gülensoy da “ne erse ne” “ne ise ne”den geldiğini yazmışlar. Ben nesnenin “ne ise ne”den geldiğini ilk İsmet Özel’den okuduğumu ve dinlediğimi hatırlıyorum. Kafamda öyle yazmışım nesneyi. Zamanla kendilerine tasavvuf şairi veya halk şairi Divan Şairi denilen has şairlerden şiirler okudukça onlarda varlığın, eşyanın Hak katındaki konumunu gördükçe bu “ne ise ne”ci yaklaşım beni doyurmaz oldu.
Mustafa Tatçı Hocanın hazırladığı Yunus Divanından üçüncü şiirde idik.
“Bir kez yüzün gören senün ‘ömrince hîç unutmaya
Tesbîhi sensin dilinde ayruk nesne eyitmeye” diyordu Yunus Emre. Hazreti Yunus’ta nesne başka ne şekillerde geçiyor diye bir bakayım dedim. Ardından Yunus Divanında şey ve eşya kelimeleri geçiyor mu, ona da bakalım dedik. Baktık, eşya kelimesi bir yerde geçiyor:
“Bu aşk elinde âciz cümle eşyâ
Ne sır kim kamu ser-gerdân-ı aşkdur”
Şey kelimesi ise şey’en lillah ve şeylillah şeklinde geçiyor. Nesne ise kırk dört yerde geçiyor.
“Eger dilüm bendeyise kimse bana nesne dimez” diyor bir yerde. Başka bir şiirinde “Yûnus ‘âşık durur ma’şûkın ister/ Dahı hîç nesne istemezem ayruk” demiş.
Gönlümden açıkçası tüm nesne geçen beyitleri buraya almak geçiyor ama yerimiz buna çok müsaade etmeyecek. Arzu edenlere, merak edenlere asimgultekin@gmail.com mailime mail atarlarsa yollayabilirim. Buraya sadece bu kırk dört kullanımdan benzer kullanımları almamaya çalışıp farklı kullanımlardan ilginç bulduklarımı görelim:
“Yir gök tolu bu ‘ışk durur ‘ışksuz hîç nesne yok durur” Yunus “hiç nesne” tamlamasını birkaç yerde daha kullanıyor. İsmet Özel’in “Türkler Arapça Farsça olmadan hiçbir şey diyemez” dediği zamanlardan önce demiş. Yunus elbet hiçbir şey dememiş değil, hiç şey de dememiş; “hiç nesne” demiş.
Nesneyi ne ise ne diye açıklayanların hilafına Yunus’ta nesnenin önemsiz olmadığını görüyorum okudukça. Nesnenin bir değeri, bir önemi var. Şu mısrada mesela: “Ayruksı nesne tatmışam bildüklerüm unutmışam”. Burada ise dostu ile kendisi baki nesneler olarak zikredilmiş:
“Benümile dostdan artuk hîç bir nesne bâkî degül”. Bunu bir kere dememiş, birçok yerde demiş:
“Bu dünyede dostdan artuk Yûnus nesne sevemedi”
“Bu şeyhıla buldum Hak’ı ben gayrı nesne bilmezem”
Her şeyin, her nesnenin Allah’a bağına işaret ediyor şu mısrada:
“Kün’i bir kezin söyledün her nesneyi var eyledün”
Nesneyi ne kelimesi ile kullandığı şu mısrayı bir görelim:
“Cân u cihân ne nesnedür çün dostıla bâzâr olur”. Bir de kem nesne ifadesini bir zikredelim:
“Kem nesneye tama‘ idüp kesüp kemürüp yutmagıl”
Tüm beyti almadan edemediğim, kıyamadığım beyitler de var. Kıymak kısaltmanın, kesmenin bir ifadesi hatırlar isek. Canına kıymak şeklinde kullanım ile yazık etmek olarak anlıyoruz kelimeyi daha çok herhalde günümüzde kasaplardaki kıyma nesnesi dışında. O kıyamadığım beyitleri de okuyup haftaya nesneyi açmaya başlayayım inşallah:
“İy Yûnus Emre tıfl iken hîç nesneyi fehm itmedin/Cümle ‘ulûmı keşf idüp bildürüp ögrenden nedür
“Her nesne ki çig olıcak od olmayınca bişmez ol/ Benüm dirligüm çigidi ‘ışk odı oldı bahâne
“Bu dünyede bir nesneye yanar içüm göyner özüm/ Yigid iken ölenlere gök ekini biçmiş gibi”
“Sen fakîhsün ben fakîr sana tanumuz yokdur/ İhlâsıla gelürsen bizden nesne ütersin”
“Yûnus Emre yok oldı küllî varı yok oldı/ Andan artuk nesne yok kalman gümân içinde”
“Yir gök kâ’im ırılmaz yiller esüp deprenmez/ Her nesne muhkem olur ‘ışk olıcak bünyâdı”
“Bir dem cehâletde kalur hîç nesneyi bilmez olur/ Bir dem talar hikmetlere Câlinûs u Lokmân olur”
“Dostıla sohbetdeydüm içerü halvetdeydüm/ Âdem niçe nesnedür hîç dahı anılmazdan”
.19/01/2018 23:56
Hakdan özge bir nesne yok!
Geçen hafta yazıyı yazdıktan sonra Dil Evi Etimoloji Topluluğu ile Beşiktaş KAGEM’de haftada bir yaptığımız derse geçtim. Derste de nesne kelimesini biraz daha konuştuktan sonra dersimizin konusu olan ta’at kelimesine geçtik. Taat’ın ibadet ile ve başka benzeri kelimelerle farklarını Ebu Hilal El Askeri’nin Farklar Sözlüğü’nden okuduk. Ders sonrası yolu Üsküdar olan arkadaşlarla Üsküdar’a geçtik, içimden H Yayınlarına uğramak geçti. İyi ki de geçmiş, bir baktım, Yunus Emre Divanı üzerine en büyük emek sahiplerinden Mustafa Tatçı Hocamız kitabevinde. Bir sohbeti bitmiş anlaşılan, biz sonuna gelmiş olduk. Hoca çıkmak üzere idi ama hal hatır kelamından sonra gazetedeki yazıda Yunus Emre’de nesne kelimesini yazdığımı söyledim ve nesne kelimesinin etimoloji sözlüklerinde açıklandığı gibi bir manasının olmadığını, kelimenin daha önemli bir manaya sahip olduğumu düşündüğümü ifade ettim. Hazreti Allah’ın huzurunda O’nun yarattığı hiçbir şeyin ne ise ne konumunda olmayacağını; her şeyin O yarattığı için önemli, değerli, kıymetli olacağını düşündüğümü söyledim. Hoca biraz da rahatsızlığına rağmen mevzu ile çok ilgilendi, söylediğinin en güzel delili Niyazi Mısri’nin “Hakdan ayan bir nesne yok gözsüzlere pinhan imiş” mısraıdır dedi. Ben de ne güzel söylediniz hocam dedim. Sonra eve döndüğümde bu mısraın geçtiği bir ilahi olmalıydı, bir dinleyeyim şu ilahiyi diye bakarken Aziz Mahmud Hüdai Hazretlerinin de tam bu minvalde bir mısraı olduğunu gördüm, onun da besteli olduğunu gördüm. Hüdai Hazretleri de “Hakdan özge bir nesne yoktur, gayrıdan ümmidi kes” diyordu.
Gayet net bir şekilde iki büyük şair de Hazreti Allah için nesne diyor idi. Bu vesilelerle nesne kelimesinin evvelkiler tarafından bizim anladığımız gibi anlaşılmadığına kanaat getirdim.
Dilbilgisinde nesne vardır ya, belirtili nesne belirtisiz nesne. Türkçe Edebiyat öğretmenliği yaptığım yıllarda nesneyi bulmak için, özellikle belirtili nesneyi bulmak için öğrencilere dilbilgisi kitaplarında yazıldığı ve okullarda öğrendiğimiz gibi “neyi, kimi” soruları ile bulmayı öğretmek yerine “neyin nesi” diye sorarak bulmayı tercih ediyordum, bunu hatırladım. Hatta isim tamlamalarını anlatırken de “neyin nesi kimin fesi” diye anlatırdım. Neyin nesi... bunu “nesine” diye bir düşünelim. Neden “nesini” değil de “nesine”. Bu soru, çözümü kolay mı bilmem. Nesine derken ikinci “n” sesine aitlik “n”si demek doğru olur mu? Ne dersiniz? Ben onu aitlik “n”si olarak anlamaya yakın duruyorum. Sizce de öyle düşünmek öyle görmek caiz olabilir mi? Bir engel geliyor mu aklınıza?
O “n”ye aitlik “n”si deyince ne oluyor değerli okur biliyor musunuz, acaip güzel bir kapı açılıyor. Yani bende öyle oldu. Nesne kelimesindeki ikinci “n”nin açılmasından sonra onun açılmasıyla ilk “n” sesi de açtı kendisini birden. Ve ardından ne kelimesindeki “e” sesi de kendisini açtı... Aitlik belirdi değil mi ikinci “n”deki? “Onun nesine” derken (ona ne) der gibi.
Şu kapıyı biraz daha açsamı mı? Başka kapının nesine, peşine düşmeden.
Nesne/nesine’ye dönüyorum tekrar... İkinci “ne”de aitlik anlamı var ise bu durumda ilk “ne” kendisini açıyor bize aslında. Ama bu açışın sağlamasını yapmak için “e”sesinin konumunu, kelimeye katkısını belirlemek önemli.
Ne sesindeki e’yi kavramak için “niye” ve “neye” kelimelerine bir odaklanalım.
Birincide sebep arama ile ilgili bir anlam oluşuyor, ikincide ise bir şeye (nesneye) bağlı bir anlam oluşuyor. “Niye” kelimesi ismin -e hal eki ile -i hal ekinin kelimeye kattığı anlamları görebilmeye fırsat tanıması bakımından güzel bir kelime. -E hal eki yönelmeyi yani daha uzakta olanı, mesafeli olanı ifade için kullandığımız bir ses iken -i hal eki yaklaştırmak, belirginleştirmek için kullandığımız bir ses, bir ek. Bu yaklaştırma uzaklaştırmayı zihnimizde yapıyoruz elbetteki... Dil zihin ilişkisi, ses zihin ilişkisi.
“Niye” derken buradakini bir yere taşımaya, bir sebebe, bir anlama taşımaya çalışırken “neye” dediğimizde nesnenin bağlı olduğu merkeze aidiyetine dikkatimiz çekilmiş oluyor. Lakin nesne merkezli değil; nesnenin bağlı olduğu hakikatle, özle uzaklaşmayan, kopmayan; her baktığında, her nesnede her şeyin bağlı olduğu Allah’ı gören gösteren bir kelime nesne. Yani önemsiz değil, ne ise ne değil neyse ne, amaan boş ver bir şey değil nesne. Her nesnenin bir sahibi olduğunu; o sahibi gösteren bir kelime “nesne”. Çok tevhid kokan bir kelime...
Hiçbiri Hak’tan yabancılaşmayan, hepsi Hakkı gösteren bir mana taşıyıcısı bir kelime “nesne”. Niye, neye, nen, nesi ne, ne’den, ne için, neyi… bu gibi soru kelimeleri üzerinden de bu yorumlamamızın sağlamasını yapmayı denebiliriz ama onu sonra mı yapsak?
.26/01/2018 23:10
İkindi kaçıncı namaz?
Kelimelerin nerden geldiğini, kullandığımız bir kelimeye neden öyle denildiğini anlamaya, bulmaya çalışıyorum uzun yıllardır. Bunlardan biri de ikindi kelimesi.
Bir çok “ikindikılar”a sordum, bilmiyor, sözlüklere sordum bilmiyorlar. Dikkate ve ciddiye alınmaması gereken bir sanal sözlük ikinci namaz diyor. Orada hatta bir tanesi halk arasında yanlış olarak ilkindi namazı diyenler de vardır demiş. İnternette gördüğü bilgiyi doğru sananlardan olsaydım zokayı ben de yutacaktım belki de…
Divanı Lügattitürk’te ikindi kelimesini bulamıyorsunuz ama altı noktalı yani kesreli e ile yazılmış bir ikindi maddesi bulmanız mümkün ve ikinci öğe olarak açıklanmış kelime. İsmet Zeki Eyuboğlu’nda da ikinci anlamı verilerek geçiyor. Azeri Türkçesinde ilkindi olarak geçiyor. Öğle ile akşam arasında zamanın ortası diye yazılmış. Kırgız, Özbek ve Uygurlarda tüştan keyin denildiğini Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğünden öğreniyoruz. Keyin-kiyin sonra anlamına gelen bir kelime. Tüşten öğleden demek, tüşten kiyin öğleden sonra. Tüş, güney anlamına da geliyor. Güneyin kökündeki gün’ün güneşin günü olduğunu, kuzeyin de kuz’unun gölge demek olduğunu Bahaddin Ögel’in Türk Kültür Tarihine Giriş’ini kaynak göstererek bildireyim. 1963 baskısı orta Öğretim Terimleri Kılavuzu’nda vakti zeval olarak geçiyor ikindi.
Arapçası asr ikindinin. Asrın bir anlamı sıkıp suyunu veya yağını çıkarma anlamında iken (usare kelimesini hatırlayabiliriz çekirdek, öz anlamında. Araplarda ise usare portakal suyu demekmiş. Asr kelimesinden türeyen kelimelere Bekir Topaloğlu Hayreddin Karaman Hocanın harika sözlüğü Arapça Türkçe Yeni Kamusundan baktığımızda neler görürüz: gençlik çağına ulaşma anlamı, sığınma anlamı, boğazında duran bir şeyi gidermek için suyu yudumlamak anlamı. Kasırgaya i’sar diyorlarmış Araplar. Kökten türeyen tüm kelimelere bakınca yakalayabileceğimiz ortak anlamın bize yol gösterebileceğini; diğer o kelimeden türemiş kelimelere neden öyle denildiğini çözebileceğimizi söylemeliyim. Bu usûlü asr’a uyguladığımızda olgunlaşmadan sonraki bir aşama, bir sonuç anlamı taşıdığını söyleyebiliriz. Tamam, Arapçada çok sorun yok da Türkçedeki ikindi neyin nesi? Kılıyoruz bu kadar senedir, bilmeyelim mi bunu, sormayalım mı?!
Bu noktaya geldiğimizde pirimiz, çok değerli büyüğümüz Kaşgarlı Mahmud’un ikinci anlamını verdiği ikindi kelimesinin aslında iki’den gelmediğini; kelimenin aslının “ilk indi” olduğunu iddia etme cüretini kendimde bulabiliyorum. Güneşin tepeye çıkıp ardından inmeye ilk başlaması ile giren ikindi vaktindeki indi kelimesi güneşin inişini ifade ediyor.
İkindi namazını ikinci sayacaksak ilki hangisi? Öğleyi neye göre ilk alacağız. Müslüman saatini hatırlayacak olursak (Haşim’e sırf bu yazısından dolayı bile hürmet) yeni gün akşam namazı ile başlar. İkindi namazı dördüncü namaz oluyor. Sabah namazından başlatırsak üçüncü namaz. Güneş doğduktan sonraki namazların sırasına bakıldığında ikinci namaz. Evet, ikindinin ikinci olabileceği bir sıralama bulduk . Biz edeben Kaşgarlı Mahmud pirimize hata etmiş demeyelim, düşmana küstaha malzeme vermeyelim, doğrusu olduğunu düşündüğümüz açıklamayı verelim, yanında üstadınkini de verelim. En doğrusunu söyleyecek olan kim ise o varsın hükme!
Beni ikindi kelimesinde iki anlamını değil de ilk inmek anlamını görmeye iten şey açıkçası Kırgız, Özbek, Uygurlardaki kullanım. Güneşin düşmeye, inmeye başlamasını ifade eden kullanımdan yani. Cesaretimi buradan alıyorum. İkinci cesaretimi de sıralamayı diğer iddia sahiplerini dikkate alarak en iyimser şekilde sıralamaya baktığımda sabah namazından başlatarak ikindinin 3. namaz olduğunu görmekten alıyorum.
.02/02/2018 23:42
Benin be’si neyin nesi?
‘‘B” sesi Türkçede kelimeye nasıl bir anlam katar, dünya dillerinde nasıl bir anlam katar? Sorumuz bu. Dünya dillerindeki ‘b’nin taşıdığı, kelimeye kattığı anlam yoğunluğu Türkçedeki ile aynı mıdır, işin bu tarafına girebilmek için öncelikle Türkçede b’nin neler yaptığına bir bakalım.
Daha “Benin ne yaptığını anlayabilmek için” diye cümleyi kurduğumda, benim ne yaptığımı mı ifade etmeye çalışıyorum ‘b’enin ne yaptığını mı ifade etmeye çalışıyorum? Okurken zihnimiz ister istemez “ben” kelimesine gidecektir. Yaptığım sadece şu: zihnimizi b’den “ben”e götürmeyi engelleyen “b” sesinden sonraki tırnak işaretini kullanmadım ilk iki kullanımda. Ve b’yi dile getirmek, seslendirmek için muhtaç olduğumuz “e” sesini de yazmış oldum. Oysa en başından beri bu paragraftaki beşinci ve yedinci kullanımdaki “b” gibi yazsam sesin kelimeye nasıl bir mana kattığını size fark ettirmem biraz daha zorlaşabilir; mesele teknik bir mesele gibi görünmekten kurtulamayabilirdi.
***
Türkçede “b” sesinin geldiği kelimeye hangi anlamı kattığını daha açık bir şekilde gösterebilmek için “orası” ile “burası” kelimelerinin arasındaki fark nedir, bunu açmaya çalışayım. Burası, şu an benim bulunduğum yer, yani Büyük Çamlıca. Siz de diyelim ki Bursa’da İsmail Hakkı Bursevi Hazretlerinin kabrinin orada, yanındasınız. Sizin orasının burası olması için ne yapmam gerekir? Buradan Büyük Çamlıca’dan kalkıp oraya Bursa’ya İsmail Hakkı Bursevi Hazretlerinin kabrinin yanına gitmem gerekir. Düşünün ki gittim, yani hatta geldim bile. Artık buradayım, sizin yanınızda. Sizin orası artık burası oldu. Ben’in b’si orası kelimesinin başına geldi, orası borası oldu, dilimiz “b-orası”nı daraltıp yuvarlayarak “burası” yaptı. Şimdi Bursevi Hazretlerinin kabrinin yanındayız. Orası neresi/ burası bir adam aşk çapında dizelerini okuyoruz yedi güzel adamdan biri, bir aşk göreni Cahit Zarifoğlu’ndan. Aşkın merkezi bir güzel adamın kabrinin yanında.
Aklınız karışmasın şimdi Bursevi Hazretleri ile? Yok hayır, karışsın! Aşk erlerinden sözü açtığımızda demezsek olmaz; aşkın yanında akıl çamura saplanmış eşek gibidir der Sözün özünü söyleyen gönül Sultanı dostumuz Mevlanamız. Mevlana dediğimizde Mevla kelimesi dost demek, bizi koruyup gözeten dost yani. Veli ve vali kelimeleri ile aynı kökten. Mütevelli kelimesi de oradan. Velayet kelimesi de, vali o kökten olunca vilayet de o kökten oluyor. Türkçede ne güzel bir araya gelmiş o Veli ismi, Ali ile. Ali ile Veli. Aliyyü Veliyyullah Ali Allahın dostu diyoruz yani. Velilere bir daldık, oradan çıkamıyoruz, Mevlana ve İsmail Hakkı Bursevi hazretleri bizi oraya taşıdı. “Mevlana” kelimesindeki Mevla da dost demek. Kelimenin sonundaki “na” eki ise biz anlamına geliyor. Mevlana “bizim dostumuz” demek; kimilerinin yanlış anlayıp yanlış aktardığı gibi “bizim Allahımız” demiş olmuyoruz Mevlana dediğimizde.
***
“B” sesinin geldiği kelimeye ben anlamı verdiğini söyledik, söylerken benimizi büyüklerin yanında kaybettik. Peki “b” sesi her geldiği yerde ben anlamı mı katar kelimeye? Bunu biraz irdelemekte fayda var. “Orası”, “burası” üzerinden örnek verdik, verdiğimiz örneği “o”, “bu”, “şu”, “ona”, “buna”, “şuna”, “şurada”, “şöyle”, “böyle” hatta eski metinlerdeki “ol”, “şol”, “bol” gibi kelimeler üzerinden de düşünmek, yoklamak mümkün. Bu açık ettiğimiz bilgiyi ötesi ile berisi ile bir yoklayalım: “Bağ” ile “dağ” kelimeleri üzerinden yoklayalım mesela. Bağ ve dağ deyince hatırınıza gelmiştir: “Bakarsan bağ olur, bakmazsan dağ olur”. Bu atasözünü “bakarsan bağlanır, bakmazsan dağılır” şeklinde söylemeyi de deneyebilirsiniz. Niçin? Sadece bağ ve dağ kelimelerinin başındaki ilk sessiz harfin değişmesi ile neyin değiştiğini görmek için değil; bakmak kelimesindeki “b”yi de görmek için bakabiliriz. Kim bakacak? Biz? Biz derken de ilk sesimiz yine “b” sesi. Ben ile biz arasındaki bağlantıyı, “-iz” ortak seslerini görüyorsunuzdur. Şimdiye kadar dikkatinizi çekmedi belki ama artık bunu görmek zor değil. Biraz daha karıştırıyor gibi yapayım sözü hatta, onu görmek zordur ama bunu görmek zor değildir. Zira “bunu” diyerek “b” sesi ile ele aldığım konunun bana, bize yaklaşmasını sağlamış oluyorum. Bir konu, kişi, nesne, şey bize yaklaştıkça “o”, “bu” oluyor. “Bu” konumuna gelen bir hususu bir yere bağlayabiliriz, o kolay kolay dağılmaz.
.09/02/2018 23:55
‘O’ uzakta ‘bu’ ise yakında!
Bulmak kelimesine geçelim. Bulmak ile olmak arasındaki irtibatı sağlıklı kurabilirsek bulmak kelimesi kendisini bize daha güzel açabilir. Aradığımız bir şey var ve diyelim ki onu bulamıyoruz. Olduğunu biliyoruz ama bulamıyoruz. “Ben” ile o nesnenin veya kişinin buluşması, birleşmesi halinde (buluşmak, birleşmek derken kelimelerin “b” ile başladığını görüyorsunuz değil mi?) ağzımızdan çıkacak söz şu: bu o! Belki de aslı şöyle: b-o!
“O” uzakta. “Bu” ise yakında. Bu kelimesinin açılımı “bu o” demek. “Bu o” ile sizi boğmayayım. Boğmak nasıl bir kelimedir? Ben ile irtibatı nedir? Boğmayı nasıl açıklayacağım, gel de işin içinden çık şimdi ey Asım. Boğmaya bilahare geçeyim, şimdi yine “b” sesi ile başlayan kelimelerden “batma” ile “banma”nın irtibatını ve farkını bir yoklayayım: Ekmeği yemeğe batırdığımızı düşünüyoruz. Ekmeği batırmakla banmak arasında nasıl bir fark var? Banmak kelimesi ile bana kelimesi arasında irtibat var mı acaba? Sorular bırakarak aralardaki ilişkileri yakalamaya çalışıyorum, sorularla konu dağılıyor diye düşünmeyiniz lütfen. “Banak” lokma anlamına gelen bir kelime imiş. Tuncer Gülensoy parmak batırmak, parmaklamak diye açıklıyor kelimeyi. Tabii bu açıklamaya parmak kelimesinin “barmak”, “barımak”, “barnak” şekillerindeki söylenişini hatırlatınca “barnak” ile “banmak” ve “batmak” arasında ilişki kurma işiniz biraz daha alengirleşiyor gibi görünür ama yine de aslında kolaylaşır. “Bar” kökünün “barış” kelimesinin kökü olduğunu, onun da varmak, varış anlamına geldiğini hatırlatıp varmak ile vermek arasındaki ilişki ve farkı parmak kelimesi üzerinden izah etmeye çalışayım sizlere. Kişilerin birbirine gidip gelme haline barış hali diyoruz. Birbirlerine “varış” hali yani. Seven delikanlılar sevdiğine her zaman sadece “benimle evlenir misin” diyecek diye bir kaide yok, “Bana varır mısın?” da denildiğine kulağınız eskilerden biraz aşinadır muhtemelen. Kız da sevdiğine “varırım” diye cevap verir. Biz modern, şehirliler “düşünüyorum öyleyse varım” demeyi öğrenip birbirine varmayı unuturken, “varım” diyerek farkında olarak olmayarak gittikçe yalnızlaşmayı seçerken köydeki kız “varırım” diyerek hayatına yeni bir yol açmakta, bireyleşmekten, yalnızlıktan kurtulup nice nice çocuklara, çocuklarının çocuklarına bir kapı açmakta. Ne güzel bir kelam imiş bu “varırım” diyebilmek. Pek sevdim kendisini şimdi.
Parmağımız bizi nerelere vardırdı!! Batmak ve banmak diyorduk. “Banlamak” yüksek sesle bağırmak anlamına geliyor. Bağırmak ile banlamakın ba köküyle başlamasını da dikkatinize sunmuş olayım bu vesile ile. Ezan banlamak şeklinde bir kullanımla halen seyrek de olsa karşılaşabiliyoruz. Bağırmanın yumuşak g’sinin düşüp barmak şekline dönüşebilmesini anlayabilirim ama banlamak ile bağırma ilişkisini kurmak zor geliyor. Banlamak acaba Farsçadan Soğdçadan gelme bir kelime mi?
İlgilisine not: DilEvi Etimoloji Topluluğu ile Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimiz Beşiktaş meydanındaki Sinanpaşa Camii’nin hemen yanında bulunan Beşiktaş Müftülüğü’nün yanındaki KAGEM’de devam ediyor. Dersler cuma günleri saat 17.30’da. Derslere ve DilEvi Etimoloji Topluluğuna katılmak isteyen ilgililer dilevietimoloji@gmail.com’a mail atabilirler. Topluluğumuza katılmanın bir ücreti vesairesi yoktur. Sadece ilgili, meraklı olmak yeterlidir. Ayrıca 2107’de TRT Radyo1’de hafta içi her gün 18.55’te yayınlanan etimoloji programımız Kelime Ağacı hafta içi her gün saat 14.25’e alınmıştır.
‘Anne boğmaz, doğurur’*
Boğma ve boğaz kelimelerine geleceğiz demiştik. Boğma kelimesi ile birlikte düşünmemiz gereken bir kelime boğaz. Boğaz kelimesindeki “z” sesi iki taraflı olduğunu ifade ediyor boğazın. Z’nin kelimeye neler yaptığını diz, omuz, göz, ağız hatta yüz ve ağız kelimelerindeki sesine bakarak çıkarabiliriz. Yetmez ise ikiz, üçüz, dördüz kelimelerindeki “z” sesi imdada yetişebilir. Daha fazlası için “biz bunları hep kitaplarımızda yazdık” söylemi özentisi ile Yaşar Nuri Öztürk’e bir gönderme yaparak bakınız ‘Birden Bine, Türkçede Sayıların Kökeni’ kitabımız, diyelim. Etimoloji sözlüklerimiz boğmak kelimesini açıklamaya çalışırken bir manada karar kılamamışlar.
Etimologların içinden çıkamadığı kelimelerin, hatta içine giremediği kelimelerin içine şairlerin girebildiğini görüyoruz sık sık. Boğmak doğmak kelimelerini birlikte kullanan çokça şairimiz var ama Cahit Zarifoğlu’nun Zeynep ve Uzaktan Fırat Üzerine İkili Anlatım şiirinde ayrı bir güzel geçer: “Buluşunuz değildir anne / doğuranınızdır / (anne boğmaz doğurur) nasıl ki doğdunuz ve buldunuz annenizdir” dizelerini hatırlayalım.
Kaşgarlı’da boğaz kelimesi “boğuz” şeklinde geçiyor. Hasan Eren’in Etimolojik Sözlüğünde boynun ön bölümü ve bu bölümü oluşturan organlar denilmiş. İki dağ arasındaki dar geçide de, iki kara arasındaki dar denize de boğaz denildiği gibi; şişe güğüm gibi kaplarda ağza yakın dar bölüme de boğaz denilmesi insan boğazına benzer bir daralmadan dolayı olmalı. Clauson boğazın gebe, yüklü anlamında kullanıldığını aktarıp gebe ile boğaz arasında anlam bağının açık olmadığını söylüyor. Gebe, ebe, bebe kelimeleri arasındaki ilişkiler Kökses teorisini, yani kelimelerin arasındaki bağı kelimenin başındaki sessiz harfi atarak yakalamayı isbat etmeye belki de en uygun kelimeler. Fakat boğmak ile gebe ilişkisini kuramıyoruz. Lakin doğmak ile boğmak arasında ilişki kurmak zor değil. Ebe bebe gebe arasında boğaz arasında kuramadığımız irtibatın yine kökses teorisine uygun bir şekilde doğmak boğmak ve çoğalmak ve oğul kelimeleri arasında kurulabileceğini fark edebilirsiniz. Fakat gebe kelimesinin kökündeki eb sesinde şişkinlik anlamı varken doğma, oğul, çoğalmak kelimelerinde şişkinliğin sonucunun ifade edildiğini yani olmanın, bir oluşun ortaya çıktığını söyleyebiliriz. Boğmak ile ilgili birkaç kelimeyi de zikretmemde fayda var: bunalmak kelimesinin “boğalmak” şeklinde söylendiğini görüyoruz kimi yerel ağızlarda. Sağanak yağmurun biraz daha şiddetlisine “boğanak” deniyor. Boğacak derecede bunaltıcı yağan yağmura böyle denildiğini anlamak mümkün. Fazla şımarık kimselere de şımarıklığı ile insanı bunalttığı için olmalı herhalde “boğsak” diyormuşuz. (Şımarmak kelimesinin de peşine düşsek bizi bir yerlere götürür mü acep yoksa şımarmak kelimesindeki seslerin arasında boğalıp kalır mıyız? Gırtlağımızın bir adı da “boğurdak” imiş. Gömlek düğmesi ve gelin gerdanlığına da boğmak kelimesini kullanmışız. Boğmak ve doğman arasındaki ilişkinin bize kendisini açması kolay görünmüyor ama “boğmak”taki “b” sesinin “birleşmek”, “bağlamak”taki gibi merkeze doğru bir hareketi; başa gelen ses “d” olduğunda ise etrafa doğru bir hareketi ifade etmeye başladığını söyleyebiliriz. Bu ifade ettiğimiz anlam değişimini “bakarsan bağ olur bakmazsan dağ olur” atasözünü “bakarsan bağlanır, bakmazsan dağılır” şeklinde görmeyi, okumayı, anlamayı denediğinizde biraz daha kolay fark edebilirsiniz.
Parmak kelimesini barmak olarak kullananlara denk gelmişsinizdir demiştik. Şimdi bu bilgi ile beraber basmak kelimesini hatırımıza getirelim. “Parmak basmak” deyimini “barmak pasmak” olarak görelim. Parmak kelimesinin mastar bir kelime olduğunu nerdeyse unutuyor zihnimiz. Irmak kelimesinin “ır-“ kökünden gelen bir fiilin ismi olduğunu çoğu zaman unutmamız gibi. Parma dediğimiz eylemi bilmiyoruz ama varma, varmak eylemini biliyoruz şükür. Varmaya nasıl vardık? Parmağı barmak olarak görerek vardık. Barmak varmak demektir demiştik önceki yazımızda. Barışın varış anlamına geldiğini söylemiştik. “Basmak” kelimesine bunları hatırladıktan sonra gelebiliriz tekrar. Basmaktaki “b” ne yapar, “s” ne yapar? Batmak, banmak, basmak ve barmak’ı beraber düşününce bunu görmek biraz daha kolaylaşır diye umuyorum. Ama onu da gelecek haftaya yoklayalım inşallah.
*Cahit Zarifoğlu
.23/02/2018 23:49
Öteden beri
Hasan Ali Toptaş’ın Heba’sını arkadaştan aldım. Dönerken eve, yolda okumaya başladım. “Beri” kelimesi geçti, takıldı kafama. Beri nedir, öte beri nedir? “Öte”yi hadi biliyoruz, yani bildiğimizi sanıyoruz bir miktar, beri neyin nesi? Beri gel, geri gel, ileri git, Arapçadan dilimize geçen “beri’ olmak”taki “beri’” farklı. Onunla karıştırmayalım. O beri’, uzak olmak, hatta uzak durmak anlamında kullanılıyor. Arapçadaki tam anlamı bu mudur, bakmamız lazım. Farsçada ise Burhan-ı Katı 16 manası var diyor. Yukarı, yüksek manası, üst fevk manası, meyve, semer manası da var imiş. Semer ne demek acaba. Eşeğin semerini bilirim ama mesela gece sohbeti anlamına gelen bir semeri bilmiyordum. Lugate bakınca öğrendim.
Başka dillerden gelen “ber” ve “beri”leri bilelim ki, aklımızı lüzumsuz karıştırmasın. Gerçi bu başka dillerdeki “ber” ve “beri”lere baktıktan sonra aklımızın daha fazla karışmayacağını size garanti edemem ama o karışma en azından lüzumsuz bir karışma olmayacaktır. Türkçedeki “beri” ile başka “beri”ler arasındaki farkları görüp aralarındaki yakınlıklara aldanmaktan bizi “beri’” kılacaktır.
Göğüs ve sine manasına geliyor diyor Mütercim Asım, muhterem adaşım; ezber kelimesindeki “ber” işte bu göğüs. “Ez” den dan anlamı veriyor, bir şeyi ezberden okumak demek göğüsten, yani gönülden, içten, yürekten okumak demek. Sanıldığı gibi ezber istemediği, sevmediği bir şeyleri okumak demek değil, aksine çok sevdiği şeyleri okumak, öyle ki yüzüne bakmadan kalbinden okuyabilmek demek. Dikkat ediniz, kafasından okumak değil, kalbinden; göğüsten; hadi Türkçedeki daha yerinde, maksadını tam ifade eder kullanımı ile gönülden okumak demek ezber okumak.
Devam edeyim “ber”deki manalara: zen-i nev-reste manasına gelirmiş, olgunlaşmakta olan kız demek olsa gerek herhalde. Kucak, aguş, en, arz, taraf, canib, netice, fayda manasına, kapı manasına, beyaban yani otsuz, susuz çöl manasına da geliyormuş. Hindistan’da bir ağaç ismi. Perende ve tair manasına yani uçmak şanından olan hayvandır diyor Mütercim Asım. Götür, ilet, apar anlamında emir şeklinde kullanılıyormuş.
Ahter-i Kebir’de yaratmak anlamına geldiği yazıyor ber’’in. Rıza-ı bari’deki “bâri” oradan geliyor. Bir şeyin başkasından halis ve ari olması demiş Ahteri Mustafa Efendi. Beraat kelimesi oradan geliyor. Kurtulmak anlamı da kazanmış, uzak olmak anlamı da kazanmış. Bu beri’ “be”, “ra” ve “hemze” ile yazılıyor kelimemiz. Be-ra ve ye ile yazılırsa yonmak, kesmek anlamına geliyor.
Barbr kelimesi ile ilişkilendirilerek anlatılan “berber” “berberi” kelimelerini merak etmeden geçemeyiz elbet buradan.
Bere kelimesini de hatırımıza getirelim, şapka, başlık anlamındaki bere değil de, o latince olmalı. Yara, bere derken kullandığımız “bere”. Tuncer Gülensoy’da “bere” yara sıyrık, “bermek” vurmak denilmiş. Vurularak oluşmuş bir yara mıdır bere, düşünmeli, bakmalı, kurcalamalı.
Gel berü Asım Efendi diyor olabilirsiniz şimdi. “Öteberi”nin berisine gelelim artık. Osmanlı Türkçesi metinlerinde “berü” şeklinde görülüyor. Kürtçede önce anlamına gelen bir bere varmış.
Beri, berideki beriki kullanımları da var.
Hasan Eren’in güzelim sözlüğünde “öte” de “beri” de geçmiyor.
Türk Dili Kurumunun Sözlüğünde konuşanın önündeki iki uzaklıktan kendisine daha yakın olanına beri denildiğini yazmış.
Beriye devam edeceğiz. Oradan öteye geçeceğiz inşallah.
Meraklısına: DilEvi Etimoloji Topluluğu ile Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimiz Beşiktaş meydanındaki Sinanpaşa Camii’nin hemen yanında bulunan Beşiktaş Müftülüğü’nün yanındaki KAGEM’de devam ediyor. Dersler cuma günleri saat 17.30’da. Derslere ve DilEvi Etimoloji Topluluğuna katılmak isteyen ilgililer dilevietimoloji@gmail.com’a mail atabilirler. Topluluğumuza katılmanın bir ücreti vesairesi yoktur. Sadece ilgili, meraklı olmak yeterlidir. Ayrıca 2107’de TRT Radyo1’de hafta içi her gün etimoloji programımız Kelime Ağacı hafta içi her gün saat 14.25’tedir.
.02/03/2018 23:42
“Beri gel barışalım”
Beri”nin b’sinin “ben”in b’si olduğunu yazılarımızı takip edenlere, kelime kökünü arayıp bulma yaklaşımımızı bilenlere hatırlatmaya çok gerek yok ama bilmeyenler için yani “ben”i ile yazılarımız arasında irtibat, ilgi kurmuş olmayanlar için “beri” kelimesindeki b’nin bizi neden “ben” kelimesine gönderen bir anlam kattığını izah edeyim. İzah edeyim diyorum ama zaten önceki cümlemiz bunu izaha yönelik bir cümle oldu dikkatli bakarsanız. O cümlede geçen “bilmek” kelimesi üzerinden izahatı yapmaya çalıştım. “Bilmek”in kökünü ilmek olarak aldım, başındaki “b” sesini kaldırarak yaptım bunu. Elimize bir ilmek geldi. O “ilmek”ten “b-ilmek”e nasıl geçiliyor; şöyle: Başına ben kelimesinin b’sinin gelmesi ile. Bu işlem bilmek kelimesinin “ben” ile irtibatlı, “ben”in eylemleri ile irtibatlı olduğunu gösteriyor bize. Gösteriyor ama bunu binlerce yıl neden görmemişiz, nasıl görmemişiz; evet, bu bir sual-i muazzama! Bu ilişkinin kendisine kadar kurulup açıklanamamış olması bunları ilk defa ortaya çıkaran Hüseyin Rahmi Göktaş’a “Senin bu söylediklerinin doğru olması mümkün değil. Doğru olsaydı senden önce binlerce kez bulunurdu” şeklinde tepkiler gösterilmesine sebep oldu. Tabii bu karşı çıkışlar, Kökses Teorisinin doğru olamayacağını iddia etmeler bize kelimelerin içini göstermeye yaramıyor. Oysa Hüseyin Rahmi Göktaş’ın Kökses teorisi ile Türkçe kelimeleri irdelediğimizde kelimeler köküne kadar, neredeyse tek sese inene kadar kendini bize açıyor. Velev ki, bu Türkçe kelimeleri ek kök olarak inceleme ameliyemizin tamamı yanlış olsun, dersiniz ki bu açıklama hatalıdır, şu açıklama doğrudur. Öyle bir açıklama yapamıyorsunuz ki! Geri ile beri (g-er-i, b-er-i) kelimeleri arasındaki ilişkiyi açamıyorsunuz. Ben ile Sen arasındaki en’lerin neden ortak olduğunu izah edemiyorsunuz. Ön ile yön ve dön arasındaki ilişkiyi kuramıyorsunuz.
***
Alışık değilsiniz diye kelimeleri neden kavrama çabamıza karşı çıkıyorsunuz?
Beri, ben’e yakın, geri ise benin gerisinde. G sesinin merkezdekinin arkasına göndermesi, öteye götürmesi nasıl gerçekleşiyor? (Özellikle “g” sesi ile başlayan kelimeler kullanayım dedim) nasıl gerçekleşiyor? Getir, götür, gönder, göstermek, geri, geç, git, göçmek, gizlemek, geniş, genleşmek, gök, gömmek kelimelerinde bizden uzaklaşma anlamına gelebilecek bir hareketi görmekte zorlanmıyorsunuzdur umarım.
***
Göbek, gebe, giymek, göl, gövermek, gövde, göynümek ve göz kelimelerinde ise bir uzaklaşma, bir hareket bize kendini kolayca göstermiyor. Uzaklaşma anlamını belirgin bir şekilde göremiyoruz. Belki böyle bir anlam yok bile bu kelimelerde. “G” sesinin kelimeye ilk grup kelimelerde uzaklaşma anlamı kattığını düşünmek çok zor değil.
Bir itiraz durumu oluşturabilecek, tüm bunlardan farklı gibi görünen “gel” ve “gir” kelimelerinde uzaklaşma değil yaklaşma anlamı var, bu nasıl oluyor? Sanırım, orada dikkatimizden kaçmaması gereken husus, gelen uzaktan geliyor, giren dışardan giriyor. Kelimelerin bize doğru yönelmeyi ifade ediyor olması bunu ilk baştan fark etmeyi zorlaştırıyor. Bu yaklaşmayı “gel” ve “gir”deki “-el” ve “-ir” köklerinin verdiğini de düşünmeliyiz. “Elin ermesi” (irmek, ermek) deyimini kullanayım da biraz daha belirsin “-er-” ve “-ir-” köklerinin ne işe yaradığı.
***
Şimdi bu noktadan sonra Yunuslayın “Beri gel barışalım, yad isen bilişelim” diyerek beri kelimesine tekrar baktığımızda beri kelimesinin benim erişebileceğim yerdeki nesneleri (nesini-nesine) ifade ettiğini, geri kelimesinin ise artık benden uzaklaşma, arkamda kalmak itibarıyle benden uzaklaşma aşamasına geçmiş nesneler için kullanıldığını söyleyebilirim.
Üstad Sezai Karakoç’un o muhteşem şiirinin ismini anarak bitireyim; “Ötesini söylemeyeceğim”, ötesi artık haftaya.
*Yunus Emre
.10/03/2018 00:01
Ödümüz kopmadan bir
Öt, Tuncer Gülensoy’un sözlüğünde öd kelimesi ile birlikte de ele alınmış. Ötmek, öte ve öd arasında ilişki ve fark var mı? Yoklamaya bir gayret edebilirim. Ötmekte ölmek anlamı da varmış. Bu öyle tahmin ediyorum ki öd kelimesinden gelen bir anlam. “Ödüm patladı”, “ödüm koptu” derken kullandığımız “öd”. Bir Türk öd’e neden öd der? Ödde ödemesi gereken bir şey mi vardır? “Ö” köksesinden bakacak olursak özümüz ile ödümüz ve ölüşümüz arasında bir bağ mı vardır? Ben öd’ü ödemekle beraber anlamaya yatkın duruyorum. Şeyhülislam Mehmed Esad Efendi’nin Lehçetül Lügat’inde “öd” için ciğere muttasıldır, Arabisi meraredir, Farisisi zehredir denilmiş. “Öd yeri” maddesi de var Esad Efendi’nin lügatinde; “avre” demiş Arabisine, cem’i, yani çoğulu “avarat” denilmiş. Farisisine zafer bulunmamıştır diyor. Bu “zafer bulunmaması” nedir, ona sonra bakalım.
Ötmek kelimesinin Arabisine “sadh” dedikten sonra, “hedir” kumru ve güvercinin ötmesi, “saka” horoz ötmesi, “şakşaka” kuş ötmesi, “andele” bülbül ötmesi, (Andelib ile Endülüs kelimesini niye birbiri ile irtibatlı zannediyorum, Endülüs’ün muhteşem güzelliğinden, insanda cennete bülbülün şarkısını dinliyor hissi bıraktığından mı?!) “irar” deve kuşu ötmesi, “ternim” kuşun sesi alçaltıp yükselterek ötmesi, “zakv” baykuşun ötmesi, “karkarir” güvercin ötmesi, “ked’” karganın boğuk boğuk ötmesi, “garad”, “tegarrüd” ve “tagrid” kuş ötmesi imiş. Fariside “sirayiden” ve “şuhuliden” imiş kuş ötmesi. İngilizcesi “gall”.
***
Arapçası safra diye de geçiyor. Öd ağacı diye bir ağaç var, draht-ı ud Farsçası. Arapçası nebatüssabr,
Ödem kelimesi ise “teverrüm der beden” diye geçiyor Farsçada. Arapçası “veram fil a’za”. Bedenin, azanın veremlenmesi. Ödlek kelimesi korkmak anlamında kullanıyoruz.
Gaziantep’te öden mide, karın anlamında kullanılan bir kelime imiş. Zafer Öztek’in Halk Dilinde Sağlık Deyişleri Sözlüğünden öğrendiğimize göre. Ankara’da yellenmek için “ödün etmek” tabiri kullanılırmış. “Ödürüklenmek” Konya’da dışkılamak, pislemek demekmiş.
Zonguldak’ta ötmek ölmek demekmiş. Bu “öd” ne peki? Kökses teorisi ile bakacak olduğumuzda ö’nün başına hangi sesler gelerek hangi kelimeleri kullanmışız, buna bakmış olacağız. Yani b, c, ç, d, g, h, k, p, s, t seslerini getireceğim. Neden diğerlerini getirmiyorum; diğerlerinden kelimemiz sözlükleri yokladığım kadarıyla yok çünkü.
“Bödek” Çankırı’da iç organlar için kullanılan bir kelime. “Bödelek” Kastamonu’da öd kesesi imiş. Aynı kelime Ankara’da karın, İç Anadolu’da böbrek demekmiş.
“Cödü” Kastamonu’da yeni konuşmaya başlayan çocuklar için kullanılan bir kelimemiz.
“Çödürmek” işemek, bunu çöğdürmek olarak da kullanıyoruz. Tabii bu durum bize ister istemez yine kökses teorisindeki “bütün sesli harflerden sonra görünmeyen bir yumuşak ge vardır” kaidesini de bir hesaba kat diyor. “Döden” kalın bağırsak, “göden” Isparta Burdur yöresinde hem karın hem mide için, Karaman’da boğaz, Ankara’da göğüs, Sivas’ta çocuk maması, Tokat’ta çıplak, Bolu’da cılız için kullanılıyormuş.
***
Sık yellenen kimseye de “gödeni deşik” denirmiş. Nerede? Çorum’da. “Göde” kısa boylu, şişman, “gödek” şişman karınlı adam. Memleketim Amasya Taşova’daki Gödek Memed’i hatırladım şimdi. “Gödek” yağlı, kıymalı pide anlamına da geliyormuş. “Göde” Afyon’da gebe için de kullanılıyormuş.
“Gödenli” Konya’da çok yiyen obur için kullanılırken Niğde’de ise obur için “gödensiz” kelimesi kullanılmış.
“Gödel” büyük tahta kaşığa deniyormuş. “Gödel” sulama nöbeti de demekmiş.
Konuşkan çocuğa Çankırı’da “höddü”, akla ise Sivas’ta “hödelek” deniyormuş. Adana’da ise “hödeme” iri yarı demekmiş. Konya”da “köde” kısa boylu, bazı ağızlarda güvercin, iyi kurumamış üzüm taneleri, yonca demekmiş. “Ködeç” bardak, testi yalnız, bu Farsçadan gelmiş. “Ködek” beyaz pullu bir balık imiş. “Ködemek” müjdelemek, muştu vermek demek. “Köden” misafir, “ködük” borç, ödev demek.
Burdur’da “pödüklemek” yaşlanmak, “södür” çarpık eğri, “tödüş” kavga mücadele. Bunu dövüş olarak algılamaya yatkın duruyor zihnimiz.
.16/03/2018 22:51
Kök kelimesinin kökü var mı?
Kök okullarda öğretildiğine göre kök bir kelime. Gerçeği de öyle mi? Kökün kökü kök mü yani? Benim esas aldığım kökses yaklaşımına göre kök’ün kökünü bulmak için kelimenin başındaki sessiz harfi kaldırıp sonra da kelimenin sonunda da ekler varsa onları da kaldırıp kelimeye bakıyoruz. Kökün kökü bu bu durumda ök oluyor. Hatta arzu edenler sondaki k sesinin de ek olduğunu düşünerek onu da kaldırarak ö sesine kadar ulaşabilirler.
Ö tabii telaffuz ederken “öğ” der gibi çıkıyor. Bu da yine kökses teorisindeki “Türkçede her sesli kelimeden sonra görünmeyebilen bir “ğ” sesi vardır” kaidesine bizi götürüyor. Buraya kadar geldikten sonra bu bilgi, kelimenin kökünün ök olduğu bilgisi bizi nerelere götürecek; buna yazının sonunda bakalım. Şimdi kelimelerin kökü ile uğraşanlar kökün kökü için ne diyorlar? Nişanyan bitki kökünden kök denilmiştir buyurmuş. Kutadgu Bilig ve Divanu Lügatit Türk’ü ilk geçen kaynaklar olarak vermiş.
Tuncer Gülensoy’un Türkçenin Köken Bilgisi Sözlüğü’nde kelimenin nasıl geçtiği benim için her zaman önemlidir. Bu sözlüğü tutmayana da denk geldim ama ben çok tutarım. Başka etimolojik sözlüklerde kelimenin nasıl geçtiğini de kaynak vererek anlatır zira. Gülensoy Anadolu ağızlarında şişman, gürbüz, tavlı, büyük, kalın, güçlü, dar ve derin dere, pancar, salep kökü ve gök gibi anlamlarda kullanıldığı yazılmış. Kazaklar ve Başkırtlar tomur diyormuş. Tatarlar töp, Özbekler ildiz, Uygurlar yiltiz diyormuş.
Yaşar Çağbayır Edib Ahmed Yüknekî’de kelimenin geçtiğini yazmış. Mecaz olarak bir olay, durum için başlangıç noktası; temel; kaynak; dip; temel; esas. Kelimeyi soy anlamında da kullanıyoruz. Bizim kökümüz Artvin Şavşat’a dayanıyor diyoruz mesela. Ondan da öncesi Ahıska Türkleri olarak gelmişiz Şavşat Elmalı Köyüne. Kökümün bir tarafı da Selanik civarında. (Havalisinde diye de bir kelimemiz var, ne güzeldir o kelimeyi kullanabilen bir insan olmak) Katranitsa diye bir yer. Kayalar Köyü de diğer köyümüz Selanik civarında. Bizimkiler annnemin babası ve babamın annesi oralardan gelmişler Amasya’ya. Babamın annesi önce İzmir’e gelmiş, orada hem alim hem subay dedeme vermişler Ümmühan babaannemi. Köklerini anlatmak böyle gider durur, biz kök kelimesine dönelim tekrar:
Tüm bunlara baktığımızda kökün kökü kendisini çok da vermiyor aslında. Şimdi gelelim kelime kökünü bizim kökses yaklaşımımızla görmeye: Kök ök ise, başa aldığı sessiz harflerle kelime kökü hangi şekillere, anlamlara bürünüyor ve bunların arasında irtibat var mı, şimdi buna bakıyoruz:
Ç-ök, d-ök, g-ök, kök, sök doğrudan anlayabildiğimiz, gündelik hayatta Türkçede kullandığımız, Türkçe olduklarından pek de şüphe etmeyeceğimiz kelimeler.
Bunların haricinde bök, tök, yök, hök, lök, nök ve bunlardan türeyen kelimeler var mı diye de Yaşar Çağbayır’ın on ciltlik sözlüğünü bir tarayalım:
Bök, böke gibi kelimelerimiz varmış. Bök köşe bucak, zaviye demekmiş. Böke kahraman, güçlü kimse demekmiş. Löker ve nöker öncülük eden anlamında kullanılmış.
“Hökelek” kelimesini siz de duymuşsunuzdur, hökelekli deniyor mesela. Biz kelimeye höğ’den bakalım hatta. “höğ”, [hay / hey / hiy / höğ / höy / hüy (yans.)] is. Haykırma, bağırma anlatan kök. [Zülfikar] höğ-ür- mek. “Höğeç” diye bir kelimemiz varmış [öğeç] Baharda bir yaşında olan koyuna, tokluya. İki veya üç yaşındaki erkek koyuna höğeç, öğeç deniyormuş.
Derleme Sözlüğünden öğrendiğimize göre “höğelenmek”, [hava-la-n-mak] uçmak anlamında kullanılıyormuş. “höğeme” ise ilginç bir şekilde uzay demekmiş. 2. zf. (Konuşmak için) atıp tutarak; yüksekten; düşünmeden. [DS] höğkürmek, [höğ-kür-mek] {ağız} gçsz. f. [-ür] Öfkeden köpürmek; parlamak; taşmak. [DS] höğürmek, böğürmek olarak yazılmış Çağbayır’da. Gel de kökses teorisine inanma. “Höke” ağızlarda kibirli; ukala anlamına gelirken, “hökel” ise anlayışı kıt demekmiş.
Kök ile dökmenin, göğün, kökün, sökmenin ilişkisine haftaya değinmek durumunda kaldık. Allah’a emenet.
Davet: Bugün CNR Kitap Fuarında İz Yayıncılık standında saat 12.00’de imza günüm var, buyrun kelime edelim.
.23/03/2018 23:09
‘Nasıl’ deyip de mahrum olma
Kök kelimesinin kökü nedir, bunu irdelemeye başlamıştık geçen haftaki yazımızda. Kökün köküne inebilen sözlükçümüz gördüğümüz kadarıyla yok. Belli başlılarından, önemli sözlüklerden nasıl irdelediklerini, irdeleyebildiklerini zikrettik. Kökün kökünü kök olarak izah etmek; hem kelimedeki anlamı göstermeye yetmiyor hem de kök kelimesinin gerçek kökünün müştakları ile irtibatını görmemizi engelliyor.
Bunu nasıl yapıyor bir görmeye çalışalım:
Dedik ki kökün kökü, başındaki sessiz harfin kaldırılması ile bulunabilir. Kökün kökü “ök” demiş oluyoruz bunu diyerek. Ve bu bize “ök” kökünün başına gelen sessiz harflerin kelimeye nasıl bir yön verdiğini görme imkanını açıyor. Burada tam doğru kelimesi ile “yön vermesi” ifadesini tercih ediyorum, zira başa gelen ses, geldiği kelime köküne nehir yatağı olmuş oluyor adeta. Kökses teorisini görmeyen, körlük eden halihazırda okullarda, üniversitelerde yürürlükteki kelime çözümleme yaklaşımı Türkçe kelimelerin sessiz harf ile başlayan ilk sesinin kelimeye nasıl bir mana kattığını, nasıl bir etkisi olduğunu görmekten mahrum. Dolayısıyla Türkçede seslerin tek başlarına gücünü, etkisini görmekten mahrum. Görmekten mahrum olduğu için bunu nesillere göstermekten de mahrum. Yürürlükteki dil bilgisi/kelime kökü çözümleme yaklaşımının mahrumiyeti sadece bunlarla sınırlı olsaydı keşke: Aynı zamanda kelime kökünün başına gelen ekin değişmesi ile elde edilen tüm kelimelerin aralarındaki irtibatı da görmekten ve göstermekten mahrum.
***
Kök ile gök arasındaki irtibatı görmeye bakalım bir. Biri yukarda, havada, biri meyvenin içinde, bitkinin dibinde, nasıl bir alaka olsun ki aralarında diyebilirsiniz. İtiraz mahiyetinde, “ne alaka” demek isteyen bir “nasıl” yerine, merak eden bir “nasıl”ı kullanmak oysa daha zihin açıcı. Bazı insanlarımızın sık düştüğü düşünce tuzaklarından biridir bu “nasıl” kelimesini verimli, yerinde kullanamayıp tam zıddına tebdil edecek bir şekilde kullanmak kaderine kendini mahkum etmesi. Bu şunu da gösteriyor: Varoluş, ortaya çıkış gayesi meseleleri kavramaya, açmaya, anlamaya hizmet etmek olan soru kelimesi bile niyetimiz değiştiğinde meseleyi yok saymaya, inkar etmeye, görmemeye götürüyor bizi.
Gök kelimesini sadece gökyüzü anlamında görmeyip meyvenin göğ olması, taze olması, daha tam olmamış halde, çiğ olması ile birlikte düşündüğümüzde, meyvenin, bitkinin göğ halinde veya elmanın gök olması durumunda ne oluyor, bunu görmeye çalışalım. Çekirdek ile kök arasındaki irtibatı kurmak zor değil ama gök ile kök arasındaki irtibatı kurmak zor, fakat bunu meyve üzerinden, tazelik üzerinden çözmek biraz daha mümkün. Gökyüzündeki gök kelimesindeki anlamı, tazelikle, renk ile alakalı olarak aldığımızda Arapçadaki durum üzerinden mesele biraz da vuzuha kavuşabilir: Bizim mavi dediğimiz kelime Arapçada mai yani su ile alakalı olan, rengini sudan alan demek. Suyun rengi ise içinde bulunduğu kaba göredir diyebiliriz, berraktır diyebiliriz. Suyun göğe rengini verdiğini mi yoksa göğün suya rengini verdiğini mi merkeze almış Arapça mantığı? Suyun göğe rengini verdiğini baz aldığı anlaşılıyor. Bizde ise gök kelimesi mavi anlamında da kullanılıyor, tek bir renkle sınırlandırılamayacak şekilde tazelik ile alakalı farklı renkleri de ifade edebiliyor.
***
Gök ile sök, çök ve dök ilişkisine geçmeden sök ve çök ilişkisini yoklayalım: Sökmek de çökmek de bir olumsuzluğu ifade ettiklerini hissettiriyorlar bize. Bir şeyi söktüğümüzde onun özünü dışarı çıkarttığımızı söylemiş oluyoruz. Elimizdeki her ne ise, ana maddesi, ham maddesi olan bir şey olsun, (Neden böyle olsun? Zira kelimemiz “ök” anne, ana anlamına geliyor); ona, onun ana kısmına ya onu sökerek, ya onun çökmesi ile ulaşıyoruz. Hatta onu döktüğümüzde onu kökü ile beraber dökmüş oluyoruz.
.30/03/2018 23:18
Kalbi sökülmüş çağ
Geçen hafta bir şeyi sökmenin onun özünü dışarı çıkarmak olduğunu yazmıştım. Özünü çıkarmak değil idi asıl ifade etmek istediğim; öz kelimesini kullanmam yanıltıcı idi diye düşünüyorum. Orada “ök” (anne, ana, hammadde, öz) sesinden dolayı “öz” kelimesini tercih ederek özünü çıkarmak dedim. Asıl ifade etmek istediğim “s” sesinin kelimenin başına gelmesi ile kelimenin dışarı çıkarma anlamını kazandığını, yüklendiğini ifade etmek idi.
Bu söylemeye çalıştığımı, sökme eyleminin nasıl gerçekleştiğini düşünerek, anlamaya çalışarak ortaya koyabiliriz. Ama bunu yaparken modern nesnelerin sökülmesini değil de, daha tabii, doğal varlıkların, eşyaların sökülme biçimini düşünürsek zihnimizin bizi yanıltmasından biraz kurtarabiliriz kendimizi diye düşünüyorum.
Oyuncak sökmek, arabanın parçalarını sökmek, bir makinanın parçalarını sökmek değil de mesela kök sökmeyi düşünelim, gerçek anlamında, sonra da deyim anlamıyla kök söktürmek deyimini düşünelim. Bitki kökünü, ağaç kökü sökmeyi düşünelim. Adam çalışanlarına kök söktürüyor dediğimizde bir hayli zor bir iş yaptırıyor demiş oluyoruz. Meğer kök sökmek bir hayli zor bir imiş ki, adam kök sökmüyor. Kimse tutup kolay kolay kök sökmüyor; ya ne yapıyor? Başkasına yaptırıyor o işi. Başkasına kök söktürüyor.
Neden? Çünkü o kadar zor olmasa kendisi yapar. Bu yüzden deyimi kök sökmek şeklinde kullanmıyoruz, ille başkasına söktürülecek o kök.
***
E, ben de burada sizin köklerinizi sökmeye çalışıyorum, görüyorsunuz. Baktım, başkasına yaptıramıyorum, mecbur kaldım, kendim yapmaya çalışıyorum. Çektiğim eziyeti bir düşünün. Latife ediyorum, bu dışarıdan eziyet gibi görünebilir ama benim için dünyanın en lezzetli işlerinden biri. Manasını, inceliklerini, derinliklerini tam fark edemediğimiz bir kelimeyi fark etme çabası o kadar lezzetli ki. Bir kelimeyi düşünmeye başladığınızda adeta zihin tarlanızın yüzölçümünü arttırmış oluyorsunuz. Ve bu inanın çok büyük bir lezzet veriyor insana.
Sökmek diyorduk, bir elbiseyi sökmek, bir çiviyi sökmek, tahtayı sökmek, ciğerini sökmek… Asıl anlam dışarı çıkarmak. Neyi dışarı çıkarabiliyoruz? Kendisini mi dışarı çıkartıyoruz eklenen bir şeyi mi? Çiviyi veya elbisenin ekleyici birleştirici kısmı olan dikiş ipini. Eklem yerinden söküyoruz, eklemlenen yeri söküyoruz.
Sökmek için özünü çıkarmak hatalı bir ifade, ökünü çıkarmak daha doğru olacak ama ök kökünü pek kullanmadığımızdan zihnimizde belirmeyecek ökünü çıkarmak ifadesinin manası. Kendini çıkarmak, ortaya dökmek şeklinde dersek belki daha maksada uygun olacak. “Öz” kelimesi yerine “kendi” kelimesini kullanmalıymışım. “Öz” ile “kendi”nin farkı ne, meselesine geliyor burada konu.
Zor bir konu. Bakalım yazarken bu iki hakikatli kelime arasındaki farkı ele almak bana kendisini dayatacak mı?
Söz ile sökmek arasında bir ilişki var mı sorusuna dayanarak güzel şair Osman Sarı dizelerii ile sona gelelim:
“Kurmak bize düştü bu kalbi sökülmüş çağı
Buyruk en ağır yükün altına aldı beni”
***
İlgilisine not: DilEvi Etimoloji Topluluğu ile Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimiz Beşiktaş meydanındaki Sinanpaşa Camii’nin hemen yanında bulunan Beşiktaş Müftülüğü’nün yanındaki KAGEM’de devam ediyor. Dersler cuma günleri saat 17.30’da. Derslere ve DilEvi Etimoloji Topluluğu’na katılmak isteyenler dilevietimoloji@gmail.com’a mail atabilir. Topluluğumuza katılmanın bir ücreti vesairesi yoktur. Sadece ilgili, meraklı olmak yeterlidir. Ayrıca TRT Radyo1’de etimoloji programımız Kelime Ağacı hafta içi her gün saat 14.25’te yayınlanmaktadır.
*Çarşamba ve perşembe günü Tunceli Çemişgezek’te ve Elazığ’da gençlerle buluşacağız, birkaç dergi atölyesi gerçekleştireceğiz. Bazı gençlerimiz ilk dergilerini çıkarmış olacaklar.
.6/04/2018 23:08
Dökülmek, dökmek neyin nesi?
Türkçede “d” sesinin ne yaptığını çözmek şimdiye kadarki tecrübelerime bakarak söylüyorum kolay değil. O kadar zorladı ki d sesi gelen kelimeler beni. “D” deyince tabii ilk değmek kelimesi geliyor olmalı hatırımıza. Değme eyleminin değmeyen bir manaya yönelmesi için ise yaptığımız işlem değmek köküne “l” eki getirmek. “L” sesini ek olarak getirdiğimizde kelimemiz “değil” oluyor. O artık değmeyen bir şeye dönüşüyor. Hüseyin Rahmi Göktaş’ın anlatımını hatırladığım kadarıyla yansıtmaya çalışarak ifade edeyim: Bu elimdeki nesne senin istediğin nesne midir, senin zihnindeki nesne midir? Diye sorup “Değil!” cevabını aldığımızda zihnindeki ile benim dediğim birbirine değmediği için ona “değil” diyoruz. Ama kelime köküne l sesini değil de n sesini getirsek değin demiş olacağız. Akşama değin, sabaha değin.. “N” sesi geldiğinde değme eyleminin gerçekleştiğini görebiliyor, fark edebiliyoruz.
Değme dilcileri toplasak bu konuları konuşsak hangimizin dediği hangimizinkine değer, bilmiyorum ama bu meseleleri mesele etmenin bir değeri olduğundan şüphem yok. Aslolan dilcilere değmesi değil, dile değmesi, manaya değmesi, kelimenin çözümüne değmesi.
***
Değin kelimesinin değilden farkını dile getirdik ama bir de değmek köküne ş sesini getirirsek kelime nasıl bir manayı kuşanır, buna değinelim. Değdirdiğimiz nesneleri birbiri ile değiştirdiğimizde bir tokuşma sesi çıka da bilir çıkmaya da bilir ama eskiler bu işi yapmaya değiş tokuş demişler, biz de değiştirirken muhtemelen değiştirdiklerimizin toklu olanlarını tokuşturuyoruzdur. Ötüken yoluna milletçe döküldüğümüz şu günlerde kafaları tokuşturacak mıyız, tokuşturmayacak mıyız, bunu zaman gösterecek; ülkücü stili ile tokuşturacak olduğumuzda değiş tokuşun sonucunda kafalarımız da değişecek ve hepimiz Türk milliyetçiliği denilerek anılan Türk ulusçusu isimleri rahmetle mi anacağız?
Tabii kelimelerle oynadığımı düşünmeyin lütfen; kelimelere değmeye çalışmaktan öte, kelimelere ellemeye, kelimeleri kavramaya çalışıyorum aslında. Kavramanın tam da kökses teorisine uygun bir şekilde bir avlama eylemi olduğunu düşünüyorum. Sadece sondaki ekleri kaldırmıyorum kelimenin köküne ulaşmak için, baştaki sessiz harfi de kaldırıyorum: Kavramak, kav ve av. Kavramak bizi güçlü kılar, bu cümlelerimi okurken yakınınızda kavrayabileceğiniz herhangi bir eşyayı iyice bir kavramaya yani tutmaya, sıkı tutmaya çalışın. Eğer iyi kavrarsanız o kavradığınız eşyaya hükmedeceksinizdir. Yani kavramak bizi güçlü kılar. Kavradığınız şeye hükmedersiniz. Benim derdim kelimeleri kavramak. Kelimelerin gücünü elde etme çabasındayım. Eşyaları nasıl elim ile kavrıyor isem kelimeleri de zihnimin elleri ile kavramaya çalışmamak elimde değil. Avlamak ile avucuna almak ve kavramak arasında bir ilişki var. Avuç ne olduğunda aya olur, elimizin ayası olur, elin ayası ile ayağın ayası arasında nasıl bir fark var; bunları düşünmeyi zihninize şöyle bir değdirdikten sonra aslında bu yazının başından beri bütün derdimizin dökmek, dökülmek kelimelerindeki “d” sesi kelimeye ne yapıyor, nasıl bir katkıda bulunuyor bunu görebilmek için başında “d” sesi bulunan kelimelerimizden ilk akla geleninin peşine düştük. Neden düşme kelimesi değil de değme kelimesi önce düşüyor zihnimize? Var bunların sebepleri elbet.
***
Dökmek ile döl ve döş arasında da bir ilişki, bir münasebet olmalı. Dölün dökülen bir nesne olduğunu düşünürken insanın döşünün neresi olduğunu yeni nesillerin bilmesinin gittikçe zorlaştığını hatırlıyorum. Yörükler mi bu kelimeleri iyi bilir, aralarındaki farkları güzel ayırdedebilir? Evet. Şehrin insanı unutuyor böyle incelikleri. Döl ile ölmek arasında nasıl bir ilişki var peki? Ya da var mı? Ben mi uyduruyorum yoksa böyle şeyleri? Ölmeye ve dirilmeye ne kadar yakındır bir döl?
.13/04/2018 23:06
Şehadet getirilir mi getirilmez mi
Dökmek kelimesini irdeledik, önümüze bazı güzel kapılar açtı dökmek kelimesi. Kelimelerle boğuşmaya başladıktan sonra kafaya takılan bir kısım sorularla karşılaşıyorum yer yer. Bir okurumuz kelime-i şehadet getirmek derken neden getirmek kelimesini kullanıyoruz diye sormuş. Kafamda sorgulamaya çalıştım, şehadet kelimesinin Türkçedeki karşılığını düşündüm; “tanıklık” Şahid, tanık demek. Şehid ile şahidin farkını görmeye çalıştım ama Arapça bilgim bunu fark etmeye yetmiyor. Bunu Dil Evi Etimoloji Topluluğumuzdaki arkadaşlarla konuşayım dedim. Sonra bu tarz kalıpları zihnimden geçirdim: Hacca gitmek demeyi anlamak gayet kolay, hac yapılan yere gidiyorsun sonuçta. Zekat vermeyi de anlayabiliriz; parayı veriyorsun. Zekat demişken zeka ile zekat kelimelerinin aynı kökten olduğunu ve bu kelimelerin kökünde arı, arıtmak gibi bir mana olduğunu ekleyeyim. Zeka zihnin arılığı, saflığı; zekat malın arınması, temizlenmesi. Devam ediyorum bu minvaldeki kelime gruplarına: Abdest almak dediğimizde gerçi abdest diğer din dili kelimeleri gibi Arapça değil, Farsçanın kelimelerinden oluşan bir kelime. Ab su, dest el; abdesti yani suyu elimizle aldığımızı; elimize aldığımızı düşünerek bunu da çözebiliriz. Benzeri bir Farsçadan geçmiş kelime olan “namaz kılmak”ta ise namaz kelimesini yine farsça bir kelime olan namus ile izah edenlere denk geldim ama namaz kılmayı çözmeye çalıştığımızda kılmak kelimesi kendisini ilk planda ortalama bir Türk insanına pek ele vermiyor. Gerçi köşemizde kılma, kısma, kırma, kıvırma gibi kelimeler üzerinden kıl kelimesinde neler var, yoklamıştık. Ama hadi besmele çekmek, tekbir getirmek, selam vermek, tekbir getirmek, eğer Beyazıt’ta eylemde isek tekbir çekmek, sela vermek, teşbih çekmek, zikir çekmek, dua etmek, tevbe etmek, hidayete ermek, hamd etmek, şükr etmek, hakka girmek, Hakka ermek… Salavat için çekmenin yanısıra salavat getirmek de kullanılıyor.
***
Tabii bunları düşünür yoklarken tanık kelimesi de iki de bir bir yerlerden sökün edip duruyor. Ben şehid kelimesini Kur’an’daki bir kısım temel kavramların açıklamalarını ilk okuduğum zamanlardan beri ölmekle bağlantılı düşünemiyorum. Yani yaklaşık 25-30 yıldır bu böyle. Bir kelime için Kur’an’da hangi anlamlar kullanılmışsa onlar benim için muteber olmuş oluyor. Toplumun kelimeye sonradan yüklediği anlamlar Kur’an’da geçtiği anlamların yanında pek de itibarlı olmuyor benim için. Birden “tanık” kelimesi ile “Tanrı” kelimesi birlikte düştü zihnime: tanımak, tanık Tanrı… “Tanrım” kelimesini şöyle seslemeyi uygun buldum bir süre için: “tanırım”. Bunu yapınca işte şehid kelimesi ile ilgili bir ışık yandı zihnimde.
Kimlere şehid denileceğini elbette Rabbimiz bilir. Ben şehidliğin sadece Allah yolunda katledilenler için kullanılmasını biraz eksik buluyorum. Şehidi ve şehidliği doğru kavramamızı engelleyecek bir duruma yol açabilir bu durum. Şehidin sadece Allah yolunda katledildikten sonra değil, öncesinde de şehid olması mümkün. Kelime i şehadeti getiren herkesin eğer sözüne, kavline, kelimesine sahip çıkarsa, kavline sadık kalırsa şehid olacağını düşünüyorum. Kelimeyi böyle anlayabiliyorum. Diğer türlü kelime anlaşılmasının önünü biraz kapatmış oluyor.
***
İlgilisine not: DilEvi Etimoloji Topluluğu ile Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimiz Beşiktaş meydanındaki Sinanpaşa Camii’nin hemen yanında bulunan Beşiktaş Müftülüğü’nün yanındaki KAGEM’de devam ediyor. Dersler cuma günleri saat 17.30’da. Derslere ve DilEvi Etimoloji Topluluğuna katılmak isteyen ilgililer dilevietimoloji@gmail.com’a mail atabilirler. Topluluğumuza katılmanın bir ücreti vesairesi yoktur. Sadece ilgili, meraklı olmak yeterlidir. Ayrıca TRT Radyo1’de etimoloji programımız ‘Kelime Ağacı’ hafta içi her gün saat 14.25’te yayınlanmaktadır.
.20/04/2018 23:07
Getirmek geltirmekten mi geltirilir?
Şehadet nasıl getirilir, neden getirilir kelimesini kullanıyoruz, bunu irdelemeye çalışırken şehid kelimesinin şahid kelimesinden farkına odaklandık. Şehid ile şahidin farkını kavramak bir Türk için zor bir iş. Bunu görebilmek için Arapçaya biraz vukufiyet gerekiyor. Birçok insan Arapça öğrenirken bu tür ayrımlara çok dikkat etmeyebilir, kelimeler arasında anlam farklılıkları, aynı kökten olmalarına rağmen nasıl oluşuyor, bunu izlemeye tahammül yetiremiyor. Oysa bu bizim “ Rabbena vela tuhammilna ma la takatelena bih” diyebileceğimiz yüklerden değil. Böylesi ayrımları öğrenmek için bir dilin tamamını öğrenmeye gerek yok elbet.
Bunu öğrenmenin bize sağlayacağı fayda, sesler ile mana arasındaki o muazzam irtibat. Modern dilciler sesle anlam arasındaki irtibatın tesadüfiliğinden söz ederken nasıl bir anlamlar bağı okyanusunu gözlerden kaçırdıklarının farkında değiller muhtemelen. Her şeyi bildiğini zannetmek kaderine mahkum olmuş bir akademik dilcilik tavrı ne acıklı bir kader.
Geçen hafta değindiğim zeka ile zekat arasında irtibat kurmanın en azından Arapçada orta iştikak ve büyük iştikak için mümkün olabileceğini, iki kelimenin z’lerinin farklı z’ler olduğunu; İştikak-ı Sağir açısından bu irtibatı kurmanın yanıltıcı olacağını ifade ederek; zeka/zekat irtibatlılığı ile ilgili ifademizi düzeltmiş olayım.
“Bir kısım din dili kelimelerinin yanına koyduğumuz Türkçe fiilleri getirirken o fiilleri neden getiriyoruz?” Problemimiz bu idi. Bunun ile cedelleşiyoruz. Buraya kelime –i şehadet getirmek derken “getirmek” kelimesini neden kullanıyoruz, sorusundan gelmiş idik. Bir okurumuz ninesinin bir kelimenin manasını hatırlayamadığı zaman “getiremedim” dediğini paylaşmıştı yorum olarak. Kendisine teşekkür ediyorum bu güzel katkısı için. Mekanı cennet olsun, okurumuzun anneannesi orada hatırlayamadığı manayı zihnine, hafızasına mı getiremiyor, hafızasındaki bir bilgiyi dile mi getiremiyor. Zihin ile dilin irtibatlı olduğu bir zemine mi getirememiş oluyor? Ben sonuncusuna daha uygun bir durum olduğunu düşünüyorum örnek verdiği durumla ilgili. Ama unutmak kelimesini hatıra getirmek ile birlikte düşündüğümüzde unutmanın un ufak olmak ile irtibatını ve kökses teorisi yaklaşımı ile unutmanın başına “b” sesi gelmiş hali ile b-una-manın unutma ile irtibatını hatırınıza bir getiriniz. Getirmeyi tabii halihazırdaki Türkçenin yapısı yaklaşımı ile algılamaya çalışanlar “geltirmek” açıklaması ile karşılaşıyorlar. Getirmek geltirmekten geliyor diyor birçok dilcimiz. Getirmek geltirmekten ise götürmek göltürmekten mi geliyor, göndermekten mi geliyor? Göndermekten geliyorsa götürmek geltirmek neden yaşamıyor da göndermek yaşıyor?
İrdelemeye devam edelim…
İlgilisine not:
*23 Nisan Dünyada Dünya Kitap Günü olarak kutlanıyor. Türkiye’de çocuk bayramının gölgesinde kalıyor Dünya Kitap Günü. Aynı zamanda Evliya Çelebi Seyahatnamesine bir 23 Nisan gecesi başlamış. Biz DilEvi Etimoloji Topluluğundaki arkadaşlarımız ve Evliya Çelebi’yi seven herkes ile o gece Evliya Çelebi’nin seyahatlerine başlangıç gecesinde Beyazıt Devlet Kütüphanesinde bir grup seyahatnamesever geceden sabaha kadar Evliya Çelebi Seyahatnamesini okuyacağız. Artık kaç sayfa okuyabilirsek… Allah kerim, gece geniş, seyahatname leziz mi leziz.
*DilEvi Etimoloji Topluluğuna katılmak isteyen ilgililer dilevietimoloji@gmail.com’a mail atabilirler.
*TRT Radyo1’de etimoloji programımız ‘Kelime Ağacı’ hafta içi her gün saat 14.25’te yayınlanmaktadır.
*26 Nisan Perşembe günü Burdur Bucak Kitap Fuarında olacağım. Haftaya Aksaray Kitap Fuarı ve sonrasında da Karaman Kitap Fuarı… Hemen ardından da Pendik Kitap Fuarı ve Sirkeci Garında düzenlediğimiz 9. Uluslararası Dergi Fuarı… Sonra da Ramazan ile sahil-i selamete erişeceğiz inşallah
.20/04/2018 23:07
Getirmek geltirmekten mi geltirilir?
Şehadet nasıl getirilir, neden getirilir kelimesini kullanıyoruz, bunu irdelemeye çalışırken şehid kelimesinin şahid kelimesinden farkına odaklandık. Şehid ile şahidin farkını kavramak bir Türk için zor bir iş. Bunu görebilmek için Arapçaya biraz vukufiyet gerekiyor. Birçok insan Arapça öğrenirken bu tür ayrımlara çok dikkat etmeyebilir, kelimeler arasında anlam farklılıkları, aynı kökten olmalarına rağmen nasıl oluşuyor, bunu izlemeye tahammül yetiremiyor. Oysa bu bizim “ Rabbena vela tuhammilna ma la takatelena bih” diyebileceğimiz yüklerden değil. Böylesi ayrımları öğrenmek için bir dilin tamamını öğrenmeye gerek yok elbet.
Bunu öğrenmenin bize sağlayacağı fayda, sesler ile mana arasındaki o muazzam irtibat. Modern dilciler sesle anlam arasındaki irtibatın tesadüfiliğinden söz ederken nasıl bir anlamlar bağı okyanusunu gözlerden kaçırdıklarının farkında değiller muhtemelen. Her şeyi bildiğini zannetmek kaderine mahkum olmuş bir akademik dilcilik tavrı ne acıklı bir kader.
Geçen hafta değindiğim zeka ile zekat arasında irtibat kurmanın en azından Arapçada orta iştikak ve büyük iştikak için mümkün olabileceğini, iki kelimenin z’lerinin farklı z’ler olduğunu; İştikak-ı Sağir açısından bu irtibatı kurmanın yanıltıcı olacağını ifade ederek; zeka/zekat irtibatlılığı ile ilgili ifademizi düzeltmiş olayım.
“Bir kısım din dili kelimelerinin yanına koyduğumuz Türkçe fiilleri getirirken o fiilleri neden getiriyoruz?” Problemimiz bu idi. Bunun ile cedelleşiyoruz. Buraya kelime –i şehadet getirmek derken “getirmek” kelimesini neden kullanıyoruz, sorusundan gelmiş idik. Bir okurumuz ninesinin bir kelimenin manasını hatırlayamadığı zaman “getiremedim” dediğini paylaşmıştı yorum olarak. Kendisine teşekkür ediyorum bu güzel katkısı için. Mekanı cennet olsun, okurumuzun anneannesi orada hatırlayamadığı manayı zihnine, hafızasına mı getiremiyor, hafızasındaki bir bilgiyi dile mi getiremiyor. Zihin ile dilin irtibatlı olduğu bir zemine mi getirememiş oluyor? Ben sonuncusuna daha uygun bir durum olduğunu düşünüyorum örnek verdiği durumla ilgili. Ama unutmak kelimesini hatıra getirmek ile birlikte düşündüğümüzde unutmanın un ufak olmak ile irtibatını ve kökses teorisi yaklaşımı ile unutmanın başına “b” sesi gelmiş hali ile b-una-manın unutma ile irtibatını hatırınıza bir getiriniz. Getirmeyi tabii halihazırdaki Türkçenin yapısı yaklaşımı ile algılamaya çalışanlar “geltirmek” açıklaması ile karşılaşıyorlar. Getirmek geltirmekten geliyor diyor birçok dilcimiz. Getirmek geltirmekten ise götürmek göltürmekten mi geliyor, göndermekten mi geliyor? Göndermekten geliyorsa götürmek geltirmek neden yaşamıyor da göndermek yaşıyor?
İrdelemeye devam edelim…
İlgilisine not:
*23 Nisan Dünyada Dünya Kitap Günü olarak kutlanıyor. Türkiye’de çocuk bayramının gölgesinde kalıyor Dünya Kitap Günü. Aynı zamanda Evliya Çelebi Seyahatnamesine bir 23 Nisan gecesi başlamış. Biz DilEvi Etimoloji Topluluğundaki arkadaşlarımız ve Evliya Çelebi’yi seven herkes ile o gece Evliya Çelebi’nin seyahatlerine başlangıç gecesinde Beyazıt Devlet Kütüphanesinde bir grup seyahatnamesever geceden sabaha kadar Evliya Çelebi Seyahatnamesini okuyacağız. Artık kaç sayfa okuyabilirsek… Allah kerim, gece geniş, seyahatname leziz mi leziz.
*DilEvi Etimoloji Topluluğuna katılmak isteyen ilgililer dilevietimoloji@gmail.com’a mail atabilirler.
*TRT Radyo1’de etimoloji programımız ‘Kelime Ağacı’ hafta içi her gün saat 14.25’te yayınlanmaktadır.
*26 Nisan Perşembe günü Burdur Bucak Kitap Fuarında olacağım. Haftaya Aksaray Kitap Fuarı ve sonrasında da Karaman Kitap Fuarı… Hemen ardından da Pendik Kitap Fuarı ve Sirkeci Garında düzenlediğimiz 9. Uluslararası Dergi Fuarı… Sonra da Ramazan ile sahil-i selamete erişeceğiz inşallah
.27/04/2018 23:31
Başkanı seçmek başkanı bozmaz mı?
İnsan devlet başkanını seçebilir mi? Seçmeli mi? Seçmek ne demek, onu bir anlayabilirsek insanın devlet başkanını seçip seçmemesinin iyi bir şey olup olmadığını da az çok anlayabiliriz belki. Seç kelimesini incelemek istediğimde ben “eç” kökü ile görüyorum. “Eç” kökünde ise bir anlam göremiyorum. Ama “eç” kökünün başına hangi sesler gelebiliyor diye yokladığımda “beç”, “çeç”, “geç”, “meç”, “neç”, “peç”, “seç” gibi köklere ulaşabiliyorum.
***
Meç Cahit Zarifoğlu’nun şiirinde geçiyor. Bir şiirinin ismi. Ne anlamda kullanmış Zarifoğlu şiirinde. Fransızca bir kelime imiş. Saç için de kullanılıyor imiş. Keskin olmayan, yalnızca süngü gibi batırılarak yaralamaya yarayan, düz ve ensiz kılıca meç deniyormuş. Saçla ilgili değil de kılıç anlamında kullandığını anlıyoruz. “Ağaçlara kılıçlara benzer çocuklar çıkıyor” diyor ilk dizesinde zira.
Neç diye bir kelime kullanmıyoruz buralarda ama Azeri topraklarına gittiğimizde (yohsa şöyle mi dimeli, Azeri torpahlarına gittimizde “neçe aşık olduğun” mu görürüz? Nece ve niceden hangisine yakındır “nece” Azerinin ağzında?
“Peç” diyemiyoruz ama Peçenek diyoruz, reç demeyiz ama reçine ve reçel deriz. ikisini de Farisilerden almışız gibi duruyor. Dur bakalım, lugate yiğitlik yapmayayım, bir bakayım, evet reçel farsça, reçine Rumca imiş.
Çeç, geç seç belirgin görebildiğimiz kelimeler. Bunlardan çeçteki mana kendisinin göstermiyor. Aşık Veysel’in şiirindeki “ben çeç miyim”i hatırladık. Balsız peteğe çeç deniyormuş.
H H H
Çeç demişken ben çiçek kelimesinin çeçek şeklinde açıklanmasına biraz soru işareti ile bakıyorum. Çiçek kelimesinin çiğçek şeklinden çiçek diye söylendiğini düşünüyorum. Neden böyle düşünüyorum? Zira Kökses teorisinde her ünlü sesten sonra görünmeyen bir yumuşak g vardır diye düşünen bir itikada sahibim. Peki çiğ nedir? Çiğ tazedir, su damlasıdır, çiğdemdeki çiğdir. Çiğitteki çiğdir. Çekirdekteki çeğirdek, çiğirdek, belki de çitlembikteki çiğitlembik yoksa çitlenbik mi? Melengiçe çitlembik diyormuşuz.
Çiğirdenir mi çeğirdenir mi çekirdek? Çevirdenir mi yoksa? Çiğdemek ile çiğnemenin farkı, irtibatı nedir? Manyak mısın kardeşim demeye hazırlanırken sen, ben işi biraz daha ileri götüreyim; çiğdem ve çiğnemek ilişkisi/farkını bir de iğde ve iğne arasında yoklayalım, ne dersiniz?
Buralara çiçeğin çiğçekten nasıl geldiğini hissettirmeye çalışmaktan geldik. Hintçedeki şebnem kelimesi hatırıma geliverdi şimdi. İngilizcede gece çiği diye bir kelimeyi anlatmaya çalışıyordu Hindistanlı yazarlar, İstanbul’da vakti zamanında bir ziyaretlerinde. Ben de Türkiye’den onları ağırlayan heyetin arasında idim. Sonra o İngilizcesini tam anlayamadığımız gece çiği kelimesinin Hintçesinin ne olduğunu sormak aklımıza geldi. Adam şebnem demesin mi!! Şeb, biliyorsunuz; gece. Farsçada da var. Demek Hintçede de varmış aynı kelime. Ne de olsa aynı aileden ikisi de. Peki şebnemin nemini Hintli yazarın çiğ anlamında kullanmasına; ve şebnemin, bir çiçek adı olmasına ne demeli? Çiçek diyorum efendim, çiçek… çiğçek.. çiğ.. nem.. çiğ için en başında tazelik dememiş miydik. Çiçeğin çiğçekten geldiğini iddia etmemiş miydi?! Çiğçeğin suyu kalmadığında kuruyup, solup gittiğini ayrıca söylememe gerek var mı?
***
Ondan sonra da yok efendim, anlattıkların bilimsel değil Asım Bey. Çiğbilim kardeşim, bu, taze bilim. İsteyen çiğner, isteyen çiğçek gibi görür, öper koklar, sever.
Kubbealtı Lugati iğde ve iğneyi yiğde kelimesinden getirmiş. İğne iğde ilişkisi ile çiğdem çiğnem ilişkisini biraz daha irdelemek gerekecek gibi…
.04/05/2018 23:19
Gülmeden önce bir dur!
Bugün istiyorum ki önceden hakkında hiçbir bağlantı kuramadığım bir kök üzerinde durayım. Ül kökü üzerinde durmak istiyorum. Ül’ü gündemime almama sebep kelime ise gül, gülmek. Birinci gül Farsçaya ait denilir, fariside gul, goöl, guül arası şekillerde telaffuz edilir.
Kafa karıştırmasın diye bir çiğçek olan gülü bir kenara koyup gülmek fiilinden hareket etmeyi tercih ediyorum. Neden kafa karıştırmasın diye belirtiyorum? Zira kelime kökünü kurcalamaya meraklı insanlar sık sık başka dilden dillerine geçen bir kelimeyi ya kendi dillerinin öz be öz kelimesi saymaya ya da kendi dillerinin kelimesi başka dillerin kelimesine benziyor diye öz be öz kelimelerinin başka dilden geldiğini savunmaya çok düşkün oluyorlar. Benim bu durumlarda tavrım temkinlilikten, hemen bir karara varmamaktan yana. Bir kelimenin başka bir dilden/başka bir dile geçip geçmediğini anlamamıza imkan sağlayabilecek sorgulamaları kelimeye uygulamaya çalışırım.
Tabii bu başka dilin kelimesini kendi dilinin kelimesiymiş gibi sahiplenmeciliği milliyetçilik demeyeyim de ırkçılık olarak algılamaya yakın duruyorum. Kendi dilinin kelimesini başka dillere ait görme hastalığını ise eziklik, yabancılaşma; Ali Şeriati’nin sık kullandığı bir terimle söyleyelim, alinasyon olarak değerlendirmemiz gerektiğini düşünüyorum. Bu her zaman için böyledir diyemem elbette, çoğu zaman böyledir. Bilerek, bilinçle “bu kelime aslında şöyledir, şu dilden gelir, sanıldığı gibi yok şöyleymiş, yok böyleymiş değildir” diyenlerle karşılaşmak pek de kolay değil.
“Ül” köküne geçeyim yavaş yavaş: Gülmek, kül, lüle, mül, tül, yül kelimelerini yoklayabiliriz. Tül Fransızca, mül Arapça, lüle Farsça. Gözü kapalı Türkçe diyebileceğimiz kelime gülmek. Kül için de şöyle bir düşünürüz Türkçe mi değil mi diye. Yülden aklımıza ilkin bir şey gelmiyordur muhtemelen ama yülek kelimesini hatırlatabilirim; bir iki yaşlarındaki at. Ayrıca ağzı kütleşmiş baltayı, çapayı keskinleştirmeye de yülek deniyormuş. Yülegi kelimesini ise ustura, keskin anlamında kullanıyormuşuz.
Kül kelimesinin Türkçe olduğunu, Divanı Lügatit Türk’te geçtiğini görüyorum. Külek, külte, kültük, külçe, külve kelimelerini görüyorum Tuncer Gülensoy’un Köken Bilgisi Sözlüğünde. “Külek” küçük bostan kulübesi, külte dört saplı, üzerinde çamur, toprak taşınan tahta araç, teskere; “kültük” Kızgızlarda çömlek; “külte” ve “külçe”yi bağlam, demet anlamında kullanıyormuşuz. Baltanın veya keserin çivi çakılan kalın yanına da külte diyormuşuz. Onbeş yirmi sıra dizilmiş inci dizisine de külte deniyormuş. Diyormuşuz demiyorum, inciler dizilecek, hem de onbeş yirmi sıra; biz de göreceğiz de “Aaa, külte!” diyeceğiz! Dilim tutulur diyemem vallahi. Çöreklenmiş yılan için de külte kelimesini kullanıyormuşuz. Şu çöreklenmek kelimesi de ne şirin bir kelime. Hem çökmüş, hem yerleşmiş. Çöreklerin kıvamını yakalaması için bu iki hareketi gerçekleştirmesi gerekiyor herhalde.
Ül ve müştaklarını irdelemeye haftaya devam edelim.
Davet: 9. Uluslararası Dergi Fuarı 8 Mayıs’ta başlıyor
Başkanı olduğum Türkiye Dergiler Birliği (TÜRDEB) ile kurucusu olduğum World Periodical Union -WPU) tarafından düzenlediğimiz 9. Uluslararası Dergi Fuarında, 8-13 Mayıs tarihleri arasında Sirkeci Garı’nda dergiseverlerle buluşacağız..
Fuarın açılışı 8 Mayıs saat 12.00’de. Pazar Günü Pendik Kitap Fuarında, Pazartesi Kocaeli Kitap Fuarında olacağım. Salıdan Pazara kadar ise binlerce dergisever ile, 500 kadar dergici ile Sirkeci Garındaki Dergi Fuarında olacağım.
Dünyanın ilk ve tek dergi fuarı olma özelliğini taşıyan 9. Uluslararası Dergi Fuarı, bu yıl “Çocuk dergiciliği” ana teması altında gerçekleşecek. Fuarın bu yılki onur konuğu dergisi “İtibar Dergisi”. Fuara 25 farklı ülkeden 150’nin üstünde dergi konuk olacak. Yazar- okur buluşmaları gibi 250’den fazla etkinlik gerçekleşecek.
.11/05/2018 23:02
Ülkeler üleştirmek caiz mi
"Ül" kökünde nasıl bir anlam veya anlam yoğunluğu olabilir, bunu anlamaya çalışıyoruz. Sivri veya dizi dizi olan bir kısım nesneler için “ül” kökünün başına “k” ve “y” sesi gelmiş halini kullandığımız çıkarımında bulunabiliriz. Tabii derleme faaliyetinde bulunanlar kütle kelimesini külte şeklinde söylenişiyle karşılaşmamışlarsa.
Manasını aramaya çalıştığımız kelime kökünü kök değil de ek olarak görmeye çalıştığımızda bükülmek, dökülmek, dövülmek, öldürülmek gibi örnekleri zikrederek söyleyelim; edilgen bir manayı kelimeye kattığını fark edebiliriz. “Ül”deki “l”yi “n” yapacak olsak “dökünmek”, “dövünmek” ile karşılaşacağız; “öldürünmek” ise diyemeyeceğiz. Diyecek olsa idik intihar etmek için bu kelimeyi kullanırdık herhalde. Kelime kökündeki seslerin kelimenin başında olması ile kelimenin sonuna gelmesi halinde ele aldığımız seslerin manalarında (Hüseyin Rahmi Göktaş buna anlam yoğunluğu diyor, biz mana havzasında demeyi tercih edelim burada) bir değişiklik oluyor mu, ne gibi bir değişiklik oluyor?
“Ül” diye bir kelimeyi hatırlayamıyor olmanıza canınız çok sıkılmasın. Yumurtadan yeni çıkan civcivlere yedirilen tavlanmış mısır ununa “ül” diyormuşuz. Köşe, yön anlamına da geliyormuş “ül”. Bir yaşındaki keçi yavrusuna da aynı kelimeyi kullanıyormuşuz. “Ülefesiz” demek kılıksız demekmiş.
***
“Ül” kökünden bu kelimeleri çoğumuz bilmiyoruz belki ama “üleştirme” kelimesini biliyoruz. Takdim etmek, paylaştırmak anlamına geliyor ama kelimeye paylaşma anlamını veren ses hangisi?
“Ülke” ve “ülker” kelimelerini ama bilmiyor olamazsınız. “Ülke”ye neden ülke diyoruz, ülke kelimesi uyduruk bir kelime mi yoksa köklü bir kelime mi? (Kökü olmayan kelime olur mu kardeşim diyeceksiniz. Ülkenizden 20. Yüzyılda bir Hülagu geçerse o da mukadder oluyormuş demek ki) Ülker 11. Yüzyılda kullanıldığını görebiliyoruz. Uyduruk bir kelime değil yani. Ülke ise 15. Yüzyılda görebiliyoruz. Nişanyan Moğolca pay etmek anlamındaki üli kökünden geliyor diyor. Ben Moğolca ile Türkçeyi birbirlerinden çok farklı göremeyen biri olduğum için benim açımdan problem yok. Kelime Moğolca denilince anlamı, kökeni takip edilemez gibi bir anlayışa kapılabilir kimi etimoloji ilgilileri. Bu Soğdça kelimelerde benim için de böyle ne yazık ki. Bir çokları ise İngilizce kelimeleri bile kökeni olmayan, anlamı olmayan kelimeler zannediyor.
***
Ülemek kelimesinde yavaşça sallamak anlamı da varmış. Elemenin farklı bir telaffuzu da olabilir. Ülemede keskin aletleri bileme anlamı da varmış. Bu anlamı kelimenin başına k ve y sesi gelmiş hallerinde de görülüyor. Üleme kelimesinde beğenme, sevgi anlamı da varmış. Ökse otu için Divanü Lügatit Türk’te ülike kelimesi kullanılmış.
Ülke, Moğolcasında ölke şeklinde geçiyor. Türkmencede ülke, Farsçasında ulkâ. Bir halkın barındığı ve sahip olduğu devletin topraklarının tümüne, yurt; memleket; diyar anlamında ülke diyoruz. İklim, verimlilik gibi özellikleri bakımından düşünülen toprağa da ülke diyoruz. Ülke açmak tabiri ulus devlete geçtik geçeli pek de kullanmadığımız bir tabir. Savaşarak bir ülkeyi ele geçirmek; topraklarına katmak kast ediliyor ülke açmak deyince
Bazı r’leri söyleyemeyenler ürkek kelimesini ülkek şeklinde söylüyormuş. Hilmi Ziya Ülken’in soyismindeki “ülken” Kazakçada yüksek büyük anlamına geliyormuş. Kelime ülgen şeklinde de telaffuz ediliyor. Moğolistan’a gittiğimde Bayanülgey şehrinde kalmıştım ağırlıklı olarak. Ülgen de deniliyordu Bayanülgey’e. Ülgen Altay dağlarının eteklerinde bir şehir idi.
Ülker ise civciv kafesine verilen bir isim. Boğa takım yıldızında yedi yıldızdan meydana gelen yıldız kümesine ülker yıldızı deniyor. Süreyya yıldızı da deniyor ülker yıldızına. Ülker çiçeği ise yıldız biçiminde küçük parçaları olan, iri bir çiçeğin adı.
Divanü Lügatit Türk’ten öğrendiğimize göre “ülker çerig”, savaşta düşmanı pusuya düşüren askerlere denirmiş.
.18/05/2018 22:35
Sizi biraz dolaştırayım
Dolanmak kelimesi bana ilginç gelen kelimelerimizden birisi. “Sana hangi kelime ilginç gelmiyor ki Asım Efendi?” diyecek olsanız diyecek bir şey bulamam; elhamdülillah demeyi de ihmal etmeden acaiplikler ve garaiblikler ülkesi kelimelerime dalarım tekrar.
Dolaşmak kelimesinin kökü ne ola sizce? Dolmak diyebilirsiniz en fazla. Tabii eğer Kökses Teorisine aşina değil iseniz. Kökses teorisine başvurmadan kelimeyi inceleyecek olduğumuzda bile bu kelimemiz ilginç bir kelime. Bir de o teoriyi uygulayarak kelimeyi çözümlediğimizde neler elde ediyoruz neler. Kökses teorisine bakmadan şunları söyleyebiliriz:
Dolmak, dolamak, dolaşmak. Dolmak deyince üzüm yaprağından yapılan sarma da denilen dolmayı da hatırlayalım oruç oruç. Bir kısım insanlar o mübarek yemeğe dolma derken bir kısmı ise sarma demiş. Başka isim takılmış mıdır, bilemiyorum. Demek ki insanların bir kısmı yaprağın içini doldurma kısmına odaklanıyor, bir kısmı da o yaprağı sarma eylemimize. Benzeri bir durumu döner ve çevirme yiyeceğimizin isminde görüyoruz. Tüm Dünyaya ihraç ettiğimiz kelimelerden biri olan döner ateş etrafında döndürüldüğü için ona döner diyoruz. Dönerse eğer, döndürürsek lezzeti gelecek çünkü. Çevirme diyen kim? Araplar! Geçen Aksaray metrosunun orada Arap dönercilerin önünden geçerken bir döner alayım dedim. Garsona söylerken ne diyorsunuz bu dönere diye sordum, “şavirma” dedi. Çevirme yani dedim. La, laa! dedi. Bizim çevirme Arapçaymış. Ben de sordum, peki kökü ne, sülasisi ne? Şavirma ile aynı köke sahip Arapçada başka hangi kelimeler var. Dedi, şavirma isimdir. Biz Arapça biliyoruz, Türkçe değil! Adamcağızın üzerine fazla gitmedim. Çevirme kelimesini Arap kardeşimiz şavirma, şavirme şeklinde söyleyebiliyor. Bir de kelimeyi öyle benimsemiş ki bu kelime Arapçadır diyor. Bu güzel bir durum bence. Adamın kelimemizi sahiplenmesine kızmaya, sinirlenmeye gerek yok. Minik bir tebessümle geçebiliriz mevzuyu. Bu çevirme kelimesi ile Belçika veya Hollanda’da karşılaşan Cihad Arınç kardeşimin anlattıkları geldi hatırıma şimdi. Anlatalı 15-20 yıl oluyor belki. Akrabası ile gezerken bir dönerci görmüş. Fakat dönercinin camında yaklaşık olarak şöyle bir kelime yazıyormuş:: Okumaya çalışmış kelimeyi, altında Arap harfleri ile de yazılı olduğu görmüş, hemen okumuş: “şevirme”. “Aa, bu bizim çevirme!”
Tabii dönere birileri neden döner der, başka birileri de neden çevirme der, bunu da bir düşünmeli. Daha doğrusu dönme ile çevirmenin farkı ne, benzerliği ne; bunun üzerinde durmalı biraz. Yoksa oruç oruç Türk usulü döner, Arap usulü Şavirme düşünüp durmanın pek de bir faidesi yok.
Dönme kelimesindeki “n” sesi dönüşlülük “n”si. O kadar kaynaşmışlar ki dönüşlülük kelimesi de dönme kökünden. İşleri çekip çeviren ses ise ağırlıklı olarak “n” sesi. Çevirmek ise çevre, çekme, çeğirme gibi kelimelerle düşünerek mahiyetini biraz daha kavrayabileceğimiz bir kelime. Döner kendisi dönüyor. Başkası bir şeyi döndürebiliyor. “N” kendi etrafında gerçekleştiriyor eylemi. “Çevirme” eyleminde ise kendisi o eylemi yapamıyor, başkası yapacak “çevirme” işini. Yani meşhur Türk etli yiyeceklerinden dönere döner diyenler meseleye tamamen et merkezli bakıyor iken, ete odaklanmış iken, eti özne olarak görürken o dönere çevirme diyenler eti nesneleştiriyorlar.
Latifeyi çok uzatmayıp lafı çok dolandırmayıp dolaşma, dolanma kelimelerine getireyim sözü. Dolmak ile dolamak arasında zihnimiz irtibatta zorlanıyor. İpi doladığımızı düşünelim. Dolama ile dolaştırma eylemi ve dolandırma eylemi arasındaki irtibatı zihnimizin kurması zor değil fakat hepsinin kökü durumundaki “dolma” ile bu üç kelime arasındaki irtibatta zorlanıyoruz. Dolanma kelimesindeki “n” sesinin yine dönüşlülük “n”si olduğunu, kendilik “n”si olduğunu görebiliyoruz. Peki kelimemiz dolap olduğunda ne oluyor, dolamak dolaşmak ile dolapın bir alakası var mı?
.25/05/2018 22:46
Sözlük özgürlüktür!
İstanbul Milli Eğitim Müdürlüğü 2017-2018 Eğitim Öğretim yılında güzel, farklı, faydalı bir çalışma başlattı. Sözlük Özgürlüktür Projesi isimli bu proje ilk yılını hedeflenenin çok çok üstünde bir öğretmen tarafından benimsenerek tüm sene boyunca birçok kıymetli çalışma ile sürdürüldü.
Mart ayına kadar 1000 öğretmene ulaşmayı hedefleyen çalışmada Mart ayına gelindiğinde 6 bin 200 öğretmene ulaşıldı. Milli Eğitim çevrelerinin gözlemine göre öğretmenler arasında Sözlük Özgürlüktür Projesi İstanbul’un şimdiye kadar en çok benimsenen projesi oldu. Okulların, öğretmenlerin bir projeyi bu denli benimsediği ve iştiyakla uyguladığı görülmediği ifade ediliyor. Projenin sahibi İstanbul Milli Eğitim Müdürü Ömer Faruk Yelkenci. Müdürümüz bu projeyi büyük eksikliğin gayet bilincinde olarak hayata geçirmek istediğinde sözlüklerle öğrencilerin irtibatını kuvvetlendirmeyi hedefleyen bir projenin nasıl verimli bir şekilde yürütülebileceğine dair kanaatlerimizi kendisi ile paylaştık. Süreç içinde proje koordinatörü olarak gayret ettim, ekip kurdum. Güzel, fedakar, sözlük meselesine inanan bir ekibimiz oluştu. Benim de Sözlük Özgürlüktür’ün büyümesinde, yayılmasında bir katkım olduysa ne mutlu.
Peki diyeceksiniz, neyin nesiymiş bu Sözlük Özgürlüktür? Onu biraz açayım sizlere:
Sınıfta günün kelimesi uygulaması, panoların verimli kullanılması, öğrencilerin kendi sözlüklerini oluşturması, öğrencilerin her hafta bir beyti sınıflarında arkadaşları ile birlikte ezberlemesi, beyitlerin kelimelerini çalışmaları, kütüphanede bir yazarla, ilim adamı ile sözlük sohbeti yapılması, derste müstakilen sözlük okunması ve hepsinden önemlisi bir klasik eserimizin ders kitabı olarak sene boyunca okunması.
İlkokullarda birçok oyun ve yarışma şeklinde etkinlikler düşünüldü. Sonuç, ortaya muazzam özverili öğretmenler ve öğrenciler çıktı. Sözlük Özgürlüktür çalışmalarından özellikle klasik eser dersi çalışmasını biraz açmak isterim. Bunu yapmak için Türkçe öğretmeni, edebiyat öğretmeni olması şart değil. Tek şart okumayı, kitapları seven herhangi bir öğretmenimizin aşağıda bulunan klasik kitaplarımızdan birini seçip dersine girdiği sınıflardan birinde veya hepsinde haftada bir ders saati olacak şekilde ve kitabın bitimine değin sürecek bir şekilde okuyup, okutup tahlil edip, ettirmesi. Klasik Eser Dersi dediğimiz dersi; pratikte de bilinçli bir şekilde Yunus Divanı Dersi, Safahat Dersi, Mecelle Dersi diyerek bu dersi sene boyunca öğrencileri ile işler. 1000’e yakın öğretmenimiz bu dersi yapmaya gayret etti. Sultan Murad Hanın Fatih Sultan Mehmed’e Nasihatler kitabı, İsmail Hakkı Bursevi’nin Mesnevi’nin Ruhu, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın İnsan-ı Kamil’i, Katip Çelebi’nin Mizanül Hakk’ı, Ahmed Cevdet Paşa’nın Mecelle’si, Fuzuli’nin Leyla vü Mecnun’u sene boyunca ders olarak işlendi. En çok rağbet gören ders Yunus Divanı Dersi ile Safahat Dersi idi.
Bunun aynı zamanda okulculuk sistemimizde kilitlenip kalmış olan ders adları, okuma kültürünü beslemeyen ders kitabı içeriği meselelerinin de çözümü olabilecek bir yaklaşım olduğunu gördük.
Ders kitapları sektörü ile kültür kitabı sektörü birbirinden fazlaca kopuk ne yazık ki. Ülkedeki kitap okuma seviyesinin düşüklüğünün en temel sebeplerinden biri de bu bence. Sahadan bir kardeşimizden duyduğuma göre Türkiye’de ders kitapları yayıncıları kültür yayıncılığına hizmet etmiyor; daha çok kendi bireysel köşk, yalı, villa kültürlerine hizmet ediyor imiş.
Biz Sözlük Özgürlüktür’e dönelim. Sadece 900 öğretmen 2 binden fazla sınıfta, haftada bir düzenli beyit ezberlediler. Ortak hafızada dolaşan birbirinden kıymetli beyitler ezberlediler.
Tüm çalışmaları anlatmam imkansız. Bir kaç tanesini yazayım: İstanbul çapında açılan Sözlük Özgürlüktür yarışmalarına 4 bin 500 öğrenci başvurdu. Bunlardan sadece 1200 tanesi öğrencilerin kendi yazdıkları tematik sözlükler. Sözlükleri görseniz bayılırsınız. Yunus Emre Divanı Dersi vesilesi ile 110 yeni beste yapıldı Hazreti Yunus’tan. Sadece 970 öğrenci kendilerine verdiğimiz beyitlerin 35’ini ezberlemek yerine 70 beyitin tamamını ezberlediler, pazartesi, salı günü yapacağımız yarışmada en iyilerini seçmeye çalışacağız ama bence çocuklarımızın hepsi harika. 70 beyit bilmek ne demek, aklınız alıyor mu?! Söylediklerimi biraz daha somut görmek için bilgisayarınızın, telefonunuzun arama sayfasına Sözlük Özgürlüktür yazmanız yeterli. Karşınıza bir birinden güzel onlarca uygulama örneği çıkacak.
Çarşamba günü ise yarışmalara katılan tüm öğrencilere hediyeleri takdim edilecek. Buradan Sözlük Özgürlüktür’e emeği geçen tüm ekip arkadaşlarıma öğretmenlerimize, yardımcım İbrahim Akçay Bey’e çocuklarımıza ve İstanbul Milli Eğitim Müdürümüze teşekkür ediyorum.
.01/06/2018 23:23
Elmanın manasını ekşitmeden
“Elma” kelimesini irdeleyelim bir bakalım. Elma Türkçe bir kelime mi? Türkçe ise manası ne? Neden kelimeyi “elma” olarak telaffuz ediyoruz? Alma şeklinde kullananlar neden alma diyorlar. Brockelmann, elma kelimesini almıla kelimesi ile irtibatlı olarak değerlendiriyor. Munkacsi, Hint Avrupa dillerinden alıntı olduğunu söyleyip “Sanskritçe ekşi anlamına gelen ‘amla’ kelimesinden geliyor” diyor. Hint Avrupa dillerinden geldiğini söyleyen Türkolog az değil. Ramstedt ise almıla biçiminden yola çıkarak “lim” diye bir kökle ilişkilendiriyor. Hasan Eren yarım sayfa bilgileri döktükten sonra “Kelimenin kökenini bilmiyoruz” diyor. Osman Fikri Sertkaya “elma” için müstakil bir yazı yazmış. Kelime eski Uygur metinlerinde alımla şeklinde geçiyor imiş. Uygurca Sözlüğünde ödünç kelime olarak kaydedilmiş. Clauson da ödünç kelime olduğunu söylüyor. Doerfer’e göre Moğolca’daki kelime “alima” şekline geçmiş. “Alma” Moğolcanın “alima”sının “alma”laşması ile ortaya çıkmış. Macarcada da “alma” duruyormuş hala ve “Eski Türk dillerinden kalma bir kelimedir” diyor Gombocz. Almıla kelimesini anlayamıyoruz ama muşmula kelimesini de hatırlamak iyidir “almıla ve “muşmula” kelimelerindeki “mıla” “mula” kısmını daha iyi anlayamamak için. Ne kadar anlayamadığımızın farkına varabilirsek kelimeyi ancak o kadar anlamaya ihtiyaç duyuşumuzun şiddeti artar ve anlamaya yaklaşmış oluruz. Muşmula için Nişanyan Rumca diyor. Döngel de deniyormuş muşmulaya. Alma ile Hint Avrapa ailesinden bir kelime olan “abel” arasında bir irtibat kurmaya çalışıp durmuş yabancı Türkologlar. Abel dediği “apfel”in “apple”nin dedesi.
Divanü Lügati’t Türk’te nasıl geçiyor peki? Kaşgarlı Mahmud ne diyor elma için? Besim Atalay Divanü Lugati’t Türk’ü yayına hazırlarken kelimenin imlasının açık olmamasından dolayı kelimeyi hem “alımla” şeklinde hem “almıla” şeklinde okumuş: “Alma: elma, Oğuzca. Öbür Türkler almıla derler” diyor. Şöyle bir cümle de vermiş: “Atası açığ alımla yese oğlunun dişi kanar.” Açığ alımla dediği ekşi elma diye anlam verilmiş “açığ” kelimesine. Bu bizim bildiğimiz “acı” kelimesi. Acı ile ekşinin farkı az çok Türkçede bellidir. Acı kelimesine ekşi manasının verilmesi ne kadar doğru kabul edilebilir mi? Buna çok takılmasak diyeceğim ama “ekşi” Türkçe midir, bunu da bir yoklayalım: Evet Türkçe! Divanü Lugati’t Türk’te geçiyor. Kelimenin ek kök ve anlam ilişkisi kendisini hemen vermiyor. Bu tip kendisini hemen vermeyen kelimelerin kök ve anlam ilişkisini çözebilmek için Kökses Teorisi çok harika bir anahtar. Nice profesörlerin çözemediği, yanlış çözümlediği yüzlerce kelimeyi bu teoriyi kelimeye uygulayarak kolaylıkla çözebiliyorsunuz. Elmadan ekşiye doğru kayıyoruz ama acı elmaya kadar gittik dikkat ettiyseniz. Acı elma dediği yer elması mı acaba? Elmanın tatlısını daha çok seven biri olarak elma kelimesinin anlamının ekşinin altına hapsolması elbette içime sinmiyor. Ekşimek kelimesinin kökündeki “ek” ile “kekre” “kekremsi” kelimelerinin kökünde gördüğümüz “ek” arasında bir irtibat yok mudur diye düşünmeden edemiyor insan. Fakat acı ile ekşi kanaatimizce farklı kelimeler. Ekşideki “ş” sesi aslında dilimizde bıraktığı tadı ifade etmeye matuf bir ses.
Elmaya dönelim, Divanü Lügati’t Türk’ün başka bir maddesinde de şöyle diyor: Almıla: Elma, alma. “Atası anası açığ almıla yese oğlu kızı dişi kamaşır.”
Almıla kelimesini Nihal Atsız Bozkurtlar romanında dişi cins adı olarak kullanmış. Marcel Erdal “Alimla kelimesi Türkçeye Hin Avrupa dillerinden gelirken Toharca üzerinden gelmiştir” diyor. Osman Fikri Sertkaya Hoca kelimenin Hint Avrupa dillerinden geldiğine inanmadığını dile getiriyor makalesinde. Alımla kelimesi bizi aluç kelimesine de taşır ve alıç meyvesi ile de kelimeyi karşılaştırmayı gerektiriyor elbet. Ayrıca akla Farsçadaki “alu” “ali” kelimeleri de geliyor; şeftali, zerdali. Farsçadaki “alu” erik anlamına geliyor.
Türkologlarımızın problemi şu: Hem kelimeyi ses üzerinden değerlendirmek yerine yazı üzerinden değerlendiriyorlar hem de elma/alma kelimesinde nasıl bir anlam olabilir; bunun üzerinde pek de duramıyorlar.
Bunları irdelemeyi ise başka bir yazıya bırakalım.
.22/06/2018 22:54
Nereye gitti o sevdiklerimiz?
Bitmek gitmek yitmek kelimelerindeki “it” kökü itmek ile alakalı olmalı. Gitme eylemini ifa eden birisi yani giden birisi nasıl bir itme eylemi gerçekleştiriyor olabilir ki? Biz itmeyi bir başka nesneyi itme, kendimizden uzaklaştırma olarak anlıyoruz. Giden bizden uzaklaştı evet, ama biz mi ittik ki onu? Sahi nereye niye gitti o sevdiklerimiz?
“İtmek” kelimesinin de köküne gitmeye çalıştığımızda kelimenin “imek” yardımcı fiiline “t” sesinin gelmesi ile oluştuğunu görürüz. Bu fiile de yardımcı fiil denerek tek başına bir anlamı yok denilip önemsizmiş gibi algılanması o kadar büyük bir haksızlık ki. Anlamı var, kolayca ifade edemiyoruz. Ve o kadar güçlü bir kelime ki başka kelimelere de yardıma koşuyor! “Etmek” kelimesinin daralmış hali diyebiliriz belki de “itmek” kelimesine. Veya şöyle de görebiliriz kelimelerimizi: “emek” ve “imek” fiilleri. Emek kelimesini isim olarak algılıyoruz günümüzde. İnsanlar emek kelimesinin kökenini yoklamıyor bile ne yazık ki. Vadi Yayınlarının eski sahibi Ercan Şen Ağabey “emek” kelimesinin kökenini irdelemeye çalışınca karşılaştığı acı tabloyu anlatmıştı iki ay kadar önce.
***
Sosyalistlerimiz emek kelimesi üzerine etimolojik açıdan hiç kafa yormamışlar diyordu. Kelimeyi emmek ile irtibatlı açıklayanlar var. Emek emmekten geliyor ise emek ve emmek diye neden iki ayrı kelimemiz var. Emmenin emekten geldiğini iddia etmemiz eme (eğme diye de okuyabilirsiniz) eylemi ile emme eylemi arasında irtibat kurmamıza mani değil. “Emek” kelimesi, “etmek” ve “eylemek” kelimelerinin daha da kök halinin masdarı. “İmek” ise birçok kelimenin sonunda görmeye alıştığımız “idi”, “imiş”, “ise”nin kök halinin masdarı. Bu masdar da ne kelimedir kardeşim. Çocukken karşımıza ne kadar da çok çıkar dururdu. Kelimeyi masdar yazanlar da var mastar yazanlar da var. Biraz bakındım sözlüklere masdar ile mastar birbirine karıştırılmış. (Mim sad dal ra) harfleri ile yazılıyor. Bir de (mim sad tı ra) ile yazılanı var, ona sıvacıların duvar düzeltmek için kullandıkları mıstar da denilen alet ile karıştırılmış. Masdardaki “sadr” göğüs, kaynak, kök anlamında kullanılıyor.
Bitmek gitmek ve yitmek kelimelerini irdelediğimizi; titremek, titiz, çit ve çitileme kelimelerinin de aynı kökün diğer kelimeleri olduğunu hatırlatayım tekrar. Kelimeyi kökü ve eki ile en güzel fark edebileceğimiz kelime “titremek”. İtilmiş olana tekrar bir ettirgenlik t’si getirerek itilen şey gidip gelmeye başlıyor. Biten şey elimizden bitip gidiyor. Buradaki “b” sesi benin “b”si olmalı. Giden, biten şey yitmiş oluyor.
***
Geçen hafta bitmek, gitmek, yitmek kelimeleri arasındaki irtibatı yoklarken demiştik ki “bitirmek” derken bitme, tükenme anlamını gördüğümüz kelime “r” yerine “ş” sesi geldiğinde ne oluyor da, nasıl oluyor da yanyanalık ve birleşme anlamı kazanıyor?
“Ş” sesinin işteşlik anlamı kattığını biliyoruz kelimeye. İşte tam da burada Türkçede ortak köke sahip kelimelerin ek olarak aldığı seslerle nasıl yeni anlamlar kazandığını izleyerek, takip ederek seslerin tek tek kelimenin başında, ortasında ve sonunda hangi anlamlara sahip olduğu ortaya konulabilir diye bir iddiada bulunuyorum. Eklerin demiyorum, dikkat ediniz lütfen; seslerin diyorum. Tek tek her bir sesin geldiği kelimeye nasıl bir anlam kattığı izlenebilir diyorum.
Bunu genellikle sesler düzeyinde değil de ekler düzeyinde izlemeye yatkın kafalarımız. Bitirmek ve bitişmek ilişkisini düşünmüş olmasanız bile “çekilmek” “çekinmek” ilişkisini rahatlıkla düşünebilirsiniz. Değişen seslerimiz “l” ve n”. Fakat “çekmek” ve “çevirmek” ilişkisini düşünmeyiz ne yazık ki. Daha küçüklükten okullarda dilimizle irtibatımız zayıflatıldığı için bu tür incelikleri göremez hale getirtiliyoruz. Çekip çevirmeyi de haftaya irdeleyelim.
.29/06/2018 22:54
Her kelimeyi çekip çevirmek öyle kolay mı?
Bitirmek ve bitişmek kelimeleri arasındaki anlam farklılaşma ilişkisini düşünmüş olmasak da, böyle bir ilişkiyi düşünmek aklımıza hemen gelmese de başka benzeşen kelimeler arasındaki değişimi yakalamaya çalışmak bu meselelere meraklı birçok insanın üstesinden gelmeye girişebileceği bir iştir. Bu tarz bazı kelimeler düşünelim: Taşı-n-mak - taşı-t-mak - taşı-r-mak; kavu-ş-mak - kavu-r-mak; öğre-n-mek - öğre-t-mek; karı-l-mak - karı-ş-mak – karı-n – karı-k; düşü-n-mek - düşü-r-mek; ötü-ş-mek- ötü-r-mek; “çeki-l-mek” “çeki-n-mek”…
Bunlardan taşınmak ve taşıtmak ilişkisi hemen aklımıza gelebilecekken taşırma kelimesinin de bunlarla alakalı olacağı hemen aklımıza gelmez ve düşünmeyiz “r” sesi “taşımak” kelimesine gelerek kelimeyi nasıl değiştirdi.
Kavuşmak ile kavurmanın birbiriyle ilişkili olabileceği de aklımıza gelmez. Kavşak kelimesinin hele, yolların kavuşmasını ifade eden kavuşak şeklinde de okuyabileceğimiz bir kelime olduğunu kolayca görmeye yatkın değildir zihinlerimiz.
***
Öğrenmek ve öğretmek kelimelerini beraber bolca kullanırız, “n” ile “t”nin geldiği kelimeye nasıl bir anlam kattığı okullarda da öğretiliyor ama diğer seslerin geldikleri kelimelere nasıl anlamlar kattığına sıra pek gelmiyor.
Karılmak, karışmak, karın karık ilişkisinde ise ilk ikisi belki kimilerimizin düşünüp irtibat kurabileceği iki kelimemiz ama karık ve karın ilişkisi ilk ikisinde irtibat kurabileceklerin de aklına gelmekte zorlanacağı kelimeler.
Düşünmek, düşürmek ilişkisine gelince; birkaç yazar düş, düşünmek ve düşmek ilişkisi üzerinde durdu da artık biraz kurulabiliyor.
Ötüşmekten ötürmeye geçmek ise çoğumuzun aklına gelmez. Ötürmek kelimesini kullanmayı çoğumuz bırakmıştır muhtemelen. Yunus’un “Elif okuduk ötürü” mısraındaki “ötürü” de neyin nesi, aklımıza bile takılmaz duyduğumuzda, okuduğumuzda ne yazık ki.
“Çeki-l-mek” “çeki-n-mek” ilişkisini ve farklılığını ise rahatlıkla düşünebiliriz. Değişen seslerimiz “l” ve n”. Fakat “çekmek” ve “çevirmek” ilişkisini düşünmeyiz ne yazık ki. Daha küçüklükten okullarda dilimizle irtibatımız zayıflatıldığı için bu tür incelikleri göremez hale getirtiliyoruz.
“Çekip çevirmek” şeklinde de bir ifade kalıbımız var oysa. “Çe” köküne “v” gelirse kelimeyi ne yapıyor, “k” gelirse kelimeyi ne yapıyor, buna bakmayı milletçe ihmal ediyoruz. Hayır, bakmadıkça elimize ne geçecekse?! “Bakınca ne geçecek ki” diyecek birilerinin karşıma çıkacağını Allah’a şükür düşünmüyorum. Ayrı dünyalarda yaşıyoruz çok şükür onlarla.
Sormuşken “çevirme” ile “çekme”nin farkı ne sorumuzun cevabını da yoklayayım: “v” sesi ile “k” sesi aslında birbirine yakın sesler ama yakın olmaları aynı olmaları anlamına gelmiyor. “V” sesi yumuşak g ile yer yer yerlerini değiştirerek kullandığımız bir ses. Örnek veriyorum: Çevirmek, çeğirmek, eğirmek. Hatta çekirdek kelimesi bu yer değiştirmenin en net görülebileceği kelime: Çivit - çiğit - çiğdem - çeğirdek - çekirdek.
“Ğ” ve “v”nin “k” sesinden farkı; gerçekleştirdiği eylemi daha yumuşak bir şekilde gerçekleştiriyor olması. “K” sesi ise o eylemin daha somut, sert, net gerçekleştiğini gösteriyor. Çekmek daha sert bir eylem iken çevirmek en azından daireselliği ile çekmekten farkını görmemize imkan tanıyor. Tabii çevirme kelimesindeki “r” sesi ne yapıyor, bunu görebiliyor olmak için çekirdek kelimesinden başka ona çok benzeyen “çekirge” kelimesinin “çekir” kısmında kelimede neler olup bittiğini, ne gibi anlamlar etrafında dolaştığımızı biraz ifade edebiliyor olmayı başarmak gerekiyor. Yazının sonuna gelmişken bu bana o kadar güç bir iş olarak geliyor ki işin bu tarafını şimdi hiç çekip çevirebileceğimi sanmıyorum.
.07/07/2018 00:50
Elimizdeki Türkçe
Türkçede el kelimesinden ne gibi kelimeler türemiş, hangi kelimelerimiz el ile başlıyor bunu biraz görmeye çalışmak istiyorum. Yaşar Çağbayır’ın on ciltlik Büyük Türkçe Sözlüğünde sadece el maddesi 12.5 sayfa. İlk iki harfi el ile başlayan kelimeler ise 20 sayfa tutuyor.
El kelimesinin hemen hemen hepimizin aklımıza ilk gelecek anlamı muhtemelen kolun bilekten sonra başlayan, tutmaya, iş görmeye, dokunmaya yarayan kısmı olacaktır. Kelimeyi yabancı anlamında da kullanıyoruz. Yurt ülke anlamında bir el ile karşılaşıyoruz. İl ile el aynı kelimeler midir? Bunun cevabı biraz uzun. Günümüzde vilayet anlamında kullandığımız il kelimesi anlamı uydurulmuş bir kelime. 1900 yılından önce Türkçede vilayet anlamına gelen bir il yok idi. Ülke anlamına gelirdi o kelime. 90 yıldır Latin harfleriyle yazmak zorunda bırakılmış olmanın bir sonucu olarak Türkçe’de iki tane oldukları ve birbirlerinden farklı oldukları rivayet edilen “e” sesini artık pek de ayıramıyoruz. İçinde “e” geçen kelimelerde hangi “e”nin bizim bildiğimiz(!) “e” olduğunu ayrıştırabilmek eskilerin becerebildiği kadar kolay değil artık.
***
Önce Türkçe olmayan “el” ile başlayan bazı kelimeleri yazayım. Önce Türkçe olmayanları buraya alıyorum çünkü onları bir aradan çıkaralım ki kafamızı karıştırmasın. Memleketimizde okullarda Türkçe garip, dışarıdan aparma yaklaşımlarla öğretilmeye çalışıldığı için 30 yıl Türkçe öğretmenliği yapanlarımız bile bir kelimenin Türkçe olup olmadığını az çok çıkarabilecek bir bilgiye sahip olmayabiliyor.
Ela Arapça, elastik Fransızca, elbasan Arnavutça, Arnavutluk’un Elbasan şehrinden dilimize tava ile buluşarak yerleşmiş. Elbet Arapça, elbise Arapça libas kelimesinden geliyor. Eldiven Farsça Türkçe karışımı olarak algılanıyor genel olarak. Yaşar Çağbayır kelime acaba tamamen Türkçe olabilir mi diye bir soru işareti de koymuş divan kelimesini tüğmekten (bağlamak) getirmeyi deneyerek. Üstad Sezai Karakoç’ta sıkça geçen güzel kelimemiz gökkuşağı anlamındaki eleğimsağma’nın Arapça alaim-i sema’dan geldiğini biliyoruz. Ağıt anlamındaki eleji Yunancadan gelmiş. Elektrik de Yunanca yine. Elem Arapça, elim de oradan geliyor. Eleman Fransızca elementten gelmiş. Elest bezmi derken kullandığımız “elest” Arapça bir soru kelimesi. Bin anlamına gelen elf Arapça, lafızın çoğulu elfaz Arapça, nağme anlamındaki elhan Arapça.
“Elimine etmek”teki elimine Fransızca. “Elinin körü” ifadesini Yaşar Çağbayır ölünün gûr’u yani ölünün mezarı veya ehlinin gûr’u söyleyişinden geldiğini yazmış ama insanın aklı alası gelmiyor. “Elinin körü”nü “elinin tersi” ile alakalı anlamak daha Türkçe geliyor bana. Elips Yunanca, elit Fransızca. Elmas Yunanca imiş. Elsine lisanın çoğulu, Arapça bir kelime. Elvan yine Arapça, levn’in yani rengin çoğulu. Elveda Arapça, veda kelimesinin başına “el” artikelinin gelmesi ile oluşmuş bir kelime. Elyaf Arapça lif kelimesinin çoğulu bir kelime. Elzem de Arapça lüzum, lazım kelimesinin çoğulu.
Şimdi “el” ile ilgili elimizde neler var, hangi kelimeler var, bakmaya başlayabiliriz. Elimizde derken 1939-41-47 yıllarında çıkmış, değerli kitapkolik Sıtkı Türkan Ağabeyin hediye ettiği üç ciltlik bir güzel derleme sözlüğü olan Söz Derleme Dergisinden hareket edeceğim.
“El” için ilgi, alaka anlamında bir kullanım varmış Giresun’da. İstanbul’da tespit ettikleri “elağız” diye bir kelimemiz var imiş, dedikoducu anlamında. Derleyiciler bu kelimeyi İstanbul’dan tespit etmişler ama İstanbul deyince acaba İstanbul’un yerlisi mi değil mi diye ister istemek düşünmek gerekiyor. Derleyici de kelimeyi yazarken İstanbul’un yanına bir soru işareti koymuş zaten. “Elavay” diye bir kelime var imiş. Bu kelime farklı yörelerde farklı telaffuzlarla da telaffuz edilmiş: “Eleva, elevay, elganim şeklinde söyleyenler de olmuş. Beceriksiz anlamına gelen bir kelime imiş. Yaşar Çağbayır Arapçadan geldiğini söylüyor.
El yordamı ile, Orduluların söyleyişi ile “el avı” ile “el”i yoklamaya devam edeceğiz inşallah.
.13/07/2018 23:05
Bir elin başına neler gelebilir bakmadan
“Elavı” diye bir kelime Ordu çevresinde el yordamı anlamında kullanılan bir kelime. El yordamı hangi yörenin kelimesi, Tarama ve Derleme Sözlüklerinden ona bakındım, ilkin bulamadım. Sonra sadece yordam kelimesine bakındım, hayli yörede bu kelime kullanılıyormuş.
“El beli” çelik çomak oyununda atılan çeliğin karşıdaki tarafından tutulmasına deniliyor imiş. Zikrettiğimiz kelimelerin “el” ile irtibatı yakalaması kolay olanları problem değil fakat bazılarında “bu kelimenin de el ile alakası ne ki acaba diye de düşünmeden edemiyoruz.
İki kişi arasında söz getirip götüren kişilere “elberek” deniliyor imiş. Bu kelimeyi bir de “elbiri” şeklinde söyleyenler de varmış. Kelime, Çorum yöresinde bir kadınla bir erkeğin arasında söz götürüp getiren için kullanılır iken Bilecik çevresinde “elberek” şeklinde kullanılıyor imiş. “Elbir” dediğimizde ise iki kişinin arasını bulan, mutavassıt anlamında kullanılıyor imiş. Elleri birleştiriyor, birbirine yabancı olanları birleştiren kişi şeklinde düşünebilir kelime.
“Elbeşik” diye bir kelimemiz varmış. Saatçilerin kullandıkları ufak kıskaca “elbeşik” deniliyor imiş. Amasya çevresinde kullanılan bir kelime. “Elbeşte”, Seyhan yöresinden bir kelime. Tabakların kullandıkları tekneye deniyormuş. Tabak dediği burada tabbak, debbağ. Tabakhane kelimesinde kullandığımız tabak bu, yemek tabağı değil. Derici buradaki anlamı. Antep yöresinde kulplu, büyük kazan anlamına da geliyor imiş “elbeşte” kelimesi. “Elbeşte dağarı” diye bir tekne var imiş. “Dağar” kelimesinin kullanılması ilginç. Isparta yöresinde debbağların, tabakların deri ıslattıkları içerisine palamut koydukları tekneye “elbeşte dağarı” deniyor imiş. Konya’da kuyu çengeline “elbeştir” deniyor imiş, yine bu da “elbeşte” ile benzer bir kullanım.
“Elbeyi” diye bir kelimemiz var Yozgat çevresinde; bunu İlbeyi şeklinde de görebiliriz. Nahiye müdürü, vali, mıntıka kumandanı anlamında kullanılan bir kelime.
Çanakkale yöresinde “elbin” diye bir kelimemiz varmış. Zemheri çok katı, sert soğuklar için kullanılan bir kelime imiş “elbin” kelimesi. “Elbin” kelimesindeki “n”yi kaldırıp “z” getirdiğimizde “elbis” kelimesi ile karşılaşıyoruz. Bu da sümüklü böcek, örümcek ve örümcek ağı için kullanıldığı gibi bitek olmayan toprak için de kullanılıyor imiş. Bayburt, Gümüşhane çevresinde sümüklü böcek için kullanılırken Konya, Elbistan, Maraş çevresinde örümcek ve örümcek ağı için kullanılıyor. Adana çevresinde de bitek olmayan toprak için kullanılmış.
“Elce” diye bir ilginç kelimemiz var, yağ tavası için elce kelimesi kullanılıyor imiş. “Elceği getir de yağ eritelim” diye de bir örnek cümle verilmiş sözlüğümüzde. Burada tavanın ele gelir bir nesne olmasından dolayı bu anlamda kullanıldığını görebiliriz.
Eldiven için “elçek” diye bir kelime kullanılıyor imiş. Ankara, Elbaşı, Kayseri ve Konya ve birçok yerde elcek kelimesi eldiven için kullanılırken Anadolu’da başka ismi var eldivenin: Ellik, elcik, elcimek, elçek, el çorabı, ellik çorabı, eldivan, elduğan, enlik, ennik
Çıkrığı çeviren kol içinde elcek kelimesi kullanılıyor imiş. Elci kelimesi Tokat yöresinde alışkın anlamında kullanılırken Seyhan çevresinde amele başı anlamında kullanılan bir kelime. Ayrıca elci kelimesinin Eskişehir yöresinde davar sürülerinin önünde giden koyun veya keçi için de kullanıldığını görüyoruz.
Elcik ise ekin biçerken parmak uçlarına takılan mahfaza, ellik olarak da kullanılıyor bu kelime elcek şeklinde de kullanılıyor. İnsana alışkın evcil hayvan için, elden yem yiyen hayvan için elcik kelimesi kullanıldığını görüyoruz.
Türkçede elden türettiğimiz daha bir hayli kelime var. Şimdiye kadar el kelimesinin sonuna gelen kelimelere bakmaya çalıştık. Daha hepsini de bitiremedik. Bir de biliyorsunuz, kelimenin sadece sonuna değil, başına da sesler geldiğini savunuyoruz köşemizde. Onlara da gelemedik daha. Başka dillerde de şüphesiz elden türeyen çok kelime vardır. Onlara da bakmaya ömrümüz vefa eder mi bilmiyorum ama elimiz tutuyor iken bu kelimelerimiz arasında hayretle gezinmeye devam edeceğim inşallah.
.20/07/2018 23:31
Seslerin yürüyüşünü duyuyor musun?
El kelimesinden türeyen neler var Türkçemizde, bunları görmeye çalışıyoruz bir süredir. Eldiven için “elçek” kelimesinin kullanıldığını söylemiştik “elik” kelimesi de kullanılıyor demiştik. “Elcimek” kelimesi de var imiş Muğla çevresinde. Bu tabii aktardığımız bilgiler 1940’ların kullanımları. Bu kullanımların bir kısmı artık iyice unutulmuş olabilir ne yazık ki. Fakat bir kelimeyi kullanırken kelime köküne hangi sesleri getirerek kelimeye nasıl bir mana attığımızı izleyebilmeniz açısından aslında çok çok kıymetli bilgiler Derleme Sözlüğündeki, Tarama Sözlüğündeki kelimelerimiz. Ayrıca bunlar Türkçe’nin sadece geçmişini keşfetmek ile alakalı veriler değil; bunlar yapay zekanın alıp başını gittiği, gideceği bir süreçte aslında yapay zeka yazılımları için Türkçe’nin ne kadar da elverişli bir dil olduğunu görebilmeye, keşfedebilmeye de yarayacak veriler.
Bu konuyla alakalı Türkçe’nin Yapay Zeka Üzerine Kurulumu isimli Hüseyin Rahmi Göktaş Beyin bir çok kıymetli bir eserinin bulunduğunu ve bu eserin Türkçe ve yapay zeka üzerine tek kaynak olduğunu da söylemeliyim.
Türkiye mi öyle, Dünya mı öyle, tam bilemiyorum; kıymetli bir bilgiyi yüzbinler, milyonlar, milyarlar değil de sadece siz üç beş kişi ile birlikte görebiliyorsanız o gördüğünüz, fark ettiğiniz bilgiden şüphelenmeniz gerekiyormuş gibi bir baskı oluşuyor üzerinizde. Ya başkaları size bu baskıyı yapıyor ya da başkalarına gerek kalmadan siz kendiniz içinizden bu baskıyı hissediyor, bu baskıyı kendinize uygulamaktan kendinizi alamıyorsunuz. Bu, niteliğe değil niceliğe değer veren, sayıya bakan demokrasici yaklaşımların sürekli toplumumuza dayatılmasının yan etkisi midir acaba diye sorgulamadan edemiyorum. Takılmayalım toplumun görme-görmeme biçimlerine, devam edelim.
Denizli çevresinde “elçin” diye bir kelimemiz varmış. Sürünün önünde giden kösemen için kullanılır denilmiş Derleme Sözlüğünde. Kösemen neyin nesiymiş diye Kubbealtı Lugatine ve TİKA’nın Yaşar Çağbayır Büyük Türkçe Sözlüğüne baktım, Farsçadan geldiği belirtilen, sakalı çıkmayan köse ile alakalı olmadığını anladım. Kös vurmak ile de alakalı değil imiş. Yol gösteren, dövüşken koç veya tekeye deniliyormuş. Cinsel istekliliği ifade eden kös ile alakalı mı, tam çıkamadım. Gözsüz tebek de denilen köstebek ile bir kök birliği anlamında bir irtibat olabilir mi deyip geçelim.
Tencereye Seyhan Kozan tarafında “elçek” deniliyor imiş. Bu “elçek” kelimesini Denizli’de yine çıkrık kolu anlamında kullananlar varmış. Çanakkale’de “elçik” kelimesi eldiven anlamında kullanılıyor imiş.
Şabanözü Polatlı çevresinde ilginç bir şekilde dikey açıya da “elçek” deniliyor imiş. “Elçim” diye bir kelimemiz var. Az olan, bir defada ele alınacak kadar az olan nesne. Bir tutam dediğimiz, bir avucun alabileceği kadar, bir demet, bir parça anlamına geliyormuş. Hatta bir de “bir hapaz” diye bir kullanım da var imiş. O da bir tutam, bir elin alacağı kadar anlamında bir kelime imiş. Konya, Maraş, Seyhan çevresinde de bu “elçim” kelimesi kullanılıyor imiş. “Elçim” Kütahya çevresinde ağustos böceği anlamında; Sivas çevresinde ise taranmış yünü bükmek için yapılan yumak anlamında kullanılıyor imiş. İçel’de “elçim” değil de “elçin” dediğimizde ekin biçilirken elde tutulan saplar kastediliyor imiş. Kışın ocak başında öten cırcır böceğine de Kütahya ve Bursa tarafında “elçin” deniliyor imiş.
“El çiti” dediğimiz bir kelimemiz var imiş. El çitisi şeklinde de geçiyormuş bu kelimemiz. Bu da Malatya çevresinde mendil için kullanılan bir kelime imiş. El çitilemek temizlemek ile alakalı. Eldeci ise Kayseri yöresinde hizmetçi kadın anlamında bir kelime. Eldeç Şebinkarahisar, Giresun çevresinde bulgur dövmekte kullanılan taş veya ağaçtan yapılmış dibek tokmağına deniyormuş. Eldek ise Mardin çevresinde ihtiyaten elde bulundurma ile alakalı imiş.
.27/07/2018 23:50
Karşıdan baktım kelebek!
Şebinkarahisar ve Giresun çevresinde “eldeç” diye bir kelimemiz varmış. Bulgur dövmekte kullanılan taş veya ağaçtan yapılmış dibek tokmağına “eldeç” deniyor imiş. Kelimenin sonundaki “ç” sesini “k” yaptığımızda “eldek” diye bir kelimeye ulaşıyoruz. Mardin çevresinde “eldek” kelimesi ihtiyat anlamında kullanılıyor imiş. İhtiyaten bir nesneyi elde bulundurma ile alakalı oluşturulmuş bir kelime olmalı “eldek”. Eskişehir’de bulgur taşının üzerindeki elle tutulan kısım anlamına geldiği gibi aletsiz kalmayı da ifade ediyormuş. Derleme Sözlüğünde şöyle bir cümle verilmiş: “Kirmenimi kırıp, beni eldek koydular.” İzmir’de ise ele geçirilmesi kolay kadın için kullanılıyormuş “eldek” kelimesi. Dileriz feminist kadın dernekleri bu kelimeye de savaş açmazlar. Kelimelerle savaşmak yerine helalden sapmaya meraklı sapkın, azgın Batıcı şehvetperest zihinlerle ve sistemle mücadele etseler daha doğru, daha sonuç veren bir iş yapmış olurlar bence.
Kelimenin sonundaki “k” sesini kaldırıp yerine “m” sesi koyduğumuzda “eldem” kelimesine ulaşıyoruz. Alışkın, ehli, evcil anlamında Muğla çevresinden bir kelimemiz imiş “eldem”. Kelime “elden” olarak söylendiğinde de evcil ile aynı anlamda kullanılıyormuş. Sonuna bir “lik” eki getirdiğimizde “eldenlik” kelimesini buluyoruz. Isparta’da salepçilerin üzerine bardak koyup ellerinde taşıdıkları teneke mahfazaya “eldenlik” deniliyor imiş Gerçek salep günümüzde iyice azalmış olduğu için artık salep ile ilgili, salepçilikle ilgili kelimeler de herhalde hayatımızdan çıkıp yok olmaya mahkum olmuştur. Aslında bir kelimemiz hayatımızdan çıktığında o kelime yok olmaya mahkum olmuyor; biz o kelimeden mahrum kalmış oluyoruz. O kelimesizliğe mahkum olmuş oluyoruz.
“Eldar” diye bir isim var. Azerbaycanlı Doç. Dr. Eldar Hasanoğlu Hocaya danıştım, hakan anlamında, ülke sahibi el+dar’dan geldiğini söyledi. “Elder” şeklinde kullanılır mı diye sordum, hiç duymadım dedi. Derleme Sözlüğünde de “elder” şeklinde bir kelimemiz yok. Esasen “der” yapım eki ile isimleşen pek kelimemiz yok. “Önder” ve bayrak gönderi derken kullandığımız “gönder” dışında hatırıma gelmiyor. Necmettin Hacıeminoğlu’nda geçmiyor. Tahsin Banguoğlu’nda da geçmiyor. Hüseyin Rahmi Göktaş ise önder kelimesinin “ön eder” ifadesinin birleşmesi ile oluşabileceğini konuştuk vakti zamanında.
“Elde” kelimesine “ş” sesini getirdiğimizde “eldeş” diye bir kelimeye ulaşıyoruz. Eldeş kelimesi ilginç bir şekilde Türk Dil Kurumu’nun Türkçe Sözlüğünde de Derleme Sözlüğünde de geçmiyor. TİKA’nın 10 ciltlik Yaşar Çağbayır Sözlüğünde de yok. Mantığımız Türk zihninin “eldeş” kelimesini kullanması gerektiğini söylüyor ama yok. Ama “eldeşik” diye bir kelimemiz var imiş. Maraş çevresinde kalaycı kıskacı için kullanılan bir kelime imiş.
“Eldeve” Çanakkale’de sahtiyan yağlamaya yarayan bir tür aygıtın ismi imiş. “Eldirek” ise yine eldeşik gibi kalaycı kıskacı için kullanılıyor. Ayrıca taneleri küçük yumuşak esmer renkli bir buğday için de Denizli çevresinde “eldirek” kelimesi kullanılıyor imiş.
“Elduran” ve “eldüren” şeklinde kullanılan bir bitkimiz, bir çiçeğimiz var imiş. Bayramlarda kabir taşlarına bağlanması görenek haline gelmiş bir çiçek imiş “elduran”. Bu elduran’ın ayrıca ağrıyan yerlere kaynatılarak sıcak sıcak sarılması suretiyle halk arasında ilaç olarak da kullanıldığını öğreniyoruz. Denizliler “elduran” derken Konyalılar “eldüren” diyorlarmış bu kelimeye.
“Ele” diye bir kelimemiz var. Bu kelime “hele, helee” kelimesinin Konya, Akşehir, Senirkent çevresinde “h sesi” olmadan söylenme şekli olsa gerek. “A!, Vili!, Ana!, Anay! Ay! Abov! Daa! gibi ünlemli kullanımların bir çeşidi imiş “ele” kullanımı.
“Elebek” Denizli’de tespit edilmiş bu kelimemiz. Beyaz anlamında bir kelime imiş. Hatta şöyle derlermiş: “Karşıdan baktım kelebek/ Yanına vardım, elebek!”
.27/07/2018 23:50
Karşıdan baktım kelebek!
Şebinkarahisar ve Giresun çevresinde “eldeç” diye bir kelimemiz varmış. Bulgur dövmekte kullanılan taş veya ağaçtan yapılmış dibek tokmağına “eldeç” deniyor imiş. Kelimenin sonundaki “ç” sesini “k” yaptığımızda “eldek” diye bir kelimeye ulaşıyoruz. Mardin çevresinde “eldek” kelimesi ihtiyat anlamında kullanılıyor imiş. İhtiyaten bir nesneyi elde bulundurma ile alakalı oluşturulmuş bir kelime olmalı “eldek”. Eskişehir’de bulgur taşının üzerindeki elle tutulan kısım anlamına geldiği gibi aletsiz kalmayı da ifade ediyormuş. Derleme Sözlüğünde şöyle bir cümle verilmiş: “Kirmenimi kırıp, beni eldek koydular.” İzmir’de ise ele geçirilmesi kolay kadın için kullanılıyormuş “eldek” kelimesi. Dileriz feminist kadın dernekleri bu kelimeye de savaş açmazlar. Kelimelerle savaşmak yerine helalden sapmaya meraklı sapkın, azgın Batıcı şehvetperest zihinlerle ve sistemle mücadele etseler daha doğru, daha sonuç veren bir iş yapmış olurlar bence.
Kelimenin sonundaki “k” sesini kaldırıp yerine “m” sesi koyduğumuzda “eldem” kelimesine ulaşıyoruz. Alışkın, ehli, evcil anlamında Muğla çevresinden bir kelimemiz imiş “eldem”. Kelime “elden” olarak söylendiğinde de evcil ile aynı anlamda kullanılıyormuş. Sonuna bir “lik” eki getirdiğimizde “eldenlik” kelimesini buluyoruz. Isparta’da salepçilerin üzerine bardak koyup ellerinde taşıdıkları teneke mahfazaya “eldenlik” deniliyor imiş Gerçek salep günümüzde iyice azalmış olduğu için artık salep ile ilgili, salepçilikle ilgili kelimeler de herhalde hayatımızdan çıkıp yok olmaya mahkum olmuştur. Aslında bir kelimemiz hayatımızdan çıktığında o kelime yok olmaya mahkum olmuyor; biz o kelimeden mahrum kalmış oluyoruz. O kelimesizliğe mahkum olmuş oluyoruz.
“Eldar” diye bir isim var. Azerbaycanlı Doç. Dr. Eldar Hasanoğlu Hocaya danıştım, hakan anlamında, ülke sahibi el+dar’dan geldiğini söyledi. “Elder” şeklinde kullanılır mı diye sordum, hiç duymadım dedi. Derleme Sözlüğünde de “elder” şeklinde bir kelimemiz yok. Esasen “der” yapım eki ile isimleşen pek kelimemiz yok. “Önder” ve bayrak gönderi derken kullandığımız “gönder” dışında hatırıma gelmiyor. Necmettin Hacıeminoğlu’nda geçmiyor. Tahsin Banguoğlu’nda da geçmiyor. Hüseyin Rahmi Göktaş ise önder kelimesinin “ön eder” ifadesinin birleşmesi ile oluşabileceğini konuştuk vakti zamanında.
“Elde” kelimesine “ş” sesini getirdiğimizde “eldeş” diye bir kelimeye ulaşıyoruz. Eldeş kelimesi ilginç bir şekilde Türk Dil Kurumu’nun Türkçe Sözlüğünde de Derleme Sözlüğünde de geçmiyor. TİKA’nın 10 ciltlik Yaşar Çağbayır Sözlüğünde de yok. Mantığımız Türk zihninin “eldeş” kelimesini kullanması gerektiğini söylüyor ama yok. Ama “eldeşik” diye bir kelimemiz var imiş. Maraş çevresinde kalaycı kıskacı için kullanılan bir kelime imiş.
“Eldeve” Çanakkale’de sahtiyan yağlamaya yarayan bir tür aygıtın ismi imiş. “Eldirek” ise yine eldeşik gibi kalaycı kıskacı için kullanılıyor. Ayrıca taneleri küçük yumuşak esmer renkli bir buğday için de Denizli çevresinde “eldirek” kelimesi kullanılıyor imiş.
“Elduran” ve “eldüren” şeklinde kullanılan bir bitkimiz, bir çiçeğimiz var imiş. Bayramlarda kabir taşlarına bağlanması görenek haline gelmiş bir çiçek imiş “elduran”. Bu elduran’ın ayrıca ağrıyan yerlere kaynatılarak sıcak sıcak sarılması suretiyle halk arasında ilaç olarak da kullanıldığını öğreniyoruz. Denizliler “elduran” derken Konyalılar “eldüren” diyorlarmış bu kelimeye.
“Ele” diye bir kelimemiz var. Bu kelime “hele, helee” kelimesinin Konya, Akşehir, Senirkent çevresinde “h sesi” olmadan söylenme şekli olsa gerek. “A!, Vili!, Ana!, Anay! Ay! Abov! Daa! gibi ünlemli kullanımların bir çeşidi imiş “ele” kullanımı.
“Elebek” Denizli’de tespit edilmiş bu kelimemiz. Beyaz anlamında bir kelime imiş. Hatta şöyle derlermiş: “Karşıdan baktım kelebek/ Yanına vardım, elebek!”
.03/08/2018 22:44
Çocuklar öldürülmesin artık!
Başımızda 50 yıldır sınav diye bir kelime var. Hepimiz zorunlu olarak okul denilen mekanlara gönderildik çocukluğumuzda, gençliğimizde. 81 Eylülünde ilkokula başlamışım. Bilsem okullara gitmekle geçecek ömrüm, gitmeye devam etmezdim okula. Şimdi düşünüyorum da okulda sınav mı olurduk, imtihandan mı geçerdik, test mi çözerdik, yazılıya mı girerdik? Yoksa öğretmenimiz quiz mi yapardı? İlk önce muhtemelen yazılı kelimesi ile karşılaşanlardanım. Bizden kısa bir zaman sonra test ve sınav kelimesi biraz daha yoğun bir şekilde tedavüle girmiş olmalı. İlkokul öğretmenim ehli tarik güzel bir insan idi. Bize imtihan kelimesini mi kullanırdı, yazılı kelimesini mi, kestiremiyorum.
Sonra Türkiye’nin çoktan seçmeli test sistemine, sınavlara teslim olduğu yıllar geldi. İmtihan ve yazılı kelimelerinin yerine kullanmamız istenilen sınav kelimesi ilk ne zaman ortaya atılmış, uydurulmuş? 1935 yılında görülüyor ilk. Tatarcada sınav diye bir kelime bulunduğunu yazmış Nişanyan ama “-av” diye bir ek Türk lehçelerinde görülüyor mu, bir bakmam lazım. Okuduğum bir bilginin doğru olup olmadığını teyit etmem gerekiyor. Bilginin kaynağı Nişanyan olduğunda özellikle teyit etmek ihtiyacı hissediyorum. Bazen kötü niyetle değil, gafletle, dalgınlıkla bile okunmuş, elde edilmiş, hatta tecrübe edilmiş bir bilgi hatalı bir şekilde aktarılabiliyor. Bazen de aktaran işine gelmediği için çarpıtarak aktarabiliyor.
***
Sınavın uydurulduğu tarih 1935 ama kullanılmaya başlandığı yıllar kaçlar acaba? Gördüğüm kadarıyla uydurukça kelimeleri yaymaya çalışma konusunda Kemalist zokayı ilk yutanlar Kemalistlerden önce sol ve sosyalistler. Bilim kelimesi mesela 1930’larda türetiliyor ama yayılması 1960’ları buluyor. Sınavı 60larda Kemalistlerin, 70’lerde sosyalistlerin kullanmaya inat ve ısrar ettiğini tahmin ediyorum. Konuyu yaşı uygun müdekkik kimselere bir danışmam gerekiyor.
Sınav yapılmasına karşıyım. Evet, sınavın kelimesine de karşıyım kendisine de. Sadece uydurukça olduğu için değil, manası gayet kötü niyetli bir kelime. Dünyadaki tüm kelimelerin kullanılmasından yanayım lakin doğru yerde doğru haller, durumlar, kişiler için doğru kelimenin kullanılmasına taraftarım. Tatarcada gerçekten de sınav kelimesi varsa kelimeye karşı olmayı keserim ama çocuklarımızın sınavdan geçirilmesine yine karşı olurum. Buna net karşıyım. Peki sınav kelimesinin kökündeki mana ne? “Sı” kırmak demek. Sırp Sındığı dediğimizde Sırpları yendiğimiz, kırdığımız yani öldürdüğümüz yer. Çoklu öldürmek anlamında kırdığımız, zira üç beş veya elli yüz kişinin öldürüldüğü savaş öldürmesi kırmak olmuyor.
***
Sımak, sınmak ve sındırmak kelimelerinin Derleme Sözlüklerindeki anlamlarına baktığımızda şunları görüyoruz:
Sımak, -r: (-i) hlk. 1. Kırmak, bozmak. 2. Yenmek, mağlup etmek. 3. Kırmak (yumurta vb. için).
4. Bir çeşit bitki. 5. Bozmak (sözü, emri, yemini) : Buyruk sıdı. 6. Kırmak. 7. Bozmak, nakzetmek. 8. Yenmek, mağlûbetmek, tenkil etmek. 9. Aşağı görmek. 10. Gereğini yapmamak, bertaraf etmek, reddetmek, hiçe saymak, kabul etmemek. 11. Yıkmak, harabetmek.
Sınmak: 1. Kırılmak, parçalanmak, bozulmak. 2. Yenilmek, bozguna uğramak.
3. Korkmak, sinmek 4. Yenilmek, geri çekilmek. 5. Usanmak, bıkmak, yılmak. 6. İçine kapanmak, neşesi gitmek. 7. Sığmak. Doğum yapmak. 8. Küçülmek, fire vermek. 9. Bozulmak. 10. İnmek, sönmek, azalmak. 11. Bıkmak, usanmak. 12. Tutulan oruçtan kuşkulanmak. 14. Güvenmek. 15. Şişkin nesnenin içi boşalmak. 16. Yerleşmek. 17. Kırılmak, bozulmak: Öküzüm öldü kağnım sındı. 18. Kırılmak, parçalanmak, münkesir olmak. 19. Zayıf düşmek, âciz kalmak. 20. Yenilmek, mağlûp, münhezim olmak. 21. Zayi olmak, kaybolmak. 22. Bozulmak. 23. Azalmak, şiddetini kaybetmek.
Sındırmak: (-i) hlk. 1. Kırmak, parçalamak. 2. Yenerek bozmak, mağlup etmek. 3. Sindirmek.
4.Korkutmak. 5.Kımıldamadan durmak. 6.Yenmek. 7. Sindirmek, hazmetmek.
8. Uzatmak, indirmek: Pencereden onu sındır. 9. Kırmak, akıtmak: Yumurtaları tabağa sındır.
10. Şişkin şeyin havasını boşaltmak, söndürmek: Topu sındır. 11. Bir şeyi kırmak. 12. Kırmak, parçalamak. 13. Bozmak. 14. Yenmek, mağlûbetmek, tenkil etmek. 15. Korkutmak, yıldırmak, tedhiş etmek.
Demek ki neymiş; sınavlar gayet kelimenin kökündeki anlamlara uygun şekilde işlevini yerine getiriyor. Asıl sıkıntı tüm bu kötülükleri hangi kafa ile çocuklarımıza reva görüyoruz, bunu anlamak mümkün değil!
.10/08/2018 22:51
Şu evren nasıl bir yılandır ki yutar, yutar
Evren için ne diyor sözlüklerimiz? Kainat, kozmos, gökkubbe. Beklenen şey diye bir anlam veren de olmuş. Fakat eski eserlere baktığımızda yılan anlamında kullanıldığını görüyoruz evrenin. Evren önceden yılan anlamına gelirken bugün kainat, kozmos anlamına nasıl evrilmiş? Evrilmek kelimesini özellikle kullandım, evren mananın evrilip durması gibi evrilip duran bir varlık mıdır?
Evren ile yılanın ne alakası olabilir? Bunu biraz irdelemeye çalışalım. Ev köküne indiğimizde aklıma “evmek” fiili geliyor. “Evmek” diye bir fiil kullanmıyoruz ama böyle bir fiilimiz var, acele etmek anlamına geliyor. İvedi, ivecen kelimeleri ile irtibatlı bu evmek. Yaşar Çağbayır ilginç bir örnek vermiş; “eve eve” diye bir ikilememiz varmış; seve seve anlamında kullanılıyormuş ama bir işi severek yaptığı için acele ile yani eve eve yapmak anlamına geldiğini kökses teorisini hesaba katarak çözebiliyoruz. Evmek kafanızı karıştırdı ise “eğmek” kelimesine bakalım. Zira eğmek fiilini gündelik hayatımızda “evmek”e göre daha fazla kullanıyoruz.
Neden “evmek”ten “eğmek”e geçtim? Zira “v” ile “yumuşak g” seslerinin birbirileri ile yer değiştirerek sık sık kullanıldığını biliyoruz. Nereden biliyoruz? Mesela döğmek/dövmek kelimelerinden, mesela öğmek/övmek kelimelerinden. Burada tabii diyebilirsiniz ki verdiğiniz örnekler “ö” sesinden sonra görülen yer değiştirmeler. Bu durumda başka yer değiştirmelere de bakınalım: değinmek/devinmek; koğma/kovma; ağ/av; çiğit/çivit. Anlamsal bazı farklılaşmalar görülebiliyor. Tabii bu “y” “ğ” yer değiştirmesinin anlamda bir değişikliğe yol açıp açmadığını ayrıca bir yoklamalı belki. Kökses teorisinin ilkelerine göre çok az bile olsa, eylemin gerçekleşme şiddetinin dereceleri anlamında belki başka bir anlamda bir değişiklik görülmelidir. Mutlaka mana olarak bir farklılaşma olmalıdır. Bu manada döğme ile dövme arasında mesela eylemin ele gelirliği bakımından bir farklılık olduğunu söyleyebiliriz belki.
Şimdi gelelim “evren”den “eğmek” köküne. “Eğ” kökü ile beraber düşündüğümüzde meseleyi çözmemiz biraz mümkün hale gelebilir. Eğmek deyince yılanın hareketini bir düşünelim: Eğrilerek büğrülerek kıvrımlı bir şekilde giden, hareket eden bir hayvan olduğunu düşünecek olursak yılanın, yılana neden evren denildiğini biraz kavrayabiliriz. Tabii yılan demişken yılana niçin yılan diyoruz, bunu da bir yoklamadan olmaz. Yığıldığı için mi yılandır, yılmış bir hayvan mıdır, yılmamış mıdır? Yılmaz denilen insanlarla yılanlar birbirlerinin zıddı bir tutuma mı sahiptirler? Acaba yılanın yığılmış bir yapısı olmasından dolayı yani kemiksiz bir yaratılışa sahip olmasından dolayı mı yılan deniliyor?
Evren, evrilen yani yılan, everen, eğiren, yığılabilen, eğirilen anlamında kullandığımızda kainatın yapısının da sürekli genişlemesi büyümesi yani evrilmesi evrenin acaba bundan dolayı mı, yoksa kainatın insanı yutmuş olmasından dolayı mı ona evren diyoruz? Mesele evrenin bizi yutması mı acaba?
Evren kelimemizin “ev” ile bir alakası var mı? Ev tabii ki üzerine eğildiğimiz, orada, içinde eğlendiğimiz, durduğumuz yer anlamında iken bir de “yuva” kelimesini hatırımıza getirelim. “Ev” ile “yuva”nın farkı ne olsa gerek? Yuvarlanıp gidiyoruz deriz ya dünya hayatını sürdürmemizi ifade etmek için. Yuvada biraz yuvalanmak yığılmak, orada pineklemek belki diyebiliriz, böyle anlamlar olduğunu düşünebiliriz. Yuva, yığılmakla yuvalanmakla, çöreklenmek ile alakalı bir kelime iken evde ise bir eğilmek bir kendine bir yeri merkez almak gibi bir anlamın bulunduğunu söyleyebiliriz. Yani yuvanın daha uzun zamanlı konduğumuz, konakladığımız yer olduğunu söyleyebiliriz.
.17/08/2018 20:30
Yılanların yığıldığı yerde yılmamalı!
Yılan neden yılan? Benim kanaatim yılan yığılı bir yapısı olmasından, kemiksiz yapıya sahip olmasından dolayı, yığılmış bir şekilde ilerlediği, hareket ettiği için ona yılan diyoruz.
Yılanın yıl kelimesi ile ve yılmak ile irtibatı var mı acaba? Sene anlamına gelen yıl kelimesi ile ve bezmek anlamındaki yılmak ile nasıl bir bağı olabilir? Bir bağ olmak zorunda mıdır? Kanaatimce sesler aynı olduğunda eğer aynı seslere sahip kelimelerden birisi başka bir dilden gelmediyse mutlaka kökte bir yerde aynılık mutlaka var. Sonradan yine özündeki manadan hareket eden ve o manaya bağlı yeni anlamlar yüklenen sesteş fakat farklı anlama sahip farzedilen kelimelerimizin aralarındaki bağı bulmak imkansız değil.
Hiç kurmamaktansa yanılma pahasına ve tabii hatalı olabilecek yorumlamada ısrar etmemek kaydı ile yıl ile yığılmak arasındaki irtibatı belki şöyle biraz kurabiliriz: Yıllar peş peşe yığılmış olur, acaba buradan mı yoksa günlerin peş peşe, üst üste yığılması ile mi ona yıl diyoruz. Zamanın yığılması ile alakalı bir durum mudur yıl kelimesinin bu şekilde oluşmasına sebep, bunu biraz daha irdelemek lazım.
Yıl dediğimizde yıldız ve yıldırım kelimeleri de hatırımıza gelmeli. Yılmak ile yıldırmak ve yıldırım aralarında acaba alaka var mıdır diye ister istemez düşünmeden duramıyorum. Yıldırmak, parlamak anlamına geliyor ama bir yandan da bezmek ile alakalı da kullanıyoruz kelimeyi. Yıldırmak, yıldıramak, parlamak yaltırmak şeklinde geçiyor bazı ağızlarda, kaynaklarda. Yalduz şeklinde de kelimeyi görüyoruz. Yaldız, ulduz, yulduz gibi kullanımlar var.
Yalım ile kelimeyi beraber düşündüğümüzde, ateş yalımı tabirini hatırlayalım mesela alev anlamında ateşin parlaması ile alakalı bir anlamlandırma olduğunu görebiliyoruz.
Yılan için başka Türkler hangi kelimeleri kullanıyorlar? Hepsi aynı kelimeyi kullanıyor. Ama telaffuzlar hafif değişiyor. Nasıl telaffuz ediyorlar? Başkurtlar, Tatarlar, Uygurlar, Türkmenler yine bizim gibi “yılan” şeklinde söylüyorlar. Kırgızlar “cılan” şeklinde söylüyor, yani “y” sesini “c” yapıyorlar. Kazaklar “jılan” diyorlar yani “y”yi “j” olarak söylüyorlar. Azeriler, Kerkük Türkleri ve Özbeklerde ise “ilan”. En baştaki “y” düşmüş oluyor, hatta “ı”yı “i” şeklinde söylüyorlar.
Yılan kelimesinden girdik yıldıza, yıla ve yıldırıma kadar gittik. Evren kelimesini irdelemekten buralara geldik. Evren yılan anlamında görülüyor eski kaynaklarımızla, metinlerimizde demiştik.
Peki yılan nasıl tarif ediliyor? Sürüngenlerden ayaksız, ince ve uzun olanların genel adı diyorlar. Başka neler geçiyor sözlüklerde: Pullu, sürüngenler takımından, omuz ve kalça kemikleri olmayan, bacaksız, derileri pullarla örtülü, çatal dilli, deri değiştiren, işitme organları olmayan, etçil, uzun hayvan şeklinde tarif ediliyor.
Yılanla ilgili bir kısım deyimlerimiz, tabirlerimiz var: Yılanı sinsilikle beraber algılıyoruz. Bir yere gizlice sinmeyi, sızmayı yılan gibi sızdı diye ifade ediyoruz. “Yılan başı” bir kötülüğün başı için kullanılan bir deyimimiz. “Yılan Hikayesi” neyin nesi? Bir türlü sonuçlandırılamayan, birbirine bağlı olarak uzayıp giden olaylar, sorunlar, sorun haline gelmiş meseleler için “yılan hikayesine döndü” diyoruz. Tehlikeli bir dile sahip, zarar verici dile sahip kişiler için “yılan dilli” diyoruz.
“Yılan gibi sokmak” tabiri sinsice kötülük eden kişiler için kullanılıyor. “Yılanın kuyruğuna basmak”, kötü bir kimseyi, bir kötülüğün başını yakalamak, hareket edemez hale getirmeyi ifade için kullanılıyor bu deyim. Halk ağzında kötü ahlaklı kimselerin kötü ahlaklı çocuklarına da “yılan yavrusu” deniliyor.
Görünmeyecek kadar ince ayağa “yılan ayağı” diyormuşuz. “Yılan cücüğü” yılan sokmasına karşı kullanılan kırmızı başaklı çok yıllık bir bitki imiş.
“Yılan çiyan” dediğimizde zehirli hayvan ve böcekleri kastederek bunu kullanıyoruz. “Yılan çiçeğİ” diye bir çiçek varmış kıvrımlı olduğu için “yılan çiçeği” deniliyor. “Yılanın deliği” yılan yuvasına deniliyor. “Yılan gömleği” diye bir ifademiz var, her yıl değişim sırasında yılanların üzerinden sıyrılıp çıkan derisine deniyor. Bu tabiri yılan göyneği şeklinde telaffuz edenler de oluyormuş. Yemek üstünde parlayan yağ damlacıklarına “yılan gözü” deniyormuş
.24/08/2018 22:54
Ense kökünü bir görelim beyfendi
Ense kelimesi nasıl oluşmuş, nasıl kurulmuş? Nasıl bir anlama geliyor Türkçede? “Ense kökü” diye bir tabir dilimizde yaygın. “Ense kökünü bir görelim” deriz birbirimize. “Ense tıraşı” diye bir tıraş da var… Fakat bu “ense kökünü görmek” derken kullandığımız “ense” kelimesinin kökünü görmeyi ne kadar denemişiz diye bir soru düştü içime. Kaynaklara baktığımda ense kelimesinin kökünün pek de irdelenmediğini gördüm. Tuncer Gülensoy’un sözlüğünde ense için “boynun arka tarafı” açıklaması yapılmış.
Orta Asya’da Türk boyları ense kelimesini nasıl kullanıyor? Azeriler “ense” şeklinde kullanırken Özbeklerde de yine bizimkinin aynı kullanım görülüyor. Türkmenlerde başına bir “y” sesi geliyor “yense” şeklinde kullanılıyor kelimemiz. Uygurlar “yelke” şeklinde kullanıyorlar. Başkırtlar benzer bir şekilde “yilke” kelimesi ile ifade ediyorlar. Tatarlar ve Kırgızlar “cilke” ve “celke” kelimeleri ile ifade ediyorlar. Kazaklarda ise “c” sesinin “j”ye dönüştüğünü görüyoruz ve “jelke” şeklinde ense kelimesinin kullanıldığını görüyoruz. “Enselemek” diye bir tabirimiz var, yakalamak anlamında argoda kullanılıyor. Enseleme’nin Divanı Lügatit Türk’te avucunu açarak vurmak ama tabii ki enseye vurmak anlamının verildiğini görüyoruz. Divanı Lügatit Türk’te Kaşgarlı Mahmut’un verdiği bu anlam özellikle çocuklukta, ilk gençlikte genç erkekler arasında eşek şakası diyebileceğimiz o nahoş “enseye şaplak atmak” adetinin o devirlerde de olduğunu düşündürüyor. “Boş bulduğun enseyi doldur” düsturu ne hain, ne fırsatçı, ne zevzek bir düsturdur.
Boş bulduğu enseyi doldurmaya çalışan zihniyet ile nereye gidilebilir?
Allah o tiplerden hepimizi korusun. Derleme Sözlüğünden öğrendiğimizie göre yatan koyunları kaldırıp otlağa sürmeye de enselemek diyormuşuz.
Peki bu ense neyin nesi? Enseyi şöyle algılıyoruz. Kökses teorisiyle baktığımızda, kelimeye, kelimenin kökünün “en” olduğunu görüyoruz, fakat ne yazık ki kelimenin kökünün en olduğunu başka Türkologlarımız söylememişler. Bunu sadece kökses teorisinin sahibi Hüseyin Rahmi Göktaş söylüyor.
Kelime kökü “en”, ama “en” ne demek? En genişlik demek diye matematik dersinden hemen aklımıza gelebilir. En genişlik demek ve kökses teorisinin özelliği neydi? Baştaki sessiz harfi kaldırıyoruz, sondaki ekleri atıyoruz. “Geniş” kelimesinin başındaki “g”yi kaldırdığımızda yine “en” kökünü görüyoruz. Sonundaki “iş”i de kaldırıyoruz. Geniş kelimesinin içindeki “en” kökünün dahi bize geniş anlamını verdiğini biliyoruz. En genişlik demek zaten. Geniş kelimesinin kökünde de “en”i görebiliyoruz. “Deniz” kelimesine baktığımızda yine deniz kelimesinde de o “en”i görebileceğiz. En genişlik anlamına geliyor. “Engin” kelimesini hatırımıza getirelim. “Engin deniz” dediğimizde de hem genişlik hem derinlik görüyoruz.
“S” sesi Türkçede kelimeye dışarı çıkarma anlamı katıyor. Bunun örneğini yine “en” köküne sahip iki kelimemizle ortaya koyalım: “ben” ve “sen” kelimeleri.
Ben ve sen okullarda aynı kökten kelimeler olarak bahsedilmiyor ne yazık ki. Çünkü okullarımız, üniversiteler dahil Kökses teorisini ne yazık ki gündemine almış durumda değil. Ben kelimesinin kökünü bulmak için kökses teorisine göre yani kelimenin başındaki “b” sesini kaldırıyoruz ve kelimenin köküne ulaşmış oluyoruz. “Sen” kelimesine de aynı kuralı uyguladığımızda “sen”in de köküne ulaşıyoruz. İkisinin de kökü aynı yani “en”.
Haftaya irdelemeye devam edelim. Geçmiş bayramınız mübarek olsun.
.31/08/2018 23:34
Benimle senin ne farkımız var
"Ense” kelimesini irdeliyorduk. Ense kelimesinin kökündeki “en” sesi bizi “ben”, “sen” ve “geniş” kelimelerindeki “en” köküne getirdi. En, sen ve geniş kelimelerinin aynı kökten geldiğini söyleyerek anlında “deniz”, “engin”, “denge”, “yenge”, “yeni”, “kendi” gibi kelimelerin de “ense” ile aynı kökten olduğunu söylemiş oluyoruz aslında.
“Ben” ve “sen”in kökü “en”. Peki aralarındaki fark nedir? Başa “b” sesi geldiğinde kelime nasıl bir anlam kazanıyor, “s” sesi geldiğinde anlamda nasıl bir değişme oluyor. Bunu şimdi ortaya koymaya çalışacağım ama bunu ortaya koymadan önce şunu dikkatlerinize sunmak isterim: Şimdiye kadar dilcilerimiz “ben” ve “sen” kelimelerini irdelerken her iki kelimede “en” seslerinin ortak oluşuna hiç dikkatleri çektiler mi? Hadi “ben” ve “sen” kelimelerinde sadece “b” ve “s” sesi değişiyor ve bunu fark etmediler, peki biz ve siz kelimelerinde de b ve s değişiyor; bunu da mı hiç düşünmediler? Yürürlükte olan hakim gramer anlayışının bu konuyu kafaya takmaması ilginç değil mi?!
“B” ve “s” değişikliği kelimeye ne yapıyor, bunu bir de “biz” ve “siz” kelimeleri üzerinden de yoklayabilirsiniz. Biz ve siz kelimelerinin kökünü “iz” olarak görüyoruz. İkisinin de başına “ben” ve “sen”de olduğu gibi “b” ve “s” sesleri yer değiştirmiş birbiriyle. Biz burada şunu fark ediyoruz: “S” sesi geldiği kelimeye bir anlam etkisinde bulunuyor mu? Anlamı değiştiriyor mu? Elbette değiştiriyor. Yaptığımız karşılaştırmalarda “s” sesinin kelimedeki anlama dışarı çıkma anlamı kattığını gördük. Benim tam karşımdaki kişi sensin ve ama sen ben değilsin, “s” sesi gelerek “sen”in “ben” olmadığını ortaya koyuyor. Bunu kafanızı fazla karıştırmadan, farklı bir şekilde şöyle söyleyelim: Bardak kelimesinin sonuna “s” sesi getirip “bardaksı” dediğimizde onun bardak olmadığını ama bardağa benzediğini, bardağa yakın bir şey olduğunu söylemiş oluruz.
Birisine çocuk değil de çocuksu dediğimizde onun çocuk olmadığını, çocuğa benzediğini söylemiş oluyoruz. Kelimeyi çocuk anlamından “s” sesi getirerek çıkarıyoruz. Benzeri bir şekilde “ek” kelimesine “s” sesini getirip “eksi” dediğimizde onun ek olmadığını, negatife doğru yönelmiş bir ekleme biçimi olduğunu söylemiş oluyoruz. Ense dediğimizde ise bunun bir enlilik, bir genişlik anlamına geldiğini, ve dış tarafımızda, boynun arka tarafında olduğu bilgisini hatırlatalım.
Peki ense ile boyun arasındaki ilişki nedir dediğimizde ise boyun boyludur ense ise enlidir, aralarında en boy ilişkisi bulunmaktadır. Ense ile boyunu bir de bu şekilde etimolojik köken üzerinden görmeye çalıştığımızda aralarındaki enlilik boyunluk münasebetini kelimenin kendisi bize net olarak ortaya koyuyor. Ense ve boyun dediğimizde boyun boylu ense ise enli ve ensedeki s sesi ise dışarı arka taraf anlamının katmış oluyor.
Bütün bu ses hareketleri ile bağlantılı anlam değişimlerini Kökses teorisinden yararlanrak Türk dili içinde kalarak izlemek çok zor değil.
Bir rica: Bir süredir Yazıcıoğlu Mehmed Bican’ın Muhammediye isimli kıymetli eserini bir grup genç ile okumakla meşgulüm. İnşallah yaklaşık 100 haftayı bulacak bu okuma serüvenimizin 35. haftasına geldik. Bu okumalarımız esnasında Muhammediye’nin kendilerine Muhammediyeci veya Muhammediye-han denilen kişilerin özel bir okuma şekli ile bu güzel manzum eseri okuduklarını kaynaklardan öğrendik. Fakat internette yaptığımız arama taramalarda bir türlü Muhammediye’nin okunuş biçimleri ile ilgili bir kayıt bulamadık. Siz okurlarımızdan annesi, babası, dedesi, ninesi, bir yakını Muhammediye okuduğunu bildiğiniz biri olursa lütfen okuyuşunu kaydedip bana yollar mısınız: asimgultekin@gmail.com
.8/09/2018 00:37
İncire dayanamam!
Ben inciri çok severim. Sene içerisinde incir zamanının gelmesini iple çekerim. Çamlıca’da oturuyorum. Büyük Çamlıca’ya yakın. Buralar Allaha şükür ve hep öyle olur hatta daha fazla olur inşallah, hala ağaçlık. İncir mevsimi gelince yani bu zamanlar gözüm hep incir ağaçlarında oluyor. Bir incir gördüm mü vakit çok kısıtlı değilse ağacın dalları ile uğraşırken buluyorum kendimi. Ağacın sahibini görürsem helallik istiyorum, göremezsem de göreceğim bir zamanda genel bir helallik isterim diyorum. Oturduğum çevrede en az 30-40 kadar sokaktan hangisinde nerede incir var, bilirim. Daha hangisinin inciri daha iyi oluyor, o kadarını öğrenemedim. Bu sene bazı ağaçlarda bir hastalık var gibi.
İncir için yaptıklarımı dut için de yapıyorum ama buralarda dut çok fazla yok. Dutun mevsimi incirden önce. Evimizin teras balkonunda bir dut ağacımız var. Fazla güneş almadığından olsa gerek dutunu iki ay boyunca yedik. Etraftaki tüm dutlar ağaç dallarından çekildi, biz hala kendisi de benim gibi bir dut ve indir delisi olan eşimle dutumuzu yemeye devam ettik. Ramazanda Karar gazetesinin iftarına Yıldız Ramazanoğlu Hanım ile gelirken gazetenin sokağında bir dut gördüm, maşallahı var, hemen çıkıverdim duvara. Yıldız Hanım şaşırdı. Sahipli ağaçlardan meyve yememe gibi bir hassasiyeti olduğunu söyledi Yıldız Hanım. Tabii bu onun güzelliği. (Bizim gibi gözü ağaçlarda olanlar, Allah’ım bu cümlemi daha bitmeden çok sevdim, sen bizim şehirlerimizde ağaçlarımızı arttır, bereketlendir, amin!) Evet, bizim gibi gözü ağaçlarda olanlar hangi meyve ağacının sahibinin ağacını gözü gibi korumaya çalıştığını, başkalarının ondan meyve almasına asla sıcak bakmadığını, hangisinin ise “göz hakkıdır elbette, helal olsun” yaklaşımında olduğunu az çok anlayabiliyoruz. Velhasılı iftara o dutlarla geldim, iftarda herkese ikram ettim.
H H H
İncirlerin olgunlaşmasını da dutlar çekildikten sonra heyecanla bekliyordum. Kurban Bayramında Hasene Derneği ile Beyrut’a gittim. Filistinli, Suriyeli mülteci kamplarını ziyaret ettik. Ben gruptan farklı olarak bir kısım yazar, yayıncı, medya ve kültür dünyasından insanlarla görüştüm, tanıştım. Fakat bir yandan hangi şehre gidersek gözüm incir arıyor. Diğer meyveleri de tarıyorum, ne var ne yok, ne yetişiyor bakıyorum ama gözüm incir arıyor hep. Muz ağaçları gördük bolca. Limon Ağaçları gördüm. Hatta Beyrutlu şöförümüz İsmail Bey bir çiçek tutuşturdu elime Sayda’da bir mülteci bölgesinin girişinde. Kökünü emmemi işaret etti. Emdim, bizim ballı hanımeli. Ama incir arıyorum, çünkü kulağımda hep Tin suresi. “Vettiyni vezzeytun”. Tefsirleri özellikle iyice karıştırmıştım vaktinde. En zengin bilgileri yine İsmail Hakkı Bursevi Hazretlerinin Ruhul Beyan’ında bulmuştum. İncir ve Zeytun Dağlarından bahsediyordu Bursevi Hazretleri. İncir yetişiyor olmalı ki incir ağacı diyor diye düşünmüştüm fakat çok az incir ağacı görebildim. Sonra Beyrut’un bizim İstiklal caddesi tarzı bir bölgesi olan Hamra semtinde bir kadının incir sattığını gördüm. Bu incirler ne kadar da küçüktü böyle. Hiç bizim etli butlu, ballı incirlere benzemiyordu. Yanımdaki iyi bir Alan Bodieu ve İbn Arabi okuru olan Walid Beye sordum, başka çeşitleri var mıdır incirin dedim. Burada incirler küçük olur dedi.
Şimdi gelelim incirden bu kadar niye bahis açıyorum. Elbette sevdiğimden ve mevsimi geldiğinden, geçen yıl arkadaşlarla incir partisi bile yaptım evde ama asıl mevzuyu getirmek istediğim nokta incir kelimesinin nerden geldiği? İncire neden incir demişiz. İncir Türkçe mi değil mi?
***
Bunları da haftaya irdeleyelim. Haftaya irdeleyelim çünkü bir hayli tartışılacak şeyler yazacağım bu konuda ama sizler de bu arada etrafınızda incir ağacı görürseniz ne olur bir incir ağacı görmenin hakkını verin. Allah’ın nimetlerini ihmal etmeyin!
.14/09/2018 22:24
Dilde ‘incir’e saygısızlık etmek caiz mi?
Kaynaklar incirin Farsça olduğunu söylüyorlar. Türkçe olduğunu iddia eden görebildiğim kadarıyla yok. Yani bu yazı yazılana kadar. Ben de tam olarak iddia ediyor olmayacağım. İncir Türkçe olabilir diyeceğim, bir ihtimalden söz edeceğim. İnşallah budan dolayı fazla linç edilmem.
İncir kelimesinin Türkçe olabileceğini ve hatta olması gerektiğini düşünüşüm şöyle başladı. Geçen yıl, hanımım vesilesi ile (Allah kendisinden razı olsun, şefaatine nail eylesin, amin) mevsimi gelince amansız bir incir düşkünlüğü başladı bende. İncirin kendisi ile, ağaçları ile çok meşgul olunca kelimesinin de peşine düşmeden edemedim. Sözlüklere baktım. Sözlük dediysem evde 800’den fazla sözlük var. İlgili olanlara baktım. Hangi sözlüğe baksam incir farsça diyor. Tamam, farsça dedim ama neden incir deniliyor incire; bunun peşine düştüm. O da ne!! İncir farsçada kıç demekmiş. Delik manasına geliyormuş. Şimdi biz bu güzel meyveye kıça benzediği için mi incir diyormuşuz. Tövbe haşa! Bu ne rezil bir isimlendirme. Kanaatimce dübür düşkünü sapkın insanlar bile böyle bir isimlendirme yapmaz, bu mübarek meyveye nasıl bir hakarettir bu. O kadar kızdım, sinirlendim ki…
***
Bu arada incir köken ve mana bakımından benim zihnimde nasıl beliriyordu lügatlere bakmadan evvel? Şöyle: İncirin içini açıyorsun, inci gibi ince ince dizilmiş çekirdekçikler, lifler demek de mümkün belki. Bunu böyle düşünüyor oluşum “inci” kelimesine de ince olduğu için inci denildiğini fark etmeme vesile oldu. Yanında incik, incinmek kelimelerini de düşündüm ister istemez. İncir kelimesinin sonundaki “r” sesinin kelimeye ne mana kattığını kafama yatacak şekilde çözemedim. “R” sesinin şimdiki zaman ve geniş zaman anlamı kattığını biliyorum. “İncimekten inci ne yapar, incir” diye bir açıklama yapılabilir desem Katolik Türkologlar ipliğimi pazara sererler. Dememiş gibi yapayım ama tahminime göre incirin nasıl incir olduğunu kavramak oradan geçiyor. Geçen yıl burada, köşemde incir hakkında yazsam diye düşündüm. Vaktin dar olduğu zamanlar idi, vakit bulup kelime üzerine biraz daha çalışma yapamadığım için yazamadım. Şimdi mevsimi geçmeden yazayım dedim.
İncirin anavatanının Anadolu olduğu, Anadoludan Akdeniz ülkeleri, Ortadoğu ve Çin’e yayıldığı söyleniyor ama buna çok ihtimal vermiyorum. İncir kelimesinin ağacı Anadolu’da olduğu için ona incir denildiğini düşünmüyorum. Kaç bin yıl öncesi kast ediliyordur muhtemelen ve o vakitler Anadolu’da Türk var mıydı ki? İncirin ağacının dibine işediği için cin çarpmasına uğrayanlardan bahsedilir. Ocağına incir ağacı dikmek ocak yıkmaktan ziyade incirin gücünü, kuvvetini gösteren bir deyim. İncir çekirdeğini doldurmayacak meselelerden bahsedip durduğumu düşünebilirsiniz. Bu deyimi kullananlar incir çekirdeğini küçümsemek için mi bu deyimi kullanıyorlar yoksa zaten incir çekirdeği küçük, çok küçük olduğu için mi böyle bir deyime ihtiyaç duymuşlar? Bence ikincisi. İncirin çekirdeği insanların tam da “bunlar çok küçük meseleler” diyebilmelerine imkan veren bir küçüklükte. Fakat incir asla önemsiz değil, ayet bile var hakkında kardeşim!
Tüm Türk lehçelerinde incir için “incir” kelimesinden başka bir kelime kullanılmadığını görüyoruz. Sadece Anadolu’da Akdeniz bölgesinde kimi yerlerde incire “yemiş” denildiği belirtiliyor. Bu yemiş denilmesinin sebebi de kelimeye zamanla gündelik dilde edebe pek uymayan bir mana yüklenmesinden dolayı insanların yanlış anlaşılacak diye incir kelimesini kullanmamaları olabilir.
***
Tüm Türk lehçelerinde sadece incir kelimesinin mevcut olması da kelimenin Türkçe olma ihtimalini arttırıyor. Normalde birinden biri inciri bizim aldığımız yerden almayabilirdi çünkü. Nitekim dünya dillerinde incir için hangi kelimeler kullanılmış baktım: Atti, fig, tiyn, smokin, sika, ara, igos, beleşi, nebusa gibi kelimeleri görüyorum. Hint, Fars, Urdu, Rus, Peştu, Moğol dillerinde de incir kelimesinin kullanıldığı görülüyor. Buraya incir için kullanılan on kelime aldım ama bu kelimeleri 50’den fazla dil kullanıyor. Farsça etimoloji sözlüklerinde inciri encir ancir şeklinde alıp “an” olumsuzluk ekinden dolayı “çiçeği olmayan” anlamına geldiği, “kıç” anlamına geldiği, “delik” anlamına geldiği yazılmış. Elbette Farsçada kıç anlamına gelen bir kelime olabilir. Olmaz demiyorum ama bunun bizim incir olduğuna inanamıyorum, inanmak istemiyorum. Bu çok ayıp, kaba, hürmetsiz bir durum.
Siz hangisini tercih edersiniz? İnci gibi ince ince dizilmiş meyveyi mi yoksa Farsçadaki kaba anlamı mı?
.21/09/2018 22:31
İncir mi incimez mi?
İncirin Türkçe olma ihtimalinin hiç de az olmadığını geçen hafta dile getirmiştim. İncirde nasıl bir anlam bulunduğunu biraz irdelemeye çalışmıştım. Aradan geçen süre içerisinde bir yandan incirle ilgili fikirlerime gelen tepkileri değerlendirdim bir yandan da incir için Arapçada kullanılan “t-y-n” kökünde neler var, bunu bulmaya çalıştım. Arapça kaynaklarda incir kelimesinden başka hiçbir açıklama yok. “Te” harfini tavşan kulağı gibi olan “tı” harfiyle karıştırıp çamur anlamı veren de var sözlükler arasında ama “tiyn” ile akraba bir kelime ne ben bulabildim ne de kelimeyi müzakere ettiğim Arapça mütercimi, uzmanı arkadaşlar bulabildi.
Öte yandan da geçen hafta Türkçede inci ve ince kelimesi ile ilgili açtığım yorum ile ilgili yanlış bir şeyler söylemiş duruma düşmemek için inci ile ilgili bilgiler edinmeye çalıştım. Kıymetli taşlar ile ilgili çok sevdiğim bir kitabım var. Biruni’nin Kıymetli Taşlar ve Metaller Kitabı. İncinin mahiyetinde neler vardır, bunu görebilmek için oradan inci bölümünü de okudum. İncinin de bozulduğunu, bozulunca sarardığını öğrendim.
Bir yandan da geçen haftaki yazıdan sonra pazar günü Kırşehir Kitap Fuarına gitmek için Rasim Özdenören ile evinde buluşmak üzere Ankara’ya gittim. Değerli yazar, araştırmacı Yusuf Turan Günaydın ile kitaplar üzerine sohbet ettim. Fatih Kitabevi’ne uğradım, Fatih Ağabeyle sohbet ettim. Sonra da Rasim Beyin evine geçtim. Biraz sohbetten sonra Rasim Bey incir yazımın devamını sordu, ilk yazıyı okumuş, ikincisini okuyamamış idi anladığım kadarıyla. İkinci yazıda inciri açıklamak için inci ve ince kelimeleri ile ilişki kurduğumu, incir kelimesindeki “r” sesini tam açıklayamadığımı, aslında şimdiki zaman eki “yor”daki “r” ile geniş zaman ekinde bulunan “r” olması gerektiğini ama “r”nin kelimeyi ne yaptığını mana olarak tam ifade edemediğimi aktardıktan sonra Rasim Bey bir yorum yaptı. Birkaç kelime ile müthiş bir kapı açtı zihnimde. Şimdi o açtığı kapıdan incir kelimesine bakmak istiyorum.
“Sana Maraş’tan bir soyadı söyleyeceğim ve kelime tam oturacak kafanda” dedi Rasim Özdenören. Merakla bekliyordum o kelimeyi söylemesini. Rasim Bey de fark etti bunu ve daha da sakin bir şekilde, biraz daha yavaşlatarak konuşma hızını yani gerilim müziği olmayan ama böyle söylersem halimi anlayabileceğiniz gerçek bir merak gerilimine beni sokarak, sağolsun söyledi nihayet o soyadını: “İncimez” Bunu dediği an söylediği kelimenin olumlusu üşüşüverdi tüm harfleri ile, tüm sesleri ile: İncir! İncir ne yapar? İncir!. Evet, incir çabuk bozulur. İnciyen şey incir, incimeyen şey incimez! Kelime bize bunu kendisi söylüyordu.
Peki “ince” ve “inci” ile irtibatlandırmamız yanlış mıdır kelimeyi? Kanaatimce değildir. Kelimede inci, ince anlamları da mevcut olabilir. İnciyor olması ince ince çekirdekli olmasına, çekirdeklerinin inci gibi dizilmesine engel değil. Zira Kökses teorisinde bir kaide var: Kelimeler arasında birbiri ile aynı sesler ne kadar mevcut ise anlamları birbirine aynı veya yakın olmak durumundadır. İnce nesnelerin çabuk incinebileceğini, incinin incelmesini da birlikte düşünebilmeliyiz yani.
Peki neden çözemiyoruz şu kadar uzman, akademisyen, sözlükçü incir kelimesini şu kadar yıldır? Nereye, hangi kaynağa baksak “incir farsça” diyor. Türkçe içerisinde kelimede bulunan seslere bakarak kelimenin nasıl bir mana taşıyor olabileceğini neden yoklama ihtiyacı hissetmiyoruz? Bunun sebebi kanaatimce zorunlu olarak yıllarımıza tahakküm ettirilen okulculuk sistemi. Bu okullardaki Türkçe ile irtibat tarzı. Çünkü okullar sadece yıllarımıza tahakküm etmekle kalmıyor; düşünme, sorgulama, kavrama kaabiliyetlerimize de müdahale ediyor.
Sözlüklerde incinmek var, incitmek var, incik var, incir var, ama çoğu sözlükte incimek yok. İncimek olsa bile incimek ile incir kelimesi arasında irtibat olup olamayacağını yoklamaya açık bir zihin yapımız, dil algımız yok.
Üstüne üstlük bu yapılmayan irtibat kurma işlemini yaptığınızda dilbilim kilisesinin son derece bilimsel donanımlı(!) akademik aslanları üzerinize saldırıyor.
Gazaları mübarek olsun(!) Ben gidip Türkçe incir yiyeyim, onlar da Farsça incir yalasın dursunlar.
.28/09/2018 23:20
İncitmeye düşkünlerin ocağına incir ağacı
İncire taktık kafayı gidiyoruz ama artık bir dur demek lazım. İncirle ilgili üç yazıyı yazdıktan sonra farklı farklı tepkiler aldım. Birkaç yerde şahsıma incir ikram edilmesi işin ayrı güzel tarafı idi. Kötü tarafları da var tabii. İncir ille Farsçadır diye diretenler, “Türkçesini Farsçasını boş ver, Arapçaya bak Arapçaya. Ne varsa Arapçada var” diyenler, Büyük ve Küçük Çamlıca çevresindeki incir ağaçlarını neredeyse artık sokak sokak tanıdığımı yazıp o ağaçlara kimi zaman müsaadeli kimi zaman müsaadesiz el uzattığımı söyledim diye hırsızlıkla itham edenler… Oysa göz hakkı diye bir yaklaşım var kültürümüzde. Ve müsaade isterken ne güzel tanışmalar yaşadım bahçe sahipleri ile. İlginç olanlarını yer kalırsa anlatabilirim ama bahçe sahipleri genelde helali hoş olsun, toplayıp satmadıktan sonra helal olsun diyorlar.
İncir demişken incir uyutması isimli sütlü tatlıdan bahsetmeden geçemeyeceğim. Çobanların pek sevdiği söylenilen bu tatlıya daha isminden bayılıyorum. İlk duyduğumda, o çok sevdiğim güllacım darılmasın, tamam, bu benim tatlım demiştim. İncirin süt içinde bekletilmesi kast ediliyor uyutma kelimesi ile. Üsküdar’da Öz Bolu ve Mengen Lokantalarında güzel yapılıyor, sevdiklerime ısmarlamayı da çok seviyorum.
Gelen tepkiler arasında incir kelimesini İncil ile de irtibatlandır hadi diye dalga geçmeye çalışanlar ise en fenaları idi. Yaklaşımımızı boğmaya çalışıyorlardı kendilerince. Kökses teorisinin ciddiye alınmayacak bir teori olduğunu söyleyip “madem her aklınıza geleni uyduruyorsunuz, o zaman İncil ile de bağlantı kurun” demeye çalışıyorlardı.
Aslında etimoloji vadisinde kendilerinin sık sık yaptıkları bir yanlışı neden yapmaya kalkışmadığımıza şaşırıp kalan tipler bunlar. Gerek 8 yıldır sürdürdüğüm etimoloji derslerimde, gerek TRT Radyo 1’de 400 bölümü geçen Kelime Ağacı programımda, gerekse Karar gazetesindeki ve edebiyat dergilerindeki yazılarımda üzerinde en titizlikle durmaya çalıştığım husus, çokları gibi başka dillerden gelen kelimelerle uğraşmayı tercih etmiyorum; Türkçe olduğuna dair neredeyse soru işareti bile oluşturmayacak derecede Türkçe kelimelerin ses ve anlam ilişkisini ses ses, harf harf çözmeye çalışıyorum. Bunu yaparken de bir çok kelimenin kökeni ile, ek kök ilişkisi ile çalışılmadığını görüyorum. Keşke Türkçenin kelimelerini kökses teorisinin imkanları ile çok daha fazla insan yoklasa, araştırsa. Kimi kelimelerin merak bile edilmediğini görüyorum neredeyse. Hiçbir açıklama yapılmadan geçiliyor birçok kelimemiz. İsteyen elbette başka dillerden dilimize yerleşmiş kelimeleri çözmek isteyebilir. Bu ayıp bir şey değil. Ama dilinizin birçok kelimesi yüzüne bakılmadan dururken başka dillerin dilimize bir şekilde girmiş kelimeleri hakkında ahkam keserek bir iktidar alanı oluşturmaya çalışmak bana çok da bilinçli, sağlıklı bir zihnin işi gibi gelmiyor. Hele bir de önüne gelen kelimeyi başka dillere mal etmeye çalışanlar; onlar apayrı bir vaka. Önüne gelen yabancı kelimeyi bu kelime aslında Türkçe diye iddiada bulunanlar kadar kötü bir durumda bu tipler diyeceğim ama aslında kelimelerini başka dillere mal etmeye çalışanlar daha tehlikeli. Bir kelimenin etimolojik macerasını çözüyorum diye o kelimeyi ülke ülke dolaştırmaya çok da meraklı olmamak, buna fazla kalkışmamak lazım. Etimolojiye zaafı olanlar bunu yapmayı o kadar seviyorlar ki; bundan ayrı bir entelektüel haz aldıklarını gözlemliyorum.
İki yılı aşkın bir süredir burada yazdığım yazılarda kaynaklarda gösterildiğinin aksine incir kelimesi dışında bayram kelimesinin Türkçe olduğu görüşünü ortaya koydum. Onların dışında Türkçe olduğunu kimsenin tartışmayacağı kelimelerin derinliğine inmeye, kelimelerin içini keşfetmeye çalıştım. Ömrüm oldukça, elim kalem tuttukça tüm dillerin olduğu gibi Allah’ın bizlere güzel bir emaneti olan Türkçe kelimeleri irdeleyerek bu güzel emanete hizmete devam edeceğim.
Not: Cuma günleri saat 18.00’de Üsküdar’da gerçekleştirdiğimiz Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimize katılmak isteyenler dilevietimoloji@gmail.com adresine mail atabilirler. Ders ücreti merak sahibi olmaktır.
.05/10/2018 23:25
Kara görünür mü gözükür mü?
Kara göründü mü deriz, gözüktü mü deriz? İhsan Toy Ağabey bunu sorduğunda biraz düşündüm. “Gör” ve “göz” arasındaki ilişkinin ve farkın üzerinde düşündüm. Sonrasında görme ile gösterme arasındaki farkı görmeye çalıştım. “R” sesi geldiğinde kelimeyi ne yapıyor, “s” geldiğinde ne yapıyor? Göstermedeki “s” sesi göz’ün “z”sinin “s”ye dönüşmüş hali midir, başka bir şey midir?
Bunları düşündükten sonra görünmek ile gözükmek kelimelerinin sonundaki “n” ile “k” seslerinin kelimemize nasıl bir tesiri olduğu üzerinde düşünmeye başladım.
Her bir durumda nelerle karşılaştığımı açıklamadan bu aşamaları niye böyle anlatıyorum bir bir. Zira kelimeleri aklımıza ilk geldiği gibi ele alıyor değiliz. Bu işin bir usulü, yöntemi var.
***
Buraya kadar anlattıklarım Türkçe bir kelimeyi kökses teorisini bilmeden inceleyebileceklerin yapabilecekleri işlemler. Tabii tarihi yazılı metinlere tapmayanların yapacağı işlemler bunlar. Kimi kelimeleri kökenbilimi bakımından irdelemeye çalışanların kelimelerin eski metinlerde bugünden neredeyse hiç tanınmaz bir şekilde geçtiğini iddia etmek gibi bir saplantıları olabiliyor.
Biz kelimelerimizi irdelemeye başlayalım, hasta tiplere dair sözlerimizi yer kalırsa ederiz.
Görme kelimesindeki “r” sesi Türkçe kelimelerde şimdiki zaman/geniş zaman anlamı katan bir ses. Türkçe kelimelerin R ile başlayamaması da bu şimdiki zaman/geniş zaman anlamı katması ile alakalı olsa gerek. Bunu ele alacağımız Türkçe kelimeyi zaman mekan koordinatlarına yerleştirerek gözlemlemeye çalıştığımızda biraz daha kavranılabilir şekilde gözlemleyebiliriz. Koordinat tablosunda “di” ve “miş” zaman eklerinin (daha özelde de “d” ve “m” seslerinin) hareket kaabiliyetlerini hem zaman çizgisinde hem de mekan çizgisinde gözlemleyebilirken “r” sesininkini mekan çizgisinde gözlemleyemiyoruz. Bu meselenin üzerinde bilahere biraz daha durmaya çalışayım inşallah.
Okullarda Türkçe kelimelerde şu sesler kelime başında görünmez diyenler keşke bir de bunun sebepleri üzerine de cümleler kursalar.
Görme ile yaptığımız bir örme, örüntü kurma eylemi. Başa “g” sesinin gelmesi bu örgünün, örüntünün göz ile irtibatlılığa taşıdığını söyleyebilirim. “Ç” gelse dibe doğru bir hareket gerçekleşecek, “b” gelse ben ile alakalı, merkezilikle alakalı bir hareket gerçekleşecek, “d” gelse derinlikle, yükseklikle alakalı, uzam dedikleri mesafe girecek kelimenin anlamına. “y” sesi ile hangi anlamın kelimeye yerleştiğini ifade etmek kolay değil. Belki yaylanmak, yayılmak kelimelerinde gördüğümüz bir hareket anlamı kazanacak kelime. Söylemeye çalıştığım şey gör’ün “g”sini kaldırıp kelimenin “bör”, “çör”, “dör”, “yör” ile başlayan hallerini görmeye çalışmakla ilgili. Yani kökses teorisine göre bir kelime kökünün akrabalarını görme çabası bu.
***
Görünmede “n” ses acaba görme eyleminin kişinin kendisi tarafından mı yoksa başkası tarafından mı yapıldığı manasını katıyor? Bunu da biraz tartışmak lazım. Bu vesile ile “n” sesinde hem dönüşlülük anlamının bulunmasını hem de kimi kelimelerde edilgenlik anlamının bulunmasını, aynı durumun “l” sesi için de sözkonusu olması meselesini bir başka sefere irdelemeye çalışalım. Görünen kendisi görünüyor ama gören başkası. Gözükmede ise somutluğun, görme organının önde olduğunu söyleyelim. İbrahim Demirci üstadımızın vurgusu ile gözükme daha taşralı, folklorik.
Devamını haftaya irdeleyelim.
Not: Cuma günleri saat 18.00’de Üsküdar’da gerçekleştirdiğimiz Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimize katılmak isteyenler dilevietimoloji@gmail.com adresine mail atabilirler. Ders ücreti merak sahibi olmaktır.
.12/10/2018 21:58
Görünür mü ki ‘n’nin yapıp ettikleri
“Görünmek” kelimesi ile “gözükmek” kelimesinin farklarını irdelemeye çalışıyoruz. Görünmekteki “n” sesine Yunus Emre’de nesne kelimesini ve “niye”, “neye”, “neden”, “niçin” kelimelerini irdelerken biraz girmiştik. “N” sesinin ne yaptığını fark etmeye başlamak için aslında “niye” ve “neye” ve “ne’den” kelimeleri güzel bir kapı. “N” diye bir merkez var yani. O merkezin kendi anlamı katması, dönüşlülük anlamı katması biraz daha anlaşılabilir böyle bakınca. Peki dönüşlülük n’si veya dönüşlü çatı isimlendirmesi “n”nin yaptığını ifade etmek için uygun mu, yeterli mi? Bu terimi karşılayacak başka isimlendirmelerde de bulunulmuş. Türk Dil Kurumu’nun 1934 baskısı Gramer Istılahları kitabında “yanlanışlı” tabiriyle karşılaşıyoruz. Tahsin Banguoğlu 1940 yılında “mutavaat tabanı” derken 1974 yılında ise “dönüşlü görünüş” demiş. Mutavaat dediği boyun eğmek, alışmak, karşı çıkmamak, itaat etmek gibi anlamlara geliyormuş, unutmuşuz bu kelimeyi artık. “Dönüşlü” kelimesinin ortasındaki “-ön-” kökü ile “kendi” kelimesinin ortasındaki “-en-” kökü yine “n” barındırdığı için “n” sesinin fonksiyonunu karşılamaya pek de uzak olduğunu söyleyemeyiz. Zira bir şeyin önü kendisine “en yakın”yerdir. Y-ön-el-mek ile irtibatını da görebildiğimizde n’nin varlığı için onu yaratana binler şükür etmek lazım.
***
O “n” sesi ki “ğ” sesi gibi kolay belirlenemeyen, dile gelmeyen, evet dile gelmeyen bir yerde değildir. “Ğ” sesi dilimizi bir yere değdirerek çıkardığımız bir ses değil. “Nazal n” değil ama “damak n”si ise damağa değmek durumunda.
“N” sesi görme fiilini kişinin kendisinin gerçekleştirmesini sağlamış oluyor. Bu eylemi açtığımızda “kendini gösterme” tabiri ile de durumu ifade edebiliriz. 1945 doğumlu uydurma bir kelime olmakla beraber (yani bu durum kelimenin üzerinde barındırmak durumunda kaldığı manaların sağlıklı olup olmadığına çok da güvenemeyiz demek oluyor) “görüntü” kelimesi görünenin kendisi ile ilgili bilgi veriyor. Kimlere göründüğünü ise çok belirginleştirmiyor. Derleme Sözlüğüne baktığımızda “görün” kelimesinin Isparta yöresinde mezar anlamında kullanıldığını öğreniyoruz. “Görün”e neden mezar denildiğini bulmak kolay olacağa benzemiyor, arada gidip ziyaret etmek, geçmişlerimizi, ölmüşlerimizi görmek, hatırlamak için mi bilmiyorum ama “görün”ü “görüm” ve “görümce” yaptığımızda yani “n”yi kaldırıp “m” getirdiğimizde kendilik, dönüşlülükten biraz daha ileride, kendini ben yerine koyan bir damadın nişanlısını ilk görmesi ile ilgili bir mana ile kadının kocasının kız kardeşini ifade eden bir mananın ortaya çıktığını görüyoruz. “Görüm”ün “gibi” anlamında da kullanıldığını Yaşar Çağbayır’ın sözlüğünden öğreniyoruz. “Görümce” bazı ağızlarda örümcek için de kullanılıyor imiş. “Görümder” kelimesi ise ihtiyaç anlamında kullanılıyor imiş. İhtiyacını görmek dediğimizde bu ihtiyaç anlamını nasıl kazandığını anlayabiliriz belki. “Görümlü” kelimesi ise mükemmel, görkemli anlamında kullanılan bir kelimemiz imiş. Nurullah Ataç ülkücülük kelimesi için “görüncecilik” diye bir kelime uydurmuş. Kendi kendine görev edinmek gibi bir mana oluşturmaya çalışmaktan hareketle, sonuna da kendilik anlamı katacak “n” sesi ekleyerek böyle bir kelime uydurduğunu tahmin edebiliyorum. “Görev” kelimesi de 1942’de uydurulmuş. “Görümlü” kelimesinde bakıma muhtaç anlamı da varmış.
***
“n” ile “m” sesinin farkı meselesinin aslında çok çetrefilli bir konu olduğunu hissediyorum. Birbirinin yerine kullanıldığını görüyoruz klasik metinlerimizde. Hatta bugün bile çeşitli ağızlarda yine birbirinin yerine kullanıldığını görebiliyoruz. yine de aralarındaki farkı ve irtibatı biraz daha zengince görmekte fayda var.
Buna inşallah ömrümüz yeterse başka zaman eğileyim. “Görükmek” diye bir tabirimiz daha var. “Gözükme”nin “k”sine geçmeden evvel “görükmek”teki “k” ile “gözükmek”teki “k” neyin nesi, bunu irdeleyelim ama bunu da haftaya irdeleyelim inşallah.
.19/10/2018 23:32
Mevlam neylerse görklü eyler
“Görükmek” ile “gözükmek” kelimeleri arasında sadece bir ses farklı. Bazı okurlarımız “görünmek” ve “gözükmek”ten “görünmek”i tercih etmek gerektiğini, zira “gözükme”nin köylü kelimesi olduğunu söylediler. Bense özellikle Türkçe kelimeler için söylüyorum; köylülerin kullandığı kelimelerin daha muteber addedilmesi gerektiğini savunuyorum. “Görükmek”, Allaha şükür “gözükmek”e göre daha da köylü ve iyi ki var böyle bir kullanım. “Gözükme” ile “görükmek”in farkının görünme süresinin uzunluğu ile alakalı olduğunu düşünebiliriz. “Görükme” en kısa süreli görünme biçimi; “gözükme” “görünme”ye göre daha uzun. “Görünme” muhtemelen en uzunu. Konuyu Hüseyin Rahmi Göktaş ile müzakere ettiğimde “Sami Gül Bey hatırlarsan “görüküyor” derdi, kişisel yargılar olmadan ve görme biçimlerinin etkisinin dışında kalarak, olanı olduğu gibi görmek için söylenebilir “görüküyor”. “Gözüküyor” ise daha da objektif oluyor, görmekten çıkartıp göze bağladığı için” dedi.
“Görükmek” ile “görünme”nin farkına gelecek olursak “k” sesinin görünen şeyin daha somut, saklanamaz bir şekilde görünmekte olduğunu ifade etme anlamı kazandırdığını fark edebiliriz. Objeyi “k” sesinin nesne kıldığını söyleyebiliriz. “N” sesi ise olmayan şeylerin de görünebilmesi durumundan hareketle belirgin bir nesneliğe kavuşamıyor. “Kardeşim göründü” deyişi ile “kardeşim gözüktü” ve “kardeşim görüktü” deyişleri arasında farklı olan öznelik bakımından “göründü” kelimesi. “Görünmek”> “görükmek”>”gözükmek” sıralaması subjektiften objektife doğru bir sıralama diyebiliriz.
“Görükmek” kelimesine gelmişken aynı yoldan gelen güzelim “görklü” kelimesini pek severim. Hele de Dede Korkut’un başındaki o görklü bölümüne bayılırım. Ne güzel söylüyor öyle Dedem Korkut. Görelim hanım hey, soy soylamış; boy boylamış:
“Ağız açup öğer olsam üstümüzde Tengri görklü.
Tengri dostı din serveri Muhammed görklü.
Muhammed’ün sağ yanında namaz kılan Ebu Bekir Sıddık görklü.
Ahır sıpara başıdur ‘’amme’’ görklü.
Hecesinleyin düz okınsa ‘’Yasin’’ görklü.
Kılıç çaldı din açdı şâh-ı merdan Ali görklü.
Ali’nin oğulları Peygamber nevâleleri Kerbela yazısında
Yezidiler elinde şehid oldı Hasan ile Hüseyin iki kardaş bile görklü.
Yazılup düzilüp gökden indi Tengri ilmi Kur’an görklü.
Ol Kur’anı yazdı düzdi ulemalar öğreninçe küydi piçdi
alimler serveri Osman Affan oğlı görklü.
Alçak yirde yapılupdur Tengri evi Mekke görklü.
Ol Mekke’ye sağ varsa esen gelse sıdkı bütün hacı görklü.
Sağış güninde ayna görklü.
Ayna güni okıyanda hutbe görklü.
Kulak urup dinleyende ümmet görklü.
Minarede banlayanda fakı görklü.
Dizin basup oturanda helal görklü.
Dulumından ağarsa baba görklü.
Ağ südin toya emzürse ana görklü.
Yanaşup yola girende kara buğur görklü.
Sevgülü kardaş görklü.
Yanal ala ev yanında dikilse gerdek görklü,
Uzunça tenefi görklü.
Oğul görklü.
Kamusına benzemedi cümle alemleri yaradan Allah Tengri görklü.
Ol öğdüğüm yüce Tengri dost oluban meded irsün Hanum hey!”
Not 1: Geçen hafta değindiğimiz “görün” kelimesinde mezar anlamının bulunmasına bazı okuyucularımız ve değerli yazar Cihan Aktaş Farsçadaki mezar anlamına gelen “gor/gur” kelimesi ile irtibatlı olamaz mı diye tepki verdiler. Makul görünüyor. Bilemiyorum.
Not 2: İlkokullara andları olduğunu söyledikleri bir metni geri getirmeye çalışanlara rastlıyoruz bugünlerde. Benim kanaatim çocuklarımızın bir andı olacaksa o da Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretlerinin şu mısralarla başlayan şiiri olmalı, vesselam:
Hiç kimseye hor bakma
İncitme gönül yıkma
Sen nefsine yan çıkma
Mevlâ görelim neyler
Neylerse güzel eyler
Duyuru: Etimoloji dersleri!
Başkanlığını yürüttüğüm DilEvi Etimoloji Topluluğu üyeleri ile gerçekleştirdiğimiz ve beşinci yılına girdiğimiz Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimize pazartesi günleri Üsküdar Balaban Tekkesinde devam ediyoruz. Pazartesi günleri saat 18.00’de Üsküdar metrosunun hemen çıkışındaki Balaban Tekkesinde. Katılmak isteyenler irtibat bilgilerini belirterek dilevietimoloji@gmail.com a kendilerini kısaca tanıtan bir mail atmalıdır. Derslerimizin ücretinin sadece kelimelere karşı merak sahibi olmak olduğunu belirteyim...
.27/10/2018 00:17
Hangi metinlerden bir and oluşturulabilir?
Memlekette ulusalcı Kemalistlerin birkaç haftadır coşup durduğu ant meselesi ile ilgili tavrımı sayın Başkan Tayyip Erdoğan’dan önce geçen hafta köşemde ve sosyal medyada açık ve net bir şekilde ortaya koyduğum için onun açıklamalarından sonra bu konuda kelam etmeye, ahkam kesmeye başlayanlarla bir tutulmak istemediğimi özellikle vurgulamak isterim.
Benim tutumum ant meselesi kaldırılırken de aynı idi: Milletimiz büyük bir millettir. Bu milletin şiiri ve duaları çok güçlüdür. Bu güçlü, seçili dilin şiirlerini, dualarını unutmamak, unutturmamak gerektiğini düşünüyor ve savunuyorum.
Elmalılı Hamdi Yazır’ın tefsirinin başındaki “İlahi! Hamdini sözüme sertac ettim, zikrini kalbime mirac ettim” diye başlayan o güzelim duayı bence her çocuğumuz, gencimiz ezberlemeli. Bilmeyenler, hiç duymamışlar, dinlememişler için tamamını alamayayım buraya ama lezzetini duymanız için girişini alıntılayayım: “İlahi! Hamdini sözüme sertac ettim, zikrini kalbime mi’rac ettim, Kitabını kendime minhac ettim. Ben yoktum var ettin, varlığından haberdar ettin, aşkınla gönlümü bîkarar ettin. İnayetine sığındım, kapına geldim, hidayetine sığındım lütfuna geldim, kulluk edemedim afvına geldim. Şaşırtma beni doğruyu söylet neşeni duyur, hakikati öğret. Sen duyurmazsan ben duyamam, sen söyletmezsen ben söyleyemem, sen sevdirmezsen ben sevdiremem. Sevdir bize hep sevdiklerini, yerdir bize hep yerdiklerini, yar et bize erdirdiklerini…
***
Ya o gülbank… “Allah Allah! Celil-ü Cebbâr! Muînü’s-Settâr! Hâlik’ül-leyli ve’n-nehâr! lâyezâl, zü’l-Celâl! Birdir Allah! O’nun birliğine, Hâtemü’l- Enbiya, Peygamberimiz Cenâb-ı Ahmed- i Mahmûd-u Muhammed Mustafa (sav) Âl-i evlâd-ı resûl-i müctebâ, imdad-ı ruhaniyyetine….gülbankı ile kıtalar dolaşan bir milletin çocukları gülbankı bilmeden, ezberlemeden ilkokulu, ortaokulu bitirememeli…
O yemek duaları, doğumda, ölümde ve çeşitli vesilelerle okunan mevlid-i şerifler, artık unutulmuş olan güzeller güzeli Muhammediye isimli 9000 beyitten oluşan muhteşem eser, ezan duası, Çerkezlerin damat ile birlikte Ya Settar o Ya Gaffar çekmeleri, yüzyıllarca alkışı salavat getirmek olarak bilen, anlayan ve uygulayan aziz milletimiz… Ve şimdi şakşakçılığa mahkum olmuş alkış anlayışı… Daha doğrusu anlayamayışı…
Ben ant metninin kaldırılıp yerine bu güzel metinlerinden birinin, en çok da Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretlerinin Görelim Mevlam neyler, neylerse güzel eyler şeklinde başlayıp devam eden Tevfizname isimli uzun şiirinin en az 7-8 kıtasının konulmasını savunuyordum, savunuyorum ve savunacağım.
***
Sayın Başkanımız “Bizim İstiklal Marşından başka andımız yok” dedi ama benim kanaatime göre İstiklal Marşının içine faşizan metinler giremez elbette ama birçok birbirinden güzel dua, metin, şiir girer. İstiklal Marşının ruhu ile barışık olmayan hiçbir metni çocuklarımıza söyletmeye kalkışmamalı. Hatta ilkokul kitaplarında çocuklarımıza şiir diye gösterilen, okutulan o zevksiz, didaktik ucuzluklar derhal kaldırılmalı. Çocuklarımızın bir kulak sahibi olduğu ve kulaklarına doldurdukları niteliksiz metinlerden, ibarelerden cümlelerden dolayı eğitimcilerin Rabbimiz karşısındaki hesabının hiç de kolay geçmeyeceğine inanıyorum.
***
Maksadım and ve ant şeklinde kullandığımız and kelimesinin neyin nesi olduğunu irdelemek aslında. Ve sözü oraya getirebilirsem, and kelimesi için neden içmek kelimesi kullanılır, bunun izini sürmek istiyorum. Derleme ve Tarama sözlüklerinde nasıl and kelimesi geçmiş mi, geçmişse nasıl geçmiş diye bakmak istiyorum ama bunu artık haftaya yapacağız inşallah.
.02/11/2018 23:37
And içmek kan içmek mi?
And” kelimesi Tarama Sözlüğünde nasıl geçmiş, bakacak idik. 13. yüzyılda Şeyyat Hamza’nın Yusuf İle Zeliha’sında “Kardaşları çünkü gördüler anı/ Yehudaya andın ettiler kanı” mısralarında geçiyor. 16. Yüzyıldan Tevarihi Şahi fil Ehadisil İlahi’de “Şeytanın andına, kelecisine inandılar” cümlesi geçiyor. Birbirinden güzel kitaplar yayınlayan Büyüyenay yayınlarından 5-6 yıl önce çıkan 15. Yüzyıla ait bir eser olan Ferec Ba’deş- Şidde kitabında da şöyle bir ibare geçiyor: “İki gündür taamımızı beğenmemeğe sebeb nedir? Şahzade eyitti: Andluyum, dilimle dimezem, divit kalem getirin yazayım.”
Tüm örnek cümleleri, mısraları buraya alamayacağı ama hangi maddeler var Tarama Sözlüğünde, onu yazayım: “Andını yere komak”, “andını sıdırmak” (bozdurmak), “andını sımak” (bozmak), “and içirmek”, “and içmek”, “and içişmek”, “and vermek”, “andlamak”, “andlaşmak”, “andolmak” gibi kullanımları görüyoruz.
Ayrıca “anduk” diye bir kelime ile karşılaştım, sırtlan anlamına gelen bir kelimemiz imiş. Anda kelimesi Akşehir, Konya yöresinde kardeş anlamında kullanılıyor imiş.
Moğolcada anda kelimesinin kan anlamına geldiğini, dolayısıyla and içmenin kan içmek anlamına geldiğini bir kısım kaynaklar zikrediyor. Elimdeki Moğolca Türkçe Sözlükten bakma ihtiyacı hissettim, zira bazen uydurulan yakıştırma bir bilgi bir şehir efsanesine hatta ülke çapında bir efsaneye dönüşebiliyor. Ferdinand Lessing’in hazırladığı Günay Karaağaç’ın tercüme ettiği Türk Dil Kurumu baskısı Moğolca Türkçe Sözlük’te “anda” kelimesini buldum, kan anlamına geldiğini de gördüm, emin oldum.
Sonra ardından Türk Lehçelerinde hem “ant” kelimesi nasıl geçiyor hem de “kan” kelimesi nasıl geçiyor, buna bakma ihtiyacı duydum. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü’nün 1. Cildine baktım. And kelimesi genel olarak and ve ant şeklinde geçiyor. Kırgızlarda bizim şart koşmak şeklinde kullandığımız Arapçadan gelme şart’ın “şert” şeklinde söylendiğini ve “kasem olsun ki” kalıbı ile Kur’an meallerinde karşılaştığımız kasem’in “kasam” şeklinde kullanıldığı belirtilmiş. Kazaklarda “şert” “sert”e dönmüş. “Kasem”i Türkmenler ve Uygurlar da kullanıyormuş. Kan kelimesi ise Azeri, Başkurt, Kazak, Kırgız, Özbek, Tatar, Türkmen, Uygur Türklerinin hepsinde kan şeklinde kullanılıyor. Yani kan pek bozulmamış. Azeri ve Türkmenler “kan” değil de “gan” diyorlarmış sadece. Tabii kana bakmakla bitmiyor işimiz, bir de “kardeş” kelimesi nasıl geçiyor, ona bakayım dedim, zira kardeş ile kandaş insana çok da farklı gelmiyor. Bir de tabii Akşehir, Konya yöresinde kullanıldığı tespit edilmiş ve kardeş anlamına geldiği belirtilen “anda” kelimesini görünce ister istemez Kökses teorisi mantığı ile “kandaş” kelimesinin içinde kardeş anlamına gelen bir “anda” arıyor insan. Kardeş için genel olarak karındaş kullanılıyor. Agayin, doğan ve birader kelimelerini kullananlar da varmış.
Biz Moğolca Sözlüğümüze dönelim. “Anda” ve “and” yeminli kardeş, kan kardeşi, arkadaş anlamına gelirken “anda barihu” ve “anda bolulçahu” kan kardeşi olmak anlamına geliyormuş. Kelimenin “andah” şeklindeki fiil hali ise yanılmak, yanlış yapmak, aldanmak demekmiş. “Andagay” ve “andagar” kelimeleri ise and, yemin, kutsal veya ciddi söze deniyormuş. “Andagar” kelimesinde geniş veya yüksek sağrısı olan at anlamı da varmış. “Andagaylah” and içmek, yemin etmek demek. Kelimenin sonuna gelen “h” sesinin bizim “-mek” “-mak” denilen mastar olduğunu tahmin edebiliriz buradan. İnternetten biraz Moğolca fiillere bakındım, hepsinde de “h” sesini gördüm. Yemin etmek ile aldanmanın, hata etmenin aynı seslerden oluşan kelimelerle ifade ediliyor oluşu acaba yeminin istismar edilmesinden dolayı kelimenin kazandığı bir anlam olarak değerlendirilebilir mi? Buraya bir soru işareti koyuyorum. “Andlah” şekilde telaffuz edilen “andala-” kelimesinde Türkçemize çok benzer bir şekilde antlaşmak, kan kardeşi olmak anlamı var imiş.
Tarama Sözlüğüne tekrar döneyim. Sözlükte “andırmak” kelimesini de görünce acaba “and” kelimesi kan ile değil de anmak, hatırlamak kelimesi ile mi alakalı diye düşünmeden edemedim. Anmak, andırmak ile alakalı düşündüğümüzde ise “and içmek” tabirimizdeki içmek kelimesinin sebebini bulamıyor duruma düşüyoruz.
Acep doğrusu hangisidir?
.09/11/2018 23:51
Köktendilci miyim köktendinci miyim
Şair Ahmet Murat’ın Hikayem Ne Tuhaftır ismini verdiği bir kitabı var. Benim hikayem bilmiyorum tuhaf mıdır ama hikayem her ne idiyse, ne ise ve ne olacaksa onu yazıyor, yaşıyorum.
Bir süredir, 2010 yılından beri kelimeler üzerine yazılar yazıyorum, Türkçe kelimeler üzerine. 2016’dan beri ise bu yazıları düzenli olarak Karar gazetesinde yazıyorum. Bu süreçte memlekette gazetelerde dil üzerine yazanlar azaldı. Kimisi vefat etti, kimisi yurt dışına kaçtı, kimisi ise gazetelerde değil de dergilerde dil yazıları yazıyor arada bir de olsa.
Tabii sadece Türkçe kelimelerin köküne dair yazılar yazmakla geçmedi, geçmiyor hayatım. İslamcı dergicilik ve gençlik faaliyetleri içerisinde, hareketli yıllar geçirdim. Amansız bir İslamcılık savunucusuyum. Eskiden de öyleydim, şimdi de öyleyim. İslamcılığın yok edilemeyen ve yok edilemeyecek ana hattının ne siyaset olduğunu ne de gelenekçilik ve modernistlik meseleleri üzerine tartışıp duranlar olduğunu düşünüyorum.
İslamcılığın yerli bir hareket olmadığını söyleyenlere hiç katılmadım. Gelenekle bağları kopuk kimi İslamcı arkadaşlar gördüm ama İslamcılığın Anadolu topraklarındaki Müslüman öncülerden, alimlerden, fazıllardan, ariflerden tamamen kopuk olduğuna ve olacağına hiç inanmıyorum. Hele hele, “İslamcı dediğin namaz kılmaz”, “Cuma çıkışı Amerikayı protesto edip sonra kola içer” tarzı yaklaşımların İslamcılığa bir yaklaşamama söylemi olduğunu düşünürüm. Bu tarz söylemleri ağzına alan tiplerden uzak durmaya çalışırım.
Namaz kılmayan birini İslamcı olarak asla algılamam. Sadi-i Şirazi’nin Allah’a borcuna dikkat etmeyen yani namaz kılmayan kişiye borç vermeme ile alakalı kıssasına çok inanırım. Dostlarımın, arkadaşlarımın, sevdiklerimin namaz kılmayı ihmal edip etmemesi benim için önemlidir.
“Ne namaz kılanlar gördüm, az sahtekar değillerdi.” Diyenlerin sözlerinde bir kötülük olduğuna inanırım. Severek salavat getiren bir insanın böyle bir cümle kurmaktan edeb edeceğine inanırım.
Hayatını edeb üzerine kuranlara, sürdürenlere hürmet ederim. Kendimde o edeb gerektiği kadar olmasa da amelimde ve niyetimde, halimde ve hareketimde o edebi diri tutmaya çalışırım. Edebe mügayir sözlerden ar ederim. Beni kötülüğe çağırmayacak kişilerle arkadaşlık etmeye çalışırım.
Müslümanın kitabı, okumayı, edebiyatı, ümmeti, namazı, edebi sevenleri ile haşır neşir olmaya çalışırım. Müslümanın her türlüsünü bireysel anlamda severim. Her fraksiyondan olanı ile cemaat grup ayrımı yapmadan, cemaatleri yok sayarak değil, aksine herkesin nere ile irtibatlı olduğunun kamuoyunda saklanmaması, açık olması gerektiğini savunarak onları severim. İnsanların hangi gruptan, cemaatten olduğunun açık olmasını onları yaftalamak için değil, aksine kendilerini özgürce istedikleri yapıyla, grupla ortaya koyabilme özgürlüklerinin engellenmemesi için bunu isterim.
Modernite, tüketim kültürü, kapitalizm ile pek problem yaşamayanlarla anlaşacak bir zemin bulamayacağıma inanırım.
Müslümanım, ümmetçiyim, köktendinciyim, köktendilciyim. Dünyaya güzel işler yapmak için geldiğime inanıyorum. Köklerimi sadece Türklükle sınırlı görmüyorum ama 13. 15. yüzyılda yazılmış Türkçe kitaplara aşığım. Türkçeye aşığım.
Kelimeleri anlama çabam ile kainatı anlama çabamın kainatın sahibine sadakatim ile kopuk olduğuna, olacağına inanmıyorum. Köktendinciliğim beni köktendilciliğe; köktendilciliğim beni köktendinciliğe taşıyor.
Allah’a savaş açan kimseyi sevmiyorum. Yeryüzünde ve kainatta herhangi bir nesnenin Allah’tan kopuk olabileceğini düşünen herkesin Allah’ı başımızdan savmaya çalışan birileri olduğunu düşünürüm. Allah’tan habersizlere ise güzel söz ile muamele ederim. Arkadaşlarım arasında eskiden Allah’tan habersiz olup şimdi Allahsever olanların sayısı az değil.
Yardım derneklerini, modern NGO endüstrisini İslamileştirilmiş bile olsa sevmem, tutmam. Esasen İslamileştirilmiş hiçbir şeyi sevmem. Bir şeylerin İslamileştirilmesinin Müslümanca hayatın önündeki en büyük tuzak olduğunu düşünürüm.
Kelimeleri doğru kullanmanın, doğru kavramanın yolumuzu açacağına inanırım. Benim gibilere köktendinci, yobaz, şeriatçı derlerdi eskiden. Şimdilerde İslamcı diyorlar. “-cı” ekinin kelimeye sadece satma fonksiyonu katmadığını bilirim. Kusurlarımı Rabbimin bağışlamasını, her ne edeceksem helal şekilde etmeyi dilerim.
Hürmet ile, dua ile.
.16/11/2018 23:27
Kutsal Emanetler ve Kabe kutsal mı?
Diyanet İşleri Başkanlığı bile pervasızca kullanıyor kutsal kelimesini. Gazeteler, televizyon kanalları zaten dikkat edebilecek durumda değil. En çok da hacc ile ilgili haberlerde kullanılır o kalıp: “Kutsal Hac yolculuğu”, “Kutsal Topraklar”, Kutsal Kabe… Sonrası devam eder: Kutsal Emanetler, Kutsal Kitabımız…
Kutsal ile kudsi kelimelerinin seslerinin birbirine fazlaca benzemesinden dolayı da bu yanlış kullanıma düşülüyor. Zannediliyor ki kutsal ile kudsi, kutsal ile mukaddes aynı şeydir.
“Oysa “kutsal” Türkçe, “kudsi” Arapça bir kelimedir” diye bir cümle kurmayacağım bile. Zira “kutsal” Türkçe bile değil. İtikadı bozuktan öte kopuk, Batıcı, sapkın tiplerin 1935 yılında devlet gücünü ellerinde tutarak Türkçe “kut” kelimesinin köküne “sal” ekini eklemeleri ile elde ettikleri, başımıza bela ettikleri bir kelime “kutsal”. Üç harfle değil de üç kelime ile söyleyecek olursak; kelimenin nesebi gayrı sahih.
1935 öncesinde göremeyeceğiniz bir kelime üzerine ulu, ulvi, yüce, kutlu bildiği değerler sistemini inşa etmek nasıl bir aklın, nasıl bir imanın ürünü olabilir?
O kadar yaygın bir şekilde kullanılıyor ki bu yapayanlış kelime, kim bu kelimeyi kullanırken dikkat ediyor ki, diyesi geliyor insanın hüzünle. Şükür ki dikkat edenler var. Bizi bu uyduruk kelimeye karşı ilk defa uyaran görebildiğim kadarıyla Üstad Sezai Karakoç olmuş. Üstad Sezai Karakoç, Unutuş ve Hatırlayış kitabının ilk yazısı olan Kutlu Hac Yolculuğu başlıklı yazısında gayet açık, net, vazıh bir şekilde kutlu ile kutsalın farkını izah edip kutlu ve mübarek kelimelerini kullanabileceğimizi; kutsal kelimesini kullanamayacağımızı belirtmiş.
Üstad mukaddes ve kutsi kelimeleri de kullanılmamalıdır diyor zikrettiğim yazısında. “Esas olan niyettir ama, böyle görünüşte putperestlik kurumuyla benzerlik kuşkusu verecek konularda çok duyarlı olmak, İslamın bütün saflığıyla korunması açısından gereğin gereği bir titizlik zorunluluğudur.” der. Tabii bu durumda Kudüs şehrine mukaddes deyip demeyeceğimiz meselesi ortaya çıkıyor? Mekke, Medine ve Kudüs. Buralar için “mukaddes topraklar” ifadesi ne zamandan beridir kullanılıyor? Buralar “mübarek topraklar” mıdır, “mukaddes topraklar” mıdır? Kudüs’ün ismi bize mukaddes ile aynı kökten olmasından dolayı bu sorunun cevabının mukaddes olabileceğini hissettiriyor. Günümüzde mukaddes topraklar da diyoruz yaygın bir şekilde, mukaddes emanetler de diyoruz.
Dinimizde Hristiyanlıktaki gibi veya totemci, putçu dinlerdeki gibi tanrısallaştırılan nesneler yok Allah’a şükür. Peygamber Efendimiz bile kutsal değil. Mukaddes de demiyoruz Peygamberimize. Nesnelere kutsallık dağıtan bir itikadımız yok. Mukaddeslik olduğuna inanıp inanmadığımız ise biraz belirsizleşmiş gibi. Emek kutsaldır, ekmek kutsaldır, öğretmenlik kutsal bir meslektir gibi itikatları saymıyorum bile. Ekmeğe, emeğe, hocamıza hürmet etmek başka bir şey, onları kutsal görmek başka bir şey.
Kimse bana lütfen “galat-ı meşhur lügat-ı fasihten evladır” demesin. Bu söz kanaatimce uydurukçacılık ile Türkçe kelime işleyiş yollarını kirletenlerden sonra en azından Türkiye özelinde ve bize Türkçe diye yutturulmaya çalışılan kelimeler özelinde geçerliliğini yitirmiştir.
Mukaddes ile kutsal’ın arasındaki farkı ve Türklerde kut algısı, inancı nedir, bunları yoklamaya haftaya devam etmeye çalışacağım inşallah.
Davet: Dil Evi Etimoloji Topluluğu ile pazartesi günleri saat 18.00’de gerçekleştirdiğimiz Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimiz bu pazartesi Üsküdar Uncular caddesindeki FİKSAD’da. Sonraki haftalarda ise Balaban Tekkesinde devam ediyor. Katılmak isteyenler dilevietimoloji@gmail.com mail adresine kendilerini kısaca tanıtan bir mail atabilirler. Derslere katılım ücreti kelimelere ilgili, meraklı olmaktır.
.22/11/2018 23:40
Uğur kimi ‘kut sahibi’ yapar kimi uğru?
Kutlu kelimesini irdelerken Dil Evi Etimoloji Topluluğumuzdan Volkan Yahşi’nin çeşitli mecralarda kelimeyi tartışmaya açması ve Ankara’da ODTÜ Türkçe Topluluğundan Muzaffer Tekin ve Burak Karanarlık’ın arkadaşları ile Dede Korkut Okumaları yapmaya başlamaları ile Korkut kelimesinin ikinci hecesindeki “kut” sesinin kut kökü ile irtibatı olup olmadığını yoklamaları bana bazı ses meselelerini düşündürttü ister istemez.
Korkut kelimesini “kor” ve “kut” olarak anlamak yani Kutlu Ateş gibi bir mana ile anlamak çok uygun görünmüyor. “Kor” kelimesi zira eski yüzyıllara ait Türkçe yazılı eserlerin taranması ile oluşturulan Tarama Sözlüğünde kor ateş derken kullandığımız manada görünmüyor. Farsça mıdır, emin değiliz diyor Etimoloji Sözlüklerimiz. “Köz” ve “koz” ile alakalı olabilir diyor Tuncer Gülensoy, Hasan Eren. “R” “z” değişmesinden bahsediyorlar. Koymak anlamında kullandığımız “komak” kelimesine “r” sesinin gelmesi ile kor, koyar gibi bir anlam oluşmuş olabilir mi denilebilir. Biz “Korkut”taki “kor”da hangi anlamın bulunduğunu yoklamaktan ziyade “kut” eki ile ilgili yoklamalarımıza devam edelim.
Kut kelimesine yücelik ve saadet manalarının yanısıra verildiğini gördüğümüz bir mana daha var: uğur, baht, talih. Uğur kelimesini kavramaya çalışmak çok zor görünmüyor. Uğramak ile uğur arasında bir münasebet olduğunu düşünmek zor değil. Uğurlu olmak bize gelmesini beklediğimiz bir şeyin herkese veya başkalarına değil de uğurlu olan kim ise ona uğruyor olması gibi bir mantık yürütme ile oluşmuş bir anlam olmalı. Uğur ile yücelik arasında bir irtibat var mıdır? Neden ben, şu, bu değil de o?! Neden ona uğruyor bu baht dedikleri, talih dedikleri şey? Şansın yaver gitmesi ile alakalı bir durumdan mı ibarettir mevzu? Şanstan öte yüce, manevi bir durum mu söz konusu? Seküler gavur işi şansa bağlayıp uğraşmaktan kurtuluyor belki. Yüce değerlere inananlar ise kader, kısmet meselelerine ister istemez kafa yormak durumunda. Tabii kimsenin malında gözümüz olarak kafa yormayalım mümkünse. Şansı yaver gitmek derken kullandığımız yaver Farsça yardımcı anlamına gelen bir kelime. Şans ise Fransızca ve Latince kaynaklı bir kelime. Şans, talih, kader, kısmet, nasib kelimeleri arasında nasıl farklar, ne gibi benzerlikler vardır; bunu irdelemek bir hayli yorucu olacaktır. Ciddi bir titizlik isteyecektir tahminime göre.
Biz uğura geri dönelim. Uğur kelimesi ile çok yakın duran, aynı kökten gelme iki kelimemiz var. Uğrun ve uğru kelimeleri. Bu kelimelerimizin ise ilginç bir şekilde uğur kelimesinin tam tersine uğursuzluk, kötü talih, hırsız, gizli gibi anlamlara geldiğini görüyoruz. “Uğrunun yavuzu namaz uğurlayandır” şeklinde bir cümle görüyoruz 15. Yüzyıl eserlerinden Kitab-ı Güzide’de. “Uğrun bakış” diye divan şiirinde geçtiğini görüyoruz. Bu nasıl olur ki diye düşünmeden, hatta isyan etmeden duramıyor insan. Lakin bu kelimelerin yapısındaki değişikliklerden kaynaklanmıyor bu tam tersi anlamlılık. Eylemin gerçekleşiş biçimi ile alakalı bir durum söz konusu: İyi bir şey takdir-i ilahi olarak uğrayınca ona uğur denilmesi gibi kötü bir halin uğraması veya hırsızın gözüne kestirdiği yerlere uğraması uğru, uğrun oluyor. Kime uğrar bilemeyiz iyi şeyler de kötü şeyler de.
Kut sahibi olan uğur sahibi midir, yücelik sahibi midir, saadet sahibi midir? İdikut kut sahibi mi demektir? Kut ile devlet arasında nasıl bir irtibat var? Devlet kuşunun başa konması, “devletlü” olmak; bunlar neden yüce, yüksek işler sayılır? Söz sahibi, güç, kuvvet, iktidar sahibi olmaktan dolayı mı yoksa insanlara hizmet etmekten dolayı mı? Bunlar peşine düşebileceğimiz sorular lakin ben daha ziyade mut kelimesinde nasıl bir mana var, bunu merak ediyorum. Ut kökü ile irtibatlandırdığımız kut ve mut kelimelerinden “kut”un manasını az çok içimizde hissetmek mümkün fakat mutlu kelimesindeki “mut” tek başına bizi öyle tıkayıp duruyor. O “m” sesi kelimenin başına gelip de ne yapıyor acep? Hani Türkçe kelimelerin başına “m” gelmezdi ey kuralcı dilci?
Davet: Yunus Emre Divanından Etimoloji Derslerimiz Üsküdar Balaban Tekkesinde devam ediyor. Pazartesi günleri saat 18.00’de Balaban Tekkesindeyiz. Katılmak isteyenler dilevietimoloji@gmail.com mail adresine kendilerini tanıtan bir mail atabilirler.
.23/11/2018 23:02
Kutlu mutlu ama putlu değil!
Kutsal kelimesindeki seslerin bize ne anlattığını görmeye çalışacak olursak, evvela kelimedeki “sal” ekinin Türkçe bir ek olmayışına takılmadan, ses ve anlam ilişkisi bakımından kelimeye baktığımızda “s” sesinin dışarı çıkarma anlamı verdiğini biliyoruz. Dolayısıyla kutsal kelimesi “kut”un dışında fakat “kut”a benzemek gibi bir anlam kazanmış olur.
Normalde, yani Türkçenin normlarına göre hareket ettiğimizde Türkçede “sal”eki yok: yani “kutsal” diye bir kelime yok. Bu kelimeyi birileri Türkçenin içine sokmaya çalışmışlar. Gündelik dile de yerleştirmişler.
Tarama Sözlüğüne “kut” ile başlayan hangi kelimeler var diye baktığımızda hüma kuşunun kutlu kuş olarak geçtiğini görüyoruz. “Kutluluk” saadet anlamında geçiyor. 14. yüzyılda “kutsuz” kelimesinin uğursuz anlamında geçtiğini görüyoruz. Dede Korkut’ta “Kademi kutsuz gelin deyince utsuz gelin desinler.” cümlesini görüyoruz. 15. yüzyıla ait bir kaynağımız olan Atalar Sözü isimli eserde ise “Kutsuzun yedi eve dek ziyanı dokunur” cümlesini görüyoruz.
Kutalmış diye bir kelimemiz var. Kut almak mı bu kelimemiz yoksa kutalma, kutalıyor olmak diye bir fiilimiz mi var diye aklımıza takılıp geçsin. Kutalmış oğlu Süleyman deyü bir zat var ki, Allah rahmetini esirgemesin, Kutalmış ismini sayesinde hatırlayabiliyoruz.
İsim demişken kimileri Dede Korkut’un ismindeki “kut” sesinin kutlu olmak ile alakalı olduğunu söylüyor. Kanaatim hürmet anlamında korku ile alakalı olduğu yönünde.
“Kut” kelimesini şimdiye kadar hiç ele alınmadığı bir şekilde “mutlu” ile “kutlu” kelimelerinin birbiri ile ilişkisi üzerinden ele almak istiyorum. Daha sonra da “utku” ve “yenmek” ilişkisi üzerinden (utku zafer, yenmek anlamına geldiği için) “utku” ile kelimenin kökündeki “ut” ile y-utmak kelimeleri arasıdaki ilişkiyi dikkatlerinize sunmak istiyorum. Böylece “utku”, “kutlu”, “mutlu”, “yutmak” kelimelerinin aynı kökten geldiğini iddia etmiş oluyorum. Konuya girişi “kutsal” kelimesi üzerinden yaptım, zira kutsal ile mukaddes birbirine fena halde karıştırılıyor. Hatta “kutsi” ile “kutsal” aynı kök zannediliyor. Bu “kut” meselesi öyle kolay bir mesele değil demek için girişi bu kafa karıştıran “kutsal” meselesinden yaptım. “Kutsal” kelimesi kuruluşu itibarıyla yanlış olsa da onun kullanımını kaldırma gücüm yok açıkçası.
***
Kutadgu Bilig’deki kutadgu’nun da saadet, mutluluk olarak anlamlandırıldığını görüyoruz, biliyoruz. Biliyoruz mu? Bir saniye!! Orada bir duralım. Kutadgu kelimesine Arapçadaki saadet anlamı verilebilir belki ama mutluluk anlamının verilmesine engel teşkil edecek bir durum olmalı.
Nereden çıkarıyorsunuz diyecek olursanız, şuradan: Kökses Teorisi diye bir teorimiz var. Bu teoriye göre kut kelimesinin kökü “-ut-”. “Ut” kökünün başına “k” gelirse kelimemiz “kut” oluyor. “M” gelirse “mutlu” kelimesindeki “mut” oluyor. “Y” sesi gelse “yutmak”taki “yut” oluyor. “T” sesi gelse kelime “tutmak” olacak.
Diyeceksiniz ki seslerle böyle oynayarak kelimeleri değiştirme hakkına sahip miyiz? Ben de derim ki, kelimelerdeki sesleri ekleyip çıkartan ben değilim. Bu dil zaten böyle kurulmuş bir yapıya sahip. Ben sadece aynı kökten gelen kelimeler arasındaki irtibatlılığı ortaya çıkarmaya çalışıyorum.
Yaptığım sadece şu: Aynı kökten gelen bu kelimeler arasında bir mana bağı olduğunu da savunuyorum. Başa gelen ünsüz sesin kelime köküne nasıl bir mana kattığını takip etmek böylelikle daha mümkün hale gelebiliyor.
Ve buradan hareketle “m”, “k”, “y”, “t” seslerinin geldikleri kelimelere nasıl bir mana kattıklarını Türkçe içerisinde izleyerek (arzu edenler “m”, “k”, “y”, “t” seslerinin Dünya dillerinde neler yaptığına da tek tek eğilebilir, bunun bir zararı yok; aksine faydası var.)
“mutluluk” kelimesi ile “kutadgu” kelimesi arasında az da olsa bir farklılık olmak zorunda. Yani mutluluk anlamına geliyor olsa idi müelliğinin “mutadgu” demesi gerekirdi.
Kutlu mutlu yutmak ütmek Utku yenmek yemek ilişkisine de haftaya devam etmeye çalışalım.
.07/12/2018 23:15
Mutluluğun peşinde koşarmen
Mutlu kelimesinin ‘m’si kelimenin kökündeki ut’un başına geldiğinde kelimeye nasıl bir anlam katıyor olmalı? Bunun verilebilecek makul cevabını m sesinin Türkçede kelimeye yaklaşık olarak hangi manayı kattığını yoklayarak bulabiliriz. Bunu ararken de “m” sesinin kelimenin başında, sonunda, içinde her neresinde ise o bulunduğu yere göre kattığı manada bir değişiklik oluyor mu olmuyor mu, buna bakarak bir mesafe kat edilebilir.
“Geleyim” kelimesindeki “m” ile “ben çocuğum” derken kullandığımız “m” ile “benim çocuğum” derken kullandığımız “m” seslerinin manası hep aynı mıdır? Devamını yoklayalım:
“M” sesini başka Türk lehçelerinde “b” şeklinde veya “v” şeklinde görmenin mümkün olduğunu şimdiye kadar yapılan Türkoloji çalışmalarından biliyoruz. Yusuf Gedikli Dillerin Şifresi kitabında “kelime içerisindeki “m” sesi nereden gelir” diye bir soru sorar ve cevap olarak “nb”, “ng”, “-n” ve “b”den gelir yahut da türemedir der. Tonbul > tombul, kızanbuk> kızambuk, İstanbul Rusçada Stambul, İspanyolcada Estambul olmuştur der. Tongrıl> Dumrul, kongşu>komşu, donguz> domuz örneklerini verir. “B” sesinin kelime başında “p”, “v”, “w”, “f” ve “m” sesine intikalinden bahseder.
“M” sesinin neler yaptığını bir de Hikmet Kıvılcımlı’nın Türkçe’nin Üreme Yolları ve Dil Devrimciliğimiz isimli çok kıymetli, ufuk açıcı akademi dışı özgür eserinde nasıl ele aldığına bakma ihtiyacı hissettim. Kıvılcımlı bu güzel eserinde dilbilimcilerin yapamadığı bir şeyi yapar; Türkçenin ses kapılarından bahis açar. “R”, “T”, “L”, “N”, “Ş”, “S kapıları”na dikkatimizi çeken Türkiye Komünist Partisinden Kıvılcımlı “m” sesinin durumundan da bahseder. Sesliden önce “m” sesinin gelmesi ile sesliden sonra “m” sesinin gelmesini “vurma” ve “vurum” kelimeleri ile ele alır. “Çalım”, “üzüm” kelimelerini de zikreder.
“M” sesinin kelimenin sonuna geldiğinde bir kapama manası verdiğini kelimeyi telaffuzumuzdan ve ağzımızın aldığı şekilden de çıkarabiliriz. 1. Tekil şahıs aitlik eki olan “m”yi de biliyoruz. Ben kelimesindeki “b” sesi ile Farsçadan dilimize geçtiği söylenen “men” kelimesindeki “m”nin ve 1. Tekil şahıs eki “m”nin birbiri ile alakalı olduğunu düşünüyorum.
“M” sesinin kelimenin başında göründüğü kelime sayımız bir hayli az ve bunun elbette mana ile eşyanın mahiyeti veya eylemin gerçekleşiş biçimi ile bir irtibatı olmalı. “M” sesinin kelimeye başa geldiğinde kattığı anlam onun çok da bir şey yapmasına izin vermiyor olmalı.
Türkçede hangi kelimeler var “m” sesi ile başlayan, buna Yaşar Çağbayır’ın sözlüğünden bakacak olursanız birçok unuttuğumuz kelime ile karşılaşacağınızdan şüpheniz olmasın.
Dünya dillerinde mutlu kelimesi için hangi kelimelerin kullanıldığına bir bakalım: Arapçada mesrur ve mes’ud, Fransızcada heureux eriller için, heureuse dişiller için, Rusçada şestlivi, Almancada glücklih, Flemenkçede gelükkig, İngilizcede contented, blissful, felicitous, happy, İspanyolcada feliz, İtalyancada felice, Yunancada Eftihia. Eftihia DilEvi Etimoloji Topluluğunun kıymetli üyelerinden Rıdvan Onbaşı’dan aldığımız bilgiye göre ef güzel demek. Tihia ise şans, kader anlamına geliyormuş. Yunanın bahtı güzel, şansı kaderi güzel diyerek karşıladığı mutlu kelimesini aynı kuruluş mantığı ile birçok Türk lehçesinde de yaygın bir şekilde görüyoruz. Azeri Türkçesinde hoşbaht, Başkurt Türkçesinde bahtlı ile ırıslı kelimesi görülüyor. Kazak ve Kırgızlarda bahtlı ve razı/ırazı kelimelerini görüyoruz. Özbekler “bahtıyar”ı kullanırken Türkmen ve Uygurların “hoşhal” kelimesini kullanıyor olduğunu görüyoruz. Türkmen ve Uygurlar “hoşhal”i Farsçadan almışlar. Uygurlarda kutluk da deniyor imiş. Boşnakça sretan, Endonezca senang, Ermenice yerjanik, Filipinlerde masaya, Malayca gembira, Fincede onnellisuus, Bengalçe sukhi, Korece haengboghan, Latince beatum, Habeşçe desitanya, Çince hingfu, Macarca boldog, Moğolca az yargaltay, Seylanca satutu, Tamil dilinde canto samuku, sukha, geluk, bonheur, hapinesu, Arnavutçada İ lumtur, Baskça zoriontsu kelimelerini görüyoruz.
Mutluluğun peşinde koşmaya devam edeceğiz. Bakalım daha neler göreceğiz.
.14/12/2018 23:24
Ölmek bizi böler mi?
Ölmek kelimesini oluşturan seslerde nasıl bir anlam var? Bu sorunun peşine düşmenin ölüm kavramının peşine düşmekten daha zorlu bir yoklama sürecini gerektirdiğini hissediyorum.
Ara ara “ölmek” kelimesini ve kelimenin kökündeki “öl”ün seslerini irdelemeye çalıştığım oldu. Tabii ki tahmin edebileceğiniz gibi “l” sesinde edilgenlik anlamının bulunabileceğini düşündüm. Ve ölme eyleminin gerçekleşişi itibarıyla edilgen bir eylem oluşu üzerinde durdum. Ölen birisi kendisi ölüyor, doğru ama bu mesela “ötmek” gibi veya “öğmek/övmek” gibi veya “öpmek” ve “örmek” gibi etken bir eylem değil. Birini översin, bir duvarı örersin. “Ötmek” kelimesinde “ölmek” kelimesine benzer bir hal var ama “t”nin ettirgenliği ile “l”nin edilgenliği aralarına ciddi bir fark koyuyor. “Ötme”de gerçekleşen eylemi bir sesi çıkarmak olarak tanımlayacak olursak demek, söylemek, konuşmak, anlatmak arasındaki farkı biraz daha belirginleştirmek için sesi bulunduğu yerden çıkarmak ama biraz da güçlü çıkarmak şeklinde tarif edebiliriz. Hatta sesi bu güçlü çıkarmanın “bağırma” ve “çağırma”dan da farklı olduğunu; onlar kadar “ağır” olmadığını seslerin “öğütülme”si ile oluşan bir söyleme biçimi olduğunu düşünebiliriz. Tabii “ötme”yi “öğütme” olarak görmeye izin veren; bağırmayı ve çağırmayı ise “ağır” ve onun da köküne gidebilecek olursak “ağ” kökü ile irtibatlı algılamaya imkan verebilen bir ses teorisi üzerinden yürümeye çalışıyorum. “Ötme” kelimesinin içinde sesin çıkartılmasının bir müddet sürdürüldüğü anlamı da mevcut.
“Ölmek”te durum, vaziyet ne? “Her sesli harften sonra görünmeyen bir yumaşak g” bulunur kaidesinden hareketle “ölmek”i “öğülmek” gibi anlayabiliriz. Parçalanmak yani. Öğütülmek kelimesi ile birlikte düşündüğünüzde parçalanma ile irtibatını sizler de yakalayabilirsiniz. Garip bir şekilde kimi hadis-i şeriflerde övme eyleminin övülen kişinin belini kırmak, boğmak, öldürmek olduğu buyrulur.
“Türkçede her sesli harften sonra görünmeyen bir yumuşak g vardır” kuralını, kafaların çok karışmaması için, unuttuğumuzu farz edelim. Kelimeyi “öl” olarak görelim. “Öl” kelimesinde Bahattin Ögel yaş anlamının bulunduğunu aktarıyor. “Öl neng” yaş şey demekmiş.
“Ölmek” kelimesini bir de “ö” sesi üzerinden görmeye çalışmak lazım. “L”nin ne anlam kattığını az çok hissedebiliyoruz ama Türkçede “ö” sesinde ne gibi bir anlam vardır diye sorduğumuzda zihinlerde bir anlamın belirmesi hayli zor. Belki yukarıda zikrettiğimiz “öğ/öv”, “öt” ile ve fiil olmadıkları için yoklamadığımız “öbek”in “öb”ü, “öc”, “öd”, “ön”, “öz” ile birlikte düşünelim dersek bazı manalar biraz belirebilir. Özellikle “öz” ve “ön” kelimeleri ile birlikte düşündüğümüzde bu belirme biraz daha mümkün. “Ölümün bir öze dönüş olduğu”nu söylersem bu sadece süslü bir ifade olarak görülmez inşallah.
Türkçenin seslerini tek başına irdelemeye alışkın demeyeyim ama yatkın bir zihnimiz olmadığı için bu tek seste anlam yoklamalarının tuzağının bol olduğunu hatırlatmam lazım. Hüseyin Rahmi Göktaş tek seste belirgin bir manadan ziyade bir anlam yoğunluğu bulunduğunu vurgulayarak teksesi tek anlamla ifade etmeye çalışmanın yanıltıcı olacağını söyler. Bunu da “ses yükseldikçe anlam azalır” gibi muazzam bir kuraldan bahsederek ortaya koyar.
“Öz” ve “ön” üzerinden “ölmek” kelimesindeki manalar ummanını görmeye çalışırsak benlik ve mevcudiyetle alakalı bir mananın kelimede mündemiç olduğunu hissedebiliriz. Hele bir de kelime kökünün başına b, d, g, k, y seslerini getirirsek bölmek, bölük, döl, göl, köle, yölek (destek manasında) yöleştürüg (eşit, müsavi diyor Çağbayır. Üleştirmek diyor gibi adeta, sesi duyabiliyorsanız.) kelimelerine ulaşırız. “Köle” kelimesinin bu vesile ile ifade etmiş olayım “gölge” ile neden birlikte değerlendirilmediği kafama takılıyor. “Gölge” kelimesinin “kölige”, “kölge” şeklinde geçtiğini görüyoruz Divanü Lügatit Türk’te ama “köle” kelimesine ne Hasan Eren, ne Nişanyan ne Tuncer Gülensoy ne de İsmet Zeki Eyüboğlu pek bir açıklama getirememişler. Kölenin sahibinin gölgesi olduğunu düşünmek mümkün. Doğru mudur, bilemem. Arzu eden düşünsün yoklasın.
Yaşamayı seviyorum evet, yaşamak. Büyük harfle “Yaşamak”. Zarifoğlu’nun “Yaşamak”ı. Ne güzeldir o! Ama “ölme”ye, “ölme”yi “ölçme”ye haftaya devam edelim…
.21/12/2018 23:46
Göl nasıl çölleşerek ölür
"Ölmek” ile “bölmek”, “döl”, “gölge”, “köle” hatta “höl” kelimelerinin aynı kökten geldiğini düşünmek ancak ve ancak Kökses teorisi ile mümkün. Bir okuyucumuz önceki yazımızda neden çöl ile ölmek ilişkisinden bahsetmediğimizi sormuş. Ona da sıra gelecek elbet. Hatta geldi bile. Çölün Türkçe metinlerde 15. yüzyıldan önce görülmediğini belirtmiş Gülensoy. Belki şunu dikkatinize sunabilirim: “öl” ve “höl” kelimelerinde yaş anlamı varken “çöl” kelimesinde susuz, kumluk yer anlamı bulunuyor. “Ç” sesinin suyu, yaş olma halini yok etme ile ilgili bir anlam katma fonksiyonu yüklendiği düşünülebilir mi? “Ç” sesinin genelde çokluk, artma ile alakalı manalar kattığını söylenebilir mi, biraz daha kafa yormak lazım. “Ç” sesi “ölmek” kelimesinin başına değil de sonuna gelirse “ölçmek” kelimesine varırız.
Tabii “ç” sesinde sadece çoğalma ile ilgili bir anlam yok. “Ç”deki manayı sezebilmek için “çökmek” ile “dökmek” kelimelerinin münasebetine bakmak biraz işimize yarayacaktır. “çökmek” ile “dökme” eylemlerinin gerçekleşiş biçimi, failleri aradaki benzerliği ve farklılığı daha da ele veriyor. “Çökmek”, kendisinin kendisine uyguladığı (kendisinin kendisini maruz bıraktığı) bir eylem iken “dökmek” bir öznenin bir nesneye yani bir başkasına uyguladığı bir eylem. “Çökmek” kelimesinin kökünde, kökses teorisine uygun bir şekilde bakınca gördüğümüz “ök” kökünün (bu kök, “kök” kelimesinin de köküdür aynı zamanda) ana, anne manasına geldiğini hatırlayalım. Çöken şey kendisi olarak, özü ile, ana varlığı ile çökmüş oluyor. Aynı irdelemeyi “dökmek” ve “döl” üzerinde uyguladığımızda “döl” kelimesine daha dikkatli bakarsak, kelimenin “dö-” halinde hem bir dökülme anlamını görmüş oluruz hem de dökülen nesnenin yaş olması sıvı olması gerekliliğinden hareketle bir yaşlık da hissedeceksiniz kelimede. Bu arada “sıvı” “cıvık” ve “su” kelimelerinin birbirleri ile ses ve mana bakımından irtibatını görebilmenizi de arzu ediyorum. Dölün dökülüşünü hissedebiliyoruz ama yine ayrı bir dikkatle baktığımızda döldeki ölme eylemini de görmeye başlarsınız. İş başındaki döllerin (sperm) milyonlarcasının öldüğünü hatırlayacak olursak sesler biraz daha vuzuha kavuşur.
“Öl” ve “höl” kelimelerinde görülen yaş anlamının “göl” kelimesinde de bulunduğunu düşünmek çok da zor değil. Zor olan ölmek kelimesinde şu iki anlamdan hangisi daha baskın bunu çözmek: Bölmek kelimesi ile beraber düşününce biraz daha net görebileceğimiz bölme parçalama anlamı mı yoksa yaş olma anlamı mı ölmek kelimesinde daha baskın?
Peki burada “öl” kelimesinde yaş anlamı varsa ve yaşamanın “yaş” kelimesi ile irtibatlı olduğu bariz iken “ölme”nin “yaşama”yla irtibatı nasıl mümkün olacak? Mantık olarak ölmek yaşamanın zıttı belki en fazla tamamlayıcısı olarak düşünülebilecek durumda. Yaşamayı sevenler ölmeyi yoklamaya ne kadar dayanabilecek, haftaya bir bakalım.
Yeni derslerimize davet
DilEvi Etimoloji Topluluğumuzun derslerine yeni iki ders daha katıldı. Pazartesi günleri saat 18.00’de Üsküdar’da Balaban Tekkesindeki Yunus Emre Divanından Etimoloji Dersimiz 5 yıldır sürüyor. Yunus Emre Divanı dersimiz bu hafta Üsküdar Uncular caddesindeki FİKSAD’da olacak. Buna Çarşamba günleri iki ders daha eklendi. Üsküdar’da yeni açılan Baraka Kültür Evi’nde Çarşamba saat 18.00’de Kitab-ı Dede Korkut’un sadeleştirilmemiş Dresden nüshasından Dede Korkut Okumalarına başladık. Yine Çarşamba 19.00’da ise Saltukname Okumamız başladı. Bu okumalardan herhangi birine katılmak isteyenlerin kendilerini kısaca tanıtan bir maili dilevietimoloji@gmail.com adresine yollamaları yeterli. Tüm derslerimizin merak sahibi olmaktan başkaca bir ücreti bulunmadığı gibi zaman zaman katılanlara kitap hediyemiz olmaktadır
.28/12/2018 23:39
Kelime Ağacı yıkılmaz!
TRT Radyo 1’de iki yıldır yayınlanmakta olan Kelime Ağacı programımız 31 Aralık Pazartesi günü son bölümü ile yayın dünyasına, şimdilik, veda ediyor. Kelime Ağacı, bundan 4-5 yıl önce Erkam Radyo’da başlattığımız bir program idi. 30-40 hafta kadar süren programı Ragıb el İsfahani’nin Mutluluğun Kazanılması ismiyle Türkçeye çevrilen kıymetli eseri Tafsilün Neşeteyn ve Tahsilül Saadeteyn’i kelime be kelime tahlil ede ede okuyor idik. Ara ara program ile ilgili takdir cümlelerini duyuyor idim. Hatta bir keresinde el an büyük bir yayın grubunun CEO’su konumundaki Ahmet kardeşimiz kendi kanallarını, radyolarını dahil ederek televizyonlarda da radyolarda da benzeri bir program yok, çok kıymetli demişti.
O zamanlar bir telif ücreti alamasak bile sürdürdüğümüz program ile ilgili radyo yönetiminden “Program fazla yükseklere hitab ediyor, dinleyiciye ağır geliyor, biraz halka indirebilir misin?” denildiğinde yani kibarca “Programınızı biraz daha ilgi çekici bir hale getirebilir misin” denildiğinde “Kardeş, hem telif yok hem de aşağı indir diyorsunuz, çok şey istiyorsunuz” dedim ve programa devam etmemenin daha onurlu bir iş olacağına karar vermiştim.
Bir zaman sonra TRT İstanbul Radyosu’nda programı sürdürme meselesi gündeme geldi. Derken kendimizi hafta içi her gün, günde 5 dakika Türkçe bir kelimenin etimolojik kökenini irdelerken bulduk. Bu böyle böyle 462 bölüme ulaştı.
Neler yaptık Kelime Ağacı’nda iki yıl, 462 program boyunca? Özellikle Türkçe’nin içerisinde yüzmeye gayret ettik. Yunus Divanından, Evliya Çelebi Seyahatnamesinden, manzum Türkçe Farsça Sözlüklerden Ahmed Remzi Efendi’nin Tuhfe-i Remzi’sinden, Sümbülzade Vehbi’nin Tuhfe-i Vehbi’sinden, Hüseyin Rahmi Göktaş’ın kitaplarından ve Kökses Teorisinden, Muhammediye’den, Divan-ü Lügatit Türk’ten, Akşemseddin’in (Muhammed bin Hamza) Kur’an Tercümesinden, Sezai Karakoç’un Taha’nın Kitabı isimli şiir kitabından, Biruni’nin Kıymetli Taşlar Kitabından, Kedi Kelimeleri Sözlüğünden, Birden Bine isimli Türkçe Sayıların kökenine ilişkin eserimden, Hilmi Soykut’un Unutulmaz Mısralar, Mahmut Kaya’nın Gönülden Gönüle isimli beyit derleme eserlerinden, Yaşar Çağbayır’ın Büyük Türkçe Sözlüğünden, Tarama Sözlüğünden, Derleme Sözlüğünden, Hayrettin Karaman Bekir Topaloğlu’nun Yeni Kamus’undan, Tuncer Gülensoy’un hem sözlüğünden hem Türkoloji Makaleler kitaplarından istifade ederek tabii yüzlerce sözlükten beslenerek, sözlükleri didik didik ederek programımızı sunduk.
Başka dili doğru kullanma radyo programları gibi (ki böyle bir program da bir tane var zaten) işin dinleyici için ilgi çekici gelebilecek hap bilgileri vermeye çalışmak yerine, merakımızın peşine düştük. Yeni keşifleri dinleyici ile yaşamaya gayret ettik. Bazen çözemediğimiz kelimeler de oldu. Etimoloji aleminde bir kelimeyi çözmenin lezzeti kadar lezzetli bir iş, bir kelimeyi çözemediğinde de bunun farkında olma halini unutmamak, “Evet, bu kelimeyi çözemiyoruz” diyebilmek, çözdüğünü zannetmekten daha kıymetli. Ki sık sık bu hataya düşen dilcileri de Kelime Ağacı’nda olsun, burada, Karar Gazetesinden Köktendilci köşemizden olsun uyarıyoruz.
Kelime Ağacının son bölümü, yılın son günü, pazartesi günü 14.25’te dinleyebilirsiniz. Programa denk gelemeyecekler için YouTube’a Kelime Ağacı yazdığınızda Kelime Ağacı TRT 1 Etimoloji isimli bir kanaldan bu programların şimdilik 129 bölümüne ulaşma imkanınız mevcut.
İlerleyen zamanlarda Kelime Ağacı kendisine yol bulabilir mi, bilemiyorum. Biz Dil Evi Etimoloji Topluluğu ile Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimize 5 yıldır devam ediyoruz. Ben bu vesile ile programımla ilgili radyoda bana her türlü yardımda bulunan Dilek Gülüser Hanıma, Kenan Bölükbaşı Beye, Atilla İpek Beye, Hakan Türkyılmaz Beye, Ergün Beye, montaj ekibinden Hayrettin Beye, Eyüp Beye, Sedat Beye, Mahmut Beye, çok güzel dönüşler yapan, dualar eden dinleyicilere ve Kelime Ağacı programına inanan, yolunu açan İbrahim Eren ve Mustafa Alcan Beylere teşekkür ediyorum.
*Pazartesi günleri Balaban Tekkesinde 18.00’de Yunus Divanından Etimoloji dersimiz, çarşamba günleri 18.00’de Kitab-ı Dedem Korkut, 19.00’da Saltukname, Üsküdar Baraka Kültür Evi’nde devam ediyor. Katılmak isteyenler dilevietimoloji@gmail.com’a mail atabilir.
.04/01/2019 23:36
Tecvitte hata olmaz!
Teşbihte hata olmaz demişler. Bu cümleyi geçen gün lise 1’e giden oğlum, edebiyat yazılısına hazırlandığı gece, edebi sanatları çalışırken söyledi. O öyle değil oğlum dedim, “tesbihte hata olmaz” o, dedim. Ne alaka dedi. Tesbih değil oğlum, atife ediyorum, doğrusu “tecvitte hata olmaz”. Nasıl yani dedi. Kur’an okurken tecvidine dikkat etmek lazım, tecvitte hata yapmamak lazım dedim. Niye teşbih demişler peki deyince, “Karıştırıyor insanlar, zaten ne dediklerini bilmiyor ki çoğu” dedim. “Tezhipte hata olmaz diye bir söz de var” dedim. Oğlum ne yapmaya çalıştığımı anlamaya başlamışken “temsilde hata olmaz. Tüm bunları bir temsil bil.” Dedim.
Hata nerde olur nerde olmaz, çeşitli kişilerin görüşlerine başvurdum. Şöyle oldu. Aldı sözü edebiyatçı.
Edebiyatçı: Teşbihte hata olmaz!
Zakirbaşı: Yok efendim, o öyle değil. Tesbihte hata olmaz.
Kurra Hafız: Hayır, tecvitte hata olmaz.
Müzehhib: Tezhipte hata olmaz efendim.
Münekkid: Tenkitte hata olmaz demek lazım. Eleştirmen tenkit ettiği hususta hata yapmaya başlarsa daha baştan saygıyı kaybetmiş olur.
Kabadayı: “Tehditte hata olmaz”dır o. Adama hangi tehditte bulundu isen onu bihakkın yani hakkıyla yerine getirebilecek vaziyette olmak gerekir. Adama hak ettiği, anlayacağı tehditte bulunmak lazım.
İsmet Özel okuru: Tehdit değil teklif. Teklifte hata olmamalı. “İnsanlar hangi dünyaya kulak kesildiyse öbürüne sağır”. Biz sürekli bir sorumluluğu teklif eden taraf olmalıyız.
Tebliğci: Teklif değil efendim, tebliğde hata olmamalı. Tebliğde hata olmaz. İnsan önce en güzel şekilde tebliğ edecek, ondan sonra insana yükleneceği yük teklif edilebilir. Önce başına ne gelecek, onu bir tebliğ etmeli.
Papaz Efendi: Tesliste hata olmaz. Siz teslisi anlayamıyorsunuz.
Muvahhid bir mü’min: Teslis inanışının her şeyi hata. Her işin başı tevhiddir, her yol tevhide varır. Asıl tevhidde hata olmaz.
Liberal: İnsanların tercihlerine de saygılı olmak lazım. Özgür iradesi ile karar alabilmesini sağladıktan sonra tercihte hata aramamalı. Tercihte hata olmaz. Olsa bile tercihte bulunabilen insan takdir edilmelidir.
Kişisel gelişimci: Tercih ile bitmiyor. İnsan neyi tercih etti ise tercihinin tevfike götürmesine bakmalıdır. Kanaatimce tevfikte hata olmaz. Muvaffakiyete ermek isteyen insan hataya teslim olmamalıdır.
Natüralist: Aksine insan kainat ile cedelleşmemeli. Kaderine teslim olmalıdır. Teslimde hata olmaz. Olmamalı. Teslimde rahatlık vardır. Kendini tabiata teslim et, huzura ulaş.
Kargocu: Abi doğru söylüyor. Teslimde hata olmaz. Yani en azından bizde olmaz.
Müfettiş: Bana kargoculuktan bahsetme. Ülke dökülüyor kargo konusunda. Bence tüm meslekleri sık sık ve güzelce teftiş etmeli. Teftişte hata olmamalı. Teftişte hata olmaz. Olursa olmaz. Ülke kokar.
Eli sopalı adam: Teftişi ettin ama kabahatliye bir yaptırımda bulunmadın, olmaz ki. Asıl tekdirde hata olmaz. Olmamalı. Boşuna dememişler “Nush ile uslanmayanı etmeli tekdir/ Tekdir ile uslanmayanın hakkı kötektir.”
Despot: Hepsini ya sallandıracaksın ya da süreceksin memleketten abi. En akıllıca yol: tehcir. Tehcirde hata olmaz. Kafamızı bozanı kovacaksın ülkeden. Tehcir gibisi yok.
Temkin insanı: Memleketi ne hale getirdiniz. Ne tehciri? Kimin arzından kimi kovuyorsunuz. En doğrusu temkin. Temkinde hata olmaz. Temkinli olmak lazım.
Arkadaşlar İyidir Cemiyeti Başkanı: Teşrik-i mesaide bulunmak lazım insanlar hakkında doğru karara varmak için. Teşrikte hata olmaz, birlikte olmak iyidir insanlarla.
Müezzin: Teşrik tekbirlerinin vakti mi geliyor ne? Tekbirde hata olmamalı hocam. İnsan kimi ululayacağını iyi bilmeli. Haydi buyrun aşk ile hep baraber: ‘Allahü Ekber Allâhü Ekber Lâ ilâhe İllâllahü Vallâhü Ekber, Allâhü Ekber ve Lillâhi’l-Hamd’.
Marka Tescil Kurumu Elemanı: Hocam bir dur. Tescilde hata olmasın. Bu Itri’nin değil miydi.
Müezzin: Evet Itri’nin.
Marka Tescil Kurumu Elemanı: Tescil ettirmiş mi Itri Efendi bu bestesini.
Müezzin: Evladım, git başka yerden nemalan. Itri’nin senin kurumuna ihtiyacı yok.
.11/01/2019 23:22
Sarı Saltık’ın görklü izinde
Bugün şöyle güzel, görklü bir kitabı elimize alalım. Öyle güzel ki 550 yaşına yaklaşmış olan kitap diriliğini, tazeliğini sürdürüyor. Makyaja bile ihtiyacı yok, o derece güzel, o derece genç ki kelimenin mana-ı diğeri ile hazine bir kitap. Kitaptan pek bahsetmeden, bir kast-ı mahsusa ile, bir bildiğim var diyerek kitabın ortasından bir sayfasına dalıyorum:
“Raviler eyidür.” Burada ravi rivayet eden demek. Çoğulunu raviyan demeyi sever eskiler. Raviyan-ı ahbar, nakilan-ı asar deyu başlıyorsa bir eser, bir hikaye; o eserin, o hikayenin tadına doyum olmaz. Eyidür kelimesi eski eserlere pek aşina olmayan kimi arkadaşlarda “iyidir mi demek acaba” sorusunu doğursa da bunun eyitmek, eytmek, aytmak şekillerinde eski eserlerde geçtiğini, en tanıdık şeklinin “Çiçek eydür Derviş Baba/ Annem babam topraktır” mısralarında geçtiğini, eytmenin söylemek, demek anlamına geldiğini hatırlatalım.
Kitabımıza dönelim: “Raviler der ki”, bakalım ne der? “Bir gün bir kişi geldi. Bu Mağrib Müslümanlarından idi. Gelüp Şerif’ün ayağına düşti dahi ağladı, eyitti: Ya Server! Endülis’te olan Müslümanlarun halinden haberün yoktur, az kaldı İslam andan gide, dar-ı küfr ola.”
Burada bir duralım. Kitabımız tahminlere göre 1480 yılında kaleme alınmış bir eser. Cem Sultan’ın 1473 yılında Edirne’ye geçmesi, oradan da 500 kilometre kuzeydeki ta Romanya Babadağ’a geçip Sarı Saltık’ın kabrini ziyaret etmesi ile Sarı Saltık’ın kıssasını dinler. Kıssa Cem Sultan’ın çok hoşuna gider. Maiyetindeki Ebu Hayrı Rumi’den Sarı Saltık kıssalarını toplamasını ister. 7 yıl Anadolu’yu ve Balkanları dolaşır Ebu Hayrı Rumi. O kıssaları toplarken Endülüs’te de yer yerinden oynamaktadır. Tam o yıllarda belki Ebu Hayrı Rumi kitabı derlediği yıllardan on yıl kadar sonra Ebul Beka Salih bin Şerif Endülüs’ten İstanbul’a gelip 2. Bayezid’in huzurunda Endülüs’e Ağıt şiirini okur. Bu insanın yüreğini parçalayan şiiri yeryüzünün yaşayan en büyük şairi Üstad Sezai Karakoç 1966 yılında Türkçeye tercüme etmiştir. İslam’ın Şiir Anıtları isimli eserinden o şiiri okumak mümkün.
Sarı Saltık’ın vefatı yaklaşık olarak 1297 diye geçiyor. Vefatı o tarih ama biliriz ki şehitler ölmez. Sarı Saltık şehadetinden sonra da ümmetin yardımına koşmaktadır. Ebu Hayrı Rumi ile arasında 180 yıl vardır ama maceralarının devam ettiği anlaşılmaktadır.
Mağrib Müslümanlarından yani Batı Müslümanlarından gelen kişi Ya Server diye sesleniyor. Server kelimesi baş, reis anlamına geliyor fakat Mehmed Doğan’ın Doğan Büyük Türkçe Sözlüğünden bu vesile ile öğrendiğime göre Peygamber Efendimizin pak neslinden gelen Seyyidlere Server deniliyor imiş. Böylece kitabı okurken karşıma sıkça çıkan bu hitap yerine oturdu. Seyyidlere Server denildiği bilgisi başka sözlüklerde var mıdır diye biraz bakındım. Burhan-ı Katı’da ve Ahter-i Kebir’de server maddesi yok. Kubbealtı Lugatinde, Yaşar Çağbayır’ın on ciltlik Büyük Türkçe Sözlüğünde ve merhum Nureddin Albayrak’ın Yunus Emre Sözlüğünde server var ama seyyidlere denildiği ile ilgili bir bilgi yok. Küçük, minik bir bilgiyi bulmanın kolay olmayışına mı hüzünlensem mi yoksa bu bilgiyi verdiği için iş bu yazıyı yazmakta olduğum gecenin yarısında, hem de elektrikler gitmiş iken, Mehmet Doğan Ağabeye hürmet ve dualarda mı bulunsam, gündüz de fırsatını bulup bunu kendisine watsaptan yazarak veya arayarak teşekkürlerimi, dualarımı ifade mi etsem, yoksa yazı gazetede yayınlanınca muhtemelen okuyacaktır, okuyunca da Eyvallah Asım mı der, bakalım.
Kitaptan devam edelim efendim: “Kafirler üstüne üşüp dururlar Müslümanlar tarlıktadır.” Didi. Bugün üşüşüp durmak şeklinde kullandığımız ifadeyi üşüp durmak şeklinde kullanmış Er Rumi. Darlık kelimesi de tarlık olarak latinize edilmiş, muhtemelen “tavşan kulaklı tı” ile yazılmış darlık kelimesinin d’si. “Şerif eyitti: Haşa! İslam yirini küfr tuta, ahd itmiştür Allah Teala Resul’i birle ki darül İslam darül küfr olmaya. Meğer kim hadis vaki ola hikmet var, sonında bu din kıyamete dek kaimdür.” “Resuli birle”deki “birle” ile, birlikte gibi bir anlam katıyor.”
Devamını okumak, takip etmek isteyenlerin kitabı bulması biraz zor olacak gibi ama bu güzel kitabı bir şekilde temin etmenizi tavsiye ederim. Olmadı kütüphanelerden yoklayın derim. İstanbul’da bulunanlar, vakti müsait olanlar Çarşamba günleri saat 18.00’de Barbar dergisinin bürosu da olan Üsküdar’daki Baraka Kültür Evinde Saltukname okumamıza katılabilir.
Gelenlere nasiplerine göre kitap hediye ettiğimi de buradan ayrıca belirteyim.
.25/01/2019 23:13
Liselerde Osmanlıca çok geç!
Osmanlıca derslerinin okullarda lüzumuna dair gündemde pek bir talep yok. Neden yok? Çünkü liselere Osmanlı Türkçesi dedikleri ders seçmeli olarak kondu, oldu bitti.
Ben Osmanlı Türkçesi dersinin liselerde seçmeli olarak verilmesine taraftar değilim. Esasen bu konuda birçok hususa taraftar değilim. Lise çok geç bir kere. En az ilkokulda bu ders verilmeli. Seçmeli değil zorunlu. Ama verilen ders Osmanlı Türkçesi dersi olmamalı. Çocuklara, liseler dahil şu anki usul ile Osmanlı imlası öğretilmemeli. O imla ile karşılaşan genç hem de harekesiz bir Osmanlıca ile bu işten bir hayli soğuyacaktır.
O yüzden bu dersler mutlaka harekeli olarak işlenmelidir. En azından iki üç yıl. En geç ilkokul birinci sınıftan itibaren 2-3 yıl çocuklar Kur’an harfleri ile, harekeli, Türkçe metinler okumalı. Okudukları metinler 100-200 yıl öncesinin metinleri değil, günümüzde yazılmış öyküler, şiirler, yazılar olmalı. Mesela Cahit Zarifoğlu’nun Katırarslan’ını, Küçük Şehzade’sini, Ahmet Mercan’ın Zürafil’ini, Ahmet Efe’nin Küçük Deli’sini veya Hançer’ini, Mevlana İdris’in Hayal Dükkanı’nı, Bestami Yazgan’ın Gülü İncitme Gönül şiirini Osmanlı imlasına göre değil, okunduğu gibi, duyulduğu gibi yazılan bir imla ile ama mutlaka harekeli olarak görebilmeli.
En geç ilkokul birinci sınıf diyorum zira çocuklar birçok anaokulunda zaten Arap harfleri ile Kur’an okumayı öğreniyor. Dikkatinizi çektiyse ilkokullarda Kur’an harfleri ile harekeli Türkçe dersleri olmalı diyorken anaokullarındaki Kur’an derslerine Arapça harfleri ile Kur’an dersi diyorum. Neden böyle diyorum acaba? Zira ne kadar hürmet ediyor olursa olsun Arap harfleri ile Kur’an okumayı öğretirken kullandığımız harfler esasında çocuk için Arap harfleridir. Yabancı bir dilin harfleridir. Ama anaokullarında eğer önerdiğimiz yöntem uygulanabilirse yani Kur’an harfleri ile Türkçe okuyup yazma harekeli olarak verilmeye çalışılabilirse hissetmenizi, fark etmenizi dilediğim nokta kendisini gösterebilecektir. Kur’an harfleri ile Türkçe masallar okuyabilen bir çocuk Kur’an okumaya geçişte de zorlanmayacaktır. Ama Arap harfleri ile Kur’an okumaya başlayan çocuklarımızın çoğunluğu Kur’an okumayı söktükten sonra, okulların açılması ile Kur’an okuma ile münasebetini adeta yok edercesine azaltmaktadır.
Çocuk Kuran okumayı öğrendiği harfleri Kur’an dışında bir yerde okumamakta, okuduğunu da doğal olarak anlayamamaktadır. Zira Arapça bir metin okuyor. Öğrendiğini olumlu transfer edebilme imkanını bulamamaktadır yani.
Ben liselerde Osmanlı Türkçesi dersi uygulamasını hem liseli genç için çok geç kalmaya mahkum bir iş hem de okul idarecileri ve öğretmenlerin elbirliği ile seçmeli muamelesi görerek yok olmaya şimdiden mahkum edilmiş bir adım olarak görüyorum. Üstelik bu adımı yok etmeyi en çok da kültürel meselelere duyarlılığı zayıf olan dindar idarecilerin başardığını görüyoruz. Hepten idareciye yüklenmeyeyim, çocuğum Kur’an dersi, Osmanlı Türkçesi dersi alacağına Matematik, Fen dersi alsın demeye şartlandırılmış ufuksuz dindar görünümlü veli yığınlarını da hesaba katmak lazım.
Pek neden Osmanlı imlası ile değil de okunduğu, duyulduğu gibi yazılan harekeli bir Kur’an Türkçesi öneriyorum? Yıllardır Osmanlıca metinlerle meşgul olan klasik zihinlere göre bu önerimiz çok yanlıştır. Onlara göre Osmanlı harekesiz yazmıştır. Oysa ben de diyorum ki, o dediğiniz daha ziyade 18. 19. yüzyılda yazılan kitaplar için geçerli. 13. 14. yüzyıllarda yazılan kitapların ve halk kitaplarının ağırlıklı olarak harekeli olarak yazıldığını görürsünüz.
İsterseniz çocuğunuzla, torununuzla buyrun deneyiniz. Yazma Eserler Başkanlığının veya Büyüyenay yayınlarının herhangi bir 14. 15. yüzyıl Türkçe kitabını elinize alınız (mesela bu linkten Şadi Meddah’ın Kısmetnamesini buyrun http://www.ekitap.yek.gov.tr/Home/Show2?BOOK_NO=51 ) zorlanmadan okuyabileceksiniz. Tabii Kur’an okumayı çok ihmal eden biri değilseniz.
İlkokulda, hatta anaokulunda başlayan harekeli Kur’an Türkçesi derslerinden sonra orta kısımda Osmanlı metinlerine ve Osmanlı imlasına yavaş yavaş geçilebilir. Lisede ise artık şu an üniversitelerde zorunlu Osmanlıca dersi gören gençlerden çok daha Osmanlı eserleri ile barışık gençlerle karşılaşma imkanı bulmuş oluruz.
Az bir seviye midir bu?
Eğitimde her şeyi deneyenler bunu deneyebilir mi? Zor!!!
.01/02/2019 23:43
Kur’an Türkçesi, Kur’an harfleri ile Türkçe
Geçen haftaki yazımızda kullandığımız Kur’an Türkçesi ifademi Arapçayı savunmak zannedenler olduğunu gördüm.
Tek kişiye tapınmacı eğitim sisteminden geçip o tek kişiye tapan kimselerin çok cahil olduğunu bilirdim ama bu derece cahil olduklarını bilmezdim. Tek kişiye tapma işinden nefret etmeyenlerin zihninde dahi o hastalıklı, faşist bakış tarzından etkilenip ufuk körleşmesi yaşandığını zaten gözlemliyordum.
Arapçayı savunuyormuşum, Arapçı imişim, daha neler neler. Köşemizi düzenli takip edenlerin güleceği herzeler. Herze demiş iken geçen hafta Üsküdar Baraka Kültür Evi’ndeki Saltukname dersimizde herze yemenin zehirlenmeye iyi geldiğini okuduk. Sarı Saltuk bir yahudinin kendisine zehir içirmesi sonucu divane olup diyar diyar dolaşırken yolu Ejderhan isminde bir yere varır. Orada bir Tatar karısı buna “zübde-i herze yedirseler” yani herze tohumu “yedirseler halas olurdu” der. Bu herze yemek bildiğimiz herze yemeye benzemese gerek dedik, peşine düştük kelimenin. Bildiğimiz herze farsça beyhude, faydasız söz manasına kullanılıyor. Güzel he ile değil de noktasız he ile yazılırsa edebe mugayir bir manaya bürünüyor kelime. Eski metinlerde silah anlamına da gelen bir kelime anlamına geliyor o herze. Sarı Saltuk’un yemesi tavsiye edilen tohumun herze değil herse tohumu olduğunu fark ettik biraz sözlük karıştırınca. Keşkek lapası manasında Arapça herise kelimesinin Konya, Niğde, Rize yörelerinde herse şeklinde telaffuz edildiğini Derleme Sözlüğünden görüyoruz.
***
Arapçı olduğum iddialarına döneyim. Düşündüm, bu herzeleri yiyenleri (noktasız he ile olan herzeyi kast ediyorum) böyle bir ithamda bulunmaya iten bir ifadem mi var diye kendimi, yazdıklarımı bir hesaba çektim. Onları bu çıkarıma “Kur’an Türkçesi” ifademin götürdüğüne kanaat getirdim. Oysa yazımda Arapçayı yüceltmek bir tarafa; çocukları Arapça inmiş Kur’an ile ilkokuldan önce tanıştırmada bir yanlışlık olduğunu belirtmiştim. Bilmediği bir dilde inmiş olan Kur’an ile hemen tanıştıktan sonra ilkokula gönderildiklerinde okulun onları hayat kitabımız Kur’an-ı Kerim’den uzaklaştırmakta olduğunu dile getirip bunun önüne geçmenin yolunun çocuklara anaokulunda Kur’an okumayı öğretmeden önce Kur’an harfleri ile Türkçe okumayı öğretmek olabileceğini savundum. Kur’an harfleri ile Türkçe yazılmış hikaye ve masallar okutmamız gerektiğini hem de bunu harekeli harflerle yapmamız gerektiğini savundum. Bunun neresi Arapçacılık? Bunun neresi Arapçılık?
Kur’an’a düşman olanları, çocukların Kur’an-ı Kerim ile tanıştırılmasına “Ayy, hiç pedagojik değiiil” diyecekleri zaten zerre ciddiye alacak olmadığım gibi, kendilerine Sarı Saltuk hamleleri kılmanın sevap bile olduğunu düşünüyorum.
Arapçanın Türkçeden mukaddes, mübarek bir dil olduğuna hiçbir zaman inanmadım. Zira yeryüzündeki tüm dillerin Allah’ın muhteşem bir emaneti olduğuna inanırım. Bir dili diğerlerinden yüceltecek tek şeyin Allah’ı zikretmek olacağını, o dili Allah için kullanmak olacağını düşünür, buna şeksiz şüphesiz inanırım. Neden böyle inanırım? Zira emanet doğru yolda kullanılmıştır da o yüzden böyle inanırım.
***
Kur’an Türkçesi demek Arapça demek değil. Kur’an harfleri ile Türkçe yazmak demek. Ben bunun en azından ilk yıllarda harekeli olması gerektiğini savunuyorum. Kur’an harfleri ile Türkçe yazmanın yaygın eğitim kurumlarında mutlaka herkes tarafından öğrenilmesi gerektiğini savunuyorum. Türkçenin Kur’an harfleri ile öğrenilmesinin Üstad Sezai Karakoç’un İncil harfleri dediği harflerden önce olması gerektiğini savunuyorum. Türkçeye hiçbir alfabenin uymaması meselesi ayrıca tartışılacak bir konudur.
Önünü açmaya çalıştığım Kur’an harfleri ile Türkçe yazma konusunun bizden öncekilerin yanlış isimlendirmesine kurban gittiğini düşünüyorum. Osmanlıca öğretimi şeklinde isimlendirip okullara sokulmak istenmesini yeni zamanlar Atatürkçülerinden Dücane Cündioğlu gibi kimi zevat gargaraya getirmeye çalıştı. Yanlış eğitim hamleleri ile de Osmanlı Türkçesi seçmeli ders olarak konulmuş gibi yapılarak bürokratik bir abra kadabraya maruz kalındı.
Tıpkı dersanelerin kapatılması doğru hamlesinin Belediyeler eliyle gençlik merkezlerinde, bilgi merkezlerinde dersane açmaya çevrilmesi gibi.
Kütüphanelerin 24 saat açık tutulmaya çalışılması hamlesinin insan kabiliyetlerini iğdiş eden test sistemi aşıklarınca yani test çözenlerce kütüphanelerin işgal edilmesi ile boşa çıkartılması gibi
.08/02/2019 23:46
Duymak ile işitmenin farkı ne?
Bu çözülmesi zor bir soru. Duymak kelimesini çözmek o kadar da zor değil esasen. Hangi esasen? Neye esasen? Kökses teorisi esaslarına esasen. Esas mı diyorum essah mı diyorum? Essah mı essahih mi? Esas (elif sin sin) ile yazılırken esah (elif sad “noktasız h”) şeklinde yazılıyor. Esas öz, kök, bünyad, işin doğrusu anlamını taşırken esah veya essah veya es sahih; bunlar işe işin doğrusu, daha doğru gibi bir anlam taşıyor. Esah daha doğru demek iken Es Sahih dediğimizde aslı “el sahih”tir ama Arapçanın artikeli diye bilinen el takısı şemsi harfin önüne geldiği için “es sahih” denir. Kelimeye belirginleşme anlamı katar derler.
Biz tabii bildiğimizden değil, diyenlerin aktarıcısıyız. Duymuşuz, uyuyoruz duyduğumuza. Okumuşuz yayıyoruz, yazıyoruz. Ama öyle çok bilerek de değil. Duymak ve işitmek kelimelerinin farkı ne, diyorduk. Aralarında bir fark var mı ki, diyecekler çıkabilir. Bir fark olduğu kesin ama nasıl bir fark var, bunu bulmak zorlu.
İsmet Zeki Eyüboğlu duymak kelimesini Uygur Türkçesinde anlamak, sezmek anlamında kullanıldığını bildirir Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğünde. Tuy kelimesinin Kaşgarlı Mahmud’ta halk, budun anlamında geçtiğini de hatırlatır. Hasan Eren’in Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğünde duygun maddesini buluyorum. Doğan için tuygun kullanılıyor imiş. Bu beni doymak/ toy kelimelerine de götürdü biraz. Doymak ile duymak irtibatlı mıydı acaba?
İşitmek Hasan Eren’de de yok, İsmet Zeki Eyüboğlu’nda da yok. Tietze’de var ama onda da tatmin edici bir bilgi olmamakla beraber duymak ile işitmek arasındaki farkı çözmemize yarayacak bir bilgi de verilmemiş.
“Duymak” kelimesini kökses teorisine göre irdeleyip bölüp parçaladığımızda baştaki “d” sesini kaldırıyoruz, “uymak” kelimesi ile karşılaşıyoruz. “Duymak” ile “uymak” arasında bir ilişki var mıdır? “Duyma”nın içinde “uyma” ile alakalı bir anlam olmak durumunda. Annesinin kendisine söylediği sözü duymamazlıktan gelen bir evlat aslında annesini duyduğunun belli olması durumunda ona uymak durumunda kalacağını bildiği için onu duymamazlıktan geliyordur. “Duyduk ve itaat ettik” bu ifade Bakara suresi 285. ayette geçen “Semi’na ve ata’na” ifadesinin Türkçe tercüme edilmiş şekli. Aslında bu ayet daha çok işittik ve itaat ettik şeklinde tercüme ediliyor meallerde. Alim Şerif Onaran’ın yanlış hatırlamıyorsam Fransızcadan tercüme ettiği, Orhan Pamuk’un tamamını kimsenin okuyamadığını, okuyanların ölüverdiğine inanıldığını söylediği, tamamını 15 yıl önce okuduğum ama bir türlü ölmediğim Binbir Gece Masallarında “İşitmek ve itaat etmektir.” şeklinde tercüme edilmesine şaşırmıştım. Acaba Alim Şerif Onaran “Semi’na ve ata’na” ayetini hiç işitmemiş miydi?
Aklıma takıldı, Muhammed bin Hamza yani benim isimlerini eşleştirmem ile Akşemseddin bu ayeti nasıl tercüme etmiş, bakayım dedim. Şöyle: “İnandı Yalavaç ana kim indürinildi ona, Çalabısından dahi mü’minler. Dükeli inandı Tanrı’ya, dahi feriştelerine, dahi kitaplarına, dahi yalavaçlarına. Ayırmazuz hiç birisi arasında yalavaçlarından. Dahi eyittiler: “İşittik dahi boyun verdik, yarlığamağun senin ey Çalabımız yani yarlığa! Dahi senin dapadır dönecek yer.”
Duymak ile işitmenin farkını biraz daha görebilmek için haftaya da buyrun…
Davet:
- Dil Evi Etimoloji Topluluğumuzun Yunus Emre Divanından Etimoloji dersi pazartesi günleri saat 18.00’de Üsküdar Balaban Tekkesinde devam ediyor. Dersimiz ayda bir FİKSAD’da yapılıyor.
- Sadeleştirilmemiş metinden Dede Korkut Okumalarımız her Çarşamba 18.00’de Baraka Kültür Evi’nde
- Saltukname dersimiz her Çarşamba 19.00’da Baraka Kültür Evi’nde.
- Baraka Kültür Evi Mimar Sinan Mh. Bektaş Sk. No:2/3 Üsküdar
Topluluğumuza ve derslere katılmak için dilevietimoloji@gmail.com a kendinizi tanıtan kısa bir mail atabilirsiniz. Dersler ücretsizdir. Bazen güzel kitaplar hediye edilir.
.15/02/2019 23:15
Buyur etmenin suyunca gidelim
Duymanın neyin nesi olduğunu biraz daha görebilmek için “buyurmak” kelimesini de hesaba katmak gerekiyor. Hesaba katmak gerekiyor diyorum zira dil ile, kelimelerle ilgili ameliyelerin, eylemelerin gayet matematik ile alakalı işler olduğunu düşünüyor, bunu savunuyorum.
Her sesin bir araya gelerek oluşturdukları kelimelerin birer matematik işlemi olduğunu düşünüyorum. Çoğu insan bu işlemleri çözmeye çalışmak yerine o işlemleri ezberleyip geçmeyi tercih etmektedir. Bu hayatın pratikçi yanı gereği çoğu zaman bir zorunluluk olarak görülebilecek bir durumdur belki ama yine de gündelik hayatta kullandığımız bu işlem birimlerini yani kelimelerimizi çözmeye çalışmamıza engel olmamalıdır bu durum.
Şimdi, buyrun şu “buyurmak”, “buyruk” kelimelerinde “duymak” ile alakalı ne var, onu çözmeye…
Tarama Sözlüğünde “buyruk” kelimesinin emir, ferman anlamında kullanıldığını ve ilk kullanımların 1200’lü yıllara ait olduğunu görüyoruz. Buyruk ve buyuruk kelimelerini görüyoruz. Buyuruldu kelimesinin günümüzde buyrultu şeklinde telaffuz edilen kelime olduğunu ifade edelim. Buyrultu kelimesinin yapıntı bir kelime olduğunu düşünüyor insan ilkin ama kelimeyi kendine kelime uydurmak gibi bir misyon biçmeyen atalarında da kullandığı görülüyor. Buyruk kelimesinin kökü “buy” olabilir mi acaba diye soracak olursak buy kelimesinin soğuktan donmak anlamına geldiğini görüyoruz. Buy, buyruk ve buyurmak ilişkisine birazdan geçeyim.
Birisine buyrun dediğimizde ona “sizin söyleyeceklerinize uyacağım” demiş oluyoruz. Buyurmak kelimesine yüklenmiş olan anlam uymak ile alakalı bir anlam oluyor. Buyruk ise uyulacak emir, ferman anlamında.
“Savaşa girdi kalbim bin yara aldı beni” mısraı ile başlayan, çağımızın tartışmasız en büyük
iki müzik adamından biri olan
Ömer Karaoğlu’nun bestelediği o güzel şiirinde Diriliş şairi Osman Sarı
“Kurmak bize düştü bu kalbi sökülmüş çağı
Buyruk en ağır yükün altına saldı beni” der.
Bir misafire hanenize geldiğinde “buyurun” demek ona yer göstermek demek değildir. Zahirde öyle görünüyor olabilir esasen siz ona buyurun demekle siz bana emredin, ben siz ne emrederseniz ona uyacağım demiş oluyorsunuz. “Uymak” kelimesi ile ben’in b’si birleştirilerek bu mana oluşuyor.
Biraz daha devam edelim irdelemeye. Buyurmak kelimesindeki “b” sesini kaldıralım yerine “k” sesini koyalım: kuyruk.
Kuyruğa girmek ile uymak arasındaki ilişkiyi sanırım biraz fark ediyorsunuz. Kuyruk kelimesi bağlı olduğu her ne ise onu izleyen, takip eden şey anlamına geliyor.
Akrep için “kuyruğuörü” kelimesi kullanılıyormuş. Bu kelimedeki “örü” yukarı ve kalkık anlamına geliyor.
Peki duy, buy, kuy kelime köklerine baktık. “Uy” kökünün başına başka hangi sesler gelebilir? Çuy, huy, suy, yuy… Bunlar gelebilir. Huy Farsça, onu eliyor, ona bakmıyoruz.
“Suylamak” kelimesini görüyoruz Tarama Sözlüğünde. İzinden gitmek, takip etmek anlamlarını görüyoruz. Uymak ile ilişkisini görmüyorum demeyin bana.
“Eyüleri suylamak eyü olur
Saadet budur ki her kim ister bulur” demiş Gülşehri 14. yüzyılda yazdığı Ferhengname-i Sadi tercümesinde.
“Suylarınca” arkalarınca demekmiş. “Suyunca” kelimesi bugün de kullanılıyor. Ardından, peşi sıra anlamlarına geliyor. “Huyuna suyuna gitmek” tabirinde ise bir kökteşlik değil de bir yakıştırma, secili söylemeyi sevmekten kaynaklanan bir yakıştırma/yaklaştırma bulunuyor olmalı. Yine 14. yüzyıla ait Kelile Dimne yazmasından ilginç bir alıntı yapayım:
“Her kimin dini arırak ve itikadı safiraktır, padişahları ululamağı ve buların buyruğun tutmayı vacip görür. Bu kadar ki padişahlık faziletin ki dinin suyuncadır.”
“Yuyucu” ise gassal için yani cenaze yıkayıcısı için kullanılan bir kelimemiz. Kelimenin yuğmaktan, yuvmaktan geldiğini, yumuşak g’nin (yuğmuşak g) “y” sesine dönüştüğünü söyleyebiliriz ama hem “suylamak” hem “yuyucu” kelimeleri bizi “su” kelimesi üzerine düşünmeye mecbur bırakacak gibi görünüyor.
“Buy” kelimesinin tek başına soğuktan donmak anlamına geldiğini yukarıda söylemiştik. Buy ile buz kelimelerini de anıştırdıktan, hatırlattıktan sonra “buyur” kelimesindeki uyma anlamının daha da zihninize oturacağını umarım.
Davet: Üsküdar Kitap Fuarında bugün İz yayıncılık standında saat 15.00’te imza günüm vardır, beklerim.
.22/02/2019 23:24
Su sürükler
Buyurmak ve duymaktan suya kadar geldik. Buyurmanın bizi suya kadar getireceğini başta ben de hiç tahmin etmiş değildim. Yüzyıllar önce Türkçe kitaplarda hangi kelimelerin kullanıldığını aşağı yukarı görebildiğimiz Tarama Sözlüğünde suyunca kelimesini görünce suyunca gitmek ile uymak kelimeleri arasındaki irtibatı ister istemez düşünmekten kendimi alamadım.
Elbette “Su uyur düşman uyumaz” diye bir atasözünü ben de defalarca duydum ve bu atasözündeki su kelimesinin bildiğimiz su olmadığını, Çincede veya Moğolcada asker anlamına geldiği söylenen sü kelimesi olduğu yargısını çok duydum.
Kökses teorisi ile bakıldığında çok net şekilde görülebilecek olan “duymak - uymak - buyur - kuyruk - suyunca” kelimeleri arasındaki ilişkiyi gördükten sonra o suyun bildiğimiz su olmadığı yargısı ne kadar da aceleci bir yargı diye düşünmeden edemiyorum. Suyu ne kadar biliyoruz ki? Türkçede su kelimesini ne kadar irdeledik acaba?
Suyun uyumlu olmakla alakalı bir manayı içinde barındırdığını düşünüyorum. Moğolcadaki asker anlamına gelen kelimenin de içtiğimiz suyun tabiatındaki bazı özelliklerden dolayı “sü” olabileceğini bir ihtimal dahilinde görmemiz gerektiğini savunuyorum. Bu görüşüme sürmek, sürüklemek, sünmek, süngü, süpürmek, süt kelimeleri üzerinden yine bakmaya çalışayım.
Tabii burada sadece bu atasözü özelinde dahi olsa bir milletin suyu dahi başka dilden almış olduğunu pek de araştırmadan kabullenmek bir garabet. Asker uyur demek ise başka bir garabet. Asker uyumaz. Nöbet diye bir sistemi vardır askerin. Kimse askerinin uyuduğunu kabul etmek istemez. Hiçbir millet. Asker kelimesini başka dilden alabilirsiniz ama suyu başka dilden alamazsınız. Çok temel ihtiyaçları insanlar genel olarak kendi dillerindeki kelimelerle söylerler.
Su uyur düşman uyumaz atasözündeki su kelimesinin asker anlamındaki sü olduğunu ve birbirleri ile irtibatının olmadığını kabullenmek dikkatimizden neyi kaçırmamıza yol açıyor. Suyun uyumlu tabiatını. Elbette taşı delen suyun kuvveti değil, dalgaların sürekliliğidir denilmek suretiyle suyun kuvvet gibi görünmeyen bir kuvvetine, süreklilikten doğan kuvvetine vurgu yapılmaktadır.
Yuğmak kelimesinin yıkamak anlamına geldiğini biliyoruz. Yuylama kelimesinin cenaze yıkayıcısı olduğunu zikretmiştik. Yıkamanın yıkmak ile ve yığmak ile irtibatını başka bir yazımızda irdelemiş idik. Yuğmak ile yığmanın irtibatının yumuşak (yuğmuşak) bir geçişe sahip olduğunu söyleyebiliriz. Yığılma sertleştiğinde yıkılma ortaya çıkar diyebiliriz.
İçerisinde “uy” sesinin bulunduğu tüm kelimelerimizin birbiri ile uyumlu bir şekilde yapmakta olduğu eylemi gerçekleştirdiğini şimdiye kadar ortaya koymuş olduk.
Sürek kelimesinin de su ile irtibatlı olmadığını ne kadar söyleyebiliriz. Sürmek doğrudan su ile alakalı olarak algılanabilecek bir durumda değil iken sürümek ve sürüklemenin su ile irtibatını kurmak zor değildir. Sürtmek, sürtünmek kelimeleri ise yine su ile barışık olmayan fiillerimiz. Suyu sürtemezsin, zira onda ettirgenlik t’si sertliğinde bir kuvvet yoktur. Onun kuvveti daha yumuşaktır. Sürüklemek ile süpürmek arasındaki münasebeti de görmek zor değil. Sizi sürmek ve sürüklemeyi akmak kelimesi ile birlikte düşünmeye davet ettiğimde Moğolcadan, Çinceden geldiği iddia edilen “sübay”, “sü” kelimesinin asker anlamına nerden, nasıl geldiği de kendisini ortaya koymuş olur. Akmak, akın ve akıncı kelimelerinin Türkler için savaşçılık anlamında nasıl bir değeri olduğunu fark edebiliriz. Daha da ikna edici gelmedi ise yine savaşmakla ilgili kullanılan su ile irtibatlı bir başka kelimeyi sizlere anımsatayım: Yağma, yağmacılık. Yağmur gibi yağmak ile yani binlerce su tanesinin, yağmur damlasının birbiri ile irtibatlı bir şekilde (bunu ordu disiplini ile birlikte düşünebilirsiniz) yağmasını buraya eklemeliyim.
Kelimelerimiz bizi sürükleyip duruyor. Ama sürüklendimse Türkçe içinde sürüklendim. Pişman ve şikayetçi değilim.
.1/03/2019 22:26
Sistem muhalifi ezgiler hiç yok olmayacak!
28 Şubat akşamı Cemal Reşit Rey Konser Salonunda idim. İz Bırakan Ezgiler isimli konser için orada idim. Hem de heyecanla. Türk müziğinde son 30 yıl içerisinde nevi şahsına münhasır çok kıymetli bir yol açan ezgi, marş tarzı besteler ilk defa Cemal Reşit Rey’de icra edilecek idi.
Ezgi, marş deyince elbette aklınıza Ömer Karaoğlu, Taner Yüncüoğlu, Aykut Kuşkaya, Barbaros Ceylan, Tamer Duman, Eşref Ziya, Abdülbaki Kömür, Adil Avaz, Mesut Çakmak, Grup Genç, Grup Kıvılcım, Grup Yürüyüş, Mehmet Ali Aslan, Murat Polat, Abdullah Taşkıran, Ergün Ekşi, Emirhan Ertürk, Mustafa Demirci, Bestami Korkmaz, Erdoğan Akın, Mikail, Hakan Aykut, Hakan Ayaz, Kardeşlik Çağrısı, Şehidler Kervanı, Umut Mürare, Osman Eriş, Gündoğar, Ammar Acarlıoğlu, Yusuf Goncagül, Asaf Ekin gibi isimlerin ve daha birçok ismin icra ettiği müzik gelsin.
***
Bu müzisyenler müziğimize sundukları üç hususiyetle çok önemlidir:
1- Yaşadığı çağa tanıklık edemez hale düşmüş, ağırlıklı nostalji ve kendini tekrar mahkumu Türk müziğine yeni arayışlar sundular.
2- Bunu yaparken son yüzyılın Türk şiirinin usta şairlerinin şiirlerinden besteler yaptılar. Benim Türk müziğinin tıkanmışlığını ancak Türk şiiri ile sağlıklı bir yakınlaşma ile aşabileceği tezime en yakın duruşa bu İslamcı müzisyenler sahip oldu. Sosyalist müzisyenler 70li 80li yıllarda buna biraz yaklaşmışlardı fakat onların çoğu barlara, gazinolara teslim olmaktan kurtulamadılar. “Ben meyhanede, barda çalmam” diyebilen Ahmet Kaya mevzunun farkında olanlarından idi.
Üçüncü önemli katkıları eğlence endüstrisine teslim olmadan müzik yapmayı sürdürebilmiş olmaları idi. Müzik sektöründe eğlence için müzik yapmanın olmazsa olmaz kural haline getirildiği son 94 yıldır (Tekkelerin kapatılması ile müzik eğlence sektörüne boyunduruğuna mahkum edildi) insanlığın erdemleri için müziğini icra eden çağının tanığı diyebileceğimiz sanatçıların köküne nerdeyse kibrit suyu döküldü.
Elbette insanların heva ve heveslerine hitap etmeden müzik yapabilmek zor idi. Müşterisizliğe kendini feda etmek demek idi bu. Çünkü siz müziğinizde Kudüs’ten bahsettiğinizde size milyonlar kulaklarını tıkayacaktı. Siz “Kudüs göklerinde kara bulutlar” dediğinizde ekranların sahipleri, gazetelerin sahipleri, radyo yönetimleri size kapılarını kapatacaktı. Kapattılar da!
Gazinoda Kudüs’ten bahsedemezdiniz, idam sehpalarına gönderilen insanlık güzeli alimlerden bahsedemezdiniz meyhanede. Müzikte İslamın yeryüzüne hakim olmasını istediğinizi söylemenin keyif kaçıran bir tarafı vardı.
Onlar bu müzisyenlerimize sağır kalmayı çok iyi bildiler. Yönetenler. Türlü türlü yönetenler. Müziği insanlığın erdemleri için icra etmek isteyen insanları 30 yıl boyunca boğmaya çalıştılar. Önce dindar çevre medyası yok saydı, sonra yönetici taifesi yok saydı. Entelektüelleri de dindarların yok saymada yarış halinde idi. Bu müziklerin özünde nasıl bir cevhere, güce sahip olduğunu göremiyorlardı birçoğu. Saçma sapan isimler takarak boğmaya çalıştılar onu.
Ne merdiven altı tekkelerde kendine bir yer bulabiliyordu bu müzik ne gazinoda, ne okullarda ne televizyonlarda. Türkiye’de kitabevlerinin kitabevi olduğu yıllarda kitabevleri himayesine almıştı bu önemli müzisyenleri. Sonra o kitabevlerini kovduk hayatımızdan. Oraları kırtasiye ve cep telefonu satış yerlerine dönüştü.
Sonra dindar çevre partileri belediyeleri aldığında belediyeler de bu müziğe kapalı durdular. Ramazan pidesi muamelesi çektiler günah çıkarırcasına. Ciğeri beş para etmez eğlence sektörü müzisyenlerine 50-100 bin liralar onur duyularak takdim edilirken İslamcı müzisyenlere ya kapılar kapalı tutuldu ya da düğün orkestralarına bile verilen paralardan çok daha azı sadece Ramazanlarda layık görülmeye çalışıldı yıllarca.
***
Başka işler yaparak geçinmeye çalıştılar onlar da. Kimisi profesör oldu kimi pazarlamacı kimi dönerci kimisi işsiz yaşadı yıllarca. Kimisi ise müziğe de küstü hayata da…
Ama arkalarında çok güzel eserler bıraktılar. Birbirinden güzel besteler. O bestelere unutulmaz ezgiler denildi, iz bırakan ezgiler denildi. Günümüzde milyonlar bu müziği izlemeye devam ediyor. Ekranlar onlara kapatılsa da, gazeteler onlardan bahsetmese de. Hiçbir zaman popüler olmadılar ama onları dinleyen nitelikli birileri oldu hep. Ve olacak da!
CRR’de ilk defa ezgilerimize, marşlarımıza kapı açan tüm yetkilileri yürekten tebrik ediyorum.
Duyduk Duymadık Demeyin: Bugün Yenikapı’daki Avrasya Kitap Fuarında İz yayıncılık standında saat 12.00-14.00 arasında okuyucularımla buluşuyorum. Sizleri de beklerim. İmza gününe gelen okuyucularıma minik sürprizlerim de olacak inşallah. Bu arada fuar çok güzel, kaçırmayın derim.
.8/03/2019 22:27
Yaprak yapışır
Yaprak neyin nesidir, yaprağa niçin yaprak diyoruz? Bu kelimeyi biraz daha iyi algılamak için yapışmak kelimesini de düşünmenizi sizlerden rica edeceğim. Yapışmak ile yaprağın bir alakası olduğunu düşünüyorum. Bunu nasıl düşünüyorum? Kelimeyi şöyle zihninizde belirginleştirmeye çalışayım: Yaprak nereye bağlıdır? Dala bağlıdır. Dala yapışmış şekildedir, dala eklemlenmiş bir görüntüsü vardır. Dolayısıyla yaprağı dala yapışmış olan nesne diye düşünebiliriz.
Yapağı diye bir kelimemiz var. İlkbaharda kırpılan koyun tüyüne yapağı diyormuşuz, zamanla yün anlamına da kullanmaya başlamışız. Yapmak, yapışmak kelimelerine Kökses teorisiyle baktığımızda, yani kelimenin köküne gitmek için sadece sondaki ekleşmiş sesleri kaldırmakla yetinmeyip kelimenin başındaki ünsüz sesi de kaldırdığımızda, yani “y” sesini kaldırarak baktığımızda “-ap-” kökü ile karşılaşıyoruz.
“–Ap-” sesi tek başına bir kelime olarak, anlam olarak belirmiyor zihnimizde hemen fakat aparmak, apar topar dediğimizde hızlıca gerçekleşen eylemlerle ilgili anlamları görüyoruz. Apansızın dersek o hızı yine görmüş oluruz fakat “ap”ın başına bir “k” sesi getirecek olursak orada o hızı daha da artmış şekilde göreceğiz: “kapmak”.
“-ap-” köksesi, apışmak, apışıp kalmak; hızlıca ne yapacağını bilemez hale gelmek manasında kullandığımız apışmak ve “k” sesi ile birlikte düşündüğümüzde de kapmak; yani hızlı bir şekilde yakalamak diye tarif edebileceğimiz bir anlamı görmüş oluyoruz. Burada kelimede hem bir hız anlamının bulunduğunu hem de bir birleşme, yapışma anlamının bulunduğunu düşündürebilecek bir yapıya sahip.
Ap kökünde hız anlamı varken yap sesinde yavaş anlamının bulunduğunu görüyoruz. Yapça, yapçan kelimeleri yavaş, yavaşça anlamına geliyormuş.
Yaprak anlamına gelen bir kelimemiz daha varmış: “yapıldırak”. Yere dökülmüş yaprağa ise “yapırdak” deniyormuş. Yapkın zengin, varlıklı demek iken yaplak ödlek, korkak anlamına geliyormuş.
Yapı işlerinde kullanılmak için hazırlanan tomruğa “yapacak” deniyormuş. Divanü Lugati’t Türk’ten öğrendiğimize göre başının tüyünün keçeleşmesinden dolayı baykuşa “yapakulak” da deniyormuş. Bugün yapılı, iri yapılı diyerek kullandığımız ifadeyi “yapalak” şeklinde söylediğimizde hem gürbüz anlamına geliyormuş kelime hem de Ali Şir Nevayi’nin zikrettiğine göre büyük bir cins baykuş için kullanıyormuşuz bu kelimeyi.
Yapan kelimesi kumlu, batak yer anlamına gelen bir kelimemiz. Yaparlu Oğuzların 24 boyundan birinin adıymış.
“Yaprak” kelimesinin sonundaki “rak” eki nedir acaba? “rak” ekini “toprak” kelimesinde görüyoruz. Toprak, toplanmış, toparlanmış anlamında. Yaprak kelimesindeki “rak” ise yapışmış anlamında diyebilirim. Tabii yaprağının yeşil olmasını hatırımıza getirelim. Yeşil yaprak. Çiçeklerde farklı renklerde yapraklar da oluyor ama yeşil kelimesi neyin nesi onu bu vesile ile söylemiş olayım. “Yeşil”i “yaşıl” şeklinde görüyoruz sözlüklerde. Yaş olan yani içinde su, sıvı bulunan. Yaprakta eğer su kalmazsa yaprak kurumuş oluyor, sararıyor ve soluyor ama içinde su varsa yaprağımız yeşil yani yaş, yani hayat dolu olmuş oluyor. Böyle diyerek yaşamakla yaş olmak ve su arasındaki münasebeti sizlere hissettirmeye çalışmış olayım.
Bin bir yapraklı güzel Türkçemizin güzel kelimelerinden birinde yine buluşmak ümidi ile.
* Dil Evi Etimoloji Topluluğumuzun Yunus Emre Divanından Etimoloji dersi pazartesi günleri saat 18.00’de Üsküdar Uncular’da FİKSAD’da yapılıyor.
- Sadeleştirilmemiş metinden Dede Korkut Okumalarımız her Çarşamba 18.00’de Baraka Kültür Evi’nde
- Saltukname dersimiz her Çarşamba 19.00’da Baraka Kültür Evi’nde.
- Baraka Kültür Evi Mimar Sinan Mh. Bektaş Sk. No:2/3 Üsküdar
Topluluğumuza ve derslere katılmak için dilevietimoloji@gmail.com a kendinizi tanıtan kısa bir mail atabilirsiniz. Dersler ücretsizdir. Bazen güzel kitaplar hediye edilir.
.15/03/2019 23:25
Dillerin birbirinden üstünlüğü nasıl ölçülür?
Ölçülemez diyerek başlamak istiyorum cümleye. Kim ki dil denilen Allah ikramı mucizenin ne kadar kıymetli bir ikram olduğunu kavramak istemiyorsa dilleri birbiri ile yarıştırmaya kalksın. Ben Türkçenin muhteşem, muazzam bir dil olduğuna iliklerime kadar inanan biriyim. Cümlemi “biriyim” değil de “biri olarak” şeklinde kurgulayıp öyle devam etsem mi diye içimden geçirdim. Her bir yere yerleşmeyi pek seven “olarak” kelimesini oraya baş köşeye oturtur gibi oturtmayayım diye karar verdim. Türkçeye aşığım ama bu başka dillere karşı boş olduğum anlamına gelmesin. Onlara da az meraklı değilim.
Bilmediği dilin derinliğini, zenginliğini görmek kolay bir iş değil. Bildiği dilin derinliğini, zenginliğini bile fark etmesi çoğu kimseye nasip olmuyor. 800 sözlüğü olan biri olarak (yine mi geldin ey “olarak”? Seni niye sevmiyorum biliyor musun ey “olarak kelimesi”, seni kullandığımda saçma sapan bir kibir de yanı başında geliveriyor.) Türkçenin birçok kelimesinin ve o kelimelerin arasındaki ilişkilerin derinliğini, kuvvetini, çıldırtıcı güzelliğini kavrayabilmekten sık sık aciz kaldığımı biliyorum.
Dillerin her birinin bir başka güzel olduğunu düşünüyor, hissediyorum. Bazı dillerin kelime sayısı çok çok az imiş. Bazı diller başka dillerden çokça kelime alıyormuş, onların istilası altındaymış. Bazı diller kulağa çok kaba geliyormuş. Bazı diller ilkel toplumların dili imiş. Bir medeniyetin dili ile ilkel bir toplumun dili bir olur muymuş hiç… Bir dilin diğer dillerden üstün olduğunu ortaya koymak için serdedilen bunlar ve bunlar gibi yüzlerce sebep olsa hiçbirinin bir dilin diğer dilden üstün olduğunu ispatlayamayacağını düşünüyorum.
Dil evet, kelimelerden oluşur ama sadece kelimelerden oluşmaz. Bir ordu sadece asker sayısının çokluğundan dolayı büyük bir ordu olabilme vasfını elde edemez. Nice az topluluk çok topluluğa galip gelmiştir. Bunu biliriz. Bir dilin kelimelerinin birbiri ile kurgulanış olarak bağı ile cümle içerisinde konumunu alışı bakımından bağı irtibatı da önemlidir. Ve bu bütün içerisinde nasıl göründüğü ile alakalı özellikler dilden dile değişebilmektedir. Bir dilin başka dillerden üstün olduğunu iddia etmeye düşkünlük öyle hissediyorum ki insanın dilinin ve dillerin muazzam mahiyetini görebilmesinin önüne engel olarak geçiyor. Bir körleşmeye yol açıyor. Sadece başka dillerin muhteşem taraflarını görmeyi engelliyor olsa idi böyle kişilere “kör ve kibirli işte, ne olacak” der geçerdik. Oysa kendi dilinin muhteşemliklerini dahi görmesini engelliyor böyle bir kibir. Dillerin kuruluş ve işleyiş mantığını görebilmeye çalışmak bu kendi dilini üstün görme kolaycılığından bizi bir nebze koruyabilir belki. Dillerin işleyiş mantığı, ki bunu Türkçede “dil” kelimesinin bizzat kendisi bize söylemektedir. “Dil” kelimesinin kökünün kökses teorisine göre başındaki “d” sesini kaldırıp kelime kökünü öyle görme, inceleme mantığı ile baktığımızda “d-il”in bir ilintiler, bağlar, bağlantılar kurma aracı hatta ustası olduğunu görebiliriz. Oysa Türkçede kelime köklerinin ne büyük bir bağlantılar kurabilme yatağı olduğunun mesela Kökses teorisi ile ortaya çıkarılması bile ne yazık ki (başka bir açıdan ne mutlu ki) çok çok yenidir. 20 yıllık bir geçmişi bile yok bu işin. Türkçe ile boş boş öğünmenin yaşı ise yüzü buldu, geçiyor.
Türkçenin ne kadar büyük bir dil olduğunu görebilmek için önce diğer dillerden üstün olduğu aldatmacası ile aramıza mesafe koymalıyız. Tüm diller Rabbimizin biz insanlara emanetidir, Hz. Adem’e öğrettiğinin devamıdır. Her birinin ayrı ayrı güzelliklerini görmeye başladıkça, karşılaştırmalı düşünmeye başladıkça Türkçedeki muhteşem güzellikleri fark etmeye başlayacağınızdan şüpheniz olmasın.
- SU KASİDESİ ORATORYOSU
19 Mart akşamı Cemal Reşit Rey Konser Salonunda Su Kasidesi Oratoryosu sahne alacak imiş. CRR Senfoni Orkestrası Şefi Rengim Gökmen yöneteceği oratoryoyu Pike Axundova bestelemiş. dilevietimoloji@gmail.com’a mail atacak ilk on okurumu bu güzel akşamda CRR’de misafir etmek istediğimi belirtmek isterim.
- Dil Evi Etimoloji Topluluğumuzun Yunus Emre Divanından Etimoloji dersi pazartesi günleri saat 18.00’de Üsküdar Uncular’da FİKSAD’da yapılıyor.
- Sadeleştirilmemiş metinden Dede Korkut Okumalarımız her çarşamba 18.00’de, Saltukname dersimiz ise her çarşamba 19.00’da Üsküdar Baraka Kültür Evi’nde.
Topluluğumuza ve derslere katılmak için dilevietimoloji@gmail.com a kendinizi tanıtan kısa bir mail atabilir. Derslerin ücreti merak sahibi olmaktır. Bazen güzel kitaplar hediye edilir.
.22/03/2019 22:55
Dilimin döndüğü kadar
Dilimiz dönüyor şükür. Dilimizin dönmesinin güzelliğinin, muhteşemliğinin ne kadar farkındasın?
Dilimizin dönmesi ile ilimizin önmesinin arasındaki farın gözünüze görünmesini, kelimelerin özünü örmenizi, örebilmenizi arzu ederim.
“İlimizin önmesi” ne demek? İl zannetmeyiniz ki günümüzdeki vilayet anlamında kullanılan ildir. İl ülke anlamına gelir Türkçede. El şeklinde de kullanılır. “Bizim eller” dediğimizde yerimiz yurdumuz anlaşılırken “elin oğlu” dediğimizde yabancı kelimesi anlaşılır. Vilayet anlamı ise kelimeye 1930’larda yüklenmiş. “İlimizin önmesi” dediğimde ülkemizin öne çıkması, öncülük etmesi anlamını yüklüyorum “önme” diye bir fiil icad ederek. “Bu fiili ben mi icad etmişim, benden önce kullanan birileri olmuş mu?” diye bir bakayım dedim. İlkin Yaşar Çağbayır’ın 300 bin kelime ihtiva eden sözlüğüne bakıyorum: Evet, tam da kelime onda bulunduğunu düşündüğüm manada kullanılıyormuş. “Önmek: öne çıkmak. Hatta türemek, kalkmak, beklemek, yetişmek, büyümek, fışkırmak anlamlarında da kullanılıyor imiş. Tarama Sözlüğüne baktığımda önmek fiilinin geçtiği birçok cümle ve beyit görüyorum birçok eserden alınmış. Onlardan birisi Abdi tarafından 1429 yılında Farsçadan Türkçeye tercüme edilmiş olan Camasbname’den:
“Yalınız sanma ölüm anadurur
Gece gündüz ol bizi önedurur”
Burada “önemek” kelimesinin beklemek anlamında kullanıldığı belirtilmiş sözlükte. Kelimeye sözlükten bakarken gözüme çarpan “önermek” kelimesi ise 1400’lü yıllarda günümüzdeki gibi teklif etmek anlamında değil de geçmek, ileri geçmek anlamında kullanılıyormuş. “Önegü” diye bir kelimemiz varmış, bu ise ön kesmek gibi bir manadan hareketle inat etmek anlamında kullanılıyormuş.
Bu arada “ön etmek” ile “yönetmek” arasında bir mana bağı olduğunu da fark etmişsinizdir.
Ben kendimi bugün kelimeler beni nereye götürürse oraya bırakacaktım. Niyetim “dilin dönmesi”nden girip giriş yaptığım cümlenin kelimelerinin ilk seslerini (harflerini) kaldırıp cümleleri bir de öyle görmenizi (örmenizi) sağlamak idi. Sen tabii, “dil -il” “dönme -önme”den geçip “sağlama” kelimesini “ağlama” olarak görmeyi ve manayı örmeyi denedin ey değerli okur, (hepinize demiyorum, bazılarınızı kast ediyorum) fakat bir bağ kuramadın muhtemelen. O “ağlama” değil, “ağ” değerli okur. Aynı köke sahip kelimelerin birbirileri arasındaki b-ağı (ağı) görebilmen örebilmen, kurabilmen zor değil aslında.
“İl” ülke demek diyorduk. Dilimin dönmesi, ilimin önmesi, ülkemin öne geçmesi anlamına gelir demeye getiriyordum sözü. “Ön” kökü bizi bırakmadı, önetti, yönetti. “Dönmek” kelimesinin “ön” ile irtibatını kuramayan bir yerden dilbilim adamlarımız dilimize bakadursun biz “dönme”nin “ön” ile irtibatlı olduğunu rahatlıkla görebiliyoruz. İnsan her nereye dönüyorsa orası önüdür zira. “Yön” ile “ön” de irtibatlı. “Çönmek” dediğimizde kelimemizi önüne çökmek anlamında kullanmış oluyoruz. “Sönmek” ise ön duygusunun yok olması anlamına geliyor zira “s” sesi kelimedeki ön anlamını dışarı çıkartıyor, söndürüyor onu.
Yazımızın üçüncü cümlesinde “gözünüze görünmek” ifadesini kullanırken niyetim ifadedeki “özünüzü örmek” saklı anlamını/kökünü de görebilmenizi sağlamak idi. Onu ilk geçtiği yerde gerektiği kadar açık şekilde hemen yapamadım, dilimin döndüğünce anlatmaya çalıştım, kusuruma az bakınız, çok bağışlayınız.
Gönül kelimesinin de kökünün “ön” olduğunu yani gönlün insanı yönettiğini, ona önderlik ettiğini, insanın nereye, kime döneceğini, yöneleceğini gönlün belirlediğini zikretmezsek eksik olur. Gönül dilinden anlamayan kimseler kendilerinin benliklerinin tutsağı olarak her nesneye bön bön bakmak zorunda kalacağını da eklemeliyim.
16. yy’da yaşamış, Serhan Tayşi merhumun iddiası ile La Fontaine’nin masallarını kendisinden arakladığı kişi olan Güvahi bön ile yön arasındaki kafiyeden istifade ederek şöyle demiş:
“Üçüncüsü budurur kim olan bön
Zarafetten edebden anlamaz yön”
Aslında kelimelerin kendisi öyle söylüyor, öyle söylüyor ki kendini. Söylemek kelimesinde bile “öyle” kelimesinin gizli olduğunu görüyoruz
.29/03/2019 23:15
Kısmak ile sıkmanın farkına giriş
Kısmak” kelimesinin “kısa” ile aynı kökten olduğunu biliyoruz. Kısmanın sonundaki “s” harfini kaldırıp yerine başka sesli harfler koyalım: Kıyma, kıpırdama, kımıldama, kıvranma, kıvırma, kıkırdama, kıkırdak, kış ve kışkırtma, kıç, kıt, kın, kıl, kırma, kıvırma, kız ve kızma… Bu kelimelerin “kı-” kökü ile irtibatlı olduğunu düşünmek mümkün. Kıvırmak ile kıkırdak’ın ilişkisini ve farklılığını kırmak fiilini de hesaba katarak görebiliriz. Bunu ve diğer saydığım kelimelerin arasındaki ilişki ve mana geçişlerini görmek için Kökses Teorisini bilmek de gerekmiyor.
Bu “kı-” sesinden sonra gelen seslerin kelimeyi nerelere taşıdığını irdeledikten sonra (ki bunu başka bir yazımızda, Kıldan ince kılıçtan keskince bir kelime başlıklı yazımızda yapmıştık, şimdi buna girmeyeceğim.
Kısmak kelimesi ile ilgili ikinci yoklamamızı Kökses Teorisine kulak vererek yani baştaki “k” sesini kaldırarak bakmaya devam etmenin faydaları olacaktır. Bakalım: “-ıs-” kökü ile karşılaşıyoruz. Baştan söyleyeyim ki Kökses Teorisini kabul etmeyenler, itiraz edenler, bilimsel bulmayanlar kelimeyi sadece sondaki sesleri kaldırarak irdelemekle meşguller. (Bilim ve bilimsellik meselesi ve bu kelimelerin neyin nesi olduğuna ilişkin etimolojik irdelemelerimizi görmek, okumak için link verebilirim ama ikide bir kendi yazımın linkini veriyor duruma düşmemek için internetinizin arama motoruna bilim asım gültekin karar yazınız, bakınız, ilgili yazılarım çıkacaktır. Fakat bilimi körü körüne seviyorsanız sakın bakmayın! Demedi demeyin!!!)
Bir de şu iki tarz sapkın köken yoklayıcılar var. Bir dilin kelimesini ille başka bir dile dayandırma düşkünleri veya bunların tam zıddı bir konuma konuşlanıp dünyanın tüm dillerinin bütün kelimelerinin kendi dillerinden o dile geçtiğini savunma düşkünleri var.
Ben bu iki yoldan gidenleri çok fazla dikkate almıyorum. Hiç almıyorum değil, elbette ne diyorlar diye bakıyorum ama genelde bu iki taife de fazla uçuyor. Ben daha ziyade Türkçenin kendisine ait bir kelimenin sondaki eklerini kaldırarak kelimenin kökünü görmeye çalışan yaklaşımı diğerlerine göre daha ciddi buluyorum. Bunu yapanlardan daha fazlasını yaparak kelimenin sadece sondaki eklerini çıkarmakla yetinmeyerek kelimenin başındaki sessiz harfi de kaldırarak kelimenin kökünü yoklayan, hatta orada da kalmayıp o başa başka hangi sessiz harfler gelebilmektedir, bunu da yoklayan ve böylelikle hem kelime kökünü keşfeden hem de tek tek seslerin kelimelere hangi manaları yükleyebildiğini görmeye çalışan yaklaşımı çok kıymetli buluyorum. Bunu yapmamız Türkçe sondan eklemelidir diyenleri yalancı çıkarmış olmuyor, sadece eksik söylemiş olduklarını ortaya çıkarmış oluyoruz.
Bu izahlardan sonra gelelim “-ıs-” köküne. K-ıs, s-ıs, c-ıs, f-ıs, p-ıs, t-ıs gibi kelime köklerini “ıs” kökü ile irtibatlı görebiliriz. Tanıyabileceğimiz kelimeleri ile zikredelim bu kelimeler: sıska, fısıldamak, pısırık, tıslamak. Bu kelimelerin her birinde kısmak, kısılmak ile alakalı mana görebiliyoruz. Fısıldamada sesin kısılarak konuşulması anlamını, sıskada vücudun kilo bakımından kısıtlı bir yapıya sahip olduğu manasını, pısırık kişinin hareket kabiliyeti bakımından kısıtlı bir bünyesi olduğu manasını görebilirsiniz. “Cıs”ta bir çekinme, kaçınma, ısıcak bir nesneden uzak durma manasını, tıslamada ise suyu kısılan hatta kesilen bir musluğun çıkardığı sesi görebiliyoruz.
Kısmak böyle tamam, peki sıkmak nasıl, onu da haftaya irdeleyelim.
Önümüzdeki günlere dair kısa kısa…
*Bakalım yarın akşam insanımız, sesi meydanlarda kısılan emektar büyüğümüze muhabbetini, vefasını Kısıklı’da sesi kısılıncaya kadar yine gösterebilecek mi? İnşallah vefa kazanır.
*Kendim ne kadar eksik, kusurlu da olsam, temsil makamında olmasam da Üstad Sezai Karakoç’un sesinin izinden gitmeye çalışan, o ses ile yoğrulmuş bir Dirilişçi olarak şunu demeden edemeyeceğim: İnşallah “hatalardan ders alın artık” diyenlerin ve “kibir sizin hareketinize hiç yakışmıyor” diyenlerin sesini bir yenilgi yaşandığı için değil de kendiliğinden derslerini çıkartarak dinlemeye başlar yöneticilerimiz.
*Pazartesi akşamı 18.00’de Üsküdar FİKSAD’da Yunus Divanından Etimoloji Dersimiz var.
*Salı saat 13.00’de Konya Necmettin Erbakan Üniversitesinde Rasim Özdenören ile Müslümanca Düşünmek üzerine konuşacağız inşallah.
*Salı akşam Ankara’da dost ahbab ile sohbet edeceğiz.
*Çarşamba Üsküdar Baraka Kültür Evinde saat 18.00’de sadeleştirilmemiş metinlerinden Dedem Korkut, 19.00’da ise Saltukname okuyacağız. Katılmak isteyenler dilevietimoloji@gmail.com a kendilerini tanıtan bir mail atabilir.
.05/04/2019 23:15
Taşı ısıramayanlara bin yıllık tavsiye
Kır”mak ve ve “kıs”mak’ı önceki yazılarımızda görmüştük. “Kıs”tan “ıs”a geçmiş; “ıs” dediğimiz kök ile en son “c-ıs”ıbirlikte ele almıştık. Sadece ses taklidi diye algıladığımız “cıs etmek”teki “cıs” “ısı” kelimesinin de geldiği “ıs”tan geliyor. “Isı” kelimesinin ısıtmak, ısınmak ilişkisi herkes tarafınfan kolay kurulabilir durumda: “T” sesinin başkasın ısıttığını, o “t”nin ettirgenlik “t”si olduğunu, ısınmanın “n”sinin ise dönüşlülük “n”si olduğunu düşünebiliriz. Ama ısırmak ile ısı ilişkisi pek düşünülmez. Ne alakaları var canım der geçer çoğumuz.
Hasan Eren’in Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü’nde “ısı” kelimesi de yok, sahip anlamına gelen “ıssı” kelimesi de yok. “İs”, “issi” de yok Hasan Eren’de. Sevan Nişanyan “ısı” kelimesini hangi kelime ile izah edeceğini bilememiş gibi görünüyor. “Sahip anlamındaki “ıssı” ile “ısı” arasında bir bağ olabilir mi” dahi dememiş, sadece sıcak ile irtibatlı görmüş kelimeyi. İsilik ve isot’un sıcakla alakalı olduğunu (isig ot) belirtmiş. Burada isotu sıcaktan çok yakma ile alakalı, yakan ot şeklinde anlamak daha kolay sanırım. Zira ısınma yakmanın sonucunda oluşan bir durum.
Tuncer Gülensoy “isilik”in terlemekten veya sıcaktan vücutta meydana gelen küçük kabartılar olduğunu belirtiyor. “İs”i kandil dumanı şeklinde açıklamış. “Iscak” kelimesinin halk ağzında hamam için kullanıldığını belirttikten sonra isilik, isot, sıtma, ısıtma bağlantısını Gülensoy da zikretmiş. “Küpe” kelimesine birçok Türk lehçesinde “ısırga” denildiğini görüyoruz. “Küpe” hangi dilde o zaman? Küpe de Türkçe. Divanü Lügatit Türk’te geçiyor. Kulpe gibi bir yapıdan, kulağa kulp gibi takılan şeklinde bir anlamdan geldiğini düşünmek mümkün.
Kimselerin beğenmediği İsmet Zeki Eyüboğlu ise Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü’nde sahip anlamındaki “ıs” kelimesini irdelerken Göktürk yazısında “ı” ile “i” sesinin ayrı olarak gösterilemediğini söyleyerek yazıda “ıssı” veya “issi”nin hangisinin kelimenin kesin biçimi olduğunun bulunamayacağını belirtir. “Isınak” diye bir kelimenin halk ağzında soba anlamında kullanıldığını yazmış.
Eyüboğlu “ıssı”, “ısırmak”, “ıslak” ve “ıslık” kelimelerini de birbiri ile irtibatlandırarak anlatıyor. Hatta “ısırmak” kelimesi için ısırıp koparmak, koparıp sahip olmak şeklinde bir yorumda bile bulunuyor. Doğrudur veya yanlıştır, tartışılır ama bunu düşünülebilmesi bile kıymetli bence. Zira bir dilin kelimeleri alışkanlıklarla kullanıla kullanıla ancak zihnimize yerleştiği fonksiyonu ile algılanabiliyor, irdelenebiliyor. Sesin bizi götüreceği tüm irtibatlı uğraklara bakmak, bakabilmek çoğu zihnin, normal zihnin değil konu ile ilgili özel çalışma yapanların bile ulaşamadığı, ulaşamadığını fark edemediği bir kaabiliyet.
Eyüboğlu “ısırmak” ve “ıs” ve “sıcak” ilişkisini açıklamaya gayret ederken “ıs” ile ilgili tüm kelimelerin birbiri ile irtibatlı olduğunu sadece “ıslak” ile “ısı” ve “ıssı” arasında bağ kurulamayacağını söyler.
Divanu Lügatit Türk’te “Taşığ ısrumasa öpmiş gergek.” Cümlesini görüyoruz. Cümle açık ama tam çözemeyen için yazalım: İnsan taşı ısıramazsa onu öpmesi gerek. Hastaneden çıkıp evde tedavi aşamasına gelmesine sevindiğimiz ve sağlığı için dua ettiğimiz İsmet Özel’in “taşları yemek yasak” yaklaşımının bir ötesine geçmiş adeta Kaşgarlı Mahmud Pirimiz. Taşı yiyemiyorsan öp onu diyor. “Senden güçlü olanı yiyemediğinde yani yenemediğinde ona hürmet göster” şeklinde anlıyorum bu sözü. İsmet Özel’in yaklaşımını “hayata alışma” şeklinde algılarken Kaşgarlı’nın yaklaşımını işbirlikçilik olarak yaftalamak mümkün müdür? Buna buradan hemen karar vermeyelim bence. Kaşgarlı o sözü cihad ibadetinin müminler arasında tedavülde olduğu zamanlarda aktarmış bize. İsmet Özel ise cihadın rafa kaldırılmaya çalışıldığı son iki yüzyıldan sesleniyor.
Daha sıkmak ve sığmak ve müştaklarına gelemedik. Ona da haftaya bakalım, buraya sığdıramadık konuyu yine çünkü.
Sizi Allaha ısmarlıyorum.
*Pazartesi akşamı 18.00’de Üsküdar FİKSAD’da Yunus Divanından Etimoloji Dersimiz var.
*Çarşamba Üsküdar Baraka Kültür Evinde saat 18.00’de sadeleştirilmemiş metinlerinden Dedem Korkut, 19.00’da ise Saltukname okuyacağız. Katılmak isteyenler dilevietimoloji@gmail.com a kendilerini tanıtan bir mail atabilir.
.12/04/2019 23:16
Biraz sıkışırsak sığarız!
Kısmak ile sıkmaktan buralara geldik. Isınmak ve ısırmak ile alakalı “ıs” kökünü yokladık. Şimdi de “sık” kelimesinin kökündeki “-ık” kısmını değil de baştaki “s” sesinin kalkmadığı hali ile sondaki “-k” sesinin kalktığı hali kelimeyi nerelere açıyor, bunu yoklayacağım.
Böyle yaparak Türkçede sadece bir sesin değişmesi ile kelime kökünün hangi hareketleri ve anlamları kazanıverdiğini görme imkanını bir kelime kökünden bile olsa yakalamış olacağız. Bunu yüzlerce kelimeye uyguladığımızda Türkçede seslerin tek tek anlam potansiyelini daha rahat görmüş olacağız. “Sı-” ile başlayan kelimelerimiz bu hareket kabiliyetini zengin bir şekilde görmemize imkan veriyor. Bazı kelimeler ise bu hareketliliği zengin bir şekilde görmeye pek müsait olmuyor. Şüphesiz bunun da çeşitli önemli sebepleri var. Bu dile getirmeye çalıştığımız hususu örnekler üzerinden açıklamaya çalışayım:
Yumuşak g gelince kelimemiz “sığ” oluyor. Sığır, sığınak oradan geliyor. “K” gelince sık oluyor, sıkıntı, sıkı, sıklam.
“N” gelince sınık, sınamak, (Sırp) sındığı, sınıkçı.
Sıra, sırt, sırça, sırık, sırma (saç), sırıtmak, sırnaşık, sırtarmak sır’dan türeyen bildiğimiz, manalarını henüz unutmadığımız kelimeler. Sıv’dan sıvamak, sıvazlama (sakalını sıvazlama), sıvı, sıvışmak gibi kelimelerin türediğini görebiliriz.
Sıy’dan sıyırmak, sıyrık; sız’dan sızı, sızlamak kelimeleri ilk akla gelebilecek kelimeler. Sıçan kelimesinin köküne ve türevlerine pek girmeyeyim.
Bunlar tanıyabildiğimiz, kolayca zihnimizden çağırabileceğimiz Türkçe kelimeler. Bir de aklımıza kolay kolay gelmeyecek kelimelerimiz var, unuttuğumuz kelimelerimiz:
Sıb’dan meyve sapı anlamına gelen sıbıç, atmak, fırlatmak anlamındaki sıbıtmak, ahmak anlamındaki sıbız, tüfek namlusu, kaval, düdük, boru anlamındaki sıbızgı; sıd’tan koyundan kuzularken gelen yapışkan su için, şişmanlar için ve yerli yersiz ağlayanlar için kullanılan sıdalak, sade süssüz anlamında sıdam, kötü giyimli anlamında sıdarasız, diş etleri arasındaki açıklığı ifade eden sıdıg, kırılmak anlamına gelen sıdırılmak, yumurtayı yağ içine kırmayı ifade eden sıdırmak kelimeleri türüyor.
***
“Sım” mızıkçılık anlamında sımızmak, yenmek, sındırmak anlamında sımak, sisli hava anlamında sımar. Kedi için sımcak diye bir kelimemiz varmış, düşünsenize. Bulgur çekilirken değirmen taşı üzerinde kalan iri buğday parçalarına sımıdır diyormuşuz. Şaşkına sımırtlak diyormuşuz. Kabuklu yemiş içine sımış, ayçiçeğine sımışka, bebek lazımlığına sımkıç, sivrisineğe sımsak, sımsımrak ise bir yemek adıymış; somurtkana sımsırık diyormuşuz.
Sındıka kertenkele, sındıraç bülbül, sındırıcı (katil), sındırgı (bozguna uğranılan yer) sıngı (öç), sınık (kemik) demekmiş.
Titreyerek dökülmeyi, abuk subuk konuşmayı sıpır sıpır kelimesi ile ifade ediyormuşuz. Sıpıtmak tutarsız, güvensiz demek imiş. Sıpıyan ise tembel.
Sıpkarmak suyu bir dikişte içip bitirmek imiş. Kaygan, cilalıya sıpsırlak diyormuşuz. Sıpsığlam (sapsağlam, sapasağlam değil de sıpsığlam) ince, uzun ve biçimsiz demekmiş. Bu sapasağlam kelimesinin Dede Korkut’ta sapasağ şeklinde kullanıldığını gördüm geçende. Bu tip günümüzdeki kullanımların biraz daha farklısı kullanımları önceki yüzyılların metinlerinde görmek ayrı bir hoş oluyor.
Sırga, sırıç, sırıncan, sırınsı, sırnaç, sırnaş, sırpmak, sırsatmak sır ile başlayan kelimelerden unuttuklarımızın sadece bir kısmı.
Sıs’tan sısat diye bir kelimemiz varmış, sıkıntılı anlamında. Sıska Arapçadan geliyormuş.
Sıtma sadece hastalığın adı değil, erkeklerin dışa giydiği gömleğe de deniliyormuş. Sıttırma da deniyormuş bu gömleğe. Sıtma dediğimize kelimenin Türkçe olduğunu düşünebiliriz ama sıttırma dediğimizde setretmekten Arapça olduğunu düşünmek de imkan dahiline girmiş olur. Sıtmakta kırmak anlamı varmış. Ayrıca tükürmek, ödü patlamak gibi anlamlar da varmış. Çünkü sıtra ceket, sıtrasız örtüsüz manasında dilimize girmiş Arapçadan.
“Sıy” köküne bakmıştık ama sıydan artık unuttuğumuz kelimeler de var: sıyıcı (kırıp parçalayan), sıyık (çuvaldız), sıylan (dalsız, budaksız düzgün ağaç), sıymak (kırmak), sıypın (dik, yalçın), sıyrıntı (son doğan çocuk), sıysız (onursuz).
Sızgıç (kavurma), sızgı (çizgi, damla, sızıntı), sızga (küçük dere yatağı), sızgan (sivilce)…
*Salı günü Sındırgı’da, Sındırgı Kitap Fuarındayım inşallah.
*Pazartesi akşamı 18.00’de Üsküdar FİKSAD’da Yunus Divanından Etimoloji Dersimiz var.
*Çarşamba Üsküdar Baraka Kültür Evinde saat 18.00’de sadeleştirilmemiş metinlerinden Dedem Korkut, 19.00’da ise Saltukname okuyacağız. Katılmak isteyenler dilevietimoloji@gmail.com a kendilerini tanıtan bir mail atabilir.
.19/04/2019 23:16
Sıtkımız sıyrılmadan
Geçen hafta sıkmak kelimesinin ilk iki sesinin sonuna gelen seslerle “sı” kökünün nerelere gidebildiğini yoklamak için ağırlıklı olarak Yaşar Çağbayır’ın sözlüğünden ve Tarama Sözlüğünden istifade etmiş, kullandığımız ve vaktinde kullandığımız bir kısım kelimelerimizi sıralamıştım. Bu sıraladığımız kelimelerin hepsini tekrar buraya sıralamayayım ama “sı-” kökünden sonra hangi sesler gelebilmiş kelimeye onu sıralayayım: ğ, k, n, r, y, z, b, ç, d, m, p, s, t, v seslerinin geldiğini gördük. Kendisinden en az kelime türeyen sesimiz ise “s” sesi. Aklınıza hemen gelebilecek olan sıska kelimesinin Arapça olduğunu görüyoruz.
Bazı kelime köklerimiz ilginç ve insanı hayrete düşürücü bir şekilde çok az sesi yanına alabilirken bazı kelime köklerimiz onlarca sesi alabiliyor. “Sı-” kökünün 14 sesi yanına aldığını görüyoruz. Bilmediğimiz, unutulmuş kelimelerimiz var mıdır bilemiyorum ama Yaşar Çağbayır’ın 300 bin kelimelik Orhun Yazıtlarından Günümüze Türkiye Türkçesinin Söz Varlığı üst başlığını taşıyan Büyük Türkçe Sözlüğü bu konuda mevcut kelimelerimizin büyük çoğunluğunu, belki de yüzde 95’ini görebileceğimiz bir sözlük.
Tabii kelime kökünün sonuna bir sesin geliyor olması, bize o sesin kelimeyi nereye taşıdığını görme imkanını da verebilmekte. Ama bunu yakalamak zihnimiz için sadece o sese ve anlamına bakarak değil, kökün sonuna gelen diğer seslerle oluşan diğer aynı kökten kelimeler arasındaki anlam farklarına bakarak biraz daha mümkün. Yani karşılaştırmalı olarak bakabildiğimizde o anlam farklarını ve sesin kelimeye kattığı yeni anlam hareketliliğini görebilmiş oluyoruz.
Şimdi işin bu teorik, soğuk ve soyut tarafını bir somun somutluğuna ve sıcaklığına taşımaya çalışayım:
Sıkmak ile sığmak arasında bir ilişki bir yakınlık var mı? Elbette var, İnsanlar biraz sıkışırlarsa bulundukları yere sığarlar. Ama sıkıştığında fazla sıkılıyorsa orada problem doğar. Bedeni sığıyorsa bile ruhu sığmadığı için bedeninin de sığmadığını hissedecektir. Ben mesela Kemalist, Batıcı bir toplum düzenine sığmayan biriyim. Bedenim hayli hayli sığıyor, ruhum asla. Toplumumuzun da Kemalist bir toplum olduğunu düşünmüyorum zaten. Toplumun da kendisine giydirilmek istenen bu elbiseye sığmadığını düşünüyorum. Sığmak kelimesi ile daha birçok cümle kurabiliriz ama Kemalist okurları fazla sıkmamak için (kendileri sıkmaya hiç gelmezler çünkü) “sı-” kökünden diğer kelimelerimize sıra gelsin.
Sığmak ve sıkmak ile irtibatlı başka kelimemiz var mı “sı-” kökünden? Sınmak kelimesini düşünebiliriz. Bir yere sınmayı sığınmak olarak anlayabiliriz. Küçülmek, denemek, usanmak, içine kapanmak gibi anlamlara gelen “sınmak”ta kırmak anlamı da bulunuyor. Sırp Sındığı savaşı Sırp askerlerinin kırıldığı, öldürüldüğü bir savaş olduğu için sındık kelimesi ile isimlendirilmiş. Burada sınmanın kökünü kurutmak anlamında kullanıldığını da düşünebiliriz. Arif Nazım’ın “Sındırın tüfengi yıkın duvarı” mısraı ile başlayan bir şarkısı vardı 90’lı yıllarda. Tüfeği kırmak kast ediliyor orada. Sınıkçı ise kırıkçı çıkıkçılar için kırıkçı anlamında kullanılan bir kelimemiz. “Sımak” ve “sınmak” kelimesinde kırmak anlamı olduğunu “sınav” kelimesini irdelerken de ifade etmiştik. Sırt ve sırıtmak kelimesinde sıralanmışlıkla ilgili bir anlamı hissedebilirken sınır ve sızma kelimeleri arasında da bir bağ olduğunu görmemiz zor olmayabilir. En azından hatırımıza sınırdan sızma çalışmalarında bulunan bir kısım kaçak ve mültecileri hatırımıza getirelim.
Sıtkınız sıyrılmadan sıyırmak kelimesinin sıvamak ile ve sıvışmak ile irtibatını kurabiliriz. “Sıtkınız” derken kullandığım “sıtk” kelimesi Arapça sadık ve sıddık kelimesi ile aynı kökten bir kelime. Sıvamanın sıçramak ile yakınlığını ben söyleyeyim; sıçramanın “-ra” almamış halinin sıvama ile kullanıldığı deyimi de siz hatırlayın. Elbette sıyırmak, sıvamak, sıvı, sıçmak, sıçramak bir birileri ile aynı kelimeler değiller. Ses değiştikçe aralarında ufak veya büyük, değişen sesin gücüne göre anlam değişmeleri olmak durumunda.
.26/04/2019 23:18
Gönül bu akar Eyyub Sultan’a
Size bir davetim var. Birkaç haftadır bir güzel koşuşturmaca içinde idik. Pazar günü akşamına kadar Eyüp’te Zal Mahmut Paşa Külliyesinin önünde sürecek olan 10. Uluslararası Dergi Fuarını hazırlamak ile meşgul idik. Bu güzelim fuarı kaçırmamanızı tavsiye ederim. Fuara iş bu yazıyı yazana kadar dergilerimizi görmek, tanımak için katılmış olan tüm dergiseverlere teşekkür ediyorum. Kendilerine bir iyilik yaptıkları için teşekkür ediyorum. Yıllarını dergi çıkarma deliliğine, fedakarlığına vermiş hürmete müstehak insanların emeklerini merak ettikleri için teşekkür ediyorum.
Hayata atılma dedikleri eylemi dergi çıkararak tatmaya başlayan Esenyurt Güzelyurt’tan, Başakşehir’den, Maltepe’den, Mersin’den, Kayseri’den, Van’dan, Denizli’den, Almanya’dan, Kudüs’ten fuara koşa koşa, uça uça gelen tüm dergicileri tebrik ediyorum. Esenler’den dergisinin 3. Sayısını hazırlamak ile meşgul olan 8. Sınıf öğrencisi Zeynebi, 3 ay önce Cuma namazı öncesi vaaz ederken vefat eden hocası Mahmut Balcı için vefa programı düzenleyen lise öğrencisi Hamza’yı tebrik ediyorum. Gençlerin çağrısına, dergicilerin davetine büyük bir nezaketle, heyecanla katılan değerli büyüğümüz Nabi Avcı’ya, Meclis Başkanımız Mustafa Şentop’a, Gençlik ve Spor Bakanımız Mehmet Muharrem Kasaboğlu’na, Eyüp Belediye Başkanı Deniz Köken’e, Kültür Müdürü Davut Akgül’e, Esenler Belediye Başkan yardımcısı Hasan Taşçı’ya, Esenler Kültür Müdürü Hüseyin Cerrahoğlu’na, dergi dostu Muharrem Balcı Ağabeye, Haluk Dikbaş’a, Basri Akdemir’e teşekkür ediyorum.
Coşkusuna hayran olduğum Mürsel Sönmez’e, 14. Yüzyıl metinlerine aşık olduğu için ayrı bir sevdiğim Ali Sözer’e ve isimlerini yazamadığım bu yıl neredeyse Türkiye’nin en sivil ve sevimli fuarı olan dergi fuarlarının en sivilini gerçekleştiren genç dergici arkadaşlara, Fatih Özmen’e, Enes Batman’a, Ubeydullah Erdoğan’a, Recep Baydemir’e teşekkür ediyorum. Ruhaniyeti ile etrafımızı koruyup gözen Bülbül Zübeyir Efendi’ye, Salih ve Emine Çaktı ikilisine de ayrıca müteşekkirim.
Dediler ki Asım sen bu dergi, kitap sayfaları arasına neden karıştın? Bana ne etti ise kelimeler etti. O kelimeler ki, sahibi Rabbimdir. Hak bir gönül verdi bana. O gönül kirlenmemelidir. Kirlendikçe yönü değişir o gönlün. İnsana gönlü öncülük etmeyi bırakır. Gönülü kırmamak gerek, incitmemek, incinmemek gerek. Kirletmemek gerek. Gönül bu; öne çıkar, öne atılır. Yer yer göz pınarlarından fırlamak istercesine akar, ona bakmak derler içine ben girince. Yer yer gümüşten bir söz olur. Sükutuna altın derler. Onu altınlaştıran aldatıcı oluşu değil; ses yükseldikçe anlamın azalması, ses azaldıkça anlamın yoğunlaşmasıdır. Sesin görünmediği yerde anlamın hazine potansiyelini üzerinde taşımaya başlamasıdır.
Sözün bir özü varsa ona söz demeli. Söz taklidi, paslanmış gönüllerin sözü olmaz, belki en fazla sesi olur. Sesin küfre rüzgarlık yapıp esmesi o sesin bitimliliğini gösterir.
“Bir gün dağlar yürünür dağlar
Bir gün güneş fersiz kalır.
Adımlar bir meydana yönelir,
Bedenler taş kesilir.”
Taş taşın taşması, yurdundan uzaklaşması, özünün kabuk kesilmesidir.
Davet:
Yunus Emre Divanından Etimoloji Derslerimiz Üsküdar FİKSAD’da devam ediyor. Pazartesi günleri saat 18.00’de FİKSAD’da Yunus’tan kelimeleri irdeliyoruz.
Derslerimiz Ramazanda, yine Pazartesi günleri Baraka Kültür Evinde devam edecek inşallah. Ramazan sonrası Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimizin 5. yılını tamamlamış olacağız inşallah.
Çarşamba günleri de aynı mekanda, Baraka Kültür Evinde Dede Korkut ve Saltukname’nin sadeleştirilmemiş nüshalarından derslerimiz oluyor. Bu okumalarımız da Ramazanın bitişi ile nihayete ermiş olacak. Sonrasında okumalarımızı Somali’de gençlerle sürdürmeyi düşünüyorum.
Başkanlığını yürüttüğüm Dil Evi Etimoloji Topluluğumuz ile sürdürdüğümüz bu derslere katılmak isteyenler dilevietimoloji@gmail.com mail adresine kendilerini tanıtan bir mail atabilirler. Derslerimiz ücretsizdir. Hatta katılanlara kitap hediye etmekten bıkmadığımız doğrudur.
.03/05/2019 23:36
Seni bunda komazlar
Seni bunda komazlar gönlünü bundan götür
Terk eyle kibr ü kini bir gönül ele getir”
Eşrefoğlu Rumi bunda demiş ama o bundan burada, iş bu beyitte burada anlamında. Günümüzde “burada” anlamını verdiğimizi bunda kelimesinde bu mana nasıl ortaya çıkıyor? Bunu anlayabilir miyiz?
Yunus Emre de gidenlerin marşını ne de hüzünlü demiş:
“Benim bunda kararım yok, ben yine gitmeye geldim
Bezirganım metaım çok alana satmaya geldim”.
Bu ilahiyi Cihat Arınç dostum ne güzel söylerdi. Şimdi aradan 20 yıl geçmiş, dostlar gitmiş, içimizde hasreti kalmış.
Tarama Sözlüğünde “bunda” kelimesinin hem burada hem de buraya anlamında kullanıldığı belirtilmiş.
“Bunda” kelimesindeki burada anlamını daha tam çözemezken buraya anlamını nasıl çözeceğiz. Buraya anlamında kullanıldığı bir iki misali alayım ondan sonra biraz irdelemeye çalışayım:
“Hazansız gül görüp eğer şad olmak isterse eğer ömrü
Saba lütfet haber ver bunda gönder bülbül i zarı” Nabi
Bunda, burada, buraya. Gel de çöz. Hadi ismin bulunma hal eki olan “da” ekini “bunda” kelimesinde de “burada” kelimesinde de gördüğümüz için “burada” anlamına bir yol bulabiliriz ama “bunda”dan “buraya” nasıl geleceğiz. “N” sesinin geldiği kelimeye dönüşlülük anlamı kattığını, “r” sesinin hareket, şimdiki zaman/geniş zaman anlamı kattığını biliyoruz. Halihazırdaki dil bilgisi yaklaşımına sahip olanlarda “n” sesine kaynaştırma görevi yükleyenlerle karşılaşıyoruz. Bu arkadaşlar dilin kendisinin esasen kaynaştırmak ile alakalı bir fonksiyon irad ettiğini fark etmiyormuşçasına bir halet içerisinde bu kaynaştırma meselesini ortaya atıyor olmalılar. Yani kaynaştırmanın ötesindeki fonksiyonlarını görememekten bunu yapıyor olmalılar. Dil zaten bağlar. Dil kelimesinin kökündeki “il” sesi bağlamak anlamına geliyor zira, iliklemek, ilgi, alaka bağ. “Bunda” kelimesindeki “b” sesinin ben’in “b”si olduğunu biliyoruz. Bunu “orası” kelimesi ile “burası” kelimesinin arasındaki farkı anlattığımız yazımızda dile getirmiştik. Bunda dediğimizde “n” sesinin benin kendisini değil, benin bulunduğu mekanın kendisini öne çıkardığını söyleyebiliriz. “Bundalığımız” diye bir kelimemiz var imiş, burada bulunduğumuz anlamına kullanılmış. Buraya ve burada dediğimizde ise r sesi ile nasıl bir hareket ortaya çıkmaktadır? Tarama Sözlüğünde bura ile alakalı sadece tek kelime var. Yaygın olan halinin “n”li hali olduğunu düşünmeli miyiz, bilemedim. Buraya, burada demeye o kadar çok alışmışız ki. N’nin yerini r’nin almasını Türklerin altlarından mekanın kayıp gitmekte olmasına bağlarsam çok mu zorlama bir anlam çıkartmış olurum, bunda bir duralım, bir düşünelim.
*Ders ve iftar daveti
Ramazan ile birlikte pazartesi ve Çarşamba günleri yaptığınız derslerimizi tamamen Baraka Kültür Evine alıyoruz. Derslerden sonra iftarımızı birlikte etmeye gayret edeceğiz. Artık nasibimizde ne varsa onunla iftar edelim diyoruz. Aramıza, dersimize, iftarımıza, Dil Evi Topluluğumuza katılmak isterseniz dilevietimoloji@gmail.com a mail atabilirsiniz.
Ramazan bitince derslerimize ara vermiş olacağız. Bu aramız biraz uzun olacak. Bir yıllığına yurtdışına gideceğim için Yunus Emre dersimizi de, Dedem Korkut dersimizi de, Saltukname dersimizi de yapamayacağız. En erken 2020 Eylülünde derslerimize başlayabiliriz tahminlerime göre. Dil Evi Topluluğu üyesi arkadaşlarımızdan Ekimden itibaren derslerimizi sanal ortamda da olsa yapalım diyenler var ama bakalım zaman ne gösterir. Gazete yazılarımıza ise yine aynı şekilde Türkçe kelimelerin etimolojik tahlili yolundan sapmadan devam edeceğiz inşallah.
Bazen başka dillerin kelimelerini irdelemek hissi beni fazlaca tahrik ediyor olsa da Türkçe kelimelerimizin kökses teorisi ile irdelenmemişliği beni özellikle Türkçe kelimeleri irdelemeye borçlu hissettiriyor.
*Bugün saat 16.00’da Ankara Kocatepe Gençlik Fuarında, Süleymaniye Salonunda Münevverhane Topluluğu ile birlikte olacağım. Beklerim.
Hayırlı Ramazanlar dilerim.
.10/05/2019 23:07
Gerek kelimesinin peşinde
İki cihan zindan ise gerek bana bostan ola
Ayruk bana ne gam gussa çün inayet dosttan ola”
Dört beş haftadır bu beyitteki kelimelerle meşgul zihnim. Beş yıldır sürdürdüğümüz Ramazanın son pazartesi ara vereceğimiz Yunus Emre Divanından Etimoloji derslerimizde son bir aydır bu beyitte idik. Beyitteki kelimelerden cihan, zindan, bostan, gam, gussa, çün, inayet, dost kelimeleri başka dillerden aldığımız kelimeler. Gündelik dilimize yerleşenleri cihan, zindan ve dost kelimeleri. Bostanı betona teslim olan yüz yıllık Batılılaşmacı çarpık kentleşme ile hayatımızdan hemen hemen çıkardık. Belki şöyle de duyabilirsiniz bostan kelimesini. Sadi’nin Gülistan isimli eserinin saçma sapan sağcı bir kazık yeme örneği olan 100 Temel Eser listesinde olmasından dolayı defalarca kuşa çevrilerek basılması gibi Bostan’ın da uyduruk bir yayınevinden Bostan’dan Seçmeler ismiyle kötü bir yayıncılık örneği olarak yayınlanan baskılarından biri vesilesi ile duyabilirsiniz.
Beytimiz bir Yunus Emre beyti için ortalamadan biraz daha fazla başka dillerden Türkçeye girmiş kelime barındırıyor. Bu kelimeler arasında en az kullandığımız kelimeler gussa ile inayet olmalı. Bizi beyitteki kardeş dillerden aldığımız bu kelimeler değil de beyitteki Türkçe kelimelerden biri daha fazla zorladı. Beyitte “iki, ise, gerek, bana, ola, ayruk, ne” kelimeleri Türkçe. Beni zorlayanı ise “gerek” kelimesi oldu. Diğer Türkçe kelimelerin kolay olduğunu söylemiyorum ama onlarla vaktinde cedelleştiğimizden onlara tekrar bakmakla uğraşmadık.
“Gerek” kelimesini o kadar çok kullanıyoruz ki zaten biliyoruz kafasındayız. Eski Türkçede “gerkek” şeklinde geçiyor denilmiş Yaşar Çağbayır’ın sözlüğünde. Kelime ile ilk planda irtibatlı olduğu düşünülebilecek kelimelere bakacak olursak; germek, geri, gerici, gergin, gerçek, gerilim, gerinmek kelimelerini buluruz. Biraz daha kurcaladığımızda, sözlük karıştırdığımızda gergi, geriç, gerik, geriş, germe, gerce, gercik, gerç, gerdengeç, gerdi, gerdirek kelimelerini görürüz.
Bunların manalarına da bakalım: Geriş dağ ve tepelerin üst kısmı, germe süzgeci germeç tahta perde ve çamaşır ipi, germeşik yabani kızılcık, germicek su değirmenlerinde üstteki taşın dönmesi için mili taşa bağlayan balta şeklindeki kama. Gerneşmek esnemek ve inat etmek, gertlek ve gertlez karnı şiş ve zayıf, hasta görünümlü, soluk yüzlü, kansız. Gertmek gezip tozmak, sona kalmak. Gerce sıra, dizi, gercik her söze karşılık veren, saygısız, hoppa, gösterişe düşkün, gerç eğlenme, alay; gerdengeç dağlarda domuz yatağı; gerdi sebze bahçelerinde küçük bölünmüş parçalar; gerdirek gelinlik.
Gerdan, gerçi, gerdek, gergedan, gergef kelimeleri için Farsça diyor sözlüklerimiz. Gergef kelimesinde kasnağın, çerçevenin üzerine kumaş gerilmesi ile alakalı bir anlam olmakla birlikte “gef” sesinde nasıl bir anlam olduğu biraz daha yoklanabilir, kelimenin ger kısmının Türkçe olup olmadığı bile tartışılabilir.
Nesebi gayri sahih, uydurma kelimeler de türetilmiş ger kökünden. “Gereç” 1933 doğumlu bir kelime. “Gerekçe” ise 1937 doğumlu.
Farsçanın bir “ger”i var. Hatta üç tane diyebiliriz. Birisi eğer anlamındaki “ger” diğeri Zenger, ahenger, çilenger. Üçüncüsü uyuz hastalığı, kene anlamına geliyormuş.
Peki Türkçede nedir “ger” veya “germek”?
İğne ucundaki çengele de, meyve öz suyuna da, lekeye de, seyrek ağaçlı kayalığa da, dağların üzerindeki yüksek buruna da, dişi ördeğe de, ekşiye de ger diyormuşuz. Eşek için ger kestane rengi anlamında kullanılırken keçi için kahverengi ile sarı arasını ifade ediyor, inek için ise güzel, güçlü anlamına geliyormuş.
.17/05/2019 23:32
Selam diyarı Kudüs’ten selam!
Kudüs’teyim. Pazar gecesi dönüyoruz inşallah. Buraya 4 yıl önce Nuri Pakdil Usta ile gelmiştim. TİKA Başkanı Serdar Çam, İbrahim Kiras, İsmail Kılıçarslan, Taha Kılınç. Başka güzel arkadaşlar da vardı. Mescid-i Aksa Kütüphanesine girmiştim. Kitapları, dergileri algılamaya çalışmıştım. Çocukluğumdan beri bir özgürleşme mücadelesinin sembolü durumundaki Kubbetüssahra’nın, Kıble Mescidinin içine girdim, namaz kıldım. Ömrümün sürdürmeyi en sevdiğim eylemlerinden biri olan Müslümanlarla tanışma eylemimi kararlıkla sürdürmüştüm. Kudüs’ü zengin bir şekilde kavrayabildiğimi söyleyemem o ziyaretimizde. Şimdi de ziyaretimiz henüz bitmemiş olmakla beraber Filistin’de bilmem, tanımam gerektiğine inandığım birçok husustan, kimseden halen haberim yok. Çok güzel gençlerle, çocuklarla, amcalarla, dedelerle karşılaştım, tanıştım, sohbet ettim. Ramazanın nasıl bir güzellik olduğunu Mescid-i Aksa’da hissediyor olmak; ömrümüzün bundan sonrasında yapmamız gerekirken yapmadıklarımızı da hissederek hissediyor olmak elbette mühim.
Mirasımız Derneği vesilesi ile Türkiye’den birçok gazeteci, televizyoncu arkadaşla geldik buraya. Batılılaşma İhaneti’nin, Büyük Türkçe Sözlük’ün değerli müellifi D. Mehmet Doğan ağabeyle ve ismini İbrahim Kiras Ağabeyin şiir kitabının isminden alan Gerçek Hayat Dergisi yayın yönetmeni Kemal Özer Ağabeyle birçok kelimelerin kökenini yokladık.
Siz bu satırları okurken büyük sürgünün yıldönümü Nekbe’den sonraki ilk Cuma namazını Mescid-i Aksa’da kılmış olacağız inşallah. Kızım buraya gelmeden önce, “baba orada seni öldürürlerse” demişti. Burada ölünür mü, şehid mi olunur? Şehidliğin/şahidliğin hakkı verilemeden geri mi dönülür? Bu sorular burada dursun.
Kendilerine selam olsun; Hz. İbrahim ve Hz. Yusuf Peygamberlerimizin kabr-i şeriflerini ziyaret ederken El Halil’de, Filistinli ilkokullu çocuklarla ve hocaları ile sohbet ettik. Onlara “Alimin her sözü birer incidir/ Cahilin her sözü binler incitir” beytini hediye ettim. Aldılar, ezberlediler. Dualaştık vedalaştık. Anadolu Ajansından Esad kardeşim ile şiirin Filistin gençlerine neler yapabileceğini konuştuk. 5 bölgesi ile paramparça ve sahipsiz Filistin’de hangi gazetelerin, dergilerin, yayınevlerinin, tekkelerin, zaviyelerin, şeyhlerin, alimlerin, yazarların, şairlerin, mütefekkirlerin, kurra hafızların, yürüyüşünü Ömer Karaoğlu, Taner Yüncüoğlu, Ahmet Özhan, Yahya Soyyiğit hattından sürdüren hangi müzisyenleri olduğunu konuştuk. Bunları Türkiye’deki Filistin duyarlığına sahip insanlar olarak pek bilmediğimizi, bilmeye pek de gayret etmediğimizi konuştuk.
Kudüs, Mekke ve Medine için “kutsal toprak” tamlamasını kullanmamamız gerektiğini; “kutlu, mübarek, mukaddes” demek gerektiğini Üstad Sezai Karakoç’un öğütlediğini de konuştuk. Velhasıl çok şey konuştuk, çok güzel insanlarla tanıştık, kucaklaştık. Ümmetin tüm garipliği ile, sahipsizliği ile hala çok güzel olduğunu iliklerime kadar hissettim. Ümmeti asla satmamak gerektiğini, ümmetime asla tepeden bakmamam gerektiğini bir kere daha hissettim.
Peygamber Efendimiz zamanında çelimsiz vücudu ile Kabe’ye gidip meydan dayağı yiyip gelen Abdullah ibn Mesud’un kaderinin emanet edildiği topraklarda, iman dışında her türlü güçten mahrum edilmiş kardeşlerimiz varlık ve özgürlük mücadelesi veriyor.
En çelimsizimizin imanı kadar bir iman, onun cesareti kadar bir cesaret; bizi bundan mahrum eyleme ya Rabbi. En çok da bundan mahrum eyleme ya Rabbi…
Pazartesi Üsküdar’da Yunus Divanından Etimoloji dersimize geleceklere Kudüs’ten ne getirebilirim, ne hediye edebilirim, şu an kestiremiyorum ama senden şu an şunu rica edebilirim: Lütfen en yakınınızda alnı secdeye giden, secdeye aşık bir şairin, bir müellifin bir eseri varsa onu elinize alın, öpün. Güzelim kitabım; seni Türkiye’de ve Dünya’da güzel insanlarla tanıştıracağım inşallah deyin. Başımıza ne geliyorsa güzel kitaplara dokunamamaktan geliyor. Biliyorum ki yeryüzünde her an yeni bir yaratılma ile çok güzel şeyler oluyor ama gözümüz alıştıkça o güzelliklere kör, sağır kalabiliyoruz. Alışmak Ölümüne teslim olmaya karşı çıkan, alışmayı ölüm olarak gören bir kardeşiniz olarak secde ile manasını bulan, güzelleşen hayatımız elbette daha güzel olacak. Tüm acılara rağmen, hüzne teslim olup boğulmadan, haksızlığa sesimizi yükselterek ve ahbese teslim olmamayı ilke bilenlerden ayrılmadıkça yani sen “Kitab”a dokundukça, ona sımsıkı sarıldıkça hayatımız daha güzel olacak.
.24/05/2019 23:29
Gerek ne kadar geriletilebilir?
Gerek kelimesini irdelemeye başladıktan sonra Kudüs yoluna düştük. Kudüs’te iken geçen haftaki yazımızı yollamamız icab etti; “gerek” kelimesini irdelememize devam etmeye imkan bulamadık, Kudüs’ten bir selam gönderelim dedik. Neredeyse konuştuğumuz tüm Kudüslü kardeşlerimiz nereli olduğumuzu sorduklarında Türkiye veya İstanbul dedikçe biz, heyecanla “Türkiye Erdoğan İnşallah” diyorlardı. Her ne kadar Binali Yıldırım’ın tüm çalışkanlığına rağmen AŞK Kütüphanesi projesi ismi ile, açılımı ile hiç hoşuma gitmese de, sırf bu yüzden geçen seçim kendisine oy vermeyip Üstad Sezai Karakoç’un adayı Lütfi Yılmaz Beye oy vermiş olsam da, bu sefer inşallah İstanbul halkı haramilerin iştahına yenik düşmez, türlü hile ve numaralarla 31 Martta zafer kazandığını zannedenlere fırsat vermez.
***
Biz “gerek” kelimesini irdelemeye devam edelim. Zihnimiz lüzumlu olmak ile gerek kelimesinin kökündeki germek kelimeleri arasında bir bağ kurmakta zorlanıyor. Yazmaya başlarken şunu itiraf edeyim ki bir iki aydır zihnime takılıp duran, onlarca sözlük karıştırdığım “gerek” kelimesinin “germek” “gerilmek” gibi anlamlarla ortak kısmını mana olarak göremedim. Belki dua ile söyleyeyim, yazı biterken o irtibat biraz belirir inşallah.
“Gergin” kelimesi ile “geri” ve “gerilmek” kelimelerini beraber düşündüğümüzde germe eyleminin bir merkezin gerisinde gerçekleşmesi gerektiğini fark edebiliriz sanırım. Geri olabilmek için bir merkeze ihtiyacımız var. Batıcı Türk aydınının 200 yıla yakın bir zamandır Batının gerisinde kaldığımızı hissetmesi merkeze Batı’yı koymasından kaynaklanmıyor mu? Bu meseleye hatalı bakış hatalı konumlanıştan kaynaklanıyor elbet. “Müslümanlar neden geri kaldı” diyen bir zihin Müslüman değilse pek de bir problem yok aslında. Ama bunu diyen bir Müslüman ise ona Müslümanların neyin gerisinde kaldığını sormamız icab eder. Yüz yüz elli yıldır etrafımızdan eksik olmayan bu geri kalmış düşünürler, aydınlar o geriliği bir türlü kapatamadılar.
***
Yukarıdaki çıkarımda neden bulundum. Şundan: Bir “geri” kelimesi varsa bunun bir “beri”si de var. Öteden beri “öte” ile “beri” arasında bir irtibatlı kullanıma sahibiz lakin bir işin sadece “ötesi” ve “berisi” olmaz bir de “gerisi” ve “ileri”si olur. “İleri” “geri” “beri” kelimelerindeki ortak seslerin aslında kelimenin kökü olduğunu yani “-er-”in kök olduğunu bize Kökses teorisi söyletebiliyor sadece.
“Beri” kelimesinde “b” “ben”in b’si iken ve ben ile alakalı bir anlam katarken kelimeye, yani “beri” bana daha yakın iken “geri” kelimesindeki g’nin gitmek, göndermek, geçmek, götürmek gibi kelimelerdeki g’nin manayı arkaya gönderdiğini söyleyebiliriz. Her ne kadar göndermek kelimesinde arka anlamı bulmak tartışılmalıdır. Zira gönder kelimesinde kökses teorisine göre baktığımızda “ön” sesini (ve dolayısıyla) anlamını görürüz.
Gerek kelimesini er kökünden yokladığımızda kök bizi bir hayli yayacak, dağıtacak. En azından şunu görmeye çalışalım: Beri ve geri ile bir yönü, yönelmeyi işaret ettiğini söyleyebiliriz. Şimdi biraz bugünün yoklamasını biraz bir yere bağlamaya çalışayım: Gerdiğimiz her ne ise onu normal seyrinden dışarı çıkardığımızı fark edebiliriz.
***
Şimdi buradan gerekmek, gereklilik ve gerilmek ilişkisini biraz daha yoklayabiliriz: Olmasını arzu ettiğimiz her ne varsa onun olabilmesinin önünde kimi gerilimlerin olduğunu, o işin olmasını geriye doğru çeken, olmasını engelleyen kimi gerekliliklerin olduğunu düşünebiliriz. İşin gerçekleşmesi ile gerçekleşmesi için gerekli olanlar demeye çalışırken ben, siz gerek ile gerçek arasında irtibat var mı acaba diye şöyle bir aklınızdan geçirmişsinizdir sanırım.
Gerçi gerçek kelimesinin farsça olduğunu söylemeyi, “gerçi”, “eger çi” söylemeyi sevenler olsa da bu irtibatı da bir yoklamak gerekecek.
Ama şimdi son cümlemizi yazmış olalım, gerisini sonra getirelim inşallah.
.31/05/2019 23:21
Dutlar dökülüyor