 |
|
|
 |
|
| ABDULHAMİD HAN |
ABDÜLHAMİD HAN
Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı.
İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar:
Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi.
Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur.
Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur.
Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı.
Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız.
Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar.
Rabbim Başbakanımızı korusunu2026 |
|
|
|
|
 |
Osmanlı Devletinin Kuruluşu
23 Ağustos 2015 | Toplam Okunma: 546,321
Anadolu onlarca beylik, yüzlerce aşiret ve milyonlarca Türkmen tarafından yurt edinilmiş ancak merkezi bir idare tarafından yönetilemeyen keşmekeş bir coğrafya haline gelmişti. Türkmenler artık kendi kaderlerini tayin etmek zorundaydılar. Bu minvalde kendi istikbalini çizen boylardan Kayılar Anadolu Selçuklu döneminin son evresinde güçlenerek Osmanlı Devletinin temellerini attılar.
Türk tarihinin Osmanlı evresini yorumlarken beklide en çok yoğunlaşmamız gereken evre devletin kuruluş süreci olmalıdır. Zira devletin toplumsal temellerini, gayesini, ilerleyişini, evrilişini ve her şeyden öte başlangıç noktasını doğru tespit etmemiz, Osmanlının ortaya çıkış sürecinden yıkılış sürecine kadar olan tüm evrelere bakışımızın olgunlaşmasını sağlayacak, tarihi tarihsel verilerle yorumlamamıza yardımcı olacaktır.
Türkler, İç Asya’dan başlayan göç hareketleriyle 900 yıllık bir serüvenle adım adım batıya ilerlemiş (M.s. 150-1150), kimi kolları Avrupa’nın doğusuna kadar ulaşmış (Avrupa Hunları, Uzlar, Kıpçaklar, Kumanlar), kimi kolları Hazar Denizini Türk gölü haline getirmiş (Hazar Devleti), kimi kolları ise Selçuklulardan daha erken dönemlerde Anadolu hudutlarına ulaşmışlardı (Oğuz Yabguluğu). Ancak hiçbiri Sultan Alparslan gibi kesin ve geri dönülmez bir galibiyetle Anadolu’da tutunamamıştı.
Daha fazlasını keşfedin
Tevarih-i Ali Osman
Tevarih-i Al-i Osman
Tevârîh-i Âl-i Osman
Daha fazlasını keşfedin
Tevârîh-i Âl-i Osman
Tevarih-i Al-i Osman
Tevarih-i Ali Osman
Büyük Selçuklu hükümdarı Alparslan, 1071’deki destansı zaferinden sonra Anadolu’nun kapılarını Türk boylarına açmış, ata yurtları olan İç Asya’dan demografik ve siyasi çalkantılar nedeniyle tutunamayarak batıya doğru süregelen göç serüvenlerinde nihai yurtlarına adım atabilmişlerdi. Büyük Selçuklu Devletinin en güçlü döneminde Anadolu’nun kapılarını açan Türkler, Bizans’ın Anadolu’daki kesin hâkimiyetinin ortadan kalkmasından sonra Orta Doğu’dan gelen diğer Semitik (Arap kökenli) toplumlarında Anadolu’ya yaklaşmalarının önünü açmıştı. İlerleyen 100 yıllık süreçte Büyük Selçuklu Devleti yıkılmış, Anadolu’nun bağrında bakiyelerinden yeni bir devlet kurulmuştu (Anadolu Selçuklu Devleti).
1071’den itibaren Anadolu’nun bereketli toprakları Türkler tarafından akın akın yurt edinilmeye başlandı. İç Asya’da tutunamayan Türk boyları, henüz 2 yüzyıl önce göçtükleri İran/Irak/Suriye hattındaki Müslüman Devletlerin birbirleri ile çatışmalarından uzaklaşmak ve Büyük Selçuklu Devletinin yıkılmasından sonra yeni ve daha müreffeh yurtlar arayışına girmek için Anadolu’ya akın ediyorlardı. Bununla birlikte Selçuklulardan önce Anadolu’ya yaklaşan Oğuzlar, Hazar Devletine bağlı göçebe Türk boyları, Karahanlı Devletinin ardılları ve Selçuklulardan sonra Anadolu’ya göç etmek zorunda kalan Harzemşahlar ve elbette İran/Irak/Suriye hattında Büyük Selçuklu Devletine tabi olan irili ufaklı Fars ve Arap kabilelerde bu göç dalgasına katılmışlardı. Anadolu, 1071-1200 yılları arasında yoğun ve istikrarlı göçlerle yeni ev sahipleri tarafından yurt haline getiriliyordu.
Anadolu’nun Malazgirt savaşı öncesi demografik yapısı oldukça kozmopolitdi. Doğu Roma İmparatorluğu Anadolu’da yaşayan bölgedeki muhtelif toplumları paralı asker olarak kullanıyor, bölgenin güvenliğini sağlamak karşılığında ise paralı askerlere ödediği ücretleri vergi adı altında dolaylı olarak geri alıyordu. Alparslan’ın Anadolu’nun kapılarını açmasından sonra Doğu Roma’nın Anadolu üzerindeki tahakkümü ortadan kalkınca bölgeye yaşayan toplumlar (Ermeniler, Gürcüler, Küçük Kafkas Prenslikleri, v.b.) Selçuklu Ordusu ile savaşmaktan çekinerek ve hatta Doğu Roma’ya karşı Selçuklu Ordusuna hizmet ederek hayatta kalmaya çalışıyorlardı.
1071-1220 yıllarındaki bu çalkantılı dönem, Anadolu Selçuklu Devletinin en güçlü dönemine kadar devam etti. Anadolu Selçuklu Devleti hükümdarı Alaeddin Keykubat döneminde ise(1220-1237) bölgenin kaderini değiştirecek önemli gelişmeler yaşandı. İç Asya’dan başlayan Moğol akınları Anadolu hududuna kadar ulaşmıştı. Moğol istilalarına kadar Anadolu’ya göçmemiş olan Türk boyları da mecburiyet gereği Anadolu’nun Osmanlı Devleti öncesi son kalabalık göç dalgalarını oluşturdular. Üstelik Gazne Devletinin en kalabalık bakiyesi olan Harzemşahlarda Anadolu sınırlarına kadar ulaşmış, 13. Yüzyılın başlarında ortaya çıkan bu siyasi çalkantı Anadolu’daki Selçuklu hakimiyetini tehdit etmeye başlamıştı. Artan Moğol baskısı ve Eyyubi Devletinin ardılları ile kötü giden siyasi münasebetlerden sonra bölgedeki önemli güçlerden biri olan bir diğer Türk Devleti Harzemşahlar ile savaşın eşiğine gelinmiş, Selçuklu hâkimiyetini kabul etmiş olan Ermeniler, asi ve kalabalık bir Türk boyu olan Artuklu ve Mengüçlü beyliği Anadolu Selçuklu Devletine bağlılığını reddederek bağımsızlıklarını ilan etmeye teşebbüs etmişlerdi. Bu keşmekeş Anadolu’daki Selçuklu hâkimiyetini derinden sarsmaya başladı. İlerleyen yıllarda Moğol tehdidinin artması Anadolu Selçuklu Devletinin otoritesini kaybetmesine neden oldu. Bu durum Selçuklu devletine bağlı beyliklerin başına buyruk hareket etmelerine yol açtı. Anadolu’da yerleşik hale gelmiş olan Türk boyları ise artık kendi kaderlerini tayin etmek zorundaydılar.
Daha fazlasını keşfedin
Tevarih-i Al-i Osman
Tevârîh-i Âl-i Osman
Tevarih-i Ali Osman
1250’li yıllardan itibaren Anadolu tam anlamıyla bir otorite boşluğuna sürüklendi. Selçuklu hükümdarı Alaeddin Keykubat’ın vefatından sonra yerine geçen oğlu 2. Gıyaseddin Keyhüsrev (1237-1246), devleti ayakta tutmakta zorlandı. Irak-İran-Suriye hattından göç eden Türkmenler itikadı farklılıklar nedeniyle (Alevilik-Sünnilik) ayrışmış ve devlet tarafından yurt verilmeyince tarihe Babai isyanı olarak geçen hadise gerçekleşmiş, bu hadisenin neticesinde Gıyaseddin Keyhüsrev tahtını terk ederek kaçmıştı. Keyhüsrev, sonradan tekrar tahtına geçse de hükümdarın otoritesinin sarsılmış olması Selçuklu Devletinin merkezi idaresini zayıflatmaya yetti. Moğollar ise kendilerine karşı koyabilecek tek güç olarak gördükleri Selçukluların zayıflamasını fırsat bilerek Anadolu’ya ilk saldırılarını gerçekleştirdiler. 1243’de yaşanan Kösedağ savaşında yenilen Selçuklu Devleti Moğol hâkimiyetini kabul etmek zorunda kaldı. Selçuklu Devleti artık Moğol hükümdarları tarafından atanan valiler tarafından yönetiliyor, Selçuklu sarayı Moğol tahakkümü altında varlığını devam ettirmeye çalışıyordu.
Moğol idaresini kabul etmek zorunda kalan 2. Gıyaseddin Keyhüsrev’in vefatından sonra Selçuklu Devleti içerisinde saltanat mücadeleleri baş göstermeye başladı. Anadolu’nun bereketli topraklarında gözü olan Moğollar için bu büyük bir fırsat oldu. Kendilerine boyun eğmeyen boylar ve aşiretler üzerinde zulüm uygulamaktan imtina etmeyen Moğollar (İlhanlı Devleti) tarih kayıtlarındaki tahminlere göre 400 Binden fazla Türkmen köylüyü vahşice katletti.
Anadolu onlarca beylik, yüzlerce aşiret ve milyonlarca Türkmen tarafından yurt edinilmiş ancak merkezi bir idare tarafından yönetilemeyen keşmekeş bir coğrafya haline gelmişti. Türkmenler artık kendi kaderlerini tayin etmek zorundaydılar. Bu minvalde kendi istikbalini çizen boylardan Kayılar Anadolu Selçuklu döneminin son evresinde güçlenerek Osmanlı Devletinin temellerini attılar.
Anadolu Beylikleri Dönemi
Anadolu Selçuklu Devleti, Kösedağ Savaşı sonrasında Moğol tahakkümü altına girmeye başladığında merkezi otorite sarsılmış, Anadolu’da bulunan beylikler Moğol tahakkümü altına giren Selçuklu saltanatına bağlılığını yitirmişti. 13. Yüzyılın sonlarına gelindiğinde ise durum daha da vahim bir hal aldı. Selçuklu saltanatı mücadelelere sahne oluyor, birbiri ile anlaşamayan varisler kendi hâkimiyetlerini ilan ederek devletin coğrafi sınırlarını bölüyor, Moğollar ise bu keşmekeşten istifade ederek Anadolu’yu yağmalıyordu.
Bu tarihlerde Anadolu’da Selçuklu Devletine tabi 9 beylik bulunuyordu. Devletin batı sınırlarında Artuklu (Mardin) ve Dilmaçoğulları (Bitlis), kuzeyde Çobanoğulları (Kastamonu) ve Pervaneoğulları (Sinop), güney ve batı sınırlarında Alaiye (Alanya), Kaserioğulları (Balıkesir), Menteşoğulları (Milas), iç kısımlarda ise Karamanoğulları (Konya), Sahipataoğulları (Afyonkarahisar) beylikleri bulunuyordu.
Selçuklu devleti zayıfladıkça Anadolu beylikleri bölgelerinde daha çok söz sahibi oluyor ve kendi içlerinde güçleniyor ancak Anadolu’da ki birlik azalıyordu. Anadolu’yu bir arada tutan temel unsur olan Selçuklu Devleti ise Moğollar tarafından atanan ve kendi emrinden çıkmayacak hükümdarlar tarafından yönetiliyordu. Selçuklu tahtına artık temsili hükümdar oturmaya başlamıştı. Zira Anadolu beylikleri üzerinde herhangi bir tahakkümü kalmamıştı. Moğollar (İlhanlılar) 14. Yüzyıldan itibaren zayıflamaya ve güç kaybetmeye başladılar. İlhanlılar 1295 yılında İslamı resmi din olarak kabul etmişlerdi. Ancak hem İlhanlı saltanat ailesi daha önce Budizmi kabul etmiş, ardından Şamanizme geri dönmüşlerdi. Bu anlamda İslamı kabul etmiş olmaları İlhanlı saltanat ailesinin itikadi açıdan ayrı bir cenderenin içerisine sürükledi. Bu durum devlet politikalarını da etkiledi. İlhanlı devleti 1300’lü yıllardan itibaren zayıflamaya başlamıştı ancak bu durum Selçuklu Devletinin toparlanması için yeterli değildi. Zira saltanat makamı ve devletin tüm idari mekanizmaları işlevselliğini kaybetmişti. Son temsili Selçuklu hükümdarı 2. Mesut Han’ın vefatından sonra Moğollar yerine bir hükümdar tayin etmese de Mesut Han’ın yerine geçecek kimse olmadığı için Selçuklu Devleti fiilen sona ermiş oldu (1308).
Kayılar
Kayılar, kökenleri itibariyle 24 oğuz boyundan biri olarak varlıklarını yüzlerce yıldır koruyan güçlü ve önemli bir boydu. Göktürkler ve Karahanlılar dönemlerinde İç Asya’da varlıklarını devam ettiren Kayılar, 9. Yüzyılda Selçuklu Devleti bünyesinde ekseriyetle Horasan bölgesinde varlıklarını sürdürmekteydiler. Selçuklu tebaası olmayan ancak Selçuklu Devleti hudutları içerisinde diğer Türk boyları gibi konar/göçer yaşayan Kayılar Anadolu’ya iki ayrı dönemde iki ayrı kol halinde girdiler. İlk önemli Kayı kolu Malazgirt Zaferi ile Anadolu’ya giriş yapmış ve ilerleyen yıllarda güçlenerek Artuklu beyliğini kurmuşlardı. Horasan ve Merv bölgesinde varlıklarını devam ettiren bir diğer Kayı kolu ise Moğol baskıları nedeniyle Batıya doğru sürüklenmiş, Harzemşahlar ile birlikte 12. Yüzyılın sonlarında Anadolu’ya girmişlerdir.
Daha fazlasını keşfedin
Tevârîh-i Âl-i Osman
Tevarih-i Al-i Osman
Tevarih-i Ali Osman
Kayıların sayıca hatırı sayılır büyüklükte bir nüfusa sahip olduğunu bünyesinden iki büyük beylik çıkarttığından hareketle görebiliyoruz. Ancak Selçuklu devrinden önce tarih sahnesinde ismine pek rastlanmamaktadır. Bunun muhtemel sebebi Kayıların diğer büyük Türk kitleleriyle birlikte hareket etmemiş olmalarıdır. Gerek Göktürkler devrinde, gerekse Karahanlılar döneminde tarih kayıtlarına düşmüş ve ulaşabildiğimiz tarih kayıtlarına etki edecek bir siyasi tezahürün içinde bulunmadıkları düşünülebilir. Ancak varlıklarını yüzlerce yıl devam ettirebildiklerini, Anadolu’ya göç ettiklerinde ise takriben 70 bin çadırlık geniş bir nüfusa sahip olduklarını düşünürsek kendi kaderlerini kendileri belirlemiş, geçte olsa Türk Tarihindeki yerlerini 12. Yüzyıl itibariyle almışlardır.
Kayılar, Anadolu Selçuklu Devletinin yıkılma sürecine girmesi ile Anadolu Beylikleri’nin bağımsız ve kendi başlarına idare edilmeye başlandığı dönemde Bizans’a karşı elde ettiği başarılar neticesinde güçlenmiş, yaklaşık 40 yıllık bir sürecin sonunda İmparatorluk haline gelerek Osmanlı Devletinin kurucu unsurları olmuşlardır.
Osmanlı Devletinin kuruluşu sürecinde baş rolü üstlenen Kayı Boyunun Anadolu’daki varlıkları Büyük Selçuklu Devleti döneminde Anadolu’ya giren Türk boyları kadar eski değildir. Kayılar Anadolu’nun Türkleşmesinden yaklaşık 100 yıl sonra Anadolu’ya girmişlerdir.
Kayılar, Moğol saldırılarının etkisiyle İç Asya’dan batıya doğru göç hareketine girişen Türk boyları ile birlikte Büyük Selçuklu Devletinin hüküm sürdüğü İran coğrafyasına göç etmişlerdi. Ancak Büyük Selçuklu Devleti 1157’de yıkılınca İran coğrafyası Abbasilerin tahakkümü altına girmeye başladı. Büyük Selçuklu Devletinin yıkılmasından sonra merkezi bir yönetime bağlı olmasalar da vilayetlerin yönetimi halen Büyük Selçuklu Devleti tarafından görevlendirilmiş olan valilerinin elinde bulunuyordu. Selçuklu valileri Abbasilerin bölgelerinde hâkimiyet kurmasını arzu etmiyorlardı. Aynı şekilde Moğol baskısıyla İç Asya’dan göç eden göçebe Türk boyları da Müslüman olmalarına rağmen Arap hükümdarlar tarafından yönetilmek istemiyorlardı. Selçuklu valileri ve göçebe Türk boyları bu ortak menfaat etrafında buluşarak Abbasi akınlarına karşı ittifak kurdular. Bu dönemde Kuzey İran coğrafyası Selçuklu ardılları olan Türklere, bölgede uzun süredir yaşayan göçer Türkmenlere, Kuzey Karadeniz hattında yaşayıp hazar denizi üzerinden İran’a göç eden Tatarlara ve Moğol baskısıyla İç Asya’dan göç eden göçebe Türk boylarına ev sahipliği yapıyordu. Selçuklu valileri Türkmenleri, Tatarları ve göçebe Türklerin en güçlü unsurlarından olan Kayıları ikna ederek Abbasi akınlarına karşı bir ittifak oluşturdular ve bulundukları bölgeyi (Horasan/Merv kentleri) Abbasi akınlarından korudular. Bu başarıda en büyük paya sahip olan Kayılar hem Büyük Selçuklu Devleti sonrası İran coğrafyasında başsız kalmış olan Türkmenlerin bağlılığını kazandı hem de büyük bir nüfuz kazanarak bölgedeki Türk kitlelerin liderliğini üstlendi.
Daha fazlasını keşfedin
Tevârîh-i Âl-i Osman
Tevarih-i Ali Osman
Tevarih-i Al-i Osman
Kayılar bu tarihte yaklaşık 20.000 çadırlık kalabalık bir oymaktı. Bölgedeki Türkmenler ve Tatarlar ise 50.000 çadırdan oluşan çok daha kalabalık bir nüfusa sahipti. Kendilerinden sayıca az olmalarına rağmen Kayı beyi Süleyman Şah’ın giriştiği savaşlarda gösterdiği kahramanlıklar ve Kayıların elde ettiği başarılar Türkmen ve Tatarları etkiledi. Yeni ve güçlü bir lider arayan bu Türk kitleleri Süleyman Şah’a biat ederek Kayı boyuna katıldılar. Kayılar artık 70.000 çadırdan oluşan muazzam bir güç unsuru haline gelmişlerdi. 70 bin çadırlık bir nüfus yaklaşık 50.000 kişilik bir savaşçı ordusu anlamına geliyordu. Oymağın savunması için vazifelendirilen askerler düşünüldüğünde ise en az 30.000 askerlik bir sefer gücü söz konusu oluyordu ki; bu rakam büyük bir savaşın kaderini belirleyebilecek bir muharip unsur olmaları için fazlasıyla yeterlidir.
Kayılar devletsiz ve töresiz kalmış, hem Moğollar hem de Abbasiler tarafından hedef haline gelmiş İran coğrafyasında varlıklarını devam ettirmek yerine Gaza etmek ve Anadolu’da kurulmuş ve giderek güçlenmekte olan Anadolu Selçuklu Devleti’ne yakın olabilmek maksadıyla Anadolu’ya göç etmeye karar verdiler. Anadolu göçlerindeki ilk durakları Ahlat oldu (1191). Burada çok kısa süre kalan Kayılar, ardından önce Erzurum’a sonra ise Erzincan’a yerleştiler. Ahlat, Erzurum, Erzincan hattı Anadolu Selçuklu Devleti ile Harzemşahlar devleti arasında sınır hattı durumundaydı. Doğusunda Harzemşahlar Moğol akınlarına karşı koymaya, Batısında Anadolu Selçuklu Devleti Anadolu’daki hâkimiyetini güçlendirmeye ve Haçlı seferlerine karşı koymaya çalışıyordu. Kayılar ne Anadolu Selçuklularına ne de Harzemşahlara tabi olmadılar ve kendi kaderlerini kendileri tayin etme gayretine giriştiler. Yaklaşık 30 yıl boyunca Erzurum ve Erzincan’da yaylayıp kışladılar ancak geçirdikleri onca zamana rağmen umduğunu bulamayan Süleyman Şah, asıl vatanı olarak gördüğü Türkistan coğrafyasına geri dönmeye karar verdi. Genç ve kahraman bir bey olarak ayrıldığı Türkistan’a şimdi yaşlanmış, ömrünün son demlerini yaşayan bir bey olarak geri dönüyordu.
Kayılar, göçlerini vaktiyle Türkistan’dan göç ettikleri Tebriz - Ahlat istikameti üzerinden değil güneyden Fırat nehri ve Halep vilayeti güzergahından gerçekleştirdiler ve Halep vilayeti yakınlarında bulunan Caber kalesi yakınlarına kadar ilerlediler. Göç istikametleri gereği Fırat nehrini geçmek zorunda olan Kayılar, sığ gibi görünen bir boğazdan nehri geçmeye karar verdiler. Öncü birlikler nehri geçemeyince durumu Süleyman Şah’a bildirdiler. Süleyman Şah nehri kontrol etmek için atını nehre sürdü ancak at sendeleyince nehre düştü ve boğularak hayatını kaybetti. Süleyman Şah, sudan çıkartılarak Caber kalesi yakınlarında nehir kenarına defnedildi. Bu bölge sonradan Türk Mezarı olarak anılmıştır. Günümüzde Süleyman Şah türbesi olarak geçen anıt mezarın bu bölgede bulunması hasebiyle Kayı beyi Süleyman Şah’a ait olduğu düşünülmektedir.
Süleyman Şah’ın vefatı üzerine Kayı boyunun dirliği bozuldu. Yaklaşık 70.000 çadır büyüklüğünde olan Kayı boyu içerisindeki en kalabalık kitleyi Türkistan’da Süleyman Şah’a tabi olan Türkmen ve Tatarlar oluşturuyordu. Süleyman Şah’ın ölümü üzerine bu kitle Kayılardan ayrılarak Şam’a doğru göç ettiler. Günümüzde Şam Türkmenleri olarak varlıklarını devam ettiren topluluk Kayılardan ayrılan Türkmen-Tatar kitlelerin ardıllarıdırlar. Türkmen ve Tatarların ayrılmasından sonra geriye kalan ve Kayı neslinden olanlar Süleyman Şah’ın 3 büyük oğluna uydular. Aslında Süleyman Şah’ın 4 oğlu vardı. Yetişkin olan oğulları Sungur Tigin, Gündoğdu bey, Ertuğrul Bey Kayı boyuna önderlik ettiler. En küçük kardeş olan Dündar ise henüz çocuk yaşta olduğu için ağabeylerine uymuştur.
Türkmen ve Tatarların ayrılmasından sonra Türkistan’a göç etmekten vaz geçen Kayılar, geldikleri güzergâhı izleyerek yine Fırat nehri üzerinden Erzurum’a geri döndüler. Pasin Ovasında bulunan Sürmeli Çukuru mevkiinde kışladılar. Ancak bu birliktelikte uzun sürmedi. Süleyman Şah’ın en büyük oğlu olan Sungur Tigin ve onun bir küçüğü olan Gündoğdu Bey, Süleyman Şah’ın ölümü üzerine yarım kalan Türkistan göçünü tamamlamaya karar verdiler. Ertuğrul bey ise Türkistan’a dönmek yerine Anadolu’da kalıp gaza etmenin daha doğru olacağını düşündü. Bunun üzerine Kayı boyunun büyük bir bölümü, tigin olması hasebiyle Süleyman Şah’ın en büyük oğlu Sungur Tigine ve onunla birlikte hareket eden Gündoğdu beye biat ederek Türkistan’a doğru göç ettiler. Ertuğrul beye ise yalnızca 400 çadır, kardeşi Dündar ve annesi Hayme Sultan biat ederek Erzurum’da kalmıştır.
Kayılar Türkmenlerin, Tatarların ve Sungur Tigin’e biat edenlerin ayrılmaları ile küçülerek 70.000 çadırlık bir oymaktan 400 çadırlık bir obaya dönüştü. Artık kendi kaderlerini tayin edebilecek kadar güçlü değillerdi. Kışlayabilmek için bir hükümdara tabi olmaları, Gaza edebilmek içinse bir orduya mensup olmaları gerekiyordu. Zira birkaç yüz kişilik bir askeri güçle ancak başıboş çetelerle ve yağmacılarla baş edebilirlerdi.
Ertuğrul Bey hem obasını muhafaza edebileceği güvenli bir yurt edinmek hem de Gaza edebilmek için büyük oğlu Saru Yatı’yı Anadolu Selçuklu Devleti hükümdarı Alaeddin Keykubat’a elçi olarak gönderdi. Alaeddin Keykubat, Ertuğrul Beyin talebine müspet yanıt vererek Kayılara Söğüt vilayetini kışlak, Domaniç ve Ermenibeli dağlarını yaylak olarak tahsis etti. Kayılar artık Selçuklu Devletinin tebaası olarak yaşayacaklar, Selçuklu ordusu ile gaza edecekler ve Batı Anadolu’nun bereketli topraklarında hayatlarını devam ettireceklerdi. Kayılar önce Ankara’ya oradan Söğüt’e geçtiler. Söğüt bu tarihten sonra Kayıların kadim Yurtları haline geldi. Ertuğrul bey, Gazi unvanını aldı ve ömrünün sonuna dek Söğütte yaşadı. Savaşsız, uzun ve müreffeh bir ömrün ardından 1281 yılında, 90 yaşında vefat etti. Büyük Oğlu Osman bey tarafından inşa edilen türbesi Söğüt (Bilecik) ilçesinde bulunmaktadır.
Ertuğrul Gazi’nin vefatından sonra Kayıların başına büyük oğlu Osman Bey geçti.
Osmanlı Beyliğinin Kuruluşu
Anadolu Selçuklu Devleti yıkılırken Anadolu’ya hüküm süren beylikler kendi kaderlerini tayin etmeye, bölgedeki varlıklarını sağlamlaştırmaya çalışıyordu. Bu dönemde Kayılar henüz bir beylik kurabilecek kadar güçlenebilmiş değillerdi ve kendilerine yurt olarak verilen Söğütte komşuları olan Bizans tekfurları ile iyi ilişkiler kuran küçük bir oba olarak varlığını devam ettiriyorlardı. Osmanlı Beyliğinin kurulması süreci Ertuğrul Gazi’nin vefatından sonra yerine geçen Osman Bey döneminde gerçekleşmiştir.
Kayılar, yeni yurtları olan Söğüt’e yerleştiklerinde bu bölge oldukça sakin ve müreffeh bir bölgeydi. Bizans devleti İstanbul dışında olan bölgeleri sınır valileriyle yönetmekteydi. Söğüt İnegöl, Karacahisar ve Bilecik tekfurluklarının (Vali) tam ortasında bulunan Selçuklu Devleti sınırını teşkil ediyordu. Karacahisar ve Bilecik tekfurları, uzun zamandır Selçuklu Devleti ile iyi geçiniyor, vergi veriyor ve herhangi bir husumet gütmeksizin Bizansa bağlı olarak bölgedeki varlıklarını devam ettiriyorlardı. Kayıların Söğüt’e yerleşmesinden sonra Ertuğrul Gazi de komşu tekfurluklarla iyi ilişkiler kurmuş herhangi bir husumet gütmemiş ya da mücadele içerisine girişmemişti. Hatta bu tekfurluklar Kayıların bölgedeki varlıklarından oldukça memnunlardı. Zira bölgede başıboş gezen Tatar yağmacılar yerleşik bir hayat süren Rum köylerine saldırıyor ve yağma yapıyorlardı. Kayıların bölgeye yerleşmelerinden sonra bu yağmacılar kendileri gibi bozkır savaşlarını bilen Kayılardan çekindikleri için artık yağma faaliyetlerine teşebbüs etmediler.
Ertuğrul Gazi'nin Vefatı ve Beylik Seçimi
Ertuğrul Gazi, bereketli ve müreffeh bir ömür yaşayarak 1281 yılında 90. yaşında vefat ettiğinde ardında üç yiğit evlat ve bir kardeş bıraktı. Ertuğrul Gazi'nin ölümünden sonra oğulları Saru Yatı, Osman ve Gündüz ile kardeşi Dündar beylik için namzetlerdi. Ertuğrul Gazi'den sonra en tecrübeli kişi Ertuğrul Gazi'nin kardeşi Dündar beydi ancak Satu Yatı hem devlet idaresinde Ertuğrul Gazi'nin rahlei tedrisinde özenle ve ihtimamla yetiştirilmiş hem de Moğollar ile yapılan savaşlarda basireti ve cengaverliği ile rüştünü ispat etmiş tecrübeli bir kumandan olarak daha güçlü bir aday durumundaydı. Bunun yanında Osman çok iyi bir avcıydı ve av merakı ile diyar diyar gezmiş, kendisine hem beylik içinden hem de beylik dışından pek çok hayran ve tanış kazanmıştı. Bu özellikleri ile Gaziler (Alplar) kendisine fevkalade bir teveccüh ve itibar göstermekteydi. Ertuğrul Gazi'nin en küçük oğlu Gündüz ise henüz bu rekabette yer alabilecek meziyetlere sahip değildi.
Dündar bey bu şartlarda güçlü bir aday olamadı. Kayı aşireti kendilerine Saru Yatı (Savcı) ve Osman'ı bey olarak tayin ettiler. Türk töresinde de gayet tabii bir yönetim biçimi olan ortak hükümdarlık Hunlar, Göktürkler, Karahanlılar ve Selçuklular döneminde olduğu gibi bir tür ortak hakanlık ile Osman ve Saru Yatı birlikte Kayıların beyliğine atandılar. Dündar bey ise beyliğin idaresinde Osman ve Saru Yatı'dan sonra en yetkili kişi konumunda vazife aldı.
Saru Yatı (Savcı) beyden tarih kaynakları çok fazla söz etmemektedir. Bunun nedeni Saru Yatı'nın 1287'deki Domaniç Savaşında şehit düşmesidir. Ertuğrul Gazi'den sonra yerine Osman Bey'in varis olarak geçtiği düşüncesi bir yanılgıdır. Bu yanılgının sebebi Aşıkpaşazade'nin Saru Yatı'dan yeterince bahsetmemesi ile ilgilidir. Oysa Neşri ve Tevarih-i Al-i Osman'da Satu Yatı'dan bahsedilen beyitler ve destanlarda beyliğin Saru Yatı ve Osman tarafından ortaklaşa idare edildiğini anlamamız için yeterince veri bulunmaktadır.
Ertuğrul Gazi döneminde başlayan iyi ilişkiler Osman Bey döneminde artarak devam etti. Osman Bey döneminde Anadolu Selçuklu Devletinin bölgede hatırı sayılır bir tahakkümü kalmamıştı. Bu siyasi ortamda bölgede yeni bir güç ortaya çıktı. İleride büyük bir beylik olacak olan Germiyanoğulları bu tarihlerde bölgelerindeki hakimiyetlerini güçlendirmeye başlamışlar ve Karacahisar tekfurluğu için bir tehdit unsuru haline gelmişlerdi. Bu durum, Karacahisar Tekfurluğu ile dostane ilişkiler içerisine giren Osman Bey’in Germiyanoğulları’na karşı hasmane bir tutum izlemesine yol açtı. Ancak bu hasmane durum bir savaşa yol açmadı.
Osman Bey, doğumundan beyliğine kadar olan süre boyunca hiç savaş görmemiş, hiç gaza etmemişti. Komşuları olan Bizans tekfurları ile iyi geçiniyor, kendilerine yurt olarak verilen bereketli topraklarda uzun yıllardır güven içerisinde yaşıyorlardı. Osman Gazi bu müreffeh yıllarında av sevdasına tutuldu. Sürekli ava çıkıyor, av için gittiği yerde günlerce kalıyordu. Üstelik sadece kendi yaylasında değil uzak diyarlara seyahat ediyor, av seyahatlerinde gittiği yerde bazen birkaç gün bazen daha uzun ikamet ediyordu. Osman Beyin bu av seyahatleri onun tanınmasına ve sevenlerinin artmasına vesile oldu. Zira uzak diyarlardan av için gelen bir Bey her gittiği yerde saygıyla ve hürmetle karşılanırdı. Osmanlı Tarihçisi Aşık Paşazade, Osman Beyin bu av sevdasını “gece gündüz demeden, dört bir yana yürürdü” şeklinde ifade etmiştir.
Daha fazlasını keşfedin
Tevarih-i Al-i Osman
Tevarih-i Ali Osman
Tevârîh-i Âl-i Osman
Ermenibeli Savaşı (1284)
Osman Beyin ilk savaşı Ermenibeli Savaşı olmuştur. Osman Bey, her ne kadar Karacahisar ve Bilecik tekfurları ile çok iyi ilişkiler içerisinde olsa da İnegöl Tekfuru Aya Nikola, Osman Beyin bölgedeki varlığından rahatsız oluyor ve kendisine husumet besliyordu. Kayılar, bahar yaklaşınca yaylaya çıkmak üzere hazırlık yapıp yola düştüklerinde İnegöl Tekfuru Kayıların geride bıraktıkları mallarını yağmalattı. Bu Kayıların maruz kaldığı ilk saldırıydı. Bu durumu Bilecik Tekfuruna bildirdi ve yaylaya çıkarken geride kalan mallarını kendisine emanet etmek istediğini belirtti. Bilecik Tekfuru bu talebi kabul etti ve Osman Bey kışlağını güvence altına aldı. Osman Bey bununla yetinmedi. İntikamını almak için yapacağı saldırı öncesinde keşif amacıyla yanına 70 kişi alarak İnegöl Tekfurluğuna doğru yola çıktı. Osman Beyin geldiğini fark eden İnegöl Tekfuru, güzergâhı üzerine pusu kurdurttu. Osman Bey kendisine pusu kurulduğunu önceden fark etse de geri dönmeyerek devam etti. Ermenibeli dağının eteğinde İnegöl Tekfurunun askerleriyle karşılaşan Osman Bey burada çetin bir mücadele verdi. Sayıca çok kalabalık olan İnegöl Tekfurunun askerlerine karşı çarpışarak geri çekildiler. Bu savaşta kardeşi Saru Yatı’nın oğlu Uyal Hoca şehit düşmüştür. Günümüzde Uyal Hoca’nın mezarı İnegöl Hamza Bey köyünde bulunmaktadır.
Osman Bey, pusudan kurtulsa da intikamını alabilmiş değildi. İntikamını almak için acele etmedi. Daha önce savaş tecrübesi olmayan Osman hem kendisini hem askerlerini savaşa hazırlayıp 1 yıl sonra yeniden İnegöl Tekfuruna taarruz etti.
Kulacahisar Savaşı (1285)
Osman Bey, Ermenibeli’de düştüğü pusudan kurtulup sefer hazırlıklarını tamamladıktan sonra ilk fethini gerçekleştirmek ve Gazi unvanını almak için 300 kişilik bir ordu hazırlayıp İnegöl yakınlarındaki Kulacahisar kalesine bir gece baskını düzenledi. Mücadele çok kısa sürdü. Beklemedikleri bir saldırıyla karşılaşan Bizanslı askerler mukavemet gösteremeyip teslim oldular.
Kulaca Hisar kalesi oldukça stratejik bir konumdaydı. Bu kalenin fethedilmesi ile Bizans’ın bölgede askeri yığınak yapabileceği önemli bir hareket noktası ele geçirilmiş oldu. Osman Bey, kaleyi fethettikten sonra Bizanslı köylülere şu konuşmayı yapmıştır;
“Gönlünüzü hoş tutun, korkmayın. Canınıza, malınıza, ırzınıza zerre ziyan gelmeyecektir. Bunu ben, Kayı beyi Osman size söylerim. Şimdi pazara gidecekler yola koyulsun. Onları benim yiğitlerim koruyacaktır. Dönüşleri de böyle olacaktır. Bundan böyle hep böyle olacaktır. Kulacahisarı hep yiğitlerim koruyacaktır. Size ziyan verecekleri yiğitlerim karşılayacaktır. Geceniz gündüzünüzden emin olacaktır!”
Önemli bir Bizans kalesinin fethedilmesi Osman Beyin namının yayılmasına vesile olmuştur. Beylik olamayan, Kayılar gibi küçük gruplar halinde yurt tutan Türkmenler Osman Beyi yeni fatihleri olarak görerek kendisine tabi olmaya başladılar. Kayılar bu savaştan sonra kalabalıklaşmış, güçlenmiş ve Beylik olma yolunda ilk önemli adımlarını atmaya başlamıştır.
Kulacahisar kalesinin fethi daha büyük ve daha çetin bir savaşın ilk evresi olmuştur. Sırada İnegöl’ün fethi vardır.
Domaniç Savaşı (1287)
İnegöl Tekfuru Aya Nikola, Kulacahisarın kaybedilmesi üzerine geçmişten beri Kayılarla iyi geçinen Karacahisar Tekfuru ile ittifak kurarak Osman Beyi topraklarından atmak için bir araya geldiler. Osman Bey artık küçük bir aşiretin beyi değildi. Karacahisar Tekfuru ise eski dostları ve iyi komşuları olmaktan çıkmıştı. Tarih, hayatı boyunca savaş görmemiş Osman Beyin yalnızca iki yılda ve sayıları yüzlerle ifade edilebilecek küçük bir orduyla art arda elde ettiği büyük başarıları kaydetmeye başladı.
Kulacahisar kalesinin kaybedilmesinden 2 yıl sonra İnegöl Tekfuru ve Karacahisar Tekfuru ordularını birleştirdiler ve ordunun başına Karacahisar Tekfuru’nun kardeşi Kalanoz’u komutan tayin ederek Osman Beyin üzerine taarruza gönderdiler. Osman Bey üzerine gelen ordunun haberini alınca gazilerini topladı ve onların gelmelerini beklemeden yola düştü. Bu iki ordu Domaniç beldesinde bulunan İkizce mevkiinde karşılaştılar.
Domaniç çok çetin ve uzun bir mücadeleye sahne oldu. Savaşın sonunda Osman Bey muazzam bir başarı elde ederek Bizanslıları bozguna uğrattı ve komutanları Kalanoz’u ele geçirdi. Osman Bey’in kardeşi Saru Yatı bu mücadelede şehit düşmüştü. Osman Bey Kalanoz’un ele geçirildiğini haber alınca hiddetlenerek şu emri verdi; “Önce karnını yarın, sonra eşip it gibi gömün”. Kalanoz’un gömüldüğü yer bu tarihten sonra “İtşeni” olarak anılmıştır. Şehit olan Saru Yatı ise Söğüt’e götürülerek babası Ertuğrul Gazi’nin yanına defnedildi.
İkizce’deki mücadele savaşın sonu anlamına gelmiyordu. Kendisine vergi veren ve itaat eden Karacahisar Tekfurunun Osman Bey’e karşı taarruz ettiği haberini alan Selçuklu Hükümdarı 2. Mesud, Ordusunu toplayıp Karacahisar’a sefere çıktı. Sultanın sefere çıktığını öğrenen Osman Bey’de hazırlıklarını tamamlayıp savaşa katıldı ve Karacahisar Tekfurunun kalesi kuşatıldı. Kuşatma 2 gün boyunca devam etti. Ancak savaş neticelenmeden Ereğli’ye saldırıldığı haberini alan 2. Mesud, Ereğli’nin ateşe verildiğini ve halka zulüm edildiğini öğrenince Ereğli’ye doğru yola çıkmak zorunda kaldı. Karacahisarın kuşatması için getirdiği silahları Osman Bey’e teslim ederek geri döndü. Osman Bey, birkaç gün daha süren çetin mücadelenin sonunda Karacahisar kalesini zaptetmeyi başardı. Bu kez Kulacahisar kalesinde yaptığı gibi Bizanslı köylüleri muhafaza etmedi. Önce askerlerini ganimete boğdu, ardından köy evlerini gazilere ve tebaasına verdi. Bu fetihten sonra Karacahisar bir İslam kenti haline geldi. Bu savaş hem gaza, hem fütuhat hem fetih olmuş, Osman Bey’in itibarını fevkalade yükseltmiş ve Osman Beyin devletli olma yolunda büyük bir aşama kaydetmesini sağlamıştır.
Osmanlı Beyliğinin Yükselişi
Osman Bey, art arda kazandığı savaşlar, gerçekleştirdiği fetihler ve askerlerine dağıttığı ganimetlerle kısa sürede ün saldı. Çevredeki Türk boyları Osman Beye tabi olmak için elçiler gönderiyor, ordusu ve tebaası her geçen gün artan Osman Bey artık sadece Kayıların değil kendisine tabi olan tüm Türk boylarının beyliğini üstleniyordu.
Osman Bey, Karacahisarın fethedilmesinden sonra muvaffakiyetinin haberini iletmesi için kardeşinin oğlu Aytemür’ü Sultan 2. Mesud’a elçi olarak gönderdi. Sultan 2. Mesud, bu habere çok sevindi ve kendisini taktir etmek için hediye olarak atlar, silahlar ve değerli eşyaların yanı sıra beylik alametleri olan tabi, sancak ve ferman gönderdi (1289). Bu alametler Osman Beyin Selçuklu Sultanı tarafından Bey olarak tayin edilmesi anlamına geliyordu. Osman Bey artık Osmanlı Beyliğinin lideri olacak, bundan böyle fethedeceği topraklar kendi malı olacaktır.
Bileciğin Fethi
Osman Beyin art arda elde ettiği başarılar eski dostu olan Bilecik Tekfurunu tedirgin etmeye başladı. Yükselen Osmanlı Beyliğinin bir gün kapısına dayanacağını önceden görmüştü. Ancak İnegöl ve Karacahisar Tekfurları gibi cenk etmekten ve sonunun onlar gibi olmasından endişe etti. Bunun yerine Osman Beye bir tuzak hazırladı. Oğlunu Yerhisar Tekfurunun kızı ile evlendirecek olan Bilecik Tekfuru, tertip edilecek düğüne Osman Beyi de davet etti. Amacı Osman Beyi savunmasız yakalayıp suikast düzenleyerek ortadan kaldırmaktı.
Osman Bey bu teklifi severek kabul etti. Zira Bilecik Tekfuru ile eski dostlardı ve kendisiyle daha önce hiç yüz yüze karşılaşmamışlardı. Osman Beyin bu tuzağa düşmemesi mümkün değildi. Zira düğüne askerleriyle gidemez, bu daveti de reddedemezdi. Osman Beye bu durumu Bilecik Tekfurunun hasmı olan Harmankayası Tekfuru haber verdi. Kendisine düzenlenecek süikastı haber alan Osman Bey, akıllıca bir hamle yaparak önce çok kıymetli hediyeler gönderdi ardından askerlerine kadın elbiseleri giydirip himayesindeki kadınlar gibi yanında düğüne getirdi. Ayrıca her zamanki gibi yaylaya çıkacaklarını, mallarını emanet yine kalede himaye edilmek üzere gönderdiğini haber verdi. Yine kadın kılığına girmiş ve keçelerle gizlenmiş askerlerini kalenin içerisine soktu. Böylece hem düğün esnasında doğrudan Tekfuru zaptedecek hem de kaleyi içerden kuşatacaktı. Düğüne geldiği esnada kadınlarının rahat etmeleri için ayrı bir yerde oturmalarını rica etti. Böylece kadın olmadıklarının anlaşılması ihtimalini ortadan kaldırdı.
Düğün devam ederken Osman bey birden aya kalktı ve atına binerek uzaklaştı. Bilecik Tekfuru, kendisine düzenlenecek suikastin farkına vardığını ve bunun için kaçtığını düşünerek peşine düştü. Bir süre Bilecik Tekfurunu peşinden sürükleyip Kaldıravık denen bir mevkie geldiklerinde tekfuru tuzak içindeki tuzağa çekmiş oldu ve Tekfuru kendi kılıcıyla bizzat öldürdü. Bu esnada da katırlarla gizlenerek kaleye giren askerler düğün olması hasebiyle içeride pek kimse bulunmayan kaleyi kolayca zapt ettiler. Düğünde bulunan askerler ise düğün yerinde cenk ederek Bizans askerlerini bertaraf etti. Osman Bey, zekice bir hamleyle uyguladığı üç adımlık planını başarıyla tamamladı ve Bilecik Tekfurluğunu kolay yoldan fethetmiş oldu. Bilecik Tekfurundan destek alan İnegöl Tekfurunu zapt etmesi içinde Turgut Alp adındaki askerini vazifelendirerek İnegöl’e gönderdi.
Osman Bey, Turgut Alp’in kuşattığı İnegöl’e giderek kaleyi zaptetti ve İnegöl Tekfurunu öldürdü. Askerlerine yağma izni verdi ve İnegöl Tekfurunun son kalesini düşürüp İnegöl’ü tümüyle fethetti.Savaşın sonunda Bilecik Tekfurunun oğluyla evlendirilecek olan Harmankayası Tekfurunun kızını oğlu Orhan'a ile evlendirdi. İsmi Lilüfer hatun olarak değiştirildi. Lilüfer (Nilüfer) Hatun, Osmanlı hükümdarlarının ilk gayrimüslim gelini olmuştur ve 3. Osmanlı Hükümdarı 1. Murad'ın annesidir.
Osmanlı Devletinin İlanı (1299)
Osman Bey, Karacahisar’ı fethettikten sonra bu bölgeyi tebaasına açmış, köylere kendi tebaası olan Müslüman kitleleri yerleştirmiş, kiliseleri camiye çevirterek bölgeyi Müslümanlaştırmıştı. Zamanla bir İslam şehri haline Karacahisar’ın yerlileri bir araya gelerek Cuma namazı kılmak istediler. Amaçları hutbeyi Osman Bey adına okutmaktı. İslam geleneğinde Hutbe, o toprakların yegâne sahibi adına yani hükümdar adına okunmaktaydı. Halk, Osman Beyi artık hükümdar olarak görmek istiyordu.
Osman beyin kayınpederi olan Şeyh Edebali’nin müritlerinden Dursun Fakıh, bölgede saygı gören bir zattı. Halk, bu taleplerini Dursun Fakıh’a ilettiler. O da bu konuyu babası Şeyh Edebali’ye iletti. Osman Bey, olan biteni öğrenince “Size ne lazımsa onu öyle yapın” diyerek tebaasının hüsnü talebini kabul ve tasdik etti. Dursun Fakıh, “Han’ım! Bu iş için Sultandan icazet ve izin gerekir” diyince Osman Bey, Osmanlı Devletinin kuruluşunu müjdeleyen o yanıtı verdi;
“Bu şehri ben bizzat kendi kılıcımla aldım. Sultanın bunda bir faydası olmadı. Ondan niçin izin alayım? Ona sultanlık veren Allah, bana da gazayla hanlık verdi. Eğer kastedilen şu sancak ise ben sancak götürüp kâfirlerle uğraşmadım. Sonra o, ben Selçuk soyundanım derse ben de Gök Alp oğluyum derim. Yok eğer bu ülkeye onlardan önce geldim derse benim dedem Süleyman Şah da ondan önce gelmiştir.”
Halk Osman Gazinin bu söylediklerinden haberdar olunca sevinçle camiye koştu. Dursun Fakıh hutbeyi Osman Gazi adına okudu. Osman Bey artık devletli olmuş, devletini ve hukukunu ilan etmişti. O artık bir bey değil bir Han olarak anılacaktır. Osman Gazi Han, Karacahisar camiinde kendi adına okuttuğu hutbeyi müteakip bayram namazında hâkimiyeti altındaki tüm camilerde okutarak Osmanlı Devletini tüm dünya ya ilan etmiş oldu. Osman Gazi, bayram namazını Eskişehir’de kıldığında hutbe Osman Gazi Han adına okunuyordu (1299).
Osman Gazi’nin Rüyası
Osman Gazi’nin Osmanlı Devletinin kuruluşunu müjdeleyen rüyayı görmesi ve rüyasını hocası Şeyh Edebali’nin yorumlaması ile ilgili bilgiler, Osmanlı tarihçisi Aşık Paşazade tarafından nakledilmiş kayıtlı bilgilerdir. Aşık Paşazade, bu bilgileri Şeyh Edebali’nin oğlu Mahmut Paşa’dan bizzat dinlemiş ve kaydetmiştir. Aşık Paşazade’nin naklettiği bilgilere göre Osman Gazi bu rüyayı Ermenibeli’nde pusuya düşürülmesinden bir yıl sonra 1285 yılında görmüştür. Rüyasında gördüğü kişi Edebali adında bir şeyhtir. Şeyh Edebali aslında sanıldığı gibi Osman Beyin hocası değildir. Bölgede sevilen, halk tarafından büyük itibaren gören, pek çok kerameti görülmüş, varlıklı ancak cömert, evinden misafiri eksik olmayan mübarek bir zat olarak biliniyordu. Osman Bey de bu zata zaman zaman misafir olur hasbıhal ederdi.
Osman Gazi bir gece ibadet edip dua ettikten sonra uykuya daldı. Rüyasında kendisine misafir olduğu bu zatın göğsünden bir ay doğarak kendi göğsüne giriyor, ardından karnından bir ağaç bitiyor, bu ağacın alemi kaplıyor, gölgesinde dağlar meydana geliyor, bu dağların yamacından sular akıyor, bu sulardan kimileri içiyor kimileri bahçesini suluyor, kimileri çeşmeler akıtıyordu.
Gördüğü rüyayı doğrudan bu zata giderek anlattı. Şeyh Edebali, rüyayı dinledikten sonra “Oğul Osman Gazi, sana müjdeler olsun, yüce Allah sana ve nesline padişahlık verdi, kutlu olsun. Ayrıca kızım Malhun senin eşin olacak.” dedi.
Osman Gazi, bu rüyayı gördükten hemen sonra kılıcını kuşanarak İnegöl Tekfurunun kontrolünde bulunan Kulacahisar kalesini zapt etmiş ilk fethini gerçekleştirmiştir.
Son yüzyılda ortaya çıkan bazı tarih kaynaklarında Osman Beyin Şey Edebali’nin kızını ikinci eş olarak aldığı, Malhun Hatun’un Şeyh Edebali’nin değil Selçuklu veziri Ömer Abdülaziz’in kızı olduğuna dair bilgiler geçmektedir. Elimizdeki en itibar edilir ve güçlü kaynak olan Osmanlı tarihçisi Aşık Paşazade, Malhun hatunun Şeyh Edebali’nin kızı olduğunu, Orhan beyin bu evlilikten doğduğunu belirtmektedir.
Daha fazlasını keşfedin
Tevarih-i Al-i Osman
Tevârîh-i Âl-i Osman
Tevarih-i Ali Osman
Kaynakça;
Aşık Paşazade / Tevarih-i Ali Osman (Osman Oğullarının Tarihi)
(Tarihi vakalar ve vakaların seyri doğrudan Aşıkpaşazade'nin ifadelerinden faydalanılarak hazırlanmıştır. Aşıkpaşazade'nin tarihlendirmediği vakalarda Prof.Dr. Halil İnalcık'ın kitapları ve beyanatları dikkate alınmıştır)
.
Osman Gazi Dönemi
21 Kasım 2015 | Toplam Okunma: 60,833
Hakim olduğu topraklarda hükümdarlığını ilan eden Osman Gazi, kendisine Kışlak olarak verilen topraklarda başına geçtiği beyliğini Fütuhat ve Gaza üzere devlet haline getiriyor, Anadolu yeni bir cihan devletinin doğuşuna sahne oluyordu. Önce Kulacahisar, ardından Domaniç savaşları ve nihayetinde Bilecik’in fethinden sonra Türkler artık Bizans için en büyük tehdit haline gelmiş oldu. Önceleri sınır boylarındaki asi göçebeler olarak gördükleri Türkleri artık meydan muharebelerinde büyük savaşlar kazanıyor, kaleler kuşatıyor, adım adım Başkentlerine doğru yaklaşıyorlardı.
Koyunhisar Muharebesi (27 Temmuz 1302)
Osman Gazi Kulacahisar, Domaniç ve Bilecik zaferlerinden sonra kendisine İznik’i hedef seçmişti. Tehlikeyi önceden gören ve olası bir Osmanlı taarruzuna karşı koymak için bir araya gelen Bizans tekfurları Bizans hükümdarı Mihail (9. Mihail Palaiologos) den yardım istediler. Mihail, Bizans için büyük bir tehdit haline gelen Türklerin ilerleyişini durdurmak ve olası yeni fetihlerin önünü kesmek için İznik’in muhafaza edilmesi gerektiğini biliyordu. Nihayet Osman Gazi İznik’i kuşatma altına aldı. İznik’te bulunan Bizans birlikleri kuşatmaya direnebilmeleri için ikmale muhtaçlardı. Osman Gazi, bölgeye giden ticaret yollarını tutarak Bizans’tan gelecek ikmal ve erzak desteğini kesti. Buraya ancak gece karanlığında ve küçük çapta ikmaller yapılabiliyordu.
Mihail, İznik’teki güçlerin kuşatmaya dayanabilmeleri için ikmal güzergahını güvence altına almak ve diğer tekfurluklardan gelecek askerlerle birleşerek kuşatmayı bertaraf etmek amacıyla hazırlıklara başladı. Bursa, Erdenos, Bedenos, Kastel ve Kite tekfurlukları askeri güçlerini birleştirdiler. Mihail’de paralı asker olarak görevlendirdiği 2000 kadar Alan askerini general Muzalon komutasında gemilere bindirip yola çıkarttı. Bu harekâtın amacı Alan askerlerinin Yalova sahillerine ulaşıp oradan da Bursa’da bulunan tekfurluklardan toplanmış kuvvetlerle birleşmesiydi.
Osman Gazi bölgenin keşfi ve kontrolü için 100 kadar öncü keşif birliği görevlendirmişti. Bu birlikler askeri hareketliliği zamanında fark ederek durumu Osman Gaziye ilettiler. Bu hayati tespit Osman Gaziye büyük bir avantaj kazandırdı. Zira Bizans kuvvetlerinin komutasında birleşecek olan tekfurluk güçleri sayıca Osman Gazi’nin idaresindeki ordudan üstün hale gelebilirler ve beyliğin istikrarlı ilerleyişinin önüne geçebilirlerdi. Bu durumda o zamana kadar elde edilmiş başarılar boşa çıkmış olurdu. Osman Gazi Bizans kuvvetlerinin hamlesini zamanında haber alarak bölgeye 5.000 süvarisini nakletti ve Bizans kuvvetlerinin bölgeye intikalini durdurdu.
2.000 askerlik Bizans kuvveti Yalova’dan İznik’e doğru ilerlerken Osmanlı Birlikleri kendilerini Koyunhisar mevkiinde karşıladı. Bizans ordusu bu hamleyi beklemiyordu. Zira İznik’in kuşatması başlamış ve devam etmekteydi. Osman Gazinin tüm gücü ile kuşatmada olacağını düşünen Bizans kuvvetleri 5.000 kişilik Osmanlı kuvvetleri ile karşısında çaresiz kaldı. Mukavemet göstermek yerine en az kayıpla dönebilmek için çarpışarak geri çekildiler ve gemilerle Bizans’a geri döndüler.
Koyunhisar muharebesi şiddetli, çetin ve destansı bir savaş olmamıştı belki ancak Osman Gazi ilk kez doğrudan Bizans’ın resmi askeri ve ordusu ile karşı karşıya gelmişti. Üstelik savaşın kazanılmasında esas etken savaş meydanındaki askeri unsurlardan ziyade taktik ve stratejiydi.
Osman Gazi Koyulhisar Savaşı sonrası ile Bizans’a karşı galip gelmişti. İznik’i kuşatma altına almak ve fethetmek artık daha kolaydı. Ancak İznik, fethedilen diğer hisarlar gibi değildi. Hem çok daha kuvvetli surlara sahipti hem de surların ardında kalabalık bir nüfus, buna bağlı olarak ta uzun süre mukavemet gösterebilecek bir ordu bulunuyordu. Osman Gazi, mevcut durumu hem siyasi hem de askeri yönleri ile mülahaza ettikten sonra kuşatmayı kaldırarak geri çekilme kararı verdi. Zira böylesi uzun sürecek bir kuşatma için bazı şartların olgunlaşması gerekmekteydi. Devletin idaresinde kusur olmamalı, uzun süre seferde bulunabilecek hükümdarın makamı tehdit altında bulunmamalı, uzun sürecek kuşatmalar için hem askeri gücün sayıca artması hem istihkam hem de ikmal bakımından güçlenmesi gerekmekteydi. Kuşatmayı ileriki bir tarihte tekrar gerçekleştirmek üzere Erdek, Biga ve Ulubat’ı Bizans’a bırakarak Söğüt’e geri döndü. Bu kararın ne denli yerinde bir hamle olduğunu İznik’in ancak Orhan Gazi döneminde fethedilebilmiş olmasından kıyasla anlayabiliyoruz.
İznik kuşatılamamış ancak Bizans savaş meydanında üstelik fütuhat üzereyken mağlup edilmişti. Bu haber Osman Gazi’nin namını tüm Anadolu’da yüceltti. Moğol zulmü altında ezilen halk, Anadolu Selçuklu Devletinin içinde bulunduğu zûl ve Gazilerin fütuhat özlemi Osmanlı Devletini hızla büyümesine imkân sağlayacak ortamı oluşturmuştu. Moğol zulmünden kaçıp fütuhat ve gaza etmeyi arzulayan gaziler Anadolu’dan yollara düşüyor ve Osman Gazi’ye biat ediyor, fethedilen yeni topraklarda yaşamak isteyen halk Selçuklu topraklarını terk ederek Osman Gazi’nin hüküm sürdüğü beldelere yerleşmek için can atıyordu.
Tarihe “Bafeus Savaşı” olarak geçen bu vaka ile Osman Gazi, Bizans hükümdarına karşı ilk mücadelesini vermiş ve ilk galibiyetini kazanmış oldu. Aslında bu mücadele Osman Gazi’nin Bizanslılar ile giriştiği ilk savaş değildi. Daha önce Domaniç ve Bilecik’te de Bizans tekfurları ile savaşmıştı. Ancak bu tekfurluklar doğrudan Bizans güçleri olarak kabul edilmiyordu. Daha çok uç beylikler ve yerel hükümdarlıklar olarak yaşayan Tekfurluklar Bizans’a vergi ödüyor ve Bizans hükümdarının emirleri doğrultusunda hareket ediyorlardı. Oysa Koyunhisar Muharebesinde doğrudan Bizans Hükümdarı tarafından görevlendirilen bir ordu ve komutan ile savaş söz konusu olmuştur.
Bazı tarihçiler Osmanlı Devletinin kuruluşunu Koyunhisar savaşı olarak kabul ederler. Bunun sebebi olarak da Türk töresinde devlet olabilmek için kut almak ve büyük bir zafer kazanmak gerektiği, Osman Gazinin ancak Koyulhisar gibi bir mücadele sonrasında bunu başarabileceğini öne sürerler. Bunun yanında Osman Gazinin Bizans tarafından statü bakımından tanınmaya başlaması ve namının bu savaş sonrasında hızla yayılması referans gösterilir. Bu tezi destekleyen bir diğer bulgu ise hükümdarlığım sembollerinden olan resmi sikke basılmasının bu tarihten sonra gerçekleştiği yönündedir. Söz konusu bakış açısı makul olsa da ilk Osmanlı tarihçisi olan Aşık Paşazade’nin “Osmanoğullarının Tarihi” adlı eserinde Osman Gazi adına ilk hutbenin 1299 yılında okutulduğu yönündeki bilgi çok daha kıymetlidir. Söz konusu tezi ortaya atanların bu kadim ve çok kıymetli esere “Hurafe” demeleri ayrı bir vahamet olarak karşımıza çıkıyor. Bu nedenle itibar edilebilir tarih 1299 yılı olmalıdır.
Dimbos Savaşı (1303)
Bizans İmparatoru 9. Mihail’in (Babası 2. Andronikos ile ortak imparator) Koyunhisar Muharebesinde yaşadığı beklenmedik mağlubiyet İmparatorluğun doğu sınırlarındaki politikalarını gözden geçirmesine sebep oldu. İmparatorluğun merkezine yakın olmayan bu coğrafyanın doğrudan Bizans askerleri tarafından korunamayacağı açıktı. Ancak dinamik Osmanlı kuvvetlerinin akınlarına yeterli karşılık verilememesi durumunda Osmanlı kuvvetlerinin Bizans surlarına dayanması kaçınılmazdı. İmparator Mihail, Osmanlı tehdidini büyümeden önleyebilmek için yeni bir hamle yaparak Osmanlıların sınır hatları boyunca hüküm süren tekfurların tüm askeri güçlerini birleştirmeleri emrini vererek daha kapsamlı ve sayıca çok daha kuvvetli bir ordu ile doğrudan Osmanlıyı ve Osman Gazi’yi bertaraf edecek bir taarruz planladı.
Osman Gazi, bu kez olası saldırıyı önceden haber alamamıştı. Bizans kuvvetlerinin yola çıkması üzerine harekete geçen Orhan Gazi, ordusunun başına geçerek Bizans kuvvetlerini Yenişehir ovasında karşıladı. Bu savaşta tarafların asker sayıları tarih kayıtlarında belirtilmiyor. Ancak Koyunhisar savaşında Osmanlı’nın askeri gücü hakkında bilgi sahibi olan Bizans’ın, bu kez işini şansa bırakmayacağı kesindir. Bu bakımdan Bizans kuvvetlerinin sayıca üstün olduğunu düşünmek gerekir. Zira Osman Gazi, üzerine gelen ordudan ancak yola çıktıklarında haberdar olabildiği için takviye kuvvet temin etmesi de pek mümkün görünmemektedir. Mevcut şartlarda Osman Gazi en azından kendisiyle denk ve savaş teknikleri bakımından oldukça üstün bir ordu ile karşı karşıya açıktır. Zira savaşın seyri de bunu göstermektedir.
Savaşın ilk safhalarında Bizans kuvvetleri üstünlüğü ele geçirmişler ve Osmanlı kuvvetlerini oldukça zorlamışlardı. Ancak Osman Gazi uyguladığı taktikler ve cesur hamlelerle savaşın seyrini değiştirmeyi başardı. Önce Bizans akınlarını yavaşlattı ardından taktik üstünlüğü ele geçirerek düşman hattını geri çekilmek zorunda bıraktı. Nihayetinde Bizans kuvvetleri daha fazla kayıp vermemek için mağlubiyeti kabul edercesine ricat etseler de Osman Gazi tüm orduyu bertaraf etmek amacıyla taarruzunu yavaşlatmadı ve Bizans kuvvetlerini Dimbos boğazında sıkıştırdı. Dimbos boğazı dar ve kontrolsüz bir geçişe elvermeyecek kadar zor bir darboğazdı. Bizans kuvvetleri boğazın kaçışa elverişli olmaması nedeniyle bu bölgede sıkıştı ve iki ordu da burada bir ölüm kalım savaşına giriştiler. Uzun, yorucu ve meşakkatli bir muharebenin ardından Osman Gazi tüm muharip Bizans kuvvetlerini bertaraf etmiş, ancak bu çetin muharebede Osmanlı ordusunun kayıpları da ağır olmuştur. Şehitlerin arasında Osman Gazi’nin kardeşi Gündüz Alp’in oğlu Aydoğdu da bulunmaktaydı.
Bizans ordusunu bozguna uğratan Osman Gazi, Kastel tekfurunu savaş meydanında öldürdü. Ancak Erdenos ve Kite tekfurları kaçmayı başardı, Bursa tekfuru ise hisara sığınarak canını kurtarabildi. Osman Gazi, yeğeninin intikamını almak için Bursa ve Erdenos tekfurlarının kaçmasına göz yumarak Kite tekfurunu Ulubat köprüsüne kadar takip etti. Ancak Kite tekfuru, Osman Gazi’ni peşini bırakmayacağını anlayınca canını kurtarmak için Ulubat tekfuruna sığındı. Ulubat tekfurunun kalesi geniş bir göl havzasının doğal koruması altında bulunuyordu. Üstelik Ulubat köprüsü saldırı için bir darboğaz durumundaydı ve kaleye taarruz için ağır kayıplar verilmesi muhtemeldi.
Osman Gazi, yeğeninin katili ve esiri olan Kite tekfurunu Ulubat tekfurdan sulh yoluyla istedi ve verilmemesi durumunda gölü dolaşarak kaleye saldıracağını belirterek doğrudan Ulubat tekfurunu da tehdit etti. Ulubat tekfuru, Osman Gazi’nin ne pahasına olursa olsun kaleye ulaşacağını anlayınca bir anlaşma önererek Kite tekfurunu teslim etmeyi kabul etti. Bu anlaşmaya göre Ulubat tekfuru Kite tekfurunu teslim edecek, Osman Gazi’de kendisin ve kendisinden sonra gelecek haleflerinin Ulubat köprüsünü geçmeyeceğine dair söz verecekti. Osman Gazi bu anlaşmayı kabul ederek Kite tekfurunu teslim aldı ve Kite kalesinin önünde idam ederek kaleyi zaptetti. Bu fetih ile Osman Gazi, hâkimiyet alanını Ulubat kalesi sınırlarına kadar genişletti.
Osman Gazi’nin Ulubat tekfuru ile yaptığı anlaşma oldukça manidar ve veciz bir vaka olmuştur. Osman Gazi, verdiği sözde öylesine sadık kalmıştır ki kendisinden sonra Bursa tamamen fethedildiğinde bile bu köprü kullanılmamış, Ulubat güzergâhı üzerindeki ulaşım kayıklarla sağlanmıştır.
Dimbos savaşı sonrasında Kite’nin zaptedilmesi ile Bursa üç taraftan kuşatılmış oldu. Ancak Bursa hisarı mukim surlarla çevrilmişti ve hem coğrafi bakımdan güçlü bir savunma hattına hem de uzun sürecek bir savaş için yeterli erzak ve nüfusa sahipti. Osman Gazi doğrudan hisara saldırmak yerine bölgeyi uzun yıllar sürecek bir kuşatma altına almayı tercih etti. Böylece tekfurluğa giriş ve çıkışlar kesilecek, ticaret yolları kapatılacak, uzun yıllar sürecek istikrarlı bir kuşatma ile tekfurluğun ordusu yıpratılacaktı. Bursa hisarının ana girişini kontrol altına alacak bir hisar yaptırılarak Bursa’nın dünya ile bağlantısı kopartıldı. Osman Gazi Bu kaleye yeğeni Aktemür’ü bıraktı. Bir hisarda stratejik bir nokta olan Bursa’nın dağ yamaçlarına yaptırarak Bizans tarafından gerçekleştirilebilecek olası bir taarruza karşı önlem aldı. Bu iki kalenin yapımı 1 yıl kadar sürdü. Kalelerin etrafına yerleşim alanları ve köyler kuruldu. Bölgedeki demografik yapı güçlendirilerek hem ikmal hem asker ihtiyaçlar için kendi kaynaklarını üretebilmesi sağlandı. Böylece Bursa dış dünya ile bağlantısı kesilmiş bir kale haline getirildi. Bursa kuşatması 1326 yılına kadar tam 23 yıl devam etti ve nihayet 1326’da. Osman Gazi’nin oğlu Orhan Gazi tarafından Bursa tekfurunun kendi rızası ile teslim olmasıyla fethedilebildi.
Sakarya Seferleri (1304 - 1306)
Osman Gazi’nin çok önem verdiği iki stratejik nokta İznik ve Bursa idi. Bu iki güçlü Bizans tekfurluğunu bertaraf etmeden devletinin sınırlarını genişletmesi mümkün değildi. Bu amaçla Bizans’tan gelebilecek ikmal ve askeri desteği bertaraf edilmesi amacıyla Sakarya’nın kontrol altına alması gerekiyordu. Sakarya seferleri için ise geçiş güzergahı olması bakımından Harmankaya tekfurluğunun hâkimiyet alanına ihtiyaç vardı. Harmankaya tekfuru Köse Mihal, Osman Gazi’nin eski dostu ve müttefikiydi. Su sebeple Osman Gazi, Mihal’in topraklarını yönetebilmesine müsaade ediyordu. Ancak bu bölgenin artık Osmanlı toprağı olması zaruret kazanmıştı. Hem Sakarya üzerine yapılacak seferlerin selameti hem de eski dostu ve müttefiki Köse Mihal ile dostluğunu bozmamak için kendisini İslam’a davet etmek maksadıyla Yenişehir’e çağırdı. Burada kendisini İslam’a davet etmeyi düşünürken Köse Mihal, bundan habersiz olarak Müslüman olmak istediğini beyan etti. Osman Gazi ve gazileri bu duruma hayli sevindiler. Köse Mihal Müslüman olarak Abdullah Mihal adını aldı ve Harmankaya kendisine sancak olarak verildi. Böylelikle hem Harmankaya Osmanlı topraklarına katıldı hem de bölgeyi çok iyi bilen bir tekfur artık Osmanlı Devletinin bir komutanı oldu.
Osman Gazi, oğlu Orhan’ı olası bir Germiyanoğlu saldırısına karşı Karacahisar’a gönderdi. Kendisi de mahiyeti ile yola çıkarak Leblebici hisarına (Lubluce) ve Cubluclea hisarlarına taarruz etti. Her iki hisar da Osman Gazi’ye karşı koymayarak kalelerini teslim ettiler. Osman Gazi, önceki seferlerinde de yaptığı üzere tekfurları kalelerinde bırakıp bağlılıklarını kabul etti ve seferine devam ederek Lefke vadisine indi. Burada bulunan Lefke ve Mekece kalelerini kuşattı. Bu kaleler de namı kendisinden önce ulaşan Osman Gazi’ye boyun eğerek mücadele etmeden kalelerini teslim ettiler. Mahiyetindeki komutanlardan olan Samsa Çavuş, bu tekfurların itaatlerine güvenmemek gerektiğini belirterek kalelerinin kendisine verilmesini istedi. Ancak Osman Gazi, emân diledikleri için kendilerini affettiğini belirti ve kendisine de hak vererek Yenişehir suyunun Sakarya ırmağına döküldüğü bir ırmakta bulunan küçük bir kaleyi kendisine vererek tekfurlukları itaat altında tutması için vazifelendirdi.
Osman Gazi seferine Akhisar kalesiyle devam etti. Akhisar tekfuru diğer tekfurlar gibi itaat etmeyi reddetti ve mahiyetindeki hatırı sayılır ordu ile Osman Gazi’ye karşı koydu. Ancak Osmanlı kuvvetlerine karşı tutunamadı ve savaşı kaybedeceğini anlayınca kalesini ve ordusunu bırakarak sarp kayalık bir alanda bulunan Karaçepüş kalesine kaçtı. Osman Gazi’nin amacı topyekûn bir fetih olduğu için daha sonra kendisi için müşkül oluşturabileceği düşüncesiyle tekfurun peşini bırakmadı. Kaçan tekfuru takip ederek Karaçepüş kalesine ulaştı. Karaçepüş fethi zor ve gayret isteyen bir kaleydi. Bu sebeple bu kalenin fethini sonraya erteleyerek Kuru Dere vadisini, Geyve’yi, ardından Tekfur Pınarını hâkimiyeti altına aldı (1304). Bir ay kadar bu bölgede kalan Osman Gazi, Bizans prensesi Maria’nın gönderdiği bir haber üzerine Yenişehir’e dönmek zorunda kaldı.
Bizans hükümdarı 2. Andronikos (9. Mikail’in babası ve ortak hükümdar) , Türklerin akınlarıyla baş edemeyince Anadolu Selçuklu Devletini yıkan ve topraklarını ene geçirmeye niyetlenen Moğol (İlhanlı) hükümdarı Mahmud Gazan Han ile ittifak kurmak amacıyla kızı Maria’yı önce Moğol hükümdarı olan Gazan Han ile, kendisi kısa bir süre sonra vefat edince ise yerine geçen Olcaytu Han ile nişanladı. Maria, Moğollar ile kurulan ittifaktan çok şey bekliyordu. Bu fütur ile Osman Gazi’ye haber göndererek müstakbel eşinin Anadolu’ya 40 Bin askerle gireceğini ve kendisine saldıracağı haberini gönderdi. Osman Gazi, bu haber üzerine Tekfur Pınarından Yenişehir’e geçerek durumu mahiyeti ile mülahaza etmiştir. Bu dönemde Moğollar Memlüklüler ile mücadele etmekteydiler. Buna rağmen Moğolların Anadolu’ya girmeleri pekala mümkün görünmekteydi. Ancak hem Memlüklüler ile mücadele edip hem Bizans sınırlarına güçlü bir ordu göndermeleri ihtimali için fütuhatı durdurmayıp gibi prensesinin bu cüretkâr tavrına karşılık olarak Karahisar’a taarruz ederek İznik’in kuşatmasını güçlendirmiştir. Bu taarruz ile İznik’in Gemlik (Cius) güzergahı dışında dış dünya ile irtibatı kesilmiş, ticaret yolları kapatılmıştır. Gemlik yolundan ise ancak az miktarda ve geceleri ikmal yapılabilir hale gelmiştir.
Osman Gazi’nin seferleri Karahisar’ın fethinden sonra da devam etti. Ancak gaza akınları devam ederken Karacahisar’dan gelen bir haber üzerine geri dönmek zorunda kaldı. Çavdarlıoğulları Karacahisar pazarına saldırmış ve önemli bir ticaret merkezi olan bu bölgeyi tahrip etmişlerdi. Çavdarlıoğulları Moğolların Anadolu’ya girmeleri ile birlikte Anadolu içlerinde ilerleyerek Osmanlı ile Germiyanoğulları arasındaki bölgede göçebe bir yaşam sürüyorlar ve etraflarındaki köyleri yağmalıyorlardı. Osman Gazi, Karacahisar’a gelerek oğlu Orhan’ı yağmacıları yakalaması için vazifelendirdi. Orhan, yağmacıları yakalayıp başlarında bulunan Çavdarlı Bey’in oğlu ile birlikte Osman Gazi’nin huzuruna getirdi. Osman Gazi, her ne kadar büyük ve kudretli bir hükümdarsa da fütuhatı sürekli gayrimüslimlerin üzerineydi. Müslüman olan bu yağmacı tatar göçebeleri ant verdirerek bağışladı ve yurtlarına dönmelerine izin verdi (24 Temmuz 1305).
Osman Gazi, bu vakadan sonra ömrünün kalan kısmını adına ilk kez hutbe okutturduğu ve bağımsızlığını ilan ettiği yer olan Karacahisar’da geçirmiştir. Bu tarihten sonra Osmanlı ordusu, 2. Osmanlı Hükümdarı olacak Orhan’ın komutasında gaza etmiş, İznik ve Bursa’nın kuşatması bizzat Orhan tarafından devam ettirilmiştir. Osman Gazi’nin seferlere katılmaması ve ömrünün kalan kısmını Karacahisar’da geçirmesinin bir nedeni de o devirde tedavisi mümkün olmayan damla illetine (Gut hastalığı) yakalanmış olmasıdır. Ayağındaki şiddetli ağrılar ve hastalığın vermiş olduğu rahatsızlıklardan ötürü Osman Gazi, devletin hükümdarı vasfını devam ettirerek fütuhat ve seferleri oğlu Orhan’ın idaresine bırakmıştır.
Sakarya fetihleri ve kuşatmaları devam eden Bursa ve İznik Osmanlı ile Bizans arasındaki mücadelelerin odağı durumundaydı. Zira Sakarya seferleri İznik’in kuşatmasının tamamlanması için bir gereklilikti. Bizans açısından ise İznik’in kuşatması bertaraf edilmeden Bursa’nın kuşatmasını kaldırmak mümkün değildi. Bu sebeple Sakarya seferleri Osmanlı’nın yayılmacı politikaları için çok kritik bir cephe durumundadır. Osmanlı Sakarya seferleri ile hem İznik’in hem Bursa’nın kuşatmalarını güvence altına almıştır ve bu yönüyle hem fetih hem savunma cephesi olma özellikleri taşımaktadır.
Orhan Bey, Sakarya fetihlerini 1 yıllık aradan sonra kaldığı yerden devam etmek için ordunun başına geçti. Osman Gazi, en seçkin komutanları olan Akçakoca, Konur Alp, Gazi Abdurrahman ve Köse Mihal’i de Orhan Bey’in emrine verdi. Nihayet Orhan Bey, babasının son seferinde fethi mümkün olmayan Karaçepüş (Katoikia) hisarı önlerine ulaştı. Bu kale İznik kuşatmasının etkisiyle zayıf düşmüş, halkı erzak temin etmekte güçlük çeker, askeri ikmal bulamaz duruma gelmişti. Ancak Orhan Bey, fethi müşküllü ve çokça zayiat verdirebilecek olan bu kaleye doğrudan taarruz etmek yerine düşmanı kaleden çıkartarak dışarıda bir savaş yapabilmenin yollarını düşündü.
Nihayet akıllıca bir planla kaleye ulaşmadan önce ordusunu üç kola ayırdı. Bir kolu hisarın arka cenahına geçerek düşmanın beklemediği bir taarruz gerçekleştirmek üzere yerleşti. Diğer kol hisarın yan cenahından akan dereye gizlenerek kaleden çıkacak kuvvetleri tuzağa düşürmek üzere yerini aldı. Esas taarruz kolu ise Orhan Bey’in idaresinde Hisarın önlerine gelerek savaş düzeni aldı. Orhan Bey hem düşmanının kuvvetini ölçmek hem de gerçek bir cenkmiş intibası uyandırmak için kendisine bağlı kuvvetlerle birlikte çetin bir cenge girişti. Birkaç gün cenk edip arkalarında bir gazi bırakarak sahte ricat ile geri çekildi. Karaçepüş tekfuru Orhan Bey’in geri çekildiğini görse de önce tereddüt edip bunun bir tuzak olabileceği düşüncesiyle az sayıda kuvvetten oluşan bir keşif kolu gönderdi. Bu keşif kolu, Orhan Bey’in arkalarında bıraktığı gaziydi elbette. Gazi ne olup bittiğini itiraf eder gibi çok zayiat verdiklerini ve geri çekildiklerini söyleyince tekfur, her ihtimale karşı casus göndererek bir tuzak olup olmadığını kontrol ettirdi. Görevlendirdiği casus arka ve yan cenahta bulunan Osmanlı kuvvetlerini tespit edemeyince ele geçirdikleri gaziye inandılar ve Orhan Bey’in peşine düşmek gayesiyle hisardan dışarı çıkarak tuzağa düşmüş oldular.
Tekfur, Orhan Beyi bizzat ele geçirebilmek için ilk koldan dışarı çıkınca dere cenahında bulunan gaziler kapıyı tutarak arka cenahtaki kuvvetlerin hisara girmesini sağladılar. Düştüğü tuzağı fark eden tekfur geri dönmek istese de gaziler tarafından tutsak edildi. Hisar fethedilip ganimetleri pay edildikten sonra fetih güzergahlarındaki ikinci hedefleri olan Absuyu kalesine ulaştılar. Bu kale Karaçepüş’ün akıbetini duyunca karşı koymayıp hisarı teslim etti. Orhan Bey, Karaçepüş’ü Konur Alp’a, Absuyu’nu da Akçakoca’ya teslim ederek her iki kalenin tekfurlarını yanına alıp Akhisar’a ilerlediler. Akyazı’da halk sulh ile teslim olunmayınca mallarının ganimet olacağından çekinip biat ettiler. Artık seferin son merhalesi olan Karatigin kalesine ulaşılmıştı. Orhan Bey, Karatigin tekfuruna “Garazım İznik’tir” dese de tekfur teslim olmayı reddedince Orhan Bey kaleyi zaptetti, tekfuru idam ettirip kızı ve mallarını ganimet olarak babası Osman Gazi’ye göndertti. Çok ilginçtir ki Osman Gazi, kendisine ganimet olarak gönderilen esirleri satın alarak tekrar Karatigin hisarına göndermiş ve burada özgürce yaşamalarına izin vermiştir.
Bu fetihler ile İzmit-İstanbul yolu Osmanlı’nın kontrolüne geçti. Bunun yanında İznik’in kuşatması için hayati öneme sahip olan Sakarya vadisi (Akhisar, Geyve, Absu, Karaçepüş) tam anlamıyla Osmanlı hakimiyeti altına girmiş oldu (1305)
Orhan Bey, Karatigin’in fethinden sonra hisara Samsa Çavuş’u bırakarak Yenişehir’e döndü ancak sınır boyları haline gelen Karaçepüş ve Absuyu üzerinden gaza akınları durmadı. Orhan Beyden sonra kendilerine verilen hisarlardan Bizans topraklarına akınlar yapan Konur Alp ve Akçakoca hem Osmanlı kuvvetlerini püskürtmek isteyen komşu tekfurların akınlarına karşı koymuş hem de sınır haline gelen tekfurlukları yıpratarak bölgedeki hâkimiyetlerini pekiştirmişlerdir. Karaçepüş ve Karatigin hisarları arasındaki alan doğusunda Akyazı, batısında Sapanca, güneyde İzmit, kuzeyde Adapazarı bölgelerine ulaşım imkanı sağlıyordu. Buraların fethi ile bu bölge Osmanlı akınlarına açılmış oldu. Konur Alp Akyazı, Akçakoca ise İzmit üzerine akınlar yaparak bölgedeki Bizans mukavemetini önemli ölçüde kırmıştır. İlerleyen aylarda çetin mücadelelere sahne olan bu saha Konur Alp’in Uzuncabel mevkiinde yaptığı 2 gün süren çetin savaşın ardından ele geçirildi. Akçakoca ise Osman Gazi’nin yeğeni Aktimur ile bu bölgeye yoğun akınlar düzenlemiş ve elde ettiği başarılarla gaza ettiği bu yerlere ismini vermiştir. Günümüzde bu bölge, Akçakoca’nın isminden türemiş ve Kocaeli olarak anılagelmiştir.
Sakarya seferinin tamamlanması ile Akyazı, Konurpa, Mudurnu ve Bolu Konur Alp tarafından, İzmit Akçakoca tarafından, Karaçepüş ve Absuyu Gazi Abdurrahman tarafından tam anlamıyla fethedilmiş oldu. Böylelikle esas hedef olan İznik’e gelen tüm yollar kesilmiş, İznik’in Bizans ile coğrafi bağlantıları ortadan kalkmıştır oldu (1306).
Sebat ve İstikrar Dönemi
1306 yılından Osman Gazi’nin vefat ettiği 1326 yılına kadar geçen 20 yıllık zaman dilimi Osmanlı Devleti için fethedilmiş toprakların demografik olarak millileştirilmesi, başlatılan kuşatmaların istikrarla devam ettirilmesi ve devletleşme sürecinin olgunlaşması süreci olarak değerlendirilebilir. Zira Osmanlı Devletinin kuruluşu ve Osman Gazi dönemi ile ilgili elimizde bulunan yegâne kaynak olan Aşıkpaşazade (Osmanoğullarının Tarihi) 1306 yılından Orhan Gazi devrine kadar olan zaman diliminde bir vaka kaydetmemiştir. Söz konusu zaman diliminde bir vaka kaydedilmemiş olması hasebiyle bu dönemi “bilinmeyen” bir tarih dilimi olarak düşünemeyiz. Zira Aşıkpaşazade, 1326’dan itibaren Orhan Gazi dönemi ile ilgili de pek çok bilgi nakletmiştir. Buradan hareketle 1306 – 1326 yılları arasındaki dönemi kendi atmosferi içerisinde değerlendirmek yerinde olacaktır.
Sakarya seferleri sonrasında devletin sınırları Bizans’ın kaim ve kesin olarak hükmettiği sınırlara kadar dayanmıştı. Zira Osman Gazi’nin fethettiği bölgeler Bizans devletine bağlı tekfurluklar yani sınır valilikleriydi. Bu valilikler Bizans hükümdarına bağlı kalarak kendilerine tahsis edilmiş bölgelerde, yerel halktan vergi ve asker toplayarak varlıklarını devam ettirmekteydiler. Bir bakıma Anadolu Selçuklu Devletinin uç beyliği olan Osmanlı Beyliği gibi bir sınır kuvveti ve ileri karakol vazifesi görüyorlardı. Dolayısıyla Osman Gazi, tekfurlarla mücadele ederken çoğunlukla doğrudan Bizans hükümdarının ordusuyla değil sınır bölgelerde yaşayan köylerden devşirilen irili ufaklı yerel kuvvetlerle mücadele etmiştir. Osman Gazi, Bizans tekfurlarıyla mücadele ederken Bizans batı sınırlarındaki Bulgarlarla uğraşmakta, ikinci bir cephe oluşturamadıkları için Osman Gazi’nin akınlarına karşı koyamamaktaydı.
Osman Gazi döneminde devletin sınırları Kuzey Marmara hattında Sakarya Ovası, Akyazı ve Geyve hattına kadar genişlemişti. İznik tüm cenahları ile kuşatılmış, Bizans’ın İznik’e ikmal ve askeri destek sağlaması imkânsız hale gelmişti. Dolayısıyla mevcut şartlarda İznik’in fethi tamamlanmadan doğrudan Bizans kuvvetleri tarafından korunan bu bölgelere (Sakarya-Akyazı hattının ötesi) taarruz etmek mümkün görünmüyordu. Güney Marmara hattında ise Yalova ve Bursa kontrol altına alınmış, Bursa dışındaki tekfurlar bertaraf edilerek sınırlar Ulubat köprüsüne kadar genişlemişti. Bursa Tekfurluğu da tıpkı İznik gibi tüm cenahları ile kuşatma altına alınmış ve aşılması mümkün görünmeyen hisarların ardındaki tekfur teslim olmaya zorlanmaktaydı. Bu şartlar altında yeni fetihlerden önce İznik ve Bursa kuşatmalarının tamamlanması zaruriydi. Buradan hareketle 1306 yılından sonra fütuhatın yavaşlaması Osmanlı Devletinin içinde bulunduğu şartlar gereği olağan bir durum olmuştur.
Osman Gazi’nin Son Dönemleri ve Orhan Bey
Osman Gazi, yakalandığı Gut hasalığının tesiriyle 1306 yılından sonra ordusunun başında sefere çıkmamış, devletin idaresi kendisinde bulunsa da askeri vazifelerde oğlu Orhan’ı görevlendirmiştir. Gerek Sakarya seferleri gerekse İznik ve Bursa kuşatmalarının tamamlanması Orhan Bey’in marifetiyle gerçekleşmiştir.
Orhan aslında Osman Gazi’nin iki oğlundan küçük olanıdır. Orhan’ın ağabeyi olan Alâeddin Paşa, Orhan Gazi’nin münasip gördüğü üzere vezir olarak devletin idaresinde Osman Gazi’den sonraki en yetkili kişi durumundaydı. Alâeddin Paşa, bu vazifesi ile ilk Osmanlı veziri olma unvanına sahiptir. Orhan Bey ise gazalarda elde ettiği muvaffakiyetler hasebiyle hükümdarlığa daha çok yakıştırılır durumdaydı. Buradan anlayacağımız üzere Osman Gazi, büyük oğlu Alâeddin Paşa’yı devlet idaresinde bir siyasetçi, Orhan Bey’i ise ordusunun başında bir gazi olarak yetiştirmiştir.
Osman Gazi, hanımı ve kayınatası olan Şeyh Edebali’nin vefatından kısa bir süre sonra vefat etmiştir. Önce Şeyh Edebali vefat etmiş, ardından bir ay sonra kızı olan Osman Gazi’nin hanımı Malhun Hatun (Bala Hatun), hanımının vefatından 3 ay sonra ise Osman Gazi bereketli bir ömrün sonunda Söğüt’de hayata gözlerini yummuştur.
Osman Gazi’nin vefatı üzerine Orhan Bey, babasını vasiyetini yerine getirerek naşını Bursa Gümüşlü Kubbe’deki kabristanına defnetti. Osman Gazi’den sonra hükümdarın belirlenmesi Orhan Bey ile Alâeddin Paşa arasında sulh yolu ile gerçekleşmiştir. Aşıkpaşazade’nin naklettiği üzere Orhan, babasının mirası ile ilgili sayım yaptırmış, ağabeyi Alâeddin Paşa ile miras için mülahaza etmiş, ağabeyi olması hasebiyle söz hakkını Alâeddin Paşa’ya teslim etmiştir. Alâeddin Paşa, miras olarak tespit edilen mal ve mülkleri Hakk’a ait olduğunu, bu malların emanetçisinin Osmanlı Devleti olduğunu, meselenin mirası bölünmek değil bu emanetlere bir çoban bulunması olduğunu ifade etmiştir. Bunun üzerine Orhan, o zaman çoban sen ol diyerek ağabeyine saltanat makamına geçmesi için teklifte bulunmuş, Alâeddin Paşa ise “Kardeşim, babamızın duası ve yardımı seninledir. Zaten kendi hayatında bu orduyu sanat emanet edip ısmarlardı. Şimdi çobanlık senin olsun” demiştir. Orhan, devlet mahiyetinin bu görüşü onaylaması üzerine hükümdarlık makamına geçmiş, ağabeyi Alâeddin Paşa’ya devletin idaresinde kendisine yardımcı olmasını rica etse de Alâeddin Paşa, Kite Ovasında bulunan Kodura köyünün kendisine verilmesini isteyip devletin idaresini kardeşi Orhan’a bırakmıştır.
Alâeddin Paşa’nın bu manevi bakışının altında Osman Gazi’nin kendisini dedesi Şeyh Edebali’nin rahle-i tedrisine teslim etmiş olmasının payı büyüktür. Alâeddin Paşa, dedesi Şeyh Edebali’nin hizmetinde bulunmuş, eğitim görmüş ve kendisinden feyiz alarak yetişmişti. Buradan hareketle bir süre Osman Gazi’nin vezirliğini yapmış olsa da o yolunu Şeyh Edebali’nin izinden devam ettirmeyi seçmiştir. Orhan’ın hükümdar olması üzerine de kendisine tahsis edilen Kodura köyünde yaşayıp Kükürtlü’de yaptırdığı tekkede ilim üzere yaşamını sürdürmüştür. Günümüzde halen kendisinin soyundan gelenler Bursa’da yaşamaktadırlar.
Kimi kaynaklarda Osman Gazi’nin toplam 8 çocuğu olduğu geçmektedir (Orhan, Pazarlı, Çoban, Hamid, Alaeddin, Melik, Savcı, Fatma). Elbette böylesi müreffeh bir ömürde Orhan ve Alâeddin’den başka çocuklarının olması muhtemeldir. Ancak hem Aşıkpaşazade’de hem de diğer tarihi kaynaklarda bu konu hakkında detay bulunmamaktadır. Anlaşıldığı üzere Orhan ve Alâeddin diğer kardeşlerine öncü durumdadır.
Osman Gazi’den sonra herhangi bir ihtilaf olmaksızın ittifak ile Orhan Bey’in hükümdarlığı ilan edilmiş, Osmanlı Devleti Orhan Gazi döneminde hızla büyüyerek Anadolu’nun en güçlü unsurlarından biri haline gelmiştir.
Kaynakça;
Aşık Paşazade / Tevarih-i Ali Osman (Osman Oğullarının Tarihi)
(Tarihi vakalar ve vakaların seyri doğrudan Aşıkpaşazade'nin ifadelerinden faydalanılarak hazırlanmıştır. Aşıkpaşazade'nin tarihlendirmediği vakalarda Prof.Dr. Halil İnalcık'ın kitapları ve beyanatları dikkate alınmıştır)
.
Orhan Gazi Dönemi
06 Mart 2016 | Toplam Okunma: 73,887
Orhan Gazi, babasının vefatı ve kardeşinin manevi desteği ile Osmanlı Devletinin 2. Hükümdarı oldu. Orhan Gazi dönemine ait en muğlâk ve tartışmaya sebep olan husus Bursa’nın fethi olmuştur. Osmanlı Tarihçisi Âşık Paşazade, Bursa’nın Osman Gazi döneminde fethedildiğini belirtse de yabancı kaynaklar (Joseph von Hammer, Nicolae Jorga, v.b.) fethin Orhan Gazi döneminde gerçekleştiği görüşündedir. Buna paralel olarak Osman Gazi’nin ölüm tarihi konusunda da kaynaklar arası mutabakat yoktur. Bu kaynaklar 1324, 1326 ve 1327 tarihleri arasında farklı bulgular sunar. Ancak doğrudan Türk Tarihinin tanıklığını yapmış olanların rivayetlerini derlemiş olması bakımından Âşık Paşazade’yi referans almak daha rasyonel olacaktır.
Âşık Paşazade, Bursa’nın fethinin Osman Gazi’nin ölümüne çok yakın bir tarihte gerçekleştiğini belirtmektedir. Her ne kadar literatür kültürü bakımından bu fetih Osman Gazi dönemine ait bir vaka olarak kaydedilmiş olsa da doğrudan Orhan Gazi marifetiyle gerçekleştirilmiş olması bakımından Bursa’nın fethini Orhan Gazi dönemi içerisinde değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Bursa’nın Fethi (1326)
Osmanlı beyliği ilk zamanlarında bölgedeki komşuları ile iyi ilişkiler gütmüş, sınır komşuları olan Bizans tekfurlarıyla barış ve karşılıklı menfaat ilişkileri doğrultusunda sulh temelli bir münasebet geliştirmişti. Osmanlı beyliğinin zamanla devletleşmesi ve önemli bir güç halini alması ve tabii ki Osmanlının esas gayesi olan gaza ve fütuhat düşüncesi için yeterli şartların oluşması bölgedeki Tekfurlar ile Osmanlı Devletinin karşı karşıya gelmesini kaçınılmaz hale getirdi.
Osman Gazi bu minvalde öncelikli olarak Bizans’ın en kuvvetli tekfurluğu durumunda bulunan İznik’e taarruz etti ve şehri onlarca yıl sürecek bir kuşatma altına aldı. İznik’i kuşatmadan kurtarmak isteyen Bizans, Bursa ve çevresindeki tekfurlara (Valilere) ait kuvvetleri bir araya getirerek Osman Gazi’ye karşı koymaya çalışsa da tarihe Koyunhisar Muharebesi olarak geçen mücadele ile hem bölgedeki Bizans tekfurlarını hem de bu kuvvetlere destek amacıyla gönderilen Bizans kuvvetlerini büyük bir mağlubiyete uğratarak devletin sınırlarını İznik ve Bursa Ulubat hattına kadar genişletmeyi başardı.
Daha fazlasını keşfedin
Karacahisar Kalesi
Karacahisar
Çimpe
İzmit
Çimpe Kalesi
İznik
Çimpe kalesi
Bursa
Hem İznik kuşatma altına alındı hem de Bursa tekfurluğunun Bizans ile bağlantısı kesilerek ikmal ve askeri yardım imkânları ortadan kaldırılmış oldu. Ancak hem İznik hem Bursa hisarları (surları) kaim ve aşılması güç bir engel durumundaydı. Bu minvalde doğrudan fetih yerine hisarın çevresi kuşatılarak dışarıdan mal, erzak ve asker tedariki engellenerek tekfur ve tekfurluğa bağlı Bizans tebaasının teslim olmaya zorlanması gerekiyordu.
Bursa’nın kuşatılması Dimbos savaşının sonrasına tekabül eder (1303). Dimbos savaşına müteakip Bursa’yı fethetmek isteyen Osman Gazi, hisarın ana giriş kapısına hâkim cenaha bir havale hisarı yaparak kalenin ana kapısından giriş çıkışları engellemiş, hisarın dağ sırtlarına da ayrı bir hisar yaparak dışarıdan gelebilecek olası bir taarruza karşı önlem almıştı. Bu kuşatma yalnızca hisarlarla değil doğrudan tebaanın hisar çevresine yerleştirilmesiyle de devam ettirildi.
Bursa kuşatması tam 23 yıl sürdü. Bu süre zarfında Bursa Tekfurluğu fakru zaruret içerisine girdi. Tebaa yarı aç yarı tok yaşıyor, erzak olmadığı için hazinedeki altınlar bir işe yaramıyordu. Üstelik Osmanlı, kendi rızasıyla hisarın dışına kaçan gayrimüslim köylüleri teslim oldukları için ödüllendirerek kendilerine hisarın dışında müreffeh bir yaşam sunuyor, hisarın dışındaki Bizanslı köylüler hisarın ardından bağırarak onları teslim olmaya çağırıyorlardı.
Kuşatma amacına ulaşmış, Bursa Tekfuru içerisinde bulunduğu acizliğe daha fazla dayanamayarak Bursa’yı teslim etmeye razı olmuştu. Bunu öğrenen Orhan Gazi, tekfura haber göndererek kaleyi teslim etmesini istedi. Tekfur, kendisi ve ailesinin canının bağışlanması, şahsi servetine el konulmaması, şehrin yağmalanmaması ve isteyen ailelerin hisardan çıkmasına izin verilmesi şartlarıyla hisarı teslim etmeyi kabul etti. Bu anlaşmaya ek olarak Orhan Gazi’ye 30 Bin altın karşılığında Osmanlı kuvvetlerinin nezaretinde hisardan ayrılarak Gemlik üzerinden gemiyle Bizans’a (İstanbul) gitti.
Daha fazlasını keşfedin
Çimpe Kalesi
Çimpe
Karacahisar Kalesi
Çimpe kalesi
İzmit
Karacahisar
Bursa
İznik
Bursa ahalisinin bir kısmı hisardan ayrılsa da önemli bir kısmı Osmanlı himayesinde yaşamayı seçti ve bu kitle zaman içerisinde Müslümanlığı kabul ederek Osmanlı tebaası haline geldi. Hisarın teslim alınmasından sonra antlaşmada da taahhüt ettiği üzere şehri yağmalamadı. Orhan Gazi tekfurluğun hazinesini gazilerine bağışladı. Bu büyük ganimet her bir gaziyi zengin etmeye yetecek kadar çoktu.
Tekfurun teslim olması için arabuluculuk yapan tekfurun veziri Saroz, hisardan ayrılmadı ve Osmanlı himayesinde yaşamayı tercih etti. Bununla birlikte kendi şahsi hazinesini de Orhan Gazi’ye sundu. Orhan Gazi bu ganimeti de Gazilerine bağışladı.
Orhan Gazi, Saroz’a hisarı teslim etmeye ne sebeple karar verdiğini sorduğunda aldığı yanıt dikkat çekicidir. Saroz; “Bunun için pek çok sebep var. Birincisi sizin devletiniz büyüdü ve güçlendi ama bizim uğursuz devletimiz bahtsızlaştı. İkincisi, Baban köylerimizi zaptettiğinde köylülerimiz size itaat ettiler ve bizden yüz çevirdiler, bizi anmadılar. Niçin ansınlar, sayenizde rahata kavuştular. Onları görüp bizde o rahatlığa heves ettik. Üçüncüsü, tekfurumuzun çok malı vardı ama alacak bir şey yoktu. Altınlarımız bize fayda etmiyordu. Dördüncüsü imparatorumuz düşkün ve aciz biri oldu. Beşincisi kötüye uyduk, Kite tekfuruna uyduğumuz için bu hale düştük. Altıncısı ise dünya hep değişir. Şimdi bizimde değişmemiz gerekiyor” demiştir.
Orhan Gazi, hisarı sulh yoluyla almıştı ancak saraya gelirken ölmüş Bizans askerleriyle karşılaşmıştı. Onların durumunu sorduğunda Saroz şu yanıtı verdi; “Çoğu açlıktan öldü”.
Bursa’nın fethinde birde sembolik vaka yaşanmıştır. Bilindiği üzere Bizans’ın surları aşılınca surlara sancağı diken Ulubatlı Hasan İstanbul’un fethinin sembolü olmuştur. Bursa’nın fethinde de hisarın fethedildiğini ilan etmek gayesiyle Osmanlı sancağını diken kişinin adı Ahi Hasan’dır. İlginç bir tevafuktur ki; Osmanlı’nın iki değerli başkentinin fetih sancakları “Hasan” isimli sancaktarlar tarafından çekilmiştir.
Orhan Gazi, Bursa’ya büyük önem vermiş, ilerleyen yıllarda bölgeyi Türkleştirerek Osmanlı tebaası olmak isteyen Müslüman kitleleri Bursa’da ikame ettirmiştir. Bursa tekfurluğunun gayrimüslim köylüleri de zaman içerisinde İslam’ı kabul ederek bölgenin yerli halkı arasına girmiş, zamanla kalabalık bir yerleşim yeri haline gelmiş ve nihayetinde fethinden 9 yıl sonra Osmanlı Devletinin başkenti olmuştur (1335).
Nökerlerin Vefatları (Turgut Alp, Samsa Çavuş, Abdurrahman Gazi, Akçakoca, Konuralp)
Osmanlı Devletinin kuruluşuna tanıklık etmiş, Ertuğrul Gazi’den Osman Gazi’ye yadigâr ve miras kalan ve Osmanlı Devletinin güçlenmesinde büyük katkılar sağlayan bazı şahsiyetlerin önemini vurgulamak gerekir. Bu şahsiyetler henüz Osmanlı Devleti kurulmamışken Ertuğrul Gazi’nin nökerliğini yapmış, onun vefatından sonra Osmanlı Devletinin kuruluşuna tanıklık etmiş ve büyük hizmetlerde bulunmuşlardı. Bu nökerler; Turgut Alp, Abdurrahan Gazi, Samsa Çavuş, Konur Alp ve Akçakoca, Osman Gazi döneminde de vazifelerde bulunmuş, bazıları ise Orhan Gazi dönemine kadar ulaşmışlardır.
Turgut Alp, henüz Osmanlı Devleti kurulmamışken Osman Gazi’nin Beylik döneminde İnegöl’ün fethini gerçekleştirmiş, vefat ettiği 1330’lu yıllara kadar bulunduğu dönemin en güç ve zorlu vazifesi olan Uç beyliği vazifesini üstlenerek İnegöl’de bulunmuştur. Günümüzde İnegöl’de bulunan Turgut Alp köyü halen kendisinin adını yaşatmaktadır.
Daha fazlasını keşfedin
Çimpe Kalesi
Bursa
Karacahisar
İzmit
Çimpe kalesi
Çimpe
İznik
Karacahisar Kalesi
Samsa Çavuş, genç yaşta Ertuğrul Gazi’nin hizmetinde bulunmuş, Osman Bey döneminde Karaçepüş ve Karatigin hisarlarının fethinde görev yapmış, İznik’in fethinde büyük kahramanlıklar göstermiş, bereketli ömrü boyunca Sakarya hattının savunmasını üstlenmiş, ömrünün son yıllarında Pelekanon Savaşına katılmış, gayretkeş hayatının nihayetinde 1330 yılında vefat etmiştir. Türbesi Mudurnu (Bolu) yakınlarındaki Hacımusalar köyünde bulunmaktadır.
Abdurrahman Gazi, yine Ertuğrul Gazi’nin nökerliğini yapmış, Karaçepüş, Karatigin ve İznik kuşatmalarında mühim vazifeler üstlenmiş, Sakarya hattında Bizans uçbeyliği vazifesini üstlenerek Akça Koca ile birlikte Sakarya’dan Üsküdar’a kadar olan bölgelerin fethini gerçekleştirerek yaşadığı dönemde Konur Alp ile birlikte Osmanlı Devletine en kıymetli hizmetlerde bulunan kumandan olmuştur. Konur Alp ile birlikte Samandra ve Aydos kalelerinin fethini gerçekleştiren Abdurrahman Gazi, bu zor ve müşküllü vazifeyi ifade ettikten kısa bir süre sonra vefat ederek fatihi olduğu Samandra’da defnedilmiştir. Günümüzde Samandıra (İstanbul) Abdurrahman Gazi mahallesi kendisinin adını yaşatmaya devam etmiştir ve türbesi buradadır.
Konuralp, yine Ertuğrul Gazi’nin nökerliğini yapmış, gerek beylik gerekse Osmanlı Devleti döneminde hemen her savaşta büyük vazifeler üstlenmiş, ömrünün son yıllarında Abdurrahman Gazi ile birlikte Aydos ve Samandra’nın fethini gerçekleştirmiş, İznik’in fethinde bulunmuş, ömrünün son yıllarında ise Orhan Gazi’nin emriyle Geyve, Pamukova, Mudurnu, Adapazarı ve Düzce’yi fethederek devletine son hizmetini gerçekleştirip 1326 yılında hayata gözlerini yummuştur. Günümüzde ismi Düzce Konuralp Beldesinde ve eski adı Konuralp Eli olan Adapazarı Hendek ilçesinde yaşatılmaktadır. Bursa Söğüt’de adına yaptırılan bir Türbe bulunmaktadır. Ancak mezarının yeri kesin olarak bilinmemektedir.
Akçakoca, Ertuğrul Gazi’den yadigâr kalan bir başka değerli kumandandır. Karaçepüş ve Karatigin hisarlarının, İzmit ve İznik’in fethinde büyük kahramanlıklar ve önemli vazifeler üstlenmiştir. Sakarya, Düzce ve Kocaeli havzasının fethi Akçakoca’nın gayretleriyle gerçekleşmiştir. Bereketli ve muzaffer bir ömrün ardından 1328 yılında vefat etmiştir. Günümüzde Kocaeli Şehri ve Düzce’nin Akçakoca ilçesi Akçakoca’nın ismini yaşatmaktadır. Türbesi adını taşıyan Kocaeli’nin Kandıra ilçesine bağlı Babaköy’de bulunmaktadır.
Bu kıymetli kumandanlar Orhan Gazi’nin hükümdarlığını ilan etmesine müteakip birkaç yıl içerisinde Hakk’a yürüyünce Orhan Gazi uç beyliklerinin ve fethetse de henüz demografik açıdan tam anlamıyla yurt haline getirilmemiş Sakarya, Bolu, Düzce hattının idaresini yeniden şekillendirdi.
Orhan Gazi, Konuralp ve Akçakoca’nın vefatı üzerine bu bölgelerin idaresi büyük oğlu Süleyman Paşa’ya verdi. Diğer oğlu Murat Gazi’yi ise daha güvenli bir bölge olan İnönü (Eskişehir) sancağına vazifelendirdi.
Giyim Kuşam ve Ekonomi İnkılâbı
Orhan Gazi, hükümdarlığının ilk yıllarında kardeşi Alâeddin Paşa’nın tavsiyeleri üzerine devlet erkânı, askeri nizam ve ekonomik alanlarda bir takım inkılaplar gerçekleştirmiştir. Bu inkılâplar Osmanlı Devletini beylikten devletli olmaya taşıyan sürecin bir tür kilometre taşı olma özelliğini taşır. Zira Osmanlı Devleti her ne kadar devletli olmuş, bağımsızlığını ilan etmiş ve fetihlerle Anadolu Türklerine ilham kaynağı haline gelmiş olsa da henüz Anadolu’da ki diğer beyliklerden çok farklı bir siyasi dokuya sahip değildi.
Gazilerin börkleri tıpkı diğer Anadolu beyliklerinde olduğu gibi Kızıl renkteydi. Alâeddin Paşa, ayırt edilebilir olması amacıyla bu börkleri Ak renkle yeniden tanzim etmeyi tavsiye etti. Buna mukabil hükümdarın başına, gazilerden farklı olarak burma tülbentten bir başlık (Kavuk) hazırlatıldı. Bu kavuk, âdeti müteakip yıllar boyunca diğer Osmanlı Hükümdarlarının hükümdarlık alameti olmuştur. Çok ince kumaştan burularak hazırlanan bu başlık hem bir hükümdarlık alameti hem de hükümdarın kefeni olma özelliğini taşıyordu.
Bu uygulamaların yanı sıra Osmanlı Devleti kendi tebaasının kullanımına tahsis edilmek üzere gümüş sikkeler bastırarak devletli olmanın bir gereğini daha yerine getirmiş oldu. Artık Osmanlı hâkimiyeti altındaki bütün bölgelerde Osmanlı sikkesi ile alışveriş yapılacaktır.
Orhan Gazi, kardeşi Alâeddin Paşa’nın tüm tavsiyelerine uymuş, böylelikle Alâeddin Paşa, Osmanlı Devletinin akıllara işlenen siluetinin mimarı olmuştur.
Daha fazlasını keşfedin
Çimpe Kalesi
İzmit
Çimpe kalesi
Karacahisar Kalesi
Karacahisar
Bursa
Çimpe
İznik
Maltepe (Palekanon) Savaşı (1329)
Kuşatması uzun yıllardır süren İznik’in fethi için hazırlıklarını tamamlayan Orhan Gazi, nihayet 1329’da İznik surlarının önüne ulaştı. Bizans, İznik’i kaybetmesi durumunda Gazileri İstanbul boğazında göreceklerini biliyordu. Bu amaçla yaşlı imparator 2. Andronikos’un torunu 3. Andronikos İznik’i kaybetmemek ve işgali kırmak için hazırlıklar yapmaya başladı ve Orhan Gazi İznik hisarı önüne henüz ulaşmışken ordusuyla birlikte yola çıktı. Bu durumu haber alan Orhan Gazi, kuşatmayı güvence altında tutacak sayıda askeri İznik hisarı önlerinde bırakıp yanında 5 Bin kadar gazi ile 3. Andronikos’u karşılamak üzere yola çıktı. Andronikos, Florken’de (Gebze / Darıca yakınları) konuşlanıp savaş hazırlıklarına başladı.
Orhan Gazi, yanındaki 1000 kadar yaya kuvvetle Tavşancıl tepesine konuşlandı. 2 Bin kadar kuvveti ise gizleyerek kanat kuvvetleri haline getirdi. 300 kadar öncü atlı süvariyle ön hatta sürerek ok atışlarıyla Bizans ordusunu üzerine taarruz etmesi için kışkırtmaya başladı. Orhan Gazi’nin amacı yanındaki 1000 yaya kuvvetle zayıf bir görüntü oluşturmak ve Bizans ordusunu üzerine çekerek savunma savaşı yapmaktı. Ancak Andronikos ısrarla taarruza kalkmadı. 300 atlıdan oluşan öncü kuvvetler birkaç kez daha teşvik edici ok atışlarıyla ilerlese de Bizans ordusu harekete geçmeyince 1000 atlıdan oluşan yeni bir süvari koluyla daha sert ve etkili bir taarruza girişti. Ancak bu taarruz da başarıya ulaşamadı. Bizans ordusu savunma savaşı yapmaya karar vermişti ve taarruz etmeyecekti.
Orhan Gazi, bunun üzerine gizlediği kuvvetleri de açığa çıkartarak topyekûn bir taarruza kalktı. Bunun üzerine Andronikos’da aynı şekilde taarruza kalktı. Böylelikle savaş meydan muharebesi haline dönüşmüş oldu. Muharebe yoğunlukla Bizans kuvvetlerinin taarruzları ve Osmanlı kuvvetlerinin savunmaya çekilmesi şeklinde tezahür etti. Bu durum Bizanslı askerleri zafere inandırmaya yetmişti. Askerler artık ümitle zafere ulaşmak için saldırıyor, Orhan gazi ise üzerine gelen taarruzları bertaraf etmeye çalışıyordu.
Daha fazlasını keşfedin
İzmit
Çimpe kalesi
Karacahisar
Çimpe Kalesi
Karacahisar Kalesi
Çimpe
Bursa
İznik
Orhan Gazi’nin himayesindeki kıdemli gaziler, savunma yapmak yerine geri çekilen Bizans kuvvetlerinin peşinden giderek onları yıpratmayı tavsiye ediyordu. Ancak Orhan Gazi savunma yaparak düşmanı yıpratmanın daha doğru olacağını düşünüyordu. Haliyle bu durum Bizans askerlerini zafere inandırıyor ve motive ediyordu.
3. Andronikos, bizzat katıldığı son taarruzunda ağır biçimde yaralandı. Bu durum Bizans ordusunda karmaşaya ve telaşa sebep oldu. Bunu öğrenen Orhan Gazi, himayesindeki gazilerin tavsiyelerini daha fazla göz ardı edemedi ve taarruza kalkarak disiplini bozulan Bizans ordusunun üzerine yürüdü. Bizans ordusunun üzerine atılan 300 süvarilik kuvvet karşısında Bizans askerleri utanç verici şekilde kaçarak geri çekilmeye başladılar. Bizans ordusu dört parçaya bölündü ve kontrol edilemez bir keşmekeşe sürüklendi. 3. Andronikos, zafer ümidiyle çıktığı yolculuktan sarayına ağır yaralı olarak döndü (11 Haziran 1329). Orhan Gazi, bu galibiyetten sonra esas hedefi olan İznik’e yöneldi.
İznik’in Fethi (1331)
Osman Gazi’nin garazı olan İznik, daha öncede kuşatılmış ancak kaim surları aşılmaz olan bu kadim Bizans şehri fethedilememişti. Fetih için evvela Bizans ile bağlantısının kopartılması ve İznik’e destek göndermesi muhtemel tekfurlukların bertaraf edilmesi gerekiyordu.
İznik’in kuşatılması aslında Karatigin kalesinin fethedilmesi ile başlamıştır. Bu kalenin fethi ile çevre köylere yerleştirilen Türk göçerleri İznik tekfurunun ve tabii köylülerinin hisardan dışarı başlarını çıkartamaması anlamına geliyordu. Karatigin kalesinin fethinden sonra geçen 25 yılda İznik tıpkı Bursa tekfurluğu gibi fakruzaruret içerisine düşerek zayıflamış ve yılgın düşmüştü. Orhan Gazi, artık zamanı geldiğini hissedince İznik’i kuşatma altına aldı. Ancak Bizans İmparatorunun torunu ve İmparatorluğun varislerinden olan 3. Andronikos, kuşatmayı bertaraf etmek için yola çıkınca Orhan Gazi, ardında İznik’i kontrol altında tutması için az sayıda gazi bırakarak kuşatmayı geçici olarak durdurmak zorunda kaldı ve 3. Andronikos ile giriştiği savaşta galip gelerek Bizans’ı bir kez daha bozguna uğrattı.
Artık İznik’in fethi için tüm koşullar yerine gelmiş tüm şartlar olgunlaşmıştı. Orhan Gazi, bir kez daha İznik’i kuşatma altına aldı (1331). Aslında bu kuşatma İznik için bir felaket değil daha çok bir kurtuluş oldu. Zira İznik halkı hisardan kaçıp gönül rızasıyla Osmanlı tebaasına olmaya başlamıştı. Hatta hisardan kaçamayan köylüler gazilere haber gönderip açlıktan heba olduklarını dile getiriyor, bir anlamda şehirlerinin fethedilmesi için çağrıda bulunuyorlardı. Bu durum İznik tekfuru için bile alışılmış bir durum haline gelmişti artık.
Orhan Gazi İznik surlarının önüne geldiğinde tekfur, tereddüt etmeden elçi gönderip yağma yapılmaması ve can güvenliğinin temin edilmesi durumunda hisarı teslim edecekleri haberini ulaştırdı. Orhan Gazi, Bursa’nın fethinde olduğu gibi sulh ile hisarı teslim alarak gitmek isteyen köylülerin can güvenliğini tahsis etti, kalmak isteyenleri ise gayrimüslim tebaa olarak kabul ederek muhafaza etti. Orhan Gazi’nin lütufkâr ve merhametli tavrı gayrimüslimleri ziyadesiyle etkiledi. Aynı durum Bursa’nın fethinde de yaşanmıştı. Bizans köylülerinin bir kısmı Tekfurlarıyla birlikte Bizans’a gitmiş bir kısmı ise Osmanlı tebaası olmayı tercih etmişti. Ancak İznik’teki durum çok daha farklıydı. Bu kez köylülerin bir kısmı değil tamamı, hatta tekfurun askerleri dahi hisarı terk etmediler. İznik ahalisi Bizans geleneklerindeki asil-köylü aşağılamasından kurtulmuş, özgür birer köylü olarak yaşayabilme ümidiyle Osmanlı tebaası olmaya ve Müslümanlığı gönül rızasıyla kabul etmeye başlamışlardı. Yalnızca tekfur ve aile efradı Bizans’a dönmüş, gayrimüslim İznik ahalisi topyekûn Osmanlı tebaası haline gelerek zamanla Müslüman olmuşlar ve bölgenin demografik yapısını oluşturmuşlardır.
Orhan Gazi’nin İznik’e girmesi ise ayrı bir vakadır. İznik ahalisi Orhan Gazi’yi işgalci bir komutan gibi değil adeta tahta çıkan yeni hükümdarları gibi karşılamıştı. Orhan Gazi’nin İznik’e girmesi bir şölen havasında gerçekleşti. Orhan Gazi bu durumdan ziyadesiyle memnun oldu ve yüce bir merhamet göstergesi olarak İznik halkının durumu ile ilgili tetkiklerde bulundu. Görüldü ki kocaları gerek açlıktan gerekse savaşlarda ölen pek çok kadın dul ve sahipsiz kalmışlardı. Orhan Gazi, âdeti olmayan bir karar verdi ve gayrimüslim dul ahaliyi gazileriyle nikâhlayarak İznik ahalisini tümüyle bağrına bastı. Böylece İznik Bursa ve Yalova’da olduğundan daha hızlı ve daha samimi şekilde Müslümanlaştı ve şehir muazzam bir İslam kenti haline geldi.
Orhan Gazi, İznik ahalisine gösterdiği yakın ilgi ve münasebeti bu kadarla kalmadı. Bizzat kendi emriyle büyük kiliseyi Cuma mescidi haline getirdi ve bir manastırı medreseye çevirdi. İmaret kapıları açıldı ve yıllarca açlık ve sefalet içerisinde yaşayan İznik ahalisine pişen aşları kendi eliyle bölüştürdü. Gece kandillerini bizzat yaktı. Orhan Gazi İznik’te kendisine gösterilen teveccühten o denli memnun oldu ki; geçici olarak beyliğini İznik’e taşıdı ve burada yıllarca hem İznik ile hem hal oldu, hem de uzun zamandır aradığı huzur ve sefahati tattı.
Orhan Gazi, İznik’in fethi ile bir zamanlar Anadolu Selçuklu Devleti hükümdarı Süleyman Paşa’nın başkent yaptığı şehri ele geçirmiş, onun oturduğu makamın yeni sahibi olmuştur.
İznik’in fethinden sonra Osmanlı Devletinin uç beylikleri ve demografik haritasında değişiklikler meydana geldi. Bu sebeple büyük oğlu Süleyman Paşa’yı İznik’e çağırdı ve kendisine bu bölgeyi teslim ederek güvence altına aldı. Murat Han Gazi’ye ise diğer bir önemli kent olan Bursa’yı emanet etti. Amcasının oğlu Gündüz Bey’i ise Karacahisar’a tayin ederek sancakların görev taksimini tamamladı.
İzmit’in Fethi (1337)
Osmanlı Devleti, Batı Anadolu’da ki hâkimiyet alanını günden güne genişletiyor ve Bizans üzerine yaptığı akınlarla hem namını hem devletini yüceltiyordu. Son olarak İznik’in fethi Osmanlı Devletini alelade bir beylik olmaktan çıkartarak Anadolu’nun müstakbel hükümdarı olarak anılmaya başlanmasına vesile olmuştur.
İznik’in fethi Bizans’ı fazlasıyla ürkütmüştür. Zira Bizans, İznik’de yalnızca toprak ve nüfuz kaybetmemiş, Bizanslı köylülerin hüsnü kabul ile topyekûn Orhan Gazi’ye biat etmesine ve Müslüman olmaya başlamalarına tanıklık etmiştir. Orhan Gazi’nin adaleti ve Osmanlı Devletinin gayrimüslim politikası kuşattığı her hisarın kolaylıkla teslim olmasına yol açar hale gelmiştir.
İznik’in fethinden sonra Orhan Gazi’nin garazı İzmit olmuştur. Zira Sakarya ovası Aydos-Samandıra hattına kadar fethedilmiş, Yalova ve Bursa’nın kesin olarak hâkimiyet altına alınmış olması hasebiyle Bizans’ın Anadolu’daki son kalesi İzmit kalmıştır. Bizans için İzmit’in kaybı Anadolu’da ki topraklarından tümüyle vazgeçmek anlamına geliyordu.
Orhan Gazi, İznik fethinden hemen sonra İzmit’in fethi için hazırlıklara başlamış ve aynı yıl (1331) İzmit’i muhasara altına almak üzere yola çıkmıştı. Ancak bu fethin seyri diğer fetihlerden farklı bir tezahürde gerçekleşecektir. Orhan Gazi, art arda elde ettiği başarılar ve gazilerinin fütuhat arzuları hasebiyle Bizans’ın durumunu yeteri kadar tahlil edemeden bir adım atarak İzmit’in kuşatmasında acele etmiş ve hisarları muhasara edemeden geri çekilmek durumunda kalmıştır.
Orhan Gazi, daha önce hiç olmadığı kadar güçlü bir ordu ile İzmit önlerine gelmişti. Ancak karşısında daha önce cenk ettiği ve cenk meydanında perişan ettiği Bizans ordusundan çok daha fazlası vardı. 3. Andronikos, dedesi 2. Andronikos’un basiretsiz idaresi döneminde rakip hükümdar olarak görev almış, bu süre zarfında Bizans’a son bir asır boyunca yaşamadığı zaferleri yaşatarak adeta bir umut ışığı olmuştu. Önce Bizans’ın en büyük sorunu olan Bulgar taarruzlarına karşı elde ettiği başarılar sayesinde Bulgarları antlaşma yapmaya mecbur bıraktı (13330). Bu gelişme Bizans ordusu açısından bir fırsat oldu. 3. Andronikos, imparatorluk ordusunu yeniden tanzim edip teşkilatlandırarak hem güçlendirdi hem de elde ettiği zaferler ile ordusunun moralini yüksek tutmayı başardı.
Maltepe Savaşında (Palekanon) ülkenin doğu sınırlarındaki istilacı Türkleri bertaraf etmek için çıktığı yolda ordusunun sayıca üstün olmasına rağmen aldığı mağlubiyetle yaralanıp muzaffer bir komutan edasıyla saltanat mücadelesi vermeyi hesaplarken yaralanıp üzerinde pejmürde bir battaniyeyle ateşler içerisinde evine dönen 3. Andronikos için bu ikinci bir şanstı ve bu şansı değerlendirmeyi bildi.
3. Andronikos, Orhan Gazi’nin İzmit’i kuşattığı haberini alınca tanzim ederek güçlendirdiği ve artık hazır hale gelmiş olan ordusu ile karadan ve denizden İzmit’e doğru yola çıktı. Orhan Gazi, Maltepe savaşında mağlup ettiği Andronikos’u tanzim ettiği muazzam ordusunun başında görünce ondan pek beklenmeyen ancak akıllıca bir hamle yaptı ve şartsız sulh yoluna giderek kuşatmayı kaldırdı.
Osman Gazi’den hatta Ertuğrul Gazi’den itibaren hiçbir Bey’in bir savaştan şartsız olarak çekildiği ya da cenk etmekten imtina ettiği görülmüş değildi. Orhan Gazi’nin bu kararını dönemin koşullarında tahlil edersek bu kararın ne denli yerinde ve akıllıca olduğunu anlayacağız.
İzmit, Bizans için Bitinya’nın son kalesiydi. İzmit’in kaybedilmesi Bizans’ın tüm Anadolu hâkimiyetinden vazgeçmesi anlamına geliyordu. Osmanlı için ise fütuhatın bir merhalesinden ibaretti sadece. Olmasa da olurdu ve ertelenmesinde hiçbir mahsur yoktu. Bunun yanında Bizans’ın bu savaşı kaybetmesi Bizans’ın sonu olmayacaktı ancak henüz bölgedeki hâkimiyeti kaim hale gelmemiş, Anadolu beyliklerinin birbiri ile rekabet ettiği ve birbirleriyle savaşmaktan çekinmeyeceği bir süreçte bu savaşın kaybı hem Orhan Gazi’nin hem Osmanlı Devletinin istikbali açısından bir kırılma noktası olabilirdi. Tüm bunların yanında Orhan Gazi karşısında bu denli kuvvetli bir Bizans ordusu görmeyi beklemiyordu. Zira bekliyor olsaydı geri çekilmeyeceği kesindi. Bu anlamda Bizans’ın siyasi ve içtimai durumunu müşahede edememiş olması bir hataydı. Bu hatayı kabullenmiş olması da kendisinin ne denli feraset sahibi bir hükümdar olduğunu ortaya koymaktadır.
3. Andronikos’un kuşatmayı kaldırabilecek kuvvetteki ordusuna karşılık Orhan Gazi’nin sulh teklifi karşılıksız kalmadı. Ektiklerini henüz yeni yeni biçiyor olan 3. Andronikos, Maltepe Savaşında daha üstün kuvvetlere sahip olmasına rağmen galip gelemediği Orhan Gazi ile yeniden cenk etmek istemiyordu elbette. Üstelik bu durumda kazançlı çıkan kendisi olacaktı. Zira sulh teklifi Orhan Gazi’den gelmişti ve dönemin değer yargılarına göre galip gelen kendisi olacaktı. Bunun yanında kuşatma kaldırılarak İzmit kurtarılmış olacaktı. Ve elbette ki Türkleri püskürtmüş olması hasebiyle belki de intikamını bile almış sayılacaktı.
Orhan Gazi, Andronikos’a atlar, av köpekleri, leopar derileri ve fars desenli halılar hediye ederek mevcut sınırların korunması ve yıllık 12.000 altın haraç ödenmesi karşılığında geri çekileceğini iletti. Andronikos da buna mukabele ederek süslü bardaklar, ipek kumaşlar ve kendisinin saygınlığını hükümdarlığını tanıdığını ifade eden bir hilat hediye ederek sulh teklifini kabul etti. Andronikos, son Türk çadırı sökülene kadar savaş meydanında kaldı ve Osmanlı ordusunun çekildiğinden emin olduktan sonra arkasında kuvvetli bir savunma bırakarak sarayına geri döndü.
Orhan Gazi, İzmit’i ilk fetih girişiminden sulh ile dönse de bu durum Türk Tarihine bir mağlubiyet olarak kaydedilmemiştir. Zira bu sulh ile Bizans vergiye bağlanmış, fetih ise birkaç yıl sonra gerçekleşmiştir.
Orhan Gazi İzmit’in fethi için aceleci davranmadı. Zira ikinci bir kuşatma girişiminde de Andronikos’un ordusu ile karşılaşması durumunda büyük bir savaşa girişilecek, kazanılsa bile ağır kayıplar verilecekti. Bunun yerine sıra dışı bir hamle yaparak Bizans’ın esas üstünlüğü olan deniz kuvvetlerine karşı bir hamle yapmaya yeltendi. Osmanlı Ordusu deniz kuvvetleri bakımından zayıftı. Büyük muharebelere girecek kadırgaları hatta filo sayılabilecek bir deniz kuvveti bulunmuyordu. Dolayısıyla Bizans, Orhan Gazi’den bir deniz harekâtı beklemiyordu. Orhan Gazi, Karesi beyliğinden ödünç olarak temin ettiği 24 gemiden oluşan bir filoyla Anadolu hisarına taarruz etti. Amacı Boğaz hattında bir kuvvet oluşturarak burada kuracağı yerleşim yerleri ile Bizans ile yakın temas kurmak ve İzmit’in kuşatılması durumunda Bizans üzerinden gönderilebilecek bir desteğe karşı öncü kuvvet teşekkül edebilmekti. Bu harekat için Bizans ile ihtilaflı durumda olan Cenevizliler ile ittifak kuruldu ve bir koldan Anadolu hisarı üzerine diğer koldan Bizans surlarının dışında bulunan köylere kıyı hattı üzerinden taarruz etti. Ancak 3. Andronikos, bu taarruzu önceden haber alarak hazırlıklarını yapmıştı. Nihayetinde Andronikos, Bizans kıyılarında gerçekleşen bu harekâtı bertaraf etmeyi başardı. Bu taarruzun bedeli Orhan Gazi açısından 1000 kadar şehit, 300 civarı yaralı ve batırılan birkaç gemi oldu.
Orhan Gazi, Anronikos’a karşı yürüttüğü ikinci harekâttan da istediğini alamadan geri döndü. Andronikos ise bu başarıyla hem saygınlığını hem saltanatını güçlendirdi. Ancak Orhan Gazi ne İzmit’den ne de Bizans üzerine gazadan vazgeçmedi.
Bizans batı sınırlarındaki Bulgar sorununu çözse de bu kez Arnavut isyancılarıyla uğraşmak zorunda kalmıştı. Andronikos, bu isyanları bastırmak için ordusunun başında sefere çıkınca Orhan Gazi’nin beklediği gün gelmiş oldu. Ordularını tanzim edip yeniden İzmit önlerine ulaştığında fethin önünde hiçbir engel kalmamıştı artık.
Orhan Gazi, gazilerini derleyip fetih için ordusunu teşekkül ettikten sonra önce Bursa, ardından Yenişehir, oradan da Geyve üzerinden Absuyu’na ulaştılar. Önce Oğlu Süleyman Paşa, ardından Ayan Gölü (Sapanca) yakınlarında Aydos ve Samandıra’dan gelen Abdurrahman Gazi ve mahiyetindeki orduyla birleştiler. Fetih güzergâhında stratejik açıdan tehdit arz edebilecek bir kale bulunuyordu. Bu kalenin tekfuru bugün Yalova’da bulunan Koyun Hisar isimli bir bölgenin de kontrolünü elinde bulunduruyordu. Bu hisarın kuşatması ve fethi kısa sürdü. Bizans’dan yardım gelmesinin mümkün olmadığını bilen tekfur hisarı teslim edince İzmit güzergâhı emniyet altına alınmış oldu. Bu hisarın fethi aynı zamanda Yalova’nın (Yalakova) fethi olarak tarihe kaydedilmiştir.
Orhan Gazi, İzmit surlarına dayandığında İzmit tekfuru Yalakonya, Andronikos’un Balkanlarda seferde olması hasebiyle destek gelmeyeceğini biliyordu. Osmanlı kuvvetlerine karşı koyamayacağını anlayıp hisarı anlaşma ile teslim etmeyi kabul etmek zorunda kaldı. Bu antlaşma üzerine hisar yağma yapılmaması ve isteyenlerin güvenle hisarı terk edebilmesi koşuluyla teslim alındı. Tekfur, mahiyeti ve hisardan çıkmak isteyenler güvenle gemilere bindirildi. Bir kısım köylü ise Orhan Gazi’nin himayesini kabul ederek zaman içerisinde Müslüman oldular. Orhan Gazi, hisar içlerini ve tekfurluğun kontrolünde olan Koyun Hisar adlı bölgeyi Aydos’dan gelen gazileri ikamet ettirerek bölgeyi demografik olarak Türkleştirdi ve zaman içerisinde yeni göçlerle Yalova – Koyun Hisarı – İzmit hattı Osmanlı’nın uç beyliği haline geldi.
İzmit’in geniş arazisi ve bölgenin gazilere pay edilmesi tımar sisteminin ivme kazanmasına vesile oldu. Her ne kadar tımar yöntemi Osman Gazi döneminden beri uygulanıyor olsa da fethedilen geniş araziler daha fazla gazinin istifade edebilmesi ve bu istifadenin hakkaniyetle gerçekleşebilmesi için disipline edilmesi ihtiyacını ortaya çıkarttı. İzmit ve Yalova’nın fethinden sonra tımar sistemi, gelişi güzel emirlerle değil bir sistem ve kurallar çerçevesinde tahsis edilmeye başlandı. (Tımar sistemi, fethedilen bölgelerin gazilere pay edilerek gaza olmadan da geçinebilmelerine imkân tanıyan ekonomik bir çözüm olarak uygulana gelmiştir)
İzmit’in fethinden sonra her büyük fetihte olduğu gibi sancak beyleri ve uç beylikleri yeniden düzenlendi. Orhan Gazi, büyük oğlu Süleyman Paşa’yı İzmit valisi tayin edip sahil şeridi hattının idaresini Kara Mürsel’e teslim etti. Oğlu Murad Gazi’yi Bey sancağı olan Bursa’ya vali atayarak iki önemli şehri iki oğluna emanet etti ve kendisi de İznik ile yakından ilgilendi.
Daha fazlasını keşfedin
Çimpe Kalesi
İzmit
Çimpe
Çimpe kalesi
Bursa
Karacahisar
Karacahisar Kalesi
İznik
Karesinin Fethi (1345)
Karesi Beyliği, tıpkı Osmanlı Beyliği gibi Anadolu Selçuklu Devleti döneminde batıya göç ettirilerek uç beyliği vazifesi üstlenmiş, kalabalık bir tebaası olan güçlü bir beylikti. Osmanlı Beyliğine nazaran daha güçlü bir ordusu vardı ve Bizans’a karşı başarılı gazalar yürütmekteydiler. Osmanlı Devleti ile Karesi beyliği arasında geçmişte bir husumet yaşanmamış, ortak garaz olan Bizans üzerine seferlerde bulundukları dönemlerde iş birliğinde dahi bulunmuşlardı.
Son Karesi beyi İclan Bey (ya da Yahşi Bey) 1341 yılında vefat edince oğulları Demirhan Bey ve Tursun Bey arasında husumet ortaya çıktı. Bu husumet neticesinde Demirhan Bey beylik makamına oturdu, Tursun bey ise Orhan Gazi’nin himayesi altına girerek Bursa’ya yerleşti.
Demirhan Bey, gerek tebaası gerekse beyliğin ileri gelenleri tarafından kabul görmedi. Halk da Tursun Bey’i istiyordu. Beyliğin ileri gelenleri Vezir Hacı İlbeyi ile birlikte Tursun Bey’e haber göndererek tebaanın arzusu ile idareyi almasını talep ettiler. Ancak Tursun bey, kardeşi Demirhan Bey’le mücadele edebilecek askeri nüfuza sahip değildi. Bunun için Orhan Gazi’den yardım istedi. Karşılığında Bergama, Balıkesir ve Edremit bölgelerini Orhan Gazi’ye bırakmayı teklif etti. Orhan Gazi, Tursun beyin bu arzusunu vesile kabul edip ordusunu hazırladı ve Karesi güzergâhında bulunan pek çok hisarı fethetti.
Fethettiği hisarlar sırasıyla Ulubat, Biliyüz, Ablayund ve Kirmastı tekfurları Orhan Gazi’ye karşı koymayıp hisarları teslim ettiler. Orhan Gazi hisarların tekfurlarını kendilerine bağlı kalacakları sözü vermeleri karşılığında yerlerinde bıraktı. Ancak Ulubat tekfuru sözünde durmayıp muhtemelen olası bir savaş için hazırlık yapmaya başlayınca bunu haber alıp hisara girerek tekfuru öldürüp kaleyi zapt etti.
Bu fetihler hem fütuhat hem de Karesi beyliğinden alınacak Bergama - Balıkesir – Edremit bölgelerine ulaşımın emniyet altına alınması amacı taşıyordu. Hisarların fethi tamamlandıktan sonra Orhan Gazi, himayesindeki Tursun bey ile birlikte Demirhan Bey’in içinde bulunduğu Balıkesir hisarının önüne geldi. Demirhan Bey, muharebe edemeyeceği için kaçarak Bergama hisarına sığındı. Orhan Gazi, bunun üzerine Bergama hisarını muhasara altına aldı. Tursun Bey, kardeşi Demirhan Bey’i sulha ikna etmek için yanına varmaya teşebbüs etti. Ancak kaleden atılan bir okla öldürülünce Orhan Gazi, halka hitap ederek “burası artık benim ilimdir” diyerek Demirhan Bey’i kaleden çıkartmadan dönmeyeceğini ilan etti. Bunun üzerine Demirhan Bey, canının bağışlanarak zapt edilmesi karşılığında kaleden çıkartılıp Bursa’ya gönderildi. Böylelikle Karesi Beyliği, tebaası, ordusu ve hazinesiyle birlikte topyekûn Osmanlı Devletine bağlanmış oldu (1345).
Orhan Gazi, veliahdı olarak gördüğü Süleyman Paşa’yı çağırıp idareyi teslim etti ve bölgeyi tımar ederek gazilerine dağıttı. Böylelikle Karesi, Osmanlı Devleti’nin o güne kadar sulh yolu ile fethettiği en geniş bölge oldu. Karesi’nin fethi ile Rumeli topraklarına ulaşmak mümkün hale geldi. Bu tarihten sonra fütuhatın istikameti uzunca bir süre Trakya olmuştur.
Bizans ile İyi İlişkilerin Gelişmesi
Bizans, 3. Andronikos’un 1341’deki beklenmedik ölümü üzerine saltanat mücadeleleri ve iç savaşlara sahne olmuştu. 3. Andronikos’un oğlu Yannis, 9 yaşında tahta çıkartıldı. Ancak Bizans soyluları başarılarından ve devlet adamlığı vasıflarından ötürü Kantakuzenos’u hükümdar görmek istiyorlardı. Kantakuzenos, 3. Andronikos’un eski dostu, akıl hocası ve ordu kumandanıydı. Yannis’in tahta çıkması Bizans’ı çatışma ortamına sürükledi. Bizans, 1341 – 1347 yılları arasında saltanat mücadeleleri, iç savaşlar ve doğu sınırlarındaki isyanlarla boğuşuyordu.
Orhan Gazi’ye karşı pek çok savaşta bulunmuş olan Kantakuzenos, içinde bulunduğu durumdan ötürü Orhan Gazi ile iyi ilişkilere girmek ve saltanat mücadelesinde kendisine bir dost edinmek amacındaydı. Bu amaç uğruna az da olsa Türkçe öğrenip Orhan Gazi’ye bir mektup yazmıştır. Bu mektubun akabinde ise birebir görüşme fırsatı bularak kendisiyle dost olmayı başarmıştır.
Orhan Gazi ile Kantakuzenos’un dostluğu ilerleyen yıllarda da devam etti. Kantakuzenos, genç kızı Teodora’yı Orhan Gazi’ye eş olarak vermek istedi. Orhan Gazi bu teklifi kabul ederek Kantakuzenos ile hem dost hem akraba olmuş oldu. Silivri’de 3 gün süren görkemli bir düğün ile Teodora ile evlendi (1346).
Kantakuzenos, taht için mücadele etmeye devam etmekteydi ve taraftarlarının da desteğini alarak kendisine sadık 1000 kadar atlı kuvvetle Bizans sarayına girmeyi başardı (1347). Yönetimi darbe ile ele geçirip mevcut hükümdar 5. Yannis Palailogos ile antlaşma yaparak ortak hükümdar oldular. Bu gelişme üzerine Orhan Gazi ile Kantakuzenos’un dostluğu iki ülkenin dostluğunu da beraberinde getirdi. Bu dostluk her iki taraf içinde memnuniyet vericiydi. Bizans, güney ve doğu sınırlarındaki komşusu olan Osmanlı Devletine güveniyordu. Osmanlı Devleti ise art arda gerçekleştirdiği fetihlerden sonra devlet teşkilatlanması ve fethedilen bölgelerin Türkleştirilmesine konsantre olabilecekti. Hatta Orhan Gazi, Kantakuzenos’un hükümdar olmasından sonra mahiyeti ile Bizans sarayına davet edildi. Kantakuzenos’un verdiği şenlikler süresince Bizans’da bulunan Orhan Gazi, aile efradı ile birlikte Üsküdar’da bir evde ikamet etti. Şenliğin sonunda Bursa’ya geri döndüğünde Osmanlı Devleti Bizans için barbar bir kavim olmaktan çıkmış, Orhan Gazi ise Bizans sarayında saygıyla ağırlanmış bir hükümdar haline gelmişti.
Orhan Gazi ile Kantakuzenos’un dostluğu Türk-Bizans ilişkilerinin müspet anlamda tırmanmasını sağlandı. Öyle ki çok uzun sayılmayacak bir süre önce Bizans topraklarına saldıran, hisarlarını kuşatıp tekfurlarını zapt eden Osmanlı, artık Bizans ile aynı safta savaşmaya başlamıştı. Batı sınırındaki sorunlardan bir türlü kurtulamayan Bizans, Kantakuzenos’un Orhan Gazi’den yardım istemesi üzerine Sırp Kralı 4. Duşan’a karşı giriştiği savaşta Süleyman Paşa komutasındaki 10 Bin askerle yardım etmiştir (1350). İlk teşebbüsünde başarılı olamayan Kantakuzenos, ikinci denemesinde de Orhan Gazi’den yardım istediğinde Süleyman Paşa bu kez 20 Bin kişilik bir ordu ile Bizans ordusunun saflarında yer almıştır. Aynı savaşın müteakip taarruzlarında ise 22 Osmanlı gemisi Meriç nehrinin ağzında ilk Avrupa seferine çıkmıştır.
Orhan Gazi için bu dostluk fütuhat sınırı olan Bizans’ın ötesine geçerek Trakya ve Balkanlara uzanabilme fırsatına dönüştü. Kantakuzenos, hükümdarlık ortağı olan Palailogos ile anlaşmazlığa düşmüştü. Palailogos, Sırplarla işbirliği yaparak Edirne’yi kuşatmış ve şehri ele geçirmişti. Kantakuzenos, damadı Orhan Gazi’den yardım isteyince Orhan Gazi, Bizans ordusuyla birlikte Edirne’yi kuşattı ve bir süre sonra da Meriç nehri kıyısında karşılaştığı Sırp-Bulgar ordusunu yok etti. Kantakuzenos, bu gayretlerinden ötürü Orhan Gazi’ye Çimpe Kalesini tahsis etmiştir. Süleyman Paşa, bu izbe ve çevresinde yerleşim bulunmayan bölgeyi hızla Türkleştirerek Karesi’den getirttiği pek çok Türk göçeri ve göçerlerle birlikte Ortadoğu’dan gelen Arap aileleri Çimpe Kalesi civarına yerleştirdi (1353). Böylece Rumeli’ye ilk Osmanlı göçleri başlamış, Osmanlı Devleti Rumeli hattındaki ilk kuvvetlerini konuşlandırmış oldu.
Osmalı’nın Rumeli’ye Çıkışı ve İlerleyişi
Kantakuzenos, basit bir teşekkür olarak düşündüğü Çimpe Kalesini vermekle ne denli büyük bir hata yaptığını anlayıp Süleyman Paşa’dan bölgeden çekilmelerini talep etmiş, hatta karşılığında 10 Bin altın teklif etmiştir. Ancak Süleyman Paşa bu teklifi reddedince Kantakuzenos, bu kez damadı Orhan Gazi’ye durumu iletmiştir. Orhan Gazi, önce kendisiyle İzmit’de görüşeceğini söylese de sonradan hastalığını mazeret olarak öne sürüp görüşmeye gitmeyince Çimpe Kalesi’nin geri alınması sürüncemede kaldı. Ardından büyük bir bunalıma giren Kantakuzenos, ortak hükümdar olduğu rakibi Palailogos’un tahtı ele geçirme girişimine karşı tahtından feragat edip bir manastırda keşiş hayatı yaşamaya karar verdi (1354). Böylelikle Çimpe Osmanlı’ya kalmış, Kantakuzenos’un hükümdarlıktan çekilmesi ile Bizans ile iyi ilişkiler son bulmuş, fütuhatın istikameti yeniden Bizans toprakları olmuştur.
Çimpe Kalesi, ekseriyetle çevresinde çok az yerleşim yeri bulunan, Rumeli hattındaki pekte önemli olmayan bir bölge ve kaleydi. Zaten pek önemsenmeyen bu bölge, 2 Mart 1354’de yaşanan şiddetli bir deprem nedeniyle büyük hasar görünce bölgede yerleşik bulunan Rumlar, taştan ve ağaçtan yapılmış evlerinin oturamayacak duruma gelmesi sebebiyle bölgeyi hızla tahliye etmeye başladılar. Bu deprem Çimpe kalesi civarına iskân etmiş olan Osmanlı tebaası için bir sorun teşkil etmiyordu. Zira daha çok keçe çadırlarda yaşıyorlardı. Gayrimüslimlerin bölgeyi tahliye etmeleri zaten bölgede yayılma politikası sürdürmekte olan Osmanlı tebaası için iskân edilecek yeni araziler ve haneler anlamına geliyordu.
Aslında ne Orhan Gazi, ne de Süleyman Paşa, Rumeli üzerinden fetihler yapmayı, tecrübe etmediği Avrupa steplerine cenk etmeyi ve iyi ilişkiler içerisine girilmiş olan Bizans’ı batı cenahından kuşatmış olmayı düşünmüyordu. Çimpe kalesi, belki Bizans’ın hasmı Bulgar ve Sırp toprakları üzerine yapılacak yağma akınları için bir istihkâm noktası olabilirdi ancak Rumeli, en azından Süleyman Paşa için fethedilmek istenen bir bölge değildi. Çimpe Kalesinin savaşsız elde edilmesi, ardından yaşanan deprem nedeniyle civar bölgelerdeki Bizans tebaasının bölgeyi terk etmesi ister istemez bir yayılma politikasına teşvik etmiş oldu.
Müteakip yıllarda Gelibolu ile Bizans surları arasındaki bölge giderek ve hızla göçer Türk boyları ile dolmaya başladı. Adeta suyun yolunu bulması, yamaçlardan derelere akması gibi Karesi’den, Bursa’dan, Yalova’dan Rumeli’ye Türk kitleleri akmaya başlamıştı. Süleyman Paşa, Gelibolu’da kendisine bir saray yaptırdı. Buradan da anlıyoruz ki Süleyman Paşa’nın garazı artık Rumeli toprakları olmuştur.
Kantakuzenos’dan sonra Bizans, Osmanlı Devleti için dost ya da müttefik bir devlet değil sınır komşusu bir devlet ve gaza edilebilir bir gâvur toprağı haline gelmişti. Önceleri boşalan yerleşim yerlerine göç ettirdiği göçerleri yerleştiren Süleyman Paşa artık içerisinde köylülerin yaşadığı topraklara da girmeye, hatta yağma yapmaya başlamıştı. Rumeli artık sahipsiz bir bölge değil fütuhat için uygun gâvur topraklarıydı. Bizans surlarının dışında yaşayan Bizans tebaası Osmanlı akınlarına canlarını kurtarmak ya da en iyi ihtimalle köle olmamak için surların ardındaki Bizans soylularına sığındılar. Süleyman Paşa, babası Orhan Gazi ve Dedesi Osman Gazi gibi fethettiği topraklardaki gayrimüslimleri bağrına basmıyor, topraklarını yağmalayıp savaş esiri yapıyor ve köle olarak satıyordu. Zira Rumeli Osmanlı İçin bir sınır boyu olmaktan çok sınır ötesi bir fütuhat fırsatıydı. Tüm bunlar olurken Bizans İmparatoru adeta uyuşmuşçasına tepkisiz kalıyor ve itidalli bir politika izliyordu. Haliyle Osmanlı için bu fırsatı geri çevirmek söz konusu bile olamazdı.
Süleyman Paşa, her ne kadar karargâhını Gelibolu’ya kurmuş ve Bizans üzerine akınlar yaparak garazını belli etmiş olsa da Orhan Gazi’nin göz bebeği ve en güçlü varisi olması hasebiyle omzundaki yük ağırdı. Elbette ki böyle yetenekli bir kumandan Rumeli gibi alelade bir istila hareketiyle kızağa alınamazdı. Osmanlı Devleti için tek cephe Bizans sınırları ve Rumeli değildi. Anadolu’daki hareketlilik yeni cephelerin ortaya çıkmasına sebep oluyordu. Doğu sınırlarındaki Eretna Beyliği ve Anadolu’da eşkıyalık yapmaktan geri durmayan Moğol artığı Tatarlar (Türkleşmiş Moğollar) Osmanlı için bir tehdit haline gelmeye başlayınca Süleyman Paşa için yeni görev yeri doğu hudutları oldu.
Osmanlı’nın doğu hududu yine bir Türk Beyliği olan Eretna Beyliği bulunuyordu. Eretna Beyliği iç karışıklıklar ve taht mücadelelerine sahne olunca ortaya çıkan keşmekeşten faydalanan Tatar kabileleri Osmanlı hududuna taarruz etmeye yeltenmişlerdi. Süleyman Paşa önce Tatarları bertaraf etti ve ardından ülkenin doğu sınırında idaresiz kalan Eretna topraklarının bir kısmını hâkimiyet altına aldı. Böylece Osmanlı sınırları doğu sınırında da yeni topraklar kazanmış oldu (1354).
Bizans ile İyi İlişkilerin Yeniden Gelişmesi
Osmanlı Devleti artık Avrupa hudutlarına dayanmıştı. Bu genç ve dinamik kuvvet hem Bizans’ı, hem Bizans’ın düşmanları olan Sırpları ve Bulgarları fazlasıyla korkutuyordu. Osmanlı Devletinin taarruzlarından korunmanın en kolay yolu ise Orhan Gazi ile dost olabilmekti. Bu minvalde önce Sırp Kralı ardından Bulgar Kralı elçiler gönderiyor, hediyelerle Orhan Gazi’nin dostluğunu kazanmaya çalışıyordu. Bizans ise yıllardır devam eden taht kavgalarıyla boğuşmaya devam ediyordu. Bizans tahtının imparatorluk payesini almış olan herkes hükümdar olabilmenin bir yolunu arıyordu. Tahtından olan Orhan Gazi’nin eski dostu Kantakuzenos, saltanat mücadelesinden tamamen bertaraf edildikten sonra (1354) bir anlamda mücadelesini oğlu Matyos’a devretti. İmparatorluk payesi almış olan Matyos, hükümdar olabilmek için Orhan Gazi’nin dostluğunu kazanması gerektiğini biliyordu.
Orhan Gazi, eski dostu Kantakuzenos’un oğlu Matyas’dan dostluğunu esirgemedi. Bulgarlara karşı girişilecek taarruzu ve Bizans’ın saltanat mücadelelerini yakından takip edebilmek Çimpi Kalesinin karşısında bulunan Abidos’a karargâhını kurdu. Matyas’ın kuvvetleri ile birlikte 5 Bin gaziden oluşan Türk birliği Bulgarlar üzerine taarruz ederek düşman ordu kumandanı Voichnas’ı esir alarak Bizans’a götürdü.
Bizans hükümdarı 5. Paleologos, elbette bu tehlikeli dostluk karşısında tepkisiz kalmadı. Paleologos’un Orhan Gazi’nin dostluğunu kazanmak için sunduğu teklif gerçekten reddedilebilir gibi değildi. Orhan Gazi’nin oğlu Halil, başıboş bir yağmacı olan Foçalı Kaletetos tarafından esir düşmüştü (1357) ve Orhan Gazi Foça’ya kadar giderek oğlunu geri almaya muktedir olamamıştı. Paleilogos, Orhan Gazi’ye oğlu Halil’i kurtarmaya ve kızı ile nişanlamaya söz vererek Orhan Gazi’nin dostluğunu kazanmayı başardı. Aydın Beyi’nin aracılığı ile 100 Bin altın ve görkemli unvanlar karşılığında Halil esaretten kurtarıldı. Söz verdiği gibi henüz 10 yaşında olan küçük kızı İrene’yi Bizans geleneklerine göre tanzim edilmiş muazzam bir merasimle Halil ile evlendirdi. Tıpkı Kantakuzenos gibi Paleologos da Orhan Gazi ile akraba olarak dostluğunu kazanmış oldu.
Süleyman Paşa ve Orhan Gazi’nin Vefatı
Osmanlı Devleti, Bursa ve Bilecik’den ibaret olan kesin devlet hudutlarını önce İznik, ardından İzmit ve Karesi boylarına kadar genişletmiş, ardından Rumeli’ye çıkarak Trakya hattından neredeyse Bizans surlarına kadar yaklaşmıştı. Her ne kadar Orhan Gazi’nin ilk yılları doğrudan kendi fütuhatları ile gerçekleşmiş olsa da yaşı ilerleyen Orhan Gazi, fütuhat vazifesini cengaver oğlu Süleyman Paşa’ya bırakmış, kendisi fetholunan İznik ve İzmit de imaretlerle, âlim ve ulamalarla meşgul olarak maneviyat merkezli bir hayat yaşamayı tercih etmişti.
Orhan Gazi’nin 6’sı erkek, toplam 8 çocuğu bulunuyordu. En büyük oğlu olan Süleyman Paşa, Orhan Gazi’den sonra devletin en güçlü şahsiyeti durumundaydı. Doğal olarak 3. Osmanlı Hükümdarı olarak görülüyordu. Ancak Süleyman Paşa, 1357’de beklenmedik ve amansız bir akıbete uğrayarak Hakk’a yürüdü. Her Türk beyi gibi ava meraklı olan Süleyman Paşa, bir sürek avında yaraladığı bir hayvanın peşinden giderken atının sendelemesi ile düşerek hayatını kaybetmiştir (1357). Süleyman Paşa’nın vefatından 2 ay kadar sonra yaşı hayli ilerlemiş olan Orhan Gazi’de hakkın rahmetine kavuştu (1358). Art arda yaşanan elim vefatların ardından Hükümdarlık makamına beklendiği üzere Orhan Gazi’nin 2. Oğlu Murad Bey geçmiştir
.
1. Murad Dönemi
29 Mayıs 2016 | Toplam Okunma: 95,866
1. Murad (Murad Gazi) önce ağabeyi Süleyman Paşa, ardından babası Orhan Gazi’nin vefatı üzerine muhtemelen ihtilafsız olarak tahta geçti. Tarihin kaydettiği bilgilerde Murad Gazi’nin tahta geçişi ile fazlaca detay bulunmasa da Orhan Gazi dönemini müşahede ettiğimizde hükümdarlığa namzet olabilecek başka bir şehzadenin bulunmadığını görüyoruz. Orhan Gazi, önemli seferlere ve fethedilen bölgelerin idaresine ekseriyetle büyük oğlu Süleyman Paşa’yı vazifelendiriyordu. Murad Gazi ise Süleyman Paşa’dan sonra İznik, İzmit ve Bursa gibi önemli şehirlerin idaresini üstlenerek Süleyman Paşa’dan sonra devletin yükünü omuzlayan bir diğer şehzade durumundaydı.
Orhan Gazi’nin sefer ve fetihlerinde Süleyman Paşa’yı vazifelendirmesinden de anlaşıldığı üzere halefi olarak Süleyman Paşa’yı tercih ettiğini ve kendisini bu minvalde hazırladığını görüyoruz. Ancak Süleyman Paşa’nın bir sürek avı macerasında geçirdiği elim kaza sonrası vefatı ile savaş ve idare tecrübesi bakımından sorumluluğun Murad Gazi’ye kaldığı görünmektedir.
1. Murad (Murad Gazi), her ne kadar ağabeyi Süleyman Paşa kadar cenk ve siyaset tecrübesine sahip olmasa da bu vazifeyi hakkıyla yerine getirmiş ve 30 yıllık hükümdarlığı döneminde Rumeli üzerine yaptığı fetihlerle devletinin sınırlarını Bosna Krallığının hudutlarına kadar genişletmiştir.
Edirne’nin Fethi (1360)
Murad Gazi, hükümdarlığının ilk evresinde Rumeli’de kazanılmış olan başarıları devam ettirme gayesiyle hazırlıklarına başladı. Önce Şahin Paşa’yı Lala (Sadrazam/Vezir) olarak atadı, ardından Osmanlı Devletine büyük hizmetlerde bulunan ve devletine 4 büyük sadrazam çıkartan Çandarlı sülalesinin ilk devlet büyüğü olan Bilecik kadısı Çandarlı Kara Halil Hayrettin Paşa’yı kazasker (Kadı Asker) yaparak kendisi seferdeyken devletin idare yükünü emniyete aldı ve Rumeli’ye doğru yola çıktı. Çandarlı Halil’e Hayrettin ismi Murad Gazi tarafından Edirne’nin fethinden hemen sonra verilmiş ve aynı tarihte sadrazam olarak atanmıştır.
Şahin Paşa ve Hacı İlbey’i yanına alarak ekseriyetle Karesi’den toplanan kuvvetlerle birlikte Gelibolu’ya geçti. Bu seferin hedefi Bizans’tan Edirne’ye giden ticaret yolunu kontrol altına almak ve buranın idaresini elinde bulunduran Birgos Büyükdükalığını (Akdaiopolis) fethederek mümkün olursa ardından Edirne’yi ele geçirmekti. Bu istikametle önce Banatoz hisarına ulaştı. Banatoz tekfuru karşı koymayarak hisarı teslim etti. Murad Gazi, hisarı ve tekfuru yerinde bırakıp itaat altına aldıktan sonra Çorlu hisarına ulaştı. Kendilerini koruyabilecek güce sahip olan Tekfur teslim olmayı reddedince zorlu bir çarpışmaya girişildi. Fethi pekte kolay olmayan Çorlu, tekfurun gözüne isabet eden okla ölmesi üzerine kolayca fethedildi ve yağma ile ganimetler pay edildi. Murad Gazi, Hisarı zapt etmek yerine tekrar kullanılmaması için surları yıkıp bertaraf etti. Ardından Misini hisarına ulaştılar. Misini tekfurun oğlu Murad Gazi’yi karşılayıp hisarın anahtarını teslim etti ve iyi muamele görebilmek gayesiyle kıymetli hediyeler sundu. Murad Gazi, hediyeleri gazilere pay edip yine tekfuru yerinde bırakarak seferin bir sonraki adımı olan Birgos’a ulaştı. Birgos tekfuru himayesindeki tebaa ile birlikte hisarı terk edip kaçtı. Murad Gazi bu hisarı da tekrar kullanılmasına mani olmak için ateşe verdi.
Daha fazlasını keşfedin
Edrene
Edirne
Göründüğü üzere hedef Edirne idi ve Edirne’ye ulaşana kadar fethedilen hisarların fethi önemli değildi. Bu nedenle ele geçirilen hisarların muhafazası için asker tayin edilmiyor, umulmadık bir saldırı ihtimaline karşı hisarlar kullanılamaz hale getiriliyordu.
Murad Gazi, fetih yolculuğunu birkaç koldan yürüterek zayıf tekfurları daha kısa zamanda bertaraf etmeyi amaçlıyordu. Kendisi Banatoz-Çorlu-Misini-Birgos hattından ilerlerken kumandanları Hacı İlbeyi Meriç ve Dimetoka’yı bertaraf etmiş, Gazi Evrenos Keşan’ı almış ve İpsala’ya ulaşmıştı. Murad Gazi Birgos’a ulaşınca Edirne’nin fethi için ilk eşik atlanmış oldu. Artık garaz Edirne’dir.
Aslında Edirne’nin fethi önce hisarın kuşatılması ardından uzun sürebilecek bir savaşa girişilmesi ile mümkün olacak gibi görünüyordu. Zira Edirne hükümdarının sarayı kaim bir tepenin üstünde bulunuyordu. Bu tepenin çevresi çift sıra dizilmiş kuvvetli surlarla korunuyor, surlar ise derin hendeklerle muhafaza ediliyordu. Böylesi bir hisarın fethi elbette kolay olmayacaktı. Bu minvalde Murad Gazi lalası Şahin’i önden Edirne’ye gönderdi. Kendisi de Hacı İlbeyi ve Gazi Evrenos ile birlikte Bulgarofiron (Babaeski) bölgesini ve Edirne istikametindeki birkaç küçük hisarı daha bertaraf etti. Murad Gazi, Edirne yolundaki küçük kalelerle uğraşırken tecrübeli bir kumandan olan lalası Şahin ilk taarruzlara başlamıştı.
Murad Gazi’den önce Edirne’ye gelen Şahin Paşa muharebenin ilk evrelerinde oldukça başarılı sonuçlar elde etti. Murad Gazi’de geldiğinde taarruz kuvvetlendi. Hacı İlbeyi ve Gazi Evrenos Meriç nehri kıyılarından şehre girmeyi başardılar. Yaşanan çarpışmalarda başkumandanı öldürülen Edirne Hükümdarı savaşı kazanamayacağına karar verip aile efradıyla birlikte sandala binerek Enez’e kaçtı. Hükümdarı kaçan, başkumandanı öldürülen Edirne, fazla karşı koyamadı ve hisar cebren ele geçirildi (1360). Edirne’nin fethi ile aynı zamanda Tekirdağ’da fethedilmiş oldu. Günümüzdeki Tekirdağ ili bu dönemde Tekfur Dağı olarak anılmaktaydı.
Daha fazlasını keşfedin
Edrene
Edirne
Bizans kaynaklarında bu fethin ihanet eden bir Rum’un Türkleri hisara alması sebebiyle gerçekleştiği ifade edilir. Ancak bu bilgiye itibar etmek doğru değildir. Zira Bizans tarihçileri, acı verici pek çok mağlubiyeti suni ihanet vakaları ile teselli etmeyi adet edinmiştir. Aynı suni vaka Bizans’ın fethi içinde mevzubahis edilmiştir. Bizans’ın fethinde de mağlubiyeti hain bir Rum köylüye mâl etmişlerdir. Batı literatüründe bile hem İstanbul’un hem Edirne’nin fethi ile ilgili kaynaklardan itibar edileni Osmanlı kronikleri olmuştur.
Edirne’nin fethi ile bu bölge Rumeli fetihleri için bir ileri karargâh ve fetih kapısı haline gelmiştir. Kaim surları ve şehri bereketlendiren Meriç Nehri Edirne’yi zaman içerisinde Osmanlı’nın en kıymetli şehirlerinden biri haline getirmiştir.
Günümüzde Edirne olarak isimlendirdiğimiz bölge batılı kaynaklarda Hadrianopolis olarak geçmektedir. Şehrin ismi, Roma hükümdarı Hadrianus’dan gelmekteydi. Hadrianus’un şehri anlamına gelen Hadrianopolis ifadesi zamanla Hadrene/Hedrene/Edrene olarak türemiş, 18. Yüzyılda Edirne ifadesi kalıcı olarak yerleşmiştir. Osmanlı kroniklerinde daha çok Edrenebol olarak geçmektedir.
Yeniçeri Ocağnın Kuruluşu (1361)
Yeniçeri Ocağının kurulması 1. Murat dönemine tekabül etmektedir. Bu fikir aslında Murad Gazi’ye ait değildir. Bu ocak bir bakıma birbirini tamamlayan tezahürlerin bir araya gelmesi ile kendiliğinden ortaya çıkmıştır.
Çandarlı Halil, Edirne’nin fethinden sonra kendisini ziyaret eden Karamanlı Rüstem adında bir molla ile görüşmüş, bu görüşmede Molla Rüstem, kendisine “Han'a verilmesi gereken onca malı neden yok yere harcadınız” şeklinde bir tenkitte bulunmuştur. Çandarlı, bu tenkit üzerine bu sözlerin aslını ve menşeini öğrendiğinde konuyu Murad Gazi’ye nakletmiştir.
İslam akidesinde savaşlarda elde edilen ganimetlerin beşte biri hükümdarın hakkıydı. Bu hakka humus adı veriliyordu. Bu akideden haberdar olmayan Murad Gazi, babasından gördüğü üzere ganimetleri ekseriyetle gazilerine pay ediyordu. Molla Rüstem’in ganimetlerin ve savaş esirlerinin beşte birinin Han’a verilmesi gerektiğini ve bunun tanrı buyruğu olduğu ifade etmesi üzerine humus âdeti Osmanlı’da yerleşmeye başladı.
Bu ganimet hakkı yalnızca para, altın ve eşyalardan oluşmuyordu. Aynı şekilde savaş esirleri içinde geçerliydi. Bu minvalde savaşta esir edilen oğlanların (genç erkeklerin) bir kısmı Murad Gazi’ye gönderilmeye başlandı. Fütuhat ve savaşların birbiri ardına yaşanıyor olması, esir sayısının hızla artmasına yol açıyordu. Bu esirler Türkçe bilmiyorlardı ve haliyle Müslüman da değillerdi. Çandarlı, esirlerin devşirilmesi için her birini Türk hanelerine dağıtıyor, böylece hem Türkçe öğreniyorlar ve Müslüman oluyorlar hem de Türk gelenek ve göreneklerini benimsiyorlardı. Bu yöntemle devşirilen esir oğlanlar, yaşları kemale erdiğinde askeri eğitime tabi tutularak Hanın hizmeti için vazifelendirilmeye başlandı.
Osmanlı Ordusu, bozkır kültüründe olduğu gibi göçer tebaadan toplanan gazilerden meydana geliyordu. Sefer sona erdiğinde bu gaziler dağılıyor ve evlerine geri dönüyorlardı. Muhtelif evrelerde bu toplanma-dağılma sürecini yönetilebilir hale getirmek maksadıyla tımar sistemi geliştirilmişti. Bu sisteme göre gaziler belirli bölgelerde ikame ettiriliyor, kendilerine tımar olarak verilen arazileri işleterek geçimlerini sağlıyorlar, gaza edileceği zaman kolayca tekrar toplanabiliyorlardı. Ancak hükümdarın ve devlet erkanının her daim muhafazası gerekiyordu.
Bir mollanın telkini ile esirlerden bir kısmının humus hakkı olarak hükümdara gönderiliyor, bu esirler istifade edilebilir hale gelmesi için Türk tebaaya veriliyor, Türkleşen ve Müslüman olan bu gençlerin ise başıboş kalmaması gerekiyordu. Aynı zamanda da Hükümdarın her daim himayesinde bulunan bir askeri kuvvete ihtiyaç vardı. Bu tevafuk yeniçeri ocağının temellerini oluşturdu.
Önceleri bu devşirilmiş oğlanlardan oluşan askeri birime Ezel Çeri adı verilmişti. Bu ifade bir süre sonra Yeni Çeri olarak değiştirildi. Sayılarının giderek artması zaman içerisinde Osmanlı devletinin en kadim güç unsuru haline gelmelerine yol açtı. Çeriler diğer gaziler gibi bir aile mensubu değildiler. Anne ve Babaları yoktu. Bu da onları hayatlarını gaza yoluna adayan birer asker yapmıştı.
Yeni Çeriler, bulundukları çağın özel kuvvetler birimiydi. Hayatları savaş sanatı üzerine kurulmuş, gaza ve fetih için yaşayan bu askerler, ilerleyen yüzyıllarda Avrupa’nın korkulu rüyası olacaktır.
Daha fazlasını keşfedin
Edirne
Edrene
Filibe ve Gümülcine’nin Fethi (1363)
Murad Gazi, Edirne’nin fethinden sonra çevre cenahların güvenliğinin tahsis edilmesi maksadıyla Lalası Şahin’i Zağra ve Filibe’ye, Gazi Evrenos’u da İpsala’ya sefere gönderdi. Her iki kumandan da fethettikleri bu hisarlara yerleşerek uçbeyi oldular. Aynı yıl Gümülcine de fethedildi (1363). Bu fetihlerin ehemmiyeti bulundukları bölgelerin sahip olduğu stratejik önemdi. Gümülcine – Edirne – Birgos - Bizans güzergâhı Avrupa ile Bizans arasındaki ticaret hattı durumundaydı. Balkanlardan gelen tacirler, Bizans surları ardında yaşayan kalabalık Bizans halkına hububat ve erzak taşıyarak ticaret yapıyordu. Bu ticaret hattının ele geçirilmesi Bizans için büyük bir tehdit olacak ve haliyle siyasi koz olarak kullanılabilecekti. Bunun yanında ticaret hattından elde edilecek gelir devlet için önemli bir gelir yanağı oluşturacaktır.
Bu fetihlerin bir diğer önemi de Osmanlı’nın Batı politikalarını etkilemiş olmasıdır. Gümülcine hattına kadar yayılan Osmanlı Devleti Bulgar ve Sırp krallıkları ile sınır komşusu durumuna geldi. Gerek Bulgarlar gerekse Sırplar Bizans’ın eski düşmanlarıydı. Dolayısıyla hem Bizans Sırp ve Bulgarlara karşı Osmanlı ile iyi geçinmek istiyor hem de Bulgar ve Sırp krallıklar Bizans’a yapılacak bir taarruzu hevesle bekliyorlardı. Bu resme baktığımızda herkesin Osmanlı ile dost olmak istediğini görebiliyoruz.
Sırpsındığı Savaşı (1364)
Osmanlı Devletinin Rumeli hattındaki ilerleyişi ve fethettikleri bölgeyi hızla Türkleştirmeleri Balkan krallıklarını tedirgin etmeye başlamıştı. Önceleri Kadim düşmanları Bizans’a karşı birlik oluşturabilmek gayesiyle Osmanlı Devleti ile iyi ilişkiler içerisine girmeye çalışsalar da Osmanlı’nın böyle bir dostluğa ihtiyacı olmadığını fark edip günün birinde Gazileri hisarlarının önünde göreceklerini anlamışlardı. Bu minvalde tedirgin olan tüm balkan krallıkları ittifak kurarak büyük bir ordu teşkil ettiler ve Edirne’ye doğru yola çıktılar.
Bu ittifak aynı zamanda doğrudan Osmanlı Devletine karşı girişilen ilk Haçlı Seferi olma özelliğini taşır. Zira bu ittifak Papa 5. Urban’ın çabalarıyla bir Hıristiyan ittifakı olarak ortaya çıkmıştır. Bu ittifakta Bulgar ve Sırp Krallıklarının yanında Macar Krallığı ile Eflak ve Boğdan Prenslikleri de yer alıyordu. Kurulan bu kuvvetli ordunun sayısı 30 Bin olarak kroniklere geçmiştir. Ordunun başında ise Macar Kralı Layos bulunuyordu.
Daha fazlasını keşfedin
Edrene
Edirne
Murad Gazi, bu durumu haber aldığında Karabiga’nın fethiyle meşguldü. Karabiga, bir dönem Bizans’a hizmet eden ancak sonradan isyan eden Katalanlı paralı askerler tarafından idare edilmekteydi. Marmara denizinin güvenliği ve Gelibolu hattının emniyeti açısından bu asi deniz haydutlarının bertaraf edilmesi gerekiyordu. Kendisi Karabiga’yla meşgul olduğu için Şahin Paşa'ya düşmanları yavaşlatma vazifesi verdi.
Haçlılar Meriç ırmağına kadar yaklaşmışlardı. Buradan Edirne’ye ulaşmaları sadece 2 günlük sürecekti. Şahin Paşa, bu süreyi uzatmak için Hacı İlbeyi’nin emrine bir kısım gazi verip ilerleyişlerini yavaşlatmayı amaçladı. Hacı İlbeyi yola çıkınca Haçlı ordusunun Meriç yakınlarında konakladığını ve zafere kesin gözüyle bakan haçlı ordusunun bir kısmının sarhoş bir kısmının ise uykuda olduğunu gördü. Kendisine verilen emir Meriç ırmağını geçmelerini yavaşlatmak ve mümkünse engellemekti. Ancak inisiyatif kullandı ve düşmanı gafil avlamak için eline geçen bu fırsatı değerlendirdi.
İlbeyi, gecenin ilerleyen saatlerini bekledi ve gazilerine ikişer meşale taşıtarak olduğundan daha kalabalık görünmelerini sağladı. Bunun yanında Mehter takımını da hazır ederek düşmana ansızın bir şok yaşatabileceğini düşündü. Düşmana hiç beklemediği bir zamanda ve gece karanlığında, üstelik hiç beklemedikleri bir cenahtan; Meriç’i çevreleyen bataklıklardan geçerek saldırdılar. Haçlı Ordusu, önce Mehter marşının gür sesiyle gaflet uykularından uyandılar. Bu ses atları ürkütmeye yetmişti. Ardından meşaleleri gören haçlı askerleri Osmanlı Ordusunun tüm kuvvetiyle üzerlerine geldiğini sanarak büyük bir keşmekeş yaşadılar. Kaçarken birbirini ezen haçlıların birçoğu Meriç nehrinin azgın akıntısına dalarak nehrin karşısına geçmeyi umarak boğuldular. Kaçmayı başaranlar ise Hacı İlbeyi tarafından yakalanarak yok edildi. Macar Kralı Layos ise canını zor kurtardı (1364).
Tarihe Sırpsındığı olarak geçen bu savaşta 5 devletten teşkil edilmiş 30 Bin kişilik muazzam bir ordu, Hacı İlbeyi komutasındaki birkaç bin hafif süvariye karşı utanç verici bir yenilgiye uğradılar. Bu savaş neticesinde Meriç nehri Osmanlı’nın kontrolüne geçti. Macarlar Balkanlardaki tartışmasız üstünlüğünü kaybetti, Bulgarlar ise vergiye bağlanarak itaat altına alındı.
Daha fazlasını keşfedin
Edirne
Edrene
Bu savaşın en vahim neticesi ise baş aktör olan Hacı İlbeyi’nin akıbeti olmuştur. Şahin Paşa, Hacı İlbeyi’nin muazzam başarısı karşısında padişah nezdinde küçük düşmüş oldu. Ve tabii ki başarılı olsa da bu başarısı Şahin Paşa'nın emrini yerine getirmeyip inisiyatif kullanması sayesinde olmuştu. Şahin Paşa, bu ihtiraslar neticesinde Hacı İlbeyi’ni zehirleyerek öldürmüştür (1365). Hacı İlbeyi’nin aile efradı Gazi Evrenos’un tavsiyesiyle Kırımşa’ya göç ettirilmiştir. Bu aile 1924 yılındaki Türk-Yunan Mübadelesi ile Anadolu’ya gelmişlerdir.
(Sırpsındığı Savaşı, tarih kaynaklarında farklı şekilde neşredilmiş, farklı tarihlerle literatüre girmiştir. Bu kaynak çeşitliliği sebebiyle önceleri iki ayrı savaş yaşandığı düşünülmüş (Sırpsındığı ve Çirmen) ardından savaşın seyrinin aynı olması hasebiyle bu görüşten vazgeçilmiştir. Batılı tarih kayıtlarında bu savaşın 1371 yılında yapıldığı ifade edilmekte ancak bu kayıtlar da tutarlılık arz etmemektedir. Zira Papa 5. Urban 1370 yılında vefat etmiştir.)
Haçlı Seferi ve Gelibolu'nun Kaybedilmesi (1366)
Giderek yükselen Osmanlı tehdidine karşı yeniden bir haçlı seferi düzenlemek arzusunda olan Papa 5. Urban, nihayet ittifaklar tesis edip orduyu teşekkül etti ve Kıbrıs Krallığı, Macaristan, Sırp ve muhtelif küçük çaplı kuvvetlerden oluşan haçlı ordusu 1 Temmuz 1366'da Trakya'ya girdi. Haçlı ordusu hem kara gücü hem de sahip olduğu donanma sayesinde Gelibolu'ya kadar herhangi bir direnişle karşılaşmadılar. Zira Osmanlı Devletinin bir donanma kuvveti bulunmuyordu. Her ne kadar Karesi beyliğinden bir dönem geçici olarak temin ettiği küçük çaplı bir donanma bulunsa da Karesi beyinin vefatından sonra bu donanma dağılmıştı. Kalabalık haçlı ordusu, taş ve ahşap evlerden ibaret olan Gelibolu'nun kıyı kesimlerini kolayca ele geçirdiler. Gaziler Gelibolu kalesinde mevzi alarak taarruz eden haçlı ordusuna ağır kayıplar verdirmeyi başarsalar da surlarda açılan bir gedik nedeniyle daha fazla direnemeyeceklerini anlayarak geri çekildiler.
Gelibolu'nun kaybedilmesinden sonra bu bölge Avrupa'dan gelen tüccarlar tarafından iskan edildi. Latin, Fransız, Alman ve İngiliz tüccarların bölgeye yerleşmesinden sonra Gelibolu 14 Haziran 1367'de Bizans'a bırakıldı. Gelibolu, Bizans için pekte ehemmiyet arz eden bir bölge değildi. Ancak Osmanlı için Balkanlara açılan kapı ve bir ileri karakol vazifesi gören önemli bir tahkim noktasıydı.
Murad Gazi Gelibolu'yu geri alabilmek için Rumlarla karşı karşıya gelemezdi. Zira Gaza için garaz Balkanlar hattıydı. Rumlarla geliştirilen iyi ilişkiler devam ettiği müddetçe Osmanlı Balkanlar üzerinde etkisini arttıracak, böylece Osmanlı gazalarına devam edebilecek, Bizans ise batıdan gelmesi muhtemel tehditlere karşı emniyette olacaktı. Bu ortak menfaatler doğrultusunda gecikmeli de olsa karşılıklı mutabakata varıldı ve Bizans Gelibolu'yu Osmanlı'ya bıraktı (1379).
Bulgarların Vasallaştırılması (1368)
Murad Han, Balkanlar üzerindeki varlığını siyaset, tehdit ve caydırıcı taarruzlarla güçlendiriyordu. Zamanla Balkanları kontrol altında tutan Sırp, Bulgar, Makedon ve Macar krallıklarının gerek kendi içinde gerekse Bizans'a karşı tutumları zayıflamalarına sebep olunca şartlar olgunlaşmış, Balkanlar üzerine yeniden kuvvetli bir taarruz etme zamanı gelmiş oldu. Murad Gazi, Haçlı ordularının Gelibolu'yu ele geçirmesi üzerine seferlerini bir süre için erteleyerek Edirne ve Dimetoka'nın imarı ile meşgul olmuştu. Haçlıların Gelibolu'yu Bizans'a bırakmaları ile Balkan seferlerinin önü yeniden açıldı.
Balkanlardaki ilk hedef Bulgarların yönetiminde bulunan ve sınır hattını teşkil eden Kızılağaç - Süzebolu sahası oldu. Sırasıyla Kızılağaç, Yanbolu, İhtiman, Samakov, Aydos ve Süzebolu fethedildikten sonra fetih sahasının genişlemesi amacıyla Bizans'a bağlı uzak yerleşim alanlarından olan Hayrabolu, Pınarhisar, Vize ve Kırklareli hakimiyet altına alındı.
Murad Gazi'nin hızlı ve kesin galibiyetlerle şehirlerini ele geçirdiği Bulgar Kralı İvan Şişman, barış sağlamak amacıyla kız kardeşi Prenses Mara'yı Murad Han'a eş olarak takdim etti ve Osmanlı hakimiyetini kabul etti. Böylece Bulgar Krallığı Osmanlı hakimiyeti altına girmiş vasal, bağımlı ve hizmetkar bir devlet haline geldi. Daha önce Sırpsındığı savaşı ile Sırplar sindirilmiş, ardından da Bulgarlar vasallaştırılmış oldu. Böylelikle Osmanlı'nın batı hudutlarındaki hakimiyeti kesinleşti. Bu tarihten sonra Trakya kadim bir Türk yurdu haline gelmiştir.
Daha fazlasını keşfedin
Edrene
Edirne
Bizans'ın Vasallaşması (1372)
Osmanlı'nın Balkanlar üzerindeki hakimiyetinin güçlenmesi Sırplarla ve Bizans'ı ortak bir paydada buluşturmayı başardı. Papa 5. Urban'ın teşebbüsleri ile Venedik, Cenova, Kıbrıs, Aragon, Yunanistan yarımadasında bulunan Latin Krallar ve Bizans, temsilcileri aracılığıyla toplantılar yaparak yükselen Osmanlı tehdidine karşı çözüm yolları arayışına girdiler. Ancak Papa'nın 1370'de ölümü üzerine bu tevessül sonuçsuz kaldı. Hem Sırpların hem de Bulgarların ağır mağlubiyetlerle bertaraf edilmesi Bizans için başlı başına bir politik kırılma sebebi oldu. Önceleri Rumeli gazaları hasebiyle ikinci bir cephe oluşturmak istemeyen Osmanlı Bizans ile iyi ilişkilerini korumayı yeğliyordu ancak Sırp ve Bulgarların bertaraf edilmesi hatta vasallaştırılması Bizans'ın konumunu değiştirmişti. Papalığın Bizans'a bir fayda sağlayamayacağını anlayan İmparator Yannis, siyasi dengeler içerisindeki yerini sağlamlaştırmak amacıyla Murad Gazi'ye tabi olduğunu bildirdi. Bununla da kalmayarak akıbetinin Sırp ve Bulgarlar gibi olmasından çekinerek Osmanlı vasallığını kabul etti. Bizans daha öncede vergiye bağlanmıştı ancak vasallaşması başlı başına bir vaka olarak tarihe geçmiştir. Zira vasallık gereği ordusu ile seferlere katılmayı gerekli kılıyordu. Elbette bu karar bir zaruret gereğiydi. Zira Bizans İmparatoru Yannis, Papa'ya gönderdiği mesajda bunun geçici bir barış olduğunu, Macarların harekete geçmesi durumunda yeniden Osmanlılara karşı ittifak kurabileceklerini ifade ediyordu. Ancak umulduğu gibi olmadı. Papa, Osmanlılara karşı ciddi bir mukavemet teşkil edemedi ve Türk tüccarlar Bizans'a akın etmeye başladı. Tebriz'den İstanbul'a gelen bir piskopos, tanık olduğu bu durumu "Türkler adeta İstanbul'u işgal etmişler" şeklinde ifade etmiştir.
Bu politik gelişmeler doğrultusunda Balkanlar üzerindeki gaza akınları yeniden başladı. Şahin Paşa, önce Rilya dağı eteklerindeki bölge halkını itaat altına alarak Sofya'ya giden yolunu açtı, ardından Köstendil'e yürüyerek sefer güzergahı üzerindeki bazı stratejik bölgeleri işgal etti. Murad Gazi ise sefer için hazırlıklarını tamamlayarak Bursa'dan yola çıkarak Velbuyd hisarını kuşatma altına aldı. Tekfur boyun eğerek hisarı teslim etti. Artık garaz Selanik'dir. Bizans ordusu, bu seferlerde vasallığın gereği olarak Osmanlı ordusunun içerisinde yer almıştır. Murad Gazi, sefer güzergahında bulunan Selanik'i kuşatmaya teşebbüs etti, ancak şehrin düşündüğünden çok daha büyük olması ve kuşatma için gerekli tahkimi sağlamanın mümkün olmayacağını görmesi üzerine kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldı.
Savcı Bey İsyanı (1373)
Murad Gazi, son seferlerinin ardından Bursa'ya dönmeyip Rumeli'de kalmıştır. Bu süre zarfında Başkent olan Bursa'nın idaresini en küçük oğlu Savcı Bey'e teslim etmişti. Savcı Bey, en küçük şehzade olması hasebiyle saltanat sırasının kendisine gelmeyeceğini biliyordu ve tahtı ele geçirmek için isyana tevessül etti. Kendisi gibi taht varisi olan İmparator Yannis'in oğlu Andronikos ile gizli bir ittifak yaparak isyan hazırlığına girişti. Bu durumu haber alan Murad Gazi, ordusu ile isyancı şehzadelerin üzerine yürüyerek Apikridum mevkiinde isyancı orduyu mağlup etti. Ancak Savcı Bey, mahiyetindeki kuvvetlerle birlikte kaçmayı başardı. Andronikos teslim olup babasından af dilemeye gitse de Savcı Bey, tahtı ele geçirme hayalinden vazgeçmedi. Mahiyetindeki kuvvetlerle birlikte Dimetoka hisarına sığındı. Burada 10 ay kadar saklanmayı başarsa da nihayetinde yakalanarak Bursa'ya getirildi.
Savcı Bey henüz 14 yaşındaydı. Murad Gazi, kendisine tavsiyelerde bulunup itaat etmesini telkin etti. Ancak Savcı Bey, boyun eğmeyerek Murad Gazi'yi hiddetlendirecek sözler sarf etti ve nihayetinde "nur-ı basıradan mechur" ile cezalandırılarak gözlerine mil çekildi. Bir süre sonra ise yine Murad Gazi'nin emriyle boğduruldu. Nizamı yeniden tertip edince Edirne'ye geçti ve burada yeni seferlerin hazırlıklarıyla meşgul oldu. Murad Gazi'nin asi oğluna uyguladığı ceza, diğer isyancı Andronikos'un akıbetine ilham oldu. Yannis, bu kadar ağır olmasa da merhamet gösterip oğlunun gözlerine kızgın sirke döktürerek cezalandırdı.
Yeniden Balkan Seferleri (1373)
Murad Gazi, Edirne'ye geçtikten sonra yeniden sefer hazırlıklarına koyuldu. Kendisiyle birlikte Edirne'de bulunan Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa ile Rumeli'ye indi. Çandarlı Paşa ve Gazi Evrenos'a Serez üzerine gaza emri verdi. Şahin Paşayı ise Batı Bulgarlarının üzerine gönderdi. Gazi Evrenos sırasıyla Buri, İskeçe ve Marulya'yı savaşmadan teslim aldı. Çandarlı Paşa ise Serez'i alamadı ancak şehri kuşatarak abluka altına aldı. Şahin Paşa ise Bulgarları itaat altına aldı ve nihayetinde Batı Bulgarları da vasallığı kabul ederek vergi verip Osmanlı ordusunda hizmet etmeyi kabul etti.
Murad Gazi kışı Rumeli'de geçirdi ve Timurtaş Paşa'yı Balkanların beylerbeyi yaparak Bursa'ya döndü. Bu seferlerde elde edilen kazanımlar ve tabiî ki Timurtaş Paşa'nın idare kabiliyeti ile Balkanlarda müstakil bir Osmanlı nizamı yerleşmiş oldu. Osmanlı ordusu, vasallığı kabul eden yerel hükümdarların itaati ile güçlendi. Ordu hem Müslüman hem Hristiyan askerlerden oluşur duruma geldi. Gayrimüslim askerlerin sadakatleri kendilerinin tımar sistemine dahil edilmesiyle ödüllendirildi. Birbirleri ile çekişen ve sürekli savaşarak bitap duruma düşen gayrimüslim ahali artık huzur, güven ve sefahat içerisinde yaşamaya başlamıştı. Öyle ki, artık Balkanların savunması için Bursa'dan bir desteğe ihtiyaç duyulmuyordu. Bu bölge doğrudan Osmanlı toprağı sayılmıyordu aslında. Balkan toprakları biistiklaldi yani bölge yerel halklara aitti ancak idare Osmanlı tarafından sağlanıyordu.
Önemli Reformlar (1373 - 1379)
Osmanlı, fütuhatta muvaffak olabildiği hemen her hükümdarın döneminde bir evrede seferler ve fetihlerle topraklarını genişletmiş diğer bir evrede devletleşme ve olgunlaşma sürecine girerek yapılanmalara gitmiştir. 1373-1379 yılları arası da bir devletleşme ve olgunlaşma dönemi olmuştur. Rumeli hattında elde ettiği başarılar ve Bizans üzerinde kurduğu tahakküm ile Anadolu beylikleri içerisinde daha güçlü ve üstün duruma gelen Osmanlı ya teveccüh ve biat hızla artmaya başlamıştı. Bu minvalde gaza, hizmet ve geçim gayesiyle Osmanlı ordusuna katılmak isteyen Arap ve Acemler sipahi oğlanlarına kabul edilmeye başlandı. Bu gelişme, Osmanlının Türk Devleti olmaktan İslam Devleti olmaya meyletmeye başladığının bir göstergesi olarak da yorumlanabilir.
Bir diğer değişiklik ihtiyacı da tımar sisteminde olmuştur. Askerlerin gaza dışında geçimliğini sağlamak amacıyla tahsis edilen araziler, gazinin vefatı durumunda başka bir gaziye tahsis ediliyordu. Bu durum zamanla hoşnutsuzlukla karşılanmaya başlanınca tımar edilen arazilerin vefat eden gaziden geride kalanlara miras yoluyla devri uygulamasına geçildi. Böylece tımar sistemi gaziler ve aile efratları için yegane gelir kaynağı durumuna geldi.
Balkan toprakları Timurtaş Paşa'nın idari kabiliyetleriyle ihya olmaya başlamış, zamanla güçlenerek kendi askeri gücü ile ayakta durabilen bir uç beyliği haline gelmişti. Ülkenin batı sınırları emniyetteydi. Murad Gazi Bursa'da devletin idari ve siyasi gelişimiyle ilgileniyor, askeri açıdan ihya olan devleti siyasi ve idari bakımdan olgunlaştırmakla meşgul oluyordu.
Osmanlı itidalle devam eden gelişim ve olgunlaşma sürecini yaşarken Bizans yine saltanat mücadeleleriyle meşgul oluyordu. Savcı Bey ile birlikte hareket edip isyan eden ve tahta geçmeye teşebbüs eden Andronikos iyileşmiş, Cenevizliler ve muhtemelen Murad Gazi'nin doğrudan ya da dolaylı desteği ile tahta geçip babası 5. Yoannes ve oğullarını zindana attırmıştı. Andronikos, bu destekleri karşısında Cenevizlilere Bozcaada'yı (Tenedos), Osmanlıya ise Gelibolu'yu teslim edecekti. Beklendiği gibi de oldu. Her ne kadar Cenevizliler teslimi beklemeden adayı işgal edince anlaşmazlık çıksa da Gelibolu Osmanlıya bırakıldı. (Haziran 1379). Murad Gazi, Gelibolu'yu aldıktan sonra Bizans politikasını eski dostu olarak gördüğü 5. Yoannes lehine değiştirdi ve hapisten kaçan devrik hükümdarı destekleyerek tahta çıkmasını sağladı. Tahtına yeniden kavuşan Yoannes, bu desteğin karşılığında ödediği verginin tutarı attırdı ve Alaşehir'i (Manisa) Osmanlı'ya bırakıldı.
Diplomatik Fetihler
Osmanlı'nın Anadolu beylikleri içerisindeki itibarı gün geçtikçe artıyordu. Zira Anadolu beyleri birbirleriyle çekişip zayıf düşerken Osmanlı Rumeli hudutlarına dayanmış cenk ediyor, elde ettiği ganimetlerle, hükmettiği kadim şehirlerle devletli olma yolunda hızla ilerliyordu. Haliyle diğer beylikler Osmanlı ile iyi ilişkiler kurmaya gayret ediyor, olası anlaşmazlıkları Osmanlı ile kurdukları dostluklar sayesinde çözmeyi ümit ediyorlardı. Bu minvalde Germiyan Beyi Süleyman, Murad Gazi ile ittifak kurmak ve dostluğunu pekiştirmek gayesiyle kızı Sultan Hatun'u Şehzade Bayezid ile evlendirmeye tevessül etti. Murad Gazi münasip gördüğü üzere düğünü diplomatik bir hamle olarak kullandı ve aynı coğrafyayı paylaştığı Anadolu beylerini davet ederek hem kudretini hissettirdi hem de beylikler arasındaki siyasi dengeleri şekillendirdi.
Bursa'da tertip edilen düğüne Karamanoğulları, Hamidoğulları, Menteşoğulları, Saruhanoğulları, Aydınoğulları , Kastamonu Beyliği hatta Mısır Sultanı dahi davet edildi. Tüm davetliler davete icabet ederek kıymetli hediyeler sundular. Murad Gazi, kendisine sunulan bu çok kıymetli olan hediyeleri büyük bir alicenaplık göstererek elçilere dağıttı. At ve köle gibi taşınması güç hediyeleri ise uçbeyi Gazi Evrenos'a verdi. Hediye edilenlerden artan ve hediye edilmesi münasip olmayan eşyalar ve paraları (filori) ise ihtiyaç sahiplerine ve ahaliye pay ettirdi. Murad Gazi'nin bu tavrı kendisine duyulan hayranlık ve saygıyı pekiştirdi.
Germiyanoğulları Beyi Süleyman, Kütahya, Simav, Eğrigöz ve Tavşanlıyı kızına çeyiz olarak sundu. Böylece bu şehirler diplomasi yoluyla hakimiyet altına alınmış oldu. Germiyan Beyinin Murad Gazi ile dostluk kurmasındaki esas amaç Karamaoğulları ile aralarındaki anlaşmazlıkta Osmanlı'yı dost edinebilmekti. Zira Karamanoğulları, Hamidili topraklarını ele geçirmek istiyor, Germiyanoğulları ise Karamanoğullarına karşı Hamidili Beyi'ni destekliyordu. Germiyanoğulları, Osmanlı ile kurduğu ittifak sayesinde Karamanoğulları tehdidine karşı kendilerini güvenceye almış olacaklardı. Bu dostluk sayesinde kıymetli araziler Osmanlı topraklarına katıldı ve Germiyanoğulları Karamanoğulları tehdidine karşı kendilerini güvenceye aldı (1381).
Anlaşmazlığa konu olan ve Hamidili Beyi Hüseyin'in hüküm sürdüğü vilayetler Karamanoğulları tarafından kendi toprakları olarak görülüyordu. Bu durumdan istifade etmek isteyen Murad Gazi, Hamidili Beyi ile anlaşma yaparak ücreti karşılığında bu vilayetleri satın almak istedi. Murad Gazi'yi reddedemeyen Hamidili Beyi bu anlaşmayı kabul etmek zorunda kaldı. Kısa süre sonra Akşehir, Beyşehir, Seydişehir, Yalvaç, Karaağaç ve Isparta vilayetleri askeri kuvvetler teşkil edilerek teslim alındı ve Osmanlı hakimiyeti altına girdi. Osmanlı İç Anadolu'nun çok önemli vilayetlerini sulh ile fethetmişti ancak bu durum Karamanoğulları'nın bir tehdit unsuru haline gelmesine yol açtı. Murad Gazi, bu husumetin önüne geçmek amacıyla kızı Nefise Hatunu Karamanoğulları Beyi Alaeddin Ali ile nişanladı. Ancak Karamanoğlu Beyi Alaeddin Ali, Osmanlı hakimiyetine girse bile bu topraklardan vazgeçmedi. Zira birkaç yıl sonra (1385) Murad Gazi Balkanlarda seferde iken bölgeyi ele geçirmeye teşebbüs edecek, mağlup olup hanımı Nefise Hatun'un babasından af dilemesi sayesinde canını kurtaracaktır.
Anadolu Beylikleri ile diplomatik ilişkilerin bir diğer cenahı da Amasya ve Kastamonu beylikleridir. Anadolu'nun ipek kervanı olarak kabul edilen Tebriz-Tokat-Amasya-Bursa hattı Osmanlı ekonomisi için büyük öneme sahipti. Bu güzergah üzerinde yaşanan tüm siyasi gelişmeler dolaylı olarak Osmanlı'ya temas ediyordu. Sivas bölgesinde hüküm süren Kadı Burhaneddin, Kastamonu Beyliğinin hakimiyeti altında olan Amasya'yı ele geçirmek için siyasi ve askeri hamleler yapmaktaydı. Bu minvalde Amasya Emiri Hacı Şadgeldi'yi öldürtüp şehri kuşatma altına aldı. Amasya Emirinin oğlu Ahmed, babasının öldürülmesi üzerine Murad Gazi'ye sığındı. Kastamonu Beyi Bayezid'in oğlu Süleyman da aile içi husumetler sebebiyle babası ile düşman olmuştu. Süleyman da babasının gazabından korunmak için Murad Gazi'ye sığınmıştı (1384). Tüm bu gelişmeler Murad Gazi'yi bölgedeki dengelerin bir unsuru haline getirdi. Kastamonu beyinin oğlu Süleyman'ın emrine bir ordu vererek onu Kastamonu'ya gönderdi. Kastamonu Bey'i Bayezid, diğer oğluyla birlikte Sinop'a kaçtı. Böylelikle Süleyman, Murad Gazi'nin desteği ile Kastamonu Beyliğinin başına geçti. Süleyman'ın sadakati pekiştirmek kardeşi Süleyman Paşa'nın kızı Sultan Hatun'u kendisi ile evlendirerek akrabalık bağı kurdu. Böylelikle Kastamonu Beyliği de Osmanlı'nın itaati altına ve hizmetine girmiş oldu.
Murad Gazi'nin Anadolu'nun güçlü beylerinden bir olan Kadı Burhaneddin'e karşı hamlesi ise Memlük Sultanı Berkuk ile ittifak kurmak oldu. Memlük Sultanı ile Kadı Burhaneddin arasında evvelden gelen bir husumet bulunuyordu. Murad Gazi'nin Berkuk ile ittifakı Kadı Burhaneddin'i sindirmeye yeterli oldu. Zira olası bir anlaşmazlık durumunda iki cephede birden savaşabilecek gücü bulunmayan Kadı Burhadeddin, bu ittifaktan sonra Osmanlı aleyhine herhangi bir teşebbüste bulunamamıştır.
Arnavutların Vasallaştırılması (1385)
Murad Gazi, Anadolu'daki meseleleri yoluna koyduktan sonra yeniden Edirne'ye geçti. Anadolu'dan hizmet ve gaza için orduya katılan gaziler için tımar arazileri ve fütuhata ihtiyaç artmıştı. Ancak Sırp prensliklerin ittifak kurması ve Macar Kralının desteğini alması durumunda önemli bir mukavemetle karşılaşmaları söz konusu olabilirdi. Sırp prensler içerisinde en güçlü olanı Knez Lazar diğer prenslikleri bir araya getirmekte muvaffak olamasa da Macar Kralı Luiz ile ittifak kurmayı başarmıştı. Ancak Luiz'in ölümü üzerine (1382) bu tehditte ortadan kalkmış oldu. Artık fetih güzergahının Arnavutluk sınırlarına kadar uzanması mümkün oldu.
Bu minvalde fethedilecek yeni araziler için veziri Hayreddin Paşa'yı vazifelendirdi. Hayrettin Paşa ve Gazi Evrenos Borı, İskete, Marula'yı, Lala Şahin Paşa ise Dırama, Zihne ve Sirez'i aldılar. Ardından her iki kuvvet birleşerek Karafirye'yi köy ve bucaklarıyla birlikte ele geçirdiler. Fethedilen topraklar tımar erlerine pay edilip himaye altına alındı.
Fethedilen toprakların kalıcı bir üs olarak kullanılabilmesi için bölgenin hızla Türkleştirilmesi gerekiyordu. Bu doğrultuda yoğunlukla Manisa'da bulunan Yörükler bu bölgeye göç ettirilerek bölge kalıcı bir üs ve uç beyliği haline getirildi.
Beylerbeyi Lala Şahin Paşa, bu fetihler esnasında ilerleyen yaşı hasebiyle vefat edince yerine Timurtaş Paşa beylerbeyi olarak atandı. Timurtaş Paşa, Lala Şahin Paşa'nın yerini fazlasıyla doldurdu. Fethedilen bölgelerin Türkleştirilmesi ve uç beyliğinin kuvvetlenmesi ile fetihler hız kazandı. Osmanlı kuvvetleri Arnavutluk sınırına kadar ilerlediler. Timurtaş önce Pirlepe'yi aldı. Ardından çok çetin mücadeleler sonucunda Manastır'ı zapt etti. Hemen ardından İştip'i de ele geçirdi. Epir bölgesinde stratejik öneme sahip birkaç noktayı da kontrol altına aldıktan sonra Savra ovasına kadar ilerleyişini sürdürdü. Arnavutluğun en güçlü prensi durumunda olan 2. Balşa, Timurtaş Paşa'ya karşı oldukça kuvvetli bir direniş göstere de Timurtaş Paşa, çetin bir mücadelenin sonunda Balşa'yı da mağlup ederek kesin bir zaferle Arnavutluğu fethetmiş oldu. Bu zaferden sonra Arnavutluk asırlar boyu devam edecek olan Osmanlı hakimiyeti altına girmiştir. Balşa'nın mağlubiyetinden sonra diğer Arnavutluk prensleri de Osmanlı hakimiyetini kabul ettiler. (1383-1385)
Sırpların Vasallaştırılması (1385)
Önce Bulgarların ardından Arnavutların kesin olarak mağlup edilerek bertaraf edilmesi ile bölgenin Osmanlı'ya boyun eğmeyen tek önemli gücü Sırplar kalmıştı. Sırp diyarının en kuvvetli prensi olması bakımından Sırp hükümdarı olarak anılan Lazar, Başla'nın mağlup olması üzerine sıranın kendisine geleceğinin farkındaydı. Bu esnada Murad Gazi Bursa'ya dönmüş, bir yıl kadar sonra tekrar Rumeli'ye geçmişti (1385). Bu süre zarfında Lazar şehrinin savunmasını kuvvetlendi ve olası bir Osmanlı taarruzuna karşı hazırlık yaptı. Murad Gazi, Lazar ile karşılaşmak için ordusuyla aylarca Sırp topraklarında savaş nizamı ile ilerledi. Ancak Lazar, tüm hazırlıklarına rağmen Osmanlı kuvvetlerine karşı koyamayacağını anlamıştı. Nihayet elçi göndererek teslim ve tabi olduğu bildirdi. Yapılan anlaşma ile Sırplar her yıl 50 vukiye gümüş ve istendiğinde 1000 asker gönderme karşılığında Osmanlı hakimiyeti altına girdi (1385).
Karamanoğulları ile Savaş (1387)
Murad Gazi'nin Hamidili şehirerini satın alması Osmanlı ile Karamanoğulları beyliğini sınır komşusu yapmıştı. Ancak Hamidili vilayetleri üzerinde hak iddia eden Karamanoğlu beyi Alaeddin Ali, Osmanlı'nın bu bölgedeki nüfuzundan rahatsızdı. Murad Gazi, Karamanoğulları ile bir husumet yaşanmaması ve sulhun tahsisi için kızı Nefise Hatun'u Alaeddin Ali bey ile evlendirmiş ve Rumeli seferlerine çıkmıştı. Alaeddin Ali bey, Murad Gazi'nin Rumeli'de bulunmasını fırsat bilerek Osmanlı toprağı olan Hamidili vilayetlerine saldırdı ve cebren işgale yeltendi. Bu durumu haber alan Murad Gazi, Rumeli'yi veziri Hayreddin Paşa'ya bırakarak Bursa'ya geçti (1386). Kışı burada geçirdi ve sefer hazırlıklarını tamamlayarak ordusu ile Konya üzerine yürüdü (1387). Alaeddin Ali Bey, Murad Gazi ile sulh yaparak işgal ettiği şehirlerin bir kısmını alabileceğini düşünmüştü. Bu amaçla iki kez elçi göndererek sulh istedi. Ancak Murad Gazi sulh istediğini reddedince muharebe kaçınılmaz hale geldi. Murad Gazi'nin ordusunda kendi kuvvetlerinin dışında Kastamonu Beyliğinden gelen askerler ile Bizans ve Sırp askerleri de bulunuyordu. Alaeddin Ali'nin ordusunun bu kuvvetli ordu karşısında durması mümkün değildi. Neticede Karamanoğulları ordusu ağır bir mağlubiyete uğratıldı. Alaeddin Ali Bey ise Konya hisarına sığındı. Ancak Murad Gazi'nin peşini bırakmayacağını biliyordu. Hanımı Nefise Hatun'u aynı zamanda kayın pederi olan Murad Gazi'ye göndererek aman diledi ve sulh isteğinde bulundu. Murad Gazi, kızının hatırı ile kendisini affederek canını bağışladı. Yapılan sulh ile Anadolu'nun en büyük beyliği durumunda olan Karamaoğulları biat ettirilmiş oldu.
Konya'nın muhasarası sırasında Sırp vasallığından gelen askerler, emri dinlemeyip şehri yağma etmeye teşebbüs etmişlerdi. Bunun üzerine Murad Gazi, emrine uymayan sırp askerlerinin idamını emretti. Sırpların idam edilmesi, ilerleyen yıllarda itaat altına alınan Lazar'ın isyan etmesine yol açacaktır.
Daha fazlasını keşfedin
Edirne
Edrene
Sofyanın Fethi (1387)
Sofya, 1383'de Hayreddin Paşa tarafından kuşatma altına alınmıştı. Sofya oldukça kalabalık bir şehirdi ve askeri bakımdan da kendini savunabilecek güçteydi. Ancak açık alanda bir meydan muharebesine girişebilecek durumda değildi. Sofya'nın tek ümidi, diplomatik teşebbüslerle bir destek bulabilmekti. Şehir kuşatma altında kaldığı 4 yıl boyunca zayıfladı. Halk yokluk ve sefalet yüzünden şehirden kaçmaya başlamıştı. Sofya valisi Manuel, son çare olarak Venedik imparatoru aracılığı ile avantajlı bir barış yapmayı denedi. Venediğin arabuluculuğunda yapılan görüşmelerden de sonuç çıkmayınca Manuel'in 6 Nisan 1387'de Midilliye kaçması üzerine şehir teslim oldu. Sofya, tabiat güzellikleri ve bereketli toprakları ile ilerleyen yıllarda Osmanlı'nın en gözde şehirlerinden biri haline gelecektir.
Osmanlı Memlük İttifakı (1387)
Osmanlı, Haçlı tehdidine karşı Memlük Devleti ile iyi ilişkiler kurmaya başlamıştı. Bu ilişkiler zamanla dostluğa ve müttefikliğe doğru gelişmeye başladı. Önceleri Haçlı tehdidine karşı girişilen iyi ilişkiler 1385 yılında ortak hasım olan Kadı Burhaneddin'e karşı müttefikliğe dönüşmüş, ardından Murad Gazi'nin teşebbüsleri ile akrabalık bağı ile pekiştirilmiştir.
Murad Gazi, Memlük Sultanı Berkuk'a elçiler göndererek dostluğunu akrabalık bağı ile pekiştirmek istediğini iletti. Berkuk hüsnü kabulü ile bir kızını Murad Gazi'ye, diğer iki kızını Murad Gazi'nin oğulları Bayezid ve Yakub'a eş olarak verdi. Böylelikle Memlük Sultanlığı ile akrabalık bağı kurulmuş, uzak diyarlarda da olsa güçlü bir müttefik daha kazanılmış oldu.
Bosna Mağlubiyeti (1388)
Osmanlı, Arnavutluğun doğu hattını ele geçirmiş, Arnavut prensleri Osmanlı'ya boyun eğmişti. İtaat altına alınmış olan Balşa'nın halefi 2. Balşiç, Bulgar Krallığının taarruzlarına karşı Osmanlı'ya biat etmeye tevessül etti. Murad Gazi'nin huzuruna çıkmak için Arnavutluk hudutlarındaki uçbeyi Kavala Şahin'e başvurdu ve birlikte Bursa'ya geldiler. Balşiç, Murad Gazi'nin huzuruna çıkıp bağlılığını bildirerek yapılacak bir sefer ile Bosna Krallığının itaat altına alınabileceğini söyledi. Bunun üzerine Murad Gazi, Kavala Şahin'i vazifelendirerek Bosna üzerine sefer emri verdi.
Kavala Şahin, tertip edilen seferle emrindeki 20 Bin kişilik ordusu ile Bosna'ya girdi. Herhangi bir mukavemet ile karşılaşmayan Kavala, askerlerine yağma izni verdi ve şehir askerler tarafından yağma edilmeye başlandı. Ancak Bosna Kralının tuzağına düştüğünün farkında değildi. Kral, Osmanlı askerleri ile çarpışmak için yağma yapmalarını beklemişti. Yağma esnasında askerlerin şehre dağılmasını fırsata dönüştürerek 30 Bin kişilik bir ordu ile ansızın belirdiğinde Osmanlı kuvvetleri savaş düzeni almaya fırsat bulamadı. Kavala Şahin, 1000 kadar askeriyle sarp bir alanda sıkışsa da yağmadan dönmeye çalışan kuvvetlerin desteği ile geri çekilmeyi başardı. Ancak savaştan geriye sadece 5 Bin asker sağ kalabildi. Kavala Şahin'in stratejik hatası nedeniyle Bosna seferi hüsranla sonuçlanmış, Osmanlı Balkanlarda ilk kez böylesi büyük bir mağlubiyet yaşamıştır (Ağustos 1388).
1. Kosova Savaşı (1389)
Osmanlı'nın uzun yıllardır başarı ve istikrarla devam eden fetihleri Bosna Kralına karşı girişilen savaşta yaşanan mağlubiyet ile sekteye uğramıştı. Osmanlı'nın mağlup olması, sindirilmiş, vasallaştırılmış ve itaat altına alınmış Balkan kitlelerini Osmanlı'ya karşı yeniden birleşmeye ve karşı koymaya sevk etti. Balkan kuvvetlerinin içerisinde Osmanlı'ya karşı koyabilecek tek güç Macarlardı. Ancak Macarlar Tuna üzerindeki nüfuzunu genişletmeye teşebbüs ettiği için Bosna Kralı ve bazı Sırp prensleri ile hasım durumundaydı. Osmanlı'ya itaat etmiş olan prensliklerin içerisinde en güçlü olanıysa ebette Lazar'dı. Lazar, Macar Kralı Luiz'in desteği ile diğer Sırp prensleri ile giriştiği mücadeleler neticesinde nüfuzunu genişletmiş, Morova'daki zengin gümüş madenlerini ele geçirerek önemli bir başarı elde etmişti. Sahip olduğu maddi gücü de kullanarak ordusuna Katalan, Macar, Çek, Arnavut ve Eflak askerleri ne dahil etti.
Lazar'ın artan kuvveti Osmanlı'ya karşı harekete geçmeye fırsat arayan Bosna ve Bulgar Krallarını da teşvik etti. Osmanlı'ya karşı baş kaldırmak isteyen tüm unsurlar Lazar'ın himayesine girmeye başlamıştı. Yalnızca Vidin Bulgar Çarı Stratsimir ve Köstendil Hakimi Konstantin Deyanoviç Osmanlı'ya karşı sadakat gösterdiler.
Murad Gazi, bu gelişmeler doğrultusunda Timurtaş'ı Bursa'da bırakarak Rumeli'ye geçti ve kendisine bağlı olan vasal prensliklere asker teşkil etmeleri emrini verdi. Murad Gazi'nin bu emri ile kimlerin Lazar'ın lehine hareket edeceği belli oldu. Bulgar Kralı Şişman ve Dobluca Hükümdarı Dobrotiç sefere katılmayı reddettiler. Bunun üzerine Çandarlı Ali Paşa ve Timurtaş'ın oğlu Yahşi Bey'i 30 Bin kişilik bir kuvvetle birlikte Şişman ve Dobrotiç üzerine sefere gönderdi. Kendisi de Şumlu'ya yerleşerek karargahını kurdu. Bulgar Kralı Şişman, Osmanlı'nın Lazar'a taarruz edeceğini ve mağlup olması durumunda vasallıktan kurtulacağını ümit ediyordu. Ancak süreç umduğu gibi gelişmeyince Murad Gazi'nin huzuruna çıkarak affedilmesi için Silistre Kalesini vermeyi teklif etti ve bağlılık yemini etmek zorunda kaldı. Şişman, Silistre Kalesine geçtikten sonra yemininden dönerek kaleyi vermeyi reddetti ve önce Tırnova ardından Niğbolu kalesine kaçtı. Kral Şişman'ın stratejisi açıktı. Bizzat savaşa dahil olmadan olası bir savaştan karla ya da en az zararla çıkmak.
Bu olaylar yaşanırken Lazar'ın, Murad Gazi'nin stratejisini öğrenme gayesiyle elçi göndermesi hükümdarı çok sinirlendirdi. Murad Gazi, Kral Şişman'ı bertaraf etmeyi beklemeden tehlikeli dağ geçitlerinden Kosova ovasına inerek savaş hazırlıklarına başladı. Nihayet 15 Haziran 1389'da iki kuvvet Kosova ovasında karşı karşıya geldi.
Lazar'ın ordusu yoğunlukla süvarilerden oluşuyordu. Osmanlı kuvvetlerinin et etkili gücü ise elbette ki okçularıydı. Oldukça çetin bir muharebeye sahne olan savaşta Osmanlı kuvvetlerinin sol cenahı mukavemet gösteremeyerek çöktü. Ancak sağ cenahta bulunan Şehzade Bayezid'in muvaffak olması ile savaş Osmanlı lehine döndü. Nihayetinde Osmanlı kuvvetlerinin kesin galibiyeti ve Lazar'ın öldürülmesi ile sonuçlanan savaş ile Balkanlardaki Osmanlı üstünlüğü yeniden sağlanmış, başkaldıran vasal prenslikler yeniden itaat altına alınmış ve Balkanlarda yükselen Lazar tehdidi ortadan kaldırılmış oldu.
Murad Gazi'nin Öldürülmesi
Murad Gazi, bu savaşın ardından muzaffer olmuş ancak bir Sırp asker tarafından suikast sonucu öldürülmüştür. Kaynaklar Murad Gazi'nin öldürülmesi ile ilgili farklı bilgiler ortaya koymaktadır. Tevarih-i Ali Osmani'de Müslüman olmak ve el öpmek için Murad Gazi'nin huzuruna gelmek isteyen bir Sırp askerinin yerden aldığı bir mızrak ile kendisini öldürdüğü geçer. Gazâname'de ise savaşın ardından cenk meydanını gezen Murad Gazi'nin yerde yatan bir Sırp askeri (Miloş Kobiloviç) tarafından hançerlenerek öldürüldüğü belirtilir. Aslında daha inandırıcı olan Gazaname'deki vakadır. Zira Müslüman olmak isteyen bir Sırp'ın Murad Gazi'ye yaklaşabilmesi göz göre göre hükümdarı mızrak ile öldürebilmesi pek de mümkün görünmemektedir.
Murad Gazi, şehadeti üzerine şehit edildiği yere gömülmüş, daha sonra naaşı oğlu Bayezid tarafından Bursa Çekirge'deki istirahatgâhına nakledilmiştir (28 Haziran 1389).
Murad Gazi'nin öldürülmesi vakası batılı tarih kayıtlarında muhtelif mizansenlerle kaydedilmiştir. Bir kısım Sırp kaynaklar Kosova Savaşında Sırpların galip geldiğini belirtir. Elbette bu kaynaklar Murad Gazi'nin ölüm haberi üzerine Fransa'ya kadar kulakta kulağa dolaşan bilgilerin kayıtlara yansımasından ibarettir. Zira Lazar'ın halefi Lazareviç, Kosova Savaşındaki mağlubiyetlerinden bahsetmiştir. Ayrıca bu suikast Sırplar için bir milli destana dönüşmüştür. Savaş sonrasında 12 kahraman Sırp askerinin düşman safını yararak hükümdarın çadırına kadar ilerledikleri ve hükümdarı bu şekilde öldürdüklerinden bahsedilir. Elbette tüm bu senaryolar gerçek dışıdır. Zira süikasti gerçekleştiren kişinin öldürülmüş olduğu bir gerçektir ve o ana şahitlik edebilecek herhangi bir Sırp askerinin hayatta kalması mümkün değildir.
Hükümdarlık Ünvanı
Osmanlı hükümdarları, İslami geleneklere göre belirlenen unvanları taşımaktaydılar. Bu minvalde Beylik dönemi sonrasında devletli olan hükümdarlar unvanlarını bu yazılı olmayan akitlere göre belirliyorlardı. Osmanlı Devletinin kurucusu olan Osman, devletli olmadan evvel bu akitlere paralel olarak kendisini sahib-ül ücrat unvanı ile uç beyliği sahibi olarak anmaktaydı. Devletli olduktan sonra ise fütuhat ve gaza geleneğini üstlenmesi hasebiyle kendisine Gaza Sahibi anlamına gelen Gazi Hüdavendigar unvanı layık görüldü. Bu unvan Osman, Orhan ve 1. Murad dönemlerinde hükümdarlar için kullanılmıştır.
1. Murad'ın vefatı üzerine yerine geçen oğlu Bayezid, hükümdarlığı döneminde Mısır'da bulunan halifeden Rum Sultanlığı unvanını istemiş ve layık görülmesi üzerine Gazi unvanı terk edilerek Bey, Emir ve Han unvanları kullanılmaya başlanmıştır. Osmanlı hükümdarı, İslam devletleri ile münasebetlerinde Sultan, diğer devletlerle münasebetlerinde alışılageldiği üzere Han ve Bey unvanları kullanılmaya devam edilmiştir. Devlet nizamı içerisinde kimi hükümdarlar (2. Mahmud ve 2. Bayezid gibi) Emir unvanını tercih etmiş, hilafetin Osmanlı'ya geçmesinden sonra ise halife ve sultan unvanları kullanılagelmiştir.
Bu sebeple örfi açıdan Osman, Orhan ve 1. Murad için Gazi, Bayezid ve kendisinden sonra gelen hükümdarlar için Sultan unvanını kullanmak daha doğrudur.
.
1. Bayezid Dönemi (Yıldırım)
14 Temmuz 2016 | Toplam Okunma: 99,098
Bayezid, kardeşi Yakub'a nispeten çok daha kudretli ve tecrübeliydi. Henüz gençlik yıllarında siyasi bir hamle ile Germiyan Bey'i Süleyman'ın kızı Sultan Hatun ile evlendirilmiş, zevcesinin çeyizi olarak verilen Germiyan vilayetlerine sancak beyi olarak atanmıştı. Ardından Kastamonu beyi üzerine yapılan seferde vazife almış, Karamanoğulları Beyi Alaeddin Ali üzerine yapılan seferde de fevkalade başarılar göstererek Yıldırım unvanını almış ve rüştünü ispatlamıştı.
1. Bayezid (Yıldırım) cenk meydanında hükümdarlığa geçirilen tek Osmanlı hükümdarı olarak tarihe geçmiştir. 1. Kosova Savaşında muzaffer olmalarına rağmen babasının suikastla öldürülmesi üzerine devlet erkanı ordunun ve sefer dönüşünde devletin zaafa uğramaması için süratle Bayezid'i hükümdar ilan ettiler. 1. Murad, siyasi kabiliyetleri ile Anadolu beyliklerini kontrol altında tutmakta, Bizans, Bulgar ve irili ufaklı Balkan kitlelerini itaat altına almaktaydı. Murad Gazi'nin vefatı üzerine isyana meyilli bu kitlelerin başkaldırmaları devlet nezdinde büyük bir felakete yol açabilirdi. Bu sebeple hükümdarlık alışılageldiği üzere değil teamül dışı bir yöntemle cülus edildi.
Bayezid, kardeşi Yakub'a nispeten çok daha kudretli ve tecrübeliydi. Henüz gençlik yıllarında siyasi bir hamle ile Germiyan Bey'i Süleyman'ın kızı Sultan Hatun ile evlendirilmiş, zevcesinin çeyizi olarak verilen Germiyan vilayetlerine sancak beyi olarak atanmıştı. Ardından Kastamonu beyi üzerine yapılan seferde vazife almış, Karamanoğulları Beyi Alaeddin Ali üzerine yapılan seferde de fevkalade başarılar göstererek Yıldırım unvanını almış ve rüştünü ispatlamıştı. Son olarak 1. Kosova Savaşında sağ cenahı komuta etmiş, bu savaşta Osmanlı ordusunun sol cenahı çökmüş, ancak kendi idaresinde bulunan kuvvetlerin muvaffak olmasını sağlamasıyla savaşın seyrini değiştirmiştir. Bu başarıları hasebiyle Murad Gazi'nin beklenmedik ölümüne müteakip devlet erkanı tarafından tereddüt edilmeksizin hükümdar ilan edilmiştir. Hatta olası bir saltanat mücadelesini göze alamayan devlet erkanı, muhtemelen diğer şehzade Yakub'u herhangi bir isyan şüphesi bulunmamasına rağmen öldürülmesini tavsiye etmişlerdir.
Şehzade Yakub'un Öldürülmesi
Bayezid, devlet erkanının tavsiye ve telkini üzerine cenk meydanında hükümdar ilan edilmişti. Bayezid'in alelacele hükümdar ilan edilmesine sebep olan gerekçeler şehzade Yakub'un ölümü için de yeterliydi. Bayezid, kardeşi Yakub'un boğdurulması emrini de yıldırım hızıyla uygulayarak bir anlamda dosta düşmana göz dağı vermiş oluyordu. Elbette bu karar Gazileri fevkalade üzdü. Bu vakanın hüznü Aşıkpaşazade'de "Ol gece askere izdırab düştü" şeklinde ifade edilmiştir.
Yakub, ağabeyi gibi Kosova savaşında vazifeliydi. Savaş nihayete erdiğinde henüz yorgunluğunu atamadan babası tarafından çağırıldığı söylenerek Murad Gazi'nin çadırına götürüldü. Kendisini burada bekleyen cellatlar tarafından kanı akıtılmadan boğularak öldürüldü. Yakub'un öldürülmesi Bayezid'e karşı duyulan korkuları beslediği gibi kendisine buğz edilmesine de sebep olmuştur.
Daha fazlasını keşfedin
Ankara
Tahta Çıkışı ve Sonrası
Bayezid, cülus edildiği zaman 29 yaşındaydı. Her ne kadar tecrübeli ve rüştünü ispat etmiş bir şehzade olsa da hükümdarın değişmesi ile devletin zaafa düşeceğini düşünen beylikler bu durumdan istifade etmeye teşebbüs ettiler. Anadolu beyliklerinin en kuvvetlisi ve isyana en meyillisi Karamanoğulları idi. Karamanoğulları Beyi Alaeddin Ali, aynı zamanda kayınpederi olan Murad Gazi'ye baş kaldırmış, neticede mağlup olunca zevcesi sayesinde hayatı bağışlanmıştı. Murad Gazi'nin vefatı ile ilk isyan eden Alaeddin Ali oldu. Alaeddin Ali önce Beyşehir'i işgal etmiş ardından Eskişehir'e kadar ilerlemişti. Germiyanoğulları Beyi 2. Yakub ise kardeşi Sultan Hatun'un Bayezid ile evliliğinde çeyiz olarak verilen toprakları geri almak gayesiyle Kütahya, Simav, Eğrigöz ve Tavşanlı'yı işgal etti. Orhan Gazi'nin gazabından korkan Kadı Burhaneddin ise Kırşehir'i zapt etti.
Bayezid, Bursa'ya dönmeden evvel Kosova savaşına müteakiben Sırp Kralının oğlu Lazareviç ile akrabalık bağı kurarak bir anlaşma yaptı. Bayezid Lazareviç'in kardeşi Olivera ile evlendi ve kendisi de Bayezid'in vasalı oldu. Böylece Lazareviç Macar baskısına karşı Osmanlı'yı yanına almış oldu, Bayezid ise bertaraf edilmiş Sırp tehdidinin yeniden ortaya çıkmasını engellemiş oldu. Lazareviç bu anlaşmaya hep sadık kaldı. Bu anlaşma gereği Sırp kuvvetleri Bayezid'in ordusunda görev aldı. Anadolu'daki isyanların bastırılmasında bu kuvvetlerden de istifade edilmiştir. Anadolu'da isyan ateşi yükselirken Bayezid halen Balkanlardaydı. Zira Üsküp ve Priştine bölgelerinde hüküm süren Brankoviç, hakimiyeti altındaki bölgeleri işgal eden Osmanlı'lara karşı mukavemet göstermekteydi. Bayezid, Paşa Yiğit Bey'i Üsküp'e, Firiz Bey'i Feriz'e gönderdi. Gayretli kumandanları sayesinde batı hudutlarının emniyetinin alındığından emin olunca kış bastırmadan Bursa'ya döndü.
Bayezid önce Edirne'de bulunan Timurtaş Paşa'yı Bursa'ya çağırdı. Kış geçip gaza mevsimi (Bahar) gelince gaza emri verdi ve Aydınoğulları Beyliğinin merhametiyle kendi hallerinde yaşayan gayrimüslim bir şehir olan Alaşehir'e yöneldi. Alaşehir halkı önce şehri teslim etmek istemeyip hisarın kapılarını kapattı. Bunun üzerine Bayezid, gaza ve yağma emri verince Alaşehir halkı korkup şehrin kapılarını açtılar. Nihayetinde şehir sulh ile teslim alındı (1390).
Beyliklerin Fethi ve İtaat Altına Alınmaları (1390 - 1392)
Osmanlı ordusunun sınırlarına yaklaştığını gören eden Aydınoğulları Beyi, Anadolu'da ki isyanlara mütevellit kendisine bir zeval geleceği kaygısıyla Bayezid'in huzuruna gelip itaatini bildirdi ve samimiyetinin göstergesi olması gayesiyle bir kısım toprakları Osmanlı'ya bıraktı. Aydoğulları Beyi ile Bayezid bir süre birlikte vakit geçirdiler ve birlikte Tire'ye geçtiler. Bu süre zarfında daha kapsamlı bir anlaşmaya vardılar. Bu anlaşmaya ile Aydınoğulları Beyliğinin tüm toprakları Osmanlı'ya devredildi. Kendisi ise ecel gelinceye kadar bulunduğu yerden ayrılmama şartı ile beyliğine ait vakıfların idaresi ile vazifelendirildi.
Bayezid, Aydınoğulları'ndan sonra bir diğer Anadolu beyliği olan Saruhanoğulları beyliğine ulaştı. Bu beyliğin akıbeti de Aydınoğulları ile aynı oldu. Saruhanoğlu beyliği İlyas, Bayezid'e karşı koyamaz ve savaşarak topraklarını koruyamazdı. Ancak itaat altına girmeyi reddederek Timur'a sığınarak canını kurtardı. Hükümdarları kaçan beyler ise Bayezid'e itaat ettiler. Böylece Saruhanoğulları Beyliği de Osmanlı topraklarına katılmış, isyancı bir bey daha bertaraf edilmiş oldu.
Bayezid'in bir sonraki menzili Menteşoğulları Beyliği oldu. Menteşoğlu beyi hakimi olduğu toprakları ardında bırakma pahasına Bayezid'in tahakkümü altına girmeyi reddederek Timur'a sığındı. Ardında bıraktığı beyler, tereddüt etmeksizin diyarlarını Osmanlı idaresine bırakmayı kabul ettiler. Neticede Menteşoğulları toprakları da Osmanlı topraklarına katılarak devletin sınırları sulh ve suhulet ile genişlemiş oldu. Kaçan Menteşoğulları beyi'nin Timur'a sığınması, tarihe Ankara Savaşı olarak geçen vakanın öncü sarsıntısı olarak değerlendirilebilir.
Osmanlı Devletinin hakimiyet alanları Aydın, Menteş ve Saruhan beyliklerinin fethi ile çok kısa bir sürede fevkalade büyüdü. Osmanlı Devleti artık Anadolu'nun neredeyse üçte birine sahip duruma gelmişti. Bayezid'in bu muvaffakiyetleri karşısında Germiyanoğulları beyi 2. Yakub'un yapabileceği pek bir şey yoktu. Bayezid Kütahya'ya doğru yürüyünce Germiyanoğlu beyi 2. Yakub, kendisini kıymetli hediyelerle ve hürmetle karşıladı. Ancak bu tavrı onu ve beyliğini kurtarmaya yetmedi. Bayezid, Yakub ve veziri Hisar'ı zapt edip İpsala kalesine hapsetti. Beyliğin topraklarını da ihtilaf ya da direnişle karşılaşmaksızın hakimiyeti altına aldı. Böylece Batı Anadolu, İzmir ve güneyindeki Akdeniz kıyıları hariç Osmanlı hakimiyeti altına girmiş oldu. 2. Yakub, ilerleyen yıllarda hapsedildiği kaleden kaçmayı başararak Timur'a sığınacak ve Ankara savaşında Bayezid'e karşı savaşacaktır. Bu savaşın akabinde de Timur'un himaye ve desteğiyle tekrar beyliğinin başına geçecektir.
Anadolu beyleri Murad Gazi'nin vefatı ile isyan ederken Hamidoğulları beyi Hüseyin, isyana tevessül etmemiş ve kendisine bırakılmış olan Eğridir ve İpsala'da ömrünün son demlerini huzur içinde yaşamayı tercih etmiştir. Bayezid, isyan eden beyleri itaat altına almakla uğraşırken Hüseyin bey vefat etti. Zaten sağlığında beyliğine ait toprakların bir çoğunu Osmanlı'ya satmıştı. Vefatından sonra varisleri beylik iddiasını yürütmedi. Bu haseple kalan topraklar sulh ile Osmanlı'ya bırakıldı ve Batı Anadolu'daki son beylik de Osmanlı topraklarına dahil oldu.
Bayezid, Batı Anadolu'daki hamlelerinden sonra Bursa'ya geçerek Karamanoğulları üzerine sefere çıkmak üzere hazırlıklara başladı. Önce Afyonkarahisar'a geçti ardından ordusu ile birlikte Karamoğulları tarafından ele geçirilmiş olan Beyşehir'i geri aldı. Buradan da Konya'ya doğru yürüdü ve şehri kuşattı. Alaeddin Ali Bey, sığındığı Konya kalesinden çıkmayarak sulh isteğinde bulundu. Bayezid'in niyeti Konya'yı kesin olarak ele geçirmekti ancak Alaeddin Ali Bey Kadı Burhaneddin ile anlaşma yapmış, Burhaneddin de Kastamonu Beyi Süleyman ile ittifak kurarak Kırşehir'e kadar ilerlemişlerdi. Bu gelişme üzerine Bayezid, Alaeddin Ali Bey'in sulh teklifini kabul etmek zorunda kaldı. Çarşamba Suyu sınır olarak kabul edildi ve Alaeddin Ali Bey, yine yaptığı hatayı siyasi manevralarla telafi ederek canını kurtarmayı başardı (1390).
Bayezid, hem Kadı Burhaneddin hem de kendisine ihanet eden Kastamonu beyi Süleyman üzerine sefer hazırlıklarına başladı. Ertesi yıl Süleyman Bey üzerine taarruz etmeyi denedi. Ancak Kadı Burhaneddin'in ile ittifak kuran Süleyman Bey, Bayezid'in ordularını mağlup etmeyi başardı (1391). Bayezid, daha kapsamlı bir sefer için bir yıl daha bekledi. Nihayet ertesi yıl hem kendi ordusunu kuvvetlendirdi hem de vasalı Bizans'dan imparatorun oğlu 2. Manuel komutasındaki bir ordu ile birlikte iki koldan saldırıya geçti. Manuel deniz yolu üzerinden Süleyman Bey'in toprakları olan Sinop hattına taarruz etti. Kendisi de Osmancık'a saldırdı. Bu saldırılar neticesinde 2. Manuel Süleyman Bey'i öldürüp Sinop dışındaki bölgeleri zapt etti, Bayezid ise Osmancık'ı ele geçirdi. Kadı Burhaneddin, başına geçtiği ordusuyla birlikte Çorumlu mevkiine geldi ve Bayezid ile tekrar karşılaştı. Bayezid bu karşılaşmada da mağlup olarak geri çekilmek zorunda kaldı. Kadı Burhaneddin, Bayezid'i ikinci kez mağlup etmenin gururu ve cesaretiyle Ankara'ya kadar ilerledi. Bölgeyi ele geçirmese de yağma ve talan ederek gözdağı verdi ve geri çekildi.
Bayezid, Karamanoğulları üzerine yaptığı saldırıda istediği sonucu alamamış üstelik Kadı Burhaneddin'e karşı ise iki kez mağlup olmuştu. Bayezid'in bu seferlerdeki kazanımları 2. Manuel'in Sinop'a kadar olan Kastamonu beyliğine ait toprakları zapt etmesi ve Amasya Emirinin Bayezid'in egemenliğini tanıyarak topraklarını Osmanlı'ya bırakması oldu. Bayezid Anadolu'dan istediği sonucu alamadan yönünü yeni gelişmelerin yaşandığı Balkanlara çevirmek zorunda kaldı.
1. İstanbul Kuşatması (1391)
Bizans, Murad Gazi döneminden beri müttefik ve vasal durumundaydı. Etrafı Osmanlı toprakları ile çevrilmiş olan Bizans hükümdarı ise daima Osmanlı hükümdarlarına karşı temkinli hareket ediyordu. Bizans tahtı pek çok kez hükümdarlık mücadelelerine sahne olmuş, bu mücadelelerde Osmanlı hükümdarları belirleyici rol oynamıştır. Tüm bunların yanında vasal olması bakımından Bizans askeri kuvveti Osmanlı için takviye bir ek kuvvet anlamına geliyordu. Bizans askerleri gerek Balkan seferlerinde gerekse asi Anadolu beyleri üzerine yapılan seferlerde Osmanlı ordusunun içerisinde yer almaktaydı. Murad Gazi'nin ölümü Bizans'da yaşanacak yeni bir taht kavgasının tetikleyicisi oldu. Bizans imparatoru 5. Yannis, Bayezid'in de desteği ile yeğeni 7. Yannis tarafından tahtından indirildi. Ancak bir süre sonra yaşanan iç savaş ile 5. Yannis tahtı yeniden ele geçirmeyi başardı. Ancak hem 5. Yannis, Bayezid'in desteği ile rakibinin tahta çıkarılma teşebbüsünü içine sindiremedi hem de Bayezid, desteklediği varisin tahta çıkamamasından rahatsız oldu.
Daha fazlasını keşfedin
Ankara
Bu olayların akabinde Bayezid, asi beylere karşı vasalı olan Bizans'dan asker istedi. Yannis mecbur kalarak askerleri Bayezid'in emrine tahsis etti ancak kendisinin Anadolu'da ulunmasından istifade ederek şehri koruyan surları onarıma aldı. Bayezid, isyanları bastırıp Bursa'ya döndüğünde bu durumdan haberdar oldu ve tadil edilen kısımlarının yıkılmasını emretti. Yannis, bu emre uydu. Ancak halkı nezdinde yaşadığı utanç nedeniyle sinir krizleri geçirerek öldü. Yerine oğlu 2. Manuel geçti.
Bayezid, hükümdar değişiminden istifade ederek Bizans'dan yeni bir taviz almak amacıyla Bizans'da bulunan Türk tüccarlar için bir Türk mahallesi kurulmasını, bir cami yapılarak kadı atanmasını ve yıllık verginin arttırılmasını istedi. Manuel bu istekleri kabul etmeyince Bayezid ordusunu tanzim ederek Karamanoğulları ile ilgili meselenin henüz çözümlenmemiş olmasına rağmen Bizans'ı kuşatma altına almak için yola çıktı.
Bayezid, İstanbul'u 7 ay boyunca kuşattı ve ardından abluka altına aldı. Bu kuşatma neticesinde istenen tavizler alındı, Bizans'da bir müslüman mahallesi kuruldu, cami imar edildi ve buraya bir kadı atanarak Bizans'dan alınan vergiler arttırıldı (1391).
Yeniden Balkan Seferleri
Bayezid, istediği başarıyı elde edemediği Anadolu seferleri sonrasında yeni gelişmelerin yaşandığı Balkanlar'a yönelmek zorunda kaldı. Vasal durumunda olan Bulgarlar isyan etmiş ve Macarlar ile ittifak etmişti. Eflak Prensi ise Silistireyi geri almış, Osmanlı kuvvetlerini bertaraf ederek Karinabad'a doğru ilerleyişe geçmişti. Bunun yanında Vodena fethedilmiş, Tselya'ya doğru ilerleyişe geçilmişti.
Silistire, Niğbolu ve Vidin Macar - Bulgar işgali altındaydı. Bayezid önce Bulgar başkenti Tırnova'ya taarruz etti ve şehri zaptetti. Bunun üzerine Bulgar Kralı İvan Şişman Niğbolu kalesine sığındı. Bayezid, bölgedeki vasallarını yeniden kontrol altına almak için tüm Bulgar Prensleri ve Bizans İmparatoru'nu Serez'e çağırdı. Balkan prenslerinden sadakatlerini tazelemelerini istedi. Bizans İmparatorundan ise Venedik tehdidinin bertaraf edilmesine karşılık bazı şehirlerin kendisine verilmesini istedi. Bizans, bu teklifi kabul etmeyerek Venediklilerle ittifak arayışı içine girdiler. Böylelikle hem ticaret amacıyla iyi henüz düşman haline gelmemiş Venedikliler hem de vasal durumundaki Bizans düşman haline gelmiş oldu. Bayezid, önce babasının vefatına müteakip kaybedilen toprakları geri almak üzere harekete geçti ve Selanik'i ardından Teselya bölgesini ele geçirdi (1394). Lala Şahin'i Arnavutluk sahillerinde faaliyet gösteren Venedikliler üzerine gönderdi. Kendisi ise İstanbul'u kuşatmak üzere Edirne'ye döndü.
2. İstanbul Kuşatması (1394)
Bayezid, Balkan seferleri dönüşünde Bayezid'in isteklerini reddedip Venedikliler ile işbirliği yaparak isyan etmesi üzerine Bizans'ı kuşatma altına almak için yola çıktı. Timurtaş Paşa'yı Şile'ye göndererek önce Şile'yi teslim aldı ardından Timurtaş Paşa'nın kuvvetleriyle birlikte Bizans surları önüne ulaştı. İmparator'dan şehri teslim etmesini istedi. İmparator açıkça bir savaşa girişmek yerine hediyeler ve elçiler göndererek sulh yapmayı teklif etti. Bayezid açıkça şehri almak istediğini ve teslim olmaları durumunda esir edilmeyeceklerini söylemişti. Bu görüşmeler bir neticeye varamadığı gibi Bayezid de kuşatmayı daha fazla sürdüremedi. Zira Balkanlarda ki Macar tehdidi giderek yükseliyordu. Bayezid, kuşatmayı kaldırarak ordusuyla birlikte Balkanlara geçerek Macarların üzerine yürüdü.
Bayezid, önce fetih güzergahındaki stratejik noktalarda bulunan Slankamen, Titel, Beçkerek, Tımışvar, Kraşova ve Mehadiye hisarlarını ele geçirdi. Macarları kesin bir yenilgiye uğratamasa da ilerleyişlerini engelleyerek göz dağı verdi. Ardından Eflak üzerine yürüdü ve Prens Mirçea'yı mağlup ederek yerine Vlad'ı tahta geçirdi. Bulgar Macar ittifakı ile ele geçirilen Silistire, Niğbolu ve Vidin kalelerini ele geçirerek Niboğlu hisarına sığınan İvan Şişman'ı yakalatıp öldürttü (1395).
Bayezid, Balkanlarda yükselen Bulgar-Macar-Eflak tehdidini bertaraf etmeyi başardı. Bulgar başkenti ele geçirilmiş, Eflak tahtına itaat altındaki biri oturtulmuş, Macarlar'ın ilerleyişi engellenerek bölge yeniden kontrol altına alınmıştı. Bayezid, İstanbul kuşatması için hazırlıklara başlamak üzere Bursa'ya geçti.
3. İstanbul Kuşatması (1396)
Bayezid, İstanbul'u 2 kez kuşatmış, ancak her iki kuşatma da tam anlamıyla amacına ulaşamamıştı. Bu sebeple çok daha kuvvetli bir ordu ile Bizans'ı yeniden kuşatma altına almak üzere hazırlıklara başladı. Bayezid 1396'da yeniden Bizans surları önüne ulaştığında Bizans için ölüm kalım savaşı başlamış, Osmanlı Tarihinin en büyük fethi kabul edilen İstanbul'un fethi için ilk ciddi teşebbüse girişilmişti.
Aslında Bizans Fatih Sultan Mehmet devrinde yaşanan savaştaki kadar güçlü ve savunması kuvvetli bir şehir durumunda değildi. Yıpranmış surların tadilatı Osmanlı tarafından engelleniyor, olası bir Osmanlı taarruzu durumunda şehrin kaybedileceği korkusu Bizanslıların uykularını kaçırıyordu. Bayezid'in 3. İstanbul kuşatması oldukça çetin olmuştur. Bu da gösteriyor ki Bayezid, kuşatmanın başarıya ulaşmasını mümkün görüyor ve bizzat kuşatmaya katılarak şehri fethetmeyi ümit ediyordu.
Bayezid İstanbul'u kuşatırken Balkanlarda yeni bir haçlı ittifakı ortaya çıktı. Macarlar ve Venedikliler ittifak kurarak Osmanlı'ya karşı yeni bir haçlı seferi teşkil edilmesine ön ayak oldular. Bu gelişme neticesinde Bayezid, İstanbul kuşatmasını kaldırmak zorunda kaldı ve Balkanlara geçerek tarihe Niğbolu Savaşı olarak geçecek zaferi kazandı.
Genel kanı o dur ki; Bayezid'in İstanbul'u kuşatması, Haçlı Seferleri ortaya çıkmasaydı muvaffakiyetle sonuçlanabilecek ve belki de İstanbul çok daha kolay bir zaferle fethedilecekti. Zira Bizans, Osman Gazi döneminden itibaren adım adım zayıflamış, Osmanlı'nın güçlenmesinden sonra ise savaş nedeni sayılmaması için şehrin surlarını ve savunmasını güçlendirememiştir. Bayezid'in yarım kalan ve bu ne nedenle sonuçlanamayan kuşatmaları Bizans'ı surlarını güçlendirmeye ve savunmasını kuvvetlendirmeye teşvik etmiştir. Bu sebepledir ki Fatih Sultan Mehmet döneminde Bizans surları fevkalade kaim ve aşılamaz duruma gelmiştir.
Niğbolu Savaşı (25 Eylül 1396)
Osmanlı'nın Balkanlardaki başarıları neticesinde önce Bulgarlar, ardından Sırplar, Arnavutlar, Eflaklar ve nihayetinde Macarların bertaraf edilmesi batı dünyasını yükselen Osmanlı tehdidine karşı yeniden bir araya getirdi. Balkanların en güçlü krallığı durumunda olan Macarlar ve Deniz kuvvetleri bakımından oldukça güçlü durumda bulunan Venedikliler Osmanlı ya karşı ittifak kurdular. Bu ittifak Papalık makamı tarafından da desteklendi ve neredeyse Avrupa'nın tüm güçlü krallıklarının katılımıyla orta çağın son büyük haçlı ordusu teşkil edildi.
Teşkil edilen haçlı ordusu Macaristan, Venedik, Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu, Fransa, Eflak, Ceneviz, Bulgar, İngiltere, İskoçya, Cenova gibi güçlü devletlerin yanında Bohemya, Nevarra ve İspanya gibi küçük krallıkların askerlerinden bir araya getirilmişti. Orduyu Macar Kralı Sigismund yönetiyordu. Haçlı ordusu Fransa'dan yola çıktığında 6 Bin Fransız Askeri ile yola çıkmıştı. Germenler bu orduya 3 Bin, Macaristan 5 Bin asker ile katıldılar. Nihayetinde Haçlı Ordusu Niğbolu önlerine geldiğinde 16 Bin kişilik muazzam bir ordu teşkil etmişlerdi. Osmanlı kuvvetleri ise İstanbul kuşatması devam ederken haber alındığı için hali hazırda teşkil edilmiş 11 Bin gaziden meydana geliyordu.
Haçlı ordusunun esas kuvvetleri olan Macarlar ve Fransızlar Tuna'nın sol kıyısını takip ederek ilerlediler. Eflak kralı da Haçlı donanmasına katılarak Tuna ağzından bölgeye intikal ettiler. Haçlı ordusu önce Osmanlı'nın ileri hudutları olan Vidin ve çevresinde bulunan diğer kalelere taarruz ettiler. Güzergahları üzerinde bulunan Osmanlı idaresinde Rahova kalesine ulaştıklarında kaleyi idare eden Osmanlı kumandanı Kral Sigismund'a elçi göndererek, kendilerine zeval gelmeyeceği sözü karşılığında teslim olacaklarını ilettiler. Kral Sigismund bu teklifi kabul etti ve kale teslim oldu. Ancak Fransızlar buna itiraz ettiler. Neticede teslim olan Osmanlı askerleri ve bir kısım Ortodoks Hristiyan toplulukla birlikte katledildiler.
Haçlı donanması 10 Eylül'de Niğbolu kalesi önlerine demir attılar. Niğbolu kalesinin yakınlarında bir kale daha bulunuyordu. Bu kale tecrübeli komutan Doğan Bey tarafından korunuyordu. Haçlı kuvvetleri önce bu kaleyi kuşatma altına aldılar. Amaçları dışarıyla irtibatlarını kesip kaledekileri teslim olmaya zorlamaktı. Doğan Bey, Bayezid'in Haçlıların saldırısından haberdar olmadığını düşünüyordu. Oysa Bayezid, Balkanlardaki irtibat ağını çok iyi kurmuştu. Haçlıların yola çıktığını öğrenmiş ve Gazi Evrenos'u sefer güzergahının emniyetini almak için öncü kuvvet olarak göndermişti.
Bayezid, uç hatlarda bulunan yerel orduların düşman hatlarına saldırmalarını, etkin Osmanlı kuvvetlerininse Edirne ve Filibe arasında toplanmasını emretti. Balkanlardaki kuvvetler Timurtaş Paşa'nın idaresinde hızla toplandılar Meriç kıyısında konuşlandılar. Osmanlı kuvvetlerinin yanında Sırplar da orduya katılarak Sıpka geçidinin güneyinde birleştiler. Nihayetinde Bayezid, 24 Eylül'de ordusu ile birlikte Niğbolu'nun birkaç kilometre güneyinde bulunan bir tepeye geldi ve otağını kurdu.
Haçlı ordusu Bayezid'in ordusunun geldiğini fark etmemişti. Amaçları Doğan Bey'in koruduğu kaleyi kuşatmaktı. Bayezid, bizzat gece karanlığında hisarın yakınlarına gelerek Doğan Bey'e seslenerek sabaha kadar direnmesini emretti.
25 Eylül sabahı Haçlı ordusunun kaleye taarruzları başladı. Osmanlı kuvvetleri beklenmedik bir taarruzla harekete geçip Haçlı ordusunun savunma yapmalarına imkan vermeden saldırıya geçtiler. Haçlı ordusu bu beklenmedik saldırı karşısında en tehlikeli unsurları olan ve ilerde isimleri Rodos Şövalyeleri olacak Tarikat Şövalyeleri ile karşılık verdiler. Tüm uzuvları ağır zırhlarla kaplanmış olan bu şövalyeler ok ve kılıç darbelerine karşı fevkalade korunaklıydılar ve savaşın ilk evresinde Osmanlı ordusunun ağır kayıplar vermesine sebep oldular. Tarikat Şövalyelerine karşı geri çekilen Osmanlı kuvvetleri, şövalyeler tarafından takip edilince kurulan tuzağa düşmüş oldular. Yere saplanan kazıklarla dolu alana gelen şövalyeler, atlarla ilerlemenin mümkün olmadığını görünce yaya olarak devam etmek istediler. Zırhlarını taşımakta zorlanıp yorulan şövalyeler tuzağa düştüklerini anladıklarında kaçmaya fırsat bulamadılar. Nihayetinde Tarikat Şövalyelerinin tamamına yakını imha edildi ve savaşın seyri Osmanlı ordusunun inisiyatifine geçti. Haçlı ordusu kale kuşatması için teşkil edilmiş ordusunu savunma düzenine geçirmekte zorlanınca sayıca üstün olmalarına rağmen Osmanlı askerlerinin planlı ve kararlı saldırıları karşısında büyük bir bozguna uğradılar.
Nihayetinde Haçlı ordusu mağlubiyeti kabul edip teslim oldular. Ancak Bayezid, Haçlı ordusunun teslim olan Osmanlı ve Ortodoks Hristiyanların katledildiğini öğrenmişti. Bu katliamı cezalandırmak için yere çocuk boyunda bir kazık çaktırdı. Boyu bu kazıktan uzun olan tüm haçlı askerlerini öldürttü. Çocuk yaşta olanlara ise merhamet edip canını bağışlayarak yetiştirilmek üzere Müslüman ailelerin yanına gönderdi. Esir olanların içindeki bazı soylular ise fidye karşılığında serbest bırakıldılar.
Bu savaşta esir edilip fidye karşılığı serbest bırakılan ünlü Burgonyalı şövalye Korkusuz Jean, Bayezid'e hayran olmuş ve bir daha Türklere kılıç çekmeyeceğine yemin etmiştir. Babasının ödediği yüklü miktardaki fidyeyle serbest kaldıktan sonra Bayezid kendisini çağırarak şu sözleri sarf etmiştir;
"Yeminini affediyorum. İstersen yeniden silahını al ve bütün Hristiyan kuvvetlerini toplayarak karşıma çık. Böylece yeni zaferler için fırsat bulmuş olurum."
Niğbolu Savaşından sonra Macaristan'ın içlerine kadar girilerek çok değerli ganimetler alındı. Vidin Prensliği ve Bulgar Krallığı tümüyle istiklal ilan edilerek Osmanlı vilayeti haline getirildi. Bu savaştan sonra Avrupa Osmanlı'yı yenilmesi mümkün olmayan bir devlet olarak görmüştür.
Karamanoğulları Beyliğinin İlhakı (1397)
Bayezid, Niğbolu zaferinden sonra Bursa'ya geldi. Tahta henüz çıktığı dönemlerde başlayan isyan hareketlerini bastırmak için yürüttüğü faaliyetler yarım kalmış, önce İstanbul'a ardından Balkanlara geçmek zorunda kalmıştı. Karamanoğulları Beyi Alaeddin Ali, Bayezid'in Haçlılar ile giriştiği mücadeleden istifade ederek Osmanlı topraklarına katılan eski Hamidili topraklarına taarruzlarda bulunmuştu. Daha önce defakez affettiği Alaeddin Ali Bey aynı hatayı tekrar yapınca Bayezid'in gazabından kurtulamadı. Bayezid, ordusu ile Konya'ya yürüdü. Alaeddin Ali, bir kısım kuvvetlerle Bayezid'e karşı koymaya çalışsa da Akçay bölgesinde yapılan savaşta ordusunun mağlup olması üzerine Konya kalesine sığındı. Bayezid şehri kuşatıp teslim aldıktan sonra Alaeddin Ali'yi yakalatıp öldürttü. Böylece Karamanoğulları tehlikesi tümüyle bertaraf edilmiş, toprakları da ilhak edilmiş oldu.
Daha fazlasını keşfedin
Ankara
Sivas'ın Fethi (1398)
Kadı Burhaneddin daha önce Bayezid ile iki kez karşı karşıya gelmiş, iki cenkte de Bayezid'i mağlup etmeyi başarmıştı. Bayezid, Anadolu beylikleri ile giriştiği mücadeleleri yarım bırakmak zorunda kalıp Balkanlara geçmişti. Bayezid Balkan seferlerinden dönüp Karamanoğulları ile meşgul olurken Kadı Burhaneddin, isyan eden yeğenini yakalamaya uğraşıyordu. Yeğeni Şeyh Müeyyed, Akkoyunlu Devletine sığındı. Bu husumet sebebiyle Kadı Burhaneddin ile Akkoyunlu devleti arasında savaş meydana gedi ve bu savaşta Kadı Burhaneddin savaş meydanında öldürüldü.
Kadı Burhaneddin'in ülkesi, hükümdarlarının öldüğü haberini alınca şehri alması için Bayezid'e elçi gönderdiler. Bunun üzerine Bayezid ordusu ile birlikte gelerek şehri ilhak etti. Buraya oğlu Emir Süleyman'ı bıraktı ve yeni fetihler için yola çıktı.
Bayezid'in fetih güzergahında Memlük Devletine bağlı Elbistan, Malatya, Behisni, Kahta ve Divriği vilayetleri bulunuyordu. Bu vilayetler Memlük Devletinin uç beylikleri durumundaydı. Memlüklüler bu beyliklerin savunması için bir aksiyon alamıyordu ve fetihleri sulh yolu ile yapılmıştı. Ancak Murad Gazi döneminden beri Memlüklüler ile geliştirilen iyi ilişkiler sona ermiş oldu. Osmanlılar ile Memlüklülerin aralarının açılması elbette Anadolu'yu garaz edinen Timur'un işine yaradı.
4. İstanbul Kuşatması (1399)
Bayezid, Anadolu'da ki fetihlerini tamamladıktan sonra yarım kalan İstanbul kuşatmasını tamamlamak üzere yeniden Bursa'ya geçti ve hazırlıklarını tamamlayarak tekrar Bizans surlarına dayandı. 1. İstanbul kuşatmasından beri devam eden abluka neticesinde Bizans karadan yardım alamıyor, ikmal ve ulaşımını deniz yoluyla sağlayabiliyordu. Osmanlı'nın donanma kuvvetleri denizden abluka yapabilecek kadar kuvvetli değildi. Buna rağmen Gelibolu'da az sayıda da olsa ticaret gemilerini engellemeye yetecek bir kuvvet konuşlandırılmıştı. Fransız Mareşal Boucicaut Bizans'ın isteği üzerine gönderdiği donanma kuvveti ile Gelibolu'da az sayıdaki Osmanlı donanmasını vurarak Bizans'a yardım ulaştırdı. Bizans bir süre daha ikmal edilmişti ancak bu durumun devam etmesi durumunda düşmesi kaçınılmazdı. Artık İstanbul'un fethi an meselesi olmuştu.
Bizans'ın beklediği mucize Doğu'dan geldi. Timur, Anadolu'ya girmişti (1399). Bayezid'den kaçan Saruhanoğlu ve Menteşoğlu beyleri Timur'a sığınmışlardı. Bayezid'de buna misilleme olarak Timur'un gazabından kaçan Ahmed Celayir ve Kara Yusuf'u hizmetine kabul etti. Bu durum Timur'u çok kızdırdı. Timur ile Bayezid bu durumla ilgili mektuplaşmışlar, mektuplarda birbirlerine meydan okuyup hakaretler etmişlerdir. Yaşanan olayların neticesinde Timur Anadolu'ya ilk seferini gerçekleştirerek Erzincan'a ulaştı. Erzincan Emiri Timur'u hediyelerle karşılayarak itaatini bildirdi (1399). Timur kendisinin itaatini kabul ederek fethetmek üzere Sivas'a geçti (1400).
Timur ve Sivas Kalesi Vakası (1400)
Timur'un Sivas kalesini almak üzere yaptığı kuşatma ve kalenin teslim oluşu sonrası yaşananlar bir takım yanılgılar ve söylenceler üzerinden mülahaza edile gelmiştir. Bu meseleyi rasyonel bir bakış açısıyla değerlendirmek ve tarihe doğru kanaatler ile not düşmek gerekmektedir.
Bilindiği üzere Timur, Bayezid ile giriştiği mücadeleler neticesinde Anadolu'nun hakimiyeti garazı ile karşı karşıya gelmiş, Ankara Savaşında iki Türk Devletinin çarpışması ile Osmanlı 51 yıl boyunca bağımsızlığını kaybederek İlhanlı hükümdarlığının tahakkümü altına girmiştir. Bu vakanın ilk merhalesi olan Erzincan ve Sivas meseleleri anlayabilmemiz için Türk Tarihine bakış açımızı tazelememiz elzemdir.
Osmanlı tarihi, Timur vakasını Osmanlı lehine yorumlamış, bu bakış açısı ile vakanın gerçekçiliğinden uzaklaşılmıştır. Bunun bir sebebi de bu vakanın Osmanlı kroniklerinde ve literatüründe kesin ifadelerle belirtilmemiş olmasıdır. Kesin ifadeler ve tartışmasız bulgular mevzu bahis olmadığı için bu muğlaklık halk söylenceleri ile doldurulmuş ve vahim bir yanılgı tarihi bir vakaymışçasına bir takım çevrelerce benimsenmiştir.
İddia şudur ki; Timur, Sivas Kalesini kuşattığında kale kuvvetli bir direniş göstermiş, nihayetinde kale kumandanı Malkoçoğlu Mustafa Bey daha fazla direnemeyerek kan akıtılmaması şartıyla kaleyi teslim etmeyi kabul etmiştir. Ancak Timur, kaleyi teslim aldıktan sonra tüm Malkoçoğlu Mustafa Bey'i, Osmanlı askerlerini ve boyunlarında Kuran asılı olan çocukları fillerin ayaklarının altında ezerek katleder.
Bu afaki iddianın kaynağı, Osmanlı Seyyahı Evliya Çelebi'nin Sivas seyahatinde halktan dinlediği, söylenceleri kaleme aldığı Seyahatname adlı eserinin 155. sayfasındaki ifadelerdir. Söz konusu iddiayı hakikat addedenler, Seyahatname'de belirtilmeyen bir söylenceyi de iddialarına ekleyerek 70 Bin gibi bir rakam telaffuz ederler.
Açıkça anlaşılacağı üzere söz konusu kaynaklar bir zabıt, kayıt ya da hatırat değil doğrudan halk nezdinde dilden dile anlatılan söylencelerden ibarettir ve vakanın yaşandığı tarihten 3 asır sonra sonra kaleme alınmıştır. İfadelerin gerçekçiliğine itibar etmek, halk arasında dilden dile gezen söylencelerin gerçeği ne denli yansıtacağı ile doğru orantılıdır.
Meselenin hakikatine gelecek olursak; Timur, Bayezid ile giriştiği mücadele neticesinde önce Erzincan'a gitmiş, kaleyi sulh ile teslim aldıktan sonra Sivas'a yönelmiştir. Sivas kalesi gerçekten fevkalade bir direniş göstererek mukim surları ile Timur'a geçit vermemiştir. Malkoçoğlu Mustafa Bey'in kan dökülmemesi karşılığında teslim olmaya razı olması da yine kroniklerde açıkça belirtilmektedir. Ancak hakikat şudur ki; Timur kaleyi teslim aldıktan sonra kalenin savunmasında vazifeli askerlerin içerisinde Ermeni kuvvetlerinin bulunduğunu müşahede etmiştir. Bu kuvvetler daha önce zapt ettiği Erzincan kalesi çevresinde yağma hareketleri yürütmüştü. Timur, hem aleyhinde yapılan bu eylemlerin müsebbibi olmaları hasebiyle Ermeni kuvvetlere, hem de gayrimüslimlerle iş tutmuş olmaları hasebiyle Mustafa Bey'e hiddetlenmiştir. Belli ki kale alınmadan evvel bu durumdan haberdar değildi ve anlaşmayı bu sebeple kabul etmekte beis görmedi. Kaleye girdikten sonra ise durumu fark etti ancak kan dökmemeye söz vermiş bulunduğu için kendince sözünü çiğnemeden hükmünü vererek canlı vaziyette gömülmelerini emretti.
Buradan anlaşılacağı üzere Timur, sivilleri değil doğrudan kale kumandanı Mustafa Bey ve emrindeki askerler hakkında hüküm vermiştir. Bu hükme katliam arzusu ile yapılmış bir hareket olarak bakamayız. Zira öldürülmeleri emrini vermesinin iki temel sebebi vardır bu ve sebepler Timur'un kalede vazifeli Ermeni askerlerini fark etmesinden sonra ortaya çıkmıştır. Birinci sebep Osmanlı'nın Ermeni kuvvetlerle birlikte hareket ediyor olmasıdır. İtikadı konularda kendisini haklı addetmesi durumunda kendi sınırlarını kendi belirleyen Timur, Mustafa Bey'in gayrimüslimlerden medet ummalarına hiddetlenmiştir. İkinci sebep ise Ermenilerin daha evvel Erzincan dolaylarına giriştikleri yağma ve vur-kaç eylemleridir. Zira bu vaka kalenin fethinden ayrı bir vakadır.
Timur'un eylemlerini yorumlarken kendisinin kültürel ve siyasi arka planını da doğru yorumlamak gerekir. Timur, kendisini İlhanlı Devletinin devamı addetmekte ve Cengiz Han'ın Devletini yüceltme misyonunu üstlenmekteydi. Bu misyonunu İslam'ın gaza ideolojisi ile birleştirmiş, her ne kadar itikadı olarak kuvvetli bir inanca sahip olsa da giriştiği savaşlarda Moğol ruhu ve acımasızlığı kendini hissettirmiştir.
Sivas Kalesi vakasında Timur'un eylemlerini canice ve gaddarca addetmek yanlış olacaktır. Zira söylencelerde mübalağa edildiği gibi siviller katledilmemiş, doğrudan kale kumandanı ve Ermeni askerler Timur'un gazabına uğramışlardır. Timur'un gerek Anadolu'ya girmeden önceki gerekse Sivas Kalesi vakasından sonraki eylemlerinde siviller üzerinde herhangi bir eyleme tevessül etmediğini de göz önüne alacak olursak Sivas Vakasının tarihsel gerçekler ışığındaki çıkarımı özetle şudur; Bu eylem, çağın askeri teamüllere göre şiddetli ve acımasızca bir cezalandırmadır.
Bayezid ve Timur'un Mektuplaşmaları
Timur'un Sivas Kalesini almasından sonra her iki devletinde birincil gündem maddesi aralarındaki ihtilaf olmuştur. Bu süre zarfında Timur neredeyse tüm ordusunu Anadolu'ya nakletmiş, Bayezid ise İstanbul kuşatmasını kaldırarak devlet erkanı ile birlikte meseleyi istişare etmiş ve savaş hazırlıklarına başlamıştır. Sivas Kalesi vakasına müteakip Timur ve Bayezid, meselenin halli için aralarında mektuplaşmışlar ve bu mektuplaşmalar neticesinde savaş kaçınılmaz hale gelmiştir.
Aslında Timur ve Bayezid'in arasında tırmanan düşmanlık önce sulh yolu ile halledilmeye çalışılmıştı. Timur, Bayezid'e mektup göndererek meseleyi sulh yolu ile çözmeye teşebbüs etmiş, ancak bu mektup Karahanlılar tarafından saklanarak Bayezid'e ulaşması engellenmişti. Bu mektuptan haberi olmayan Bayezid ise Timur'un açıkça topraklarına göz diktiğini düşünerek kendisine hakaretler dolu bir mektup yazmıştı. Timur'un söz konusu mektuplaşmalarda ki yaklaşımını müşahede ettiğimizde belki de söz konusu ilk mektubun Bayezid'e ulaşması durumunda sulhun mümkün olabileceğini, Ankara Savaş hiç yaşanmamış olabileceğini müşahede edebiliyoruz. Her ne kadar Bayezid, bu durumun farkına varıp sarf ettiği hakaretlerden ötürü özür dilemiş olsa da Timur'un kendisine başkaldıran ve Bayezid'e sığınan isyancı beylerin iadesinin gerçekleşmemesi ve Bayezid'in sulh istememesi nedeniyle geri adım atmamıştır. Timur ve Bayezid arasındaki yazışmaları incelediğimizde meseleyi daha iyi kavrayabiliyoruz.
1. Mektup - Timur: Rum diyarında melik olan Yıldırım Bayezid! Bil ki, biz kudret ve iktidarımızla insanlık aleminin en büyük kısmını tab'amız haline getirmiş bir hükümdarız. Bu görülmemiş işi, tek başımıza yaptık, senin gibi babamızdan ülkeler tevarüs etmiş değiliz. Aklını başına topla ve Kara Yusuf'la Ahmet Celayir'i topraklarından kov. Emirlerimize karşı gelen hükümdarların akıbetini duymuş olsan gerektir. Siz de o hükümdarların arasına girmekten sakının...
1. Mektup - Bayezid: Ey ihtiyar köpek, tekfur kafirlerinden daha şiddetli kâfirsin. Mektubunda bizi korkutmak ve hile ile kandırmak istemişsin. Osmanlı sultanlarını, Acem padişahlarına benzetme. Osmanlı askerleri de, ne Kıpçak ülkesi Tatarı gibi sıradan insanlar, ne de Hint toplulukları gibi başı boş, sere serpe avare kalabalıklar değildirler. Osmanlı askerleri, Irak ve Horasan askerleri gibi hamiyetsiz ve perişan olmayacak kadar onurlu askerlerdir. Yine sen, Osmanlı askerlerini Şam ve Haleb (Memlûk) askerlerine de benzetmeyesin... Bu mektup eline geçtikten sonra savaş meydanına her kim ki gelmeyip kaçarsa, onun eşi üç talakla kendisinden boş olsun.
2. Mektup - Timur: Sen kendini Allah yolunda cihad eden, bizi ise haksız yere kan döken bir kâfir ve beni yeni yetme bir savaşçı saymışsın. Bil ki, ben kırk yıla yakın bir süredir nefsimi cihada adamışım. Bu cihatlar sonunda kaleler ve ülkeler feth ederek, beldeleri kurtarmakla meşgulüm. Kaldı ki bu halim, dünden daha açık ve kesindir. Bu mücadeleler esnasında, çok sayıda kişi bize itaat etmiş ve yolumuzda canlarını feda etmiştir. Siz niçin bize hizmet etmekten kaçıyor, sevgi göstermiyorsunuz? Hem yaşça da senden büyük durumdayım. Bu güne kadar hangi tarafa gittiysem, kısa sürede orayı ele geçirdim. Sivas’ı da kısa zamanda elde ettim. Sen Malatya’yı muhasara ettin, dört ay elde edemedin ve geri dönmek zorunda kaldın. Sinop Kale’sini ne zamandan beridir elde edemedin. Mektubundaki gibi tehdit ve gurura kapılma, akıl yolundan uzak sözlere cesaret etme. Kaldı ki Sivas’ta ele geçirdiğim adamlarınızdan durumunu anlamış haldeyim. Dolayısıyla pek çok Müslümanı rencide etmek, han ve mallarını harab etmek uygun görülmemiştir. Bu sebeptendir ki, güzel cevap vermeyi yüksek bir iş olarak bil, ülkeni harap etmekten kurtarmış olursun. Bizimle anlaşma yoluna döner, özür dileyen bir ifade ile cevap verirsen, aramızda dostluk ve sevgi olur. Böylece Frenk kâfirine fırsat vermemiş olur, biz de, Sivas’tan çekilerek geri döneriz. Bizim niyetimiz ve meylimiz sizi zayıf düşürerek meşgul etmek, böylece kefere dinine yardım etmek değildir. Bizi ve askerimizi kâfir, dinsiz, sapık itikatlı mezhep sahibi ve çirkin âdetleri bulunmakla itham etme. Bizim askerimiz babadan ataya Müslüman ve Müslüman çocuklarıdır. Niçin hidâyete layık olmasınlar? Kaldı ki, Osmanlı’nın askerleri çoğunlukla kâfirlerden devşirme olduğu açıktır. Davamız cihangirlik olup, saltanatımız adına hutbeler okunmaktadır, sikkeler basılıdır. Müslümanların ûlü’l-emri olduğumuzda şüphe yoktur. Bizim soyumuz, İlhân-ı Âlişân’a ulaşmaktadır. Eğer samimi selâmınızla beraber iyi ifadeler içeren mektubunuz gelirse, her iki taraf arasında yumuşama ve sevgi peyda olur. Aksi halde kılıç ortaya çıkınca, kaleme yer kalmaz ve’s-selâm
2. Mektup - Bayezid: Zamanın cihan sultanı olan Timur-i Köregen (Damat), Sivas’a gelip yerleşmeyi, bizim Tebrîz’e yöneldiğimize benzeterek tuhaf kıyaslamada bulunmuşsun. Kaldı ki biz, Kefe’den Şirvan’a varıp, o ülkeye asker çıkarsak, kim mani olabilir? Kıpçak halkı sizden bıkıp usandığı için bizimle beraber olmayı tercih etmektedir. Malatya ve Sinop hususundaki iddianız da doğru değildir. Bazı sebeplerden dolayı muhasaradan vazgeçilmiştir. Yoksa bizim askerimizin azlığı veya sizin askerinizin çokluğundan dolayı olmamıştır. Kastamonu ve Karaman hakimlerinin inatları ve o sırada fırsat bulup, bazı vilâyetlerimize saldırmaları, bizim Malatya ve Sinop’taki muhasarayı kaldırmamızı zaruri kılmıştır. İyi bil ki, atam Ertuğrul Han üç yüz kadar gazisiyle beraber, Hülâgû Tatar’ından onbin Tatar’a vurup, Alâeddin Keykubât’a galip gelenleri mağlup etmiştir. Bundan sonra devlet idâre etme şerefine nâil olmuş, hil‘at kendisine verilerek, Allâh’ın lutfu ile Âl-i Selçûk’un yerine idareyi elde tutması isyân ve baş kaldırma ile olmamıştır. Osman Bey’in ilk culûsundan itibaren, dört tarafında bulunan kâfirlerle gece-gündüz iki yüzbinden fazla askeriyle cihat etmiştir. Bu saltanat yıldızımız bugün dördüncü tabakaya erişmiş ve şimdiye kadar fethettiğimiz kale ve kasabaların sayısı geçmiş sultanların hayalinden geçmesi dahi mümkün olmamıştır. Bizim nazarımızda; dünya ve içindekilerin kıymeti, Allah yolunda cihat etmenin yanında saman çöpü kadar değeri yoktur. Osmanlı askerine Abdullâh oğlu demekten fazlasıyla zevk duyarız. Çünkü bütün sahâbe-i kirâmın ataları kâfir iken, kendileri Müslüman oldular. Böyle müslüman olanlar, insafı olmayan müslüman-zâdelerden çok çok üstündürler. Siz Sivas’ı harap idüp, ehl-i İslâm’ın ırzını pâyimâl etdükten sonra ne denile bilir ki! Siz, ilk suçlamayı kendinizden gidermeye uğraşıyorsunuz. Arapça ve Farsça gelen mektuplarınızda sertlik, kabalık, kibir ve gururdan başka bir nesne yoktu. Âl-i Osman, hile ile ülkeleri kendisine mülk edinmemiştir. Mektuplarımız akıllı devlet erkânımızla yapılan istişâreler sonrası yazılmıştır.
3. Mektup - Timur: Sungur Çavuş ve Hacı Bayezid ile gönderdiğimiz haberler doğrudur. Sizin küffârla savaştığınızı biliyoruz. Bu tarafta Gürcü kâfirlerle biz savaşıyoruz. Hem siz hem de bizler bu konuda mutluyuz. Bu durumun sayısız faydaları her iki tarafa olmaktadır. Yazdıklarımızda zerre kadar şaibe ve şüphe olamaz. Antlaşma kararı olursa, Mısır’la aramızda olanlardan ıslâh edici olunması isteğiniz uygun görülmemiştir. Çünkü ölen eski Mısır Vâlisi, elçilerimizden Irak ve Acem’in büyük saygı duyduğu Bahaddin Savcı’yı haksız yere öldürdü. Yine uzun süredir hapsettiği Gönültaş’ı serbest bırakması için elçi gönderdiğim halde isteğimi yerine getirmedi ve o günahsızı hiç endişe duymadan katletti. Biz Şam ve Haleb’e geldiğimizde, Mısır’da Hacı adındaki elçileri gelip haps olunan Otlamış’ı Haleb’e gönderelim dediler. Senin, şimdi Mısır Vâlisi olan kimseye oğlumuzdur demeni uygun görmedik. Onu Sultânu’l-Harameyn elkâbıyla anmanız doğru olmaz. Belki Mücâvirü’l-Harameyn demeye lâyık değillerdir. Bize dost olmayanı, kendinize yakın ve sevdiklerinize dahil etmeyiniz. Saltanat işleri nezâkete bağlıdır. Dikkat edilecek yönleri çoktur. Ahmed Celâyir şimdi Bağdat yakınlarına gelmiş, biz de oraya asker göndermişiz. Tekrar size taraf kaçar gelirse sahip çıkmayıp, bilâkis yakalayıp bize teslim etmeniz sizden isteğimizdir. Erzincan’a varıp, yerleri tahrip için şimdilik serhadda durularak elçilerinizin gelmesini beklemekteyiz.
3. Mektup - Bayezid: Mısır hakimi ile aranızda geçen olaylardan dolayı bizim niyetimizi doğru anlamamışsınız. Biz arzu etsek Mısır’ı feth etmeye her zaman kadiriz. Ahmet Celâyir tekrar geri Osmanlı topraklarına gelirse, Kara Yusuf ile birlikte ikisini size teslim etmemi istemişsiniz. Biliyorsunuz ki Hûlâgu Dârü’s-Selâm’ı alıp İran’ın çoğunu eline geçirdiği sırada, halifenin amcası çocuklarından bir iki kişi Mısır’a Kâhire Vâlisi Baybars’a sığındılar ve onun himayesine girdiler. Hülâgu’nun Bağdat Vâlisi olan Karaboğa Noyan, Baybars’la cenk ettiler. Halifenin amcasını Mısır askeri sanıp, orada şehit ettiler. Kaçanlar şimdiye kadar Kâhire’de kaldı ve Hülâgû Han onları geri istemedi ve takip de etmedi. Şimdi bu dostunuz feleğin tokadını yemiş bir iki kişiyi himaye etmekle hatırınızı kıracak bir durum olamaz. Zira Hülâgû böylesine cüz’i şeylerden vaz geçmiştir. Muradımız Sivas ve çevresinden elinizi çekmenizdir. Bunu yerine getirmeniz güzel bir işaretinizin gereği olduğu anlaşılacaktır. Ancak her hâlde Allah’ın takdirinden kaçılmaz ve bizim kimseden korkumuz yoktur...
4. Mektup - Timur: Şimdiye kadar sulh için çalıştım ve nihayet Sivas’a gelmem söz konusu oldu. Kâfire fırsat vermemek, İslam diyarlarını harap etmekten endişe edip, Şam tarafına giderek Mısır azizinden intikamımızı aldık. Sizin hasta olduğunuz hususu ağızlarda dolaşırken, biz bunu fırsat bilip dikkate almadık. Ancak siz fırsat bulunca bize bağlı olan Erzincan’a gelip valimizi rencide ettiniz. Adamımız olan Taharten(Muttaharten) sulhu sağlamak için sizin pişman olduğunuzu bize yazmıştır. Biz de güvendik ve sulh için antlaşmaya varılacağı umuduyla birkaç kez mektuplar gönderdik. Ama siz gittikçe artan bir katı tutum içerisinde oldunuz. Tâ ki biz ve askerimiz için kâfir ve kâfirden daha eşed kâfirlerdir demeniz sözü her yerde söylenir olmaya başladı. Elçileriniz olan Sungur ve Ahmed adamlarınız uzun süredir yanımızdadırlar. İslamlığımızı ve inancımızı biliyorlar. Hedefimiz Kefe ve Kırım yönüne iken, Şirvan’dan geri dönüp tekrar Erzincan’dan o tarafa varmak icap etti. Semerkand’da bulunan oğlum Muîneddin Muhammed Sultan Bahadır da askeri ile birlikte bana katılacaktır. İsteğimiz Erzincan’a varmadan ve askerimiz şehirlerinize girmeden önce Sivas, Malatya, Elbistan, Erzincan ve Kemâh’ın bize bırakıldığını sağlam bir ahit-nâme ile bildirmenizdir. Sulha muhalif değilim ve bağlıyım. Bu sulhun bir sûretini Mekke-i Mükerreme’de Bâbü’l-Harâm’da kapalı muhafaza olunsun ki, kimin bu sulha uyup uymadığı ortaya çıksın. Bu mektup Sungur, Ahmed ve Hacı Bayezid ile gönderildi.
4. Mektup - Bayezid: Timûr-i köregen hazretleri, ilgi uyandıran antlaşmaya dair mektubunuz, ben Sivas’a geldikten sonra ulaştı. Ben bu sırada antlaşma hazırlığı içerisinde bulunuyordum ki; Nâgâh(vakitsiz saatte) sulha muhalif bir başka mektup Karaman fesatları elinden orduyu humâyûnumuza erişti ve antlaşmanın gecikmesine sebep oldu. Devlet erkânımızdan akıllı kişiler bu durumu şöyle değerlendirdiler. İkinci mektup ilk karışık dönem sürecinde yazılarak elçi ile gönderildi. Karaman topluluğu ki eskiden beri ocağımızın düşmanı olmuşlardır, bunlar elçimizi öldürüp, fitne iyice ayyuka çıkıncaya kadar mektubu sakladılar. Musâlaha olacağı ihtimâlini görünce, bu kez bazı rezilleri üzerimize gönderip bizi şüpheye düşürmüşlerdir. Rezillerin eline düşen mektubun gecikmesinin sebebi dahi biz olmadığımız hususu malumunuzdur. Bu durumu yaltaklanma olarak görürseniz hayır, asla düşmandan yüz çevirmek âdetimizden değildir. Sulh ve cengin cezası ve mükâfatı buna sebep olan tarafa aittir. Eğer bir kimse fitneye sebep olursa, Allah’u Teâlâ onun cezasını versin.
Ankara Savaşı (28 Temmuz 1402)
Bayezid'in Timur'un taleplerini karşılamaması üzerine Timur, 140 Bin kişilik bir ordu hazırladı. Bu orduda Timur’a destek veren irili ufaklı 20 Sultanlıktan askerler ve Hindistan’dan temin edilen savaş filleri bulunuyordu. Bayezid, Timur’un taarruza giriştiği haberini alınca, himayesi altındaki Türk Beyliklerinden oluşturduğu orduları hazırladı. Ancak bu ordu, Timur’un ordusunun karşısında sayıca oldukça zayıf kalıyordu. Özgün güçleri yetersiz kalınca Sırplardan asker desteği alarak ordusunun gücünü 85 Bin’e çıkartı ve Timur’un ordusunu karşılamak üzere Ankara’ya doğru harekete geçti.
Bayezid, Ankara’ya ulaştığında Timur’un Tokat cenahına yöneldiği haberini aldı. Bunun üzerine zaten sayıca az olan ordusunun mevcut gücünü de bölmek zorunda kaldı ve yaya güçlerini dağlık bölgelerdeki stratejik noktalara yerleştirerek süvarilerden oluşan güçlerle ormanlık araziye konuşlandı. Bu hareket Timur için büyük bir avantaj sağladı. Hızlı hareket kabiliyetine sahip olan güçleri, bu mücadelede Timur’un ordusunu yenilmez kılmaya yetiyordu. Bayezid'in hareket düzenini ve savaş tertibatını öğrenen Timur, şaşırtmak amacıyla güçlerini güneye, Kayseri’ye doğru kaydırdı. Bayezid, Timur’u Tokat ve Sivas istikametinden beklerken, Timur Kayseri üzerinden Ankara’ya doğru ilerleyip şehri kuşattı. Timur’un Ankara’yı kuşattığını öğrenen Bayezid, Savunma savaşı yapacakken taarruz etmek zorunda kaldı ve büyük bir hata yaparak Temmuz ayı sıcağında ordusunu Ankara’ya yürüttü. Hem sayıca az olan hem de Temmuz sıcağında susuz ve yorgun düşen Osmanlı ordusu, Ankara’ya ulaştığında, Timur beklemediği bu manevra karşısında kuşatmayı kaldırarak daha kuzeye, Ankara Savaşının gerçekleşeceği Çubuk Ovasına çekildi.
Bayezid, Timur’un ordusunu çok hızlı bir şekilde takip ederek kuzeye yöneldi ve Timur ordusunu emniyetsiz ve askerlerin istirahat ettiği bir anda yakaladı. Ancak Bayezid'in ordusu yoğun sıcak altında sürdürdüğü sürek takip sonrasında yorgun düşmüş ve susuz kalmıştı. Durumu mahiyetiyle istişare eden Bayzid, hemen taarruz edip sonuç alma tekliflerine karşın, bu hareketin mertçe olmayacağını düşünerek askerlerini dinlendirmeyi tercih etti. Nihayet Timur, Bayezid’in geldiğini haber alınca ordusunu teyakkuza geçirip savaş tertibi aldı. Osmanlı ordusu da istirahat edip su ihtiyacını giderdikten sonra savaş düzeni alarak hazırlıklarını karşılıklı olarak tamamlanmasını beklediler.
İki tarafta tüm hazırlıklarını tamamlayıp 28 Temmuz sabahı, sabah namazından sonra savaş düzeni aldılar. Bayezid, Niğbolu savaşında kullandığı Kurt Kapanı (Hilal) taktiğini uygulamak için ordunun en önünde yer aldı. Bayezid, kendisine bağlı Azaplarla birlikte çalılık ve otluk bir düzlük üzerinden hücum ederek ilk taarruzu başlattı. Ancak bodur ağaçlar ve çalılıklar, ileri taarruz için hızı yavaşlatan bir etkendi. Öncü kuvvetlerin taarruza kalktığını gören Timur, ilk karşılığı okçularla verdi. Timur’un ordusundan gelen yoğun oklar, çalılıklar ve otluklar sebebiyle yavaşlayan Azaplar üzerinde etkili olunca Azaplar, ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kaldı. İlk hamlesi başarılı olmayan Bayezid, Yeniçeriler ve Sipahilerden oluşan güçlerine taarruz emri verdi. Timur, ilerleyen yaya kuvvetlerine karşı savaşçı fillerini ve ormanlık alan içerisinde gizlenen süvarileri görevlendirince avantaj yine Timur’un güçlerinin eline geçti. Mirah Şah’ın birlikleri de Süleyman Çelebi komutasındaki birliklerin üzerine taarruz edince zor durumda kalan Süleyman Çelebi birliklerine Merkez güçte yer alan Yeniçeriler yardıma gitti. Sayıca az olan Osmanlı ordusu, Yeniçerilerin ordu merkezinden ayrılmasıyla ikiye bölündü ve Timur’un savaşçı filleri daha da ileri sürmesiyle sağdan, soldan ve ön cepheden hücum eden güçlere karşı yeterli direnişi gösteremedi. Üstelik Osmanlı ordusu, savaşçı fillerle ilk kez karşılaşıyorlardı. Fillere karşı nasıl bir taktik izleyeceğini bilmeyen Osmanlı ordusu, karşı koyulmaz fillerin taarruzları karşısında disiplin ve düzenini kaybetmeye başlamıştı.
Bunun üzerine Bayezid, büyük bir hata yapıp kurt kapanı taktiğini tekrar uygulayarak Sipahilerle Filleri karşı karşıya getirdi. Savaşın en kanlı ve şiddetli anı o andı. Yeniçerilerin ok atışları ve Sipahilerin başarılı taarruzlarıyla Filler etkisiz hale getirilebilmişti ancak hem Sipahiler, hem Yeniçeriler çok ağır kayıplar verdiler. Fillerinin devre dışı kaldığını gören Timur, Şeyh Ömer Mirza komutasındaki birliklerini Yeniçerilerin üzerine gönderdi. Bayezid, bu hamleye karşılık olarak Anadolu beyliklerinden toplanan Askerleri ve Kara Tatarları takviye etti. Ancak Kara Tatarlar, Timur ile savaş öncesinde anlaşmışlardı. Yeniçerilerin yanına gitmek yerine Rumeli ve Sırp askerlerinin arka cenahından ok atışlarıyla arkadan saldırdılar. Miran Şah ile Süleyman Çelebi birliklerinin arasında geçen çarpışmalarda takviye olarak gelen güçlerden Anadolu Beylikleri taarruz etmekteyken, Timur’un ordusuna bağlı Anadolu Beylikleri kendi bayraklarını açınca Bayezid'e bağlı Anadolu beylikleri de Timur’un ordusundaki Anadolu Beyliklerinin safına geçerek Osmanlı ordusundaki dengeleri alt üst ettiler. Yeniçeriler ve Rumeli birlikleri, önce Kara Tatarlar, sonrasında Anadolu Beyliklerinin Timur’un safına geçmesiyle savaş alanındaki inisiyatiflerini kaybederek ağır kayıplar vermeye başladılar. Rumeli ve Sırp birlikleriyle Yeniçeriler dışındaki güçlerin kendilerine sırt çevirip Timur’un tarafına geçmesiyle Bayezid tam anlamıyla sükûtu hayale uğradı. Osmanlı ordusunda, yalnızca Yeniçeriler ve Rumeli-Sırp birlikler Bayezid'e sırt çevirmemiş ve savaşın sonuna kadar mücadele etmişlerdi.
Adım adım mücadeleyi kaybeden Osmanlı ordusu, mağlup olunan cephelerden çekilmeye başladılar. Timur, son emrini vererek Bayezid'in sağ ele geçirilmesini emredince sonuç almak için son taarruz başladı. Vezirler İsa Çelebi, Süleyman Çelebi, Mustafa Çelebi ve Mehmet Çelebi, kuşatmayı yararak kaçmayı başardılar. Şehzadelerin kaçtığını fark eden Sırp Birliklerinin komutanı ve Bayezid'in kayınbiraderi olan Stefan Lazareviç, Bayezid'e çekilmesi için tavsiyede bulunsa da, Bayezid mücadele etmeye devam etti. Çatalpete’de emrinde 300 kişilik askeriyle atının sırtında çarpışarak Timur tarafından yakalandı ve esir edildi ve Ankara Savaşı, Osmanlı Devleti için büyük bir hezimet olarak
tarihe maloldu.
Ankara Savaşı Sonrası
Ankara Savaşı Osmanlı için tam bir felaket ile sonuçlanmıştı. Hükümdar savaşta esir düşmüş, saltanat makamı boş kalmış ve şehzadeler boşalan hükümdarlık makamını ele geçirmek için mücadeleye girişmişlerdi. Üstelik yenilen Osmanlı Devleti, sulh için Timur'un şartlarını kabul etmek zorunda kalmıştı. Bu anlaşmaya göre Osmanlı Devleti doğrudan Timur'a bağlı olacak ve Sivas, Malatya, Erzincan ve Kemah Timur'a bırakılacaktı.
Bu anlaşma, açıkça Osmanlı Devletinin bağımsızlığını kaybetmesine yol açmış oldu. Diğer taraftan yaşanan saltanat mücadeleleri, Osmanlı'ya bağlı beyliklerin baş kaldırmalarına yol açtı. Osmanlı artık bağımsız bir devlet değildi ve Anadolu'da ki pek çok beylik baş kaldırarak Osmanlı'ya bağlılığını reddetmiş oldu. Osmanlı, bu ağır anlaşmadan sonra 50 yıl boyunca yarı bağımsız vasal bir devlet olarak varlığını sürdürmüş, bu durum ancak Fatih Sultan Mehmet döneminde sona erebilmiştir.
.
Fetret Devri
06 Ağustos 2017 | Toplam Okunma: 117,785
1402-1413 yılları arasındaki dönem, literatüre Fetret Devri olarak geçse de aslında durum biraz farklıdır. Kardeşler birbirleri ile mücadele etmişlerse de aslında hükümdarlar ve hüküm süreleri bellidir ve tartışmalı değildir. Zira Bayezid Han'dan sonra büyük oğlu Süleyman Çelebi, devleti 9 yıl boyunca tartışmasız hükümdar olarak yönetmiş, ancak literatüre 5. Hükümdar olarak geçmemiş ve hükümdarlığı meşru kabul edilmemiştir. Oysa devlet erkanının en yüksek makamları Sadrazamlık, Subaşılık ve Yeni Çeri Ağalığı kendisine biat etmiş, ordu ve millet onu hükümdar olarak kabul etmişti.
Ankara Savaşı'nın kaybedilmesi ve Bayezid Han'ın esir düşmesi, henüz Anadolu'da ki birliği ve siyasi hakimiyetini tam anlamıyla tesis edememiş Osmanlı Devleti'nin istikbalini geciktirdi. Bunun yanında itaat altına alınmış olan Anadolu Beyleri, bağımsızlıklarını geri kazanabilmek için Osmanlı'nın içine düşebileceği en küçük zafiyetten istifade etmek üzere beklemekteydi. Kaybedilen Ankara Savaşı bu beylerin beklediği fırsat anlamına geliyordu.
Diğer taraftan Anadolu'ya doğrudan hükmetmek yerine itaat altına alma politikası izleyen Timur, bir taraftan Anadolu Beylerinin beklediği isyanın kapısını aralamış, diğer taraftan şehzadeleri saltanat için mücadele etmeye teşvik ederek güçlü bir merkezi idarenin yeniden ortaya çıkmasını da engellemişti. Timur'un bu akıllıca politikası Osmanlı Devletini 11 yıl sürecek elim bir iç karışıklığa sürükledi. Ancak Timur, bu politikasının başarıya ulaştığını görebilecek kadar yaşayamadı. 69 yaşında, Çin'i fethetmek gayesiyle çıktığı seferde, henüz Çin' e ulaşamadan vefat etti (1405).
1402-1413 yılları arasındaki dönem, literatüre Fetret Devri olarak geçse de aslında durum biraz farklıdır. Kardeşler birbirleri ile mücadele etmişlerse de aslında hükümdarlar ve hüküm süreleri bellidir ve tartışmalı değildir. Zira Bayezid Han'dan sonra büyük oğlu Süleyman Çelebi, devleti 9 yıl boyunca tartışmasız hükümdar olarak yönetmiş, ancak literatüre 5. Hükümdar olarak geçmemiş ve hükümdarlığı meşru kabul edilmemiştir. Oysa devlet erkanının en yüksek makamları Sadrazamlık, Subaşılık ve Yeni Çeri Ağalığı kendisine biat etmiş, ordu ve millet onu hükümdar olarak kabul etmişti. Taht kavgaları nedeniyle hükümdarlık makamının ve hükmedilen coğrafyanın bölünmesi ve tek merkezli idari yapının ortadan kalkması 1411-1413 arasına tekabül etmektedir.
Süleyman Çelebi tahta oturduğunda diğer kardeşlerinden Mustafa, babası Bayezid Han ile birlikte Timur'a esir düşmüş, diğer kardeşler ise vazifeli oldukları sancaklarına; İsa Karesi ve Mehmed Amasya'ya çekilmişlerdi. Musa'nın sancağı ise Rumeli idi ancak Süleyman'ın Rumeli'ye yerleşmesi nedeniyle sancağının başına geçemeyip Bursa'ya yerleşmeye teşebbüs edecektir. En küçük kardeş olan Kasım ise ablası Fatma ile birlikte ağabeyi Süleyman tarafından yapılacak bir antlaşmanın güvencesi olarak Bizans'a rehin olarak gönderilecektir.
Süleyman Çelebi Dönemi (1402 - 1411)
Ordunun yenilmesi, Han'ın esir düşmesi üzerine devlet erkanı en büyük varis olan Süleyman'a biat ettiler. Süleyman, ellerinde kalan kon kuvvetlerle birlikte Sadrazam Candarlı Ali Paşa, Subaşı Eyne Bey ve Yeni Çeri ağası Hasan Ağa ile birlikte Bursa'ya gelip ailesini de yanına alarak Rumeli'ye (Gelibolu) geçti.
Timur, savaşı kazanmış ama sonrasında herhangi bir antlaşma yapmamış, sulh görüşmesinde dahi bulunmamış, hatta kazandığı savaştan hiçbir beklentisi yokmuş gibi davranmıştı. Bu manevra Timur'un siyasi zekasının bir göstergesiydi elbette. Bir işgalci gibi anılmak, kardeş kavgasının müsebbibi gibi davranmak istemiyordu. Zira Anadolu onun için fethedilecek bir coğrafyadan ibaret değildi. Onun esas amacı Anadolu'da ki Türklerin gönül rızasını kazanarak tebaası yapmak, dolayısıyla hükümdarlığını ve ordusunu güçlendirmekti. Üstelik Çin'e düzenleyeceği sefer öncesinde zaman kaybetmek ve yeni bir cephe açmak istemiyordu. Akıllıca bir hamle ile yumuşak huylu olduğunu bildiği Süleyman Çelebi'ye diplomatik bir nezaket içerisinde hediyeler ve kendisine bağlı bir hükümdar olduğunu ifade eden hilatını gönderdi.
Süleyman için bu hilat hükümdarlığının emniyeti anlamına geliyordu. Ancak diğer yandan Osmanlı'nın bağımsızlığını yitirmesi, Timur'un hükümdarlığı altına girmesi demekti. Süleyman için iki yol vardı, ya bu hilatı kabul edecek ve hakimiyetini muhafaza edecek, ya da Timur ile yeniden savaşmayı göze alacaktı. Süleyman, devlet erkanının da tavsiyeleri doğrultusunda hilat giydi ve Osmanlı 100 yıl boyunca koruduğu bağımsızlığından vazgeçerek Timur'a bağımlı bir devlet haline geldi.
Süleyman Çelebi, babası Bayezid Han gibi cengaver ve devlet işlerinde maharetli değildi. Yumuşak huylu bir kişiliği vardı ve divan sohbetlerine fazlaca ilgiliydi. Bu sebeple devlet işlerini mahiyetine danışarak idare ediyordu. Daha çok denge politikaları güdüyor, mümkün olduğunca itidalli davranıyordu. Bu politikaları neticesinde Bizans ile önemli tavizler verdiği bir takım anlaşmalar yaptı. Bu anlaşmalar kapsamında;
- Bizans vasal olmaktan çıkacak, yani tazminat ödemeyecek ve istendiğinde asker göndermek zorunda kalmayacak.
- Selanik (Bulgaristan), Teselya (Orta Yunanistan) ve Silivri'den Varna'ya kadar olan geniş sahil arazisi Bizans'a bırakılacak,
- Osmanlı gemileri Çanakkale ve İstanbul Boğazından izin almadan geçmeyecek ve tüm Bizanslı esirler iade edilecek,
- Bizans için önemli bir gelir kaynağı olan Venedik ve Cenovalı denizcilere sağlanan imtiyazlar genişletilecek,
- Antlaşmanın güvencesi olarak Bayezid Han'ın en küçük oğlu Kasım ve kızı Fatma Bizans'a rehin verilecek,
Tüm bunlara karşılık olarak Bizans, Süleyman Çelebi'nin yüksek hükümdarlığını kabul edecekti.
Venedik'te bulunan 2. Manuel, adeta zaferle sonuçlanmış bir savaş sonrası yapılan barış antlaşmasını andıran bu şartları tereddüt etmeden kabul etti ve İstanbul'a dönerek antlaşmayı imzaladı (1403). Bu antlaşmanın diğer tarafları Venedik, Cenova, Rodos şövalyeleri, Sırp Despotluğu ve Nakdos Dükü idi. Süleyman Çelebi, bu antlaşmalar çerçevesinde düşmanlarına istediklerini vermiş, böylece Edirne'deki hükümdarlığını olası tehditlere karşı güvence altına almış oldu.
Süleyman, bu antlaşmaların verdiği emniyet ile vaktinin çoğunu saltanat makamında geçirdi. Devlet işleri Sadrazam Candarlı Ali Paşa'nın idaresindeydi. Halk ve ordu Ali Paşa'ya büyük sevgi ve saygı duyuyor, devlet de Ali Paşa'nın sadakat ve becerisi ile ayakta duruyordu. Süleyman Çelebi ise vaktinin çoğunu kurduğu divanda geçiriyor, ziyafetler ve hoş sohbetler gönlünü eğliyordu.
Kareside bulunan İsa Çelebi, devletin ikinci başkenti olan ama Süleyman'ın ehemmiyet göstermekte geciktiği Bursa'ya geçerek devletin eski başkentine konmayı ve Timur'dan alacağı icazet ile hükümdar olabilmeyi ümit ediyordu. Bursaya yerleşirken herhangi bir mukavemetle karşılaşmadı ve kısa bir süre sonra Timur'dan beklediği icazeti aldı. Timur, Süleyman'a hilat göndermiş ancak İsa'ya Bursaya yerleşme izni vererek kardeşlerin arasındaki husumeti körüklemişti. Bu vakalar cereyan ederken Bayezid Han içinde bulunduğu kederli duruma daha fazla dayanamayarak vefat etti. Timur, bu noktada da siyasi zekasını kullanmayı bildi ve Bayezid Han'ın naşını Süleyman'ın Rumeli'ye yerleşmesi nedeniyle eski sancağına geçemeyen Musa Çelebi'ye vererek Bursa'ya defnettirilmesi için yola çıkarttı. Musa Çelebi Bayezid Han'ın naşı ve beraberindeki kuvvetli bir askeri birlik ile Bursa'ya girince İsa Karesi'ye çekilmek zorunda kaldı (Mart 1403).
Devlet erkanını yanına alan Süleyman Çelebi'nin meşru hükümdar olması sebebiyle doğrudan Süleyman'a yönelik bir eyleme girişmeyen şehzadelerin amacı Bursa'yı ele geçirmek ve böylece hükümdarlıklarını ilan etmekti. Bu amaçla çekişmelerin merkezi Edirne değil Bursa oldu.
İsa Çelebi, belki askeri kuvvetinin yetersiz olması , belki de babasının naşına saygısızlık etmemek için geri çekilmiş, ancak kısa bir süre tertip ettiği ordu ile tekrar Bursa'ya doğru harekete geçmişti. Musa, bu ilerleyişi haber alınca Bursa'yı terk edip Germiyanoğullarına sığındı. Süleyman Rumeli'de devleti idare ediyor, ancak Bursa'da yaşananlara müdahale edemiyordu. Meşru hükümdar olmanın verdiği rehavet ile ziyafetler düzenliyor ve vaktinin çoğunu divan sohbetlerinde geçiriyordu.
Mehmed Çelebi, Ankara Savaşı sonrasında sancağı Amasya'ya dönmüş lakin Timur'un bölgeye atadığı Vali Kara Devletşah tarafından ele geçirilmiş olan sancağının başına geçemedi. Timur'a itaat sözü vermemiş olan Mehmed Çelebi, kendisine tabi olan bin kadar asker ile bir gece baskını düzenleyip Devletşah'ı öldürdü ve yeniden sancağının başına geçti. Daha önce Sivas ve Erzincan da bu sancağa bağlıydı, ancak Ankara Savaşının hemen öncesinde kaybedilmişti. Amasya sancağı artık Tokat ve Amasya'dan ibaretti. Mehmed Çelebi'nin işi İsa ve Musa Çelebilerinkinden daha zordu. Onlar Bursa'yı ele geçirmenin ve tahta oturmanın hesaplarını yaparken Mehmed, kaybedilen toprakları geri almanın hesabını yapıyor, sancağındaki topraklara göz diken diğer beylerle mücadele ediyordu. Bu beylerden biri de İsfendiyar Beydi. Mehmed Çelebi, İsfendiyar Beyin yeğeni Kara Yahya'yı Kastamonu'da zapt etmiş olduğu geçitlerden birinde yakalayıp öldürdü ve Bolu'ya yöneldi. Timur'un taarruzu sonrası bölgede hakim olmaya çalışan bir takım Türkmen beyleriyle mücadeleye girişti. Kubat , Gözler ve Köpek ismindeki bu beyleri mağlup ettikten sonra bölgesine tam anlamıyla hakim oldu.
Mehmed Çelebi, önce ağabeyi Süleyman'ın hükümdarlığını kabul etmiş, "Babam gitti ise Emirim sağ olsun, emirim babamın yadigarıdır" diyerek itaatini bildirmişti. Ancak babası Bayezid henüz sağdı ve bir şekilde geri dönme ihtimali vardı. Muhtemel ki babası hayatta iken taht için mücadele etmekten hicap duymuş, emaneti ağabeyi Süleyman'a bırakmakta beis görmemişti. Ancak Bayezid'in vefat haberini alması üzerine ağabeyi Süleyman'ın idareciliğinden de memnun kalmamış olacak ki taht mücadelesine ortak oldu ve "Osmanlıların Büyük Emir'i ve Padişahı" unvanını kullanmaya başladı.
Mehmed Çelebi, henüz genç yaştaydı ve ağabeyleri Süleyman ve İsa kadar itibar sahibi değildi. O, itibarını kendisi kazandı ve Amasya'da ki sancağının emniyetini aldıktan sonra Bursa'ya doğru harekete geçti. Bursa'ya hakim olan İsa'nın yanında Bayezid Han'ın deneyimli komutanlarından Timurtaş vardı. Timurtaş, Bursa'ya giden stratejik noktaların emniyetini almıştı. Mehmed Çelebi, Bursa'ya Domaniç üzerinden ani bir baskınla girmeyi planlıyordu ancak Timurtaş komutasındaki birliklerin bu bölgede konuşlanması üzerine strateji değiştirdi. Ani bir baskınla Bursa'ya giremeyeceğini anlayan Mehmed Çelebi, İsa Çelebi'yi üzerine çekmeye karar verdi ve Karesiye geçti. İsa Çelebi'nin ardında bıraktığı Karesi kolayca teslim oldu. İsa, elbette bu duruma sessiz kalamadı. Birliklerini hazırlayarak Karesi'ye doğru yola çıktı. Ulubatta meydana gelen çetin muharebe sonrasında Mehmed Çelebi zorda olsa zafere ulaşmayı başardı. Mağlup olan İsa Çelebi, Bursa'ya dönemeyeceğinden canını kurtarabilmek için Bizans'a sığındı. Mehmed Çelebi Bursa'yı ele geçirince Osmanlı için Anadolu'nun hükümdarı haline gelmiş oldu (1403).
Süleyman Çelebi, Mehmed'in Bursa'yı ele geçirmesini elbette kabul etmedi. Bizans'a sığınan İsa imparator 2. Manuel'in müsaadesiyle Süleyman'a sığındı. Süleyman da kendisini Anadolu Beylerbeyi ilan ederek emrine verdiği ordu ile Bursa'ya gönderdi. Mehmed, ihtiyaten Bursa'dan çekilmişti ancak İsa yine de Bursa'ya giremedi. Kenti müdafaa eden kuvvetlere karşı baskın gelemeyince kenti yakmaya kalkıştı ve Mehmed Çelebi'nin gelmesi üzerine geri çekilerek Beyşehir'e geçti. Kışı burada geçiren İsa Çelebi, Bahar gelip savaş hazırlıklarını tamamladığında Bursa'ya değil Karaman'a doğru yöneldi. Ancak Mehmed Çelebi'nin harekete geçtiğini öğrenince geri çekilmek zorunda kaldı. Nihayet Bursa yakınlarında karşı karşıya geldiler ve ağır bir mağlubiyet alan İsa Kastamonu'ya İsfendiyar Bey'e sığınmak zorunda kaldı. Şansını bu kez Ankara üzerine yürüyerek deneyen İsa, Gerede'de karşı karşıya geldiği Mehmed Çelebi ile yeniden savaşa tutuşsa da yine muvaffak olamayarak geri çekilmek zorunda kaldı. Art arda mağlup olan ancak vazgeçmeyen İsa Çelebi, şansını bir kez daha deneyebilmek için Aydınoğulları Beyliğine sığındı. Ancak Mehmed Çelebi'nin vazifelendirdiği adamları İsa Çelebi'yi Eskişehir'de bir Hamamda yakalayıp öldürdüler.
Mehmed Çelebi, Süleyman Çelebi'nin ilk taarruzunu püskürtmüştü. Ancak Bursa'nın hükmü altında olmaması Süleyman Çelebi'nin hakimiyetine gölge düşürüyordu. Bu durumu daha fazla göz ardı edemeyen Süleyman Çelebi, daha fazla beklemedi ve Bursa'yı geri almak üzere bizzat harekete geçti. Bu durumu haber alan Mehmed Çelebi, Amasya'ya geri çekilmek zorunda kaldı. Süleyman Çelebi Bursa'da coşkuyla karşılanmıştı. Buradan önce Karesiye oradan da Ankara'ya doğru harekete geçti (1404). Diğer taraftan kendisine biat etmeyen bazı Türk beylerine karşı harekete geçme kararı aldı. Osmanlı'ya karşı ittifak eden bu beylerin amacı Süleyman Çelebi'nin ilerleyişini durdurmak ve tekrar dolayısıyla bağımsız kalabilmekti. Ancak bu ittifak kalıcı olamadı. Süleyman Çelebi daha önce sancak beyliği yaptığı bu bölgeyi çok iyi biliyordu. Önce İzmir'e doğru yola çıktı. Aydınoğulları Beyi Cüneyt, Süleyman Çelebinin geleceği haberini alınca ittifak kurduğu beylerin yanına sığındı. Ancak beyler, sulh etmek için Cüneyt'i vermeyi düşünüyorlardı. Bunu haber alan Cüneyt Bey bizzat teslim olmayı istikbali açısından yeğledi ve boynunda bir zincir ile Süleyman Çelebi'den af dilendi. Bunun üzerine ittifak ettiği diğer beyler geri döndüler. Süleyman Çelebi, Cüneyt'i affederek buradan eski Efes kentine geçti. Artık adet edindiği üzere her sefer sonrasında sefahat sürmek üzere burada bir süre konakladı. Bazı yabancı kaynaklar Süleyman Çelebi'nin burada geçirdiği zamanda büyük bir ayyaş olarak ünlendiğinden bahseder.
Süleyman Çelebi, kendisine karşı ittifak eden Türkmen beyleri bertaraf etmiş, Bursa'yı Mehmed'ten geri almaya muvaffak olmuş böylece iktidarını pekiştirmişti. Hatta Sakarya nehrinde karşı karşıya geldiği Mehmed Çelebi'yi ve sonrasında taarruza yeltenen Karamanoğullarını mağlup ederek düşmanlarına göz dağı vermişti (1405). Ancak Anadolu halen kahır ekseriyetle Mehmed Çelebi'yi hükümdar olarak görüyor, bu genç kumandanı desteklemeye devam ediyorlardı.
Süleyman Çelebi, son olarak Ankara'ya, oradan da Anadolu'nun emniyetini aldığı düşüncesiyle tekrar Rumeli'ye geçti. Burada uzun bir süre kalan Süleyman Çelebi, Balkanlardaki yerel gelişmelerle meşgul oldu. Diğer taraftan olan biteni bir köşede oturup seyretmekten daha fazlasını yapamayan Musa Çelebi, Mehmed Çelebi'nin yanına vararak kendisini Osmanlı Hanedanının başı olarak gördüğünü söyleyip biat etti. Süleyman Çelebi'ye karşı desteğe ihtiyacı olan Mehmed Çelebi, biadını kabul edip kendisini Kastamonu'ya İsfendiyar Beye gönderdi. Buradan Balkanlara geçerek Süleyman Çelebiye karşı bir ayaklanma başlatmaya hazırlandı. Balkanlardaki despotluklar ve vasallıklar Osmanlı'nın içinde bulunduğu iç karışıklığı pekiştirmekten geri kalmadılar. Bizans İmparatoru Manuel de elçisi aracılığıyla Musa Çelebi ile görüşüyor, olası bir ayaklanma girişimi için kendisine destek veriyordu. Ayrıca kayın pederi olan Eflak Prensi Mirça da Musa Çelebi'nin safında yer alıyordu. Nihayetinde Venedik ve Bizans'ın desteğini alarak toplam 10 kadırga temin etti ve beklenmedik bir şeklide Tuna boylarına indi. Burada eski Bulgar Kralı İvan Şişman'ın oğlu Frujin Musa Çelebi'yi Osmanlı'nın yasal mirasçısı olarak kabul edip kendisine itaat edeceğini bildirdi. Bunun yanında Süleyman Çelebi ile arası açılan Sırp Destopu Lazareviç de kendisine itaat yemini edince Musa Çelebi için tahtı ele geçirmenin zamanı gelmiş oldu.
Süleyman Çelebi ve Mehmed Çelebi, Çatalca bölgesinde karşı karşıya geldiler. Musa Çelebi, aldığı desteklere rağmen galip gelemedi. Musa Çelebiyi ve dolayısıyla Mehmed Çelebi'yi bir kez daha mağlup etmiş olan Süleyman Çelebi, Edirne'ye dönerek yine adet edindiği üzere kendisini harem, içki ve sohbet safahatına vermişti. Ancak Musa Çelebi vazgeçmedi. Elinde kalan kuvvetleri dağıtmayıp ordusunu yeniden hazırlayarak bu kez doğrudan Edirne'ye taarruz etti. Süleyman Çelebi, defakez mağlup ettiği düşmanından böyle bir taarruz beklemiyordu. Musa Çelebi, ağabeyinin bu gafletinden faydalanarak Edirne'yi ele geçirmeyi başardı. Süleyman Çelebi, yakalanmamak için ticaret yolları üzerinden kaçmaya çalışsa da Musa Çelebi'nin peşine taktığı askerler tarafından Düğüncüili adlı bir köyde ele geçirildi. Devrik hükümdarı ele geçiren askerler, Musa Çelebi'nin emrini beklemeden Süleyman Çelebi'yi orada boğarak öldürdüler. Bu duruma hiddetlenen Musa Çelebi, müsebbibi olan askerlerini öldürüp yakalandığı köyü ateşe verdi ve ağabeyi Süleyman Çelebi'nin naşını Bursa'ya göndererek babası Bayezid'in yanına gömdürdü (14 Şubat 1411).
Musa Çelebi Dönemi (1411 - 1413)
Musa Çelebi, ağabeyi Mehmed Çelebi'nin idaresi altında vazifeli olarak çıktığı seferde muvaffak olunca saltanat mücadelesinin bir yansıması olarak sözünden caydı ve ele geçirdiği idareyi ağabeyine teslim etmedi. Hükümdarın en çok desteğine ihtiyaç duydukları Sancak Beyleri ve tımar erleri Musa Çelebi'ye itaat edince tahta kolayca oturdu.
Musa Çelebi'nin tahta geçmesi balkanlardaki gayrimüslim kitleler tarafından nahoş karşılanmadı. Macaristan Musa Çelebi'nin idaresini tanıdı. Eski kayın pederi olan Eflak Voyvodası Mircea zaten seferin en başından beri Musa Çelebi'ye destek veriyordu. Sırp despot Lazareviç de Süleyman Çelebi'ye sadakat gösterdiği gibi Musa Çelebi'ye de sadakatini iletti. Musa Çelebi, Balkanlarda ki bu sulh haline rağmen hükümdarlığını taçlandıracak fetihler yapmaktan geri durmadı. Tımar olarak verilmek üzere yeni araziler peşine düşen Musa Çelebi, Köprülü, Akçabolu ve Provadi'yi ele geçirdi. Bununla da yetinmeyip Nobirda'da ki gümüş madenlerini ele geçirerek ileride başına bela olacağını hesap etmeden buradan gelecek gelirleri akıncılarına bağışladı. Ardından Makedonya içlerine akın müsaadesi verip Balkanlardaki askeri kuvvetlere yağma imkanı tanıyarak sadakatlerini tazeledi.
Tüm bunlar olurken Mehmed Çelebi Anadolu'nun hükümdarı olarak Bursa'da oturuyordu. Artık Rumeli Musa'nın, Anadolu ise Mehmed Çelebinin topraklarıydı. Musa Çelebi Bursa'yı ele geçirmeye pek niyetli değildi. Ancak Mehmed Çelebi elbette gözünü Rumeli'ye dikecektir. Musa Çelebi, Süleyman Çelebi ile çatışırken durumdan istifade etmeye çalışan Bizans, stratejik öneme sahip olan Gelibolu limanını ele geçirmeye teşebbüs etmişti. Musa Çelebi için Balkanlar da her şey istediği gibi gitmişti ancak Bizans'a bir ders verilmeliydi. Şehri kuşatmak üzere Bizans surlarına dayandı. Amacı elbette kenti fethetmek değildi ancak giriş çıkışları engelleyerek tıpkı babası Bayezid'in 10 yıl süren kuşatmayla Bizans'ı buhrana sürüklediği gibi yeni yeni bir Buhran yaratmaktı (1412).
Kuşatmanın başladığında Bizans'ta panik havası hemen kendisini gösterdi. Musa Çelebi şehri giriş-çıkışlara kapatmış, ticaret gemilerinin durması doğrudan şehirdeki sosyal hayatı ağır bir sekteye uğratmıştı. Surların dışında bir askeri muharebeye giremeyen İmparator 2. Manuel, deniz yoluyla direniş göstermeye çalışmış, hatta küçük bir Osmanlı kuvvetini denizde mağlup etmeyi başarmıştı. Ancak bu galibiyet kuşatmanın sona ermesi için yeterli olmadı. Bunun üzerine sulh teminatı olarak Bizans'a gönderilen Süleyman Çelebi'nin oğlu Orhan Çelebi'yi Selanik'e göndererek burada bir isyan başlattı. Ancak Musa Çelebi kuşatmayı devam ettirmekte kararlıydı. Emrindeki kuvvetlerin bir kısmını Selanik'e yollayarak hem isyanı bastırdı hem de daha önce Bizans'a hibe edilen Teselya'yı geri alarak Manuel'e ağır bir ders verdi.
Bizans, tüm bu gelişmelerin karşısında Mehmed Çelebi ile iyi ilişkiler içerisine girerek Musa Çelebi'ye karşı kendisiyle ittifak kurdu. Bursa'dan yola çıkan Mehmed Çelebi, ordusu ile İnceğiz (Çatalca) dolaylarında Mehmed Çelebi ile karşı karşıya geldi. Ancak Mehmed Çelebi, bu mücadelede yaralanınca geri çekilmek zorunda kaldı (Ekim 1412).
Mehmed Çelebi, mağlup olmasına rağmen vazgeçmedi. Kış gelmeden Musa Çelebi'yi bertaraf etmek arzusundaydı. Bizans'dan destek alıyor ancak bu yeterli gelmiyordu. Daima Osmanlı'nın resmi hükümdarına itaat eden Lazareviç'i ikna etmeyi başardı. Anadolu'dan gelip kendisine tabi olan Türkmen kuvvetleriyle birlikte Sırp ve Bizans desteğini de alarak tekrar taarruza geçti. Çatışma devam ederken Rumeli Beylerbeyi Mihaloğlu Mehmed, Musa Çelebi'ye sırtını dönerek Mehmed Çelebi'nin saflarına geçti. Bu ihanet Musa Çelebi'nin galibiyetine mani olmadı. Mehmed Çelebi'nin emrindeki 15.000 Türkmen kuvvetleri Sipahileri ve Yeni Çerileri geçemedi. Mehmed Çelebi yine acı bir mağlubiyet yaşayıp Bursa'ya dönmek zorunda kalmıştı.
Rumeli Beylerbeyi Mihaloğlu Mehmed Bey'in ihaneti sürpriz değildi. Zira Balkanlardaki akıncılar yağmalardan fevkalade bir kazanç sağlıyor, bu kazanç onları pervasızlığa ve şımarıklığa sürüklüyordu. Bu durum karşısında gaza akınlarını durdurma emri vermiş, kendilerine hediye ettiği bir takım kazançları da ellerinden alarak bir anlamda aşağılamıştı. Bu durum karşısında Rumeli'deki akıncılar izin almadan taarruz ediyor, yağma yapıyordu. Bu gerginlik zamanla Musa Çelebi ile Rumeli'de ki Sancak Beylerinin, dolayısıyla disiplin altına alınmamış dağınık askeri kuvvetlerle arasının açılmasına sebep oldu.
Bu ayrılığın bir parçası olarak veziri olarak atadığı Kör Şahmelik Bizans'a yaptığı taciz saldırıları sırasında gizlice Surlardan içeri girdi. Şahmelik de Musa'ya ihanet edip saf değiştirmişti. Bizans üzerinden Bursa'ya geçip Mehmed Çelebi'ye sığındı. Askerlerin Musa Çelebi'nin aşağılayıcı tavırlarından usanan askerlerin Mehmed Çelebi'nin merhamet ve adaletini beklediğini söyleyerek emrine girdi. Bu durumdan istifade eden Mehmed Çelebi, yeni bir taarruz planı yaparak Bizans'ın sağladığı gemilerle boğazı geçip bu kez kuzeyden, Trakya üzerinden Musa Çelebi'nin üzerine yürüdü. Nihayet Vize yakınlarında karşı karşıya gelen iki ordu burada sonucu belirleyecek mücadeleye giriştiler.
Her iki tarafta savaş pozisyonu almışken Mehmed Çelebi'ye bağlı olan Yeni Çeri Ağası Hasan Ağa, kendisine bağlı olan yeni çerileri adaletli bir hükümdar olan Mehmed Çelebi'ye itaat etmeye davet edince, Musa Çelebi pervasızca bir harekette bulunup doğrudan ve bizzat Hasan Ağa'nın üzerine taarruz etti. Ancak bu taarruzu esnasında yakınlarındaki bir kapıcı başı (Yeniçeri Subayı) tarafından yaralanıp geri çekilmek zorunda kaldı. Hükümdarlarının yaralı halde geri geldiğini gören ordu savaş düzenini bozup geri çekilmeye başladı. Bu geri çekilme, aslında daha kuvvetli olan Osmanlı Ordusunun dirliğini bozdu ve Mehmed Çelebi bu durumdan istifade ederek doğrudan taarruza kalktı. Mehmed Çelebi, nihayetinde yine kendisine hizmet edecek olan Osmanlı Ordusuna karşı daha fazla kan dökmek istemedi. Nihayetinde bu mücadelede pek de fazla zayiat verilmeden galip ve mağlup belirlenmiş oldu.
Musa Çelebi, mağlubiyetin ardından yaralı olarak geri çekildi. Ancak Edirne'ye geçemezdi. Kendisine bağlı küçük bir kuvvetle birlikte Sofya'ya doğru kaçmaya başladı. Ancak Mehmed Çelebi onu ortadan kaldırmadan hükümdarlık makamına oturamayacağını biliyordu. Uzun süren takipler sonunda nihayet Sofya yakınlarında bulundu. Burada kendi askeri tarafından (Derzi Saruca) atından alınıp Mehmed Çelebi'ye teslim edildi. Tarih yine tekerrür etti ve Musa Çelebi boğdurulup kardeşleri İsa ve Süleyman'ın yanına defnedildi. (5 Temmuz 1413)
Böylece Mehmed Çelebi uzun ve kanlı mücadeleler sonunda tek başına tartışmasız hükümdar olarak tahta oturdu ve tarihe Fetret Devri olarak geçen bu karanlık dönem sona ermiş oldu.
.
1. Mehmed Dönemi (Mehmed Çelebi)
19 Ağustos 2017 | Toplam Okunma: 42,289
1. Mehmed Dönemiyle birlikte Fetret Devri sona ermiş, doğuda ve batıda ortaya ortaya çıkan isyanlar bastırılmış, devlet dirliği ve düzeni yeniden tahsis edilmiştir
Mehmed Çelebi (1. Mehmed) acı ve kan dolu bir devri sona erdirmiş, Osmanlı Devleti nihayet tartışmasız bir hükümdar ile yönetilebilir hale gelmişti. Fetret Devri döneminde devletin iç ve dış idaresi zayıflamış, Balkanlarda ki zayıf despotluklar ve vasal olmadan, vergi vermeden bölgesel hakimiyetlerini güçlendirme hesapları yapan gayrimüslim derebeyleri küçük-büyük siyasi hesaplar yapmaya başlamışlardı.
Bizans önemli bir liman kenti olan ve Bayezid tarafından büyük sayılabilecek bir tersane inşa edilmiş olan Gelibolu'yu geri almaya, Venedik Musa Çelebi ile yaptığı anlaşmayı yenilemeye, Eflak Voyvodası ve Sırp Despotu tımar olarak verilen topraklarını geri kazanmaya, Sofya (Bulgaristan) ve Teselya (Yunanistan) Türk baskısından ebediyen kurtulmaya dair hesaplar yapıyor, diğer taraftan Anadolu'da ki Osmanlı toprakları Karamanoğulları, Germiyanoğulları ve Candaroğulları'nın iştahını kabartıyordu.
Daha fazlasını keşfedin
Bursa
Daha fazlasını keşfedin
Bursa
İlk davranan Karamanoğlu Mehmed Bey oldu. Mehmed Çelebi'nin Edirne'de olmasını bir fırsat olarak gördü ve Sivrihisar üzerinden ilerleyerek Bursa'yı kuşatma altına aldı. Vezir Hacı İvaz Paşa, az sayıda kuvveti olması hasebiyle "Ya hisarı savunun, ya da başınızın çaresine bakın" diyerek halkı savunmaya çağırdı. Şehri koruyan mukim surlar Karamanoğlu'na geçit vermedi. Ancak şehri besleyen Pınarbaşı gölü Bursa'nın can damarıydı. Karamanoğlu Mehmed, hisarın kapılarını açmak zorunda kalırlar ümidiyle göle lağım vurarak Bursa kapısı ile Zindan kapısı arasına açtığı kanal ile gölün suyunu boşaltmaya yeltendi. Ancak Musa Çelebi'nin naşı Edirne'den yola çıkmış, Bursa'ya doğru ilerlemekteydi. Bunu haber alan Karamanoğlu, kuşatmayı kaldırıp geri çekildi. Karamanoğlu'nun bu korkak teşebbüsüne kayıtsız kalamayan Harman Danası adlı subayı, "Ölüsünden korkup geri çekildin, ya dirisi gelseydi" diyince hırsını subayından çıkartıp astırmıştır.
Mehmed Çelebi, Karamanoğlunun gösterdiği cüretkarlığa kayıtsız kalmadı. Bursa'ya gelerek sefer hazırlıklarına koyuldu. Diğer komşuları olan Germiyanoğulları ve Candaroğulları, Karamanoğulları kadar cüretkar olmasalar da olası bir iç karışıklıkta Osmanlı topraklarını işgal edecek, vaktiyle kaybettikleri toparkların ilhakına yelteneceklerdi. Mehmed Çelebi, yaptığı hamle ile bu üç mihrakın emellerini dizginledi. Önce Candaroğulları beyi İsfendiyar'a "Ya sen gel, ya oğlanlarından birini gönder" dedi . Böylece Karaman seferinde İsfendiyar Bey'in olası bir tecavüzünü engellemiş oldu. Ardından Germiyanoğulları Beyi Yakub'dan da sefer için erzak tedarik etmesini talep etti. Mehmet Çelebi, taleplerinin yerine getirilmemesi durumunda onları da düşman addedeceğini ve ordusunun muhatabı olacağını açıkça ifade etmişti. İsfendiyar Bey, oğlu Kasım'ı emrine verdiği kuvvetlerle birlikte Bursa'ya gönderdi. Yakub Bey ise "Erzaksa bunu söylemeye gerek yok, ben hizmet etmek için candan ve gönülden geliyorum" diyerek belki de zaten zayıflamış olan beyliğinin zan altında kalmasının önüne geçmek adına bizzat sefere katıldı.
Mehmet Çelebi önce Akşehir'e ulaştı ve şehri mukavemet görmeden teslim aldı. Karamanoğlu Mehmet Bey, onu Konya Ovasında karşıladı. Burada yapılan muharebe oldukça hızlı gelişti ve Osmanlı'nın galibiyetiyle neticelendi. Karamanoğlu Mehmet Bey ve oğlu Mustafa sağ olarak ele geçirildiler. Mehmet Çelebi, aynı zamanda halasının oğlu olan Karamanoğlu Mehmet Bey'e merhamet etti ve onun ve oğlunun canını bağışladı. Akşehir, Seydişehir, Okluk, Kırşehir, Beyşehir, Sivrihisar, Cemaze Hisarı ve Niğde dolaylarını da topraklarına katarak başka bir sefer için İsfendiyar Bey'in hükmettiği Canik'e sefere çıktı (1414). Canik'in fethinden bir süre sonra Karamanoğlu Mehmed Bey, "Düşmanlığım kıyamete kadar sürecek" diyerek sözünde durmadı. Mehmet Çelebi, seferde olduğu için Veziri Bayezid, giriştiği muharebe sonucunda Mehmet Bey'in oğlu Mustafa'yı esir aldı ve Mehmet Çelebi'nin huzuruna gönderdi (1415). Karamanoğlu, oğlunun esir olmasına rağmen düşmanlık etmekten vazgeçmedi. Konya Ovasında ki savaşta canının bağışlanması karşılığında verdiği toprakları geri almaya yeltendi. Nihayetinde Mehmet Çelebi, yine bizzat Konya'ya doğru yürüdü. Mehmet Çelebi, uslanmayan ama akrabalık bağı olması hasebiyle merhamet ettiği Mehmet Bey'in canını tekrar bağışladı. Ancak bu kez onu tahttan indirip yerine oğlu Mustafa'yı koyarak Bursa'ya döndü (1416). Nihayetinde Mehmet Bey, tahtından olduğu gibi bir süre sonra Memlüklerin saldırısına uğrayıp öldürüldü (1418).
Daha fazlasını keşfedin
Bursa
Daha fazlasını keşfedin
Bursa
Anadolu'da bunlar olurken Balkanlar'da da sular ısınmaya başlamıştı. Her ne kadar Venedik Mehmed Çelebi ile bir antlaşma imzalamak ve doğu sınırlarını güvence altına almak istese, Cenovalılar ise Osmanlı ile geliştirdikleri iyi ilişkiler sayesinde Bizans ile yaptıkları ticaretin güvenliğini tehlikeye sokmak istemiyor olsalar da Osmanlı pek çok cenah tarafından her halükarda düşman olarak addediliyordu. Özellikle Bayezid döneminde başlayan denizcilik faaliyetleri ile Osmanlı'nın denizlerde de önemli bir kuvvet haline gelmesi bu Osmanlı korkusunu körüklüyordu. Bayezid döneminde Gelibolu'da kurulan tersane ürettiği kadırgalarla başlı başına bir deniz kuvveti meydana getirmişti. Bu kuvvetlerin başında da Çalı Bey vardı.
Osmanlı'nın İlk Deniz Savaşı (29 Mayıs 1416)
Venedik konseyi her ne kadar Türklerle bir antlaşma imzalamaya gayret ediyorsa da Venedik Amirali Pietro Loredano açık şeklide bir Türk düşmanıydı. Kendisi gibi bir deniz subayı olan kardeşi George, Venedik'in barışçıl tutumuna karşın iki Osmanlı kadırgasına saldırıp esir almıştı. Bunun üzerine Mehmed Çelebi, bu saldırıya misilleme emri verdi ve Osmanlı kadırgaları Andras, Paros ve Milos kıyılarına bir saldırı düzenleyip birkaç Venedik gemisini zapt ettiler. Loredano'nun sebep olduğu bu gerilimi dizginlemeye çalışan Venedik Konseyi, kendisine karşı saldırı olmaksızın bir taarruza girişmemesi emrini verse de otorite sorunlarının yaşandığı Venedik'te her emir tam anlamıyla yerine getirilmiyordu. Loredano, ertesi yıl büyük bir deniz kuvvetiyle Çanakkale boğazı önüne demirleyip zapt edilen gemilerinin iadesini istedi. Bu beklenmedik durum karşısında Osmanlı kadırgaları da savaş nizamı alarak olası bir çatışmaya hazır duruma geldi. Ancak savaşın başlamasına başlı başına bir yanlış anlaşılma yol açtı. İçerisinde Venedik elçilerinin bulunduğu bir kadırga, tırmanan gerginliği sona erdirmek için kıyı şeridine yaklaşmayı deneyince ok yağmuruna tutuldu. Loredano beklediği fırsatı yakalamıştı. Henüz yeni kurulmuş olan Osmanlı deniz kuvvetleri, tecrübeli bir amiral olan Loredano'ya karşı koyamadı. Çalı Bey bu muharebede şehit oldu, Loredano ise talep ettiğinden çok daha fazlasını elde etti. Batırdığı kadırgalar dışında 14 kadırgayı zapt ederek muzaffer bir komutan edasıyla Venedik'e döndü. Dönüşünde Venedik Konsey'ine sunduğu mektupta özetle "Osmanı'nın uzunca bir süre Ege'de donanma kuramayacağının garantisini veriyorum" demiştir. (29 Mayıs 1416)
Loredano, sonraki yıl tekrar Osmanlı karasularına girerek Lapseki'yi almaya yeltendiyse de karadaki hakimiyetini denizde kuramamış olan Osmanlı için barış zorunluydu. Bizans'ın araya girmesiyle barış sağlandı ve Venedik ile yapılan anlaşmayla Venedikli tüccarlar diğer tüccarlardan çok daha fazla imtiyaza sahip hale geldiler.
Düzmece Mustafa İsyanı
Mehmed Çelebi, Anadolu'da ki huzursuzlukları bertaraf etmiş, Batı'da yönelmeye hazırlanırken ilginç bir dedikodu yayılmaya başlamıştı. Ankara Savaşında Yıldırım Bayezid ile birlikte esir düşen Şehzade Mustafa'nın ortaya çıktığı konuşuluyordu. Zamanla ulaştığı kimseleri kendisine inandıran bu kurnaz müteşebbis, adım adım Osmanlı tahtını ele geçirmeye yaklaşacak, nihayetinde bertaraf edilecek ve bu vaka tarihe "Düzmece Mustafa İsyanı" olarak geçecektir.
Yaşadığı muğlakta olan bir şehzadenin kimliğini kullanarak saltanatı ele geçirmeye teşebbüs eden bu kurnaz müteşebbis, Trabzon limanından yola çıkarak önce Bizans'a, ardından Venedik'e ulaştı. Nihayet Venedik Senatosuna kadar çıktı ve Mehmed Çelebi'yi tahttan indirmek için Venedik Konseyinden desteğini istedi. Ne yapacağı konusunda emin olamayan Venedik Konseyi, onu Türkleri iyi tanıdığı için Eflak Voyvodası Mirça'ya (Mircea) gönderdi. Mirça, eski damadı Musa'nın hükümdarlığı döneminde sağladığı derin münasebet hasebiyle topraklarına güven içerisinde hükmediyordu. Ancak Mehmed Çelebi'nin hükümdar olması ile ilişkilerin gerilmiş olduğu çok açıktı. Bu sebeple Osmanlı'nın batıya yapacağı ilk fütuhatın kendi topraklarını hedef alacağını iyi biliyordu. Bu münasebetle Düzmece Mustafa'dan desteğini esirgemedi. Sahte Şehzade, Bizans hükümdarı Manuel'in de desteğini almayı başardı. Düzmece Mustafa, dış mihraklarla geliştirdiği münasebetler ve aldığı desteklerle zamanla nüfuzunu genişletti. Nihayet Mirça ve Manuel Mustafa'yı resmen Osmanlı hükümdarı olarak tanıdığını ve itibar ettiğini açıkça ifade ettiler.
İstanbul'a giden Mustafa, Manuel'in himayesi ve desteğiyle isyan çıkartmak üzere Selanik'e geçti. Manuel aynı yöntemi Süleyman Çelebi'nin oğlu Orhan üzerinden denemiş, yine Selanik'te bir ayaklanma çıkartmaya teşebbüs etmiş ancak başarılı olamamıştı. Selanik'e ulaşan Mustafa, daha önce Mehmed Çelebi'nin canını bağışladığı Aydınoğulları Beyi Cüneyd 'in de desteğini alarak Selanik'de küçük çaplı bir isyan başlatıp zamanla tüm balkanlara yayılmasını ve bu vesileyle tahta oturabilmeyi planlıyordu. Ancak umduğu gibi olmadı.
Mehmed Çelebi, önce Bizans'a küçük bir ders vermek için Marmara Ereğlisini ele geçirdi. Burayı geri emniyet noktası tayin ederek ticaret yolu üzerinden Selanik'e ulaştı. Mustafa'nın planladığı isyan umduğu gibi teveccüh görmemişti. Cüneyd ise onu koruyabilecek kadar kudretli değildi. Nihayetinde bizzat Mehmed Çelebi'nin başında olduğu orduya karşı koyamayıp teslim oldular. Yaşananlarda Bizans'ın ve Eflak'ın sorumluluğu büyüktü. Yaptığı hesaplar tutmayan Bizans, ilişkilerin daha fazla gerilmesinin önüne geçmek ve belki bir anlamda da özür mahiyetinde bir anlaşma imzalayarak yıllık 300 Bin Akçe ve Cüneyd'in İstanbul'da hapsedilmesi teminatı karşılığında Mustafa ve Cüneyd'in canlarını bağışladı. Bu anlaşmanın bir parçası olarak Mustafa da Limni adasında esir tutulacaktır (1416).
Mustafa, Mehmed Çelebi ölene dek burada hapis tutulmuş, ölümünün ardından Bizans tarafından serbest bırakılarak Edirne'ye gitmiş ve kendisine önemli bir taraftar kitlesi edinerek Bursa'ya yürümüştür. Ancak 2. Murad (Mehmed Çelebi'nin oğlu) ile karşı karşıya geldiği mücadelede yenilince Eflak'a kaçarken yakalanarak idam edildi (1422).
Daha fazlasını keşfedin
Bursa
Mehmed Çelebi, Düzmece Mustafa vakasının hallinden sonra vakanın müsebbiplerinden olan Mirça'nın haddini bildirmek üzere Eflak'a doğru sefere çıktı. Tuna Boylarına kadar sakince ilerleyip Babadağ, Yeniköy (Enisala) ve Dobluca'yı ele geçirdi. Nihayet Eflak Kalesinin kapısına dayandı. Mirça, ihanetinin bedelini canıyla ödeyeceğini biliyordu. Zira vereceği hiçbir söz ya da ganimetin bir itibarı kalmamıştı. Mirça, çok daha fazlasını verdi ve oğlunu Osmanlı kapısına kul olması (Yeni Çeri) için elçileriyle Mehmed Çelebi'ye gönderdi. Böylece Osmanlı'ya tam bir bağlılık göstermiş olacak, ihanet etmesi durumunda bu hatası oğlunun canına mâl olacaktı. Mehmed Çelebi, Mirça'yı affedip bağlılığını kabul etti ve yüklüce bir ganimetle Bursa'ya geri döndü (1417).
Mehmed Çelebi, Anadolu ve Balkanlardaki meselelerin hallinden sonra Bursa'ya döndü. Karamanoğulları seferinden bu yana yanında bulunan Kasım'a (İsfendiyar'ın oğlu) babasının yanına dönebileceğini söyledi. Ancak Kasım'ın kardeşi Hızır ile arasında bazı anlaşmazlıklar vardı. Anadolu'nun kuzey bölgesine hükmeden Candaroğulları Beyi İsfendiyar, Kasım'ın seferde olması hasebiyle Tosya, Çankırı ve Kastamonu'yu diğer oğlu Hızır'ın yönetimine vermişti. Kasım, bir anlamda kardeşi Hızır'ın nüfuzunun genişlemesine uzunca bir süre seferlere katılmış olmasının yol açtığını ima etmiş oldu. Kendisine sadakatle hizmet eden Kasım'ı kazanmak ve aynı zamanda Candaroğulları toprakları üzerinde inisiyatif elde etmek için akıllıca bir hamle yaptı. İsfendiyar'a "Oğlun benden tımar istedi verdim, sende Tosya, Çankırı ve Kastamonu'yu ver" diyerek haber gönderdi.
İsfendiyar Bey'in Osmanlı kuvvetlerine karşı koyamayacağı açıktı. Ancak bu bölgeleri Kasım'a vermesi durumunda iki kardeş arasında husumet ortaya çıkacağını da biliyordu. Bu münasebetle istenilen toprakları Osmanlı Devletine hediye ettiği, kendisine yalnızca Kastamonu'nun bahşedilmesini istirham ettiği yanıtını gönderdi. Mehmed Çelebi, bu teklifi kabul edip Kasım'ı da verilen bölgeye vazifeli olarak atadı. Böylece hem Kasım gibi güvenilir birini kazanmış, hem hudutlarını Kastamonu'ya kadar genişletmiş hem de İsfendiyar ya da oğulları tarafından gelebilecek olası bir tehdidi ortadan kaldırmış oldu. Bu anlaşma sonrasında İsfendiyar Kastamonu'da son günlerini huzur içerisinde yaşayacak, Tosya ve Çankırı Osmanlı topraklarına katılacak, Samsun'da hüküm süren Hızır'a müsamaha gösterilecek, Kasım da Osmanlı'ya hizmet etmeye devam edecekti.
Samsun'un sahil kısmında gayrimüslim kitleler yaşıyorlardı. Bu kitlenin bulunduğu bölge Gavur Samsun, diğer bölgeler Müslüman Samsun olarak anılıyordu. Tam olarak bilemediğimiz bir sebepten ötürü gayrimüslim kitleler isyan başlatarak şehri ateşe verdiler. Mehmed Çelebi, oğlu Murad'ı Amasya'ya Sancak beyi tayin etmişti. İsyan haberi önce Sancak Beyi Murad'a ulaştı. Mehmed Çelebi, bunun üzerine aslında kendi toprağı olmayan Samsun'da ki isyanı bastırmak ve sonrasında tüm Samsun'u ele geçirmek üzere üzere harekete geçti. Önce isyanı bastırdı, ardından Hızır'ın kontrolünde olan bölgeye ulaştı. Hızır, herhangi bir mukavemet göstermeden kaleyi teslim etti ve karşılığında hiç bir şey talep etmedi. Mehmed Çelebi, bu duruma şaşırmış olacak ki neden hükmettiği toprakları bilabedel teslim ettiğini sordu. Hızır'ın yanıtı oldukça ilginçtir; "Şehrimizin revakı bu kafir şehriyle idi. Kafir şehri harap oldu sizin elinize geçti, artık bize rahatlık yoktur". Anlaşılan o ki Hızır, bu ifadesiyle şehrin güzelliğinin ve canlılığının Gayrimüslim kitlelerin sayesinde var olduğunu, onların bertaraf edilmesi, şehrin sahil kısmının Osmanlı toprağı olmasından sonra geriye kalan toprakların kıymetsiz hale geldiğini ifade etmiştir. Mehmed Çelebi, ağabeyi Kasım'a gösterdiği alicenaplığı Hızır'a da teklif etmiş, himayesine girerse kendisine tımar vermek istediğini söylemişti. Ancak Hızır, bizim dostluğumuz Ördekle Kaz gibidir diyerek reddetti. Buna rağmen Mehmed Çelebi, Hızır'ın vakur ve açık sözlü tavrını takdir etmiş olacak ki kendisine beğendiği herhangi bir yere gitmekte özgür olduğunu söyleyerek hediyeler verdi. Hızır, tüm bu alicenaplığa rağmen tercihini babasının yanına gitmekten yana kullandı.
Daha fazlasını keşfedin
Bursa
Samsun'un fethine mukabil şehirde bir süre bulunan Mehmed Çelebi, burada bir kısım tatarların yaşadığını öğrendi. Bu tatarlar Timur ile birlikte Anadolu'ya gelmiş, Timur'un vefatından sonra muhacir olarak Samsun'a yerleşmişlerdi. Samsun'da gayrimüslimlerle birlikte yaşayan bu tatarların, tıpkı gayrimüslimler gibi seferlere katılmadığını, Anadolu'nu savaş alanıyken bu kitlelerin düğün dernek kurup keyif yaptığını öğrenince onları da isyancı gayrimüslimlerle birlikte Filibe'ye muhacir olarak gönderdi (1420).
Şeyh Bedrettin İsyanı
İsyanın baş müsebbibi olan Bedrettin, Yunanistan'da küçük bir kasaba olan Simavna'da (Kiprinos) kadılık yapan bir zatın oğlu olarak dünyaya geldi (1359). İlginçtir ki; kadı olan babasının adı İsrail'dir. Franz Babinger'in tespitine göre 2. İzzeddin Keykavus'un kardeşi Abdülaziz'in Musevi asıllı hanımından olan İsrail, Dimekota kalesinin Rum beyinin kızıyla evlenmiş, bu evlilikten Bedrettin dünyaya gelmiştir.
Bedrettin, çocuk yaşta başladığı din eğitimi ile önce Bursa'ya gelmiş, ardından eğitim hayatı kademe kademe yükselerek önce Konya, ardından Suriye ve Kahire'de yüksek eğitim görmüştür. Kahire'de ki hocası Hüseyin Ahlati'nin tavsiyesi üzerine Tebriz ve Kazvin'e giderek burada Batıniliği öğrenir. Batınilik, Kur-an'ın derin anlamlarının olduğunu, bu anlamların ise yalnızca "masûm" zatlarca anlaşılabileceğini, harflerin rakamlara dönüştürülerek yapılan bir takım hesaplamalar ile (Ebced) gizemli bilgiler edinilebileceğini, bunun yanında antik İsrailiyat'ta da geçen kabalistik bir takım görüş ve fikirleri benimseyen ve henüz ortaya çıkmış sıradışı bir inanıştı. Bu inanışın kökenleri Alamut Kalesine ve Hasan Sabbah'a kadar kadar dayanıyordu. Bu akım zamanla Ahmet Yesevi'nin öğretisi olan Bektaşiliğe nüfuz edecek, önce Bektaşiliği Batınilikle harmanlayacak, ardından Şii'lik ve Alevilik gibi farklı akımların ortaya çıkmasına zemin hazırlayacaktır.
Kazvin'den dönen Bedrettin, hocası Ahlati'nin tavsiyesiyle kendisine büyük saygı besleyen Memlük Sultanı Berkuk'un oğlu Ferenç'in hocalığını yaptı. Ahlati'nin ölümü üzerine vazifesini bırakarak şeyhinin yerine geçti (1397). Bir süre sonra da Anadolu'ya geçerek Bektaşiliğin tasavvuf (Felsefe) akımını öğretilerini yayabileceği bir zemin olarak suiistimal etmeye başladı. Bedrettin, fevkalade hitabet kabiliyeti ve tasavvuf sohbetlerinde mevzubahis yaptığı mistik görüşlerle epeyce teveccüh kazandı. Bedrettin, mistik ve ezoterik fikirleriyle insanları fazlasıyla etkiliyor ve kendisine bağlayabiliyordu. Zamanla hem büyük hürmet görmeye başladı hem de kendisini şeyh olarak görenlerin sayısı arttı.
Bedrettin, ileride başlatacağı isyanda en yakınında olacak isimlerle tanışacağı bir yolculuğa çıktı. Bu yolculuğun ilk durağı olan Karamanoğlu topraklarında fikirlerini benimseyen insanlar bulmayı başardı. Buradan Germiyanoğlu topraklarına gitti ve ileride isyanın baş aktörlerinden biri olacak "Börklüce Mustafa" ile tanıştı. Ardından Bursa'ya geldi. Burada da yine en yakın dostlarından biri olacak "Torlak Kemal" ile tanıştı. Bedrettin'in sonraki durağı Edirne hayatının dönüm noktası olacaktır.
Bedrettin'in Edirne'ye yerleşmesi ve burada da sevenlerinin artması Fetret Devrine tekabül eder. Hükümdarlık makamını ele geçirmiş olan Musa Çelebi, Bedrettin'e büyük hürmet göstererek kendisini kazasker (Kadı Asker) olarak vazifelendirir (1411). Bedrettin, öğretileriyle Musa Çelebi'yi de etkilemeyi başarmıştır. Ancak Mehmed Çelebi'nin hükümdarlığa geçmesi üzerine vazifesinden alınarak kendisine hatırı sayılır bir maaş bağlanır ve İznik'e yerleştirilir. Kimi tarih kaynakları bunun bir sürgün olduğunu nakletse de bu pek mantıklı bir değerlendirme olarak kabul edilmez. Zira Bedrettin'in hem seyahat özgürlüğü kısıtlanmamıştır hem de itibarı zedelenmemiş hatta hatırı sayılır bir maaşla istikbali garanti altına alınmıştır.
Bedrettin, İznik'te geçirdiği yıllar içerisinde yakın dostları ve müritleri Torlak Kemal ve Börklüce Mustafa öğretilerini geniş kitlelere yaymaktaydı. Sevenlerinin her geçen gün arttığını, kendisine derin bağlılık gösteren muazzam bir kitlenin meydana geldiğini gören Bedrettin, elde ettiği bu kudreti hükümdarlığı ele geçirmek için kullanmaya tevessül etti. Önce Karadeniz'e, oradan da Eflak'a geçti. Eflak voyvodası Mirça'dan aldığı destek ile birlikte Silistire, Dobluca ve Deliorman bölgesine yerleşerek bu bölgeyi isyanın merkezi olarak tayin etti. Börklüce Mustafa, devlete küskün olan bir takım köylüleri bir araya getirerek yaklaşık 5 Bin kişilik bir kuvvet meydana getirir. İsyanın ilk ateşini Karaburun Yarımadasında (Aydın) yakar. Börklüce Mustafa önderliğindeki isyancılar, isyanı bastırmak için görevlendirilen Saruhan Bey komutasındaki küçük bir birliği mağlup etmeyi başarır ancak ardından Mehmed Çelebi'nin oğlu Murad Bey komutasındaki birliğin ulaşması üzerine mukavemet gösteremezler. Nihayetinde isyan bastırılır ve Murad, Börklüce'yi çarmıha gererek cezalandırır. Anlaşılan o ki; Bedrettin isyanı gayri İslâmi olarak görünmüş, cezası da ibret olması amacıyla gayrimüslimlerin adetlerine göre tertip edilmiştir. Diğer taraftan nispeten daha zayıf bir teşebbüste bulunan Torlak Kemal'in isyanı süratle bastırılır. O da isyancılarıyla birlikte öldürülür.
Nihayetinde şeyhlerinde keramet arayan müritleri, Bedrettin'de o ümitle bekledikleri kerameti görememiş olacaklar ki, doğrudan kendileri zapt edip Mehmed Çelebi'nin huzuruna getirirler. Katli vacip ilan edilmiş olan Bedrettin, Deliorman'da kurulan bir mahkemede Kadı Mevlana Haydar tarafından suçlu bulunup idama mahkum edilir.
Şeyh Bedrettin, Serez pazarında idam sehpasına çıkartıldığında Kadı Mevlana Haydar'a dönerek şöyle seslenmiştir; "Mademki bu kere mağlubuz, netsek, neylesek zahid. Gayri uzatmayın sözü, mademki fetva bize aid" (1420)
Müritleri, Bedrettinin ölü bedenini pazardaki bir dükkanın önünden alarak yakınlarda ki bir mezarlığa defnettiler. Mezarından geriye kalan kemikleri 1924 yılında Yunanistan ile yapılan mübadelede Türkiye'ye getirilmiş, bir süre muhtelif yerlerde muhafaza edildikten sonra 2. Murad'ın türbesinde bir yer ayrılarak buraya nakledilmiştir.
Şeyh Bedrettin'in müritleri, Torlak Kemal ve Börklüce Mustafa'ya baba, Bedrettin'e ise Dede demekteydiler. Bu ifadeler zamanla Şeyh Bedrettin'i benimseyen kesimler vasıtasıyla Bektaşiliğin içerisinde yer etmiş, günümüze kadar ulaşmıştır.
Daha fazlasını keşfedin
Bursa
Son Yılları
Mehmed Çelebi, içte ve dışta siyasi istikrarı sağlamanın verdiği rehavet ile Bursa'ya geçerek bir süre burada istirahat etti ve imarını yaptırdığı Yeşil Cami, Yeşil Türbe ve Sultaniye Medreselerinin inşasıyla ilgilendi. Bu süre zarfında İstanbul'un Anadolu Yakasında bulunan Türk tebaa, Mehmed Çelebi'ye, bir kısım tekfurların sahipsiz buldukları hisarlara yerleştiklerini haber etti. Mehmed Çelebi, bu meselenin hallinden önce Bizans'a bir ziyarette bulunmak istedi. Bu ziyaretin amacı Bizans ile ilişkilerin geliştirilmesi ve adet edindiği üzere her fırsatta Osmanlı'nın ayağına dolanacak politikalar üreten Bizans'a güven telkin etmek olsa gerek. Zira her iki hükümdar da birbirlerine güvenmiyorlardı ama şu veya bu şekilde iç içe yaşamak zorundaydılar. Mehmed Çelebi'nin Bizans'ı ziyarete gitmesi önemli bir güven göstergesiydi. Zira Manuel, pekala Mehmed Çelebi'yi zapt edebilir, yerine Mustafa'yı tahta geçirmeye tevessül edebilirdi. Zira mahiyeti Manuel'e bunu teklif etmişler, ancak kendisi bu teklifi reddetmiştir. Şüphesiz koşullar farklı olsa Manuel, bu fırsatı mutlaka değerlendirecektir. Ancak Mehmed Çelebi'nin bu riski göze alarak telkin ettiği güven her iki hükümdar içinde sorunsuz bir siyasi gelecek anlamına geliyordu.
Bizans temsilcileri Mehmed Çelebi'yi şehrin dışında karşılayıp Çifte Sütun'a (Beşiktaş) kadar refakat ettiler. Mehmed Çelebi ve Manuel, tertip edilen karşılama merasimi kapsamında birlikte kadırgalara bindiler ve Haliç'den Üsküdar'a doğru keyifli bir yolculuk gerçekleştirdiler. İki kadırga, yan yana ağır ağır boğazın sularında seyrederek, aralarında hiçbir husumet yokmuşçasına dostane ve samimi bir sohbetle Üsküdar'a geldiler. İzmit bölgesinde kalelere yerleşen derebeyleri meselesi de dahil olmak üzere diğer siyasi meseleleri yoluna koyup karşılıklı teminatlar vererek sulhu sağladılar. Üsküdar sahilinde de bir süre devam eden bu sohbetten sonra Mehmed Çelebi, kendisi için hazırlanmış olan Çadıra geçti, Manuel ise geri döndü. Bu kısa ama önemli ziyaretten sonra Mehmed Çelebi İzmit'e doğru yola çıktı.
Mehmed Çelebi, Önce Herek'e (Hereke) gitti. Kaleye yerleşen Bizanslı efendi mukavemet göstermeden kapıları açtı ve kaleyi teslim etti. Buradan Geniboza (Gebze) da bulunan kaleye ulaştı. Ancak bu kalenin beyi kaleyi savunabilecek kuvvetlere sahipti. Çetin bir muharebenin sonunda muvaffak olamayacağını anlayınca gizlice kaleden kaçtı. Mehmed Çelebi, ardından Tarıcılar (Darıca) köyüne gitti. Bu köy yalnızca kale'den oluşmuyordu ve aynı zamanda gayrimüslim köylülerinde ikameti durumundaydı. Yapılan anlaşma ile bölgenin güvenliğini temin ederek batıya doğru yöneldi. Pendik ve Kartal beyleri, Mehmed Çelebi'nin kendilerine yöneldiğini öğrenince o gelmeden Bizans'a kaçtılar. Böylece çok seneler önce fethedilmiş ancak sahip çıkılamadığı için sessiz sedasız işgal edilmiş bölgelerin güvenliği temin edilmiş oldu.
Mehmed Çelebi, seferlerini tamamlayıp Bursa'ya geldikten bir süre sonra Edirne'ye geçti. Burada tertip ettiği bir av sırasında at üstündeyken sara nöbeti geçirdi. Bu rahatsızlığı daha önce Canik seferinde de ortaya çıkmıştı. Ancak henüz 42 yaşında olan Mehmed Çelebi, geçirdiği bu şiddetli sara nöbetini atlatamadı. Mahiyeti tarafından tedavi altına alınan Mehmed Çelebi, ayağa kalkamayacak hatta konuşamayacak duruma gelmişti. Manuel, Mehmed Çelebi'nin Edirne'ye yola çıktığını haber almış, kendisine İstanbul'u ziyaretinde refakat eden Leontarius'u Edirne'ye gitmesinin sebebini öğrenmek üzere elçi olarak görevlendirmişti. Leontarius, Mehmed Çelebi ile görüşmek istediğinde rahatsızlandığını öğrendi ve geri döndü. Ancak vezirleri, hükümdarın hastalığının vahametini ve iyileşemeyecek olduğunu gizlemeyi başardı.
Artık iyi olamayacağını anlayan Mehmed Çelebi, haber göndererek oğlu Murad'ı sancağı Amasya'dan çağırttı. Ancak haberin ulaşması ve Murad'ın Edirne'ye gelmesi haftalar hatta aylar sürebilirdi. Hastalığa daha fazla dayanamayacağını anlayan Mehmed Çelebi, mahiyetine Murad'ı hükümdar tayin ettiğini, Murad gelene dek kendisinin ölümünü gizlemelerini vasiyet ederek genç yaşta hayata gözlerini yumdu. Vezirleri Hacı İvaz, Bayezid ve İbrahim Paşa, Murad gelene dek orduyu zapt edebilmek için Cüneyd'in hapisten kaçtığını ve Mehmed Çelebi'nin yola koyulduğunu, kendilerinin de sefere hazırlanmaları talimatını verdi. Ancak komutanlar, bir süre sonra bunun gerçek olmadığının farkın vardılar. Zira huzura gelmek isteyen sancak beyleri, tımar işleriyle ilgili görüşme isteyen divan sahipleri oyalanıyor, bu süre zarfında tabiplerin gelip gittiği görülünce hükümdarın başına bir iş geldiği anlaşılıyordu. Nihayetinde komutanlar vezirlerin huzuruna çıkarak padişahımızı görmek isteriz, görmeden dönmeyeceğiz diyerek ısrar edince aynı yalanı daha fazla sürdüremediler. Hükümdarın hasta olduğunu, konuşabilecek durumda olmadığını ve bir süre daha tedavi edilmesi gerektiğini söylediler. Israrla hükümdarı görmek istemeleri üzerine ertesi gün gelmelerini söylediler. Sonraki gün hükümdarı tahtına oturtup iç oğlanlardan bir kaçını naaşın arkasına yerleştirdiler. Komutanların odaya girmeleri sıhhat açısından zararlı olur denilerek engellense de uzak sayılabilecek bir pencereden bakmalarına müsaade edildi. Bu esnada iç oğlanlar naaşın kolunu hareket ettirip sakalına dokunuyormuş gibi yaptılar. Komutanların bunu görmesi yeterli oldu.
Vezirleri bu oyunu 41 gün devam ettirdiler ve hükümdarın vefatını gizlemeyi başardılar. Bu süre zarfında da olası bir iç karışıklığa karşı Balkanlarda ki kuvvetlerin bir kısmı Bursa'ya çağırıldı. Murad'ın Bursa'ya ulaştığı ve cülus ettiği (Tahta oturduğu) haberinin gelmesi üzerine Mehmed Çelebi'nin vefat haberi ilan edildi (Haziran 1421).
.
2. Murad Dönemi
09 Aralık 2017 | Toplam Okunma: 35,274
2. Murad Döneminde Anadolu beylikleri itaat altına alınmış, Balkanlardaki fetihler hız kazanmış, fetret devrinin kasvetinden tam anlamıyla kurtulmak mümkün olabilmişti.
2. Murad, Mehmed Çelebi'nin vefatı üzerine Bursa'ya gelerek Emir Sultan Buhari'nin elinden kılıç kuşanıp tahta oturduğunda henüz 18 yaşındaydı. Babası gibi Çelebi unvanını değil ismini taşıdığı atası 1. Murad gibi Han unvanını kullanmayı tercih etti. Bu vesileyle onu Murad Han olarak anmak daha doğru olacaktır. Murad Han, kendisinden önce gelenler gibi kardeş kanı dökmek zorunda kalmadı, zira kendisinden büyük ve yaşıt sayılabilecek üç kardeşi Amasya'da vefat etmişti. Diğer iki kardeşi ise henüz küçük yaştaydı.
Murad Han'ın tahta geçişi ile ilk işi komşuları ile anlaşmaları tazelemek ve olası bir tehdide mahal vermemek için sulhu temin etmek oldu. Batıda Macar Kralı Sigismund'a ve Bizans'a, Anadolu'da ise Menteşoğulları ve Karamanoğulları'na elçiler göndererek sulhu taahhüt etti ve onların da taahhüdünü beklediğini iletti. Macar Kralı, Menteşoğulları ve Karamanoğulları sulhu kabul ettiler. Ancak Bizans, Mehmed Çelebi'nin mirası olan bir anlaşmayı öne sürdü. Bu anlaşmaya göre karşılıklı güvenin tesisi için Mehmed Çelebi'den sonra gelecek hükümdarların iki varis kardeşi Bizans'a sulh teminatı olarak verilecekti. Murad Han, bunu kati suretle kabul etmeyerek başka bir anlaşma sundu. Bizans elçisi Bursa'ya gelip bu görüşmeyi Veziri Hacı İvaz Paşa ile gerçekleştirdi. Açıkça tehdit içeren bu konuşmada elçi, yaptığı sulh görüşmesinde Bizans İmparatorunun Murad Han'ın iki kardeşini istediğini, anlaşmanın yerine getirilmemesi durumunda Limdi'de hapis tutulan Sahte Şehzade Mustafa'nın çıkartılarak Edirne'ye gönderileceğini ve hükümdar olarak onu kabul edeceklerini söyledi. İvaz Paşa, karşılıklı sulh için İmparatorun mirastan vazgeçmesini, bunun yerine devletin ileri gelenlerinin çocuklarından 12 sini, ayrıca 200 Bin altın ve Gelibolu'yu vermeyi teklif etti. Manuel'in gönderdiği elçiye verdiği emir açıktı, Bizans pazarlığa açık değil. Zira Mustafa, hürriyeti ve saltanatı karşılığında Gelibolu'nun dışında Buğdan'a kadar olan Karadeniz şehirlerini ve Erinoz-Aynaroz'a kadar olan güney şehirlerini vermeyi kabul etmişti. Bizans, elbette riske girecek ama Mustafa'nın teklifini tercih edecektir.
Bizans, 2. Murad ile sulhten vazgeçip sahte şehzade Mustafa'yı Edirne'ye gönderdi. Mustafa, Manuel'in gönderdiği kuvvetlerle birlikte Limni'den İstanbul'a, oradan da Edirne'ye geçti. Artık taht mücadelelerine aşina olan Edirne halkı, burada bulunan Azaplar (Başıbozuklar) ve Akıncılar (Tımarlı Sipahiler) Mustafa'nın yanında yer aldılar. Mustafa, önce etrafındakileri ikna etmekte zorlansa da vücudundaki yaraların Bayezid'in yanında yaptığı savaştan geriye kalan hatıralar olduğunu iddia edince etrafındakileri inandırmayı başardı.
Osmanlı'nın en önemli askeri gücü kendilerine tımar verilen akıncılar (Tımarlı Sipahiler), esas görevi askerlik olmayan ve maaş bağlanmayan, yağmadan pay alan Azap askerleri (Başıbozuklar) ve sonrasında hükümdarın kulu olan Yeni Çeriler geliyordu. Bu kuvvetlerden Tımarlı Sipahiler'in tımarları Rumeli'deydi. Azapların ise ekserisi Edirne'de bulunuyordu. Murad Han'a bağlı kuvvetler ekseri Yeni Çeriler ve Anadolu'da bulunan nispeten az sayıdaki sipahilerden oluşuyordu. Bu bakımdan Mustafa önemli bir askeri avantaja sahipti. Murad Han, az sayıdaki kuvvetiyle Edirne'ye gidecek olursa muvaffak olması pek mümkün görünmüyordu. Mahiyeti, bu durum üzerine Bayezid Paşa'yı Edirne'ye gönderip burada ikna edeceği Azaplarla bir ordu kurmayı ve Mustafa'nın üzerine bu şekilde yürümeyi düşündüler. Murad Han'ın da onayıyla Bayezid Paşa, kardeşi Hamza Paşa ile birlikte Edirne'ye doğru yola çıktılar. Bayezid Paşa, burada 30 Bin kişiden müteşekkil bir Azap kuvveti bir araya getirmeyi başardı ve Sazlıdere yakınlarında Düzmece Mustafa'nın ordularıyla karşı karşıya geldiler. Her iki ordu da savaş düzeni alarak muharebeye girişmek üzereyken Mustafa, Azaplara güçlü bir nida ile "Esas hükümdarınıza biat edin" diyerek seslendi ve bu hamlesi ile Azapları ikna etmeyi başardı. Saf değiştiren Azaplar nedeniyle Bayezid Paşa, savaşmadan mağlup olarak esir düştü. Mustafa, Bayezid Paşa huzuruna geldiğinde onun akıbetini veziri Cüneyd'e havale etti. Zira Cüneyd'in Bayezid Paşa'ya evvelden gelen bir garazı vardı. Vaktiyle kendisini esir alan ve damadını hadım ettiren Bayezid Paşa'yı kardeşi Hamza'nın gözünün önünde boynunu vurdurarak katletti. Daha da ileri giderek Hamza'nın hayatını bağışlayıp bu acı hatırayı ömür boyu yaşaması için salıverdi. Cüneyd, bu hamlesi ile kendi akıbetini şekillendirecektir. Zira yıllar sonra ölümü, canını bağışladığı Hamza Bey'in elinden gerçekleşecektir.
Bizans, Gelibolu'yu almak için Mustafa'nın eline geçmesini beklememişti. Mustafa henüz Edirne'ye ulaşmışken Manuel Gelibolu'nun ele geçirilmesi emrini vermişti. Ancak Bizans kuvvetleri Gelibolu kalesini kuşatsalar da kaleyi ele geçirmeyi başaramadılar. Sazlıdere'de ki mağlubiyeti haber alan Gelibolu'da ki kuvvetler, Mustafa'nın gazabına uğramamak için kapıları açarak Bizans kuvvetlerine teslim oldular. Bunu haber alan Mustafa, süratle kaleye gelerek Bizans kuvvetlerine şu ilginç tepkiyi verdi; "Benim kazandığı zafer Manuel'in menfaati için değildir. İslam beldelerini yeniden fethetmeye niyet ettim. Peygamber Efendimiz de şefaat ederse bu niyetimi icra edeceğim. Lakin Manuel'e taahhüt ettiklerimi yerine getireceğim. Askerlerine de artık ihtiyacım yoktur." (Eylül 1421)
Anlaşılan o ki; Mustafa, Bizans'ı kullanmış ve istediğini elde edince Manuel'i yüzüstü bırakmıştı. Manuel, Mustafa'dan daha fazlasını bekleyemeyeceğini anlayınca Murad Han ile yeniden bir anlaşmaya varma yoluna gitti. Vezir Hacı İvaz Paşa ile yapılan ikinci görüşmede Manuel'in Murad Han'ın iki kardeşinin tesliminde ısrar etmesi üzerine anlaşmaya varılamadı.
Nihayetinde Mustafa, 12 Bin sipahi ve 5 Bin piyade ile birlikte Çanakkale'ye çıktı. Savaştan önce Anadolu'da ki beylerden de itaat istedi. Ancak ne Germiyanoğlu ne de Karamanoğlu'nun itaatini alamadı. Bunun yanında yakınlarda ki birkaç küçük beylikten muhtelif itaatlar alarak ordusuna yaptığı takviyeyle Bursa'ya giden tek yol olan Ulubat Deresine doğru yola çıktı. Diğer taraftan Cüneyd, eski beyliğine doğru giderek Balat Emiri Mustafa'yı mağlup edip Aydın'a tekrar yerleşti. Cüneyd, elbette kendi menfaati için bu sefere çıkmıştı ve amacı yeniden eski beyliğinin başına geçebilmekti. Eski kalesini ele geçirebilmişti ancak makamında rahatça oturabilmesi için hükümdarlık mücadelesinde kazanan tarafın yanında yer alması gerekiyordu.
2. Murad Han, elindeki kuvvetlerin yetersiz olduğunu biliyordu. Takviye kuvvet olarak Osmanlı'ya uzun zamandır sadakatle bağlı olan Foça'da ki Cenevizlilerden asker takviyesi istedi. Adorno, 2 Bin kadar zırhlı İtalyan askeri ile birlikte geçmişte Mehmed Çelebi ile yaptığı anlaşma gereği ödemesi gereken vergiyi de takdim etti. Ayrıca ihtiyaç duyulduğunu fark edip arzu edilmesi halinde savaş gemileri tahsis edebileceğini söyledi. Elbette Murad Han bu tüccarın sadakatinden fevkalade memnun oldu.
Murad Han, tanzim ettiği kuvvetlerle birlikte Ulubat Deresinin sırtına konuşlandı. Ordunun sağı deniz, solu ise dere ve bataklıktan oluşuyordu. Derenin karşısına geçebilmenin tek yolu olan köprüyü de kesmişti. Mustafa, ancak Keşiş dağı üzerinden saldırabilirdi ki, bu da 3 günlük bir yola tekabül ederdi. Murad Han'ın kuvvetleri avantajlı durumdaydı ancak yine de bir savunma hattının yarılması durumunda askeri kuvveti zayıf kalıyordu. Bu durumu müşahede eden vezirleri, evvelce Mustafa ile işbirliği yapan Şeyh Bedrettin'in hapse attırdığı Mihaloğlu Mehmed Bey'i zapt edildiği hapisten çıkarmayı önermişlerdi. Mihaloğlu, Edirne'de ki bir kısım kuvvetlerin komutanlığını yapmıştı ve kendisine ziyadesiyle bağlı olan bu kuvvetler onu öldü sanıyorlardı. Murad Han'ın lûtfu ile özgürlüğüne kavuşan Mihaloğlu, savaşın istikametini değiştirecek hamleyi yaptı. Bir gece derenin diğer yakasına doğru seslenerek yaşadığını ve Murad Han'ın ordusuna katılmalarını teklif etti. Öldü sandıkları reislerinin yaşadığını öğrenen Doğanoğulları, Koyunoğulları ve Evrenozzadeler Murad'ın yanına geçtiler. Ancak Azaplar Mustafa'nın yanında kalmayı tercih ettiler. Hammer'in naklettiği rivayete göre Murad Han, Emir Sultan'dan muvaffakiyet için duasını istemiş, üç gün boyunca dua eden Emir Sultan'ın kerameti ile Mustafa'nın burnu şiddetli şekilde kanamaya başlamış, bu kanama Mustafa'yı halsiz düşürmüştür.
Mustafa, nehri doğrudan geçemediği için bir gece baskını ile derenin karşı kıyısında mevzi oluşturmayı düşünür. Azaplardan tertip ettiği kuvvetleri gece gizlice nehirden yüzerek karşıya geçirmeyi dener. Ancak bunu haber alan Murad Han, Umur Bey komutasındaki 2 Bin yeni çeriyi ormanlık alana gizler. Azap kuvvetleri karaya çıkmaları ile tuzağa düşer ve önemli bir kısmı öldürülür, kalanlar ise esir edilir. Bu esirler, daha sonra iki baş esir karşılığında bir koyuna mukabil kasaplara satılır. Bu utanç verici vaka, sonra Azaplar ile Yeni Çeriler arasında uzun yıllar sürecek bir husumetin temelini oluşturmuştur.
Murad Han, Mustafa'nın askerlerinden bir kısmını safına çekmeyi başarmış, ilk taarruzunu da boşa çıkarmıştı. Ancak ordusu daha kuvvetli olan yine de Mustafa'ydı. Hacı İvaz Paşa, akıllıca bir hile ile savaşı kan dökmeden sonuçlandıracak bir hamle yaptı. Cüneyd'e, Murad Han'ın safına geçmesi durumunda affedileceği ve eski beyliğinin iade edileceğine dair bir mektup yazıp gönderdi. Mustafa'ya ise Cüneyd'in saf değiştireceğini bildirdi. Bu dahice plan ile Mustafa emrindeki kuvvetlere şüphe ile yaklaşmaya başladı, Cüneyd ise gece kimseye sezdirmeden yanına 70 kadar askerini alarak gizlice cepheyi terk edip Aydın'a doğru yola çıktı. Durum şafak vakti ortaya çıkınca olanları fark eden bir kısım askerler, hükümdarın kendilerini bırakarak kaçtığını düşünerek telaş ve korkuyla kaçmaya başladılar. Her ne kadar komutanlar bunun bir yanlış anlaşılma olduğunu bağırsalar da dinleyen olmadı. Mustafa, bir anda yanında bir avuç kuvvetle yalnız kaldı. Zaman kaybetmeden kendisine bağlı kuvvetlerle birlikte Gelibolu'ya çekildi. Murad Han, onu takip etmek istese de Lapseki'den Gelibolu'ya geçebilmesi için savaş gemilerine ihtiyacı vardı. Kadırgalarla bunu yapması çok tehlikeliydi, zira Mustafa, Gelibolu'da savunma mevzisi almıştı. Kadırgaların bu savunmaya karşı güvenle sahile yanaşmaları pek mümkün görünmüyordu. Ancak daha önce kendisine kadırga ve savaş gemileri gönderme sözü veren Adorno, sözünü yerine getirmiş ve kıyıya yanaşabilecek savaş tertibatına sahip gemilerle Lapseki'ye ulaşmıştı. Hatta Adorno, kıyıya yanaştığında Mustafa ona 50 Bin duka karşılığında Murad Han'ı kendisine teslim etmesini teklif etmiş, ancak o bunu reddetmişti. Adorno'nun bu sadakati karşılığında Murad Han, ekonomik olarak zorluk çekmeye başladığını bildiği Ceneviz'den aldığı vergileri tek kalemde iptal edip Peritorion kalesini de Cenevizlilere bağışladı. Bu bir ödülden daha ziyade çok açık bir dostluk göstergesiydi. Cenevizliler artık sadece ticari ve askeri bir müttefik değil yakın bir dost haline gelmişti. Zira Murad Han, bu lûtfundan sonra alışılmışın dışında bir hareketle diplomasi dilini terk ederek Adorno'ya sarılmıştır.
Murad Han, büyük bir savaş gemisine yerleşip yanındaki 500 askerle birlikte yola çıktı. Adorno da 20 kadırgada konuşlu 500 okçusuyla karaya ayak bastı. Hemen arkasından Murad Han, kendi okçuları ve diğer kuvvetleriyle birlikte karaya çıkıp sapan ve ok atışlarıyla Mustafa'nın zaten zayıf olan kuvvetlerini dağıttılar. Azaplar yoğun ok ve sapan atışlarına maruz kalır kalmaz savaş meydanından çekildiler. Mustafa da süratle Edirne'ye doğru kaçtı.
Murad Han, emrindeki 2 Bin tam zırhlı Ceneviz askeri, Yeni Çerileri ve bir kısım sipahiyle birlikte Edirne'ye ayak bastı. Edirne halkı onu coşkuyla karşıladı. Halkın bu coşkusu karşısında bir ziyafet veren Murad Han, yine adetin dışına çıkarak Cenevizli komutanları hatta askerleri Müslüman ahaliye yaptığı muamele ile ziyafete davet etti. Ardından Cenevizli kumandanlara çok kıymetli hediyeler vererek ülkelerine gönderdi. Takip eden birkaç gün içerisinde Mustafa, Kızılağaç Yenicesinde ele geçirildi. Elbette idamında bir saltanat mensubu muamelesi görmedi. Kirişle boğdurulmak yerine asılarak hisardan aşağı sallandırıldı (1422).
3. İstanbul Kuşatması
2. Murad, Şehzade Mustafa vakasının sorumlusu olan Manuel'in ihanetini cezasız bırakmayacaktır. Murad Han, Bizans kuşatması için hazırlıklara başladığında Manuel yeniden sulh edebilmek ümidiyle elçilerini Bursa'ya göndermiş, evvela isyanın bastırılmış olması hasebiyle tebrik etmiş, sulhun ise veziri Bayezid'in tutumu nedeniyle mümkün olamadığını, kendi kusurları için de özür dileyerek yeniden bir sulh sağlamak istediklerini iletmişti. 2. Murad, Bizans elçilere İmparatorlarının yanına dönmelerini, cevabını 20 Bin askeriyle birlikte Bizans surlarının önüne gelerek bizzat getireceği söylemiş, dediği gibi de yapmış ve elçilerin Bizans'a girmelerinin hemen akabinde ordusuyla surların önünde belirmişti (20 Haziran 1422).
Manuel, 2. Murad'ı sulha ikna edebileceği ümidiyle 1. Mehmed'in ve Bayezid Paşa'nın teveccühünü kazanmış, kendisine fazlasıyla itibar edilen ve hatırı sayılır bir dost gibi muamele gören tercümanı Teolog Koraks'ı (Theologos Corax) elçi olarak görevlendirdi. Ancak 2. Murad, bu hatırı sayılır elçiyi incitmeden sulh kapılarını tümüyle kapattı. Farkında olmasa da bu kararı Koraks'ın ölümüne yol açacaktır. Zira Koraks, Osmanlılar ile kurduğu derin münasebet hasebiyle şüpheleri üzerine çekiyordu. Rakibi olan saray tercümanı Pilis (Michel Pyllis) onu komutanlık vaadi karşılığında şehrin kapılarını açmakta anlaştığı dedikodusunu yaymış, Manuel de sulhu sağlarsa bu dedikoduyu boşa çıkartmış olacağı düşüncesiyle onu 2. Murad'a elçi olarak göndermişti. Koraks'ın sulha muvaffak olamaması hakkında ki dedikoduların gerçek olduğu intibasını güçlendirmiş, Giritli şövalyelerin başkaldırmaları tehlikesini göze alamayan Manuel, onu teslim etmek zorunda kalmıştı. Koraks, gördüğü ağır işkencelere ancak birkaç gün dayanabildi.
2. Murad, kuşatmaya henüz başlamamıştı. Zira 10 Bin süvarilik bir kuvvetle kuşatmaya katılması beklenen Mihaloğlu Mehmed Bey henüz Bizans'a ulaşamamıştı. Nihayet on günlük bir bekleyişin ardından Mehmed Bey'in de orduya katılması ile birlikte kuşatma başladı. 2. Murad, Mehmed Bey'in ordusu beklenirken ordusuna katılımı arttırmak için elde edilecek tüm yağmanın gazilere bağışlanacağını ilan etti. Bu çağrıya binaen muazzam ganimetten pay almaya heves eden kimi serseri, kimi çoban, kimi tüccar, kimi şeyh, kimi derviş pek çok kişi geldi. Hatta kuşatmanın manevi boyutunu güçlendirmek için, keramet sahibi bir evliya olarak görülen Buhari Emir Sultan da orduya katılmıştı. 2. Murad'ın çağrısına uyup Anadolu'dan gelen dervişler, şeyhler ve din alimleri Emir Sultan'a büyük hürmet göstermiş, eteğini hatta bindiği katırın dizginlerini öperek tazimde bulunmuşlardı. Emir Sultan'ın teşrifi hasebiyle Bizans'ın fethedileceğine kesin gözüyle bakılır olmuştu. Hatta bir kısım din alimleri tefeül ile fethin gerçekleşeceği günü ve saati hesaplamaya uğraşıyorlardı. Nihayet Emir Sultan, 24 Ağustos günü öğleden sonra atına binip kılıcını sallayarak üç kez nida edeceği vakit Bizans'ın düşmüş olacağını ilan etti. Artık fethin gerçekleşeceğine kesin gözüyle bakılıyordu.
Nihayet muhasara başladığında bir yandan yüksek hisarlara ulaşabilecek büyüklükteki ahşap kulelerle surlardaki gedikler yoklanıyor, diğer taraftan lağım vurularak surların ardına geçit verebilecek su kanalları aranıyordu. Bizans tarafında ise Manuel ve oğlu Yoannes bizzat Sen Romen kapısının savunmasını komuta ediyordu. Bizans kaynakları, bu kuşatmanın korkusuyla kadın ve çocukların bile savunmaya katıldığını, hatta silah olarak tırpan, kalkan olarak da fıçıların alt tahtasını kullandıklarını nakleder.
Osmanlı kuvvetleri, kuşatmadan sadece birkaç gün sonra bir gece ansızın geri çekilmiş, hatta kuşatma kuleleri ile yine kuşatmadan kullanılan diğer araçları ateşe vermişlerdi. Savunmaya katılan Papazlar, o gece surların önünde mor libas giymiş bir kızın nurlar ansızın belirdiğini, bunu gören Osmanlı askerlerinin korkuya kapılarak geri çekildiklerini yaymışlardı. Oysa gerçek çok farklıydı. Manuel, 2. Murad'ın geri çekilmesi için ona ihanet edecek bir şehzade daha bulmuştu. Üstelik bu şehzadenin de adı Mustafa'ydı.
1. Mehmed, vefat ettiğinde oğlu Mustafa henüz 13 yaşındaydı. 2. Murad tahta geçtiğinde Bizans, Mustafa ve diğer kardeşini sulh teminatı olarak istemiş, ancak Murad Han Bizans ile savaşa girmek pahasına bunu reddetmişti. Ancak 2. Murad'ın uğruna Bizans ile savaşa giriştiği kardeşi Mustafa, Bizans ile işbirliği yaparak isyana tevessül etti. Mustafa, Bizans'ın kendisini rehin istediğini öğrenince 2. Murad'ın kabul etmemiş olmasına rağmen korkuya kapılarak firar edip Karamanoğulları Beyliğine sığınmıştı. Bizans da Mustafa'yla irtibat kurarak tahta geçmesi için kendisini destekleyeceğini ileterek isyana teşvik etti. Mustafa, lalası Şerbetdar İlyas'ın da desteğiyle Anadolu'dan bir kısım kuvvetler toplayarak İznik'e saldırdı. Bu haber 2. Murad'a kuşatmanın en çetin, belki de muvaffakiyete en yakın anında geldi. Bizanslı rahiplerin keramet olarak yaydıkları vakanın aslı İmparatorlarının hilesinden başka bir şey değildi. Siyasi hileler konusunda fevkalade başarılı olan Manuel, bir kez daha Bizans'ı düşmekten kurtarmıştı. Bizans, daha önce de fetih gayesiyle Yıldırım Bayezid tarafından iki kez kuşatılmış, bu kuşatmalar da Anadolu'dan gelen bir haber sebebiyle muvaffak olunamamıştı. Nihayetinde bu zorunlu ricat ile sonlanan kuşatmayla bin kadar Osmanlı kuvveti şehit olmuş, Bizans ise lağım tuzakları ve hisar savunması hasebiyle yalnızca otuz kadar kayıp vermişti (24 Ağustos 1422).
Şehzade Mustafa İsyanı
Şehzade Mustafa, babası 1. Mehmed vefat ettiğinde henüz 13 yaşındaydı. Ağabeyi 2. Murad tahta geçtiğinde 1. Mehmed'in vasiyeti üzerine Bizans tarafından sulh teminatı olarak Bizans'da rehit tutulmak üzere istenmişti. Ancak 2. Murad, kardeşini esir olarak vermeyi reddetmiş, bu uğurda Bizans ile savaşa girmeyi göze almıştı.
Şehzade Mustafa, ağabeyinin bu alicenap tutumuna ve kendisinin canına kastetmemiş olmasına rağmen vehme kapılıp firar etti ve Karamanoğulları Beyliğine sığındı. Bu esnada 2. Murad, Anadolu'da başlayan Düzmece Mustafa isyanı ile meşgul oluyordu. Düzmece Mustafa, Yıldırım Bayezid'in kayıp oğlu olduğu iddiasıyla Bizans'ın da desteğini alarak bir ayaklanma başlatmış, 1. Mehmed'e mağlup olunca sulh teminatı olarak Bizans tarafından mahkum tutulmak üzere Bizans İmparatoru Manuel'e teslim edilmişti. 1. Mehmed'in vefatından sonra Bizans, daha evvelden yapılmış anlaşma gereği 2. Murad'ın iki kardeşini sulh teminatı olarak rehin istemiş, verilmemesi durumunda Düzmece Mustafa'yı serbest bırakmakla tehdit etmişti. Nihayetinde Düzmece Mustafa'yı mağlup edip öldürdükten sonra ihanetinin hesabını sormak üzere Bizans'ı kuşatmıştı.
Şehzade Mustafa, bunlar olurken Karamanoğulları Beyliğinde lalası Şerbetdar İlyas'ın rahleyi tedrisinde yetişiyor ve muhtemel ki lalası İlyas tarafından ihtirasla dolduruluyordu. Zira Şerbetdar İlyas, Fetret Devri vakaları yaşanırken Mehmed Çelebi'ye ihanet ederek Süleyman Çelebi'nin saflarına geçmişti. Yeni bir taht mücadelesi elbette Lala İlyas'ın ihtiraslarını ateşleyecektir. Bizans İmparatoru Manuel, elçilerini göndererek Şehzade Mustafa'ya ulaşmış, lalası İlyas'ın da telkinleriyle vereceği destek ile ağabeyine karşı mücadeleye girmeye ikna etmişti.
Şehzade Mustafa, Lala İlyas'ın da nüfuzunu kullanması ile Germiyanoğulları ve Karamanoğullarından bir kısım asker toplayarak Bursa'ya doğru harekete geçti. Ancak Bursa, isyancı şehzadeye hisarın kapılarını açmadı. Kendisine özür dileyerek, tahtta hakkı olsa da ancak hükümdara sadakate yemin etmesi durumunda şehrin anahtarını teslim edebileceklerini söylediler. Mustafa'nın şehri kuşatacak kadar kuvveti bulunmuyordu. Bunun üzerine İznik üzerine yönelerek burayı ele geçirmeye yeltendi. İznik, Firûz Bey'in oğlu Ali Bey komutasında kırk gün süren şiddetli bir muharebenin sonunda teslim olmak zorunda kaldı.
Bunlar olurken Bizans'ı kuşatan 2. Murad, kuşatmayı kaldırıp Edirne'ye geri çekilmişti. Evrenoz'u Rumeli Beylerbeyi olarak atayıp Firuz Bey komutasındaki bir orduyu Buğdan'a sevk etti. Kendisi de Bursa'ya geçip buradan İznik'e yürüyecekti. Ancak Şehzade Mustafa, İznik'i bırakıp ittifak pazarlığı yapmak üzere Bizans'a gitmişti. Ancak Manuel istediğini almıştı ve Mustafa'nın muvaffak olacağına da pek ihtimal vermiyordu. Amacı, vesile olacağı isyan ile kuşatmayı sona erdirmekti ki; bunda da başarılı olmuştu. Şehzade Mustafa, Bizans'tan herhangi bir askeri destek alamadan İznik'e geri döndü. Diğer taraftan Germiyanoğulları'nın kumandanları, Mustafa'yı alıp tutsak etmek üzere götürmeyi rica ediyorlar ancak 2. Murad, bunu kati suretle kabul etmiyordu.
Şehzade Mustafa'nın İznik'e geri döndüğü haberini alan 2. Murad, Mihaloğlu Mehmed Bey komutasındaki akıncıları İznik'e gönderdi. Diğer taraftan Lalası İlyas'ı da ihaneti karşılığında Anadolu'da valilik vereceği vaadiyle ikna etmişti. Mihaloğlu Mehmed Bey, İlyas'ın ulaştırdığı haber ile Şehzade Mustafa'nın hamamda olduğunu haber alıp harekete geçti. Ancak Şehzade ele geçirilmek üzereyken, veziri olarak atadığı Taceddin, yanında getirdiği bir atla birlikte şehzadeyi kaçırmayı başardı. Mihaloğlu Mehmed Bey, peşlerinden giderek onlara ulaşsa da Taceddin, Mehmed Bey'i ağır şekilde yaralayarak kaçmaya devam etti. Lala İlyas, tüm bunlar olurken doğru anı bekliyordu. Nihayet bir fırsatını buldu ve Şehzadeyi zaptedip 2. Murad'a gönderilmek üzere Atçıbaşı (Mirahor) Ferid Bey'e teslim etti. İsyancı Şehzade'nin akıbeti geciktirilmedi. İznik hisarının girişindeki bir incir ağacına asılarak idam edildi ve naaşı babası 1. Mehmed'in kabrinin yanına defnedildi (1 Eylül 1422).
Rumeli Akınları
2. Murad, bir yandan İstanbul'un kuşatmasına devam edip diğer taraftan kardeşi Mustafa'nın isyanıyla meşgul olurken Rumeli'de ki akıncılar, Osmanlı tahakkümünden kurtulmak isteyen despotlarının üzerine gidiyordu. İrili ufaklı akınlarla Selanik'i zorlayan ancak muvaffak olamayan akıncılar istikametlerini Mora'ya doğru yönelttiler ve Evrenos Bey ile Turahan Bey komutasındaki 10 Binden fazla süvari ile Lakedomya, Kardiça ve Tavia'yı zaptetmeye ve Mora'ya kadar ilerleyerek Germe Hisarını kuşatmaya muvaffak oldular (Mayıs 1423). Germe Hisarı stratejik açıdan önemli bir noktaydı. Zira bu hisar büyük umutlarla ve paralarla inşa edilmişti. Ancak akıncıların hızlı ilerleyişi Mora savunmasını ürkütmüş, mukavemet göstermeden geri çekilmek zorunda bırakmıştı. Yine de Mora, kolayca düşmana terk edilebilecek basit bir cephe değildi. Germe'yi geri almak ümidiyle yola çıkan Arnavut kuvvetleri Tavia şehrine ulaştıklarında iki denk kuvvet arasında şiddetli bir mücadele yaşandı. Akıncılar, bu çetin mücadele sonunda düşmanlarını alt etmeyi başarmışlar, Hammer'in naklettiğine göre, bu büyük zaferin onuruna 800 esirin başlarından bir tepe yaptırmışlardı (Haziran 1423).
Kastamonu'nun Fethi
2. Murad'ın İstanbul'u kuşatması, sonrasında ise Şehzade Mustafa isyanının vuku bulması Osmanlı'nın hem içerde hem dışarıda mücadele vermesi anlamına geliyordu. Bu durumu yanlış yorumlayan ve Osmanlı'yı bir cenderenin içerisine sıkışmış olarak gören İsfendiyar Bey (Candaroğulları), evvelden Osmanlı'ya terk etmek zorunda kaldığı toprakları geri kazanabilmek ümidiyle vaktiyle Osmanlı'ya defakez baş kaldırmış, ancak kendini affettirmeyi başarmış olan Aydınoğulları Beyi Cüneyd ile ittifak ederek Bolu üzerine yürüdü. Cüneyd kendisini Anadolu'nun hükümdarı ilan etmiş, İsfendiyar Bey de Bolu üzerine yürüyerek ikinci cepheyi açmıştı. Ancak İsfendiyar Bey'in oğlu Kasım, evvelce 2. Murad'ın hizmetinde bulunmuş ve kardeşi ile arasındaki husumette desteğini görmüştü. Bu minnet duygusu ile babasına ihanet ederek taarruzu 2. Murad'a haber verdi. Bununla da yetinmeyip babasının ordusunda bulunmasına rağmen savaş esnasında Osmanlı tarafına geçti. İsfendiyar Bey, tüm bu gelişmelere rağmen savaş meydanından çekilmedi . 2. Murad, Kasım'ın sağladığı istihbarat ve askeri desteği de yanına alarak İsfendiyar'ı mağlup etmeyi başardı. İsfendiyar Bey, bu mağlubiyet üzerine canının bağışlanması ve tebaasının kendisine tabi kalmaya devam edebilmesi gayesiyle Kastamonu dağlarındaki kıymetli madenler ile güzelliği dilden dile dolaşan kızını 2. Murad ile evlendirmeyi teklif etti.
Nihayetinde İsfendiyar Bey, bu başarısız teşebbüsü ile beyliğinin en kıymetli topraklarını Osmanlı'ya terk etmek zorunda kalmış, Osmanlı da Anadolu hudutlarını Karadeniz sathına doğru genişletmiştir.
Hacı İvaz Paşa'nın İhtilal Planı
2. Murad, Kastamonu'nun fethinden sonra Rumeli'ye dönmeyi düşünüyordu. Ancak daha önce halli gereken bazı meselelerle meşgul olması gerekti. Kendisine gizlice gelen bir haber ile veziri İvaz Paşa'nın tahta göz diktiğini öğrendi. Gelen habere göre İvaz Paşa bir kısım askerlerle derin münasebetler geliştirmiş, emellerine onları da ortak etmeyi başarmıştı. 2. Murad, emin olmadan hareket etmeyi uygun görmemiş olacak ki İvaz Paşa için acele bir karar vermedi. Ancak diğer vezirlerinden Merhum Timurtaş Paşa'nın oğlu Umur Bey'i Germiyan'a gönderdi. Timurtaş Paşa'nın diğer oğullarından Ali Bey'i Saruhan valiliğine, Oruç Bey'i ise beylerbeyliği vazifesine tayin etti. Vezirlerin vazife taksimleri İvaz Paşa'yı emellerini bir an önce gerçekleştirmek zorunda bırakmış olacak ki harekete geçmek üzere elbisesinin altına zırhını kuşandı. 2. Murad, İvaz Paşa'nın göğsüne dokunarak elbisesinin altından zırh giydiğini fark etti. Elbette böyle bir ihtiyatın lüzumu yoktu ve kendisi de anlaşılır bir mazeret öne sürememişti. Nihayetinde emelleri ortaya çıkan İvaz Paşa, derdest edilerek İbrahim Paşa'ya teslim edildi ve gözleri millendi. Bu vakalar sonrasında İbrahim Paşa tek ve yegane veziri durumuna geldi.
Kardeşlerinin Gözüne Mil Çektirmesi
2. Murad, Anadolu'da ki meselelerin hallinden sonra önce Edirne'ye geçti, ardından muvaffakiyeti gecikmiş Rumeli seferine katıldı ve Arnavutluk kuvvetleri üzerine düzenlenen akına iştirak etti. Ancak bir süre sonra bu kuvvetleri takviye edip akınlar neticelenmeden Bursa'ya döndü ve İsfendiyar Bey'in kızı ile yapacağı düğünün hazırlıklarıyla ilgilendi. Bu merasim, yalnızca 2. Murad'ın düğünden ibaret kalmadı. Önce Tokat'ta esir bulunan kardeşleri Mahmud ve Yusuf'u zindandan çıkartarak ihtimam gereği gözlerini milleyip Bursa'da annelerinin yanında ikamet etmelerini sağladı. Ardından kız kardeşleri için de bir düğün tertipledi. Üç kız kardeşini, hali hazırda derin akrabalık bağları bulunan Karamanoğullarından İbrahim, Alaeddin ve İsa isimli beylerle evlendirdi. Diğer kız kardeşlerini ise Anadolu Beylerbeyi Karaca Bey ve İbrahim Paşa'nın oğlu Mahmud Çelebi ile evlendirdi (1424).
Bizans ve Balkanlarda Sulhun Sağlanması
Bizans hükümdarı Manuel, bir süre önce felç geçirmiş ve hükümdarlıktan indirilmese de devletin idaresi, ortak hükümdar olan Yannis'e (Yuannes) kalmıştı. Bizans, hükümdarlarının hastalığı nedeniyle iç karışıklıklara sahne olmaya, uzun yıllar sürecek taht mücadelelerinin ilk sancılarını yaşamaya başlamıştı. Yannis, bu durum karşısında Osmanlı'nın Bizans'ı yeniden kuşatması riskini göze almak istemedi ve sulh isteğinde bulundu. Yapılan anlaşma ile senelik 100 Bin Akçe, yahut 30 Bin Duka vergi ödenecek, Zeytun (Lysimachia) ve İstirya (Strymon) şehirleri ile Silivri ve Darkos (Terkos Gölü) dışındaki tüm Karadeniz sahil istihkamları Osmanlı'ya bırakılacaktı (22 Şubat 1424).
Balkanlarda ki iki önemli vassal Sırplar ve Eflaklılar da sulh talebi ile Bursa'ya geldiler. Bir teslimiyet ve itaat göstergesi olarak bizzat hükümdarın makamına geldiler ve bağlılıklarını bildirerek 1. Mehmed döneminde akdedilen sulhun yenilenmesini istediler. Önceden beri Türklerle iyi geçinen Sırp Despotu Lazareviç'in sulh isteği kabul edildi. Eflak Voyvodası 1. Vlad ise vaktiyle eski hükümdarları Mirça'nın ihaneti sebebiyle iki oğlunu sulh teminatı olarak bıraktı. 2. Murad, her iki vasalınada burma tülbent giydirip hilat vererek alt hükümdarı olarak ilan etti. Öte yandan, aslen alman olan ancak yaptığı bir evlilik ile Macaristan Kralı olan Sigismund, Alman İmparatorluğuna seçilmişti. 2. Murad, Sigismund'un bu vazifesini tebrik etmek maksadıyla vazifelendirdiği elçisini Lazareviç ile birlikte Sigismund'a gönderdi. Pek çok kıymetli hediyeyle birlikte gönderdiği elçi, izzet ve hürmet ile karşılandı ve gönderilen hediyelere mukabele edilerek geri döndü. Böylece batı sınırlarının güvenliği de tesis edilmiş oldu.
Aydın'ın Fethi
Aydınoğulları Beyi Cüneyd, daha evvel pek çok kez Osmanlı'ya biat edip ihanet etmiş, ancak bir şekilde kendini affettirmiş ve nihayetinde son ihaneti Düzmece Mustafa vakası ile 2. Murad tarafından eski beyliği kendisine geri verilmişti. Ancak Cüneyd Bey bununla yetinmedi. Hayli ilerlemiş yaşına rağmen Osmanlı'nın hakimiyetinde olan ve tımar olarak verilen bölgeleri de ele geçirmeye, hakimiyet alanını genişletmeye azmetmişti. Bu gaye ile İsfendiyar Bey ile ittifak etmiş olan Cüneyd, kendisini Anadolu'nun hükümdarı ilan ederken İsfendiyar Bey'de Bolu üzerine yürüyerek ikinci bir cephe oluşturmuştu.
Cüneyd'e ihaneti karşılığı vaad edilen İzmir'de vaktiyle Timur tarafından atanan bir hükümdarın torunu olan Mustafa hüküm sürüyordu. Cüneyd, yanında az sayıda bir kuvvetle Marmara Nehrini geçip İzmir'e ulaştığında İzmir ahalisi, eski hükümdarları Cüneyd'den teveccühlerini esirgemediler ve hürmetle karşıladılar. Cüneyd, gördüğü hürmet üzerine kendisine bir ordu teşekkül etmek üzere Urla ve Çeşme'ye geçti. Birkaç gün içerisinde 4 Bin kişilik bir askeri kuvvet toplamayı başardı. Mustafa, Cüneyd'in harekete geçtiği haberini alınca hazırda bulunan ordusu ile birlikte Mezolin yakınlarında konuşlandı. Muharebe etrafı orman ve bataklıkla çevrili bir ova üzerinde gerçekleşti. Esasında daha kuvvetli bir orduya sahip olan Mustafa Bey, muharebe esnasında yaralanıp ordusunu komuta edemez duruma gelince askerleri Cüneyd'e tabi oldular. Nihayetinde zor bir muharebeyi kazanan Cüneyd, İzmir'in hükümdarı olarak kaleye kabul edildi.
Cüneyd'in hakimiyeti uzun sürmedi. Zira 2. Murad, Cüneyd'e ihanetinin bedelini ödetmek ve İzmir'in fethini gerçekleştirmek amacıyla harekete geçti ve Timurtaş'ın oğlu Oruç Bey'i vazifelendirdi. Cüneyd, üzerine gelen kuvvetlerle mücadele etmek yerine İpsala kalesine sığındı. Oruç Bey ise kaleyi kuşatmak yerine elde ettiği mütevazi başarıyla yetinmeyi tercih etti. Ancak bu durum 2. Murad'ın hiddetlenmesine yol açtı. Cüneyd musibetinden tam anlamıyla kurtulamayan Murad, mahiyetine "Ya bu işi bitirin, ya ben sizin hesabınızı görürüm" diyince paşalar, Beylerbeyi Oruç Bey'in azledilip yerine Hamza Bey'in vazifelendirilmesini tavsiye ettiler. Bu tavsiye üzerine Hamza Bey, Beylerbeyi tayin edilip Halil Yahşı Bey ile birlikte harekete geçtiler.
Cüneyd'in gaddarca katlettiği Bayezid Paşa'nın kardeşi Hamza ve yine Bayezid Paşa'nın eniştesi olan Halil Yahşi Bey, 40 Bin kişilik kuvvetli bir ordu ile hem Cüneyd meselesinin halli hem de evvelden gelen intikamlarını almak gayesiyle süratle ilerlediler. Cüneyd, mahiyetindeki kuvvetlerle birlikte Akhisar yakınlarında bekliyordu. İki ordu karşı karşıya geldiğinde mücadele evvela meydan muharebesi şeklinde tezahür etti. Cüneyd, cüretkar bir hareketle bizzat ve doğrudan taarruza kalktı. Cüneyd'in oğlu Kurt, bu taarruzu desteklemek için Halil Yaşhi komutasındaki birliği arkadan kuşatmak için harekete geçse de Halil Yahşi Bey, durumu fark edip çekilmesine müsaade etti ve Kurt'un ele geçirmeyi düşündüğü tepeyi ondan önce tuttu. Kurt, gayesinde muvaffak olduğunu düşünürken doğrudan Halil Yaşhi Bey'in tuzağına düşmüş oldu. Halil Bey, Cüneyd'in oğlu Kurt ve kardeşi Hamza'yı sağ ele geçirerek Edirne'ye gönderdi. Buradan da hapsedilmek üzere Gelibolu'ya gönderildiler.
Cüneyd, bu gelişmeler üzerine İpsala'ya geri çekilmek zorunda kaldı. Hamza Bey, İpsala kalesini 50 Bin askerle muhasara altına almıştı ancak kalenin mukim surları geçit vermiyordu. Üstelik İpsala kalesi ancak karadan kuşatılmış, deniz tarafından ise açık durumdaydı. Hatta Cüneyd, muhasara altındayken kayıkla kaleden çıkmış, Karamanoğlu Bey'inden yardım istemiş, ancak bir miktar para ve az sayılacak kadar askeri destekten daha fazlasını alamamıştı. Bunun üzerine karadan muhasarayla sonuç alamayacağını gören Hamza Bey, denizden de kuşatılmadıkça İpsala'yı almanın mümkün olamayacağına karar vererek 2. Murad'a deniz kuvvetleriyle desteğe ihtiyacı olduğunu iletti. Nihayet Sultan Murad'ın Yeni Foça valisi Palavici'den temin ettirdiği üç silahlı kadırgayla İpsala tümüyle kuşatılmış oldu. Üstelik bu hamle üzerine Karamanoğlu'ndan destek için gelen kuvvetler de Osmanlı tarafına geçmişlerdi.
Cüneyd, Hamza'nın muhasarayı Halil Yahşi Bey'e devretmesini fırsat bilerek canının bağışlanması karşılığında kalenin anahtarını teslim etmeyi teklif etti. Zira Cüneyd, vaktiyle Hamza'nın ağabeyi Bayezid Paşa'yı gözlerinin önünde boynunu vurdurarak katletmişti ve bu sebeple onunla sulh etmesi mümkün değildi. Halil Yaşhi Bey, bu teklifi kabul edip kaleyi teslim alsa da de aynı gün Ayasluğ'dan dönen Hamza Bey, vazifelendirdiği dört cellat ile Cüneyd'i ve kardeşi Bayezid'i çadırında boğdurdu ve cansız bedenleri Edirne'ye gönderdi. Hamza Bey'in, verilen teminata rağmen Cüneyd'i öldürmesi bir süre sonra tartışma konusu olacak, bu vaka paşaların ihtilafına dahi yol açacaktır. Nihayetinde 2. Murad, Gelibolu'da hapsedilen diğer kardeşi Hamza ve oğlu Kurt'un da boynunu vurdurarak hem Cüneyd vakasını tümüyle bertaraf etti hem de Aydınoğulları'nın topraklarını tümüyle fethetmiş oldu (1426).
Fethin hemen sonrasında Aysuluğ'a geçen 2. Murad, burada batı sınırlarındaki sulhu tesis ve temin için vasal ve komşu hükümdarları davet etti. Bu davete icabet eden Eflak Voyvodası Dan ve Sırp Despotu Lazareviç'in sefirlerinin yanı sıra Bizans İmparatoru Yuannes'in başvekili Lukas Notaras da bulunuyordu. Ayrıca Cenova ve Venedik sefirleri de hazır bulunuyordu. 2. Murad, Venedik dışındaki tüm sefirlerle kendisinden önce aktedilen sulh antlaşmalarını yeniledi. Zira Venedik'in Selanik'i işgalini affetmemişti.
Menteşoğulları Beyliğinin İlhakı
Menteşoğulları Beyi İlyas, Fetret Devri döneminde Mehmed Çelebi'ye muhalifken Çelebi Mehmed'in tahta geçmesi sonrasında bağımsızlığını kaybedip Osmanlı'ya tabi duruma gelmişti. Daha sonra 2. Murad sulh teminatı için İlyas Bey'in yeğenleri Üveys ve Ahmed'i istemiş, onları Tokat kalesinde gözetim altında tutmuştu. İlyas Bey vefat edince varisleri olarak ilan ettiği yeğenleri Üveys ve Ahmed, gözetim altında tutuldukları Tokattan firar etmeyi başardılar. Üveys, kısa sürede yakalanıp boynu vurularak cezalandırıldı. Üveys'in kaçmasında ihmali bulunan muhafızda aynı akıbetle cezalandırıldı. Ancak Ahmed, İran'a kaçmayı başarmıştı.
Bu minval üzere 2. Murad, Menteşe Beyliğinin ilhakı için Balaban Paşa'yı, emrindeki kolorduyla birlikte Teke'ye gönderdi. Hükümdarsız kalan Menteşe Beyliğinin eski beylerinden birinin torunu olan Osman, bu minval üzere belki de beyliğinin hükümdarlığını bir pazarlık ile kazanabilmek gayesiyle Antalya Kalesi ve Limanını muhasara altına aldı. Antalya'ya vali olarak atanmış olan Firuz Bey, bu vakanın hemen öncesinde vefat etmişti. Bunun üzerine Firuz Bey'in oğlu Hamza süratle yetişerek muhasarayı kırdı ve Osman'ı mağlup edip savaş meydanında öldürdü. Menteşeoğullarının taarruzu boşa çıkartılmıştı ancak evvelden beri Osmanlı hem hasım hem hısım olan Karamanoğlu Beyliğinin hükümdarı Mehmed, 2. Murad'ın cülusunda akdettikleri sulhu bozarak Antalya Kalesinin muhasarasını devam ettirdi. Bu hasmane tutumu Mehmed Bey'in hem canına hem de Karamanoğullarının bağımsızlığına mâl oldu. Mehmed Bey, kaleden gelen bir top mermisinin isabet etmesiyle öldü. Mehmed Bey'in ölümü üzerine bozulan muhasara neticesinde iki oğlu İsa ve Ali de esir düştüler. Cepheden çekilmeyi başaran İbrahim, babası Mehmed Bey'in naaşını Karamanoğluna götürmeyi başardı ve yerine geçti. Ancak Karamanoğulları, sulhu bozmanın cezasını bağımsızlığını kaybederek ödedi. 2. Murad, İbrahim Bey'e gönderdiği kılıç ve sancak ile hakimiyetini altına aldığını ilan etti. Esir alınan İsa ve Ali de Sofya'da kendilerine tahsis edilen malikanelerde ikamet ettirilerek gözetim altında tutuldular. Nihayetinde Menteşe Beyliği tümüyle Osmanlı hakimiyeti altına girmiş ve Karamanoğulları Beyliği itaat altına alınmış oldu (1427).
Germiyanoğulları Beyliğinin İlhakı
Germiyanoğulları, evvelden beri Osmanlılar ile iyi ilişkiler içerisine girmeye gayret etmiş, kimi zaman anlaşmazlığa düşseler de özellikle son Germiyan hükümdarı İlyas Bey döneminde dostane bir ilişki güdülmeye başlanmıştı. İlyas Bey, babası 1. Mehmed'e olduğu gibi 2. Murad'a da hürmet ile yaklaşıyordu. Yaşı oldukça geçkin olan İlyas Bey, ömrünün son demlerinde 2. Murad'ı ziyaret etmek arzusuyla Edirne'ye doğru yola çıktı. Sultan Murad, İlyas Bey'i saygınlığına yaraşır şekilde, ihtiram ve şenliklerle karşıladı. İlyas Bey, Edirne'de kaldığı süre boyunca refakatine tahsis edilen alim, şair, hizmetkar ve askerlerce el üstünde tutuldu. İlyas Bey de bu ihtiramlara layığı ile mukabele gösterip dönüş yolu boyunca kendisine refakat edenlere bolca hediyeler verdi. Öyle ki, dönüş yolu boyunca verdiği hediyeler ve bulunduğu ihsanlarla nihayetinde beyliğine döndüğünde verilecek ne bir hediyesi, ne de tek bir akçesi kalmamıştı.
İlyas Bey, bu ziyaretten bir yıl sonra vefat etti. Ancak ölmeden evvel, 2. Murad'ı varisi olarak ilan etmiş, tüm mal varlığının 2. Murad'a bırakılmasını vasiyet etmişti. Zira İlyas Bey'in bir erkek evladı olmamıştı. İlyas Bey'in bu vasiyeti nihayetinde Germiyanoğulları Beyliği bir süre sonra Osmanlı'nın bir vilayeti durumuna geldi. Nihayetinde mübadelesiz, ihtilafsız, sosyo-politik bir ilhak ile Germiyanoğlu toprakları Osmanlı coğrafyasına dahil olmuştur (1428).
Galamboç'un Fethi
2. Murad'ın tahta geçmesi ile Balkanlarda ki uç seferleri hız kazanmıştı. 1421'de Bosna üzerine ilerleyen uç beyliğine bağlı kuvvetler Visoki'de Bosna kralının ordusu tarafından bozguna uğramış, ancak akınlardan vazgeçmemişlerdi. Nispeten az sayıdaki akıncı kuvvetlerinden oluşan ve doğrudan uç beyleri idaresinde bağımsız olarak sınır hatlarının dışına akın eden bu kuvvetler 1424'de bir kez daha mağlup olmuşlar, ancak bu mukavemet 1426'da kırılmış, akıncılar Bosna bölgesindeki dağ geçitlerini ele geçirerek Srebreniza'ya kadar ilerlemişlerdi. Akıncılar, aynı yıl Novonbro (Alacahisar), Kruşevaç ve Niş'i de ele geçirdiler. Böylece Morava nehrine kadar olan bölge tümüyle Osmanlı'nın hakimiyeti altına girmiş oldu. Bu akınlar Üsküp Sancakbeyi İshak Bey tarafından idare ediliyordu. İshak Bey'in vefatına kadar ele geçirilen bölgeler muhafaza edilmiş, Bosnalı yerel hükümdarlar Türklerin taarruzları ile sürekli rahatsız edilmiştir.
Sırp Despotu Lazareviç'in 1427'de ki ölümü üzerine bölgedeki dengeler değişti. Lazareviç'in Macar Kralı Sigismund ile yaptığı bir antlaşma gereği vefatından sonra bir kısım müstahkem mevkiler Macaristan'a devredilecekti. Bu mevkilerden biri de Galamboç (Güvercinlik) şehriydi. Ancak Lazareviç, bu şehri sağlığında soylu bir aileye aldığı borç karşılığında rehin bırakmıştı. Sigismund, akdedilen anlaşma gereği şehri almaya hazırlanırken rehin olarak aldığı şehri muhafaza edemeyen soylu, 2. Murad'dan destek talep etti. Bu minvalde ticari bir anlaşma ile şehri satın alan 2. Murad, şehrin savunmasını tahkim edip topraklarına kattı. Sigismund, şehri almak için yola çıkınca 2. Murad, şehrin savunması için bizzat harekete geçip Galamboç'a doğru yola çıktı. Şehri muhasara altına alan Sigismund, Sultan Murad'ın orada bulunması üzerine anlaşma yoluna gitti ve saldırıya geçmedi. Ancak Sigismund'un kuvvetleri henüz geri çekilmeye başlamışken 2. Murad, muayedeyi bozarak şehrin sağ cenahında bulunan ve henüz çekilmemiş olan Macar kuvvetlerinin üzerine hücum etti. Bu taarruz neticesinde Macar ordusuyla birlikte hareket eden yeni Sırp Despot Brankoviç, sulh talebinde bulunmak zorunda kaldı. Brankoviç ile yapılan sulh ile Sırplar daha önce olduğu gibi Osmanlı'nın vasalı olacak, 50 Bin duka vergi verecek ve Macaristan ile tüm münasebetlerini kesecekti. Nihayetinde 1428'de Galamboç doğrudan Osmanlı topraklarına dahil olmuş, balkanlarda önemli bir mevki elde edilmiş oldu.
2. Murad'ın Sigismund ile mücadelesinde dikkat çeken husus, Sigismund'un kuşatmayı kaldırması karşılığında Sultan Murad'ın verdiği sözü tutmamış olmasıdır. Daha önce de İzmir hükümdarı Cüneyd, canının bağışlanması karşılığında kalesini teslim etmiş, buna rağmen Beylerbeyi Hamza Bey tarafından boğdurulmuştu. Hamza Bey'in bu hareketi paşalar arasında tartışma konusu olmuş, ancak bu hareket İbrahim Paşa başta olmak üzere kahir ekseriyetle siyasi bir manevra olarak methedilmişti. Diğer Osmanlı hükümdarları bu tür durumlarda verdiği sözlere sıkı sıkıya bağlı kalırken 2. Murad döneminde bir siyasi tezahür ve savaş hilesi olarak görüldüğü çok açıktır. Zira bu münferit bir mesele değil, bizzat Hükümdarında tevessül ettiği esef verici bir tutum olarak dikkat çekiyor.
Selanik'in Fethi
2. Murad, cülusundan itibaren Selanik'in fethini tasarlıyordu. Ancak gerek Anadolu'da ki meseleler, gerek Bizans'ın sulha tevessül etmemesi, gerekse Balkanlarda ki hareketlilik 2. Murad'ın bu garazını ertelemesine sebep oluyordu. Nihayetinde Anadolu'da ki meselelerin halli ile bu mümkün hale gelebilmiş, Galamboç'un fethi ile de akıncıların gaza ve yağma hevesi yükselmişti. Selanik ahalisi bu durumu sezmiş olacak ki 2. Manuel'in ölümü sonrasında Bizans'ın gösterdiği zaaf nedeniyle Venedik'in himayesi altına girmeye karar verdiler. Selanik Hükümdarı, Bizans İmparatoru Yannis'in kardeşi Andronikos'du. Selanik kalabalık, ekonomisi güçlü ve tabiat güzellikleriyle bilinen bir şehirdi. Kendi hükümdarlarını kendileri seçebiliyor, kendi siyasi istikballerini kendileri belirleyebiliyorlardı. Bu minvalde Venedik'e elçi göndererek kendilerine bir vali atanmasını istediler. Elbette bu reddedilemeyecek kadar büyük bir fırsattı. Venedik tarafından atanan Selanik valisi yola çıktığında Selanik Halkı eski hükümdarları Andronikos'u Bizans'a doğru sulh ve teveccüh ile yolcu etmişlerdi bile.
Selanikliler, meseleyi sulh ile sonuçlandırmak niyetiyle 2. Murad'a elçi gönderdiler. Ancak Murad, elçilere "Selanik Bizanslıların eline geçmiş olsaydı bunu kabul ederdim, Lakin, Latinlerin bu beldeyi idare hakkına malik olduklarını asla tasdik etmem" diyerek niyetini açıkça ortaya koydu. Selanik'i kaybeden Bizans da Edirne'ye elçilerini göndermiş, onlara verdiği yanıtta da "Selanik efendinize ait olsaydı orayı zapt etmek fikrinde bulunmayacaktım, fakat Venediklilerin buraya yerleşmesine müsaade etmeyeceğim" demiştir.
Nihayetinde sefer hazırlıklarına başlanmış, kuşatma için gerekli gereçler temin edilmiş, Hamza Bey Bursa'dan yola çıkmıştı. 2. Murad da Edirne'den Siroz'a doğru harekete geçti. Orduların hazırlığını tamamlaması ile Selanik'e doğru yola çıkıldı. Osmanlı kuvvetleri, Selanik savunmasına nispetle o denli kalabalıktı ki Dukas Kroniğinde 1 Selanik savunmasına karşı 100 Osmanlı kuvveti olduğu geçmektedir.
Selanik'in müdafaası doğrudan Venedik kuvvetlerinin idare ve idamesindeydi. Ancak sayılarının çok az olması hasebiyle her asker iki hatta üç tabyayı savunmak zorunda kalmıştı. Şehri koruyan hisarlar mukim, aşılması çok güç ve savunma hattına sağladığı avantajlarla Osmanlı kuvvetlerine geçit vermeyecek nitelikteydi. 26 Şubat 1430'da Selanik'te şiddetli bir deprem meydana geldi. Bu sarsıntı hem Selanik halkını heyecanlandırmış, hem de din adamlarının "Selanik düşman tarafından işgal edilirse doğal afetlerle yerle bir olacaktır" şeklinde bir hurafeye inanmasına yol açmıştı.
Hamza Bey, Selanik'in mukim surlarını aşmanın güçlüğünü de müşahede etmiş olacak ki, şehri sulh ile teslim almanın yollarını aradı. Vazifelendirdiği birkaç asker ile hisar savunmasında ki Bizanslı askerleri ikna etmeye, böylelikle hisarın kapılarını açtırmaya teşebbüs etse de Venedikliler bu tür teşebbüslerin önlemini almışlardı. Zira her Rum askerinin yanında Venedik ordusundan bir yağmacı bulunuyordu. Hamza Bey, bu yol fayda vermeyince oklara sarılı kağıtlarla şansını denemiş, ancak Venediklilerin temkinli davranması hasebiyle yine muvaffak olamamıştı. Çarpışma kaçınılmaz hale gelmişti.
2. Murad, muharebe başlamadan evvel umumi taarruz için emir vermek üzereydi ki Vezir Ali Bey (Gazi Evrenos'un oğlu), hisar savaşının çok zor olduğunu, sabır ve şevk gerektiğini, bunun için de Yağma iznini çıkartmanın faydalı olacağını söyledi. Bunun üzerine 2. Murad, yağma iznini verince 28 Şubat gecesi ilk taarruz başladı. Halk korkuyla kiliselere giderek dualar ediyordu. Çetin geçen muharebenin ilk günü sonrasında Venedik kuvvetleri büyük bir hata yaptılar. Destek için gönderilen üç kadırganın Osmanlı kuvvetleri tarafından yağmalanmasından çekinerek bir kısım kuvveti limana kaydırdılar. Zaten sayıca az olan Venedik kuvvetlerinin bu hamlesini gören Rumlar, Venediklilerin geri çekildiğini düşünerek savunma hattını bırakıp ricat ettiler. Savunmada ortaya çıkan bu zaaf, Osmanlı kuvvetlerinin merdiven ve kamışlı kalkanlarla surları aşmalarının önünü açtı. Nihayet surlar aşılmış, hisarın kapıları açılmıştı. 2. Murad, yağma müsaadesini tekrarlayarak kadın, çocuk bütün sakinlerin hayatları, bulacakları altın, gümüş ve taşınabilir her mal gazilerindir diyerek kendisine yalnızca toprak ve üzerindeki yapıların mülkünü aldığını ilan etti.
Kaçan Venedik askerleri, kadırgalarla uzaklaşmayı düşünerek limana çekildiler. Rum askerler de aynı yolu denediler, ancak Venedikliler canlarını kurtarmak için Rum askerlerini limana almadılar. 2. Murad tarafından defakez uyardığı halde icabet etmeyen Rum askerlerin akıbetleri şiddetli oldu. Pek çoğu öldürüldüğü gibi kalanları da esir edildi. Selanik'in fethi sonrasında Osmanlı kroniklerinde de belirtildiği üzere menfur olaylar yaşandı. Malları yağmalanan ahaliden karşı gelenler doğrudan yağmacılar tarafından katledilirken 7000'den fazla kişi esir edilip köle yapıldılar. Mihrapların altına gizlenen hazinelerin bulunması ile mihraplar yıkıldı, yağmalandı ve tasvir levhaları parçalandı. 2. Murad, yağma faaliyetlerini görünce şehrin tamamiyle harap olmasının önüne geçti ve yağmaya son verip şehrin yeniden imarına karar verdi.
Boşalan hanelere Gazi ve aileleri yerleştirildi. Ancak nüfusun yetersiz gelmesi sebebiyle esir edilen ecnebilerin azat edilmesine karar verip şehirlere yeniden yerleşmelerinin önü açıldı. Ancak pek çoğu esir tüccarları tarafından satıldığı için bu da yeterli gelmedi. Nihayetinde Vardar Yenicesinden göç ettirilen Türkler yerleştirildi. Neticede Selanik, fethine müteakip büyük bir yıkıma uğramış, 2. Murad'ın gayreti ile şehir yeniden imar edilip zamanla eski hanelerine yerleşen Rumların evleri Vardar Yenicesinden gelenlere tevdi edilerek bölge hem nüfus hem imar hem idari bakımdan Türkleştirilmişti (1 Mart 1430).
Yanya'nın Zaptı
Yanya, bugünkü Yunan yarımadasının batısında yer alan, zamanında Batı Yunanistan'ın en büyük kenti durumundaydı. Yanya hükümdarının ölümü sonrasında varisleri Memnon, Turnus ve Herkül hükümdarlık için mücadeleye giriştiler. Selanik'i zaptı sonrasında bizzat 2. Murad'ın bölgeden ayrılmamış olması hasebiyle hükümdarlık mücadelesine girişen kardeşlerden Memnon,itaati karşılığında sultandan yardımını istedi. 2. Murad, Karaca kumandasında bir ordu vazifelendirip Mennon'u hükümdarlık makamına oturtmak üzere kente gönderdi. Bu gelişmeyi haber alan Yanya ahalisi, kentlerinin taht kavgasına sahne olmaması için temsilciler göndererek özgürlük ve imtiyazlarına dokunulmaması halinde mukavemet göstermeden şehrin kapıları açacaklarını bildirdiler. Bu durum üzerine 2. Murad, tanzim edilen bir sözleşme ile kenti devraldı ve devir teslim işlerini görmek üzere 18 zabit görevlendirip Yanya'ya gönderdi. Böylelikle Yanya, Osmanlı idaresi ve tahakkümü altına girmiş oldu (1431).
Veba Salgını
14. Yüzyılın başlarında ortaya çıkan, esasen kaynağı Çin olan ancak askeri hareketliliklerle batıya doğru kayan Veba mikrobu adım adım ilerleyerek Mezopotamya, Anadolu ve Yunan Yarımadasında yayılmaya başlamıştı. 2. Murad döneminde özellikle Anadolu ve Bursa'da yayılmaya başlayan veba mikrobu 1430'lu yıllarda hat safhaya ulaştı. Öyle ki Sultan Murad'ın ihtimam ve sefahat içerisinde yaşayan kardeşleri Mahmud ve Yusuf bile bu illetten kaçamamıştı. Veba mikrobunun etkisini azaltması ve toplumsal bir tehdit olmaktan çıkması ancak 1440'lı yıllara doğru mümkün olabildi. Ardında bıraktığı yıkım ise hem toplumsal hem siyasi olarak oldukça ağırdı. Zira devletin önde gelen isimleri de bu hastalığın pençesine düşmüş, kurtulamamışlardı. 1420 - 1440 arasında yaşanan salgında devrin en önemli tasavvuf ve din adamı Emir Sultan, 2. Murad'ın erkanından olan Hacı İvaz Paşa ve Sadrazam İbrahim Paşa (Çandarlı) hayatlarını kaybettiler.
Balkan Muharebeleri ve İlerleyiş
Mirça döneminde Osmanlı'nın vasalı durumunda olan Eflak Prensliği, Mirça'nın ölümü sonrasında yerine geçen oğlu tarafından idare ediliyordu. Macar Kralı Sigismund'un ejderha anlamına gelen Drakul ünvanı verdiği Vlad, Eflak Voyvodası Dan'ı tahttan indirip öldürmüştü. Eflak'ın varisi durumunda olan ve öldürülen Dan'ın kardeşi, 2. Murad'dan himaye talep etti. Sultan Murad, Vlad'ı püskürtmek gayesiyle bir miktar kuvveti Eflak'a göndermişti, ancak Vlad bu kuvvetleri mağlup edip Eflak'ın son varisini de ortadan kaldırmayı başardı. Vlad, himayesi altında olduğu Macar Krallığına bağlanmak yerine Osmanlı vasalı olmaya devam etmek arzusundaydı. Savaşa rağmen 2. Murad'a tabi olmak istediğini iletince sulh sağlandı. Sonrasında ise, yanında bulunan bir kısım Türk kuvvetle birlikte Transilvaya üzerine taarruz ederek Çerni kalesini zaptetti (1432). Vlad'ın bu hareketi Macaristan aleyhineydi. Bu sebepten ötürü yeni bir cephe açmamak adına Macarlar ile iyi ilişkiler içerisine girilmesi kararı verdi. Aynı zamanda Alman Krallığına da cülus eden Sigismund'u tebrik için elçiler ve hediyeler gönderdi. Sigismund da yeni bir cephe açmak istemediğinden elçileri hürmet ile karşılayıp hediyelerle uğurladı.
Diğer taraftan Uçbeyi İshak, evvelce sulh yapılan Sırp Despotunun topraklarına girerek şehrin merkezine doğru ilerlemekteydi. Sırp hükümdarı Brankoviç, artan Türk tehdidine karşı kalıcı bir sulh temin edebilmek gayesi ile kızı Mara'yı 2. Murad'la evlendirmek istedi. 2. Murad, bu teklifi kabul etti, ancak Mara'nın yaşının küçük olması sebebiyle evlilik ertelendi. Ancak yine de sulh sağlandı ve Sırp Despotu Osmanlı'nın itaati altına girmiş oldu. Bu gelişmeler neticesinde Macaristan, Eflak ve Sırp Knezliği ile sulh temin edilmiş oldu.
Balkanlarda bu vakalar yaşanırken Anadolu'da Karamanoğulları Beyi İbrahim, Sigismund ve Vlad ile gizlice görüşüyor, Osmanlı aleyhine politikalar güdüyordu. Bunun yanında bir Türkmen Beyi, Karamanoğulları Beyi İbrahim'in çok kıymet verdiği atını hile ile zapt ettiğini ve hakkının müdafaasını talep etmişti. 2. Murad, İbrahim Bey'e gasp ettiği atın iadesini istedi. İbrahim Bey, kurmuş olduğu şer ittifakının da verdiği pervasızlık ile bu isteği reddedince bir anlamda vasalı olduğu hükümdarına baş kaldırmış, dolayısıyla savaş ilan etmiş oldu. 2. Murad, elbette bu asi ve pervasız tavrı cezasız bırakmayacaktı. Saruca Paşa komutasındaki ordusu süratle yola çıkarak Konya'ya doğru harekete geçti. Kendisi de kısa bir süre sonra yola çıkarak Beyşehir, Akşehir ve Konya'yı zaptetti. İbrahim Paşa, balkanlardaki vakalar hasebiyle kendisinin üzerine gelemeyeceğini düşündüğü 2. Murad'ın Konya'ya ulaştığını haber alır almaz kaçarak Kilikya'ya geçti ve Toroslar'a sığındı. Hükümdardan affı ve canının bağışlanması için Mevlevi Şehyi Hamza'yı elçi olarak gönderdi ve Hamidili'i üzerindeki tahakkümünü Osmanlı'ya bırakmayı taahhüt etti. 2. Murad, Hamza'nın nezaketi ve ikna edici üslubu ile canının bağışlanması için yalvardığı İbrahim Bey'i oğlunu sulh teminatı olarak almak kaydıyla affetti , hatta zaptettiği toprakları da tenezzül etmeyip arkasında bırakarak geri döndü. Hamidili'ni ise, "Zaten bu vilayeti ben vermiştim, şimdi ondan geri alıp kardeşi İsa'ya veriyorum" diyerek hem alicenaplık göstermiş hem de cezai müeyyide uygulayarak pervasızlığını cezasız bırakmamış oldu (1436).
2. Murad, gözünü tekrar Balkan sınırlarına dikti. Gayesi Sırp topraklarında nüfuz alanını genişletmek, Macar İmparatorluğuna diz çöktürüp tekrar karşısına çıkmaya cesaret edemeyecek şekilde püskürtmekti. Evvela Sırp Knezliğini hedef aldı, ancak evvelce Sırp Despotu Brankoviç'in kızı Mara ile evlenmeyi kabul etmiş, baliğ olmadığından bu evlilik ertelenmişti. Braknoviç'i kurduğu akrabalık bağı hasebiyle affeden 2. Murad, Ali Paşa'yı vasalları Vlad ve Brankoviç ile birlikte Macaristan'a sefere gönderdi. Süratle ilerleyen Osmanlı kuvvetleri Semendre üzerinden Tuna'yı geçtiler ve Transilvanya'yı istila ettiler. Hermstad muhasara edildiyse de sekizinci günün sonunda muhasara kaldırılıp daha ehemmiyetli olan Medyaş bölgesini zaptettiler. 45 gün süren seferler sonrasında onbinlerce esir alınıp Anadolu ve Balkan bölgelerine getirildi (1436).
Çok sayıda esir alınmış olması Avrupa'da muazzam bir Türk korkusu ortaya çıkartmıştı. Bu bakımdan Türklerin bu devirdeki taarruzları, devrin batı kaynaklarında Osmanlı'yı istilacı, cani ve gözü dönmüş olarak tasvir eder. Ancak Osmanlı döneminde ki sosyo-politik atmosferi anlatan çok kıymetli bir eser vardır ki; bu seferlerde esir olarak alınıp Anadolu'ya getirilen bir gayrimüslim tarafından kaleme alınmıştır. Kayıtlarda Mühlenbahlı olarak geçen bu kişi, Anadolu'da geçirdiği 22 yılı özetlediği eserinde Türklerin ahlak ve itikadını methetmekte, esaret altında yaşadığı ülke hakkında minnet ve övgü ile bahsetmektedir. Savaş sonrasında esir alma adedi dönemin Batı medeniyetlerinde de mevcutken söz konusu kendi insanlarının esir alınması olunca kendilerini tenzih edip Türkleri tahrik etmiyor olmaları elbette samimi değildir.
2. Murad, kışı müstakbel eşi Mara ile yaptığı düğün ve sonrasındaki şenliklerle geçirdi. Bahar gelince İshak Bey'in tavsiyesi üzerine yeniden sefer hazırlıklarına başladı. İshak Bey, Sırpların Semendre'ye hükmetmeye devam etmeleri halinde Macarların taarruzlarının durmayacağını, Vlad'ın ise Osmanlı'ya itaat etmeyip başkaldırmak için fırsat aradığını telkin etmişti. Nitekim İshak Bey'in ön görüleri fevkalade isabetli ve yerindeydi. Semendre'nin kendisine teslimini istemek için Brankoviç'i huzuruna çağırdığında, Sırp Despot davete icabet etmeyip Macaristan'a sığınarak savaş hazırlıklarına başladı ve savunma durumuna geçti. Vlad, Osmanlı aleyhine giriştiği teşebbüs ve emellerinin haber alındığını bildiği halde kendi rızası ile 2. Murad'ın huzuruna vardı ve derdest edilerek Gelibolu'da zindana atıldı. Daha sonra iki oğlunu sulh teminatı olarak bırakarak tekrar Eflak hükümdarlığı vazifesine getirildi.
2. Murad, süratle Semendre'yi muhasara altına aldı. Ancak fevkalade çetin bir savunmayla karşılaştığından 3 ay boyunca sonuç alamadı. Zira kuşatma esnasında bölgeyi çok iyi bilen İshak Bey, Hacc'da bulunuyordu. Nihayet İshak Bey'in dönüşü ile muhasara birkaç gün içerisinde muvaffakiyetle sonuçlandı (1437). Semendre'nin alınması Macaristan üzerinde büyük bir baskı oluşturuyordu. Zira Osmanlı artık Macaristan ile sınır durumuna gelmişti. Sigismund, 2 yıl boyunca Semendre'nin geri alınması için hazırlık yaptı ve büyük bir orduyla Semendre üzerine yürüdü. Ancak Sigismund Semendre'ye ulaşamadan geri dönmek zorunda kalacaktır. Zira ordusunda baş gösteren dizanteri hastalığı uzun sürecek bir kuşatmaya mani olacaktır (1439).
Art Arda Alınan Mağlubiyetler ve Balkanlardan Geri Çekilme
2. Murad, cülusu sonrasında geçirdiği 20 yıl boyunca gerek Anadolu, gerekse Balkanlarda fevkalade fetihler gerçekleştirmiş, Osmanlı sınırlarını takdire şayan bir süratle genişletmişti. Ancak hükümdarlığının son birkaç yılı mağlubiyetler ve başarısızlıklar ile geçmiş, nihayetinde tahttan feragate mecbur olmasıyla sonuçlanmıştı.
Semendre, Mora ve Arnavutluğun fethi esnasında Sigismund ölmüş, yerine 2. Albert geçmişti. Diğer taraftan Bohemya'da Katolikler ve Otrakistler hükümdarlık makamına seçilecek kişi için ihtilaf halindeydiler. Katolikler Macar ve Alman hükümdarlığına geçen 2. Albert'i tahta geçirmek istiyordu. Otrakistler ise Polonya Kralının 13 yaşındaki oğlu Kazimir'i hükümdar ilan etmişlerdi. 2. Murad, bu ihtilaftan istifade etmek için harekete geçerek Kazimir'e Macaristan ile ittifaktan vazgeçmesi halinde himaye ve desteğini taahhüt etti. Ancak Osmanlı sefirleri henüz Bohemya'dayken Albert ölmüş, dolayısıyla Kazimir'in rakibi kalmamıştı. Macaristan'a karşı bir müttefik bulamayan 2. Murad, nihayet emelini ordusu ile gerçekleştirmek üzere harekete geçti ve Brankoviç'in Macaristan'a bıraktığı Belgrad üzerine yürüdü. Hisarlar kuşatıldı, Belgrad muhasara edildi. Ancak kenti korumakla görevli bir papaz olan Raguza'lı Zovan, Ali Paşa komutasındaki Osmanlı ordusuna karşı fevkalade bir mukavemet gösteriyor, surları aşmak mümkün olmuyordu. Osmanlı Tarihinin en çetin ve en uzun süren kuşatması olan Belgrad muhasarası 6 ay boyunca devam etti. Nihayetinde hisardan içeri girmeyi başarsalar, hatta pek çok ganimet ve esir almış olsalar da hisarın içerisindeki muharebelere mukavemet gösteremeyip çekilmek zorunda kaldılar.
Belgrad'da ki kısmi başarısızlık 2. Murad dönemi için bir kırılma olmuştur. Belgrad muhasarasının sonrasında Macaristan'a karşı küçük de olsa kazanılmak istenen bir zafer vardı. İmrahorbaşı Mezid Bey, bu gaye ile Eflak'ı geçip Transilvanya ya ulaştı ve Macar şehri olan Hermanstad'ı kuşattı. Diğer taraftan Macarlar, ünlü bir komutan olan Yanoş lakaplı Yohan Hunyad komutasında kuvvetli bir savunma gücü tanzim etmişti. Hunyad, süratle Hermanstad'ın savunmasına destek vermek üzere intikal etti. Bu intikali haber alan Mezid Paşa, onu karşılamak üzere harekete geçti. Ancak Hunyad, zekice bir hamle ile atını ve silahlarını bir başkasına giydirmiş, bu hile ile Mezid Paşa'yı gafil avlamıştır. Mezid Paşa Hunyad sanarak taarruz edip amacına ulaşmıştı ancak Hunyad, taarruzlarının hemen sonrasında Osmanlı kuvvetlerinin arkasından dolanarak hücum etmiş, Mezid Bey ve akıncıları bu beklenmedik saldırı karşısında mukavemet gösteremeyerek 20 Bin kayıp vererek geri çekilmek zorunda kalmıştı. Hunyad, bu ümitle beklenen galibiyeti kutlamak için esirlerini ziyafet eşliğinde idam ettirmiş, gazilerin kellelerinden bir tepe yaptırarak Eflak'a ilerlemiş, sonrasında ise tekrar Macaristan'ın müttefiki haline gelen Braknoviç'e hediye olarak, aldığı ganimetlerle yüklü bir kervan göndermiş, bu kervanı da Mezid Bey ve Oğlunun kazığa geçirilmiş başlarıyla süslemiştir (Mart 1442).
2. Murad, bu musibeti izale için şanlı bir intikam planladı. Rumeli Beylerbeyi Kula Şahin komutasında 80 Bin kişilik muazzam bir ordu tertip edip yeniden Macaristan üzerine gönderdi. Anadolu'nun fethi için tanzim edilmiş ordudan bile sayıca çok olan bu kuvvetin muvaffak olacağına kesin gözüyle bakılıyordu. Öyle ki ordunun başında bulunan Kula Şahin rehavete kapılmış, Eflak'ta ki karargahında sefa sürüyor, kendisini uyaran beylerine "Onlar börkümü görse birkaç günlük yol öteye kaçarlar" diyerek düşmanı hakir görüyordu. Nitekim Macar ordusu yalnızca 15 Bin kişiden oluşuyordu. Nihayetinde bu rehavet kendisine pahalıya patlayacaktır. Taarruz edecekken hazırlıksız yakalanarak savunma vaziyetine geçemeyen Osmanlı ordusu elim ve feci bir mağlubiyetle kendisinden 5 misli az bir kuvvet tarafından bozguna uğratıldı. Kula Şahin de dahil olmak üzere 5 Bin gazi esir alındı, pek çoğu öldürüldü, kaçmaya muvaffak olanlar Eflak'a çekildiler (Eylül 1442).
2. Murad, bu elim mağlubiyet hasebiyle büyük bir üzüntü ve ruhsal çöküş içerisine girdi. En iyi zabitlerinin ve muazzam sayıdaki gazilerinin katli bu şanlı hükümdarı, yakın tarihte bir ilk olmak üzere tahttan feragat etmeye doğru sürükledi. Diğer taraftan Hunyad büyük bir ün kazanmıştı. Osmanlı aleyhine birlik olan kuvvetler, Haçlı Seferlerinden bu yana bu denli ittifak içerisine girmemişlerdi. Macar, Alman, Sırp, Ulah (Eflaklı) kuvvetler efsanevi komutan olarak gördükleri Hunyad'ın ordusuna katılmışlardı. Bu kuvvetler 5 ay gibi kısa bir sürede 5 müstahkem mevkiyi ele geçirmişler, Osmanlı'nın Balkanlarda 20 yıl boyunca elde ettiği kazanımları yalnızca 5 ayda geri almışlardı.
İzladi Savaşı
Semendre halen Osmanlı'nın elindeydi ve şehre önemli ölçüde Müslüman Osmanlı tabası yerleşmişti. Macar Komutan Hunyad, Sırp Despotu Brankoviç'in müracaatı ile Türklerin Anadolu'ya çekilmeleri gayesiyle 40 Bin kişilik bir orduyla harekete geçti. 22 Temmuz 1443'de Ofen'den harekete geçip Semendre'yi Tuna üzerinden geçerek ilerlediler. 2. Murad, bizzat komuta ettiği kuvvetlerle savunmaya geçti. İlk çarpışma 3 Kasım'da Morava kıyılarında gerçekleşti. Sayıca üstün olan düşmana karşı koyamayan Osmanlı ordusu 2 Bin kayıp 4 Bin esir vererek geri çekilmeye başladı. Hunyad, düşmanını takip ederek önce Sofya'ya ardından Filibe'ye ulaştı. 2. Murad, düşmanın takibinden kurtulmak için çığ düşmesi tehlikesini göze alarak Suçi'de bulunan karlarla kaplı sarp bir geçitten çekilmeye devam etti. Hatta düşmanın azmini kırmak için geçitlerdeki karları eritip zaten sarp olan geçidi buzlarla daha da tehlikeli hale getirmişti. Ancak Hunyad, ordusunun büyük bir felakete uğraması pahasına takibi bırakmayarak ilerlemeye devam etti. 2. Murad, bunun üzerine geçidi kayalarla kapatmış, böylece Hunyad'ın takibini imkansız hale getirmişti. Ancak Hunyad, kayalarla kapanan geçide rağmen vazgeçmeyerek geri dönüp başka bir güzergah üzerinden takibe devam ettirdi. Takip Yalavaç kırlarına kadar devam etti. Burada yaşanan son çatışmada yine mukavemet gösteremeyen Osmanlı ordusu ancak hükümdarlarının canını kurtarmaya muvaffak olabildiler. Hunyad ise aldığı esirleri katledip 2. Murad'ın damadı Mahmud Çelebi ve Rumeli Beylerbeyi Kasım'ı zaferinin nişanı olarak Ofen'e götürdü (1443).
Edirne-Segedin Antlaşması ve Sultan Murad'ın Tahttan Çekilmesi
2. Murad, Anadolu'ya henüz gelmişti ki Karamanoğlu Beyi 2. Murad'ın içine düştüğü bu müşkül durumdan istifade etmek üzere tekrar başkaldırmış, Bolvadin'den Sivrihisar'a kadar olan mıntıkayı işgal ve talana yeltendiğini öğrenmişti. Derhal Anadolu'ya geçerek Konya'ya kadar ilerledi ve bu asi akrabasını dize getirerek canını bağışlamıştı. Nihayetinde Balkanlarda ki müşküllü durumu sona erdirmek ve sulhu temin etmek üzere Edirne'ye geçti ve imzaladığı antlaşma ile Vlad'a Eflak'ı, Brankoviç'e sulh teminatı olarak aldığı iki oğlunu, Şehriköy, Krosvaç ve Semendre'yi geri verdi. Macaristan ile sulh ise Hunyad ve Braknoviç'in ısrarları ile mümkün olabildi (12 Temmuz 1444).
Hudut nizamı sağlanmış, asi Karamanoğlu'na baş eğdirilmiş, nihayetinde devletin ve ahalinin emniyeti sağlanmıştı. Ancak 2. Murad, henüz 40 yaşında olmasına rağmen ruhen yorgun düşmüş, kendisinde devleti ayakta tutacak gücü bulamamıştı. Büyük oğlu Ahmed, genç yaşında vefat etmiş, yakın zamanda da diğer oğlu Alaeddin Ali hakk'ka yürümüştü. Devletin idaresi için tek halefi henüz 14 yaşında olan Mehmed (Muhammed) kalmıştı. Oğlu Mehmed'in henüz genç olması onu tedirgin ediyordu. Ancak kararını vermiş, tahtı kendi rızasıyla halefine bırakmaya azmetmişti. Nihayetinde Mehmed'in makamına oturtup kendisi Manisa'ya çekildi. Hükümdar artık Mehmed'di ancak bu durum devleti tehlikeli bir buhrana sürüklemişti. Mehmed, Çandarlı Halil Paşa'nın tecrübeleri ile devleti ayakta tutmaya gayret ediyordu. Çandarlı da bu buhranlı dönemde ılımlı bir politika güdüyor, ihtiyatlı hareket ediyordu. Çandarlı'nın bu hareketi Zağanos ve Turahanlı paşaların tepkisini çekiyor, bu çekişme devletin idare ve idamesini daha da güçleştiriyordu. Diğer taraftan Bizans'ta bulunan 1. Mehmed'in kardeşi Orhan Çelebi (2. Murad'ın Amcası) tahtta hak iddia ediyor, bu minvalde Bizans'ın da desteğini alıyordu. Nitekim aldığı destek ile harekete geçen Orhan Çelebi, Dobluca'ya kadar ilerleyerek isyan girişiminde bulundu. Nihayetinde Şahabettin Paşa'nın müdahalesi ile isyan bastırıldı, Orhan Çelebi Bizans'a kaçtı, ancak bu durum Mehmed'in otoritesi sarsmıştı. Aynı dönemde Edirne'de bir hurufilik akımı başlamıştı. Harflerin rakamlara dönüştürülerek Kur-an'ı kerim'de ki ayetlerin şifreli anlamlarını bulduğunu iddia eden bu akım Mehmed'in de ilgisini çekmişti. Hatta bu akıma destek verenleri himaye etmeye de teşebbüs etmişti. Ancak Sadrazam Halil Paşa bu akımı tehlikeli bularak mani olmuş, kendisini de bu tehlikeli olabilecek akımdan uzak durmasını telkin ve tavsiye etmiştir. Nihayetinde Halil Paşa'nın baskıları neticesinde hurufilerin himayesinden vazgeçmiştir. Daha sonrasında Şeyhülislam Fahreddin Acemi'nin verdiği fetva üzerine hurufiler yakılarak katledilmiştir.
Varna Savaşı
İleride Fatih Sultan Mehmed olarak anılacak cihan hükümdarı 2. Mehmed, babasının henüz hayattayken feragati üzerine tahta oturmuş, ancak yaşının küçük olması ve tecrübesizliği nedeniyle henüz idareyi tam olarak ele alamamıştı. Bu minvalde ortaya çıkan buhran nedeniyle zuhur eden iç meselelerin halledilmemişken balkanlarda akdedilen sulh bozulmuş, Polonya Kralı Vladislas aktedilen antlaşmayı geçersiz kabul ettiğini ilan ederek Papa önderliğinde Macar, Leh, Eflak, Sırp ve muhtelif Hristiyan kuvvetlerden teşekkül eden Haçlı Ordusu ile Edirne'ye doğru harekete geçmişti. Bir diğer kadim düşman olan Venedik de gönderdiği kadırgalar ile Çanakkale boğazını tutarak bu taarruza destek veriyordu.
Bu gelişmeleri haber alan Mehmed, böylesi bir meselenin hallinin tecrübesizliği hasebiyle mümkün olamayacağını biliyordu. Zira Sadrazam Halil Paşa da kendisine 2. Murad'ı davet etmesini, ordunun başına geçmesi için ricada bulunmasını tavsiye ediyordu.Nihayetinde Mehmed, Manisa'da bulunan babasına mektup yazarak ordunun başına geçmesini rica etti. Ancak 2. Murad, davete icabet etmeyip şu cevabı verdi;
"Oğlumuz Mehmed Han'a padişahlık lazım ise din-ü devleti siyanet etsin"
(Mealen; Padişah sen isen devletini ve dinini koru)
Mehmed, ricasına itibar etmeyen babasına yeniden bir mektup yazarak şu buyruğu verir;
"Baba! Ya sen padişahsın ya ben! Sen padişah isen şu tehlikeli anda milletin seni ordunun başına çağırıyor, gel. Ben padişah isem emrediyorum; Saltanat kendisine ait ise düşmanı karşılamak farzdır. Yok eğer bize ait ise emrimize itaat şarttır"
(Mealen; Sen padişahsan milletin seni ordunun başına çağırıyor, bu sana farzdır. Ben padişahsam emrediyorum, ordunun başına geç.)
2. Murad, bu ferman üzere harekete geçip Anadolu'dan gazileri toplamaya, mukavemet gösterebilecek nispette bir ordu teşekkül etmeye başladı. Sonrasında Varna Savaşı vuku buldu. Savaş esnasında Mehmed Edirne'de kaldı ve 2. Murad, bizzat savaşı komuta etti.
Osmanlı aleyhine tertip edilen kuvvetler sayıdca çok değildi. Zira Osmanlı, o zamana kadar yalnızca uç beylerinin akınlarıyla kendilerinin topraklarını fethedebiliyordu. Her ne kadar Türkler mağlup edilmiş olsalar da şimdi doğrudan Osmanlı topraklarına yapılacak bir saldırı büyük bir hayal kırıklığına yol açabilirdi. Nitekim bizzat Türklerle savaşmış, onları mağlup etmiş olan Hunyad bile bu seferi tehlikeli buluyor ve katılmayı arzu etmiyordu. Papalık, Osmanlı'nın mağlup edilmesi halinde Osmanlı tacını kendisine giydireceğini taahhüt etmiş, kendisini ancak bu vaat ile ikna edebilmişti. Macaristan, 10 Bin kişilik bir kuvvet tahsis etmiş, Eflak da Macaristan'ın egemenliğini tanımış olması hasebiyle 5 Bin askerlik bir kuvvet takviye etmek zorunda kalmıştı. Nihayetinde Venedik'in denizden verdiği desteği hesaba katmazsak, karadan yalnızca 15-20 Bin kişilik bir kuvvet ile sefere çıkılacağı ortadaydı. Macaristan, ordusuna güveniyor, Türkleri bir şekilde mağlup etmiş olmanın gurur ve rehavetiyle sayıyı arttırmaya lüzum görmüyordu. Ancak Eflak Bey'i Vlad, Osmanlı Hükümdarının ava giderken mahiyetinde götürdüğü ordunun bile Haçlı ordusundan daha ziyade olduğunu söyleyerek ikaz ve itiraz ediyordu. Hunyad, Vlad'ın bu tavrını ihanete ve korkaklığa yormuş, yaşanan tartışma sonrasında Vlad'ı tevkif etmişti. Vlad, kardeşinin komutasında 4 Bin kişilik bir kuvvet daha sağlama vaadiyle ancak hürriyetine kavuşabilmişti.
Haçlı ordusu, yaklaşık 20 Bin kişilik bir kuvvetle yola çıktı. Sefer güzergahı Tuna istikameti üzerinden Karadeniz sahil boyu olarak belirlenmişti. Zira Balkanlarda ki geçiş güzergahları üzerinde bulunan irili ufaklı Osmanlı kontrol kaleleri (Derbendler) önemli bir tehdit oluşturuyordu. Ordunun önünde 3 Bin süvarisi ile Hunyad ve Eflak kuvvetleri bulunuyordu. Onu Macaristan Kralı Frederik takip ediyordu.
Haçlı ordusu, güzergahı üzerinde bulunan Kamçık nehrinde konuşlu 28 Osmanlı gemisini ateşe verdi. Devam eden güzergah boyunca pek çok mevkiden mukavemet görmeden ilerledi. Ancak Süne ve Balçık mevkilerinde bulunan Osmanlı mevkileri, Haçlı ordusuna karşı kayıtsız kalamayarak mukavemet gösterdiler. Sayıca üstün olan Haçlı kuvvetleri bu mevkileri bertaraf edip 5 Bin kadar Türk'ü muharebe esnasında, sayıca tespit edilemeyecek kadar ahaliyi de kayalardan aşağı atarak katlettiler.
Haçlı kuvvetlerinin ilerleyişi Varna kalesi yakınlarında sona ermiş, ordu savaş düzeni alarak yerleşmişti. 2. Murad da Anadolu'da terkip ettiği 40 Bin kişilik bir kuvvetle yola çıkarak Cenevizlilerden tedarik edilen kadırgalarla Boğazı geçmiş ve hızlı bir ilerlemeyle Varna yakınlarına ulaşmıştı. İki ordu 2-3 Km'lik mesafede savaş düzeni aldılar. Haçlı ordusu, önce hendekler ve savaş arabaları ile istihkam yapıp savunma yapmayı düşünmüşlerdi. Ancak Hunyad, düz arazide taarruz yapmakta ısrar edince Türklere karşı galip gelebilmiş tek komutan olması hasebiyle fikri kabul gördü.
Haçlı ordusunun sol cenahını Eflaklılar ve bir kısım Macar kuvvetleri savunuyordu. Diğer Macar kuvvetleri de sağ cenahın savunmasına yerleştiler. Ordunun merkezinda Papalık tarafından görevlendirilmiş Piskoposlar ve doğrudan Papalığa bağlı kuvvetler yer alıyordu. Geride ki kuvveti ise Polonya Kralı Vladislas'ın ordusu sağlıyor, aynı zamanda savaş gereçleri ve ikmal kaynaklarını koruyorlardı.
Osmanlı ordusunda sağ cenah Rumeli Beyleri Turahan, sol cenah Anadolu Beyleri Karaca tarafından kumanda ediliyordu. Merkez 2. Murad ve Yeni Çeriler, önlerinde kazıklarla tanzim edilmiş istihkamla konuşlanmıştı. 2. Murad, Haçlıların sözünden dönerek bozdukları Ahidname'yi de bu kazıkların üzerine asmıştı.
Haçlılar, Hunyad komutasında ilk taarruzlarını sol cenaha doğru gerçekleştirdiler. Kabiliyetli Hunyad komutasındaki Macar kuvvetleri çok hızlı sonuç aldılar ve Karaca komutasındaki kuvvetleri ağır bir hezimete uğrattılar. Sağ cenahtan saldıran Ulahlar ile Karaca'ya bağlı kuvvetleri ilk teşebbüslerinde mağlup etmeyi başardılar. Savunma sağ ve sol cenahtan yarılmış, Haçlı kuvvetleri ordunun merkezine doğru ilerlemeye başlamışlardı. İlk taarruzda alınan bu darbe orduyu sükutu hayale uğrattı. Buna mukabil ortaya çıkan karışıklık ordunun idaresini imkansız hale getirmişti. 2. Murad, daha fazla kayıp vermemek için geri çekilmeye hazırlanırken savaşın gidişatını, hatta Osmanlı Tarihin balkanlar üzerindeki birkaç yüzyıllık politikasını etkileyecek bir vaka gerçekleşti. Rumeli Beylerbeyi Karaca, geri çekilmeye hazırlanan 2. Murad'a mücadeleye devam etmesi için yalvarmış, fayda etmeyince atının dizginlerini tutarak çekilmesine mani olmaya teşebbüs etmişti. Sekbanbaşı Yazıcı Doğan, Karaca'yı bu pervasızlığından ötürü öldürmeye teşebbüs etse de o esnada hükümdarın atına kadar yaklaşmış olan Macar askerlerinden birinin taarruzuyla öldürüldü. Artık geri çekilmeye fırsat kalmamıştı, zira Macar askerleri ordunun merkezine kadar ulaşmıştı. Mücadele artık doğrudan ordunun merkezinde cereyan ediyordu. Hatta Macar Kralı, 2. Murad'ı öldüren kişi olmak gayesiyle bizzat hücuma geçmişti. Ayrıca Polonya Kralı Vladislas da öne atılmıştı. Atının aldığı bir balta darbesiyle yere düşen Vladislas ele geçirildi. Koca Hızır namındaki Yeni Çeri atılarak hemen orada Vladislas'ın boynunu vurup bir kazığa geçirdi. Böylece Mezid bey ve Oğlunun intikamını misli mukabili ile almış oldu. Kralın öldürülmesi ve Bizzat 2. Murad'ın da gazanın orta yerinde cenk ediyor olması Osmanlı kuvvetlerinin moralini yükseltti. Hunyad komutasındaki kuvvetler adım adım püskürtülerek geri çekilmek zorunda bırakıldı. Hunyad, en azından Vladislas'ın kazığa geçirilmiş başını alabilmek, böylece bastırılmış olan Türk korkusunun yeniden hortlamasına mani olabilmek için pek çok kez taarruza kalktı, ancak muvaffak olamayacağını anlayınca akşamın çökmesine yakın geri çekilmek zorunda kaldı. Bu kez karşı taarruza geçen Osmanlı Ordusu, akdin bozulmuş olması hasebiyle kati suretle esir almamak kaydıyla kaçamayan ve teslim olan tüm düşmanların katlini emretti. Bunların arasında Papa vekili Kardinal Sezarini de vardı.
2. Murad, muharebenin sonunda savaş meydanını gezerken düşman ordusundaki ölülerin mütemadiyen genç olmasını teessürle karşıladı ve mahiyetine şu sözü sarf etti; "Taaccüb edilecek şey değil mi? Bütün bu delikanlı ordusunun arasında bir tane dahi ihtiyar yok". Bunun üzerine yaşı ilerlemiş bir gazi olan Azab Bey "Bir tane ihtiyar olsaydı bu kadar mecnûnâne bir teşebbüste bulunmazlardı" diyerek aslında Batı dünyasının askeri anlamda ki en mühim zaaflarından birini müşahede etmişlerdir (10 Kasım 1444).
2. Murad'ın Tahttan Tekrar Feragati ve Üçüncü Defa Cülusu
2. Murad, Varna galibiyeti sonrasında Edirne'ye döndü. Saltanat mahiyeti onun tekrar tahta geçeceğini düşünürken, o oğlu Mehmed'i tahtta bırakıp Manisa'ya dönmeye karar verdi. Ancak Mehmed'i, çocuk yaşta olması hasebiyle hükümdarlık makamına yakıştıramayan Yeni Çeriler, alışkın oldukları gibi güçlü bir hükümdar istiyorlardı. Mehmed, Varna savaşı sonrasında geçen iki yıl boyunca makamını manen dolduramayınca Yeni Çeriler isyan hareketine giriştiler. Edirne Çarşısında bulunan pek çok evi yakıp ahaliyle zulmettiler. Ardından Mehmed'i tahttan çekilmeye mecbur etmek üzere Buçuk Tepe bölgesinde karargah kurdular.
Bu gelişmeler üzerine Sadrazam Halil Paşa, Saruca Paşa'yı Manisa'ya gönderip 2. Murad'ı tahta geçmesi için davet etmekle vazifelendirdi. Ancak Mehmed'e tahttan feragat etmesini teklif etmeye cesaret edemedi. Bunun yerine Mehmed'i birkaç gün sürecek bir av düzenleyerek makamından uzaklaştırdı. Mehmed, avdayken Edirne'ye ulaşan 2. Murad, halkın ve Yeni Çerilerin teveccühü ile tekrar tahta oturdu. Asiler, elbette cezasız bırakılmadı ve divanda haklarında müeyyide uygulandı. Yeni Çeriler de süratle isyanı kaldırıp vazifelerine geri döndüler.
Mehmed, av dönüşünde babasının yeniden tahta geçtiğini gördüğünde yapacak hiçbir şeyi kalmamıştı. 2. Murad, kendisine saltanat kudreti verecek senelerin geçmesini beklemek üzere Manisa'ya gitmesini emretti. Her daim Mehmed'in yanında olan Zağanos Paşa, vazifelerinden azledilerek alelade bir taba gibi Balıkesir'e gönderildi. Mehmed'in yanında yer alan diğer paşalar Şahabeddin ve Turahan ise Mehmed ile birlikte Manisa'ya gittiler (1446).
Mora Seferi
Balkan fetihleriyle Osmanlı'nın Avrupa içlerindeki ilerleyişleri Macaristan sınırlarına kadar ulaşmıştı. Sonrasında İzladi mağlubiyetiyle (1443) 2. Murad, fethettiği topraklardan geri çekilmek, hatta hattan feragat etmek zorunda kalmıştı. Nihayetinde 1444'de kazanılan Varna Savaşı ile Osmanlı'nın Avrupa hudutlarındaki ilerleyişi yeniden mümkün olabildi.
Osmanlı'nın vasalı durumunda olan Atina Dükası, Mora Despotu'nun kendi topraklarına tecavüz ettiği gerekçesiyle durumu Turahan vasıtasıyla 2. Murad'a şikayet etmişti. Turahan'ın da tavsiye ve telkini ile Mora üzerine sefer hazırlığına girişildi. Osmanlı ile Bizans arasında yapılan antlaşma gereği sulh temin edilmişti. Ancak evvelce Bizans'ın güney şehirlerinden biri olan Mora, artık Bizans ile sınırı olmayan uzak bir bölgeydi ve siyasi olarak müstakil bir statüye sahipti. Dolayısıyla Bizans ile yapılan muahede Mora'yı kapsamıyordu.
2. Murad, daha önce de bu bölgeye ulaşmış, Germe kalesini ele geçirmiş ancak despotu yerinde bırakıp vasalı yaparak geri dönmüştü. Aslında bu vakaya müteakip Mora'nın önemi anlaşılmış, olası saldırılara karşı kuvvetli istihkamlarla mukim savunma hatları inşa edilmiştir.
Mora, dört bir yanı denizle çevrilmiş, karadan olan tek bağlantısı ise Germe kalesi ile korunaklı mukim bir bölgeydi. Üstelik Germe kalesi dışında birkaç noktada daha savunma kaleleri bulunuyordu. Toplamda 5 kalenin muhasarası icap ediyordu. 2. Murad, ihtiyaç duyduğu muhasara gereçlerini her kaleyi iki kez kuşatacakmışçasına ihtimam ve ihtiyat ile tanzim ettirdi ve ordusu ile birlikte Siroz'dan yola çıktı. Mora'nın hükümdarlarından Konstantin, Osmanlı ordusunun kendisine yaklaştığını haber alınca tüm kuvvetlerini savunma seddinin arkasına konuşlandırdı. 2. Murad, önce sulh teklifi iletip teslim olmalarını tavsiye etti. Ancak Konstantin, gönderdiği elçiyle tecavüz ettiği toprakların kendisine bırakılmasını ve Osmanlı kuvvetlerinin geri çekilmesini istedi. Bu küstahça bir teklifti ve 2. Murad, küstahlığının bedelini elçisine ödeterek onu zaptedip döndüğünde Siroz'a hapsettirdi.
Osmanlı ordusu 60 Bin kişilik muazzam bir ordu ile Mora hududuna gelmişti. Oysa Konstantin'in ordusu sayıca çok daha zayıftı. Her ne kadar savunma avantajı var ise de Osmanlı ordusundaki top ve mancınıklara uzun süre dayanması muhtemel değildi. 2. Murad, Turahan'ın tavsiye ve telkinleri üzerine Konstantin'in teslim olmasını bekledi. Ancak Konstantin, ısrarla ve sabırla savunmada kalmış ve savaşmayı göze almıştı. Esasında Murad, bu seferi müteakip sene bahar aylarında yapmayı planlıyordu. Turahan'ın telkin ve tavsiyesi üzerine sonbahar olmasına rağmen kuşatma hazırlığı yapmıştı. Konstantin'in savunmada ısrar etmesi uzun sürebilecek bir muhasaraya yol açabilirdi ki, bu da askeri açıdan önemli bir stratejik hataydı. 2. Murad, Bu hatası ve ön görüsüzlüğü sebebiyle Turahan'ı azarlayıp geri çekilmekten imtina ederek kuşatma için daha müsait bir yer olan Aksamilon surlarının önüne yerleşti.
Osmanlı ordusunun konuşlanması tamamlandıktan sonra mancınık ve top atışları başladı. Ancak hisarda gedik açılamamış, Mora savunması ise yerinden kıpırdatılamamıştı. Muhasaranın yedinci gününde umumi taarruz emri verildi ve topyekun hücum başladı. Lağımlar kazılıp hisara merdivenler dayayarak hisarın ardına ulaşmaya çalışan gazilerden biri burçlardan birine çıkmayı başardı ve Osmanlı sancağını hisara dikmeye muvaffak oldu. Mova askerleri Osmanlı Bayrağını gördüklerinde savunmanın çöktüğünü, düşmanın hisardan içeri girdiğini düşünerek korkuya kapıldılar ve savunma hattının nizamını bozdular. Bunun üzerine hisar kolayca aşıldı, gaziler Germe kalesinin kapısından şehre girdiler. Devam eden birkaç gün boyunca Mora içerisindeki müstahkem mevkiler ve savunma amaçlı istihkamlar da aşılarak şehir tümüyle ele geçirildi. Nihayetinde despot itaat altına alınıp 6 Bin esir ile Edirne'ye geri dönüldü (Kasım 1446).
2. Kosova Savaşı
2. Murad, eski Arnavut vasalının oğlu İskender'in isyanı üzerine Arnavutluk seferi çıkmışken, henüz seferin başlarında Macar Hükümdar naibi Hunyad'ın Kosova'ya doğru ilerlediğini haber aldı. Hunyad, Macaristan'ın başkomutanıyken İmparatorları Vladislas'ın ölümü üzerine taht naibi (Geçici hükümdar) olmuş, ülkenin idaresini ele almıştı. Hem Varna'da uğradığı bozgunun intikamını almak, hem de naibi olduğu makama kalıcı olarak sahip olabilmek niyetiyle, Arnavutluk seferini fırsat addederek hücuma geçmişti.
2. Murad, isyan eden Arnavut Beyi İskender üzerine yürümüş, ilk hedefi olan Akçahisar'ı zaptetmiş, seferin devamını orduya bırakıp Edirne'ye geçmeye hazırlanmıştı. Ancak Hunyad'ın yaklaştığı haberi üzerine ordusunu tekrar toplayıp Hunyad'ı karşılamak üzere harekete geçti. Hunyad, emri altındaki 24 Bin Macar kuvvetine ek olarak 8 Bin Eflaklı ileAlman ve Bohemyalı 2 Bin tüfenkçi, toplamda yaklaşık 40 Bin kişilik bir orduyla ilerliyordu. Osmanlı ordusunun toplam kuvveti ise 50 Bin kadardı.
Her iki ordu Kosova düzlüğünde yerleştiler. 2. Murad, Hunyad'a antlaşma yapmayı ve sulhu teklif etse de Hunyad, elçilerle konuşma tenezzülünde dahi bulunmadı. Savaşın kaçınılmaz olduğu anlaşılınca 16 Ekim 1448'de son hazırlıklar tamamlandı ve her iki ordu da savaş düzeni aldı. Osmanlı ordusunun sol cenahı adet olduğu üzere Anadolu Beylerbeyi tarafından, sağ cenah Rumeli Beylerbeyi tarafından komuta ediliyordu. Ortada ise en önde hendek kazılmış, ardında develer, onun ardında yere sabitlenmiş istihkam olarak kullanılan kalkanlar, onun ardında ise yeni çeriler konuşlanmışlardı. Macar ordusunda sağ cenahta Macar kuvvetleriyle birlikte Sicilyalılar, sol cenahta ise Alman, Bohem, Transilvanya ve Eflaklı kuvvetler bulunuyordu.
Savaş 17 Ekim 1448'de başladı. Macar kuvvetlerin giydiği kuvvetli zırhlar onları kılıç darbelerinden koruyor, Osmanlı kuvvetleri ise savunma pozisyonu aldıkları için ihtimam ve ihtiyatla savunma yapıyorlardı. Tüm gün, hava kararana dek devam eden mücadelelerde iki taraf da yıpranmış ancak herhangi bir sonuç alınamamıştı. Hunyad, düşmanının gece karanlığından istifade ederek çekileceğini düşünmüştü. Ancak bunun gerçekleşmediğini görünce ani bir gece baskınıyla düşmanı bertaraf etmeyi planladı. Tetikte bekleyen Yeni Çeriler fevkalade bir süratle silahlanarak taarruza karşı koymaya muvaffak oldular.
Mücadelenin ilk günü sonuç alınamamıştı. Bunun üzerine Hunyad, Varna Savaşındaki taktiğini uygulayarak topyekün bir hücum ile düşmanı alt etmeyi planladı. Doğrudan sol cenaha taarruza kalkıp savunma hattını yarmayı denedi. Ancak Turahan, Varna Savaşındaki hataya düşmemek için riske girip yerinden ayrılarak Hunyad'ı sağ cenahtan kuşattı. Sayıca az olan Hunyad'a bağlı kuvvetler sonuca ulaşamadıysa da bozguna uğramadan geri çekilmeyi başardılar. Bu esnada savaşın gidişatını değiştirecek bir gelişme oldu. Eflaklılar 2. Murad'a elçi gönderip anlaştılar. Bu minvalde saf değiştiren Eflak kuvvetleri sayesinde Hunyad sağ, sol ve arka cenahtan kuşatıldı. Ancak yetenekli bir komutan olan Hunyad, bu müşkül durumdan kurtulup istihkamların arkasına kadar çekilmeyi başarmıştı.
Hunyad, Eflaklıların ihaneti ile muvaffak olamayacağını anlamıştı. Ancak geri çekilmesi durumunda 2. Murad'ın peşini bırakmayacağını biliyordu. Zira İzladi savaşında geri çekilmesine rağmen azimle ve canına kast ederek 2. Murad'ın peşini bırakmamıştı. 2. Murad'ın da intikamını almak için bunu yapacağını çok iyi biliyordu. Bunun üzerine ordusuna ihanet ederek savaş meydanından çekilebileceği bir plan yaptı. Hava kararınca Alman kuvvetlerle birlikte topçuların Yeni Çerilerin karşı cenahına konuşlanmalarını emretti. Onlar topların yerini değiştirmek için uğraşırken kendisi fark ettirmeden kaçıp Eflak üzerinden Macaristan'a doğru kaçtı. Ancak, yapacağı sefere katılmayı reddettiği için topraklarına girip istila ve talan ettiği Sırp Despot Brankoviç, onu kaçarken zapt etti ve şehrine verdiği zararı tazmin etmek üzere 100 Bin altın florin fidye ile serbest bıraktı. Ardında bıraktığı Alman kuvvetleri gazilerce esir alınmaksızın ve derhal savaş meydanında öldürüldüler. Savaşın neticesinde Macar kuvvetleri arkalarında 17 Bin kayıp bırakmış, Osmanlı Ordusu ise çok daha büyük zayiata uğrayıp 40 Bin kayıp vermiştir.
Nihayetinde 2. Murad, 2. Kosova Savaşı ile Hunyad müsibetini bertaraf etmiş, eski itibarını yeniden kazanmış ve Balkanlarda ki Türk hakimiyetini pekiştirmiştir (18 Ekim 1448).
Arnavutluk Seferleri
Sultan Murad'ın Epik bölgesine düzenlediği seferlerde itaat altına alınan Yunan Despotlarından biri olan Jan Kastriyota, diğer mağlup despotlar gibi Osmanlı'ya itaat etmiş, sulh teminatı olarak da 4 oğlunu Osmanlı'ya hizmet etmek üzere teslim etmişti. Bu oğullarından üçü vefat etmiş, tek sağ kalan oğlu Jorc Karstriyota sulhun teminatı olarak çocukluk ve gençlik yılları boyunca Osmanlı idare ve himayesinde geçirmişti. Jorc, güzel siması, zekası ve karakteri ile hükümdarın takdirlerini toplamış, Sultan Murad kendisine hususi bir ihtimam göstermişti. Bu minvalde onu İslam üzere yetiştirmeye, gayret etmiş ve adını İskender koymuştur. Yaşı ilerledikçe Sultan Murad ona geleceği parlak bir Osmanlı kumandanı olarak bakmaya başlamıştı. Bu minvalde genç yaşına rağmen orduda görev vermiş, Jorc da bu vazifeleri bihakkın yerine getirmişti. O artık hükümdarın gözünde Kastriyota'nın oğlu Jorc değil Osmanlı Beyi İskender'di.
Sultan Murad, Arnavut Despotu Jan Kastriyota'nın vefatı üzerine babasının hüküm sürdüğü Arnavutluk bölgesini İskender'e tımar olarak vermişti. Ancak bu İskender için kabul edilebilir değildi. Zira Arnavutluk onun için babasından kalan bir mirastı. Oysa tımar olarak verilmesi, bölgenin Osmanlı toprağı olarak kalması ve kendisinin de vali statüsüyle atanması anlamına geliyordu. İskender, bu vazifeyi önce kabul etti ve vazife emrinin bulunduğu imzalı evrakı yanına aldı. Ancak o esnada görevli olduğu Osmanlı ordusundan firar edip memleketinden topladığı 300 kadar yandaşla birlikte Arnavutluk'a ulaştı. İskender henüz 19 yaşındaydı ama bu genç ve mahir veliaht kısa sürede bölgedeki pek çok yerel hükümdarın teveccüh ve tabiyetini kazanmayı başardı.
Arnavutluk artık Osmanlı vilayeti gibi doğrudan Osmanlı zabitlerince korunuyordu. İskender, 300 kadar yandaşını hisarın dışında gizleyip kendisine verilen atama kağıdını göstererek kaleden içeri girdi. Beraberinde getirdiği yandaşları kaleden içeri gizlice sokmayı başarıp kendisine karşı koyabilecek Osmanlı zabitlerini gaflet halindeyken bertaraf etti. Babasının mirası olan Arnavutluk'un başına ihtilal ile geçip çevredeki Arnavut hükümdarlara haber gönderdi. 30 gün içerisinde 12 Bin civarında asker toplayıp kuvvetli bir ordu terkip etmeyi başardı. Çevredeki hemen her müstahkem mevkiyi ele geçirip olası bir Osmanlı taarruzuna karşı hazırlıklarına başladı. Artık ordusu 3 Bin süvari ve 7 Bin piyadeden mürekkepti ve hisarın ardından savunma yapmaya yetecek kuvvete ulaşmıştı.
2. Murad, önce Firuz bey komutasında bir kuvvet gönderip İskender'i itaat altına almayı denedi. Ancak İskender, onun tasavvur ettiğinden daha büyük bir kuvvet toplamıştı. Nihayetinde kuşatma kabiliyeti dahi yeterli olmayan bu kuvvet bozguna uğradı. Firuz Bey bizzat İskender tarafından öldürüldü. Ardından ikinci bir sefer emri ile bu kez Mustafa Bey, daha kuvvetli bir orduyla taarruza girişti. Ancak Arnavut hisarları mukim, kuşatmaya karşı dayanıklı ve coğrafya da savunmaya elverişliydi. İskender'in himayesinde toplamam kuvvetler de sayıca artmıştı. Mustafa Bey'in kumandasındaki ordu da mukavemet gösteremedi ve 10 Bin kayıp verdikten sonra gelen karşı saldırı karşısında mağlup oldular. Üstelik Mustafa Bey de esir düşmüştü. 2. Murad, 70 Bin duka fidye karşılığında kumandanını kurtarabildi.
Sultan Murad, iki başarısız teşebbüsün ardından meselenin halli için bizzat ordusunun başına geçip 100 Bin askerlik bir kuvvetle Arnavutluk'a yürüdü. 14 Mayıs 1449'da Debre kalesini muhasara altına aldı. Aylarca süren kuşatma sonuç vermedi. Sultan Murad, 20 Bin kayıp vererek kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldı. Ertesi yıl tekrar bir kuşatma yapmak için hazırlıklar yapmak üzere Edirne'ye döndü.
2. Murad, 1450 yılı Mayısında tekrar Arnavutluk surları önüne geldi. Bu kez beraberinde hisarı dövmek üzere hazırlatılmış 14 top bulunuyordu. Bulunduğu hisarın kuşatmaya dayanamayacağını anlayan İskender, Tumenistos dağlarına çekildi. Sultan Murad, onu takip ederek Kroya Surları önüne konuşlandı. Bu alan İskender için daha korunaklı, stratejik açıdan da daha avantajlıydı. Durumu gören 2. Murad, hisarın savunmasını yapan Arnavut Komutan Orakuntes'e 200 Bin akçe ve vilayet teklif etse de ikna edemedi. Bir yandan top atışlarıyla diğer yandan lağım ile surlar aşılmaya çalışılıyordu. Akıncılarda hisarı aşmak için gayret edenlerin işini kolaylaştırmak için taarruza kalkıyor ancak ağır kayıplar vermemek için kısa süre sonra geri çekilmek zorunda kalıyorlardı. Akıncıların taarruzları tehlikeli boyutlara ulaşınca İskender, askerleriyle hisarın dışına çıkıp ormanlık alanda gizlenerek akıncılara arka ve yan cenahlardan saldırarak kayıp verdirmeye başladılar. Bu taktik saldırılar çok etkili oldu. Zira bu saldırılardan birinde 8 Bin Akıncıyı öldürmüşlerdir.
Kuşatma bir türlü başarıya ulaşamadı. Nihayetinde Sultan Murad, temsili bir rakam olarak 5 Bin duka vergi karşılığında Arnavutluk'u kendisine vasalı olarak kalmak kaydıyla bırakmayı teklif etti. Ancak İskender hiçbir teklifi kabul etmedi. Nihayetinde kuşatmayı devam ettirmek imkansız hale geldi. 2. Murad, zorunlu olarak kuşatmayı kaldırdı ve geri çekildi. Ancak İskender Osmanlı kuvvetlerine geri çekilirken bile rahat vermedi. Osmanlı ordusu dönüş yolunda sarp geçitlere kurulan pusularla çok sayıda zayiat verdi. Nihayetinde Arnavutluk ele geçirilememiş, İskender babasının mirası olan Arnavutluk'un itibarlı bir hükümdarı haline gelmiştir.
Vefatı
2. Murad, başarısızlıkla sonuçlanan Arnavutluk seferi sonrasında Edirne'ye dönüp oğlu Mehmed'i evlendirdi ve 1450 kışını düğün merasimiyle geçirdi. Ertesi sene, istirahat etmek için Tunca adasında bir nehir kenarında istirahat ederken felç geçirip hayata gözlerini yumdu. Vefat ettiğinde henüz 49 yaşındaydı (3 Şubat 1451).
Vasiyeti üzerine Bursa Muradiye Camiinde defnedilen oğlu Alaeddin'in yanına defnedilmiş, yine vasiyetine riayet edilerek üstü açık bir türbe inşa edilmiştir.
.
2. Mehmet Dönemi (Fatih Sultan Mehmet)
25 Eylül 2025 | Toplam Okunma: 1,231
II. Mehmet dönemi, Osmanlı’nın beylikten imparatorluğa dönüşüm sürecinin tamamlandığı ve İstanbul’un fethiyle çağ açıp çağ kapatan bir güç haline geldiği devirdir. Onun saltanatında Osmanlı, Balkanlar’dan Anadolu’ya, Karadeniz’den İtalya kıyılarına uzanan fetihlerle hem siyasi hem de kültürel anlamda dünya tarihinin merkezine yerleşmiştir.
Fatih Sultan Mehmet'in Çocukluğu
Fatih Sultan Mehmet, 30 Mart 1432 tarihinde, Osmanlı Devleti’nin o dönemki başkenti olan Edirne’de dünyaya geldi. Babası, Osmanlı tahtında bulunan II. Murad, annesi ise çoğu kaynakta “Hüma Hatun” olarak geçen ve Türk-Moğol asıllı olduğu rivayet edilen bir hanımdı. Hüma Hatun, saray çevresinde çok etkin bir figür değildi; fakat Mehmet’in eğitimi ve çocukluk döneminde önemli bir rol oynamış, oğlunu dindar ve disiplinli yetiştirmeye özen göstermiştir.
Doğduğu dönemde Osmanlı Devleti, Balkanlar’da büyük fetihler yapmış, Anadolu’da ise Karamanoğulları gibi beyliklerle sürekli bir mücadele halindeydi. Mehmet’in doğduğu yıl, Osmanlı-Sırp ilişkilerinde de gerginlikler yaşanıyor, doğuda ise Timur’un mirasçısı olan devletlerin baskıları hissediliyordu. Yani Mehmet, siyaseten çalkantılı bir dünyaya gözlerini açtı.
Osmanlı sarayında şehzadelerin eğitimi, yalnızca dinî ilimlerle sınırlı değildi. Onlar, birer hükümdar adayı olarak hem teorik hem de pratik anlamda çok yönlü yetiştirilirdi. Şehzade Mehmet de küçük yaşta bu disiplinin içine girdi.
Mehmet’in eğitiminde üç büyük şahsiyet öne çıkar:
Molla Gürani: Dönemin en önemli İslam âlimlerinden biri olan Gürani, Mehmet’in hem dini bilgilerini hem de ahlakını şekillendirdi. Onun sert disiplin anlayışı sayesinde Mehmet, erken yaşta çalışkanlığa ve iradeye alıştı.
Molla Hüsrev: Fıkıh ve İslam hukuku alanında uzman bir âlimdi. Mehmet’in ileride yapacağı hukuki düzenlemelerin temelinde bu derslerin etkisi vardır.
Akşemseddin: Daha sonra İstanbul’un fethi sırasında manevi liderliği ile ön plana çıkacak olan Akşemseddin, Mehmet’e yalnızca dinî konuları değil, aynı zamanda liderlik ruhunu ve tasavvufî derinliği aşılamıştır.
Mehmet, yalnızca İslami ilimlerde değil, aynı zamanda fen bilimlerinde de eğitim aldı. Matematik, astronomi, coğrafya gibi alanlarda kendini geliştirdi. Ayrıca çocuk yaşta Arapça, Farsça, Yunanca, Latince ve Sırpça öğrendi. Çok dilli olması, onun diplomasi alanındaki başarısında belirleyici olacaktı. Küçük yaşta sert disiplin ve ağır bir eğitimden geçen Mehmet, içine kapanık ama aynı zamanda hırslı, inatçı ve sorgulayıcı bir karakter geliştirdi. Onun en büyük özelliği, bir fikri kafasına koyduğunda bundan vazgeçmemesiydi. Bu, ileride İstanbul’u fethetme konusundaki kararlılığının da temelini oluşturdu.
2. Mehmet'in Tahta İlk Çıkışı
Mehmet’in babası II. Murad, hem içerideki çekişmelerden hem de aralıksız süren savaşlardan yorgun düşmüştü. 1444 yılında, daha 12 yaşındaki şehzade Mehmet’i tahta çıkardı ve kendisi Manisa’ya çekildi. 12 yaşındaki Mehmet’in tahta geçmesi, Osmanlı yönetiminde ciddi krizlere yol açtı. Çünkü Osmanlı, Balkanlar’da güçlü bir düşman olan Haçlı ittifakı ile karşı karşıyaydı. Hıristiyan dünyası, Osmanlı tahtında deneyimsiz bir çocuğun bulunmasını fırsat bildi. Bu durum, Osmanlı için büyük bir tehdit oluşturdu. Haçlı ordusu Osmanlı üzerine yürüdüğünde, genç padişah Mehmet büyük bir baskı altında kaldı. Devlet adamları, “ordunun başında bizzat II. Murad’ın bulunması gerektiğini” dile getirdiler. Bunun üzerine Mehmet, babasına şu meşhur mektubu yazdı:
“Eğer padişah siz iseniz, devletinizi kurtarmaya geliniz. Yok eğer padişah ben isem, size emrediyorum, ordunun başına geçiniz.”
Bu mektup, onun küçük yaşta bile ne kadar iradeli ve otoriter olduğunu gösterir. II. Murad tekrar tahta geçti, Osmanlı ordusunun başına geçti ve Varna Meydan Muharebesi’nde Haçlıları kesin bir yenilgiye uğrattı. Varna Savaşı’nın ardından Mehmet tekrar tahttan indirildi ve Manisa’ya şehzade olarak gönderildi. Bu dönemde Mehmet, devlet işlerini uzaktan izledi, kitaplarla, bilimle, hocalarıyla vakit geçirdi. Fakat bu durum onda derin bir hırs ve öfke bıraktı. Çünkü o, aslında padişah olabileceğini, fakat şartların buna izin vermediğini görmüştü.
Tahta 2. Çıkışı ve Hakimiyet Dönemi
II. Mehmet ikinci kez Osmanlı tahtına çıktığında henüz on dokuz yaşındaydı. Babası II. Murad’ın vefatıyla Manisa’dan Edirne’ye gelerek tahta oturan genç hükümdar, artık devletin idaresini eline almıştı. Osmanlı Devleti o sırada hem Anadolu’da hem de Balkanlar’da önemli sorunlarla karşı karşıyaydı. Anadolu’da Karaman Beyliği sürekli olarak Osmanlı topraklarını tehdit ediyor, Bizans İmparatorluğu ise Osmanlı şehzadelerini kışkırtarak içeride istikrarsızlık yaratmaya çalışıyordu. Balkanlarda Macarlar, Sırplar ve Eflak voyvodaları Osmanlı’ya karşı ittifaklar kuruyor, Haçlı tehdidi daima kapıda bekliyordu. Bu ortamda genç padişahın kararı kesindi: devletin bekası için İstanbul mutlaka alınmalıydı. Zira Bizans, Osmanlı topraklarını ikiye ayıran ve sürekli bir tehdit unsuru oluşturan bir odak haline gelmişti. İstanbul yalnızca bir şehir değil, aynı zamanda bir imparatorluk başkenti, stratejik bir ticaret merkezi ve İslam dünyasında prestij sağlayacak bir fetih hedefiydi.
İstanbul’un Fethi (1453)
1451 yılında tahta geçen II. Mehmet, kısa süre içinde fetih için hazırlıklara başladı. Onun kafasında çok net bir düşünce vardı: Osmanlı Devleti’nin varlığı, Bizans İmparatorluğu sona erdirilmedikçe sürekli tehdit altında kalacaktı. Çünkü Bizans yalnızca Osmanlı topraklarının ortasında sıkışmış küçük bir devlet değildi; aynı zamanda Avrupa’daki Hristiyan güçler için sembolik bir merkezdi ve Osmanlı iç işlerine sürekli müdahalede bulunuyordu. Şehzadeleri destekliyor, Osmanlı karşıtı ittifaklara zemin hazırlıyor ve Anadolu’daki beyliklerle bağlantılar kuruyordu. Dolayısıyla İstanbul’un fethi, yalnızca bir şehir kazanmak değil, aynı zamanda Osmanlı’yı kuşatan politik ve dini tehditleri ortadan kaldırmak demekti.
Hazırlıkların en önemli adımlarından biri, İstanbul Boğazı’nın kontrol altına alınmasıydı. Fatih, 1452’de boğazın en dar noktasında Rumeli Hisarı’nı inşa ettirdi. Bu kale sayesinde Bizans, Karadeniz’den gelebilecek yardım yollarından tamamen koparıldı. Aynı zamanda bu hareket Avrupa’ya da bir mesaj niteliğindeydi: Osmanlı kararlıdır, fetih ertelenmeyecektir. Bununla birlikte Edirne’de büyük toplar döktürüldü. Macar asıllı Urban’ın yaptığı Şahi topu, surları yıkacak güçteydi ve kuşatmanın kaderini değiştirecek bir silah olarak görüldü. Donanma güçlendirildi, Anadolu ve Balkan cephelerinde geçici barışlar sağlandı. Böylece Osmanlı bütün dikkatini İstanbul’a verebilir hale geldi.
Kuşatma 6 Nisan 1453’te başladı. Yaklaşık seksen bin kişilik Osmanlı ordusu şehri çember altına aldı. Bizans, XI. Konstantinos’un liderliğinde savunmaya hazırlandı; Cenevizli Giustiniani’nin de desteğiyle surlar güçlendirildi, Haliç’in girişine zincir çekildi. Günlerce süren top atışları surları yıprattı, fakat Bizanslılar yıkılan kısımları onarmaya çalıştı. Kuşatmanın en kritik hamlesi Osmanlı donanmasının karadan yürütülerek Haliç’e indirilmesiydi. Gemiler kızaklar üzerinde kaydırılarak bir gece ansızın Haliç’e sokuldu ve Bizans surlarının en zayıf yönü ateş altına alındı. Bu manevra, Bizans’ın direncini büyük ölçüde kırdı.
29 Mayıs sabahı büyük saldırı başladı. Osmanlı ordusu üç dalga halinde surlara yüklenirken Fatih bizzat merkez kuvvetlerine komuta ediyordu. Çatışmaların en yoğun anında Giustiniani’nin yaralanıp savaş alanından çekilmesi Bizans savunmasını çökertti. İmparator Konstantinos surlarda sonuna kadar savaştı ve hayatını kaybetti. Öğleye doğru Osmanlı askerleri şehre girdi ve Ayasofya’ya sancak dikildi. Böylece bin yıllık Bizans İmparatorluğu sona erdi, İstanbul Osmanlı’nın yeni başkenti oldu.
Fethin sonuçları büyüktü. Osmanlı artık gerçek anlamda bir imparatorluktu. İpek Yolu ticaretinin kapısı Osmanlı kontrolüne girdi, İstanbul yeniden imar edilerek çok kültürlü bir başkent haline getirildi. Ayasofya camiye çevrildi, fakat Ortodoks Patrikhanesi’nin varlığına da izin verilerek dini çoğulculuk sağlandı. Avrupa içinse bu fetih büyük bir kırılmaydı. Orta Çağ’ın kapanıp Yeni Çağ’ın başlaması tarihçilerin çoğu tarafından bu olaya bağlanır. Bizans’tan kaçan bilim insanlarının İtalya’ya gitmesi Rönesans’ı hızlandırdı. İstanbul’un fethi, yalnızca Osmanlı’nın değil, dünya tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri oldu.
Trabzon’un Fethi (1461)
İstanbul’un fethinden sonra Osmanlı’nın Karadeniz’i tam anlamıyla kontrol altına alması gerekiyordu. Çünkü Karadeniz’in doğusunda Bizans’ın ardılı sayılabilecek bir devlet hâlâ varlığını sürdürüyor, Avrupalı güçlerle ittifak arayışına giriyor ve Osmanlı karşıtı faaliyetlere destek veriyordu. Bu devlet, Komnenos Hanedanı tarafından yönetilen Trabzon Rum İmparatorluğu idi. 1204 yılında Latinlerin İstanbul’u işgal etmesinden sonra kurulmuş olan bu küçük imparatorluk, yaklaşık iki buçuk asır boyunca varlığını sürdürmüş, Bizans’ın çöküşünden sonra da Osmanlı karşıtı bir odak olmaya devam etmişti. Özellikle Karadeniz ticaret yollarını kontrol altında tutarak hem Osmanlı’nın kuzeye doğru genişlemesini engelliyor hem de düşman güçlere üs sağlıyordu.
Fatih Sultan Mehmet, bu tehdidi ortadan kaldırmak için 1461 yılında büyük bir sefer düzenledi. Öncelikle Anadolu’da Erzincan ve Bayburt üzerinden ilerleyerek Doğu Anadolu’daki Türkmen beylerini Osmanlı hâkimiyetine aldı. Ardından Karadeniz kıyılarına yöneldi. Trabzon, güçlü surları ve stratejik konumuyla önemli bir merkezdi, ancak Osmanlı ordusunun kararlılığı karşısında fazla direnemedi. İmparator David Komnenos teslim olmak zorunda kaldı ve böylece Trabzon Rum İmparatorluğu tarihe karıştı.
Bu fetih, yalnızca küçük bir devletin ortadan kaldırılması anlamına gelmiyordu. Trabzon’un alınışıyla Osmanlı Karadeniz’in doğusunu da kontrol altına aldı. Karadeniz’deki Ceneviz kolonileri birer birer Osmanlı hâkimiyetine geçti, Sinop ve Amasra Osmanlı’ya bağlandı, ardından Kırım Hanlığı Osmanlı’nın himayesine girdi. Böylece Karadeniz adeta bir “Türk gölü” haline geldi. Bu durum, Osmanlı’nın ekonomik ve ticari hayatını güçlendirdiği gibi, kuzeydeki stratejik güvenliği de sağladı. Trabzon’un fethi ayrıca Osmanlı’nın doğu siyaseti bakımından da önemlidir. Çünkü bu sayede Osmanlı, Akkoyunlular ve diğer doğu devletleri karşısında elini güçlendirmiş, Anadolu’nun doğusunda sağlam bir hâkimiyet kurmuştur.
Karamanoğlu Meselesi
Anadolu’nun Osmanlı için en büyük iç sorunu, hiç kuşkusuz Karamanoğulları idi. Konya ve Karaman merkezli bu beylik, Selçukluların mirasçısı olma iddiasıyla kendisini Anadolu’nun en meşru gücü olarak görüyordu. Osmanlı’nın yükselişinden rahatsız olan Karamanoğulları, sık sık Osmanlı’ya karşı Bizans’la, Akkoyunlularla veya Memlüklerle ittifak kurarak tehdit oluşturdular. Özellikle Bizans’ın Osmanlı’ya karşı şehzade kışkırtmalarında Karamanoğulları daima işin içinde olmuş, Osmanlı için sürekli bir baş ağrısı haline gelmişlerdi.
Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’un fethinden sonra Anadolu’da da otoritesini kesinleştirmek istiyordu. Bu nedenle Karamanoğulları üzerine birkaç sefer düzenledi. İlk seferlerde Konya ve Karaman şehirleri Osmanlı tarafından ele geçirildi, fakat Karamanoğlu beyleri dağlara çekilerek direnişi sürdürdü. Zaman zaman Osmanlı’nın başka cephelerle meşgul olmasını fırsat bilerek yeniden ayaklandılar. Bu inatçı direniş, Fatih’in sert önlemler almasına yol açtı. Karamanoğulları topraklarının önemli bir kısmı tımar sistemiyle Osmanlı sipahilerine dağıtıldı, böylece merkezi otorite güçlendirildi.
Karamanoğulları meselesi, Osmanlı’nın Anadolu’da tam anlamıyla hâkimiyet kurmasını engelleyen son büyük unsurlardan biriydi. Fatih’in seferleriyle bu beylik büyük ölçüde etkisiz hale getirildi, fakat tamamen ortadan kaldırılması daha sonraki padişahların dönemine kaldı. Yine de Fatih’in sert politikaları sayesinde Anadolu’da Osmanlı hâkimiyetinin kalıcılığı sağlanmış oldu. Bu mesele Osmanlı tarihinin en uzun soluklu iç sorunlarından biri olarak dikkat çeker ve Fatih’in merkeziyetçi anlayışının en net görüldüğü alanlardan biridir.
İstanbul'un Fethi Sonrası Dış Politika
İstanbul’un fethi ve ardından gelen Karadeniz hâkimiyeti, Osmanlı’yı büyük bir bölgesel güç haline getirmişti. Ancak Fatih Sultan Mehmet’in gözünde bu yeterli değildi. Onun vizyonu yalnızca Anadolu ve Balkanlarla sınırlı değildi; Roma İmparatorluğu’nun mirasına talipti. Bu nedenle gözünü Batı Avrupa’ya çevirdi. İstanbul’un fethinden sonra Papalık, Osmanlı’nın durdurulması için Avrupa’yı sürekli harekete geçirmeye çalıştı. Ancak Hristiyan dünyası bir türlü birleşik bir cephe oluşturamadı. Fatih bu durumu fırsat bilerek bir yandan Balkanlar üzerinden Avrupa içlerine yöneldi, bir yandan da Akdeniz’de denizci devletlerle mücadeleye girişti. Özellikle Venedik, bu dönemde Osmanlı’nın en büyük rakibi haline geldi.
Venedik Cumhuriyeti, Akdeniz’in en güçlü denizci devleti ve ticaretin hâkimiydi. Osmanlı’nın Karadeniz ticaret yollarını kontrol altına alması ve Ege’de güçlenmesi, doğrudan Venedik’in çıkarlarına dokundu. Bu nedenle iki devlet arasında kaçınılmaz bir rekabet başladı. Osmanlı donanması ile Venedik filosu defalarca karşı karşıya geldi. 1463 yılında başlayan Osmanlı-Venedik Savaşı tam on altı yıl sürdü. Mora Yarımadası bu savaşların en önemli cephesi oldu. Osmanlı ordusu Mora’ya girerek birçok kaleyi ele geçirdi, Venedik’in desteklediği Rum prensliklerini tasfiye etti. Bu savaş aynı zamanda Osmanlı’nın deniz gücünü geliştirmesi için bir dönüm noktasıydı. Yeni tersaneler kuruldu, gemi inşasına hız verildi ve Osmanlı donanması Akdeniz’de daha etkin bir hale getirildi.
Fatih’in Batı’daki en dikkat çekici hamlelerinden biri, 1480 yılında İtalya kıyılarına yaptığı çıkarmadır. O yıllarda Papalık, Osmanlı’ya karşı Avrupa’da sürekli ittifak arayışındaydı. Fatih ise doğrudan Papalığın kalbine bir darbe indirmeye karar verdi. Gedik Ahmet Paşa komutasındaki Osmanlı donanması Adriyatik’i aşarak İtalya’nın güneyindeki Otranto şehrini ele geçirdi. Bu sefer Avrupa’da büyük bir şok etkisi yarattı. Çünkü Osmanlı artık yalnızca Balkanların değil, İtalya topraklarının da kapısına dayanmıştı. Eğer Fatih’in ömrü uzun olsaydı, Roma’ya kadar ilerlemeyi bile planladığı söylenir. Otranto’nun alınması, Osmanlı’nın Akdeniz’deki gücünün zirveye çıktığının bir göstergesiydi. Ancak Fatih’in ani ölümü üzerine sefer yarım kaldı ve Osmanlı ordusu geri çekilmek zorunda kaldı.
Fatih’in Batı politikası yalnızca İtalya ve Venedik’le sınırlı değildi. O, aynı zamanda Orta Avrupa’ya doğru da seferler düzenledi. Bosna-Hersek Osmanlı topraklarına katıldı, Sırbistan tamamen Osmanlı idaresine girdi, Arnavutluk Osmanlı hâkimiyetine boyun eğdi. Arnavutluk’ta Skenderbeg önderliğinde uzun süren direniş Osmanlı’yı epey uğraştırmış olsa da Fatih sonunda bölgeyi Osmanlı topraklarına kattı. Böylece Osmanlı sınırları Adriyatik Denizi’ne kadar genişledi.
Bütün bu süreçte Fatih’in en büyük stratejik hedeflerinden biri, Akdeniz’de tam anlamıyla hâkimiyet kurmaktı. Venedik’le yapılan uzun savaşlar sonucunda imzalanan anlaşmalar, Osmanlı’nın Ege ve Adriyatik’te güçlü bir konuma gelmesini sağladı. Venedik ticaret gemileri artık Osmanlı limanlarından geçerken vergi ödemek zorunda kalıyor, Karadeniz’e girişleri sınırlandırılıyordu. Bu durum, Osmanlı’nın yalnızca askeri bir güç değil, aynı zamanda büyük bir ekonomik aktör haline geldiğini gösterir.
Papalık ile ilişkiler ise tamamen düşmanca idi. Papa, Osmanlı’ya karşı bir haçlı seferi düzenlemek için defalarca Avrupa krallarına çağrı yaptı. Fakat Fransa, İngiltere, Almanya gibi büyük devletler kendi iç meseleleriyle meşguldü ve Osmanlı’ya karşı birleşik bir cephe oluşturulamadı. Bu da Fatih’in işini kolaylaştırdı. Ancak Avrupa’da Osmanlı korkusu büyüdü. 15. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı adı, Avrupa saraylarında bir kâbus gibi dolaşır olmuştu.
Fatih’in Batı politikası, onun ne kadar geniş ufuklu bir hükümdar olduğunu açıkça ortaya koyar. O, yalnızca Anadolu’yu birleştirmeyi veya Balkanları ele geçirmeyi yeterli görmemiş, Akdeniz ve Avrupa siyasetinde belirleyici bir rol oynamayı hedeflemiştir. Venedik’le giriştiği uzun savaşlar, Otranto Seferi ve Balkan fetihleri, Osmanlı’yı Akdeniz’de ve Avrupa’da korkulan bir güç haline getirdi. Onun ölümü, belki de Roma’nın Osmanlı topraklarına katılmasını engelleyen tek şeydi.
Fetih Sonrası Islahatlar ve İç Politika
Fatih Sultan Mehmet yalnızca fetihleriyle değil, aynı zamanda yaptığı ıslahatlarla da Osmanlı Devleti’ni köklü bir dönüşümden geçirdi. İstanbul’un fethi ile imparatorluk kimliği kazanmış olan Osmanlı, artık dağınık bir beylikler topluluğu değil, büyük bir dünya devleti olmalıydı. Bunun için güçlü bir merkezi otorite, düzenli bir maliye sistemi, disiplinli bir ordu ve istikrarlı bir hukuk düzeni şarttı. Fatih bu alanların her birinde derin izler bırakan düzenlemeler yaptı.
Onun en çok bilinen çalışması Kanunname-i Âl-i Osman adı verilen düzenlemedir. Osmanlı’da yazılı hukuk geleneği zaten vardı, ancak Fatih bu düzenlemeleri sistematik hale getirdi. Bu kanunnamede özellikle devlet yönetimi, vergi düzeni, toprak sistemi ve ceza hükümleri yer alıyordu. Ayrıca şehzadeler arasında taht kavgalarının devlet için ne denli yıkıcı olduğunu bilen Fatih, ünlü “kardeş katli” hükmünü bu kanunnameye koydu. Buna göre padişah olan kişi, devletin bekası için kardeşlerini öldürme yetkisine sahipti. Modern bakış açısından bu kural acımasız görünebilir, ancak o dönemde Osmanlı gibi geniş bir imparatorluğun parçalanmasını önlemek için devlet aklının gereği olarak kabul edildi. Bu hüküm, sonraki yüzyıllarda Osmanlı tahtında kanlı mücadeleleri sınırlayan en önemli düzenleme oldu.
Maliye alanında da Fatih köklü reformlar yaptı. İmparatorluğun gelirleri daha düzenli bir şekilde kayda geçirildi. Vergi sisteminde farklı topluluklara farklı yükümlülükler getirildi, gayrimüslimlerden alınan cizye vergisi yeniden düzenlendi. Tımar sistemi, yani devlet topraklarının sipahilere hizmet karşılığında tahsis edilmesi, daha sıkı bir denetim altına alındı. Bu sayede hem sipahilerin devlete bağlılığı artırıldı hem de taşrada güçlü bir merkezi denetim sağlandı. Ayrıca İstanbul’un fethiyle birlikte gelen ticaret yolları imparatorluğa büyük bir gelir kaynağı kazandırdı. Fatih bu gelirleri sadece orduya değil, aynı zamanda imar faaliyetlerine ve ilim sanat alanına da yönlendirdi.
Orduda yapılan düzenlemeler de dikkat çekicidir. Yeniçeri Ocağı sıkı bir disiplin altına alındı. Disipline uymayanlar ağır cezalara çarptırıldı, rüşvet ve kayırma gibi unsurların önüne geçilmeye çalışıldı. Osmanlı ordusu artık sadece fetih için değil, aynı zamanda büyük bir imparatorluğun güvenliği için de gerekliydi. Bu nedenle donanma da güçlendirildi. İstanbul’un fethinden sonra kurulan Tersane-i Âmire, Osmanlı denizciliğinin kalbi oldu. Burada inşa edilen gemiler sayesinde Osmanlı Akdeniz’de Venedik gibi denizci devletlere kafa tutabilecek duruma geldi.
Fatih’in reformları yalnızca hukuk ve maliye ile sınırlı değildi; o aynı zamanda bir ilim ve sanat hamisi idi. İstanbul’un fethinden sonra şehrin imarına büyük önem verdi. Ayasofya’yı camiye çevirirken yanına medreseler kurdu. Sahn-ı Seman medreseleri onun en büyük eğitim yatırımlarından biridir. Bu medreseler, dönemin en gelişmiş eğitim kurumları olarak uzun süre Osmanlı ilim hayatına yön verdi. Burada matematik, astronomi, felsefe, mantık, hukuk gibi dersler okutuluyor; yalnızca dinî değil, aklî ilimlerde de öğrenciler yetiştiriliyordu. Fatih, İslam dünyasının önde gelen âlimlerini İstanbul’a davet etti, onlara maaş bağladı. Aynı zamanda Batı’dan da bilginleri sarayına çağırdı. Latince ve Yunanca bilen Fatih, Batılı bilginlerle doğrudan tartışmalara girecek kadar kendini geliştirmişti.
Sanata olan ilgisi de büyüktü. Sarayında yalnızca Türk ve İslam sanatçılarını değil, İtalyan ressamları da ağırladı. Venedikli ünlü ressam Gentile Bellini, Fatih’in portresini yapan sanatçıdır. Bu portre, Rönesans üslubuyla yapılmış olup Batı’da bir Müslüman hükümdarın resmedildiği nadir eserlerden biridir. Fatih, kendi tasarımlarını yaptığı cami ve saray projeleriyle de bilinir. Mimaride İstanbul’un çehresini değiştirdi, büyük külliyeler, hanlar, çarşılar yaptırdı. Bu eserler, Osmanlı’nın yalnızca bir askerî güç değil, aynı zamanda bir medeniyet inşa edici olduğunu gösterir.
Bütün bu düzenlemeler onun kişiliğinin en önemli özelliğini yansıtır: merkeziyetçilik. Fatih için devletin bekası her şeyden önce geliyordu. Bu nedenle kimi zaman sert ve acımasız kararlar almaktan çekinmedi, fakat yaptığı reformlar Osmanlı’yı üç kıtaya yayılacak bir imparatorluk haline getirecek temelleri attı. Hukukta yazılı kanunları yerleştirdi, maliyede düzeni sağladı, orduda disiplini artırdı, kültürde ise İstanbul’u İslam ve dünya medeniyetinin kalbi yaptı.
İlk Sırbistan Seferi (3 Temmuz 1454)
İstanbul’un fethinden bir yıl sonra Fatih Sultan Mehmet, Osmanlı hâkimiyetini Balkanlar’da sağlamlaştırmak amacıyla büyük bir sefer düzenledi. Hedef, Osmanlı için her zaman problem olan Sırbistan’dı. Osmanlı ordusu 3 Temmuz 1454’te harekete geçti. Belgrad gibi önemli bir merkez üzerine yürüyüş planlanmıştı. Osmanlı ordusu Morava Vadisi boyunca ilerledi, birçok kale ve kasaba Osmanlı topraklarına katıldı. Bu seferin en önemli özelliği, İstanbul’un fethinin ardından Osmanlı’nın yalnızca savunmaya çekilmeyeceğini, aksine sürekli genişleme hedefinde olduğunu göstermesiydi. Ancak Belgrad üzerine yürüyüş, Sırpların ve müttefiklerinin direnişiyle karşılaştı ve sonuçsuz kaldı. Yine de bu sefer Osmanlı’nın Balkanlar’da kalıcı hâkimiyet kurmasının başlangıcı olarak kabul edilir.
Belgrad Kuşatması (4–22 Temmuz 1456)
1456’da Fatih, Sırbistan’ın kalbi olan Belgrad üzerine büyük bir kuşatma başlattı. Osmanlı ordusu 4 Temmuz’da şehri sardı, toplarla surları dövdü ve Tuna Nehri üzerinde abluka kurdu. Ancak Macar komutan János Hunyadi’nin önderliğinde şehre gelen yardımlar Osmanlı kuşatmasını kırdı. Ayrıca Papa III. Callixtus’un çağrısıyla Avrupa’dan birçok gönüllü asker Belgrad’a gelmişti. Osmanlı ordusu büyük kayıplar verdi, Fatih de çarpışmalarda yaralandı. 22 Temmuz’da kuşatma kaldırılmak zorunda kalındı. Bu yenilgi, Fatih’in fetihler serisi içinde ender bir başarısızlık olarak tarihe geçti. Ancak Osmanlı, bu yenilgiden sonra da Balkanlardan geri çekilmedi; aksine ilerleyen yıllarda seferlerini artırarak bölgedeki hâkimiyetini pekiştirdi.
Mora Despotluğunun Ortadan Kaldırılması (29 Mayıs 1458 – 12 Temmuz 1460)
Bizans İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra Mora Yarımadası’nda Paleolog hanedanına bağlı bir despotluk yaşamaya devam ediyordu. Osmanlı için bu, Bizans’ın küçük ama tehlikeli bir kalıntısıydı. 29 Mayıs 1458’de Fatih Mora seferine çıktı. Yarımadadaki kaleler birer birer alındı. Ancak direniş iki yıl boyunca devam etti. Nihayet 12 Temmuz 1460’ta Mora Despotluğu tamamen tasfiye edildi. Böylece Bizans’ın Balkanlar’daki son siyasi varlığı da tarihe karıştı. Mora’nın alınması Osmanlı için yalnızca toprak genişlemesi değildi; aynı zamanda Ege’deki Venedik hâkimiyetini zorlayan bir adımdı. Bu seferle Osmanlı, Akdeniz’e daha kararlı bir şekilde açılmaya başladı.
Karamanoğlu Seferi (1461 Yazı)
Osmanlı’nın Anadolu’daki en büyük rakibi, Selçuklu mirasına sahip çıktığını iddia eden Karamanoğulları idi. Konya ve Karaman merkezli bu beylik, sık sık Osmanlı’ya başkaldırıyor ve Bizans ile Akkoyunlularla ittifak yapıyordu. Fatih, Anadolu’da tam hâkimiyet sağlamak için 1461 yazında sefer düzenledi. Osmanlı ordusu önce Konya’yı, ardından Karaman bölgesini ele geçirdi. Karamanoğlu İbrahim Bey itaat etmek zorunda kaldı. Bu sefer Osmanlı’nın Anadolu’daki merkezî otoritesini güçlendirdi. Karamanoğulları bir süre daha varlık gösterse de artık Osmanlı’ya kafa tutacak güçten yoksun hale geldiler.
Pontus’un (Trabzon Rum İmparatorluğu’nun) Fethi (15 Ağustos 1461)
Karamanoğlu seferinden sonra Fatih gözünü Karadeniz’in doğusuna çevirdi. Trabzon’da Komnenos hanedanı tarafından yönetilen Trabzon Rum İmparatorluğu, Bizans’ın ardılı gibi davranıyor ve Osmanlı karşıtı faaliyetlerde bulunuyordu. Bu küçük devlet Avrupalı güçlerle ittifak arayışındaydı ve Karadeniz ticaretini Osmanlı aleyhine etkiliyordu. Fatih ordusuyla Doğu Anadolu üzerinden ilerleyerek Trabzon’u kuşattı. 15 Ağustos 1461’de şehir teslim oldu. Böylece yaklaşık 250 yıldır yaşayan Trabzon Rum İmparatorluğu sona erdi. Bu fetih ile Osmanlı Karadeniz’in doğusunu da hâkimiyetine kattı, Karadeniz’in “Türk gölü” haline gelmesi yolunda en önemli adımı attı.
Eflak Seferi (17 Haziran – 8 Temmuz 1462)
1462 yılında Fatih Sultan Mehmet, Osmanlı’ya bağlı olmasına rağmen sık sık isyan eden Eflak voyvodası III. Vlad Tepeş üzerine yürüdü. Tarihe “Kazıklı Voyvoda” adıyla geçen Vlad, Osmanlı’ya vergi ödemeyi reddetmiş, Osmanlı elçilerini öldürmüş ve Tuna boylarında Osmanlı sınır köylerine saldırılar düzenlemişti. Fatih büyük bir orduyla sefere çıktı. 17 Haziran 1462’de Osmanlı ordusu Tuna’yı geçti. Vlad gerilla taktikleriyle direndi, gece baskınları yaptı ve Osmanlı ordusunu yıldırmaya çalıştı. Ancak Osmanlı’nın gücü karşısında geri çekilmek zorunda kaldı. Fatih 8 Temmuz’da Eflak’ın başkenti Târgoviște’ye girdi. Vlad kaçarak Macaristan’a sığındı, yerine Osmanlı yanlısı Radu tahta geçirildi. Bu sefer, Osmanlı’nın Balkanlar’da sert ama etkili politikasını gösterdi. Fatih, doğrudan bir eyalet düzeni kurmadı; ama Eflak’ı sıkı bir Osmanlı vesayeti altına aldı.
Bosna-Hersek’in Fethi (29 Mayıs – 20 Haziran 1463)
1463’te Osmanlı ordusu Bosna üzerine sefere çıktı. Katolik Avrupa’nın önemli kale devletlerinden biri olan Bosna Krallığı, Papalık ve Macaristan’ın etkisi altındaydı. Osmanlı için tehlike teşkil eden bu krallığın tasfiye edilmesi gerekiyordu. 29 Mayıs’ta başlayan seferde Osmanlı ordusu hızla Bosna topraklarına girdi, önemli kaleler ele geçirildi. Bosna Kralı Stjepan Tomašević yakalanarak idam edildi. 20 Haziran’a gelindiğinde Bosna Krallığı tamamen ortadan kaldırıldı. Bu fetih, yalnızca Osmanlı topraklarını genişletmekle kalmadı; aynı zamanda Balkanlar’da İslamiyet’in yayılmasına da zemin hazırladı. Çünkü Osmanlı idaresi altında Bosna’da çok sayıda halk İslam’a geçti. Bu fetihle birlikte Osmanlı, Adriyatik kıyılarına dayandı ve Orta Avrupa’ya karşı stratejik bir mevzi kazandı.
Arnavutluk Seferleri (1466 ve 1468)
Arnavutluk, coğrafi yapısı ve dağlık arazisi nedeniyle Osmanlı için her zaman zor bir bölge oldu. Burada Skenderbeg önderliğinde uzun süreli bir direniş vardı. Skenderbeg, Avrupa’dan da destek alıyor ve Osmanlı’ya karşı mücadeleyi sürdürüyordu. 1466’da Fatih büyük bir sefer düzenledi. Kruja Kalesi kuşatıldı, fakat alınamadı. Osmanlı bölgede kaleler inşa ederek hâkimiyet kurmaya çalıştı. 1468’de ikinci bir sefer düzenlendi. Ancak Skenderbeg’in gerilla taktikleri Osmanlı ordusunu yıprattı. Skenderbeg’in 1468’de ölümüyle Arnavut direnişi büyük ölçüde sona erdi. Osmanlı bölgeyi kontrol altına aldı, fakat Arnavutluk’un tam anlamıyla Osmanlı’ya bağlanması uzun yıllar sürecekti.
Eğriboz’un (Euboia) Fethi (12 Temmuz 1470)
Osmanlı-Venedik savaşlarının en kritik safhalarından biri Eğriboz Adası’nın fethiydi. Ege Denizi’nin en büyük adalarından biri olan Eğriboz, Venedikliler için hayati öneme sahipti. Fatih, uzun hazırlıkların ardından 1470’te donanmayı harekete geçirdi. 12 Temmuz’da başlayan kuşatma sırasında Osmanlı donanması adayı denizden ablukaya aldı, kara ordusu ise kaleleri sardı. Venedikliler dirençliydi, ancak Osmanlı’nın top gücü ve deniz üstünlüğü karşısında dayanamadılar. Eğriboz’un alınmasıyla Ege’de Osmanlı üstünlüğü kesinleşti. Bu zafer, Venedik’in Doğu Akdeniz’deki etkisini kırdı. Ayrıca Osmanlı donanmasının gücünü tüm Avrupa’ya gösterdi.
Otlukbeli Savaşı (11 Ağustos 1473)
Fatih Sultan Mehmet’in doğu siyasetindeki en büyük meydan okuma, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’dan geldi. Uzun Hasan, Osmanlı’ya karşı Venedik ve diğer Batılı devletlerle ittifak kurmuş, Anadolu’daki Türkmen beylerini Osmanlı’ya karşı kışkırtmıştı. Fatih bu tehdidi ortadan kaldırmak için büyük bir sefere çıktı. 11 Ağustos 1473’te Erzincan yakınlarındaki Otlukbeli Ovası’nda iki büyük ordu karşılaştı. Osmanlı ordusu disiplinli topçu ateşi ve yeniçeri düzeniyle Akkoyunluları bozguna uğrattı. Uzun Hasan savaş meydanını terk etmek zorunda kaldı. Bu zafer, Osmanlı’nın doğuda en büyük rakibini devre dışı bıraktı. Akkoyunlular bir daha eski güçlerine kavuşamadı, Osmanlı’nın Anadolu’daki hâkimiyeti pekişti. Otlukbeli, Fatih’in stratejik zekâsını ve Osmanlı ordusunun modernleşme yolunda Avrupa’dan ne kadar ileride olduğunu gösteren en önemli savaşlardan biridir.
Rodos Kuşatması (23 Mayıs – 17 Ağustos 1480)
1480 yılında Osmanlı ordusu Akdeniz’in önemli adalarından Rodos’u kuşatmaya girişti. Rodos, Haçlı seferlerinin mirasçısı sayılan Hospitalier Şövalyeleri’nin elindeydi. Bu ada, Osmanlı’nın Akdeniz seferleri için ciddi bir tehdit oluşturuyordu. 23 Mayıs’ta başlayan kuşatma uzun sürdü. Osmanlı ordusu surları dövdü, donanma adayı ablukaya aldı. Ancak şövalyelerin direnci ve Avrupa’dan gelen yardımlar nedeniyle ada düşmedi. 17 Ağustos’ta kuşatma kaldırıldı. Bu başarısızlık Osmanlı için moral kaybıydı, fakat aynı yıl yapılacak Otranto seferine hazırlık niteliğindeydi.
Otranto Seferi (28 Temmuz 1480)
Fatih Sultan Mehmet’in Batı’ya yönelik en büyük hamlesi İtalya kıyılarına çıkarma yapması oldu. 28 Temmuz 1480’de Gedik Ahmet Paşa komutasındaki Osmanlı donanması Adriyatik’i aşarak İtalya’nın güneyinde bulunan Otranto’ya çıkarma yaptı. Osmanlı ordusu şehri kısa sürede ele geçirdi. Bu sefer Avrupa’da büyük bir şok yarattı. Çünkü Osmanlı artık Balkanların ötesine geçmiş, Batı Avrupa topraklarına ayak basmıştı. Papalık alarm verdi, Avrupa saraylarında büyük korku yaşandı. Fatih’in planı buradan Roma’ya kadar ilerlemekti. Ancak 1481’de Fatih’in ani ölümü bu seferi yarım bıraktı. Osmanlı ordusu geri çekilmek zorunda kaldı. Buna rağmen Otranto çıkarması, Osmanlı’nın küresel güç vizyonunun en somut göstergelerinden biri oldu.
Fatih’in Son Seferi ve Ölümü (25 Nisan – 3 Mayıs 1481)
1480 yılında İtalya’ya yapılan Otranto Seferi, Osmanlı’nın Avrupa’ya karşı en cesur ve çarpıcı hamlelerinden biri olmuştu. Osmanlı donanması Gedik Ahmet Paşa komutasında Adriyatik Denizi’ni aşmış, 28 Temmuz’da Otranto şehrini ele geçirmişti. Buradan hedefin Roma olduğu konuşuluyordu. Gerçekten de Papa ve bütün Avrupa sarayları, Osmanlı ordusunun Vatikan’a dayanacağı korkusuyla büyük bir panik yaşamıştı. Ancak 1481 baharına gelindiğinde Osmanlı ordusu Otranto’yu kaybetmiş, sefer yarım kalmıştı. Bunun nedeni, Fatih Sultan Mehmet’in ansızın ölmesiydi.
Fatih’in 1481 baharında yeni bir sefere hazırlandığı biliniyor. Fakat bu seferin nereye yapılacağı tarihçiler arasında tartışmalıdır. Bir görüşe göre hedef, Mısır’daki Memlük Sultanlığı idi. Çünkü Osmanlı ile Memlükler arasındaki ilişkiler, özellikle Anadolu beylikleri üzerinde nüfuz mücadelesi yüzünden gerginleşmişti. Karamanoğulları, Osmanlı’nın defalarca yıprattığı halde tam anlamıyla ortadan kaldıramadığı bir beylikti. Bu beylik, Memlüklerin desteğini alarak varlığını sürdürmeye çalışıyordu. Dolayısıyla Fatih’in planı, Memlükleri tasfiye ederek Anadolu’da tam hâkimiyet kurmak olabilir. Diğer görüş ise seferin hedefinin yine İtalya olduğunu savunur. Otranto çıkarması yarım kalmıştı ve Fatih Roma hayalini gerçekleştirmekte kararlıydı. Her iki ihtimal de makul görünüyor; ancak kesin olan şudur: Fatih, Osmanlı’yı bir “cihan imparatorluğu” seviyesine taşıyacak yeni bir hamleye girişmişti.
25 Nisan 1481’de İstanbul’dan büyük bir orduyla yola çıkıldı. Osmanlı ordusu Gebze yakınlarındaki Hünkârçayırı’na ulaştığında, padişahın sağlık durumunda ciddi bir bozulma görüldü. Fatih Sultan Mehmet, sefer hazırlıkları sırasında aniden hastalandı. Günler ilerledikçe durumu kötüleşti. 3 Mayıs 1481 günü, henüz 49 yaşındayken Hünkârçayırı’nda hayata gözlerini yumdu. Ölümü yalnızca Osmanlı için değil, bütün Avrupa için de büyük yankı uyandırdı. Çünkü Osmanlı ordusu Roma’ya yönelecek mi, Memlükler üzerine mi gidecek sorusu cevapsız kaldı.
Fatih’in ölümü üzerine çeşitli rivayetler ortaya çıktı. Bazı kaynaklarda padişahın zehirlendiği iddia edilir. Özellikle Venediklilerin, Osmanlı sarayında bazı hekimler aracılığıyla Fatih’i ortadan kaldırmış olabileceği ileri sürülür. Bazı tarihçiler ise onun doğal sebeplerle, gut veya mide hastalıklarından öldüğünü düşünür. Kesin bir delil olmamakla birlikte, ölümünün bu kadar ani ve sefer hazırlığı sırasında gerçekleşmiş olması şüpheleri artırmıştır.
Fatih’in ölümü Osmanlı’da kısa süreli bir karışıklığa yol açtı. Çünkü yerine kimin geçeceği net değildi. Şehzadelerden Bayezid Amasya’da, Cem ise Konya’da sancak beyiydi. İstanbul’da bulunan devlet adamları arasında büyük bir rekabet başladı. Yeniçeriler Bayezid’in tahta çıkmasını destekliyordu, fakat Cem de taht üzerinde hak iddia ediyordu. Bu durum Osmanlı’da Cem Sultan Meselesi olarak bilinen uzun bir taht kavgasının başlangıcı oldu. Fatih’in sert merkeziyetçi politikaları, imparatorluğu güçlü bir hale getirmişti; ancak onun ani ölümü, halefleri arasında büyük bir çekişmeye zemin hazırladı.
Avrupa’da ise Fatih’in ölümü adeta sevinçle karşılandı. Papa, Osmanlı tehlikesinin bir süreliğine geri çekildiğini düşündü. İtalya’daki devletler ve Venedik, Osmanlı’nın ani güç kaybından faydalanmaya çalıştılar. Özellikle Otranto’da Osmanlı garnizonunun teslim olması bu dönemde gerçekleşti. Avrupa saraylarında “Türk tehdidinin azaldığı” düşüncesi yayıldı, fakat çok geçmeden II. Bayezid döneminde Osmanlı yeniden toparlandı.
Fatih Sultan Mehmet’in cenazesi İstanbul’a getirildi ve kendi yaptırdığı Fatih Camii’nin yanındaki türbeye defnedildi. Böylece Osmanlı tarihinin en kudretli hükümdarlarından biri, cihan imparatoru olma hayalini gerçekleştiremeden dünyadan ayrıldı. Ancak geride bıraktığı miras, fetihlerle genişlemiş bir imparatorluk, güçlü bir başkent ve sağlam bir devlet teşkilatıydı. Ölümü onun büyük projelerini yarım bırakmış olsa da Osmanlı tarihindeki en kalıcı izleri bırakan padişah olarak anıldı
.
2. Bayezid Dönemi
26 Eylül 2025 | Toplam Okunma: 1,190
II. Bayezid’in saltanatı (1481–1512), Osmanlı tarihinde ihtiyatlı, dengeli ve daha çok içeride düzeni korumaya odaklı bir dönemdir. Tahta çıkışı, kardeşi Cem Sultan ile yaşanan mücadeleyle başlamış, bu mesele uzun süre Avrupa diplomasisinde Osmanlı’yı meşgul etmiştir.
1481 yılında Osmanlı tahtında Fatih Sultan Mehmed bulunuyordu. Fatih, Bizans’ı fethederek Osmanlı’yı bir imparatorluk hâline getirmiş, Balkanlarda ve Anadolu’da büyük bir merkezîleşme politikası yürütmüş, aynı zamanda İtalya seferine çıkarak Batı’ya da yönelmişti. Ancak bu yoğun ve ağır politikaların sonunda yorgun düşmüş, Gebze yakınlarındaki Hünkârçayırı’nda sefer hazırlıkları sırasında ansızın hayatını kaybetmişti.
Fatih’in ölümü Osmanlı tarihinin kırılma noktalarından biridir. Çünkü Fatih, devletin merkezî otoritesini elinde tutan, karizmatik ve güçlü bir liderdi. Onun ölümüyle birlikte Osmanlı tahtı, Fatih’in iki oğlu arasında paylaşılması gereken bir iktidar makamı hâline geldi:
Şehzade Bayezid: Amasya sancakbeyiydi. Daha olgun, 34 yaşındaydı, deneyimli ve itidalli bir karakterdi.
Şehzade Cem: Konya Karaman eyaletinde sancakbeyiydi. 25 yaşındaydı, genç, atılgan, askerî kabiliyetiyle tanınıyor, fakat siyasî tecrübesi daha azdı.
Fatih’in ani ölümü, vezirler arasında da bir iktidar mücadelesine yol açtı. Devletin en güçlü veziri Karamanî Mehmed Paşa, Cem’in padişah olmasını istiyor; buna karşılık bazı devlet erkânı Bayezid’i destekliyordu. Bu noktada “hangi şehzade merkeze daha hızlı ulaşırsa tahta geçer” kuralı fiilen işlerlik kazandı.
Fatih’in ölüm haberi gizlenmeye çalışıldı, çünkü devletin merkezinde otorite boşluğu çıkması isyanlara ve karışıklığa sebep olabilirdi. Ancak Yeniçeriler olayı kısa sürede öğrendi. İstanbul’daki askeri sınıflar Bayezid’e daha yakın bir tavır aldı. Bunun sebebi, Bayezid’in daha ılımlı bir siyasetçi olacağı beklentisiydi.
Bayezid Amasya’dan yola çıktı. O sırada Cem de Konya’dan hareket ederek Bursa’ya yönelmişti. Cem, Anadolu’daki askeri unsurlardan ve Türkmenlerden destek almıştı. Bayezid ise Yeniçerilerin ve Rumeli’deki bazı birliklerin desteğini arkasına alıyordu.
1481’in Mayıs ayında Bayezid İstanbul’a ulaştı ve Osmanlı tahtına çıktı. Cem ise Bursa’ya gelip burada padişahlığını ilan etti. Bu durum Osmanlı tarihinde resmen iki padişahın aynı anda varlığı anlamına geliyordu. Cem, hutbe okutup adına sikke kestirdi. Bu, meşruiyet için en önemli iki unsurdu. Ancak asıl belirleyici olan “askerî güç” olacaktı.
Bayezid - Cem Sultan Mücadelesi
Kardeşler arasındaki ilk büyük çatışma 20 Haziran 1481’de Yenişehir Ovası’nda meydana geldi.
Cem’in Ordusu: Daha çok Anadolu’daki Türkmen beyleri ve gönüllülerden oluşuyordu. Cem, atılgan ve savaşçı kişiliğiyle ordusunu bizzat sevk etti.
Bayezid’in Ordusu: Yeniçerilerin ve devletin merkezî kuvvetlerinin desteğini aldı. Ayrıca İstanbul’un meşruiyeti Bayezid’in elini güçlendiriyordu.
Muharebede Bayezid galip geldi. Cem’in ordusu dağılınca o, çareyi geri çekilmekte buldu. Önce Konya’ya, ardından Tarsus’a yöneldi. Bu yenilgi, Cem’in Osmanlı tahtını kazanma şansını büyük ölçüde zayıflattı ama mücadeleyi bırakmadı.
Yenilgiden sonra Cem Sultan, Osmanlı tahtını kazanmak için yeni yollar aradı. Önce Anadolu’daki bazı Türkmen beylerinden, ardından da Memlük Sultanı Kayıtbay’dan destek istedi.
1482’de Cem, Memlüklerin yardımıyla tekrar Anadolu’ya geçti. Ancak bu kez de Bayezid’in kuvvetleri karşısında başarı sağlayamadı. Çaresiz kalan Cem, Rodos Şövalyeleri’ne sığındı. İşte bu nokta Osmanlı tarihinde çok kritik bir dönemeçtir. Çünkü Cem’in bundan sonraki hayatı, bir Osmanlı şehzadesinin Batı’nın siyasî oyunlarının aracı hâline gelmesinin en dramatik örneği olacaktır.
Cem Sultan, Rodos Şövalyeleri tarafından önce iyi karşılandı. Ancak Şövalyeler kısa sürede onun “stratejik bir koz” olduğunu fark ettiler. Onu, Osmanlı’ya karşı Avrupa diplomasisinde kullanmaya başladılar.
Cem, önce Rodos’ta tutuldu, ardından Fransa’ya, daha sonra da Papalık’a gönderildi.
Papalık, Cem’i “Hristiyan âleminin Osmanlı’ya karşı kullanabileceği bir şehzade” olarak gördü.
Cem, Papa VIII. Innocentius’un koruması altına alındı. Onun Roma’da kaldığı yıllar boyunca, Osmanlı diplomasi tarihinin en karmaşık pazarlıkları yapıldı.
Bayezid, kardeşinin Avrupa’da Osmanlı’ya karşı bir tehdit unsuru olmasını engellemek için Papalık’a ve Batılı güçlere büyük paralar ödedi. Hatta rivayetlere göre Bayezid, Papa’ya Cem’in “Avrupa’da serbest bırakılmaması” için yıllık ödemelerde bulundu. Bu durum, Osmanlı maliyesine ciddi bir yük getirdi ama Bayezid açısından siyasî istikrar için gerekliydi.
Cem Sultan, 1495 yılında, Napoli seferine katılmak üzere yola çıkan Fransız Kralı VIII. Charles tarafından kullanıldı. Ancak kısa süre sonra hastalandı ve öldü. Ölüm sebebi hâlâ tartışmalıdır: Bazı kaynaklar doğal ölüm olduğunu, bazıları ise zehirlendiğini ileri sürer.
Cem’in ölümüyle birlikte Bayezid için en büyük siyasî tehdit ortadan kalktı. Fakat Osmanlı tarihine, Avrupa’nın siyasî oyunları uğruna heder olmuş bir şehzade olarak geçti. Cem’in şahsiyeti, şairliği ve hüzünlü kaderi, onu edebiyat ve tarih dünyasında romantik bir figür hâline getirmiştir.
Anadolu’daki Karışıklıklar ve Türkmen İsyanları
II. Bayezid döneminde Anadolu, iç huzursuzlukların en yoğun yaşandığı coğrafya oldu. Türkmen aşiretleri, Fatih’in uyguladığı katı iskân ve vergi politikalarından hoşnutsuzdu. Göçebe hayat tarzı kısıtlanıyor, tımar sistemiyle toprak düzeni merkezî otoritenin kontrolüne giriyordu. Bunun yanı sıra Anadolu’da heterodoks İslâm anlayışları, yani Alevî-Bektaşî inançları güçlüydü ve bu topluluklar Osmanlı’nın resmî Sünnî anlayışından dışlanmış hissediyordu. İşte bu ortamda Safevîlerin karizmatik lideri Şah İsmail’in propagandası büyük yankı buldu. Şahkulu Baba Tekeli’nin 1511’deki büyük isyanı, bu hoşnutsuzluğun doruk noktasıydı. On binlerce Türkmen müridiyle ayaklanan Şahkulu, Osmanlı kuvvetlerine ağır darbeler indirdi. İsyan zor da olsa bastırıldı, fakat devlet için ciddi bir uyarı oldu. Bu olay, Anadolu’da Sünnî-Şiî ayrışmasının toplumsal bir yarılmaya dönüştüğünü gösterdi ve Osmanlı’nın doğu siyasetini kökten etkileyecek bir sürecin başlangıcı oldu.
Ulema ve Tarikatların Güçlenmesi
Bayezid döneminde Osmanlı siyasetinde ulemanın etkisi gözle görülür biçimde arttı. Fatih, devlet yönetiminde çoğu zaman pragmatik davranmış ve ulemanın nüfuzunu sınırlamıştı. Bayezid ise tam tersine, ulemanın görüşlerini önemseyen, fetvalara başvuran, dini kurumlara destek veren bir padişahtı. Onun devrinde yeni medreseler açıldı, tasavvuf erbabına hürmet gösterildi. Mevlevîler, Nakşibendîler ve Halvetîler saray çevresinde güç kazandı. Yeniçeriler üzerinde etkili olan Bektaşîlik ise devlet ile ordu arasındaki ilişkilerde ayrı bir rol oynadı. Böylece Osmanlı, ideolojik olarak daha dindar ve muhafazakâr bir atmosferin içine girdi. Bu, devletin halk üzerindeki meşruiyetini pekiştirirken, aynı zamanda farklı inanç gruplarıyla çatışma potansiyelini artırdı.
2. Bayezid'in Dış Politikası
II. Bayezid’in saltanatı, Avrupa’da büyük değişimlerin yaşandığı bir döneme rastlamıştı. Batı’da İspanya’nın birleşmesi, Reconquista’nın tamamlanması, İtalya yarımadasında şehir devletleri arasındaki çekişmeler, Papalık’ın siyasî oyunları ve Fransa ile Kutsal Roma İmparatorluğu arasındaki rekabet ön plana çıkıyordu. Osmanlı ise bu dönemde büyük bir imparatorluk olmasına rağmen Bayezid’in ihtiyatlı ve barışçı siyaseti nedeniyle daha çok mevcut kazanımları koruyan bir aktör görünümündeydi. Onun Batı’ya yönelik politikasında temel amaç, büyük savaşlardan kaçınmak, diplomasi ve denge yoluyla Osmanlı’nın çıkarlarını sürdürmekti.
Batı ile ilişkilerde en çetin mesele Venedik Cumhuriyeti ile yaşandı. Akdeniz’de güçlü bir ticaret devleti olan Venedik, Osmanlı ile yüzyıllardır rekabet içindeydi. 1499–1502 yılları arasında Osmanlı-Venedik Savaşı gerçekleşti. Bu savaşın nedeni, Akdeniz’de deniz üstünlüğü ve ticaret yollarının paylaşımıydı. Osmanlı donanmasının başında Kemal Reis gibi büyük kaptanlar vardı. Osmanlı donanması Modon, Koron ve Navarin gibi önemli kaleleri alarak Mora Yarımadası’nın güneyinde hâkimiyet kurdu. Bu zaferler, Osmanlı’nın denizlerdeki gücünü önemli ölçüde artırdı ve Akdeniz’in güç dengelerini değiştirdi. Savaş sonunda yapılan antlaşmayla Venedik, Osmanlı’ya bazı ticaret imtiyazları vermek zorunda kaldı.
Bayezid döneminin Batı siyaseti denildiğinde akla gelen en önemli meselelerden biri de Cem Sultan olayıdır. Cem’in Avrupa’ya sığınması, Papalık için bulunmaz bir fırsat olmuştu. Papa VIII. Innocentius, ardından Papa VI. Alexander onu Osmanlı’ya karşı bir koz olarak kullandı. Bayezid, kardeşinin serbest bırakılmaması için Papalık’a düzenli ödemeler yaptı, adeta Avrupa’ya yıllık haraç verir gibi büyük paralar gönderdi. Bu, Osmanlı maliyesi açısından ağır bir yük getirse de Bayezid için siyasî istikrar uğruna katlanılması gereken bir bedeldi. Papalık dışında Fransa, Macaristan ve Lehistan gibi devletler de Cem Sultan üzerinden Osmanlı’ya baskı kurmaya çalıştılar. Bayezid bu baskılara doğrudan savaş açmak yerine diplomatik hediyeler, elçiler ve para yoluyla cevap verdi. Böylece Batı’da Osmanlı’nın karşısına birleşik bir cephe çıkmasının önüne geçti.
Bayezid döneminde Osmanlı’nın Batı ile ilişkilerinde insani boyutu en dikkat çeken hadise, 1492’de İspanya’da Reconquista’nın tamamlanmasıyla yaşandı. Granada Emirliği’nin düşmesiyle İspanya’daki Müslümanlar ve Yahudiler ağır bir zulme uğradılar. Müslümanlar zorla Hristiyanlaştırılmaya çalışıldı, Yahudiler ise sürgün edildi. II. Bayezid bu gelişmeye kayıtsız kalmadı. Osmanlı donanması Kemal Reis’in önderliğinde İspanya kıyılarına sefer düzenleyerek binlerce Müslüman ve Yahudiyi Osmanlı topraklarına taşıdı. Bu insanlar İstanbul, Selanik, Edirne ve Bursa gibi şehirlerde yerleştirildiler. Yahudiler ticaret, tıp, zanaat ve matbaa alanlarında Osmanlı’ya büyük katkılar sağladılar. Bu olay, Osmanlı’nın farklı dinlere karşı hoşgörülü tavrını güçlendirdi ve Bayezid’in İslam dünyasındaki liderlik iddiasını pekiştirdi.
Avrupa’nın kuzeyinde Macaristan, Osmanlı için sürekli bir sınır tehdidi oluşturmaya devam etti. Ancak Bayezid, doğrudan büyük bir Macar seferine girişmedi, daha çok sınırlarda akınlarla yetindi. Lehistan ile ilişkiler dalgalıydı; zaman zaman dostane, zaman zaman gergin bir seyir izledi. Osmanlı için Lehistan kuzeyde stratejik bir tampon bölge niteliği taşıyordu. Moskova Knezliği de bu dönemde güçlenmeye başlamıştı, fakat Bayezid döneminde Osmanlı-Moskova ilişkileri henüz ciddi bir çatışma boyutuna ulaşmamıştı.
Genel olarak II. Bayezid’in Batı ile ilişkilerindeki temel çizgi, ihtiyat ve dengedir. Fatih Sultan Mehmed gibi İtalya’ya sefere çıkıp Roma’yı tehdit etmeyi düşünmedi. Bunun yerine diplomasi, hediyeler ve para yoluyla Batılı devletlerin Osmanlı’ya karşı birleşmesini engelledi. Bu ihtiyatlı tutum, Osmanlı’nın Batı’da barışını sağladı ama aynı zamanda fetihçi ruhunu da törpüledi. Yine de Endülüs Müslümanları ve Yahudilere sahip çıkması, Osmanlı’nın İslam dünyasındaki liderlik iddiasını ve “himaye edici devlet” rolünü güçlendirdi. Böylece Bayezid’in Batı siyaseti, Osmanlı tarihinde hem ihtiyatın hem de insani sorumlulukların ön planda olduğu bir dönem olarak kayda geçti.
Denizlerde Osmanlı Gücü
II. Bayezid döneminin en dikkate değer yönlerinden biri, Osmanlı’nın denizlerdeki etkinliğinin artmasıdır. Fatih Sultan Mehmed İstanbul’u aldıktan sonra Osmanlı, Karadeniz’i bir iç deniz hâline getirmiş, Ege ve Adriyatik’te Venedik’le rekabet etmeye başlamıştı. Bayezid ise kara seferlerine fazla ağırlık vermediği için deniz gücünü geliştirmeye yöneldi. Onun devrinde Osmanlı donanması, hem teknik hem de insan kaynağı bakımından önemli bir ilerleme kaydetti. Bu dönemin en önemli kaptanı hiç kuşkusuz Kemal Reis’tir.
Kemal Reis, Akdeniz’deki korsan faaliyetleriyle ün kazanmış, sonradan Osmanlı hizmetine girerek devletin resmî kaptanlarından biri olmuştur. Onun komutasında Osmanlı donanması, Venedik’e karşı büyük başarılar kazandı. 1499’da başlayan ve 1502’ye kadar süren Osmanlı-Venedik Savaşı, denizlerde Osmanlı üstünlüğünün ilk kez bu kadar açık biçimde görüldüğü bir mücadeleydi. Mora Yarımadası’nda Modon, Koron ve Navarin kalelerinin alınması, sadece kara üstünlüğü değil aynı zamanda denizlerdeki Osmanlı hâkimiyetinin de bir göstergesi oldu. Bu savaşlar sırasında Osmanlı donanması top kullanan gemileriyle Venedik karşısında üstünlük sağladı. Toplu ateş gücü, Akdeniz’de deniz savaşlarının kaderini değiştiren bir yenilikti ve Osmanlı bu alanda öncü konumdaydı.
Kemal Reis’in faaliyetleri yalnızca Venedik’le sınırlı kalmadı. O, aynı zamanda Akdeniz’de korsanlıkla meşgul olan ve İspanya’nın hizmetinde bulunan bazı gruplara da karşı koydu. 1492’de İspanya’daki Müslüman ve Yahudilerin sürgünü sırasında Kemal Reis’in gemileri Osmanlı’nın insani yardım misyonunu yerine getirdi. İspanya kıyılarına düzenlenen seferlerle binlerce insan Osmanlı topraklarına taşındı. Bu seferler aynı zamanda Osmanlı donanmasının Batı Akdeniz’e kadar ulaştığının göstergesiydi. Yani Osmanlı donanması, artık yalnızca Ege ve Adriyatik’in değil, tüm Akdeniz’in dengelerinde söz sahibi olmaya başlamıştı.
II. Bayezid döneminde deniz gücünün artmasının bir diğer sebebi, korsanlarla kurulan ilişkilerdi. O dönemde Kuzey Afrika kıyılarında faaliyet gösteren Müslüman denizciler, özellikle de Barbaros kardeşler, henüz Osmanlı hizmetine girmemişlerdi ama Osmanlı’nın ilerideki deniz politikalarının temelini atacak bir güç olarak ortaya çıkıyorlardı. Kemal Reis ve onun çevresindeki denizciler, bu korsanlarla işbirliği yaparak İspanya ve Portekiz gemilerine saldırılar düzenlediler. Bu saldırılar, hem Osmanlı’ya Batı Akdeniz’de prestij kazandırdı hem de Müslümanların Avrupa kıyılarında hâlâ direnç gösterebildiğini ortaya koydu.
Deniz gücü aynı zamanda Osmanlı’nın ticaret yollarını koruması bakımından da kritik öneme sahipti. Doğu Akdeniz’de Kıbrıs, Rodos ve Girit gibi adalar hâlâ Batılı güçlerin elindeydi. Bu adalar, Osmanlı ticaretine zarar veren korsanların üsleri hâline gelmişti. Bayezid’in donanma yatırımları sayesinde bu korsanların saldırıları bir ölçüde engellendi. Rodos Şövalyeleri’nin Cem Sultan’ı Batı’ya teslim etmesinden sonra Osmanlı’nın onlara olan tepkisi artmıştı. Ancak Bayezid, doğrudan büyük bir Rodos seferi açmadı; bu, onun temkinli siyasetinin bir başka örneğidir. Yine de denizlerde Osmanlı varlığını hissettirdi ve Rodos Şövalyeleri’ne gözdağı verdi.
Bayezid devri, Osmanlı’nın denizcilikte bir “geçiş dönemi” olarak görülebilir. Donanmanın gücü artmış, kaptanlar arasında önemli isimler yetişmiş, Akdeniz’de Osmanlı’nın varlığı belirginleşmişti. Fakat henüz Osmanlı donanması Barbaros Hayreddin Paşa’nın dönemindeki kadar büyük bir güç olmamıştı. Yine de bu dönemde kazanılan tecrübeler, ilerleyen yıllarda Osmanlı deniz imparatorluğunun kurulmasına zemin hazırladı.
Genel olarak bakıldığında, II. Bayezid’in ihtiyatlı ve fetihçi olmayan siyaseti kara seferlerini sınırlandırmış olsa da, denizlerde Osmanlı büyük bir atılım gerçekleştirdi. Akdeniz’deki başarılar, Osmanlı’nın sadece kara imparatorluğu değil aynı zamanda bir deniz gücü olduğunu da ortaya koydu. Kemal Reis’in kazandığı zaferler, sürgün edilen Endülüs Müslümanlarına ve Yahudilere yapılan yardımlar ve korsanlarla kurulan işbirlikleri, Bayezid döneminin denizcilik tarihindeki en önemli kazanımlarıdır. Bu kazanımlar, Osmanlı’nın sonraki yüzyılda Akdeniz’in en büyük deniz gücü hâline gelmesinin temellerini oluşturdu.
Osmanlı–Memlük Savaşı (1485–1491)
Fatih Sultan Mehmed devrinde Osmanlı ile Memlükler arasındaki ilişkiler gerginleşmişti. Fatih, Anadolu’daki beylikleri Osmanlı’ya katarken Memlükler, Dulkadiroğulları ve Ramazanoğulları gibi beylikler üzerinden bölgeye nüfuz ediyorlardı. II. Bayezid döneminde bu gerginlik açık savaşa dönüştü. Sebep, özellikle Çukurova bölgesiydi. Adana, Tarsus ve çevresi Osmanlı için Anadolu birliğinin tamamlanması açısından önemliydi, Memlükler için ise Suriye’ye açılan kapıydı.
Savaş 1485’te Osmanlıların Adana üzerine yürüyüşüyle başladı. İlk aşamada Osmanlı kuvvetleri bazı başarılar elde etti, fakat Memlüklerin güçlü süvari ordusu karşısında uzun vadeli üstünlük sağlayamadı. Memlük ordusu, özellikle “Mısır sipahileri” adı verilen hafif ve çevik süvarileriyle meşhurdu. Bu birlikler, savaş meydanında hızlı manevra yapıyor, düşmanı yıpratıp ani baskınlarla bozuyorlardı. Osmanlı ordusu ise tımarlı sipahiler, Yeniçeriler ve topçu birliklerinden oluşuyordu. Ancak Osmanlı ordusunun asıl gücü, topçu ateşi ve disiplinli piyadelerdi; Anadolu’nun dağlık ve dar geçitlerle dolu coğrafyası bu üstünlüğü kullanmayı zorlaştırıyordu.
Savaşın en kritik safhası Ağaçayırı Muharebesi (15 Ağustos 1488) oldu. Tarsus yakınlarında yapılan bu savaşta Osmanlı ordusu, Sadrazam Hadım Ali Paşa komutasındaydı. Ordunun düzeninde sorunlar vardı. Yeniçeriler seferin uzun sürmesinden hoşnutsuzdu, tımarlı sipahiler yeterince disiplinli değildi. Memlükler ise savaş tecrübesi yüksek, atlı birliklerde çok güçlüydü. Çarpışma başladığında Memlük süvarileri Osmanlı ordusunun yan kanatlarına saldırdı, topçu birlikleri tam anlamıyla koruma altına alınamadığı için etkili olamadı. Gün boyu süren savaşın sonunda Osmanlı ordusu ağır bir yenilgi aldı. Sadrazam Hadım Ali Paşa da savaş meydanında şehit düştü. Bu yenilgi Osmanlı tarihinde derin bir prestij kaybı olarak görüldü.
Savaş, bu büyük yenilgiden sonra birkaç yıl daha sınır çatışmaları şeklinde devam etti. Ancak taraflar kesin üstünlük sağlayamadı. 1491’de yapılan barış antlaşmasıyla savaş öncesi sınırlar korundu. Osmanlı herhangi bir toprak kazanamadı, Memlükler ise Anadolu’daki Osmanlı baskısını geçici olarak durdurmuş oldu.
Bu savaşın önemi, Osmanlı–Memlük düşmanlığını kalıcı hâle getirmesindedir. Osmanlı, doğudaki en büyük rakibinin Memlükler olduğunu açık biçimde görmüş oldu. Ayrıca Ağaçayırı yenilgisi, Osmanlı ordusunun dağlık ve açık arazi savaşlarında yaşadığı zorlukları ortaya koydu. Osmanlı bu yenilgiden dersler çıkararak ileride daha disiplinli ve merkeziyetçi ordu reformlarına yöneldi. Yavuz Sultan Selim’in 1516–1517 seferlerinde Memlükleri kısa sürede alt edebilmesinin temelinde, bu savaşta edinilen tecrübeler vardı.
Osmanlı–Venedik Savaşı (1499–1502)
II. Bayezid’in en başarılı dış seferi, hiç kuşkusuz Venedik’e karşı yürütülen savaş oldu. Akdeniz’de ticaret yolları ve deniz üstünlüğü konusunda Osmanlı ile Venedik uzun süredir rekabet hâlindeydi. Fatih döneminde başlayan bu rekabet, Bayezid devrinde büyük bir deniz savaşına dönüştü.
Savaşın temel nedeni, Venedik’in Mora Yarımadası’nın güneyindeki kaleleri (Modon, Koron, Navarin) elinde bulundurmasıydı. Bu kaleler, Osmanlı ticaretini ve deniz seferlerini engelliyordu. Bayezid, Osmanlı donanmasını güçlendirerek bu kaleleri almak istedi. Donanmanın başına ünlü kaptan Kemal Reis getirildi.
İlk büyük çarpışma, Sapienza Deniz Muharebesi (12 Ağustos 1499) oldu. Mora açıklarında Osmanlı ve Venedik donanmaları karşı karşıya geldi. Osmanlı gemileri, özellikle kalyonlara yerleştirilmiş toplarla Venedik’e ağır kayıplar verdirdi. Bu savaş, Akdeniz’de deniz topçuluğunun ilk büyük başarısı olarak kayda geçti. Osmanlı donanması, ateş gücüyle Venedik karşısında kesin bir üstünlük kurdu.
Ertesi yıl, 1500’de, Osmanlı kuvvetleri kara ve denizden müşterek bir harekât başlattı. Modon, Koron ve Navarin kaleleri kuşatıldı. Kemal Reis’in donanması, kalelerin denizle bağlantısını kesti. Kara ordusu ise topçu ateşiyle surları yıktı. Direniş kısa sürdü ve kaleler Osmanlı’nın eline geçti. Bu fetihler, Mora’nın güneyini tamamen Osmanlı hâkimiyetine soktu.
Savaş 1501 ve 1502 yıllarında da sürdü. Venedik birkaç kez toparlanmaya çalıştı ama Osmanlı üstünlüğünü kıramadı. Sonunda 14 Aralık 1502’de barış yapıldı. Antlaşmaya göre Osmanlı ele geçirdiği kaleleri elinde tuttu, Venedik ise Osmanlı’ya bazı ticaret imtiyazları tanıdı. Böylece Osmanlı Akdeniz’de kalıcı bir üstünlük elde etmiş oldu.
Bu savaşın önemi, Osmanlı donanmasının artık büyük bir güç hâline gelmesidir. Kemal Reis’in kullandığı deniz topçuluğu, Osmanlı’ya modern deniz savaşlarında avantaj sağladı. Ayrıca Mora’daki kalelerin alınması, Osmanlı’nın Batı Akdeniz’e açılmasının ilk adımı oldu. Bu dönemde Osmanlı gemileri ilk kez Batı Akdeniz kıyılarına kadar ulaştı, hatta İspanya’daki Müslüman ve Yahudilerin Osmanlı topraklarına taşınmasında rol oynadı. Yani bu savaş sadece askerî değil, aynı zamanda insani ve diplomatik sonuçlar da doğurdu.
Genel olarak Osmanlı–Venedik Savaşı, II. Bayezid’in en büyük askerî başarısıdır. Kara seferlerinde fazla başarı göstermeyen Bayezid, denizlerde Osmanlı’nın gücünü artırarak Osmanlı İmparatorluğu’nun gelecekte bir “Akdeniz imparatorluğu” hâline gelmesinin yolunu açtı.
Şehzade Selim’in Eflak Seferi (1507)
Henüz tahta çıkmamış olan Şehzade Selim, Rumeli’de sancakbeyiyken kendi inisiyatifiyle Eflak üzerine sefer düzenledi. Bu, Osmanlı merkezinden izin alınmadan yapılmış bir harekâttı. Selim’in ordusu Tuna’yı geçerek Eflak topraklarına girdi, bazı kaleleri yağmaladı ve Eflak beyini Osmanlı’ya bağlılığını tazelemeye zorladı. Askerî bakımdan başarılı olan bu sefer, siyasî açıdan önemliydi çünkü Selim’in bağımsız ve sert kişiliğini ortaya koydu. Ayrıca Bayezid ile Selim arasındaki gerginliği artırdı.
Şahkulu Baba Tekeli İsyanı (1511)
Anadolu’da çıkan en büyük ayaklanmalardan biridir. Şahkulu, Antalya-Teke yöresinde yaşayan karizmatik bir şeyhti. Safevîler’in etkisiyle kendini “mehdi” ilan etti ve etrafında on binlerce mürid topladı. Osmanlı vergi politikalarından memnun olmayan Türkmenler de bu harekete katıldılar.
İsyancılar kısa sürede Konya ve çevresine yayıldılar. Osmanlı kuvvetleriyle girdikleri birçok çatışmada başarı sağladılar. Yeniçeriler ve sancak beylerinin gönderdiği birlikler ağır kayıplar verdi. Şahkulu’nun kuvvetleri Anadolu’nun önemli bölgelerinde Osmanlı otoritesini sarsacak boyuta ulaştı. Ancak sonunda Osmanlı kuvvetleri üstünlük sağladı ve Şahkulu öldürüldü. İsyan böylece bastırıldı, fakat Osmanlı için büyük bir uyarı oldu. Bu hareket, Anadolu’daki Safevî etkisinin ve mezhep temelli huzursuzluğun ne denli ciddi bir tehlike olduğunu gözler önüne serdi.
Çorlu Muharebesi (3 Nisan 1512)
Bayezid’in son yıllarında şehzadeler arasındaki rekabet had safhaya ulaştı. Şehzade Ahmed, babasının desteğini alırken Şehzade Selim Rumeli’deki askerlerin ve Yeniçerilerin desteğini kazanmıştı. İki taraf Çorlu yakınlarında karşı karşıya geldi. Selim’in ordusu disiplinli ve savaşmaya hazırdı, ayrıca Yeniçerilerin desteği moral üstünlüğü sağlıyordu. Savaş Selim’in zaferiyle sonuçlandı. Bu zaferin ardından Yeniçerilerin de baskısıyla Bayezid tahttan feragat etmek zorunda kaldı. Böylece Osmanlı tahtı Selim’e geçti. Bu olay bir iç savaş niteliğinde olmasa da Osmanlı’daki veraset sorunlarının ne kadar yıkıcı sonuçlar doğurduğunu bir kez daha gösterdi.
2. Bayezid Döneminin Sonu
II. Bayezid’in saltanatının son yılları, şehzadeler arasındaki taht mücadelesiyle gölgelendi. Bayezid’in favorisi Şehzade Ahmed idi; ancak Yeniçeriler ve Rumeli askerleri Şehzade Selim’i destekliyordu. Selim, sert mizacı ve askerî tecrübesiyle öne çıkmış, kendi tarafına önemli bir güç toplamıştı. 1511’deki Şahkulu İsyanı, Anadolu’da büyük bir yıkıma yol açtı ve devletin otoritesini sarstı. Bu isyan, aynı zamanda Bayezid’in yaşlanmış ve yorgun kişiliğini daha da pasif bir konuma sürükledi.
1512’de Şehzade Selim, Çorlu yakınlarında babasının kuvvetlerini mağlup ederek üstünlük sağladı. Yeniçerilerin açık desteğini alan Selim, İstanbul’a yürüdü. Bayezid, artık tahtı koruyamayacağını anladı ve 24 Nisan 1512’de resmen tahttan feragat etti. Yerine oğlu Selim geçti.
Tahttan ayrıldıktan sonra Dimetoka’ya doğru yola çıkan Bayezid, yol üzerinde hastalanarak 26 Mayıs 1512’de vefat etti. Böylece Osmanlı tahtı, ihtiyatlı ve dindar bir padişah olan II. Bayezid’den, sert ve fetihçi bir hükümdar olacak olan Yavuz Sultan Selim’e geçti. Bu değişim, Osmanlı tarihinde “korumacı-sulhçu bir dönemden, yayılmacı ve sert bir döneme geçiş” olarak değerlendirilir.
.
1. Selim Dönemi (Yavuz Sultan Selim)
28 Eylül 2025 | Toplam Okunma: 798
Yavuz Sultan Selim (1512–1520), sekiz yıllık saltanatıyla Osmanlı’nın yönünü kalıcı biçimde değiştirdi. Tahta çıkar çıkmaz kardeşlerini bertaraf ederek iç karışıklığı bitirdi, Anadolu’daki Kızılbaş isyanlarını bastırdı. 1514’teki Çaldıran Seferi’nde Safevîleri mağlup ederek Doğu Anadolu’yu Osmanlı hâkimiyetine kattı. Ardından 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye savaşlarıyla Memlükler’i yenerek Suriye, Filistin ve Mısır’ı fethetti. Bu zaferlerle Mekke, Medine ve Kudüs Osmanlı’ya geçti; Abbâsî halifeliği Osmanlı padişahlarına devredildi. Yavuz, sert mizacıyla tanınsa da Osmanlı’yı bölgesel devletten İslam dünyasının liderine dönüştürdü.
II. Bayezid’in uzun ve temkinli saltanatının ardından Osmanlı’da yeni bir dönemin kapısı aralanmıştı. Fatih Sultan Mehmed’in fetihçi ruhunu özleyen askerî sınıf ve yeniçeriler, devletin durgunluğundan rahatsızdı. Doğuda ise Şah İsmail’in kurduğu Safevîler Anadolu’daki Kızılbaş toplulukları üzerinden Osmanlı düzenini tehdit ediyordu. Bayezid’in Şehzade Ahmed’i tahta hazırlaması ve onu desteklemesi dengeleri daha da gerginleştirdi. Bu ortamda en savaşçı şehzade olarak öne çıkan Selim, yeniçerilerin desteğiyle tahta çıktı.
Selim’in iktidarını sağlamlaştırması için önce kardeş meselesini çözmesi gerekiyordu. Şehzade Ahmed ve Şehzade Korkut ortadan kaldırıldı ve böylece Osmanlı tahtı üzerindeki tüm hak iddiaları sona erdi. Yeniçerilerin desteğini alan Yavuz, onlara cülus bahşişi vererek memnuniyetlerini sağladı, ancak otoritesini zedelemeyecek dengeli bir yaklaşım benimsedi. Devlet işlerinde en büyük yardımcısı Sadrazam Pîri Mehmed Paşa oldu; onun tecrübesiyle devlet mekanizması düzene girdi.
Tokat, Amasya ve çevresinde çıkan Kızılbaş isyanları sert biçimde bastırıldı. Anadolu beylerbeylerine geniş yetkiler verilerek Osmanlı otoritesi güçlendirildi. Devlete bağlı kalan Türkmen beyleri çeşitli ödüllerle teşvik edildi; böylece hem bağlılıkları arttı hem de Osmanlı’nın doğudaki nüfuzu sağlamlaştı. Bunun yanında geniş kapsamlı bir nüfus sayımı yapılarak Kızılbaş nüfusunun yoğunluğu ve etkisi tespit edildi. Böylece ileride çıkabilecek ayaklanmalara karşı önceden hazırlıklı olunmuş oldu.
Bütün bu hazırlıklar aslında büyük bir hesaplaşmanın ön aşamasıydı. Yavuz, Safevî tehdidinin yalnızca Osmanlı’nın doğu sınırlarını değil Anadolu’nun iç düzenini de sarstığını görüyordu. Şah İsmail’in etkisi her geçen gün artıyor, Kızılbaş propagandası Anadolu’daki huzuru bozmaya devam ediyordu. Yavuz Sultan Selim’in sert mizacı ve stratejik bakışı, bu tehlikeyi kökten çözmeyi hedefliyordu. 1514 yılına gelindiğinde Osmanlı ordusu tarihe damga vuracak olan Çaldıran Seferi için hazırlıklarını tamamlamıştı.
Çaldıran Seferi (23 Ağustos 1514)
Yavuz Sultan Selim’in tahta çıkışından sonra önceliği Anadolu’da düzeni sağlamak ve Safevî tehdidini ortadan kaldırmaktı. Şah İsmail’in Anadolu’daki Kızılbaş toplulukları üzerinde yürüttüğü propaganda, Osmanlı için yalnızca mezhepsel değil aynı zamanda siyasî bir tehlikeydi. Devlet otoritesine başkaldıran gruplar, Osmanlı’nın merkezî yapısını zayıflatıyor ve doğu sınırlarını kırılgan hale getiriyordu. Selim, bu tehdidi ortadan kaldırmak için büyük bir sefere karar verdi.
Seferin hazırlıkları oldukça dikkatli ve kapsamlı yapıldı. Öncelikle Anadolu’daki asayişin sağlanması gerekiyordu. Kızılbaş isyanları bastırıldı, Anadolu beylerbeyleri yetkilerini pekiştirdi ve devlete bağlı kalan Türkmen beylerinin desteği alındı. Ardından Osmanlı ordusunun iaşesi ve ikmal hatları için planlama yapıldı. Selim, sefere çıkmadan önce lojistiği sağlamlaştırarak ordunun zor şartlar altında da hareket edebilmesini güvence altına aldı. Bu yaklaşım, onun yalnızca cesur bir komutan değil aynı zamanda titiz bir stratejist olduğunu gösterir.
1514 yazında Osmanlı ordusu sefere çıktı. Selim’in ordusu yaklaşık 100 bin kişiden oluşuyordu; buna karşılık Şah İsmail’in ordusu sayıca daha azdı ama süvari birlikleri oldukça güçlüydü. Osmanlı ordusu yola çıktığında askerlerin karşılaştığı en büyük zorluklardan biri coğrafyaydı. Doğu Anadolu’nun sert iklimi ve dağlık arazisi hem ordunun ilerleyişini yavaşlatıyor hem de iaşe sorunlarını artırıyordu. Asker arasında hoşnutsuzluk yükseldi, hatta zaman zaman isyan eğilimleri ortaya çıktı. Ancak Selim’in sert otoritesi sayesinde ordu disiplinini korudu ve sefer devam etti.
Osmanlı ordusu Erzincan üzerinden ilerleyerek Çaldıran Ovası’na ulaştığında iki taraf karşı karşıya geldi. 23 Ağustos 1514’te gerçekleşen Çaldıran Savaşı Osmanlı tarihinde bir dönüm noktasıdır. Osmanlı ordusu, ateşli silahların ve topların etkin kullanımı sayesinde üstünlük sağladı. Safevî ordusu ise daha çok hafif süvari birliklerine dayanıyordu ve Osmanlı’nın ateş gücü karşısında zor durumda kaldı. Savaşın seyrini belirleyen en önemli unsur Osmanlı toplarının etkisi oldu. Safevî süvarileri Osmanlı hatlarına saldırıya geçtiğinde topların açtığı ateşle ağır kayıplar verdiler.
Şah İsmail savaşa bizzat katıldı ancak aldığı yaralar nedeniyle savaş alanını terk etmek zorunda kaldı. Osmanlı ordusu kesin bir zafer kazandı. Bu zafer yalnızca askerî bir başarı değil aynı zamanda siyasî ve ideolojik bir dönüm noktasıydı. Osmanlı, doğuda Safevî tehdidini kırarak Anadolu’daki hâkimiyetini sağlamlaştırdı. Ayrıca bu zafer, Osmanlı’nın bölgede mezhepsel üstünlüğünü de pekiştirdi; Sünnî İslam anlayışı devletin resmi politikası olarak daha da güçlendi.
Savaşın ardından Osmanlı ordusu Tebriz’e girdi. Tebriz o dönemde bölgenin en önemli kültür ve ticaret merkezlerinden biriydi. Selim, şehri kısa süreliğine Osmanlı topraklarına kattı, fakat ordunun iaşe sıkıntısı ve askerlerin memnuniyetsizliği nedeniyle burada uzun süre kalınamadı. Tebriz’de önemli sanat eserleri ve zanaatkârlar İstanbul’a getirildi. Bu durum Osmanlı kültürüne büyük katkılar sağladı. Özellikle halı, kumaş ve çini sanatında Osmanlı’nın daha sonra gelişme göstermesinde Tebriz’den getirilen ustaların payı büyüktür.
Çaldıran Seferi’nin sonuçları yalnızca kısa vadeli değildi. Bu seferle birlikte Osmanlı-Safevî sınırı belirginleşmeye başladı. Doğu Anadolu’nun büyük kısmı Osmanlı hâkimiyetine geçti ve bölgede uzun süreli bir istikrar sağlandı. Ayrıca bu zafer Osmanlı ordusunun ateşli silahlarla donanmasının ne kadar önemli olduğunu bir kez daha ortaya koydu. Safevîler, süvari gücüne güvenerek Osmanlı karşısında başarılı olamamış, yeni savaş teknolojileri karşısında geri kalmışlardı.
Çaldıran Zaferi Osmanlı için yalnızca bir savaşın kazanılması değildi, aynı zamanda doğuda kalıcı bir hâkimiyetin başlangıcıydı. 1514’ten sonra Osmanlı, Doğu Anadolu’da güçlü bir şekilde varlık göstermeye başladı. Tebriz’in kısa süreli işgali ve ardından Osmanlı ordusunun geri çekilmesi ilk bakışta kalıcı bir fetih gibi görünmese de aslında Anadolu’nun doğusunda dengeleri Osmanlı lehine kesin biçimde değiştirdi.
Yavuz Sultan Selim’in savaştan sonra ilk işi, Osmanlı hâkimiyetini Anadolu’nun doğusuna yaymak oldu. Erzincan, Erzurum, Bayburt ve çevresindeki kaleler birbiri ardına Osmanlı’nın eline geçti. Bölgedeki birçok Türkmen beyliği, Osmanlı’nın gücünü görerek kendiliğinden Osmanlı’ya bağlandı. Bu gelişmeler, doğuda Osmanlı-Safevî sınırının yavaş yavaş şekillenmeye başlamasına yol açtı.
Çaldıran sonrasında en önemli meselelerden biri Dulkadiroğulları beyliğinin durumuydu. Dulkadiroğulları uzun süredir Osmanlı ile Memlükler arasında sıkışmış bir tampon devlet gibi varlığını sürdürüyordu. Çaldıran Zaferi’nden sonra Osmanlı’nın doğudaki etkisi artınca bu beylik de Osmanlı hâkimiyetine katıldı. 1515’te yapılan Turnadağ Savaşı, Dulkadiroğulları meselesini kesin olarak çözdü. Böylece Osmanlı, Anadolu’daki son büyük Türkmen beyliğini de ortadan kaldırmış oldu. Bu gelişme yalnızca Osmanlı topraklarının genişlemesi değil, aynı zamanda Anadolu’nun siyasi birliğinin tamamlanması anlamına geliyordu.
Doğu Anadolu’nun Osmanlı’ya katılması ekonomik açıdan da büyük önem taşıyordu. Bölge, İpek Yolu’nun Anadolu’ya giriş noktasıydı. Tebriz üzerinden gelen ticaret yolları Osmanlı kontrolüne geçince Osmanlı hem doğu ticaretinde hem de Akdeniz limanlarına ulaşımda önemli bir avantaj elde etti. Bu durum Osmanlı’nın sadece siyasi değil ekonomik gücünü de pekiştirdi.
Çaldıran Seferi’nin ardından Osmanlı-Safevî sınırında kesin bir barış sağlanmadı. Ancak Safevîler ağır bir darbe yemişti ve uzun süre Osmanlı’ya karşı doğrudan saldırıya geçemediler. Osmanlı ise doğudaki üstünlüğünü kullanarak yönünü güneye, Memlükler üzerine çevirdi. Böylece Osmanlı’nın fetih politikası yeni bir aşamaya girmiş oldu.
Osmanlı-Memlük Mücadelesi ve Mısır Seferi (1516–1517)
Çaldıran Zaferi Osmanlı’nın doğudaki hâkimiyetini sağlamlaştırmış, Dulkadiroğulları’nın Osmanlı topraklarına katılmasıyla Anadolu’nun siyasi birliği tamamlanmıştı. Bundan sonra Yavuz Sultan Selim’in gözünü diktiği hedef Memlükler oldu. Osmanlı ile Memlükler arasındaki ilişkiler uzun zamandır gergindi. İki devlet de İslam dünyasında liderlik iddiası taşıyor, özellikle de Mekke ve Medine’nin kutsal toprakları üzerinde söz sahibi olmak istiyordu. Ayrıca Memlükler, Safevîlerle yakın ilişki içindeydi; bu da Osmanlı açısından stratejik bir tehdit oluşturuyordu.
Yavuz Sultan Selim, Memlükler üzerine yürümeye karar verdiğinde hem siyasi hem de ideolojik açıdan elini güçlendirmişti. Safevîlere karşı kazandığı zafer sayesinde Anadolu’daki Sünnî nüfusun desteğini kazanmış, doğuda güçlü bir Osmanlı varlığı oluşturmuştu. Memlükler ise kendi içinde zayıflamış, uzun süredir süren iç çekişmeler nedeniyle eski kudretini kaybetmişti.
1516 yazında Osmanlı ordusu Suriye üzerine yürüyüşe geçti. Yol boyunca Osmanlı’ya katılan yerel unsurlar sayesinde ordu daha da güçlendi. 24 Ağustos 1516’da Halep yakınlarındaki Mercidabık Ovası’nda Osmanlı ve Memlük orduları karşı karşıya geldi. Osmanlı ordusu güçlü topçusu ve disiplinli düzeniyle kısa sürede üstünlük sağladı. Memlüklerin geleneksel süvari gücü, tıpkı Çaldıran’da Safevîler gibi Osmanlı topları karşısında etkisiz kaldı. Memlük Sultanı Kansu Gavri savaş meydanında hayatını kaybetti ve bu savaş Osmanlı’ya Suriye kapılarını açtı.
Mercidabık zaferinin ardından Osmanlı ordusu Şam’a girdi. Şam halkı Osmanlı’yı büyük ölçüde memnuniyetle karşıladı, çünkü Memlük yönetiminden bıkan şehir halkı yeni bir idareyi tercih ediyordu. Selim burada hem siyasi otoritesini pekiştirdi hem de İslam dünyasında Osmanlı’nın liderlik iddiasını güçlendirdi. Şam’da kaldığı süre boyunca halkın desteğini kazanmak için dini ve sosyal politikalar yürütüldü, camiler ve medreseler üzerinden Osmanlı otoritesi yerleştirildi.
1517 yılı başlarında Osmanlı ordusu Mısır’a yöneldi. Bu sefer çok daha zorlu olacaktı çünkü Memlükler, Kahire yakınlarında Osmanlı’ya karşı son bir direniş hazırlığı yapmıştı. 22 Ocak 1517’de Kahire’nin kuzeyindeki Ridaniye’de iki ordu karşı karşıya geldi. Yine Osmanlı’nın topçusu savaşın kaderini belirledi. Memlük ordusu büyük kayıplar verdi ve Osmanlı kesin bir zafer kazandı. Bu zaferle birlikte Kahire Osmanlı’nın eline geçti.
Yavuz Sultan Selim, Kahire’ye girdiğinde Osmanlı artık yalnızca Anadolu ve Balkanların değil, aynı zamanda Arap coğrafyasının da hâkimi olmuştu. Mısır’ın fethi Osmanlı’ya çok büyük ekonomik kazanç sağladı. Nil deltası ve Kızıldeniz ticareti Osmanlı kontrolüne girdi. Ayrıca Mekke ve Medine’nin idaresi de Osmanlı’ya geçti.
Mısır Seferi’nin en önemli sonucu hilafetin Osmanlı’ya geçmesiydi. Memlükler, Abbâsî halifesini sembolik olarak koruyordu. Kahire’nin alınmasından sonra Halife III. Mütevekkil, hilafet yetkilerini Yavuz Sultan Selim’e devretti. Böylece Osmanlı padişahları yalnızca bir imparatorluk hükümdarı değil aynı zamanda bütün Müslümanların dini lideri haline geldi. Bu olay, Osmanlı’nın İslam dünyasında üstünlüğünü ilan ettiği tarihsel bir dönemeçtir.
Mısır’ın fethiyle Osmanlı, hem doğuda hem güneyde en büyük rakiplerini saf dışı bırakmış oldu. Safevîler ağır bir darbe almış, Memlükler ise tamamen ortadan kaldırılmıştı. Yavuz Sultan Selim’in kısa süren hükümdarlığı sırasında Osmanlı toprakları olağanüstü biçimde genişlemiş, devletin siyasi ve dini rolü köklü şekilde değişmişti.
Hilafetin Osmanlı’ya Geçişi
Ridaniye zaferinden sonra Kahire Osmanlı hâkimiyetine girdiğinde, yalnızca siyasi bir dönüşüm yaşanmadı; İslam dünyasının dini liderliği de el değiştirdi. Abbâsî soyundan gelen ve Memlüklerin koruması altında Kahire’de yaşayan Halife III. Mütevekkil, hilafet yetkilerini Yavuz Sultan Selim’e devretti. Bu devir, sembolik olarak gerçekleşse de sonuçları son derece büyüktü. Artık Osmanlı padişahı yalnızca bir imparatorluğun hükümdarı değil, aynı zamanda İslam dünyasının halifesiydi.
Hilafetin Osmanlı’ya geçmesiyle birlikte Mekke, Medine ve Kudüs üzerindeki hâkimiyet Osmanlı’ya geçti. Yavuz Sultan Selim, bu şehirleri yalnızca siyasi merkezler olarak değil, bütün Müslümanların kalbi sayıyordu. Mekke ve Medine’nin korunması, Osmanlı sultanlarının en büyük görevlerinden biri haline geldi. Bundan sonra Osmanlı padişahları, “Hâdimü’l-Haremeyn” yani “Mekke ve Medine’nin hizmetkârı” unvanını taşımaya başladılar. Bu unvan, Osmanlı hükümdarlarının İslam dünyasında dini meşruiyetini güçlendirdi.
Kutsal şehirlerin Osmanlı idaresine geçmesi aynı zamanda Osmanlı’nın uluslararası konumunu da değiştirdi. Arap dünyasının büyük kısmı Osmanlı’ya bağlandı ve Osmanlı, İslam dünyasında rakipsiz bir güç haline geldi. Siyasi sınırların ötesinde dini bir otorite de sağlanmış oldu.
Yavuz Sultan Selim Döneminde Osmanlı'nın Yapısal Değişimi
Mısır’ın fethi Osmanlı için muazzam ekonomik getiriler sağladı. Nil havzasının verimli toprakları, Osmanlı’nın gıda üretiminde büyük bir katkı sundu. Ayrıca Kızıldeniz ve Hint Okyanusu ticareti üzerinde Osmanlı denetimi başladı. Bu durum, özellikle baharat ticareti açısından çok önemliydi. Avrupalı devletlerin Ümit Burnu üzerinden yeni yollar aramasına rağmen, Osmanlı hâlâ Akdeniz ve Orta Doğu ticaretinde en güçlü aktör konumundaydı.
Mısır hazinesi de Osmanlı’ya geçti. Kahire’nin zenginliği İstanbul’a taşındı, bu da devletin mali yapısını kuvvetlendirdi. Ayrıca Mısır üzerinden gelen vergiler, Osmanlı hazinesinin sürekli gelir kaynaklarından biri haline geldi. Bu ekonomik güç, ilerleyen yıllarda Kanuni Sultan Süleyman döneminin ihtişamına zemin hazırladı.
Yavuz Sultan Selim yalnızca fetihlerle değil, yaptığı idari düzenlemelerle de Osmanlı’yı köklü biçimde dönüştürdü. Doğu Anadolu’da Osmanlı hâkimiyetini pekiştirmek için eyalet sistemi kuruldu. Erzurum, Diyarbakır ve Şam gibi bölgeler beylerbeylik haline getirildi. Böylece merkezden gelen emirlerin uygulanması kolaylaştı ve taşra idaresi disiplin altına alındı.
Mısır’da ise özel bir yönetim şekli geliştirildi. Memlük ileri gelenleri tamamen ortadan kaldırılmadı, bir kısmı Osmanlı idaresine entegre edildi. Böylece yerel düzen korunurken Osmanlı otoritesi de tesis edildi. Bu yaklaşım, Yavuz’un pragmatik ve esnek yönetim anlayışını gösterir. Fethedilen bölgelerde sert bir asimilasyon yerine, mevcut düzenle Osmanlı sistemi uyumlu hale getirilmeye çalışıldı.
Yavuz Sultan Selim’in dönemi mezhepsel çatışmalarla şekillenmişti. Safevîler Şiiliği yayarken Osmanlı, Sünnîliği devletin temel dayanağı haline getirdi. Hilafetin Osmanlı’ya geçmesi bu durumu daha da pekiştirdi. Artık Osmanlı, yalnızca siyasi değil dini liderlik de iddia edebiliyordu. Ulema sınıfı devlet işlerinde daha etkin hale geldi, medreseler aracılığıyla Sünnî İslam öğretisi güçlendirildi.
Tebriz’den getirilen sanatçılar ve zanaatkârlar Osmanlı kültürüne büyük katkılar sağladı. İstanbul’da dokumacılık, çinicilik ve hat sanatı önemli ölçüde gelişti. Mısır’dan gelen bilim insanları ve alimler Osmanlı ilim hayatını zenginleştirdi. Böylece Yavuz’un seferleri yalnızca toprak genişlemesine değil, kültürel bir dönüşüme de yol açtı
.
1. Süleyman Dönemi (Kanuni Sultan Süleyman)
30 Eylül 2025 | Toplam Okunma: 1,119
Kanuni Sultan Süleyman, Osmanlı İmparatorluğu’nun altın çağını yaşatan en güçlü padişahtır. 1520–1566 yılları arasında Belgrad, Rodos, Mohaç, Preveze ve Zigetvar seferleriyle Osmanlı’yı üç kıtaya yaymış, hukuk düzenlemeleriyle Kanuni unvanını kazanmıştır. Avrupa’da Muhteşem Türk olarak anılan Süleyman, Hürrem Sultan, şehzade trajedileri ve adalet anlayışıyla dünya tarihine damga vurmuştur.
Kanuni Sultan Süleyman, 27 Nisan 1494 tarihinde Trabzon’da dünyaya geldi. Babası Yavuz Sultan Selim, annesi ise Hafsa Sultan’dır. Çocukluğunu Trabzon’da geçiren Süleyman, burada iyi bir eğitim aldı. Küçük yaşta devlet yönetimine ilgi göstermeye başlamış, medrese dersleriyle birlikte askerî eğitim de görmüştür. Şehzadeliği sırasında Kırım, Kefe ve Manisa sancakbeyliklerinde görev yaparak hem idari hem de askeri tecrübe kazanmıştır.
Yavuz Sultan Selim’in 22 Eylül 1520’de Çorlu yakınlarında vefat etmesi üzerine, Osmanlı tahtı Süleyman’a geçti. Henüz 26 yaşında padişah olduğunda, Osmanlı tahtına genç ve enerjik bir hükümdar oturmuş oldu. Tahta çıkışı, devlet içinde ciddi bir karışıklığa yol açmadı çünkü Yavuz Sultan Selim, tahtı sağlam bir zeminde bırakmıştı. Bununla birlikte yeni padişahın nasıl bir siyaset izleyeceği, Avrupa’da ve doğuda dikkatle takip ediliyordu.
Süleyman, tahta geçtiğinde ilk iş olarak adalet ve merhametle anılmayı tercih etti. Babası Yavuz Sultan Selim sert ve disiplinli bir hükümdar olarak tanınmıştı. Süleyman ise tahta çıkar çıkmaz İstanbul’da mahkumların bir kısmını affetti, borç yüzünden hapiste olanların serbest bırakılmasını sağladı. Bu tutum, onun halk arasında kısa sürede sevilmesine vesile oldu. Halk, yeni padişahın merhametli ve adaletli olacağına dair umutlandı.
Tahta çıkışının ardından devlet adamlarıyla yakın ilişki kurmaya özen gösterdi. Özellikle sadrazam Pîrî Mehmed Paşa’nın deneyiminden yararlanarak ilk yıllarını sağlam bir idari temel üzerinde kurdu. Yabancı devletler ise onun genç yaşını ve deneyimsizliğini bir fırsat olarak görüp Osmanlı topraklarına saldırmayı düşündüler. Ancak Kanuni, kısa sürede bu beklentilerin boş olduğunu kanıtlayacak büyük seferlere girişti.
Onun tahta çıkışı, Osmanlı tarihinde uzun ve görkemli bir saltanatın başlangıcı oldu. Daha ilk yıllarda Macaristan üzerine sefere çıkarak Avrupa devletlerine meydan okudu, doğuda Safevîlerle mücadeleye girişti ve denizlerde Osmanlı donanmasını güçlendirdi. Bu nedenle, Kanuni’nin tahta çıkışı yalnızca Osmanlı halkı için değil, dönemin bütün devletleri için yeni bir dönemin habercisi olarak algılandı.
Kanuni Sultan Süleyman, 1520 yılında tahta çıktığında Osmanlı Devleti zaten güçlü bir imparatorluktu. Ancak onun döneminde Osmanlı yalnızca genişlemekle kalmadı, aynı zamanda Avrupa, Asya ve Afrika’da siyasî dengeleri değiştiren bir güç haline geldi. Kanuni’nin saltanatında toplam 13 büyük sefer vardır. Bu seferler sayesinde Osmanlı İmparatorluğu üç kıtada en geniş sınırlarına ulaştı.
Belgrad Seferi (18 Mayıs 1521 – 29 Ağustos 1521)
Belgrad Seferi, Osmanlı Padişahı I. Süleyman’ın (Kanuni) tahta çıkışından kısa süre sonra düzenlediği ilk büyük askerî harekâttır. Belgrad, Osmanlı ile Macar Krallığı arasında stratejik bir sınır kalesiydi. Tuna ve Sava nehirlerinin birleştiği noktada bulunması sebebiyle Balkan içlerine ve Macar Ovası’na açılan kapının kilidi konumundaydı. Osmanlı açısından Belgrad’ın alınması, batı yönünde ilerleyişi kolaylaştırmak ve Habsburglarla mücadelede üstünlük sağlamak anlamına geliyordu. Aynı zamanda bu fetih, genç padişahın gücünü göstermesi bakımından da simgesel öneme sahipti.
Osmanlı ordusu 1521 yılı baharında sefer hazırlıklarını tamamladı. Padişahın çevresinde iki farklı görüş vardı: Kimileri önce küçük kalelerin ele geçirilmesini, ardından Belgrad’a yönelinmesini savunurken, Sadrazam Pîrî Mehmed Paşa doğrudan Belgrad’ın alınmasını öneriyordu. Hain Ahmed Paşa’nın fikriyle önce Šabac Kalesi alındı. Ardından Sava Nehri üzerine köprü kurulmak istendi, fakat nehir taşkınları sebebiyle zorluklar yaşandı. Zemun’un ele geçirilmesiyle Belgrad kuşatması için uygun bir üs elde edildi.
Kuşatma resmen 25 Haziran’da başladı. Osmanlı ordusu topçu ateşi, yoğun bombardıman ve duvarların altını oyan tünellerle savunmayı zayıflatmaya çalıştı. Savunucuların sayısı oldukça azdı; bazı kaynaklarda 700 kişi kadar oldukları yazılır. Buna rağmen zaman zaman kaleden çıkarak Osmanlı bataryalarına baskın yaptılar. Ağustos başında Osmanlı ordusu üç cepheden genel hücum başlattı ve dış kale ele geçirildi. İç kalenin direnişi daha uzun sürdü. 27 Ağustos’ta Nebojša Kulesi altındaki tünelin patlatılmasıyla surların bir kısmı çöktü ve savunma kırıldı. Kale komutanı Balázs Oláh teslim olduysa da kısa süre sonra öldürüldü. 29 Ağustos 1521’de Belgrad kesin olarak Osmanlıların eline geçti.
Osmanlı kuvvetlerinin sayısı konusunda kaynaklar farklıdır. Geleneksel kroniklerde 100.000’e yakın asker olduğu aktarılır, modern tarihçiler ise daha düşük sayılar verir. Komutanlar arasında Sultan Süleyman’ın yanı sıra Pîrî Mehmed Paşa, Ahmed Paşa, Mustafa Paşa ve Gazi Husrev Bey bulunuyordu. Savunmayı ise Balázs Oláh ve yerel komutanlar üstlendi.
Fetihle birlikte Osmanlı Balkanlarda büyük bir avantaj elde etti. Belgrad, batıya açılan bir üs haline geldi. Bu gelişme, birkaç yıl sonra 1526’daki Mohaç Meydan Muharebesi’ne giden yolu açtı. Macar Krallığı’nın gücü zayıfladı, Habsburgların bölgedeki etkisi arttı. Osmanlılar Belgrad’a kendi idari düzenlerini kurdu, halkın bir kısmını İstanbul’a göç ettirdi.
Belgrad Seferi, Kanuni Sultan Süleyman’ın ilk büyük zaferi olarak Osmanlı tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. Hem Osmanlı’nın batıya ilerleyişini kolaylaştırmış hem de Kanuni’nin “cihan padişahı” kimliğini pekiştiren ilk büyük askeri başarı olarak kayda geçmiştir.
Rodos Seferi (16 Haziran 1522 – 25 Aralık 1522)
Rodos Seferi, Osmanlı Padişahı Kanuni Sultan Süleyman’ın tahta çıktıktan sonra gerçekleştirdiği ikinci büyük seferdir. Bu seferin hedefi, Doğu Akdeniz’de stratejik öneme sahip Rodos Adası’nın Osmanlı topraklarına katılmasıydı. Rodos, Haçlı dünyasının ileri karakolu durumundaki Hospitalier (Rodos Şövalyeleri) tarafından kontrol ediliyordu. Ada, Ege Denizi’nin doğusunu ve özellikle Osmanlı’nın doğu ticaret yollarını tehdit eden korsan faaliyetlerinin merkezi hâline gelmişti. Osmanlı açısından Rodos’un alınması, deniz güvenliği ve Akdeniz hâkimiyeti için hayatiydi.
Osmanlı ordusu 16 Haziran 1522’de İstanbul’dan hareket etti. Seferde kara ve deniz kuvvetleri birlikte görev aldı. Donanma yaklaşık 400 gemiden oluşuyordu ve kara ordusunun sayısı farklı kaynaklara göre 60.000 ila 100.000 arasındaydı. Kuşatma hazırlıkları, topçu bataryaları ve lağım tünelleriyle desteklendi. Adanın en sağlam savunma noktası olan Rodos Kalesi’ne karşı yoğun topçu ateşi başlatıldı.
Rodos’un savunmasını yaklaşık 600 şövalye ile 5.000-6.000 civarında yerel Rum halkı ve paralı asker üstlenmişti. Başlarında Hospitalierlerin Büyük Üstadı Philippe Villiers de L’Isle-Adam bulunuyordu. Şövalyeler, kale surlarını güçlendirmiş, hendekler kazmış ve modern topçu saldırılarına karşı hazırlık yapmışlardı. Osmanlı saldırıları aylarca sürdü. Özellikle surların altına kazılan tüneller ve bu tünellerin patlatılmasıyla surların çökertilmesi kuşatmanın en etkili yöntemlerinden biri oldu. Ancak savunucular da karşı tüneller kazarak bu girişimlerin bir kısmını engellemeyi başardılar.
Kuşatma altı ay sürdü. Osmanlı ordusu sürekli topçu ateşi ve hücumlarla kaleyi zorladı. Savunucular açlık, hastalık ve yorgunlukla giderek zayıfladı. Sonunda Aralık 1522’de teslim şartları görüşülmeye başlandı. 20 Aralık’ta yapılan anlaşmaya göre, şövalyeler ve isteyen ada halkı mallarıyla birlikte adadan ayrılabilecek, kalanlara dinî özgürlük tanınacaktı. 25 Aralık 1522’de Rodos resmen Osmanlı topraklarına katıldı. Şövalyeler Malta’ya giderek yeni merkezlerini kurdular ve bundan sonra “Malta Şövalyeleri” olarak anıldılar.
Rodos’un fethi Osmanlı açısından çok önemli sonuçlar doğurdu. Öncelikle Doğu Akdeniz’de Osmanlı egemenliği sağlamlaşmış, Osmanlı deniz ticareti üzerindeki korsan tehdidi büyük ölçüde ortadan kalkmış oldu. Ayrıca Kanuni’nin Batı Akdeniz’e ve Avrupa içlerine yönelik seferlerinde güvenli bir deniz hattı elde edildi. Fetihle birlikte Rodos adası bir eyalet merkezi hâline getirildi, adada yaşayan Rum halkının büyük kısmı Osmanlı yönetimi altında hayatını sürdürmeye devam etti.
Bu fetih, Kanuni’nin askerî ve siyasi prestijini daha da artırdı. 1521’de Belgrad’ın, 1522’de Rodos’un alınmasıyla Osmanlı İmparatorluğu Balkanlar ve Akdeniz’de aynı anda güçlü bir hâkimiyet kurdu. Rodos Seferi, Osmanlı’nın deniz gücünü de kanıtlayan büyük bir askerî harekât olarak tarihe geçti.
Mohaç Meydan Muharebesi (29 Ağustos 1526)
Mohaç Meydan Muharebesi, 29 Ağustos 1526’da Osmanlı İmparatorluğu ile Macar Krallığı arasında yapılmış ve Osmanlı tarihinin en büyük zaferlerinden biri olarak kabul edilmiştir. Bu savaş, Kanuni Sultan Süleyman’ın batıya yönelik seferlerinin en önemlilerinden biridir ve Avrupa’daki güç dengelerini köklü biçimde değiştirmiştir.
Belgrad’ın 1521’de, Rodos’un ise 1522’de Osmanlı hâkimiyetine girmesinin ardından Osmanlı Devleti Balkanlar ve Doğu Akdeniz’de üstünlüğünü sağlamlaştırmıştı. Bu aşamadan sonra Kanuni’nin hedefi Orta Avrupa’ya açılan kapı olan Macaristan oldu. Macar Krallığı o dönemde iç karışıklıklar, zayıf merkezi otorite ve soylular arasındaki çekişmeler sebebiyle Osmanlı karşısında güçsüz durumdaydı. Ayrıca Habsburglarla yakınlaşmaları Osmanlı açısından bir tehdit olarak görülüyordu.
Kanuni Sultan Süleyman, 23 Nisan 1526’da İstanbul’dan büyük bir orduyla sefere çıktı. Osmanlı ordusunun sayısı kaynaklara göre 60.000 ila 100.000 arasında değişmekteydi. Orduda yeniçeriler, sipahiler, tımarlı sipahiler, topçular ve güçlü bir topçu parkı vardı. Donanma da lojistik destek sağlıyordu. Macar ordusu ise Kral II. Lajos’un komutasında yaklaşık 25.000 – 30.000 kişiden oluşuyordu. Macar kuvvetlerinin büyük kısmı ağır zırhlı süvarilerden meydana gelmişti.
Savaş, Macaristan’ın güneyinde, Mohaç Ovası’nda gerçekleşti. Osmanlı ordusu geniş ovada klasik “kanatlara yerleştirilmiş hafif süvari, merkezde yeniçeriler ve toplar” düzenini aldı. Osmanlı taktiği, düşmanı merkeze çekip yıpratmak ve ardından kanatlardan çevirerek yok etmek üzerine kuruluydu. Macar ordusu ise hızlı bir saldırıyla Osmanlı merkezini dağıtmayı planladı.
29 Ağustos günü Macar süvarileri şiddetle Osmanlı merkezine hücum etti. Ancak Osmanlı topları ve yeniçerilerin tüfek ateşi saldırıyı durdurdu. Ardından Osmanlı kanatları ileri atıldı ve Macar ordusu çembere alındı. Kısa sürede Macar kuvvetleri büyük bir bozguna uğradı. Kral II. Lajos, savaş alanından kaçmaya çalışırken bataklıkta atıyla birlikte boğularak öldü.
Savaş yaklaşık iki saat gibi kısa bir sürede Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Macar ordusunun büyük kısmı yok edildi, soyluların ve kilise adamlarının çoğu savaşta hayatını kaybetti. Bu yenilgiyle Macaristan bağımsız bir krallık olmaktan çıktı. Ülke toprakları kısa süre içinde Osmanlı ve Habsburglar arasında bölüşüldü. Orta Macaristan Osmanlı yönetimine geçti, batı ve kuzey bölgeler Habsburglara kaldı, doğuda ise Erdel Prensliği ortaya çıktı.
Mohaç Meydan Muharebesi, Osmanlı İmparatorluğu’nun Orta Avrupa’daki hâkimiyetini başlatan dönüm noktası oldu. Bu zaferle Osmanlı, Avrupa siyasetinde en güçlü aktör hâline geldi. Ayrıca savaş, Osmanlı askerî teşkilatının disiplinini, topçu ve tüfek kullanımındaki üstünlüğünü açıkça ortaya koydu. Avrupa tarihinde ise “Mohaç Felaketi” olarak anıldı ve Macaristan’ın Osmanlı hâkimiyetine girmesi, bölgenin kaderini üç yüzyıl boyunca değiştirdi.
I. Viyana Kuşatması (27 Eylül 1529 – 14 Ekim 1529)
I. Viyana Kuşatması, Kanuni Sultan Süleyman’ın batıya yönelik seferlerinin en önemlilerinden biridir. Osmanlıların 1526’da Mohaç Meydan Muharebesi’nde Macar Krallığı’nı mağlup etmesinden sonra Macar tahtı üzerinde iki aday ortaya çıkmıştı: Osmanlı’nın desteklediği János Szapolyai ve Habsburg Hanedanı’ndan Arşidük Ferdinand. Bu ikili mücadele Osmanlı ile Habsburgları karşı karşıya getirdi. Süleyman, hem kendi nüfuzunu pekiştirmek hem de Avrupa’ya gözdağı vermek amacıyla 1529’da Viyana üzerine yürüdü.
Osmanlı ordusu 10 Mayıs 1529’da İstanbul’dan hareket etti. Ordunun sayısı farklı kaynaklarda 100.000 ile 120.000 arasında verilir. Yanında yaklaşık 300 top ve güçlü süvari birlikleri bulunuyordu. Tuna Nehri üzerinden Osmanlı donanması da lojistik destek sağladı. Yol boyunca Budin dâhil birçok kale Osmanlıların eline geçti. Ordunun ilerleyişi sırasında yağışlar ve bataklıklar yüzünden büyük zorluklar yaşandı; bu durum kuşatma için gerekli ağır topların Viyana önlerine zamanında ulaşmasını engelledi.
27 Eylül 1529’da Osmanlı ordusu Viyana önlerine geldi. Şehir surlarla çevriliydi ve Ferdinand’ın emriyle kalenin savunması güçlendirilmişti. Yaklaşık 20.000 civarında Habsburg askeri ve paralı asker savunmayı üstlenmişti. Osmanlı ordusu, kuşatma boyunca toplarla surları dövmeye çalıştı, tüneller kazdı ve hücumlar düzenledi. Ancak kalın surların dayanıklılığı, yağmurlar sebebiyle topçu ateşinin yeterince etkili olamaması ve savunucuların direnişi Osmanlıların ilerlemesini engelledi.
Osmanlılar birkaç kez genel hücum denediler, fakat başarıya ulaşamadılar. Uzayan kuşatma sırasında havaların soğuması, erzak sıkıntısı ve orduda başlayan huzursuzluk kuşatmanın kaldırılmasına yol açtı. 14 Ekim 1529’da Kanuni Sultan Süleyman kuşatmayı kaldırarak ordusunu geri çekti.
I. Viyana Kuşatması Osmanlı açısından başarısızlıkla sonuçlansa da Avrupa’da büyük bir yankı uyandırdı. Osmanlıların Viyana kapılarına kadar gelmesi, Avrupa devletlerini Habsburglar etrafında birleşmeye teşvik etti. Bu kuşatma aynı zamanda Osmanlıların batıya ilerleyişinin sınırlarını da göstermiş oldu. Buna rağmen Osmanlı, Orta Avrupa’daki üstünlüğünü korumayı sürdürdü ve Viyana, ilerleyen yüzyıllarda da Osmanlı-Habsburg rekabetinin sembolü haline geldi.
Alman Seferi (25 Nisan 1532 – 22 Eylül 1532)
1526’daki Mohaç Meydan Muharebesi ile Macar Krallığı Osmanlı hâkimiyetine girmiş, Osmanlı destekli János Szapolyai Macar kralı ilan edilmişti. Ancak Habsburg Hanedanı’ndan Ferdinand da Macar tahtında hak iddia ediyor ve Avusturya topraklarından saldırılar düzenliyordu. 1529’da Viyana kuşatması yapılmış, fakat sonuç alınamamıştı. 1532’de Süleyman, Ferdinand’ın direnişini kırmak ve Osmanlı’nın Orta Avrupa’daki üstünlüğünü göstermek için büyük bir sefer düzenlemeye karar verdi.
Osmanlı ordusu 25 Nisan 1532’de İstanbul’dan hareket etti. Kaynaklarda ordunun 100.000’den fazla asker ve 300’den fazla top ile sefere çıktığı belirtilir. Donanma da Ege ve Adriyatik üzerinden destek sağlıyordu. Osmanlı ordusunun hedefi başlangıçta yine Viyana olarak görünse de, sefer sırasında farklı bir gelişme yaşandı. Habsburglar, Osmanlı ordusunun önünü kesmek için hazırlıklar yapmıştı. Ferdinand’ın kardeşi, Kutsal Roma-Germen İmparatoru V. Karl (Şarlken) de Almanya içlerinden destek çağrıları yapıyordu. Ancak Avusturya ordusu Osmanlı ile açık alanda karşı karşıya gelmekten çekindi.
Seferin en önemli olayı, Güns (Kőszeg) Kuşatması oldu. Osmanlı ordusu 5 Ağustos’ta Avusturya’nın Kőszeg kasabasını kuşattı. Kalenin komutanı Nikola Jurišić, çok az sayıdaki askeriyle haftalarca direndi. Osmanlı ordusu şiddetli saldırılarla kaleyi düşürmeye çalıştı, ancak kale alınamadı. Bazı kaynaklarda kalenin sembolik bir teslim anlaşmasıyla Osmanlılara bırakıldığı, bazı kaynaklarda ise Osmanlıların kuşatmayı kaldırdığı belirtilir. Her durumda bu küçük kale, Osmanlı ordusunun ilerlemesini ciddi şekilde geciktirdi.
Bu gecikme nedeniyle Kanuni, Eylül ayına gelindiğinde Viyana’ya yürüme planından vazgeçti. Zorlu hava koşulları, erzak sıkıntısı ve Avusturya ordusunun geri çekilmeyip savunmaya hazırlanması Osmanlıları geri dönmeye zorladı. 22 Eylül 1532’de Osmanlı ordusu İstanbul’a dönüş yoluna geçti.
Alman Seferi doğrudan bir Osmanlı zaferiyle sonuçlanmadı, fakat Osmanlı gücünün büyüklüğünü ve Avrupa’da yarattığı etkiyi ortaya koydu. Açık meydan muharebesi yaşanmadı; Habsburg ordusu Osmanlı karşısına çıkmaya cesaret edemedi. Bunun sonucunda 1533’te Osmanlı ile Habsburglar arasında bir antlaşma yapıldı. Bu antlaşmaya göre Ferdinand, Osmanlı üstünlüğünü kabul ediyor, Macaristan üzerinde Osmanlı’nın hâkimiyetini tanıyor ve Osmanlı’ya yıllık vergi vermeyi kabul ediyordu.
Alman Seferi, Osmanlı-Habsburg mücadelesinin bir dönüm noktasıdır. Viyana’nın alınamaması Osmanlı’nın batıya ilerleyişini sınırlarken, buna rağmen Osmanlı’nın Avrupa’daki siyasi ve askerî nüfuzunu pekiştirdi. Aynı zamanda, Osmanlı diplomasisi ile askerî gücünün birlikte kullanıldığı önemli bir örnek olarak tarihe geçti.
Irakeyn Seferi (12 Mayıs 1534 – 4 Aralık 1534)
“Irakeyn” kelimesi “iki Irak” anlamına gelir ve seferin adını aldığı bölgeler Irak-ı Acem (Batı İran toprakları) ile Irak-ı Arap (Bağdat ve çevresi) bölgeleridir. Bu sefer, Osmanlı-Safevî mücadelesinin en kritik dönüm noktalarından biridir.
Seferin temel nedeni, Osmanlı ile Safevîler arasındaki siyasi ve mezhep temelli rekabetti. Safevî hükümdarı I. Tahmasb, Osmanlı sınırlarına saldırılar düzenliyor, Anadolu’daki Şii nüfusla bağlantılar kurarak Osmanlı otoritesini sarsmaya çalışıyordu. Ayrıca Osmanlı, doğu ticaret yollarını ve özellikle Bağdat üzerinden geçen güzergâhı güvence altına almak istiyordu. Bu şartlar Kanuni’yi doğuya büyük bir sefer düzenlemeye yöneltti.
Kanuni Sultan Süleyman 12 Mayıs 1534’te İstanbul’dan yola çıktı. Osmanlı ordusunun büyüklüğü hakkında farklı rakamlar verilmekle birlikte 100.000’den fazla asker ve güçlü bir topçu birliğiyle hareket edildiği kabul edilir. Osmanlı ordusu önce Anadolu içlerinden geçerek Tebriz’e yöneldi. Tebriz, Safevîlerin başkenti olmasına rağmen Osmanlı ordusu yaklaşınca Şah Tahmasb şehri terk etti. Böylece Osmanlılar ciddi bir direnişle karşılaşmadan Tebriz’e girdiler. Ancak Tahmasb, Osmanlı ordusunu doğrudan meydan savaşına çekmekten kaçındı ve geri çekilerek “yakıp yıkma” taktiği uyguladı; tarım alanlarını ve kaynakları tahrip ederek Osmanlı ordusunu zor durumda bırakmak istedi.
Kanuni, bu strateji karşısında doğrudan ilerlemeyi tercih etti ve ordusunu güney yönünde Irak-ı Arap bölgesine sürdü. Osmanlı ordusu 4 Aralık 1534’te Bağdat’a girdi. Halk Osmanlı hâkimiyetini kabul etti ve şehir kansız şekilde Osmanlı topraklarına katıldı. Kanuni, burada büyük bir coşkuyla karşılandı. Osmanlılar Bağdat’ta Hz. Ali’nin Kerbela’daki türbesi ile İmam-ı Azam Ebû Hanife’nin kabrini ziyaret ederek Sünnî dünyada büyük bir saygınlık kazandı.
Sefer sonucunda Irak-ı Arap (Bağdat ve çevresi) Osmanlı topraklarına katıldı. Böylece Osmanlılar, Basra Körfezi’ne kadar inerek stratejik bir üstünlük elde ettiler. Doğu ticaret yolları Osmanlı kontrolüne geçti, Osmanlı-Safevî sınırı daha da belirginleşti. Irak-ı Acem bölgesinde ise kesin bir hâkimiyet sağlanmadı; Safevîler bu bölgede varlıklarını sürdürdüler.
Irakeyn Seferi, Osmanlı-Safevî mücadelesinde Osmanlıların üstünlüğünü ortaya koydu. Bağdat’ın alınması Osmanlı açısından hem siyasi hem de dini bakımdan büyük önem taşıyordu. Sefer, 1555 Amasya Antlaşması’na giden sürecin de başlangıcı oldu. Bu antlaşmayla Osmanlı-Safevî sınırları kalıcı hâle geldi.
Sonuç olarak Irakeyn Seferi, Osmanlı’nın doğuda ulaştığı en büyük başarılarından biridir. Bu sefer ile Osmanlı İmparatorluğu, hem Orta Doğu’da hâkimiyetini genişletmiş hem de İslam dünyasında siyasi ve dini liderliğini pekiştirmiştir.
Preveze Deniz Zaferi (27 Eylül 1538)
Savaşın arka planında Osmanlıların Akdeniz’de artan etkinliği ve Habsburgların liderliğinde oluşturulan Haçlı ittifakı vardı. Osmanlı korsanları ve kaptanları özellikle Barbaros Hayreddin Paşa’nın öncülüğünde Akdeniz’de büyük başarılar kazanmış, Cezayir kıyılarında Osmanlı hâkimiyeti kurulmuştu. Bu durum, İspanya, Venedik ve Papalık başta olmak üzere Katolik dünyasında ciddi endişe yarattı. Papa III. Paulus’un çağrısıyla Osmanlılara karşı büyük bir Haçlı donanması oluşturuldu.
Haçlı donanması Andrea Doria’nın komutasındaydı ve yaklaşık 600 gemiden oluşuyordu. Osmanlı donanmasının başında ise Kaptan-ı Derya Barbaros Hayreddin Paşa vardı. Osmanlı filosu 120 kadırga civarındaydı, yani sayı bakımından rakiplerinin çok altındaydı. Ancak Osmanlı donanmasının manevra kabiliyeti yüksek, deneyimli leventlerle donatılmış ve savaş tecrübesi çok yüksekti.
Savaş, Preveze kıyıları önünde başladı. Andrea Doria, Osmanlı donanmasını açık denizde kuşatmaya çalıştı, fakat Barbaros Hayreddin Paşa kıyıların avantajını kullanarak donanmasını ustaca mevzilendirdi. Osmanlı kadırgaları, kürek gücüyle rüzgâra bağlı olan Haçlı gemilerinden çok daha hızlı hareket edebiliyordu. Bu sayede Osmanlılar, düşman gemilerinin kanatlarına yüklenerek onları dağıttı. Osmanlı topları ve çıkarma hücumlarıyla birçok Haçlı gemisi batırıldı veya ele geçirildi.
Savaşın sonunda Osmanlı donanması büyük bir zafer kazandı. Haçlı donanması ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kaldı. Bu zaferle birlikte Osmanlıların Akdeniz’deki üstünlüğü kesinleşti. Venedik Osmanlılarla barış yapmak zorunda kaldı ve 1540 yılında imzalanan antlaşmayla Osmanlı egemenliğini tanıdı.
Preveze Zaferi’nin en önemli sonucu, Akdeniz’in uzun yıllar boyunca Osmanlı hâkimiyetinde kalmasıdır. Osmanlı donanması bu tarihten sonra “Akdeniz’in hakimi” olarak anılmaya başlandı. Ayrıca Barbaros Hayreddin Paşa’nın denizcilik dehası Osmanlı tarihine geçti ve bu zafer, Türk denizcilik tarihinde bir dönüm noktası oldu.
Preveze Deniz Zaferi, Osmanlı İmparatorluğu’nun denizlerdeki gücünü en açık şekilde ortaya koymuş, Avrupa’daki Osmanlı korkusunu artırmış ve Akdeniz’in bir “Türk gölü” hâline gelmesini sağlamıştır.
Macaristan Seferi (23 Nisan 1541 – 29 Ağustos 1541)
Mohaç Meydan Muharebesi’nden sonra Osmanlı desteğiyle János Szapolyai Macar kralı ilan edilmiş, fakat Habsburg Hanedanı’ndan Ferdinand da taht üzerinde hak iddia etmişti. Bu ikilik, Osmanlı-Habsburg rekabetini sürekli alevlendirdi. 1540’ta Szapolyai ölünce ardında küçük yaşta oğlu II. János’u bıraktı. Annesi Isabella ve Osmanlı yanlısı Macar soyluları çocuğu kral ilan ettiler. Ancak Ferdinand bu durumu fırsat bilerek Macaristan’ın tamamını ele geçirmek amacıyla harekete geçti.
Kanuni Sultan Süleyman, Szapolyai’nin vasiyetine uygun olarak küçük János’un krallığını korumak ve Habsburglara gözdağı vermek amacıyla 1541 baharında İstanbul’dan sefere çıktı. Osmanlı ordusu 23 Nisan’da yola çıktı, Balkanları geçerek yaz aylarında Budin’e ulaştı. Bu sırada Habsburg kuvvetleri Budin’i kuşatmış durumdaydı. Osmanlı ordusunun yaklaşmakta olduğunu öğrenen Habsburglar, 21 Ağustos 1541’de şehri ele geçirmeye yönelik bir genel hücum düzenlediler. Ancak bu saldırı Osmanlı kuvvetleri ve Macar savunucular tarafından püskürtüldü.
Kanuni Sultan Süleyman 29 Ağustos 1541’de Budin’e girdi. O sırada küçük yaştaki Macar kralı János Sigismund’un tahtta kalmasının zorluğu ve Macaristan’daki karışıklıklar göz önünde bulundurularak stratejik bir karar alındı: Budin, doğrudan Osmanlı yönetimine bağlandı. Böylece Orta Macaristan Osmanlı eyaleti haline geldi ve Budin Beylerbeyliği kuruldu. Küçük János ise annesiyle birlikte Erdel’e (Transilvanya) gönderildi ve orada Osmanlı himayesinde hüküm sürmesine izin verildi.
Macaristan Seferi’nin sonuçları çok önemliydi. Orta Macaristan’ın Osmanlı toprağına katılması, Osmanlı-Habsburg mücadelesinde dengeyi Osmanlı lehine çevirdi. Budin’in Osmanlı eyaleti yapılmasıyla Osmanlılar Orta Avrupa’da kalıcı hâkimiyet kurdu. Erdel, Osmanlı himayesinde özerk bir prenslik olarak kaldı. Macaristan’ın batı ve kuzey bölgeleri ise Habsburgların kontrolünde bulunmaya devam etti. Böylece Macar toprakları üçlü bir bölünmeye uğradı: Orta Macaristan Osmanlı’ya, batı ve kuzey bölgeler Habsburglara, doğu bölgesi ise Osmanlı himayesindeki Erdel Prensliği’ne bağlı hale geldi.
Macaristan Seferi, Osmanlı İmparatorluğu’nun Orta Avrupa siyasetinde kalıcı bir güç olduğunu kanıtladı. Bu gelişme aynı zamanda Osmanlı-Habsburg rekabetinin yüzyıllar boyu sürecek yeni bir evresini başlattı. Budin’in alınması, Osmanlı tarihinin en kritik stratejik kazanımlarından biri olarak değerlendirilmektedir.
İran Seferi (9 Nisan 1548 – 1549)
1548-1549 İran Seferi, Osmanlı Padişahı Kanuni Sultan Süleyman’ın doğuda Safevîler üzerine düzenlediği ikinci büyük seferdir. Osmanlı tarihinde “İkinci İran Seferi” olarak da anılır. Bu seferin amacı, Osmanlı-Safevî sınırındaki karışıklıkları sona erdirmek, Safevîlerin Osmanlı hâkimiyetindeki topraklara saldırılarını durdurmak ve Anadolu’daki Şiî propagandasını etkisiz hale getirmekti.
Kanuni Sultan Süleyman, 9 Nisan 1548’de İstanbul’dan sefere çıktı. Osmanlı ordusu Anadolu üzerinden ilerleyerek Erzurum, Erzincan ve Bayburt üzerinden Doğu’ya yöneldi. Sefer sırasında Osmanlı kuvvetleri iki ana koldan hareket etti. Sadrazam Rüstem Paşa’nın komutasındaki bir grup Erzurum üzerinden Tebriz’e ilerledi. Diğer bir Osmanlı kuvveti ise Van Gölü çevresine yöneldi. Seferin önemli hedeflerinden biri Safevîlerin elinde bulunan Van Kalesi’ydi.
Tebriz, Osmanlı ordusu yaklaştığında Safevîler tarafından boşaltılmıştı. Şah I. Tahmasb, tıpkı 1534 Irakeyn Seferi’nde olduğu gibi, Osmanlı ordusuyla doğrudan meydan savaşına girmekten kaçındı. Safevîler, “yakıp yıkma” taktiği uygulayarak ekinleri ve ikmal yollarını tahrip ettiler. Bu sayede Osmanlı ordusunu zor durumda bırakmaya çalıştılar. Osmanlılar Tebriz’e girerek bir süre şehirde kaldılar, fakat erzak sıkıntısı yüzünden ordunun uzun süre burada kalması mümkün olmadı.
Seferin en önemli başarısı, 1548 yazında Van Kalesi’nin Osmanlı topraklarına katılması oldu. Bu kale, Osmanlıların doğuda stratejik bir üs elde etmesini sağladı. Ayrıca Nahçıvan ve çevresindeki bazı kaleler de Osmanlı hâkimiyetine geçti. Ancak Safevîlerin savaş stratejisi nedeniyle kesin bir meydan savaşı gerçekleşmedi ve büyük bir sonuç alınamadı. Osmanlı ordusu kış yaklaşınca Anadolu’ya geri döndü.
1548-1549 İran Seferi’nin genel sonucu, Osmanlıların doğuda stratejik noktaları ele geçirerek üstünlük sağlaması oldu. Van Kalesi’nin alınması, Osmanlıların bu bölgedeki varlığını kalıcı hâle getirdi. Ancak Safevîler doğrudan yenilgiye uğratılamadığı için Osmanlı-Safevî mücadelesi devam etti. Bu durum, 1555 yılında imzalanacak olan Amasya Antlaşması’na kadar süren uzun bir çekişmenin parçasıydı.
Bu sefer, Osmanlı-Safevî ilişkilerinde denge sağlayan bir adım oldu. Osmanlılar doğuda kalıcı üsler elde ettiler ve Safevîler üzerindeki askerî baskılarını artırdılar. Ancak sefer, Anadolu’daki lojistik sorunlar ve Safevîlerin uyguladığı yıpratma taktikleri yüzünden kesin bir zaferle sonuçlanmadı. Yine de Osmanlı tarihinin doğu siyasetinde önemli bir dönüm noktası olarak kabul edilmektedir.
Trablusgarp Seferi (15 Temmuz 1551 – 15 Ağustos 1551)
Trablusgarp Seferi, 15 Temmuz – 15 Ağustos 1551 tarihleri arasında Osmanlı İmparatorluğu tarafından düzenlenmiş ve Kuzey Afrika’daki Osmanlı hâkimiyetini pekiştiren önemli bir askerî harekâttır. Bu seferin hedefi, o dönemde Malta Şövalyeleri’nin elinde bulunan Trablusgarp’ı Osmanlı topraklarına katmak ve Akdeniz’deki Osmanlı hâkimiyetini genişletmekti.
Seferin arka planında Osmanlıların Akdeniz siyasetinde elde ettiği başarılar vardı. 1538’deki Preveze Deniz Zaferi ile Osmanlılar Doğu Akdeniz’de üstünlük kazanmış, Barbaros Hayreddin Paşa’nın faaliyetleriyle Kuzey Afrika kıyılarında güçlü bir varlık kurmuşlardı. Ancak Trablusgarp hâlen Malta Şövalyeleri’nin kontrolündeydi ve Osmanlı deniz ticareti ile Cezayir kıyılarını tehdit ediyordu. Kanuni Sultan Süleyman, bu kaleyi almak için harekete geçti.
Sefer Barbaros Hayreddin Paşa’nın ünlü denizcilerinden Turgut Reis’in önderliğinde yürütüldü. Osmanlı donanması, 15 Temmuz 1551’de Trablusgarp önlerine ulaştı. Yaklaşık 100 gemiden oluşan Osmanlı filosuna Sinan Paşa komuta ediyordu. Kuşatma karadan ve denizden eşzamanlı olarak başlatıldı. Malta Şövalyeleri, yerel halktan ve Avrupalı paralı askerlerden aldığı destekle kaleyi savunmaya çalıştı, ancak sayıca çok azdılar.
Osmanlı topçusu kaleyi yoğun bombardımana tuttu ve kısa sürede surlarda gedikler açıldı. Turgut Reis’in yönettiği çıkarma harekâtlarıyla kaleye saldırılar düzenlendi. Bir ay süren kuşatma sonunda, 15 Ağustos 1551’de Trablusgarp Osmanlıların eline geçti. Malta Şövalyeleri kaleyi terk etmek zorunda kaldı. Bu zaferden sonra Turgut Reis, Trablusgarp Beylerbeyi olarak görevlendirildi ve bölgeyi Osmanlı adına yönetti.
Seferin sonuçları oldukça önemliydi. Öncelikle Osmanlılar, Kuzey Afrika’daki hâkimiyet alanlarını genişletti ve Trablusgarp’ı kalıcı olarak imparatorluk topraklarına kattı. Bu fetihle birlikte Osmanlı egemenliği Cezayir’den Trablus’a kadar kesintisiz hale geldi. Ayrıca Trablusgarp, Osmanlı donanmasının Batı Akdeniz’deki faaliyetleri için stratejik bir üs oldu.
Trablusgarp Seferi, Osmanlı deniz gücünün zirvede olduğu dönemde gerçekleştirilen ve Akdeniz’de Osmanlı üstünlüğünü pekiştiren bir harekât olarak tarihe geçti. Bu sefer sayesinde Osmanlı, Malta Şövalyeleri’nin elindeki en önemli ileri karakollardan birini almış ve Akdeniz’deki siyasi dengelerde belirleyici bir rol üstlenmiştir.
Nahçıvan Seferi (29 Nisan 1554 – 1555)
Trablusgarp Seferi, 15 Temmuz – 15 Ağustos 1551 tarihleri arasında Osmanlı İmparatorluğu tarafından düzenlenmiş ve Kuzey Afrika’daki Osmanlı hâkimiyetini pekiştiren önemli bir askerî harekâttır. Bu seferin hedefi, o dönemde Malta Şövalyeleri’nin elinde bulunan Trablusgarp’ı Osmanlı topraklarına katmak ve Akdeniz’deki Osmanlı hâkimiyetini genişletmekti.
Seferin arka planında Osmanlıların Akdeniz siyasetinde elde ettiği başarılar vardı. 1538’deki Preveze Deniz Zaferi ile Osmanlılar Doğu Akdeniz’de üstünlük kazanmış, Barbaros Hayreddin Paşa’nın faaliyetleriyle Kuzey Afrika kıyılarında güçlü bir varlık kurmuşlardı. Ancak Trablusgarp hâlen Malta Şövalyeleri’nin kontrolündeydi ve Osmanlı deniz ticareti ile Cezayir kıyılarını tehdit ediyordu. Kanuni Sultan Süleyman, bu kaleyi almak için harekete geçti.
Sefer Barbaros Hayreddin Paşa’nın ünlü denizcilerinden Turgut Reis’in önderliğinde yürütüldü. Osmanlı donanması, 15 Temmuz 1551’de Trablusgarp önlerine ulaştı. Yaklaşık 100 gemiden oluşan Osmanlı filosuna Sinan Paşa komuta ediyordu. Kuşatma karadan ve denizden eşzamanlı olarak başlatıldı. Malta Şövalyeleri, yerel halktan ve Avrupalı paralı askerlerden aldığı destekle kaleyi savunmaya çalıştı, ancak sayıca çok azdılar.
Osmanlı topçusu kaleyi yoğun bombardımana tuttu ve kısa sürede surlarda gedikler açıldı. Turgut Reis’in yönettiği çıkarma harekâtlarıyla kaleye saldırılar düzenlendi. Bir ay süren kuşatma sonunda, 15 Ağustos 1551’de Trablusgarp Osmanlıların eline geçti. Malta Şövalyeleri kaleyi terk etmek zorunda kaldı. Bu zaferden sonra Turgut Reis, Trablusgarp Beylerbeyi olarak görevlendirildi ve bölgeyi Osmanlı adına yönetti.
Seferin sonuçları oldukça önemliydi. Öncelikle Osmanlılar, Kuzey Afrika’daki hâkimiyet alanlarını genişletti ve Trablusgarp’ı kalıcı olarak imparatorluk topraklarına kattı. Bu fetihle birlikte Osmanlı egemenliği Cezayir’den Trablus’a kadar kesintisiz hale geldi. Ayrıca Trablusgarp, Osmanlı donanmasının Batı Akdeniz’deki faaliyetleri için stratejik bir üs oldu.
Trablusgarp Seferi, Osmanlı deniz gücünün zirvede olduğu dönemde gerçekleştirilen ve Akdeniz’de Osmanlı üstünlüğünü pekiştiren bir harekât olarak tarihe geçti. Bu sefer sayesinde Osmanlı, Malta Şövalyeleri’nin elindeki en önemli ileri karakollardan birini almış ve Akdeniz’deki siyasi dengelerde belirleyici bir rol üstlenmiştir.
Zigetvar Seferi (1 Mayıs 1566 – 7 Eylül 1566)
Kanuni Sultan Süleyman, yaşlanmış ve sağlık sorunları artmış olmasına rağmen Osmanlı-Habsburg mücadelesinde kesin üstünlüğü göstermek için sefere çıkmaya karar verdi. Habsburglar, Osmanlı himayesindeki Erdel Prensliği üzerinde baskı kuruyor, sınır boylarında karışıklıklar çıkarıyorlardı. Bu nedenle Osmanlı ordusu 1 Mayıs 1566’da İstanbul’dan hareket etti. Ordunun sayısı yaklaşık 100.000 kişi, yanında 300’e yakın top bulunuyordu.
Seferin hedefi başlangıçta Viyana üzerine yürümek gibi görünse de, stratejik bir kale olan Zigetvar’ın alınması öncelikli hale geldi. Zigetvar Kalesi, Hırvat asıllı ünlü kumandan Miklós Zrínyi tarafından savunuluyordu. Kale, bataklıklarla çevrili, güçlü surları olan ve küçük ama dayanıklı bir garnizona sahipti.
Osmanlı ordusu 6 Ağustos 1566’da Zigetvar önlerine geldi. Kuşatma büyük bir kararlılıkla başlatıldı. Osmanlı topları kaleyi sürekli dövdü, surlarda büyük gedikler açıldı. Ancak savunucular dirençliydi ve her saldırıyı geri püskürttüler. Kuşatma yaklaşık bir ay sürdü. 6 Eylül 1566’da Osmanlı ordusu kaleye genel hücum düzenledi. Bu sırada kale savunucuları büyük kayıplar vererek geri çekildiler. Miklós Zrínyi, teslim olmayı reddetti; elinde kılıcıyla Osmanlı askerlerinin üzerine atıldı ve savaşarak öldü. 7 Eylül’de kale tamamen Osmanlıların eline geçti.
Seferin en dramatik olayı, Kanuni Sultan Süleyman’ın ölümüydü. Padişah, Zigetvar kuşatması sırasında ağır hastaydı ve 7 Eylül 1566’da, kalenin alınmasından hemen önce vefat etti. Bu durum ordunun moralini bozmasın diye Kanuni’nin ölümü gizlendi; cenazesi gizlice muhafaza edildi. Osmanlı tahtına II. Selim geçti.
Zigetvar Seferi’nin sonuçları stratejik açıdan önemliydi. Kale Osmanlı topraklarına katıldı ve Habsburglar’a karşı Osmanlı üstünlüğü bir kez daha gösterildi. Ancak Kanuni’nin ölümü, Osmanlı tarihinde bir dönemin sonu anlamına geliyordu. Kanuni ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nun en parlak ve genişleme dönemi kapanmış, daha durağan ve savunmacı bir döneme girilmişti.
Zigetvar Seferi, hem Osmanlı askeri gücünün son büyük gösterilerinden biri, hem de Kanuni Sultan Süleyman’ın “cihan padişahı” kimliğiyle çıktığı son sefer olarak tarih kitaplarında yerini almıştır. Avrupa’da bu sefer büyük bir yankı uyandırmış, Osmanlı korkusunu artırmış ve Zigetvar Kalesi’nin savunucuları efsaneleşmiştir.
Kanuni Dönemi Hukuk Sistemi
Kanuni Sultan Süleyman, yalnızca büyük bir asker ve devlet adamı değil, aynı zamanda hukuk düzeniyle de Osmanlı tarihine damgasını vurmuş bir hükümdardır. Ona “Kanuni” unvanını kazandıran şey, Osmanlı hukuk sistemine getirdiği düzenlemeler, şer‘î hukuk ile örfî hukuku dengelemesi ve imparatorluğun farklı toplumsal kesimlerinde adalet arayışına verdiği önemdir.
Osmanlı’da temel olarak iki hukuk kaynağı vardı: şer‘î hukuk ve örfî hukuk. Şer‘î hukuk, İslam hukukuna dayanan, kadılar tarafından uygulanan kurallardı. Örfî hukuk ise devletin ihtiyaçlarına göre sultanın iradesiyle çıkarılan düzenlemelerden oluşuyordu. Kanuni, bu iki alan arasında denge kurarak devletin sürekliliğini sağladı. Onun döneminde hazırlanan kanunnameler, sadece Müslüman tebaanın değil, gayrimüslimlerin de haklarını gözetiyordu. Böylece Osmanlı topraklarında yaşayan farklı inanç grupları, kendi iç hukuklarını uygulama imkânı bulurken devletle olan ilişkilerde adil bir sistemle karşılaşıyordu.
Kanuni’nin en önemli katkılarından biri, örfî hukukun sistematik hale getirilmesidir. Daha önceki padişahlar döneminde de örfî kanunlar çıkarılmıştı, ancak bunlar dağınık ve bütüncül olmayan düzenlemelerdi. Kanuni, bu kanunları toplattı, yeniden düzenledi ve belirli bir bütünlük içinde uygulamaya koydu. Böylece Osmanlı hukuk sistemine bir istikrar kazandırdı. Tarım, vergi, toprak yönetimi, tımar sistemi, askerî görevler ve toplumsal düzen konularında ayrıntılı hükümler getirdi. Halktan alınacak vergilerin sınırları, köylünün yükümlülükleri, sipahilerin hak ve görevleri açıkça yazıya döküldü.
Hukuk düzenlemelerinin bir başka yönü, padişahın yetkilerinin sınırlandırılması olmuştur. Kanuni, kendisini şer‘î hukukun üzerinde görmedi; tam tersine şeyhülislâmın fetvaları doğrultusunda hareket etti. Bu yaklaşım, Osmanlı devletinde hukukun üstünlüğü ilkesinin güçlenmesine katkı sağladı. Örneğin ünlü şeyhülislâm Ebussuud Efendi’nin fetvaları, Kanuni’nin kanunnameleriyle birlikte Osmanlı hukukunun temelini oluşturdu. Bu ikili, şer‘î ve örfî hukuku öyle bir şekilde kaynaştırdı ki sonraki yüzyıllarda Osmanlı adalet sisteminin omurgasını teşkil etti.
Kanuni’nin hukuk anlayışı yalnızca yazılı kanunlarla sınırlı değildi. Adaletin toplumun her kesimine ulaşmasına büyük önem verdi. Sarayında “Divan-ı Hümâyun” toplantılarına bizzat katılır, halktan gelen şikâyetleri dinlerdi. Efsanelere göre zaman zaman kılık değiştirerek halkın arasına karışır ve şehrin adalet anlayışını kendi gözleriyle denetlerdi. Halkın gözünde onun adaletli bir padişah olması, meşruiyetini pekiştiriyordu.
Kanuni döneminde oluşturulan hukuk sistemi, imparatorluğun geniş topraklarında düzen ve istikrarı sağladı. Balkanlardan Arabistan’a, Anadolu’dan Kuzey Afrika’ya kadar uzanan coğrafyada aynı hukuk dili konuşulmaya başlandı. Bu durum, çok uluslu ve çok dinli bir imparatorlukta iç karışıklıkların azalmasına ve devlet otoritesinin güçlenmesine katkıda bulundu.
Kanuni’nin ölümünden sonra da kanunnameleri uzun süre yürürlükte kaldı. 17. ve 18. yüzyıllarda bile devlet adamları yeni düzenlemeler yaparken Kanuni dönemine atıfta bulunuyorlardı. Bu yüzden tarihçiler, onun yalnızca büyük bir fatih değil, aynı zamanda adaletin timsali olarak hatırlandığını belirtirler. Batı’da “Muhteşem” sıfatıyla tanınırken, Osmanlı halkı arasında “Kanuni” diye anılması bu mirasın en açık göstergesidir.
Hürrem Sultan ve Saray Politikaları
Kanuni Sultan Süleyman’ın saltanatı yalnızca fetihlerle değil, aynı zamanda saray içi gelişmelerle de şekillenmiştir. Bu noktada en dikkat çekici figür hiç şüphesiz Hürrem Sultan’dır. Asıl adı Roksalana olan Hürrem, Lehistan kökenli bir köle iken saraya girmiş, zekâsı, güzelliği ve politik kabiliyeti sayesinde kısa sürede padişahın sevgisini kazanmıştır. Osmanlı tarihinde haseki konumuna yükselip padişah ile nikâh kıyan ilk kadın olması, onun farklılığını ortaya koyar.
Hürrem Sultan’ın Kanuni üzerindeki etkisi, yalnızca kişisel değil siyasî boyutlarıyla da önemlidir. Padişah ile evlenmesi, sarayda alışılmış harem düzenini kökten değiştirdi. Ondan önce padişahların kadınları genellikle nikâhsız olur, cariyelik düzeni içinde yaşardı. Hürrem Sultan’ın evlilik statüsü, harem kadınlarının Osmanlı siyasetinde daha etkin bir rol oynamasının yolunu açtı. Bu süreç, tarihçiler tarafından “Kadınlar Saltanatı” olarak adlandırılacak dönemin başlangıcıdır.
Hürrem Sultan, saray entrikalarında da önemli bir aktördü. Özellikle Şehzade Mustafa meselesinde onun parmağı olduğu iddiaları, tarih boyunca tartışma konusu olmuştur. Mustafa, halk ve ordu tarafından sevilen, tahtın güçlü adayı olan bir şehzadeydi. Ancak Hürrem Sultan’ın kendi oğullarını, özellikle de II. Selim’i tahta çıkarmak istediği söylenir. Bu nedenle Sadrazam Rüstem Paşa ile iş birliği yaparak Mustafa’ya karşı Kanuni’nin güvenini sarsacak entrikalar çevirdiği rivayet edilmiştir. Bu iddiaların tamamı kesinlik taşımamakla birlikte, Mustafa’nın idamında Hürrem’in etkisi olduğu yolundaki görüş yaygındır.
Hürrem Sultan’ın Osmanlı dış politikasına da dolaylı etkisi olmuştur. Kanuni’ye yazdığı mektuplar, onun devlet işlerine duyduğu ilgiyi göstermektedir. Mektuplarında seferlerin gidişatıyla ilgilenmiş, padişahı dua ve nasihatlerle desteklemiştir. Ayrıca hayır kurumları yaptırması, onun yalnızca saray içi politikalarla değil toplum hayatıyla da ilgilendiğini kanıtlar. İstanbul’da Haseki Hürrem Sultan Külliyesi’ni yaptırarak hayırsever kimliğini ortaya koymuştur. Bu külliye, cami, medrese, imaret ve hastaneden oluşarak geniş halk kitlelerine hizmet etmiştir.
Saray politikaları açısından Hürrem Sultan’ın en büyük başarısı, Kanuni’nin güvenini ve sevgisini sürekli muhafaza etmesiydi. Osmanlı tarihinde çok sayıda cariye padişahların gönlünü kazanmış, fakat böylesine kalıcı bir nüfuza sahip olamamıştır. Hürrem, Kanuni’nin gözünde sadece bir eş değil, aynı zamanda akıl danıştığı bir dosttu. Bu yakınlık, onu saray entrikalarının merkezine oturttu.
Hürrem Sultan’ın etkisiyle birlikte saray politikaları daha kişisel ilişkiler üzerinden şekillenmeye başladı. Bu, devlet yönetiminde yeni bir dönemin işaretiydi. Özellikle sadrazam atamalarında ve şehzade meselelerinde onun söz sahibi olduğu görülür. Bu gelişmeler, Osmanlı tarihçilerinin bir kısmı tarafından olumsuz değerlendirilse de modern tarihçiler, Hürrem’in zekâsı ve diplomatik kabiliyetleri sayesinde Osmanlı sarayının daha güçlü bir siyasi merkez haline geldiğini vurgularlar.
Sonuç olarak Hürrem Sultan, Osmanlı tarihinde eşi benzeri olmayan bir konuma sahiptir. Onun varlığı, sarayın yalnızca padişahın iradesine dayalı bir yer olmaktan çıkıp kadınların da etkili olduğu bir siyasî alan haline gelmesine yol açtı. Bu durum, Osmanlı tarihinin sonraki yüzyıllarını da derinden etkileyecek olan “Kadınlar Saltanatı”nın kapısını araladı. Kanuni’nin fetihlerle dolu saltanatında Hürrem Sultan’ın gölgesi, saray ve hanedan politikalarında her zaman hissedildi.
Şehzade Ölümleri
Kanuni Sultan Süleyman’ın uzun saltanatı, Osmanlı hanedan tarihinde en çalkantılı dönemlerden birine sahne olmuştur. Padişahın oğulları arasında yaşanan rekabet, saray entrikaları ve taht kavgaları, hem Osmanlı devlet düzenini hem de Kanuni’nin şahsî hayatını derinden sarsmıştır. Bu olaylar “şehzade trajedileri” olarak adlandırılır ve Osmanlı tarihinin en dramatik sayfalarından birini oluşturur.
Şehzade Mustafa, Kanuni’nin büyük oğlu ve en parlak veliaht adayıydı. Cesareti, karizması ve askerî yetenekleriyle hem yeniçeriler hem de halk arasında büyük bir sevgi kazanmıştı. Anadolu’daki sancakbeyliği sırasında adaletli tutumuyla da dikkat çekmişti. Ancak Hürrem Sultan’ın ve damadı Sadrazam Rüstem Paşa’nın etkisiyle Kanuni’nin gözünde güvenilirliği sarsıldı. Rivayetlere göre Mustafa’nın babasına karşı isyan hazırlığında olduğu söylentileri yayıldı. 1553 yılında Nahçıvan Seferi sırasında Kanuni, Konya Ereğlisi’nde otağını kurmuştu. Buraya çağrılan Mustafa, padişahın huzuruna çıktığında cellatlar tarafından boğularak öldürüldü. Bu olay, Osmanlı tarihinde büyük bir yankı uyandırdı. Halk ve ordu, Mustafa’nın haksız yere öldürüldüğüne inanarak derin bir üzüntü yaşadı. Kanuni ise bu kararından dolayı hayatının sonuna kadar vicdan azabı çektiği rivayet edilir.
Bir diğer trajedi, Kanuni’nin oğulları Bayezid ve Selim arasında yaşandı. Hürrem Sultan’ın ölümünden sonra taht mücadelesi daha da şiddetlendi. Şehzade Selim, içki ve eğlence düşkünlüğüyle bilinirken, Bayezid cesareti ve dirayetiyle öne çıkıyordu. Kanuni’nin desteğini kazanmak için iki kardeş arasında rekabet kızıştı. 1559 yılında Konya yakınlarında yapılan savaşta Bayezid, Selim karşısında yenildi. Ardından İran’a sığınmak zorunda kaldı. Safevî şahı başlangıçta Bayezid’e kucak açsa da Osmanlı baskısıyla onu teslim etti. 1561’de Bayezid ve oğulları Osmanlı cellatları tarafından idam edildi.
Bu trajediler, Osmanlı hanedan sisteminin sert gerçeklerini gözler önüne serer. Osmanlı’da kardeş katli, devletin bekası için meşru görülmüştü. Ancak Kanuni dönemindeki şehzade ölümleri, hem halk arasında hem de devletin moralinde derin yaralar açtı. Özellikle Şehzade Mustafa’nın idamı, Kanuni’nin saltanatındaki en tartışmalı karar olarak tarihe geçti.
Sonuçta taht, II. Selim’e kaldı. Ancak Selim’in karakteri, Kanuni’nin büyük oğulları Mustafa ve Bayezid kadar güçlü değildi. Bu nedenle tarihçiler, Osmanlı İmparatorluğu’nun duraklama sürecine giden yolun Kanuni sonrası dönemde başladığını ve bunda şehzade trajedilerinin büyük rol oynadığını belirtirler.
Kanuni Sultan Süleyman'ın Ölümü
Kanuni Sultan Süleyman, Osmanlı tahtında 46 yıl gibi çok uzun bir süre kaldı ve bu, Osmanlı tarihinde en uzun süreli padişahlık süresiydi. Onun saltanatının son yıllarında Osmanlı artık zirvedeydi; topraklar üç kıtaya yayılmış, Osmanlı hem karada hem denizde süper güç konumuna ulaşmıştı. Ancak bu ihtişamlı saltanat, dramatik bir şekilde, Kanuni’nin 72 yaşında çıktığı Zigetvar Seferi ile son buldu.
1566 yılında Avusturya’ya bağlı Zigetvar kalesi, Osmanlı için stratejik bir hedef haline gelmişti. Kanuni, yaşlı olmasına ve hastalıklarla mücadele etmesine rağmen sefere katılmakta ısrar etti. Bu, onun devletin başında dimdik durduğunu göstermek ve Avrupa’ya Osmanlı kudretini bir kez daha hatırlatmak istediğini kanıtlıyordu. 1 Mayıs 1566’da İstanbul’dan hareket eden ordu, uzun bir yolculuğun ardından 7 Eylül’de Zigetvar kalesi önlerine ulaştı.
Kanuni, sefer sırasında giderek ağırlaşan bir hastalığa yakalandı. Tarihçiler onun gut, romatizma ve belki de kalp rahatsızlığı nedeniyle büyük acılar çektiğini aktarırlar. Buna rağmen otağından çıkıyor, orduya moral vermeye çalışıyordu. Fakat kuşatma sırasında hastalığı kritik bir aşamaya geldi. 6 Eylül 1566 gecesi, Osmanlı padişahı hayata gözlerini yumdu. Ölüm anında 72 yaşındaydı ve yarım yüzyıla yakın bir süre Osmanlı tahtını taşımıştı.
Kanuni’nin ölümü, ordunun moralini bozabilecek ve kuşatmanın başarısız olmasına yol açabilecek bir gelişmeydi. Bu nedenle sadrazam Sokullu Mehmed Paşa, padişahın ölümünü askerlerden gizledi. Ölüm haberi açıklanmadı, otağda ışıklar yakılmaya devam edildi. Hatta rivayete göre padişahın yemekleri her gün otağa götürüldü ve Kanuni hayattaymış gibi bir atmosfer yaratıldı. Bu sırada Osmanlı ordusu kuşatmayı sürdürdü. 7 Eylül 1566’da Zigetvar kalesi Osmanlı’nın eline geçti. Zaferden sonra Kanuni’nin ölümü resmî olarak duyuruldu.
Padişahın cenazesi gizlice İstanbul’a getirildi ve Süleymaniye Camii’nin yanındaki türbeye defnedildi. Onun ölümünden sonra tahta oğlu II. Selim geçti. Ancak II. Selim, babası kadar güçlü ve karizmatik bir hükümdar değildi. Bu nedenle Kanuni’nin ölümü yalnızca bir padişahın değil, aynı zamanda Osmanlı’nın altın çağının da sonunu simgeliyordu.
Kanuni’nin ölümü Avrupa’da da büyük yankı uyandırdı. Dönemin Hristiyan kronikleri, “Türklerin en büyük padişahı öldü” diyerek olayı kaydetti. Osmanlı için ise bu ölüm, yarım yüzyıllık ihtişamlı bir dönemin kapanışıydı.
.
2. Selim Dönemi
23 Ekim 2025 | Toplam Okunma: 827
II. Selim (Sarı Selim), 24 Eylül 1566’da cülûs ederek Osmanlı’nın 11. padişahı oldu; saltanatının karakteristik yönü, imparatorluğun idarî ve diplomatik sevk ve idaresinde Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa’nın ağırlığı, Akdeniz’de Kıbrıs’ın fethi ve hemen ardından gelen İnebahtı (Lepanto) yenilgisi, buna rağmen donanmanın hızla yeniden inşası ve 1574’te Tunus’un kesin olarak Osmanlı hâkimiyetine katılmasıdır. Avrupa cephesinde Avusturya (Habsburg) ile 1568 Edirne Barışı imzalanarak uzun sürecek bir sükûnet temin edilmiş, doğuda Safevî Şahı I. Tahmasb’la barış korunmuş, Yemen isyanı bastırılmıştır. II. Selim’in adıyla anılan en büyük kültür-sanat eseri, Mimar Sinan’ın “ustalık eserim” dediği Edirne Selimiye Camii ve külliyesidir (1568–1575). Padişah 15 Aralık 1574’te vefat etmiş, Ayasofya haziresindeki türbesine defnedilmiştir.
II. Selim, Kanunî ile Hürrem Sultan’ın oğluydu. Ağabeyi Şehzade Mustafa’nın 1553’te idam edilmesiyle birlikte, taht mücadelesi büyük ölçüde Hürrem Sultan’ın oğulları arasında kaldı. Bu dönemde Selim, Manisa ve Kütahya sancaklarında görev yaparak hükümdarlık için gerekli idari deneyimi kazandı. Ancak kardeşi Bayezid de güçlü bir adaydı. Aralarındaki rekabet, zamanla açık bir mücadeleye dönüştü. 1559’da Konya yakınlarında iki kardeş ordularıyla karşı karşıya geldi; Selim, Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa’nın da desteğini alarak savaşı kazandı. Bayezid, İran’a sığındıysa da diplomatik baskılar sonucunda 1561’de Osmanlılara teslim edilip oğullarıyla birlikte idam edildi. Böylece Selim, tahtın tek varisi haline geldi.
1566’da Kanunî Sultan Süleyman, Zigetvar Seferi sırasında vefat etti. Ancak bu ölüm, seferdeki düzenin bozulmaması için Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa tarafından gizlendi. Paşa, hem orduda karışıklık çıkmasını hem de dış dünyaya zafiyet görüntüsü verilmesini önlemek amacıyla Kanunî’nin ölümünü açıklamadı. Bu süreçte Kanunî’nin naaşı tahnit edilip saklandı ve fetih tamamlandıktan sonra ordu geri dönüşe geçti.
Selim, bu sırada Kütahya’da bulunuyordu. Sokollu Mehmed Paşa, hızlı haberleşme sağlayarak Selim’in İstanbul’a güvenli biçimde ulaşmasını temin etti. Selim, babasının ölümünden kısa süre sonra başkente geldi ve 30 Eylül 1566’da resmen Osmanlı tahtına çıktı. Böylece Kanunî’nin 46 yıllık saltanatı sona ererken, Osmanlı tarihinde “Sarı Selim” olarak da anılan II. Selim dönemi başlamış oldu.
II. Selim’in tahta çıkışı, savaş meydanında değil, saray içi diplomasiyle gerçekleşmiş ilk padişah değişimi olması bakımından da dikkat çekicidir. Bu olay, Osmanlı’da yönetim gücünün yavaş yavaş sultanlardan sadrazamlara, özellikle de Sokollu Mehmed Paşa gibi güçlü devlet adamlarına geçmeye başladığı bir dönemin başlangıcını simgeler.
II. Selim’in 1566’da tahta çıkışının ardından geçen ilk iki yıl, Osmanlı Devleti’nin hem iç istikrarını koruma hem de batı sınırlarında barışı yeniden tesis etme süreciyle geçti. Kanunî Sultan Süleyman’ın uzun ve savaşlarla dolu saltanatının ardından tahta çıkan II. Selim, babasından büyük bir imparatorluk devralmıştı; ancak bu imparatorluk, sürekli savaşların getirdiği yorgunluk, mali zorluklar ve diplomatik dengelerle karşı karşıyaydı. II. Selim tahta geçtiğinde Osmanlı ordusu hâlâ Zigetvar Seferi’nden dönmekteydi. Yeni padişah, ilk icraat olarak devletteki yönetim kadrosunu koruyarak sükûneti sağlamaya çalıştı. Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa, Kanunî döneminden beri sürdürdüğü etkili yönetimini devam ettirdi. Selim, askeri zaferlerle değil, barış ve denge politikalarıyla devleti yönetme yolunu seçti.
Bu dönemde en önemli dış mesele, Avusturya ile olan ilişkilerdi. Kanunî döneminde 1562’de imzalanan barış antlaşması, belirli bir süre için geçerliydi ve süresi dolmuştu. II. Selim, batıda yeni bir savaş istemiyordu. Avusturya Arşidükü II. Maximilian da Osmanlı ile çatışmaktan kaçınmak istiyordu, zira uzun süredir devam eden savaşlar her iki tarafı da yıpratmıştı. Bu karşılıklı isteksizlik, barış görüşmelerinin başlamasına zemin hazırladı. 1567 yılında İstanbul’a gelen Avusturya elçisi, yeni bir barış anlaşmasının koşullarını görüşmek üzere Sokollu Mehmed Paşa ile müzakerelere başladı. Görüşmeler uzun sürse de sonunda 1568 yılında Eğri (Drinopol / Edirne) Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, iki taraf arasında uzun süreli bir barış dönemi başlattı. Antlaşmaya göre Avusturya, Osmanlı Devleti’ne her yıl 30.000 altın “hediye” adı altında vergi ödemeyi kabul etti; böylece Osmanlı üstünlüğü diplomatik yolla da tescillenmiş oldu.
Bu barış sayesinde Osmanlı Devleti batı sınırlarında güvenliği sağladı ve yeni sefer hazırlıklarını doğuya ve Akdeniz’e yöneltebildi. II. Selim’in saltanatının ilk yılları, savaş meydanlarından çok diplomasi masasında kazanılmış bir istikrar dönemi olarak kayda geçti. Bu süreçte II. Selim, Sokollu Mehmed Paşa’ya tam yetki vererek devlet işlerinin büyük kısmını onun eline bıraktı. Böylece 1566–1568 yılları, Osmanlı tarihinde “barış diplomasisi”nin ön plana çıktığı, yeni bir yönetim anlayışının şekillendiği bir dönem olarak önem kazandı.
Astarhan Seferi
1568–1570 yılları arasında Osmanlı Devleti’nin dış politikasında en dikkat çekici girişim, Don–Volga Kanalı Projesi ve bununla bağlantılı olarak Astarhan (Hazar) Seferi olmuştur. Bu teşebbüs, Osmanlıların kuzeydeki stratejik menfaatlerini koruma, Türk–İslam dünyasını birleştirme ve İpek Yolu üzerindeki ticareti yeniden canlandırma hedeflerinin bir yansımasıydı.
II. Selim döneminde Osmanlı Devleti, Kafkasya ve Hazar Denizi çevresinde etkinliğini artırmak istiyordu. O yıllarda Rusya, İdil (Volga) ve Don nehirleri arasındaki bölgeyi ele geçirerek Astarhan Hanlığı’nı hâkimiyeti altına almıştı. Bu gelişme, Orta Asya ile Osmanlı toprakları arasındaki bağlantıyı kesmiş ve Orta Asya’daki Müslüman topluluklar üzerindeki Osmanlı nüfuzunu zayıflatmıştı. Ayrıca Rusya’nın Hazar Denizi’ne inmesi, Osmanlıların doğudaki ticaret yollarını tehdit eder hale getirmişti.
Bu nedenle Sokollu Mehmed Paşa’nın önderliğinde büyük bir proje gündeme geldi: Don Nehri ile Volga Nehri arasında bir kanal açmak. Böylece Karadeniz ve Hazar Denizi birleştirilecek, Osmanlı donanması Hazar’a ulaşabilecek, aynı zamanda Orta Asya’daki Türk hanlıklarıyla doğrudan bağlantı kurulabilecekti. Bu proje, sadece askerî değil, ekonomik ve dini hedefler de taşıyordu; İslam dünyasını kuzeydeki Rus yayılmasına karşı birleştirmek ve eski ticaret yollarını canlandırmak da amaçlanıyordu.
1569 yılında Osmanlı ordusu ve donanması bu amaçla harekete geçti. Don Nehri’ne ulaşan birlikler, kanal kazı çalışmalarına başladı. Ancak bölgenin iklim koşulları, coğrafi zorluklar, malzeme eksikliği ve yerel kabilelerin saldırıları nedeniyle proje ilerleyemedi. Aynı dönemde gönderilen Astarhan Seferi kuvveti de başarılı olamadı. Osmanlı ordusu, lojistik sıkıntılar, uzun ikmal hatları ve Rus direnişi karşısında büyük kayıplar verdi.
Astarhan Seferi’nin başarısız olmasıyla birlikte kanal projesi de yarım kaldı. Don–Volga Kanalı hiçbir zaman tamamlanamadı ve Osmanlılar kuzeydeki stratejik hedeflerine ulaşamadı. Buna rağmen bu girişim, Osmanlı Devleti’nin dönemin şartlarına göre ne kadar ileri görüşlü bir stratejik vizyon taşıdığını göstermektedir.
Sonuç olarak, 1568–1570 yılları arasındaki Don–Volga Kanalı Teşebbüsü ve Astarhan Seferi, Osmanlı tarihinin hem teknik hem de jeopolitik açıdan en dikkat çekici fakat başarısız girişimlerinden biri olarak kabul edilir. Bu olay, Osmanlıların Rusya karşısında ilk kez ciddi bir güç mücadelesine girmesi ve kuzeydeki nüfuz mücadelesinin başlangıcı olması bakımından tarihî bir dönüm noktası sayılır.
Yemen İsyanları
Yemen, 1517’de Mısır’ın fethinden sonra Osmanlı hâkimiyetine girmiş, ancak bölgenin dağlık yapısı, aşiretlerin bağımsızlık eğilimi ve uzak coğrafi konum nedeniyle tam anlamıyla kontrol altına alınamamıştı. Özellikle Zeydî imamları ve yerel Arap beyleri, Osmanlı yönetimine karşı sık sık ayaklanmalar çıkarmışlardı. 1560’lı yılların sonlarına doğru bu isyanlar yeniden alevlendi ve Osmanlı idaresi sadece kıyı şehirleriyle sınırlı hale geldi.
1568 yılında Yemen’deki Zeydî imamlarından İmam Mutahhar önderliğinde büyük bir isyan çıktı. Bu isyan, Osmanlı yönetimini tamamen bölgeden atmayı amaçlıyordu. Bunun üzerine İstanbul, Yemen’e güçlü bir askerî kuvvet gönderme kararı aldı. Seferin başına Koca Sinan Paşa getirildi. Sinan Paşa, 1569 yılında Mısır’dan hareket eden ordusuyla Yemen’e ulaştı. Zor arazi koşullarına ve ikmal sıkıntılarına rağmen Paşa, kararlı bir şekilde ilerleyerek isyancıların üzerine yürüdü. Kısa sürede Taiz, Sana ve Zebid gibi önemli şehirleri ele geçirdi. 1570 yılına gelindiğinde Osmanlı kuvvetleri, Yemen’in büyük bölümünde yeniden kontrolü sağlamıştı.
Bu sefer sonucunda Yemen, tekrar Osmanlı idaresine bağlandı ve bölgeye merkezî bir yönetim yapısı kuruldu. Osmanlılar, Yemen’deki idareyi güçlendirmek amacıyla kaleler inşa etti, garnizonlar oluşturdu ve yerel yöneticilerle dengeli bir iş birliği sistemi kurmaya çalıştı. Ancak bölgedeki isyanlar tamamen sona ermedi; zaman zaman küçük çaplı ayaklanmalar devam etti. Yemen’in yeniden Osmanlı hâkimiyetine girmesi, sadece askerî bir başarı değil, aynı zamanda Kızıldeniz’in güvenliği açısından da stratejik bir kazançtı. Bu sayede Osmanlılar, Hint Okyanusu ticaret yolları üzerindeki denetimlerini korudular ve Portekizlilerin Basra Körfezi’ne ilerlemesini kısmen engellemiş oldular.
Sonuç olarak, 1568–1570 yılları arasında Yemen’de Osmanlı otoritesinin yeniden tesisi, imparatorluğun güney sınırlarını güvence altına alan, Kızıldeniz ticaret yollarını koruyan ve Osmanlı’nın denizaşırı yönetim tecrübesini geliştiren önemli bir girişim olarak tarihe geçti.
Açe'ye Osmanlı Yardımı
Osmanlı Devleti’nin Hint Okyanusu’ndaki en dikkat çekici faaliyeti, Açe Sultanlığı’na yapılan askerî ve teknik yardımdır. Bu olay, Osmanlıların sadece Akdeniz’de değil, Uzak Doğu’daki Müslüman topluluklar arasında da etkinliğini sürdürme çabasının bir göstergesidir. Aynı zamanda II. Selim döneminde, Osmanlı deniz gücünün küresel bir boyut kazandığını ortaya koyar.
16. yüzyıl ortalarında Açe Sultanlığı, bugünkü Endonezya’nın Sumatra Adası’nda güçlü bir Müslüman devlet olarak yükselmekteydi. Ancak bu dönemde Portekizliler, Hint Okyanusu’nda sömürge ağlarını genişletiyor ve Malakka Boğazı’nı ele geçirerek bölgedeki ticareti kontrol altına almaya çalışıyorlardı. Açe Sultanı Alaüddin Riayat Şah el-Kahar, Müslüman ticaret yollarını ve bağımsızlığını koruyabilmek için Osmanlılardan yardım talep etti. Bu yardım isteği, 1560’lı yılların ortalarında İstanbul’a ulaştı. Osmanlılar zaten Kızıldeniz ve Hint Okyanusu’nda Portekizlilere karşı mücadele etmekteydi. Bu nedenle Sokollu Mehmed Paşa’nın öncülüğünde, Açe’ye yardım gönderilmesi kararlaştırıldı. Bu karar, II. Selim döneminde Osmanlı’nın doğu denizlerinde Müslüman dayanışmasını güçlendirme politikasının bir parçasıydı.
1569 yılında, Mısır’dan hareket eden bir Osmanlı filosu Açe’ye doğru yola çıktı. Bu filoda top döküm ustaları, gemi inşa mühendisleri, askerî danışmanlar ve silahlar bulunuyordu. Gönderilen yardımlar arasında bakır toplar, tüfekler, barut, kale planları ve teknik mühendislik bilgileri yer aldı. Osmanlılar ayrıca Açe’nin donanmasını güçlendirmesine yardımcı oldu ve bazı Osmanlı subayları orada kalarak yerel askerlere eğitim verdi. Bu yardımlar sayesinde Açe Sultanlığı, Portekizlilere karşı daha etkin bir savunma yapma gücüne kavuştu. Açe ordusu Osmanlı usulü topçuluk ve kale savunma teknikleriyle donatıldı. Osmanlı-Açe ilişkisi, doğrudan bir siyasi bağlılık ilişkisi olmasa da, dini ve askerî dayanışma üzerine kurulmuştu. Açe Sultanı, Osmanlı padişahını “İslam dünyasının halifesi” olarak tanıyor ve kendi adına hutbelerde II. Selim’in adını okutuyordu.
1569’daki Açe yardımı, Osmanlı Devleti’nin Hint Okyanusu’ndaki son büyük müdahalesi olarak kabul edilir. Bu olay, Osmanlıların Afrika’dan Güneydoğu Asya’ya kadar uzanan geniş bir Müslüman dayanışma ağı kurma idealinin bir yansımasıydı. Açe, Osmanlı yardımıyla 17. yüzyıl boyunca bölgesinde güçlü bir Müslüman merkez olarak varlığını sürdürdü. Bu yardım aynı zamanda Osmanlı’nın küresel güç kimliğini pekiştirdi. Doğrudan sömürgeci bir niyet taşımadan, uzak bir İslam ülkesine askerî ve teknolojik destek sağlaması, Osmanlı’nın “İslam dünyasının koruyucusu” rolünü güçlendirdi. Sonuç olarak, 1569’da Açe’ye yapılan Osmanlı yardımı, II. Selim döneminin diplomatik ve askerî ufkunu genişleten, Osmanlı deniz gücünün Hint Okyanusu’ndaki son yankılarından biri olarak tarih sahnesinde yerini aldı.
Osmanlı - Venedik Savaşı
1570–1573 yılları arasındaki Osmanlı–Venedik Savaşı, II. Selim döneminin en önemli askerî olaylarından biridir. Bu savaş, Osmanlı Devleti’nin Doğu Akdeniz’deki hâkimiyetini genişletme hedefiyle başlattığı Kıbrıs Seferi’ni ve buna karşı kurulan Kutsal İttifak’ın Osmanlı donanmasına karşı kazandığı İnebahtı Deniz Savaşı’nı kapsar. Bu dönem, Osmanlı deniz gücünün doruk noktası ile zayıflamaya başladığı dönemin kesiştiği bir evreyi temsil eder.
Kıbrıs Adası, o dönemde Venedik Cumhuriyeti’nin elindeydi. Ancak ada, Osmanlı açısından hem stratejik hem ekonomik bakımdan son derece önemliydi. Kıbrıs, Doğu Akdeniz’in merkezinde yer alıyor, Anadolu, Suriye ve Mısır kıyılarını kontrol etmeye elverişli bir konum sağlıyordu. Ayrıca Hristiyan korsanlar adayı Osmanlı ticaret gemilerine saldırmak için üs olarak kullanıyorlardı. II. Selim, batıda Avusturya ile barışı sağladıktan sonra gözünü Akdeniz’e çevirdi ve Kıbrıs’ın fethiyle Osmanlı egemenliğini güçlendirmeyi amaçladı.
1570 yılında Osmanlı ordusu ve donanması büyük bir sefer hazırlığı yaptı. Kara kuvvetlerinin başında Lala Mustafa Paşa, donanmanın başında ise Piyale Paşa bulunuyordu. Osmanlı donanması aynı yıl Limasol’a çıkarma yaptı ve hızla adayı ele geçirmeye başladı. Lefkoşa uzun bir kuşatmanın ardından alındı. Ancak Magosa şehri, Venedikli savunmacı Marcantonio Bragadino’nun komutasında uzun süre direndi. 1571 yılına kadar süren kuşatma sonunda Magosa da teslim oldu. Böylece Kıbrıs tamamen Osmanlı hâkimiyetine girdi. Ada, bir eyalet haline getirilerek Osmanlı idari sistemine dahil edildi.
Kıbrıs’ın fethi, Avrupa’da büyük bir yankı uyandırdı. Özellikle Papa V. Pius, Hristiyan dünyasını Osmanlılara karşı birleşmeye çağırdı. Bunun sonucunda Kutsal İttifak kuruldu. Bu ittifakta Venedik, İspanya, Papalık, Malta Şövalyeleri ve bazı İtalyan prenslikleri yer aldı. 1571 yılında bu birleşik Hristiyan donanması, Osmanlı donanmasıyla İnebahtı Körfezi (Lepanto) yakınlarında karşılaştı. Savaşta Osmanlı donanması büyük bir yenilgiye uğradı; 200’e yakın gemi batırıldı veya ele geçirildi, on binlerce asker hayatını kaybetti. Bu, Osmanlı deniz tarihinde alınan en ağır yenilgilerden biriydi.
Ancak İnebahtı zaferi Hristiyan dünyasında büyük sevinç yaratmış olsa da, stratejik sonuçları sınırlı kaldı. Osmanlı Devleti kısa sürede toparlandı. Kaptan-ı Derya Kılıç Ali Paşa yönetiminde bir yıl içinde yeni bir donanma kuruldu ve 1572’de Akdeniz’de yeniden Osmanlı varlığı tesis edildi. Venedik, savaşın ekonomik yüküne dayanamayarak barış istemek zorunda kaldı. 1573 yılında yapılan antlaşma ile Venedik, Kıbrıs üzerindeki Osmanlı egemenliğini tanıdı ve savaş tazminatı ödemeyi kabul etti.
Sonuç olarak, 1570–1573 arasındaki Osmanlı–Venedik Savaşı, Osmanlıların Kıbrıs’ı fethederek Doğu Akdeniz’deki hâkimiyetini pekiştirmesiyle sonuçlandı. Her ne kadar İnebahtı’da ağır bir yenilgi alınmış olsa da, Osmanlı donanmasının kısa sürede yeniden inşa edilmesi imparatorluğun denizlerdeki direncini gösterdi. Bu dönem, Osmanlı gücünün hem zirvede hem de yeni sınırlarını hissettirmeye başladığı bir dönemeç olarak tarihte yer aldı.
Osmanlı–Venedik Savaşı, Venedik açısından büyük bir mali ve ticari yıpranma sürecine neden olmuştu. Kıbrıs’ın 1571’de Osmanlılar tarafından fethedilmesi, Venedik için büyük bir kayıp anlamına geliyordu. Aynı yıl gerçekleşen İnebahtı Deniz Savaşı’nda Hristiyan ittifakının kazandığı zafer, her ne kadar Avrupa’da büyük bir moral etkisi yaratmış olsa da, savaşın gidişatını kalıcı biçimde değiştirememişti. İnebahtı’da Osmanlı donanması ağır kayıplar verse de, devlet kısa sürede toparlandı. Kılıç Ali Paşa komutasında yeni bir donanma bir yıl içinde inşa edildi ve 1572 yazında tekrar Akdeniz’e açıldı. Bu durum, Venedik için büyük bir endişe kaynağı oldu; çünkü Hristiyan ittifakı dağılmaya başlamış, İspanya yeni bir savaşa girmek istememişti. Artık Venedik tek başına Osmanlı karşısında dayanamayacağını anlamıştı.
1573 yılının başlarında Venedik, Osmanlılarla barış yapmak üzere İstanbul’a elçiler gönderdi. Görüşmeler Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa tarafından yürütüldü. Osmanlı tarafı, Kıbrıs’ın fethinden sonra kazandığı üstün konumu sürdürmek istiyor, Venedik ise ticaret yollarını yeniden açmak ve barış ortamında ticaretini canlandırmak arzusundaydı. Nihayet iki taraf arasında yapılan anlaşmayla Kıbrıs Adası resmen Osmanlı toprağı olarak tanındı, Venedik, Osmanlı Devleti’ne 300.000 duka altın tazminat ödemeyi kabul etti. İki taraf arasında ticari ilişkiler yeniden serbest hale getirildi; Venedikli tüccarlar Osmanlı limanlarında eskisi gibi ticaret yapma hakkına sahip oldular. Ayrıca Venedik, Osmanlı aleyhine kurulan Hristiyan ittifaklarından geri çekilmeyi taahhüt etti. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti, Doğu Akdeniz’deki hâkimiyetini resmen pekiştirmiş oldu. Kıbrıs artık tamamen Osmanlı idaresine geçmiş, Venedik ise diplomatik olarak geri adım atmak zorunda kalmıştı.
İnebahtı Deniz Savaşı
1570 yılında Osmanlılar Kıbrıs Adası’nı fethetmişti. Bu durum, Akdeniz’deki ticaret yollarını kontrol eden Venedik Cumhuriyeti ve diğer Hristiyan devletler için büyük bir tehdit anlamına geliyordu. Papa V. Pius’un öncülüğünde Kutsal İttifak adı verilen bir koalisyon kuruldu. Bu ittifakta İspanya, Venedik, Papalık, Malta Şövalyeleri, Cenova ve bazı İtalyan prenslikleri yer alıyordu. Amaç, Osmanlıların Akdeniz’deki ilerleyişini durdurmaktı. Kutsal İttifak donanmasının başkomutanlığına İspanya Kralı II. Felipe’nin kardeşi Don Juan de Austria getirildi. Osmanlı tarafında ise donanmanın başında Müezzinzade Ali Paşa bulunuyordu. Osmanlı donanması Kıbrıs Seferi’nden yeni dönmüş, ancak güçlü ve sayıca üstün bir filo hâlindeydi.
Savaş, 7 Ekim 1571 günü Yunanistan’ın batısındaki İnebahtı (Lepanto) Körfezi yakınlarında başladı. Her iki tarafın da yaklaşık 200 ila 250 civarında gemisi bulunuyordu. Osmanlı filosu merkez, sağ ve sol kanatlar hâlinde düzenlendi. Merkezde Müezzinzade Ali Paşa, sağ kanatta Mehmet Siroco (Trablus Beyi), sol kanatta ise Uluç Ali Paşa (Cezayir Beylerbeyi) bulunuyordu.
Savaşın başlarında Osmanlılar hızlı bir şekilde hücuma geçti. Ancak Kutsal İttifak filosu, top gücü bakımından üstün durumdaydı. Özellikle büyük kalyonlar ve topçu ateşi, Osmanlı kadırgalarının yakınlaşmasını engelledi. Müezzinzade Ali Paşa’nın gemisi düşman tarafından kuşatıldı ve Paşa savaş sırasında öldürüldü. Bu olay, Osmanlı ordusunun moralini ciddi şekilde sarstı. Savaşın sonucunda Osmanlı donanmasının büyük kısmı imha edildi. Yaklaşık 200 gemi batırıldı veya ele geçirildi, 30.000’den fazla Osmanlı askeri şehit oldu, 15.000 Müslüman esir alındı. Buna karşılık Kutsal İttifak da yaklaşık 10.000 kayıp verdi, ancak stratejik bir zafer elde etti.
İnebahtı Deniz Savaşı, Osmanlı deniz gücünün tarihinde alınan en ağır yenilgilerden biri olarak kabul edilir. Bu savaş, Hristiyan dünyasında büyük bir sevinç yaratmış ve “Osmanlı yenilmezliği” efsanesini ilk kez sarsmıştır. Avrupa’da bu zafer, uzun süre dini bir kurtuluş olarak anılmış, Papa V. Pius zaferin anısına özel ayinler düzenletmiştir. Buna karşın, savaşın stratejik sonuçları sınırlı kalmıştır. Osmanlı Devleti kısa sürede toparlanmıştır. Kaptan-ı Derya Kılıç Ali Paşa, bir yıl gibi kısa bir sürede yeni bir donanma inşa ettirmiştir. 1572 baharında Osmanlı donanması yeniden Akdeniz’de bayrak göstermiş, bu da imparatorluğun denizcilik gücünü tamamen kaybetmediğini göstermiştir. Venedik, savaşın ekonomik yüküne dayanamayarak 1573 yılında Osmanlılarla barış imzalamak zorunda kalmıştır. Bu antlaşmayla Kıbrıs üzerindeki Osmanlı egemenliği resmen tanınmış, Venedik ayrıca tazminat ödemeyi kabul etmiştir.
Tunus'un Fethi
Tunus’un fethi, Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki hâkimiyetini kalıcı hale getiren ve Akdeniz’deki güç dengesini yeniden Osmanlı lehine çeviren önemli bir tarihsel eşiktir. Bu fetih, II. Selim döneminin son büyük askerî başarısıdır ve Osmanlı donanmasının İnebahtı yenilgisinden sonra yeniden toparlanıp büyük bir güç gösterisi yapabildiğini kanıtlamıştır.
Tunus, 16. yüzyıl boyunca Osmanlılar ile İspanya arasında sık sık el değiştiren bir bölgeydi. Kuzey Afrika’nın kalbinde yer alan bu ülke, Akdeniz ticaret yollarını denetleyen kilit bir liman konumundaydı. Ayrıca Cezayir ve Trablusgarp arasındaki kara bağlantısı açısından da stratejik bir öneme sahipti. Osmanlı Devleti, Kanunî döneminde Kuzey Afrika’da hâkimiyetini genişletmiş, Cezayir Beylerbeyliği aracılığıyla bölgeyi kontrol altına almıştı. Ancak İspanyollar 1535’te Tunus’u ele geçirerek burada bir garnizon kurmuş, ardından 1569’da Osmanlılar geçici olarak kontrolü sağlamış, fakat 1573’te İspanyollar bölgeyi yeniden işgal etmişti. Bu durum, Osmanlı otoritesine meydan okuma anlamına geliyordu. II. Selim ve Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa, bu sorunu kalıcı biçimde çözmeye karar verdiler.
1574 yılında Osmanlı Devleti, büyük bir deniz ve kara seferi düzenledi. Seferin komutasına Kaptan-ı Derya Kılıç Ali Paşa ve Tunus Beylerbeyi Uluç (Koca) Sinan Paşa getirildi. Bu iki tecrübeli komutan, daha önce Cezayir ve Akdeniz’de birçok seferde bulunmuşlardı. Osmanlı donanması 250 gemi, kara ordusu ise yaklaşık 20.000 askerden oluşuyordu. Osmanlı ordusu Mayıs 1574’te Cezayir’den yola çıktı ve kısa sürede Tunus kıyılarına ulaştı. Kuşatma, Tunus’un en güçlü kalesi olan Halepçe (La Goletta) Kalesi üzerinde yoğunlaştı. İspanyollar burayı güçlü surlarla koruyordu ve içinde birkaç bin kişilik bir garnizon bulunuyordu. Osmanlı topçusunun yoğun ateşi sonucu kale kısa sürede düştü. Ardından Tunus şehri kuşatıldı ve birkaç hafta süren çatışmalardan sonra 13 Eylül 1574’te tamamen Osmanlıların eline geçti.
Tunus’un fethiyle birlikte, İspanyollar Kuzey Afrika’daki son önemli üslerini kaybettiler. Böylece Osmanlı Devleti, Kuzey Afrika kıyılarında Fas sınırına kadar uzanan geniş bir bölgeyi kesin olarak egemenliği altına aldı. Tunus, Osmanlı topraklarına bir eyalet (beylerbeylik) olarak dahil edildi ve başına Uluç Sinan Paşa getirildi.
Bu fetih, Osmanlıların İnebahtı Deniz Savaşı’ndan sadece üç yıl sonra yeniden büyük bir askerî güç gösterisi yapabildiğini kanıtladı. Aynı zamanda Akdeniz’deki Hristiyan ittifakına karşı Osmanlı üstünlüğü yeniden tesis edildi. Bu başarı, II. Selim döneminin en parlak askerî zaferi olarak kabul edilir.
II. Selim Döneminin Sonu
II. Selim 15 Aralık 1574’te, yaygın rivayete göre hamamda düşerek aldığı baş/göğüs travmasına bağlı komplikasyonla vefat etti; yerine oğlu III. Murad geçti. Naaşı Ayasofya Camii haziresindeki (Mimar Sinan yapısı) II. Selim Türbesi’ne defnedildi. II. Selim devri, hanedan otoritesinin büyük ölçüde sadrazam üzerinden icrası (Sokollu’nun “devlet aklı”), Avrupa cephesinde ustaca kurulan barış düzeni, Akdeniz’de Kıbrıs ve Tunus hamleleri, Yemen’de idarenin yeniden tesisi ve Selimiye gibi anıtsal bir kültür mirasıyla kapanır. Bu kapanış, Osmanlı’nın 16. yüzyıl sonundaki güç mimarisinin hem devamlılıklarını hem de yeni sınamalarını (deniz savaşları, mali-idarî baskılar) haber verir.
.
Duraklama Dönemi
13 Ekim 2019 | Toplam Okunma: 13,704
Duraklama Dönemi 17. yüzyılın başında başlayıp yine 17. yüzyılın sonuna kadar devam ettiği düşünülen buhranlı yıllardır. Kesin bir tarih belirtemeyiz, zira kimi yorumlara göre Sokullu Mehmed Paşa'nın vefatı ile başladığı düşüncesindedir. Ancak şu veya bu şekilde; 17. yüzyıl, Osmanlı Devleti için buhranlı bir dönem olmuştur.
Her ne kadar duraklama ya da buhran dönemi olarak düşünülse de bu dönemde Osmanlı Devleti topraklarını genişletmeye devam etmiştir. Ancak sosyal, siyasi ve iktisadi alanda pek çok zorluğun ortaya çıktı ve çözülemediği açıktır.
Osmanlı'ya en parlak yıllarını yaşatan Kanuni Sultan Süleyman 'ın ardından tahta geçen 2. Selim (Sarı Selim), Haçlılara karşı giriştiği İnebahtı Deniz Savaşı'nı kaybedince (1571) dengelerin Osmanlı aleyhine değişmeye başladığı anlaşıldı. İnebahtı'da mağlubiyete rağmen Sokullu Mehmed Paşa'nın gayretleriyle Kıbrıs fethedilmişti. Hatta Tunus (1574) ve Fas (1578) Osmanlı topraklarına katılmış, 12 yıl süren Osmanlı-Safevi mücadeleleri sonunda sınırlar Hazar Denizi'ne kadar genişlemişti. Ancak devlet büyümeye devam etse de sorunların varlığı da büyümeye devam ediyordu.
İç sorunların yanında 17. yüzyılın başlarından itibaren ortaya çıkan tehditler içeride yaşanan sorunları körükledi. Kuzeyde Kossaklar (Ukrayna) Osmanlı hudutlarından içeri girerek yağmalar yapıyor ve karşı konulamıyordu. Balkanlar ve Kafkasya'da ise Ruslar ile 3 asır sürecek çarpışmalar başlamıştı. Diğer taraftan Avusturya ile Zitvatorok Antlaşması yapılmış olsa da 1593-1606 yılları arasında gerçekleşen savaşlar Osmanlı için yıpratıcı olmuştur. Osmanlı buhran dönemini yaşarken Avrupa'da mezhep çatışmalarından kaynaklanan savaşlar yaşanıyordu. Tarihe Otuz Yıl Savaşları olarak geçen mücadeleler 1648'de yapılan Vestfalya Antlaşması ile sona erdi. Avrupa'da sona eren mezhep çatışmaları da dengeleri Osmanlı aleyhine değiştirmiş oldu.
Kuzeyde Ruslar, batıda Avusturya, doğuda Safeviler, güneyde Venedik ve Cenevizlilerle mücadeleler Osmanlı'nın otoritesini zayıflatmış, içeride ise önce Celali İsyanları baş göstermiş (1606-1609), Kuyucu Murat Paşa isyanları bastırmaya muvaffak olsa da ilerleyen yıllar boyunca etkilerini devam ettirmişti. Diğer taraftan Yeniçerilerin itaatsizlikleri buhranı körükleyen önemli bir iç mesele olmuştur. Giderek artan yeniçeri sorunu neticesinde 2. Osman tahttan indirilerek katledilmiş, 4. Murat döneminde alınan sert tedbirlerle bastırılmış olsa da 4. Murat'ın ölümü sonrasında etkisini devam ettirerek önü alınamaz hale gelmiştirDini taassup ekseninde ortaya çıkan Kadızadeliler hareketi de önemli bir tehdit halini almış, 4. Mehmet döneminde Köprülü Mehmet Paşa'nın sadrazam olmasıyla birlikte bu hareket bastırılmıştır.
Osmanlı, içeride yaşanan sorunlar nedeniyle zayıflayan otoritesini savaşlarla pekiştirme yoluna gitti. 1662'de Erdel (Romanya), 1663'de Uyvar (Slovakya), 1669'da Girit fethedildi. Ancak 24 yıl süren Girit seferi Osmanlı için oldukça yıpratıcı olmuş, ordunun ve donanmanın da Avrupa'da ki teknolojinin gerisinde kaldığı gün yüzüne çıkmıştı. Yine de art arda gerçekleşen fetihler, kurtuluş için kutlu bir zafer için cesaret vericiydi. Sadrazam Kara Mustafa Paşa Viyana'yı ele geçirmek ve Avrupa'da ki tehdidi bertaraf etmek için Avusturya üzerine sefere çıktı (1683). Tarihe 2. Viyana Kuşatması olarak geçen bu mücadele çok ağır bir mağlubiyetle neticelendi. Bu ağır mağlubiyet Avrupa için cesaret verici, Osmanlı için art arda gelecek mağlubiyetlerin başlangıcı oldu.
Avusturya, Lehistan ve Venedik kurdukları Kutsal İttifak ile Osmanlı'ya karşı 16 yıl sürecek mücadelelere giriştiler. 1697'de Zenta bozgunu ile Osmanıl'nın Avrupa içlerindeki mukavemeti kırıldı; 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ile mağlubiyetleri kabul etmek zorunda kaldı. Balkanlar ve Ukrayna'da önemli toprak kayıplarının yanında Macaristan tümüyle kaybedildi. Ayrıca çok ciddi ticari tavizler verildi. 17. Yüzyılın son deminde Osmanlı için muhteşem çağ sona ermiş, Avrupa için Osmanlı mücadele edilebilir bir düşman halini almıştır. Ancak çok daha önemli bir netice olarak; Osmanlı artık sorunlarının iç dinamiklerle çözüleceğine dair öz güvenini yitirecek, batıya rakip değil entegre olmayı ve gerekirse yardım almayı düşünmeye başlayacaktır.
.
Gerileme Dönemi
15 Ekim 2019 | Toplam Okunma: 11,007
Osmanlı Tarihinde Gerileme Dönemi olarak anılan süreç 1699-1789 dönemini ifade eder. 2. Viyana seferinin ağır bir mağlubiyetle sonuçlanmasının ardından imzalanan Karlofça Antlaşması ile Batı'ya karşı üstünlüğün kaybedildiği kabul edilmiş, iç sorunların çözümü için ıslahat hamlelerine girişilmiş, bu süreç süreç 1789 Fransız İhtilaline kadar devam etmiştir.
18. yüzyıl Osmanlı için bir özeleştiri ve iç hesaplaşma dönemidir diyebiliriz. Ancak sorunların araştırılması ve çözüm yollarının aranması için barışın tesis edilmesi gerekiyordu. Padişah 3. Ahmet, bu amaçla Venedik ve Avusturya ile Pasarofya Antlaşması imzalandı (1718). Barışın tesis edilmesiyle birlikte reformlar hayata geçirilmeye başlandı. Bu politika ile tarihe Lale Devri olarak geçen (1718-1730) döneme girildi. Dönemin sadrazamı Damat İbrahim Paşa, Avrupa'da görevli bulunan elçilerin sayısını arttırarak batıdaki kültür, sanat, sanayi, tarım, askeri ve ekonomik yapıyı inceletmiş, tetkikler neticesinde elde edilen verilerle reformlar planlanmıştır. Paris elçisi olan Yirmisekiz Mehmet Çelebi'nin raporu, bu çalışmaların kapsamlı bir örneği olarak dikkat çeker.
Lale Devri'nin en önemli uygulamalarından biri olarak Matbaanın gelişi kabul edilebilir (1727). Aslında Matbaa öncesinde gayrimüslimler tarafından kullanılmaktaydı. 1493'de Museviler, 1567'de Ermeniler, 1627'de Rumlar endi matbaalarını kurmuş, kitap çevirileri yayınlamaya başlamışlardı. Ancak Osmanlı bu tür faaliyetleri önemsemediğinden devlet nezdinde kullanıma geçmemişti. Lale Devri Islahat hareketlerinin ilki olarak dikkat çekse de pek başarılı olamamıştır. Köklü çözümler üretilememiş, kapsamlı politikalar yürütülememiştir. Uygulanan kısmi ıslahat hareketleri kısa bir dönem kendisini hissettirse de 1730 Patrona Halil İsyanı ile Lale Devri yetersiz bir ıslahat hareketi olarak atalete uğramıştır.
3. Ahmet döneminde ilk örneklerini gördüğümüz Islahat çalışmaları 1. Mahmut (1730-1754) döneminde daha başarılı şekilde yürütüldü diyebiliriz. Ordunun ıslahatına öncelik veren Sultan Mahmut, sonradan müslüman olan Humbaracı Ahmet Paşa'yı Humbaracı Ocağı'nda vazifelendirerek topçu kuvvetlerin eğitiminde görevlendirmiştir (1731). Askeri ıslahatlarda kısmen muvaffak olunsa da ekonomik ıslahatlar istenen sonucu verememiştir. Osmanlı'nın zayıflayan ekonomisini canlandıracağı düşüncesiyle batılı ülkelere ticari imtiyazlar veren kapütilasyonlar (ahidnameler) zamanla Osmanlı için yerine getirilmesi zorunlu hale gelen uygulamalar halini almış, imtiyaz sahibi ülkeler bu durumu Osmanlı'nın iç siyasetine karışması için araç halini almıştır.
Gerileme dönemi ıslahat hareketlerinin ilk başarılı örneklerini 3. Mustafa (1757-1774) döneminde görebiliyoruz. Sadrazam Mehmet Ragıp Paşa'nın çalışmalarıyla yürütülen politikalar neticesinde vakıf ve tımar arazileri denetim altına alındı, ticaret geliştirilerek devlet gelirleri önemli ölçüde artış sağlandı. Ancak 1768 yılında patlak veren Osmanlı-Rus savaşı ile ıslahat çalışmaları sekteye uğradı.
Sultan 1. Abdülhamit döneminde imzalanan (1774) Küçük Kaynarca Antlaşması Osmanlı için uzun vadeli sorunların ortaya çıkmasına yol açtı. Bu antlaşma ile Rusya, Ortodoks vatandaşların koruyuculuğunu üstlenmeye çalıştığı gibi Rus ticaret gemilerinin İstanbul ve Çanakkale boğazlarından geçişine izin veriyor olması Boğazların statüsünü tartışmalı hale getirdi. Öyle ki; Osmanlı'nın Karadeniz'de ki hakimiyetini kaybetmesi neticesinde Ruslar Kırım'ı ele geçirmiş, Kırım'ın kaybedilmesi Osmanlı için vahim neticelerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Kırım'ın bir oldubitti ile ele geçirilmesini hazmedemeyen Osmanlı, 1787'de Rusya'ya yeniden savaş ilan etti. Ancak Avusturya'nın da Rusya'nın yanında yer alması dengeleri değiştirdi. Osmanlı bu mücadelede gerekli başarıyı elde edemedi. Ocak 1789'da Rusların Özi Kalesi'nde 25 Bin müslüman Türkü katlettiği haberini alan 1. Abdülhamit çok müteessir olmuş, duyduğu üzüntünün etkisiyle hastalanarak 7 Mayıs 1789'da vefat etmiştir.
Sultan Abdülhamit vefat ettiğinde Fransız Devrimi henüz başlamıştı. 1799'a kadar devam eden ihtilal hareketi, sonraki yıllarda hem Avrupa hem de Osmanlı için dönüm noktası olacak, Osmanlı tarihini de önemli ölçüde etkileyecektir.
.
Osmanlı'da Modernleşme Çabaları
12 Kasım 2019 | Toplam Okunma: 10,466
Modernleşme politikaları, Osmanlı Tarihi için makus tarihini değiştirme çabası olarak değerlendirilebilir. 2. Viyana bozgunu sonrasında cihan hakimiyeti döneminin kapandığını kabul eden Osmanlı, 18. yüzyılın başından itibaren çözüm arayışları içerisine girmiş (Lale Devri), Fransız İhtilali (1789) sonrasında oluşan süreç ile yaşanan sorunların çözümü için önemli adımlar atılmaya başlanmıştır.
Tarihe Islahat Dönemi olarak geçen tarih sayfasının baş kahramanı şüphesiz 3. Selim olmuştur. 3. Selim, tahta geçtiğinde Fransız İhtilalinin etkileri dalga dalga avrupa'ya yayılmaya başlamıştı. Diğer taraftan Avusturya ve Rusya ile savaş hali devam ediyordu. Elbette ıslahatların hayata geçirilebilmesi için sulh ortamının tesis edilmesi gerekiyordu. Avusturya ile Ziştovi (1791), Rusya ile Yaş Antlaşması imzalandı (1792). Sulhun bir şekilde tesisi ile ıslahat politikaları hayata geçirilmeye başladı. Yapılacak ıslahatların oluşturacağı giderler için İrad-ı Cedit Hazinesi kurularak yeni vergiler ve muhtelif gelir kaynakları ile fonlandı.
3. Selim, ıslahat hareketlerini hayata geçirirken Fransa'yı örnek aldı. Asker ve bürokratlardan oluşan 22 kişilik bir heyeti vazifelendirerek raporlar hazırlattı. Islahatlarda öncelik öncelik askeri alanlarda hayata geçirildi ve Nizam-ı Cedit (Yeni Düzen) yürürlüğe kondu. Yeniçeri ocağı ıslah edilerek batılı askeri eğitim sistemi uygulanmaya başlandı. 1773'de kurulan Deniz Mühendishanesi (Mühendishane-i Bahri-i Hümayun) ihya edilerek gemi imalatı ve denizcilik eğitimleri verilmeye başlandı. Aynı şekilde Kara Mühendishanesi (Mühendishane-i Berri-i Hümayun) eğitimi de ihya edildi; müfredata batılı literatür eklenerek bu iş için müstakil bir matbaa ve kütüphane kuruldu.
Islahatlar siyasal alanda da kendisini gösterdi. Merkezi yönetim güçlendirilerek vilayetler yeniden düzenlendi. Güvenilir idareciler ve kadılar görevlendirildi, ulemanın siyasi nüfuzu azaltıldı, bozulmuş olan Tımar Sistemi yeni kanunlarla düzenlenerek işler hale getirildi. Ticari alanda da ithal kumaşlar yerine yerli kumaşlar teşvik edilerek bu ve benzeri uygulamalarla tasarruf ve ekonomik kalkınma yoluna gidildi.
Bir diğer önemli adım da diğer ülkelerle temsiller boyutunda oldu. O zamana kadar Osmanlı'nın diğer devletlerde elçileri bulunmuyordu ve uluslararası ilişkiler İstanbul'da bulunan elçilikleri üzerinden işletiliyordu. Bu durum ortadan kaldırılarak Osmanlı Devleti de diğer devletlerde elçilikler açtı ve doğrudan kendi temsilcilikleri üzerinden siyasi temaslar kurmaya başladı. Bu amaçla Londra (1793), Paris (1797), Viyana (1797), Berlin (1797) şehirlerinde Osmanlı daimi elçilikleri kuruldu. Bu sefaretler zamanla Osmanlı için büyük kazanımlar ortaya çıkartacaklardır.
Islahat çalışmaları hız kazanırken Fransa beklenmedik bir hamle ile Mısır'ı işgale girişti (1798). 3. Selim, bu durum karşısında İngiltere ve Rusya ile ittifak kurarak Mısır'ın işgaline son vermekte muvaffak oldu. Bununla birlikte o güne kadar savaş halinde olan iki devlet ilk kez bir ittifak zemininde buluşabildiler. Ayrıca Rus donanması, tarihte ilk defa boğazlardan geçerek sıcak denizlere açılabilmiş oldu.
3. Selim dönemindeki ıslahat çalışmaları, onca gayrete ve doğru adıma rağmen istenilen başarıya ulaşamadı. Zira reformları yürütebilmek için tercih edilen kadrolar yeterli olamadı. Diğer taraftan Anadolu ve Rumeli'de ortaya çıkan ve Islahat politikalarından hazzetmeyen ayan ve mütegallibe gibi bir takım başına buyruk zümre ıslahatın işlerliğine gölge düşürmüş, tüm bunlar yaşanırken Arabistan'da başlayan Vehhabi İsyanları tüm politikaları altüst etmişti. Nihayetinde Islahat karşıtları Kabakçı Mustafa önderliğinde ayaklanarak 1807'de 3. Selim'i tahttan indirdiler. Bu isyan hem ıslahatların kazanımlarını ziyan etmiş hem de saltanata kast etmeleri dolayısyıla devlet erkini zedelemiştir.
Islahat karşıtlarının başlattığı ve 3. Selim'in tahttan indirilmesiyle başlayan süreç bir yıl süren bir yönetim boşluğu ortaya çıkarttı. Devletin idaresiz kaldığı bu kaos döneminde reformcular ve reform karşıtları siyasi arenada mücadele ettiler. Sürecin sonunda reformcuların desteğiyle 2. Mahmut tahta geçti (1808).
2. Mahmut, tahta geçtikten hemen sonra merkezi otoriteyi tesis etmek amacıyla Alemdar Mustafa Paşa'yı sadrazamlığa getirdi. Islahat hareketlerinin önünde engel teşkil eden toplumun zengin, varlıklı, nüfuz sahibi kimselerinden olan Ayan takımı İstanbul'a davet edilerek can güvenlikleri teminatıyla Senet-i İttifak belgesi tanzim edildi ve padişaha bağlılıklarını bildirmeleri sağlandı. Ardından ıslahat hareketlerine kaldığı yerden devam etmek üzere harekete geçti. Nizam-ı Cedit ile askeri nizam yenilenmişti ancak eğitimler halen eski usullere göre yapılıyordu. Bu amaçla Sekban-ı Cedit Ocağı kurularak (1808) moder usullere göre talim zorunlu hale getirildi. Ancak Yeniçeriler bu durumdan memnun değillerdi. Baş kaldırarak sadrazamı katletiler. Sekban askerlerinin bulunduğu kışlaları basıp askerleri öldürdüler, Üsküdar matbaasını ateşe verdiler. Anlaşıldı ki Yeniçeri ocağı ortadan kaldırılmadan askeri alanda ciddi bir adım atılamayacak, ıslahatlar hayata geçirilemeyecektir. Son yeniçeri isyanı 1826'da yaşandığında 2. Mahmut Osmanlı tarihi için çok önemli bir adım atarak Yeniçeri ocağını ortadan kaldırmaya muvaffak oldu (17 Haziran 1826). Bu olay tarihe Vaka-i Hayriye (hayırlı olay) olarak kaydedilmiştir. Sonrasında Avrupa usüllerine göre düzenli bir ordu kurularak adına Asakir-i Mansure-i Muhammediyye adı verildi.
Öncesine dönecek olursak, Rusya ile savaş hali 1812'de imzalanan Bükreş Antlaşması ile son buldu. Prut-Tuna nehri ağzı sınır kabul edildi. Diğer taraftan Avrupa'da bir eksen kayması yaşanıyordu. Fransız merkezli Avrupa, 1815 Viyana Kongresi ile İlgiliz merkezli bir yapıya dönüşmeye başladı. Tüm gayretlere rağmen ıslahatların hayata geçirilmeye başlandığı dönemde dış tehditler yeniden yükselmeye başlayacaktır. 1821'de Yunan İsyanı başgösterdi. Mora ve Ege adalarında yayılan isyanı bastırmak için harekete geçen Osmanlı, Mısır'dan getirtilen Cihadiye askerleriyle isyanı bastırmaya oldukça yaklaştılar. Ancak İngiltere, Fransa ve Rusya rum isyancılara destek verdiler. Öyle ki birbirleriyle mücadele eden bu devletler, Osmanlı'ya karşı bir araya gelerek Navarin Limanı'nda bulunan Osmanlı donanmasına saldırdılar ve tüm donanmayı bir gecede yok ettiler (20 Kasım 1827). Bu felaket Osmanlı için telafisi mümkün olmayacak bir yıkıma yol açtı. Bir gecede tüm donanması yok olan Osmanlı denizlerini savunamaz duruma geldi. Bu durumdan istifade eden Fransa Mora'ya asker çıkarttı. Hemen ardından Osmanlı Rus Savaşı yeniden patlak verdi (1828-1829). Denizde savunmasız hale gelen Osmanlı'ya karşı Rus ordusu Edirne'ye kadar mukavemet görmeden ilerledi. 14 Eylül 1829'da imzalanan Edirne Antlaşması'yla Yunanistan'ın özerkliği kabul edildi. Avrupa'nın desteğini arkasına alan Yunanistan, 1830'da tamamen bağımsız hale geldi.
Osmanlı'nın kötü gidişatı bunlarla da kalmadı. Fransa Cezayir'i işgal etti (1830). Art arda yaşanan toprak kayıplarından sonra en büyük darbeyi ise Mısır'dan aldı. Kavalalı Mehmet Ali Paşa Osmanlı'ya karşı isyan hareketine girişti (1831). 10 yıl sürecek bu isyan Osmanlı için geri dönülemez kayıplara yol açmıştır. Öyle ki 1883'de Osmanlı-Mısır savaşı patlak vermiş, Mısır ordusu Konya'ya kadar ilerlemiş, Osmanlı Ordusu mağlup olunca İstanbul'un Mısır ordusu tarafından işgali söz konusu olmuştur. Bu tehdide karşı Rusya'dan yardım istemek zorunda kalan 2. Mahmut, Hünkar İskelesi Antlaşması ile Ruslara destekleri karşılığında boğazlarda imtiyaz vermeyi kabul etmek zorunda kalmıştır. Tüm bu hamlelere rağmen Mısır sorunu tam anlamıyla çözülemedi. Daha önce olduğu gibi Mısır'a karşı İngiltere ile ittifak kurmayı düşünen 2. Mahmut, kapütilasyonların bile üzerinde imtiyazlar içeren Balta Limanı Antlaşması'nı imzalayarak Mısır sorununu çözmeye gayret etmiş ancak yine başarılı olamamıştır. 1839'da Mısır Valisi ile Osmanlı arasında yaşanan bir diğer mücadele Nizip'te yaşandı. Osmanlı Ordusu bu mücadelede de mağlup olunca Mısır tümüyle elden çıkmış oldu. 2. Mahmut ise savaşın neticesini öğrenemeden vefat etti.
2. Mahmut döneminde tüm olumsuzluklara, kayıplara ve kaoslara rağmen ıslahatlar açısından önemli kazanımların elde edilmiştir. Vergi reformları ile gelirler doğru ve verimli kullanılmaya başlandı, daha verimli işleyen bir hükümet teşkilatı tesis edildi. Divan-ı Hümayun'un yerine kurulan Babıali bakanlıkların (nezaret) kurulmasıyla güç kazandı. İlk kez sadrazam yerine Başvekil sıfatı kullanılmaya başlandı. Eğitim alanında da önemli reformlar gerçekleştirildi. İlköğretim zorunlu hale getirildi, Avrupa'ya öğrenciler gönderilmeye başlandı. Tıp Mektebi açılarak hekim ve cerrahlar yetiştirilmeye başlandı. 1831'de ilk Türkçe gazete Takvim-i Vekayi basıldı. Nüfus sayımı, posta ve itfaiye teşkilatı kuruldu. 1828 kıyafet kanunu ile Tunus'tan getirilen Fes'lerin giyilmesi zorunlu hale getirildi
.
Tanzimat Dönemi
13 Kasım 2019 | Toplam Okunma: 26,829
Tarihe Tanzimet Dönemi olarak geçen 1839-1876 yılları arası Osmanlı Devleti için değişen çağa ayak uydurma ve devlet nizamının yeniden tahsis etme çabalarını içerir. 2. Mahmut'un vefatı üzerine Nizam-ı Cedit dönemi sona erdi. Mısır, Yunanistan ve Cezayir'in kaybedilmesi çok daha kötü dönemlerin habercisi gibiydi.
17 yaşında tahta çıkan Abdülmecid ile ıslahat hareketlerinin savunucuları yeni bir program hazırlayarak 3 Kasım 1839'da halka Tanzimat Fermanı'nı ilan ettiler. Reform paketini hazırlayan ekibinde başında bulunan Mustafa Reşit Paşa, fermanı Gülhane'de bizzat okuyarak halka ilan etti.
Tanzimat Fermanı'nın içeriği özetle; Devletin kaynaklarının yeterli olduğunu ancak şeriata ve kanunlara uymayan yöneticiler nedeniyle düzenin bozulduğu, kaynakların akılcı şekilde kullanılmasıyla tüm sorunların 5-10 yıl içerisinde çözülebileceği iddia ediliyordu. Bu doğrultuda yeni kanunlar hazırlanarak halkın can ve mal güvenliği, ırz ve namus dokunulmazlığı, iltizam usulünün kaldırılması, adil vergilendirme askerlik hizmeti ile ilgili düzenlemeler yapıldı.
İçerik olarak bakıldığında 2. Mahmut dönemindeki politikaların devamı olmaktan öteye geçebilen bir reform paketi göremiyoruz. Ancak 21 Milyonu bulan Osmanlı nüfusunun 14 Milyon'u gayrimüslimlerden oluşuyordu ve bu durum Avrupalı devletlerin Osmanlı iç işlerine müdahalesini kolaylaştırıyordu. Tanzimat Fermanı ile aslında Avrupa'dan gelebilecek olası baskıların yahut dış müdahale mazeretlerinin önü alınmak isteniyordu.
Tanzimatın ilanıyla birlikte siyasi teamüllerde de bir takım köklü değişiklikler söz konusu oldu. Babıali devlet idaresinde öne çıkan kurum haline geldi. Öyle ki Bürokrasi Diktatörlüğü olarak anılmaya başlanmıştı. Zira devlet Babıali'den yönetiliyor, Padişah adeta bir onay makamı gibi hareket ediyordu. Diğer taraftan Osmanlı Devlet geleneğinde evvelden ber ibir meclis geleneği bulunuyordu. Tanzimat ile birlikte Meclis-i Vâlâ kurularak ihtiyaç duyulan kanunlar da bu mecliste hazırlanmaya başlanmıştır. Görüleceği üzere yasama Meclis-i Vâlâ'da, yürütme Babıali'de, Padişah ise tüm süreci denetleyen makamda bulunuyordu.
Yeni düzen yalnızca siyasi zeminde kurulmadı. Yerel idareler düzeyinde de bir takım yeniliklere gidildi. Osmanlı toprakları 36 Vilayete bölündü ve 162 sancak meydana geldi. Vilayetler kurulan Vilayet İdare Meclisi tarafından idare edilmeye başlandı. Mecliste vali, kadı, müftü, mektupçu, defterdar gibi devlet görevlilerinin yanında ahalinin seçtiği ikisi müslüman ikisi gayrimüslim dört üye bulunuyordu. Ayrıca ilk çağdaş belediyecilik girişimi olarak Şehremaneti sistemi de İstanbul için hayata geçirildi. Diğer taraftan 2. Mahmut döneminde hayata geçirilen muhtarlık sistemi güçlendirilerek mahallelerin mutlak sorumluları durumuna getirildi.
Hukuk alanında da kapsamlı reformlara gidildi. Fransız kanunlarından faydalanılarak Ceza Kanunu hazırlandı (1840). Hemen ardından Ticaret Kanunu hazırlanarak Ticaret Mahkemeleri kuruldu. Anlaşılacağı üzere hukuki alanda Fransız etkisinde bir kanun geliştirme geleneği ortaya çıkmıştır. Ancak Arazi Kanunu ve Medeni Kanun bu durumun istisnalarıdır. Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki komisyon milli bir görüşle önce Arazi Kanunu hazırlamış, sonraları medeni kanunu içeren ve alanında çağını aşan, günümüzde bile hukuk mevzuatları için örnek gösterilen Mecelle'yi ortaya çıkartmıştır.
Ticari alandaki reformlara değinecek olursak; yeni vergi sisteminin hayata geçirilerek Rumeli ve Anadolu'yu da kapsayacak şekilde emlak ve gelir sayımı hayata geçirildi. Yine tarihte ilk olmak üzere kaime adıyla kağıt paralar tedavüle sokuldu. Küresel ekonomi sistemine entegre olmaya çalışan Osmanlı, İngiliz ve Fransız sermayesiyle kurulan Osmanlı Bankası aracılığıyla para basma, dışarıdan kredi bulma gibi süreçleride işler hale getirdi. Osmanlı Devleti ilk dış borcunu da bu dönemde Osmanlı Bankası aracılığıyla dışarıdan almıştır. 1854 yılından itibaren başlayan dış borçlanma ilerleyen yıllarda da artarak hatta katlanarak devam etti.
Tanzimat döneminin devlete en çok güç katan uygulaması ise elbette askeri reformlar oldu. Askerlik bir vatani vazife haline geldi ve birden çok çocuk sahibi olan her evden bir kişinin askere alınması kararlaştırıldı. Askerlik yaşı 20, askerlik süresi 5 yıl, ordunun asker sayısı ise 25 Bin olarak belirlendi. Olağanüstü hallerde ise ferman ile daha fazla sayıda asker alımı mümkün hale getirildi. Ayrıca gayrimüslimlerin askerlik yapmaları karara bağlandı ve Albaylığa kadar terfi edebilmelerine imkan tanındı. Kara ordusu 7 birime ayrıldı; Hassa, Dersaadet, Rumeli, Anadolu ve Arabistan, Hicaz ve Irak. Piyade ve Süvari eğitimleri Fransa, topçu eğitimleri için Prusya'nın talimnamelerinden faydalanıldı.
Bir diğer önemli reform alanı da Eğitim oldu. Osmanlı Yükseköğretim kurumları arasında devlet adamı yetiştirmek üzere kurulan Darülfünun ve yüksek öğrenim amacıyla Fransız Akademisi'nden örnek alınan Encümen-i Daniş tanzimat döneminin önemli kazanımlarından olmuştur. Tanzimat ile ortaya çıkan bir tür aydınlanma dönemi sanat, edebiyat ve basın alanında da kendisini hissettirmiş, Namık Kemal, Şinasi Âgah ve Ziya Paşa gibi pek çok yazarında ortaya çıktığı dönem olmuştur.
Tanzimat Döneminde Siyasi Gelişmeler
Fransız İhtilali Avrupa'da geridönülemez bir sürece girişin ilk adımı oldu. 1815 Viyana Kongresi ile ortaya çıkan İngiliz tahakkümü beraberinde tepkileri de sürüklemiş, tüm Avrupa'yı saran milliyetçilik akımı Polonya ve Macar milliyetçiliğinin yükselmesine yol açmış, süreç Fransa'da yeni bir ihtilale yol açarak Kral Louis Philippe'ye karşı İkinci Cumhuriyet'in ilanıyla sonuçlanmıştı.
Rus baskısından kaçan Macar ve Polonyalılar Osmanlı'ya iltica ettiler (1849). Osmanlı Rusya ile karşı karşıya gelme pahasına mültecileri kabul etti. Her ne kadar mülteci sorunu doğrudan savaşa yol açmasa da yeni bir Osmanlı-Rus savaşına yol açacan süreci başlattılar. Rusya kendisini Ortodoksların hamisi olarak görüp Kudüs meselesini tartışmaya açtı. Rus Çarı Nikola, Prens Mençikof'u İstanbul'a göndererek teamüllere aykırı şekilde Ortodoksların isteklerinin kabul edilmesini istedi. Osmanlı talepleri reddedince Rus Ordusu Bükreş'i işgal ettiler (1853). Bu hamle üzerine Osmanlı Ruslara savaş ilan etti. Rusların avrupaya ilerleyişinden endişelenen Fransa ve İngiltere Osmanlı ile ittifak kurarak Rusya'ya karşı ortak hareket ettiler. Nihayet Kırım'a çıkan kuvvetler Rusları antlaşmaya ikna ettiler ve 34 maddeden oluşan Paris Antlaşması imzalanarak Osmanlı'nın toprak bütünlüğü teminat altına alındı (1856). Bu antlaşmanın bir yansıması olarak Osmanlı, kağıt üzerinde de olsa Avrupa Konseyi'nin bir üyesi olarak tanındı.
Islahat Fermanı
Osmanlı, Tanzimat fermanı ile elde edilen kazanımları, küresel dengeleri de gözeterek bir sonraki adıma taşımak adına yeni bir ıslahat hareketine girişti. Hem Osmanlı devlet adamları hem de yabancı diplomatların katılımıyla oluşturulan heyet tarafından 18 Şubat 1865 tarihinde Islahat Fermanı adıyla ilan edildi. Tanzimat dönemi uygulamalarının küçük değişikliklerle yeniden ilanı özellikle azınlıkları memnun etmedi. Eşit vatandaşlık ve tüm dini cemaatlere eşit haklar tanınması, ilmitas ve imtiyazlı durumda olan Rumların tepkilerine yol açtı. Diğer taraftan oldukça kozmopolit ve çok inançlı bir dokuya sahip olan Suriye ve Lübnan'da da tepkiler ortaya çıktı. Türkmen, Kürt, Arap, Dürzi, Maruni pek çok zümre eşit haklar adı altında şu veya bu şekilde ele geçirmiş oldukları imtiyazlardan vazgeçmek istemiyorlardı. Ortaya çıkan ayaklanmalar üzerine hariciye nazırı Keçecizade Fuat Paşa geniş yetkilerde bölgeye gönderildi. Kriz çözülmüştü ancak Lübnan Nizamnamesi ile Lübnan bölgesine özerklik tanındı.
Islahat fermanıyla ortaya çıkan süreçte Paris Antlaşması sonrasında Avrupa ülkelerinin Osmanlı üzerindeki baskısı giderek arttı. Bu durumdan rahatsız olan bir zümre kendilerine Fedai Cemiyeti adını vererek Abdülmecit'e suikast girişiminde bulundular. Gerçekleşmesi planlanan suikast önceden haber alınarak önlendi. Yapılan yargılamalar neticesinde suikastçılar idama mahkum edilseler de Abdülmecit, idama razı olmayıp müebbet hapislerine hüküm verdi (1859). Bu vakadan 2 yıl sonra, 38 yaşında vefat etti. Kendisinden sonra tahta kardeşi Abdülaziz geçti (1861).
Abdülaziz Dönemi
Sultan Abdülaziz, tahta geçtiğinde devlet ağır borç yükü altındaydı. Diğer taraftan batılı devletler Tanzimat döneminin sona ereceğinden endişeleniyordu. Abdülaziz Tanzimat uygulamalarına devam edeceğini ilan edip kapsamlı bir tasarruf politikası hayata geçirdi. Saray masraflarını kıstı, gereksiz memurlar uzaklaştırıldı, altın, v.b. eşyaların kullanımını yasakladı. Tanzimat uygulamalarına rağmen kendilerine tanınan haklardan memnun olmayan gayrimüslimlerin ayaklanmalarını büyümeden bastırmaya muvaffak oldu. Tahta geçtikten sonra dengeleri gözeten uygulamalarla düzeni tesis ettikten sonra Osmanlı tarihinde bir ilk olarak uluslararası ziyaretlerde bulundu. Abdülaziz ilk yurtdışı seyahatini Fransa'ya gerçekleştirdi. 3. Napolyon'un Paris Sanayi Sergisi'ne davetine icabet ettikten sonra Kraliçe Viktorya'nın daveti üzerine İngiltere'ye gitti. Bu ziyaretlerin bir amacı da artan Rus tehdidine karşı avrupa ile iyi ilişkiler geliştirebilmekti.
Sultan Abdülaziz, süreklilik haline gelen Rus tehdidine karşı mukavemeti geliştirmek amacıyla donanmanın yenilenmesine karar verdi. Denizciliği geliştirmek için Bahriye Nezareti kurularak Avrupa'dan zırhlı gemiler ithal edildi. Yüksek tahrip gücüne sahip toplarla boğazları ve sınır kalelerini tahkim ettirdi. Harbiye Mektebi revize edildi ve Askeri Rüştiyeler açıldı. Diğer taraftan ulaşım alanında kapsamlı çalışmalara girişildi. Haydarpaşa-İzmit tren hattı kuruldu.
Yerel idarelere de el atan Abdülaziz 1864'de Vilayet Nizamnamesi ile sancakları önceleyen bir vilayet sistemi kurdu. Tuna, Halep, Edirne, Trablusgarp ve Bosna'da gerçekleştirilen uygulamalar başarılı sonuçlar verdi ve 1867'de tüm vilayetler yeniden düzenlendi. Hukuki alanda ise bugünlere kadar uzanan önemli bir adım attı ve Meclis-i Vâlâ'yı ikiye ayırdı. Danıştay görevi üstlenen Şura-yı Devlet ve Yargıtay görevi üstlenen Divan-ı Ahkâm kuruldu.
Abdülaziz dönemi eğitim alanında önemli kurumların kuruluşuna da sahne oldu. 1869'da yayınlanan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile Darülmuallimat (Kız öğretmen okulu), Darülfünun-ı Osmani (İstanbul Üniversitesi), Sanayi Mektebi, Tıbbiye, Bahriye ve Kaptan Mektebi Abdülaziz döneminde kurulmuştur.
Batılılaşmada önemli adımlar atan Abdülaziz, uluslararası görüşmeler ve protokoller için inşa ettirdiği Çırağan Sarayı, Beylerbeyi Sarayı, Kağıthane Kasrı gibi imar çalışmaları da yürüttü.
Tüm bu çalışmalar Osmanlı Devletine ağır borç ve mali sorunlar şeklinde yansıdı. Abdülaziz döneminde dış borç katlanarak arttı ve 200 Milyon Altın'a ulaştı. Mali imkanları yetersiz olan Osmanlı, borcu borçla ödeme yoluna giderek Galata Bankerlerinden yüksek faizle borçlanma yoluna gidiyordu. Bu politikalar Osmanlı Devletini kısa sürede iflasa sürükledi.
Abdülaziz döneminin sonlarına doğru artan Balkan sorunu, Hersek ve Bulgaristan ayaklanmaları binlerce müslümanın katledilmesi, artan dış borç ve ekonomik iflas halkı infiale sürüklemişti. Yaşanan huzursuzlukların bir tezahürü olarak sultan tahttan darbe ile indirildi. Sadrazam Mütercim Rüştü Paşa, Serasker Hüseyin Avni Paşa, Adliye Nazırı Mithat Paşa ve Şeyhülislam Hasan Hayrullah Efendi'den oluşan dörtlü cunta Abdülaziz'i tahttan indirerek Topkapı sarayıla gözetim altına aldı (30 Mayıs 1876). Abdülaziz, beş gün sonra bilekleri kesilmiş halde bulundu. Bunun bir intihar mı yoksa cinayetmi olduğu halen aydınlığa kavuşmamıştır.
Darbeciler 5. Murat'ı tahta geçirdiler. Sultanın ve Devletin kontrolü Serasker Hüseyin Avni Paşa'nın elindeydi. Abdülaziz'in kayınbiraderi olan Çerkes Hasan, hükümet toplantısını basarak Serasker Hüseyin Avni Paşa'yı sultanın katili olmakla itham edip beraberindeki cuntacılarla öldürdü. Bu olayın 5. Murat'ın ruh sağlığını bozduğu düşünülür. Nihayet 5. Murat, şeyhülislamın fetvası ile ruh sağlığı yerinde olmadığı gerekçesiyle tahttan indirildi ve yerine meşrutiyeti ilan edeceği taahhüdünde bulunan 2. Abdülhamit tahta geçirildi.
.
1. Meşrutiyet Dönemi
19 Kasım 2019 | Toplam Okunma: 32,938
Osmanlı Devleti için meşrutiyet, çağın teamüllerine ayak uydurma, modern dünyayla entegrasyon, güncel bilgi ve tekniklerle modernleşme anlamına geliyordu. 17. Yüzyılda başlayan ıslahat ve modernizasyon çalışmaları 18 ve 19. yüzyıllarda devam etti. Ancak batıda modernleşme hızla devam ettiğinden aradaki farkı azaltmak uzun sürdü. Diğer taraftan içerideki dinamikler ve dışarıdaki siyasi gelişmeler süreci kimi zaman yavaşlattı, kimi zaman ise sürecin tıkanmasına yol açtı.
Meşrutiyet, modernleşme ve çağa ayak uydurma yolunda atılan en önemli adımlardan biri olarak görülüyordu. Fransız ihtilaliyle ortaya çıkan halk inisiyatifi dalga dalga tüm batılı devletlerin yönetiminde halkın yönetimde söz sahibi hale gelmesini sağlamıştı. Osmanlı da halk yönetimini benimseyerek uluslararası alanda itibar kazanmak ve dış kaynaklı sorunların önüne geçmek arzusundaydı. Nihayet 3. Selim ve 2. Mahmut ile başlayan önemli modernleşme adımları Abdülmecit ve Abdülaziz dönemlerinde atılan adımlarla kimi kazanımların elde edilebilmişti. Artık daha cesur, daha cüretkar, daha etkili adımlar atma düşüncesiyle Meşrutiyet fikri ortaya çıktı ve 2. Abdülhamid'in tahta çıkmasıyla yeni Anasaya ilan edildi (1876).
İlk Yazılı Anayasa - Kanun-i Esasi
2. Abdülhamit, pek çok devlet adamlarının talebi olan Meşrutiyet'i ilan edeceği sözü üzerine tahta geçirildi. Mithat Paşa öncülüğünde hazırlanan Kanun-i Esasi, 23 Aralık 1876'da Gülhane'de bizzat Mithat Paşa tarafından ilan edildi. Aslnıda yeni anayasa mevcut durumu değiştirmekten ziyade genel kabullerin yazılı hale getirilmesinden ibaretti. Yeni Anayasa'ya göre devlet Yasama, Mebusan ve Ayan meclisinden oluşan Meclis-i Umumi tarafından yönetilecektir. Burada bir Cumhuriyet'ten bahsetmek söz konusu bile değildir. Zira en ileri görüşlü devlet adamları bile Padişahlık makamının ortadan kalkması taraftarı değildir. Bilakis Padişahın kişiliği kutsanmış, yaptıklarından kimseye karşı sorumlu olmaması yasal hale getirilmiştir. Hatta Anayasa Padişah'ın iyi niyetine bağlı hale gelmiştir.
Meşrutiyet önce büyük bir sevinçle karşılanmış olsa da muhalifleri de ortaya çıkmıştır. Meşrutiyet'i mahsurlu gören zümrelerin girişimleri bizzat Abdülhamit tarafından da desteklenince Kanun-i Esasi'nin oluşturulmasında baş rolde olan Mithat Paşa, mimarı olduğu yasanın 113. maddesi gereğince Abdülhamit tarafından görevinden alınarak İtalya'ya sürüldü (5 Şubat 1877).
Kısa Süren Meşrutiyet Dönemi
28 Ekim 1876'da yapılan seçim ile Mebusan Meclisi kuruldu. 69 Müslüman, 46 Gayrimüslim mebustan oluşan meclis 19 Mart 1877'de Dolmabahçe Sarayı'nın açılmasıyla resmen başlamış oldu. Ancak meclisin açılmasından 36 gün sonra Rusya Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti. Yaşanan gelişmeler neticesinde müslüman Mebuslar durumda Padişah'ı sorumlu tutarken gayrimüslim mebuslar ise kendi çıkarlarını gözeten faaliyetler yürüttüler. Abdülhamit, yaşanan gelişmeler üzerine 14 Şubat 1878'de meclisi feshederek mutlakiyet yönetimine geçti. Her sorunu çözeceği ümit edilen Meşrutiyet, bir yıldan biraz daha uzun bir süre sonra sona ermiş oldu.
93 Harbi ve Ayaklanmalar
Balkanlarda ki güç dengeleri Rusya lehine gelişmeye başlamıştı. Bu durumdan rahatsız olan ve bölgedeki inisiyatifini Rusya'ya kaptırmak istemeyen batılı devletler Osmanlı-Rus savaşında Osmanlı'nın yanında yer aldılar. Batılı devletler daha önce de Rusya'ya karşı Osmanlı'nın yanında yer almıştı. 1856 - Paris Antlaşması ile Rusya'nın Boğazları ele geçirmesi önlenmiş ancak 1871 - Londra Antlaşması ile Karadeniz'de donanma bulundurma hakkını elde etmişti.
Rusya Balkanlarda Panslavist politikaları hayata geçirmeye başladı. 1875'de Bosna Hersekte başlayan ayaklanmalar 1876'da Bulgaristan'a sıçradı. Osmanlı ayaklanmaları bastırsa da batılı devletler Osmanlı'yı katliamlarla suçladı ve gelişmeler şu veya bu şeklide Osmanlı aleyhine sonuçlandı. Nihayet 1876 Tersane Konferansı'nda ve 1877 Londra Protokolü'nde batılı devletler ve Rusya balkan ülkelerinin egemenlik haklarını masaya koydu. Osmanlı bu talepleri reddetti. Bu gelişme üzerine tarihe 93 Harbi olarak geçen Osmanlı-Rus savaşı patlak verdi (1877-1878). Ruslar hızla ilerleyerek Yeşilköy'e kadar ulaştılar. Doğuda ise Ermenilerin ayaklanmaları başladı. 3 Mart 1878'de imzalanan Ayastefanos Antlaşması ile Balkanlar Osmanlı topraklarından kopartıldı. Bu süreçte İngiltere de Kıbrıs'ı ele geçirdi. Balkanlarda artan Rus hakimiyetinden rahatsız olan batılı devletler
93 Harbinin neticeleri Osmanlı Devleti'ni hem mali hem siyasi açıdan fevkalade yıprattı. Bulgaristan prensliklere bölündü, Bosna-Hersek Avusturya'ya bırakıldı, Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu, Teselya Yunanistan'a, Kars, Ardahan ve Batum Ruslara bırakıldı. Ayrıca Anadolu'da Ermeni bölgelerinde ıslahatlar yapılması kabul edildi.
Balkanlarda siyasi dengelerin değişmesiyle demografik hedeflerin hayata geçirilmeye başlandı. Müslüman Türk nüfusu geniş kapsamlı katliamlarla yok edildi ve göçe zorlandı. 1877-1878 arasında sadece Tuna-Edirne bölgesinde 500 Bin müslüman katliamlar, açlık ve hastalıklar nedeniyle hayatını kaybetti. Kurtulmayı başaran 1 Milyon'dan fazla müslüman ise Anadolu'ya göç etti. 1879'a kadar devam eden süreçte 387.804 kişi daha Rumeli'den İstanbul'a göç etti. 1877-1891 yılları arasında resmi rakamlara göre 767.339 muhacir Anadolu'ya sevk edildi.
Kıbrıs - Mısır ve Tunus'un Kaybedilmesi
Ayastefanos Antlaşması sonrasında geri planda kalan İngiltere, Avusturya, Almanya ve Rusya ile birlikte yeniden masaya oturdular ve Berlin'de gizlice anlaştılar. Osmanlı Devleti'ne yardım vaadi ile Kıbrıs'ın yönetimi geçici olarak İngiltere'ye bırakılmasını ön gören antlaşma 4 Haziran 1878'de imzalandı. Abdülhamit, Kıbrıs'ta ki haklarına asla zarar verilmemesi şartıyla antlaşmayı imzaladı ancak süreç Osmanlı'nın lehine ilerlemedi. Ardından 1882'de Mısır'a asker çıkartan İngiltere bölgeye yerleşip Mısır'da ayrılıkçı faaliyetler örgütleyerek Osmanlı'dan kopartılmasını sağladı. Osmanlı, 1885'de Mısır'ı kaybettiğini kabul etti. Fransa'nın payına düşense Tunus oldu. İngiltere, Almanya ve Fransa'nın Tunus'u almasına göz yummaları üzerine Fransa, göçebe kabilelerin Cezayir sınırını ihlal ettiği gereçkesiyle 1881'de ülkeye asker gönderdi ve ardından işgali resmileştiren bir antlaşma yaptı. Mersa Sözleşmesi ile Tunus'a hakim hale geldi (1883).
Rumeli'nin Kaybedilmesi
Bulgaristan, Berlin Antlaşması ile daralan hakimiyet alanını genişletmek için Osmanlı toprağı olan Doğu Rumeli'ye işgal hareketine girişti. Bulgar komitecileri 1885'de vali Gavril Paşa'yı tutuklayıp Rumeli'nin Bulgaristan'a ilhakini ilan ettiler. Osmanlı Devleti bu ilhaka karşı tepki vermeyince örtülü olarak kabul etmiş bulundu.
Ekonomik Çöküş - Duyun-ı Umumiye
Kırım Savaşı ile 1854'de ilk kez dış borç alan Osmanlı, modernleşme çalışmaları ve nihayetinde 93 Harbi nedeniyle ödemek zorunda kaldığı ağır tazminat nedeniyle mali sorunlar yaşamaya başlamıştı. Borçlarını ödeyemeyecek duruma gelen Osmanlı, olası bir dış müdahaleye meydan vermemek için alacaklılarını görüşmeye çağırdı. Görüşmeler neticesinde Muharrem Kararnamesi ilan edildi (1881). Varılan anlaşmayla kurulan Duyun-ı Umumiye, devlet gelirlerinin alacaklılar tarafından tahsil edilmesini amaçlıyordu. İngiliz, Fransız, Alman, Avusturya, İtalya ve Galata Bankerlerinden oluşan alacaklı taraflar, alacakları karşılığında vergi toplama ve bir kısım devlet gelirlerini icra etme hakkına sahip oldular.
Fikir Akımları
Osmanlı düşünürleri, ülkenin içerisinde bulundu müşkül durumdan kurtulmak için yeni fikirler ortaya atıyor, mevcut fikirleri ise yeniden gündeme taşıyorlardı. Fransız İhtilali sonrasında ortaya çıkan milliyetçilik akımına karşı Devlet, tüm gayrimüslim tebayıda kapsamak üzere ulus-devlet tanımına giren Osmanlıcılık fikri üzerinde duruyordu. Eşit vatandaşlık ve hakların korunmasını ön gören Osmanlıcılık fikri Islahat döneminden Meşrutiyet dönemine kadar benimsenen yönetim biçimi olmuştu. Zira bu dönemde 21 Milyon'u bulan Osmanlı nüfusunun 14 Milyon'u gayrimüslimlerden meydana geliyordu. Ancak ağır toprak kayıpları ve özellikle balkanların kaybedilmesi üzerine gayrimüslim halkın oranı azalmıştır. Meşrutiyet döneminde yaşanan gelişmeler neticesinde gayrimüslim nüfusu 4.5 Milyon'a kadar düşmüştür. Bunun üzerine Abdülhamit dönemi ile birlikte İslamcılık düşüncesi öne çıkar. Devlet müslüman kimliği öncellerken gayrimüslim taba azınlık olarak addedilerek İslam'ın tanıdığı hak ve hürriyetlerin sunulması ön görülmüştür. Ancak ilerleyen yıllarda müslüman tabanın yaşadığı ancak Türk olmayan coğrafyaların da Osmanlı hakimiyetinden çıkmasıyla Türkçülük fikri öne çıkacak, devleti bir arada tutacak anlayışın Türklük üzerine inşa edilmesi fikri taraftar bulacaktır.
Eğitim ve Kültür Politikaları
1.Meşrutiyet dönemi eğitim ve bayındırlık alanlarında kapsamlı değişikliklerin hayata geçirildiği dönem olarak öne çıkar. Siyasal Bilgiler, Hukuk, Güzel Sanatlar, Yüksek Öğretmen Okulu, Maliye, Ticaret, Ziraat, Deniz Ticareti, Ormancılık ve Maliye okulları ile Osmanlı adeta bir eğitim devrimi yaşamıştır. Örneğin Fen ve Edebiyat Fakültelerinden oluşan Darülfünun bu dönemde kurulmuştur. İptidai adı verilen ilk mektepler köylere kadar ulaştırılmıştır. Hemen her vilayette bulunan sancaklarda Rüştiyeler (Ortaokul) kurulmuştur. Kütüphanelerdeki kitap mevcudunu tespit eden ilk kataloglar yine bu dönemde hazırlanmıştır. Kitap, dergi ve gazete yayınlarında da büyük bir artış gözlemlenir. Tüm bunların dışında eğitim dilinin Türkçe'ye çevirilmesi en önemli gelişmelerden biridir. Yine Osmanlı'dan kalan en önemli kurumlardan biri olan Darülaceze yine 1. Meşrutiyet döneminde kurulmuştur.
Bayındırlık alanında da büyük gelişmeler yaşandı. 1888'de Haydarpaşa-İzmit Demiryolu Ankara'ya kadar uzatıldı. 1902'de bu hat Bağdat'a kadar genişletildi. Şam'dan Mekke'ye uzanan demiryolu tamamlandı. Şehir içi ulaşımında Tramvaylar kuruldu, limanlar düzenlendi, telgraf hatları çekildi.
Jön Türk Hareketi
Abdülhamit'in Meşrutiyet'i feshetmesi sonrasında geçen 30 yıllık süreçte yaşanan siyasi çalkantı ile muhalif hareketler de yükselmeye başlamıştı. 1889'da İttihad-i Osmani Cemiyeti kuruldu. Cemiyet ilerleyen yıllarda Paris'te örgütlenen Türklerle temas kurdu. İki cemiyet birleşerek İttihad ve Terakki Cemiyeti ismini aldı. Cemiyet zaman içerisinde genişleyerek taraftar toplamaya başladı. 1902'de Paris'te düzenlenen ilk kongrede fikir ayrılıkları ortaya çıktı. Dış müdahaleye sıcak bakanlar Prens Sabahattin önderliğinde Adem-i Merkeziyet adı altında ayrışıp dış müdahaleye karşı duran ve iç dinamiklerle kurtuluşu hedefleyenler Terakki ve İttihat ismiyle devam ettiler.
.
2. Meşrutiyet Dönemi
19 Kasım 2019 | Toplam Okunma: 33,100
1. Meşrutiyet dönemi ağır toprak kayıpların ve ekonomide yaşanan ağır zorlukların yaşandığı zorlu bir süreç olmuştur. Bu süreç beraberinde muhalif hareketleri körüklemiş ve İttihat Terakki Cemiyeti'nin güçlenmesiyle şekillenmiştir.
İttihatçılar ülke idaresinin Padişahların beceri ve yetenekleriyle değil halkın belirleyeceği vekillerden oluşacak bir meclis ile yürütülmesinden yanaydı. Abdülhamit ise giderek artan baskılar nedeniyle feshettiği meclisi yeniden kurmak mecburiyetinde kaldı. Bu atmosferde yeniden kurulacak meclis ile ilan edilen 2. Meşrutiyet 23 Temmuz 1908'de hayata geçirildi.
2. Meşrutiyet'in ilanı ile birlikte 23 Temmuz 1908'de ilk seçimler yapıldı. Vilayet ve Sancaklar üzerinden yapılan seçimlerde muhtelif fırkalar adaylar çıkartarak seçime katıldılar. Bu fırkalar; İttihat ve Terakki, Ahrar Fırkası, Rum, Bulgar ve Ermeni fırkaları olmuştur. Rumlar genel olarak Anadolu'da belli bölgelerde yaşıyor olmaları dolayısıyla amaçladıkları mebus sayısına ulaşmışlardır. Ancak Ermeniler Anadolu'nun geneline yayılmış olduklarından yeterli aday çıkartabilmek için İttihatçılarla birlikte hareket etmey yoluna gitmiştir. Seçimin bir diğer güçlü fırkası da Ahrar'dır. Prens Sebahattin'in liderliğindeki Adem-i Merkeziyetçiliği benimseyenler Ahrar Fırkası ile siyasete atılmış, İttihatçıların Ermenilerle ittifak yapması üzerine Ahrar'da Rumlarla ittifak yoluna gitmişlerdir. Nihayetinde seçim sonuçları ezici çoğunlukla İttihatçıların lehine sonuçlandı. İttihatçılar Ankara dışında tüm bölgelerde kazanmışlardı. Ahrar yalnızca Ankara'dan bir vekil çıkarabilmiştir. Ancak ilerleyen yıllarda mebuslar İttihaçılardan ayrılacak, İttihat ve Terakki Fırkası zaman içerisinde meclisteki çoğunluğunu kaybedecektir.
2. Meşrutiyet'in ilk meclisi 17 Aralık 1908'de büyük törenlerle açıldı. Meclis ezici çoğunlukla İttihatçıların idaresindeydi. Ancak kurulan hükümetler İttihatçıların kontrolünde değildi. Diğer taraftan İttihatçılar'a karşı da bir muhalif cephe oluşmuştu. Bu cephe 31 Mart Vakasıyla (13 Nisan 1909) kendisini göstermişti. İttihatçıları iktidardan uzaklaştırmak isteyen bu isyan hareketi meclisi basarak Hüseyin Hilmi Paşa hükümetini yıktılar. İttihatçıların Makedonya'dan getirttiği kuvvetlerle müdahalesi ile isyan bastırıldı. Bu hareket İttihatçılara karşı yürütülen bir hareket olmuştu ama başarısızlığa uğraması İttihatçıların elini güçlendirdi. 2. Abdülhamit'i tahttan indirip yerine 5. Mehmet'i (Sultan Reşat) tahta geçirdiler. Sonrasında 21 Ağustos 1909'da Kanun-i Esasi'de yapılan değişiklikle İttihatçılar pek çok siyasi hedeflerine de ulaşmış oldular.
31 Mart Sonrası yeniden şekillenen meclis İttihatçıların dışında Ahali Fırkası, Mutedil Hurriyet Perveran Fırkası, Rum, Ermeni ve Arnavut gruplarından oluşuyordu. Bu gruplar 21 Kasım 1911'de birleşerek Hurriyet ve İtilaf Fırkası adını aldılar. 11 Aralık seçimlerinde Rum ve Ermeni kitlelerin de desteğini alarak bir oy farkla kazanan Muhalif Cephe, İttihatçılar için tehdit oluşturunca İttihatçı gruplar Sadrazam Halim Paşa'nın desteğiyle meclisin feshedilmesini sağlamış ve 1912'de erken seçime gidilmiştir.
1912 seçimleri İttihatçıların açık farkla kazanmasıyla sonuçlandı. 284 mebusluk mecliste muhalifler sadece 15 mebus çıkartabilmişlerdi. Seçim sonucunda Sait Paşa Hükümeti kuruldu. Ancak muhalif cephe yine güçlenecek, İttihatçılar mebus çoğunluğuna rağmen iktidarda ümit ettiği etkiyi kuramayacaktır. Sait Paşa, mecliste yaşanan bir tartışmadan sonra istifa edince yerine Gazi Ahmet Muhtar Paşa geçti. Bu değişiklikten sonra kabine muhaliflerin güçlü olduğu bir yapıya büründü. Ortaya çıkan muhalif hareketin adı bu kez Halaskar Zabitan'dır.
Halaksar Zabitan hareketi önce Gazi Ahmet Muhtar Paşa ile hükümette söz sahibi olmuş, ardından Meclis-i Mebusan Başkanı ve Başkatibine tehdit mektupları göndererek sindirmeye teşebbüs etmiştir. İttihatçıların meclisteki çoğunluğunu ortadan kaldırmak isteyen Zabitan hareketi, önce mecliste ateşli tartışmalara yol açmış ardından hükümet anlaşmazlığı gereçkesiyle meclisin feshedilmesi için kulislere girmiştir. Bu çabaları neticesinde Sadrazam Muhtar Paşa, Meclis-i Ayanın desteğiyle meclisi feshetmiş yeniden seçim yoluna gidilmiştir (6 Ağustos 1912)
Yeni meclisin kurulması ancak 1914'de mümkün olabildi. Seçimler sonrası yeni meclis 14 Mayıs 1914'de açıldı. Balkan savaşlarının patlak vermesiyle Gazi Ahmet Muhtar Paşa, görevini Kamil Paşa'ya devretti. 1914 seçimlerine İttihatçılar tek başına girmiştir. Dolayısıyla tüm mebuslar İttihatçılardan oluşmaktadır. Diğer taraftan başlamış olan 1. Dünya Savaşı tüm dengeleri değiştirecektir. Siyasi çekişmeler sona ermişse de Osmanlı Devleti'nin yıkılışına giden süreç başlamıştır.
Dış Politika
Osmanlı, iç meseleleriyle uğraşırdan batıda dengeler değişmekteydi. Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek'i ilhak etmiş, Bulgaristan tam bağımsızlığını ilan etmiş, Yunanistan Girit'i ilhaka teşebbüs etmişti. Osmanlı, Girit'in ilhakı hariç Bosna-Hersek'in ilhakını ve Bulgaristan'ın bağımsızlığını kabul etmek durumunda kalmıştır.
Osmanlı Devleti, zaten kaybetmiş olduğu toprakları yeniden kazanmak için bir girişimde bulunmamış, savaşmayı göze alamamıştı. Bunun üzerine İtalya da Trablusgarp'ı hedef aldı. Mısır İngilizlerin, Tunus Fransızların kontrolü altındaydı. Trablusgarp ile bir kara bağlantısı olmadığı gibi deniz üzerinden ulaşımda İtalya tarafından engelleniyordu. Buna rağmen Mustafa Kemal ve Kuşbuşarı Eşref gibi pek çok isim Trablusgarptaki direnişe öncülük ediyor, tasavvufi bir hareket olan Sunusi'ler İtalyanlara karşı fevkalade bir direniş sergiliyorlardı. İtalya tüm çabalarına rağmen Trablusgarp'ta kontrolü ele alamadı. Ancak patlak veren 1. Balkan Savaşı tüm dengeleri değiştirdi. 15 Ekim 1912'de imzalanan Uşi Antlaşması ile Trablusgarp İtalya'ya bırakıldı.
Balkan Savaşları
Trablusgarp savaşında yorgun düşen Osmanlı Devleti, Balkanlarda ki hakimiyetini koruyabilecek durumda değildi. Bu durumdan istifade etmek isteyen Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ ittifak kurarak Osmanlı'ya karşı harekete geçti. İlk saldırı 1912'de Karadağ Krallığından geldi. Balkan kuvvetleri karşısında muvaffak olamayan Osmanlı Çatalca'ya kadar çekilmek durumunda kaldı. Bu durumdan istifade eden Sırbistan ve Karadağ Makedonya'yı işgal ettiler. Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti ve Yunanistan Gökçeada ve Bozcaada dışındaki ege adalarını işgal etti.
1. Balkan Savaşlarının neticesinde Ege'de ki Osmanlı hakimiyeti sona erdiği gibi Midye-Enez hattının batısı tümüyle kaybedildi. Ancak Osmanlı aleyhine hareket eden ülkeler bu kez kendi aralarında anlaşmazlığa düştüler. Bu mücadeleden en karlı çıkan Bulgarlar olmuştu. Diğer devletler bu durumdan hoşnut değillerdi. Yunanistan, Karadağ, Sırbistan ve 1. Balkan Savaşına katılmayan Romanya birleşerek Bulgaristan'a karşı savaş açtılar. Cepleren daha sonra yeniden şekillendi ve Bulgaristan Romanya ile, Yunanistan ise Sırbistan ile savaştılar. Bu kez savaşlardan karlı çıkan Osmanlı olmuştur. Edirne ve Kırklareli geri alınmıştır.
XXXXXXXX
Kültür ve Medeniyetin Ortaya Çıkışı
12 Eylül 2019 | Toplam Okunma: 9,152
Türk Bozkır Kültürünü analiz etmek için önce doğru tanımları ortaya koymalıyız. Kültür nedir, medeniyet nedir bu ayrımı yapabilmeliyiz. Kısaca açıklayacak olursak; Kültür bir toplumun ortaya koyduğu, meydana getirdiği her şeydir. Konuştuğu dili, yemek pişirdiği çömleği, sanatı, edebiyatı, gelenekleri, topyekün bir toplumun kültürüdür ve kültür üreten toplumlara millet denir. Ancak medeniyet tanımı farklıdır; Milletlerin diğer milletlerle paylaştığı değerler medeniyet tanımına girer. Örneğin Türklerin kültürleri kendilerine özgü ve özeldir. Ancak Türk-İslam Medeniyeti Türklerin müslüman olan diğer toplumlarla birlikte geliştirdiği ve ortaya çıkarttığı değerler bütünüdür. Aynı şekilde Türklerin Batılılarla entegrasyonuyla ortaya çıkan bir Batı Medeniyetinden de bahsedebiliriz.
Altını çizmek gerekir ki; her toplumun bir kültürü olmayabilir. Ya da kültürün söz konusu olduğu yerde medeniyetin ortaya çıkmamış olması mümkündür.
İlim insanları Kültür ve Medeniyetin ortama çıkışı ve gelişimini inceleyebilmek için bazı görüşler ortaya atmışlardır. Bu görüşler her ne kadar halen tartışılmaktaysa da bir genel kabul ortaya koymak için üzerinde durmak ve analiz etmek yerinde olacaktır.
Gelişim Görüşü: Kimi ilim insanları, medeniyetin insan ile ortaya çıktığını, insanlığın gelişimine paralel olarak medeniyetinde geliştiğini kabul ederler. Bu görüşe göre tüm insanlık kökeninde aynı kültüre sahiptir ve zaman içerisinde çeşitlenerek muhtelif dokulara bürünerek farklı görünen medeniyetler meydana getirmiştir. Ancak medeniyetler bu görüşteki gibi düz tereddütsüz bir hat boyunca ilerlememiştir. Kimi yönleriyle kabul gören değerlendirmeleri olsa da tarihçi ekol bu görüşe itibar edebilmektedir.
Yayılma Görüşü: Bu görüşe göre medeniyetler uygun coğrafi bölgelerde ortaya çıkmış ve yayılmıştır. Örneğin G. Elliot'a göre Dünya medeniyeti olarak ortaya çıkan değerler bütünü Mısır'da meydana gelmiştir ve buradan Dünya'ya yayılmıştır. Diğer taraftan F. Ratzel'e göre kültürlerin birden çok bölgede ortaya çıkıp yayıldığı fikrini savunur. Bu görüşün savunucularından O. Menghin'e göre Mısır gibi Orta Asya da bir kültür yayılım bölgesidir ve burada ortaya çıkan kültürler çevreye yayılmıştır. Menghin, Ural-Altay dağları arasındaki kültüre "savaşçı-çoban kültür çevresi" adını verir.
Yüksek Kültür Görüşü: Bir diğer adı Kapalı Medeniyet Teorisi olan bu görüşe göre dil en önemli faktördür. Aralarında dil ve siyasi bağlar olan toplumlar etkileşerek bir yüksek kültür meydana getirmişler ve medeniyeti birlikte inşa etmişlerdir. Medeniyetin temel unsuru ise toplumlardır, toplumların yok olması durumunda medeniyette ortadan kalkmaktadır.
Kültür Kalıbı Görüşü: Bir diğer adı Açık Medeniyet Teorisi olan bu görüşe göre de medeniyetler arkalarında bir toplum bütünlüğü bırakmasalar da küçük bir toplum bile bu kültürün tarışıyıcısı olabilir ve sosyal bütünlük sona erse bile güçlü medeniyetler varlığını bir şekilde devam ettirmeyi başarır. Örneğin Roma ve Yunan medeniyetleri, toplumları yok olmuş olsalar da medeniyet varlığını devam ettirmekte ve günümüz medeniyetlerinin temelini oluşturmaktadır.
Medeniyetler Nasıl Ortaya Çıkar?
Medeniyetlerin ortaya çıkış şartları ve süreçleri ilim insanlarınca etraflıca tartışılmıştır. Nihayet bugün genel bir kabul olarak bazı değerlendirmeler ortaya çıkmış durumdadır. Ortaya çıka bu genel kabule göre Medeniyet şu etmenlerle ortaya çıkar; Coğrafi Çevre, İnsan Unsuru, Toplum ve Motivasyon.
Coğrafi çevre en temel etmen olarak dikkat çeker. İklim, denizler, su kaynakları, bitki örtüsü, tarım imkanı gibi iktisadi hayatı destekleyen faktörlerin söz konusu olması gerekir. Sonrasında insan faktörü gelir ki; yeme-içme, barınma, emniyet, sevgi ve saygınlık gibi ihtiyaçlar medeniyetin ortaya çıkması ve karşılanması için ortaya konulan gayretler medeniyetin oluşum sürecinde ikinci evreyi oluşturur. Ardından ihtiyaçların karşılanması için ortaya konulan gayretlerin toplum tarafından benimsenmesi ve kabul görmesi gerekir ki nesilden nesile gelişim mümkün olabilsin. Son olarak motivasyon gerekir. Tüm bu sürecin gelişimi motivasyon ile mümkün olur ve gerekli motivasyon sağlanır süreklilik arz etmeye başlarsa zaman içerisinde kültür ve medeniyet gelişimi gerçekleşebilir.
.
Türk Kültürünün Tarihsel Gelişimi
22 Kasım 2013 | Toplam Okunma: 48,505
Türk Kültürünün Tarihsel Gelişimi ile Türk Kültürünü ortaya çıkartan kültürel akımlar, 9000 yıllık bir serüven ile yoğurularak günümüze kadar ulaşmış, Türklerin tarihlerine özgü bir kültürel doku meydana getirmiştir. Türk Kültürü olarak tanımladığımız bu kültürel olguv, Türklerin etkin ve sosyal kimliklerinin kazanımlarını incelememizde bize çok önemli bulgular sunarak Tarihsel süreçleri doğu yorumlayıp tereddüt ettiğimiz noktalarda teyit olanağı sunar.
Kültür, bir toplumu ve milleti meydana getiren yegane unsurdur. Her ne kadar toplumların ayrışmasının etnik ve genetik faktörleri varsa da bu faktörler Kültürel ayrışma olmadan tek başına bir milleti oluşturmaya yetmeyecektir. Zira bir toplum, alışkanlıklarıyla, toplumsal davranış ve gelenekleriyle müstakil bir kültüre sahip olduğu zaman kendisini diğer toplumlardan soyutlar ve ayrı bir millet olduğunu düşünür. Toplumlar, farklı etnik kökene sahip olsalar bile aynı kültürel alışkanlıklarla yaşadığı zaman kendisini ayrı bir millet olarak görmeyecek ancak aynı etnik kökene sahip olsa bile ayrı kültürel alışkanlık ve geleneklere sahip oldukları zaman söz konusu ayrışmanın gerçekleşmesi kaçınılmaz olacaktır.
Tarih, bize milletlerin oluşumunun şu üç faktörle meydana geldiğini öğretmiştir ; Kültürel, Etnik ve Coğrafi ortaklıklar. Bir toplum, kendi içerisinde farklı kültürel değerlere sahip olmaya başlayıp, genetik karakteristik özellikleriyle ayrışır ve bu iki ayrışma coğrafi olarak da gerçekleşirse ortaya yeni bir toplum yani yeni bir “Millet” çıkacaktır.
Türk Tarihide bu süreçlerden geçerek Türk Milleti olarak adlandırdığımız toplumların binlerce yıl önce Türk Kültürünü ortaya çıkartarak kendi kimliklerini ve toplumsal değerlerini özgün hale getirdiğini göstermektedir.
Türk Tarihinin kökenine gittiğimizde karşımıza en uç nokta olan beyaz ırk çıkacaktır. M.ö. 10.000 yıllarında Kuzey Hazar bölgesinde ortaya çıkan dünyanın ilk Beyaz Irkı olan Brakisefaller (Yuvarlak Başlılar), Dünyanın ilk Kültürel akımı olan Anav kültürünü ortaya çıkartmışlardı. Bu toplum, sahip olduğu temel kültürü önce Kuzey’e sonra Güney’e göç hareketleriyle farklı coğrafyalara taşıdılar. Güneye indiklerinde Türkmenistan – Aşkabad şehrinde bulunan Anav bölgesinde ilk izine rastladığımız bu kültür ilerleyen zamanlarda Sümer Medeniyetini oluşturmuştu. Kuzeye, Altay – Sayan bölgesine göç eden bir diğer toplum ise M.ö. 3.200’lü yıllarda Afanasyevo kültürünü meydana getirdiler.
Dünya kültürlerini ortaya çıkartan bu akım neticesinde Türk Kültürünün temeli olarak kabul ettiğimiz Afanasyevo Kültürü Altay Dağlarının eteklerinde ortaya çıkmış, Ön Türkler olarak kabul ettiğimiz toplumlar bu kültürün içerisinde ayrı bir “Millet” olmuşlardır.
1500 yıl kadar devam eden Afanasyevo kültürü, M.ö. 1700’lü yıllara gelindiğinde evrilerek yeni ve daha güçlü bir kültür haline geldi ; Andronovo kültürü. Bu kültür atı evcilleştirip gündelik hayatın bir parçası yapmış, manevi inanışlarını sembolleştirip süs eşyaları üretmiş, simgeler kullanarak hislerini ve düşüncelerini şekillendirmişlerdi.
500 yıllık bir süre içerisinde yaşanan Andronovo kültürü, M.ö. 1.200’lü yıllarda Karasuk Kültürüne dönüşerek Türk Kültürünün en bariz izleriyle bezenmiş olarak karşımıza çıkar. Konar-Göçer kültürünün hayat tarzı olarak benimsendiği bu Kültürel akımda Keçeden çadırlar, büyük tekerli arabalar kullanılmaya başlanmış, Demir dövülerek güçlü silahlar imal edilebilir olmuştu.
M.ö. 700’lü yıllara kadar Türk Kültürünün bariz örneği olan Karasuk Kültürü, yerini Tagar Kültürüne bırakarak tarihte Ting-Lingler olarak rastladığımız Hun’ların ataları tarafından özgünleştirilerek pastorize hale getirilmiş, yalnızca Türklere mahsus bir Kültürel akım olma özelliğini taşımıştır. Antik Türk Kültürü olarak adlandırabileceğimiz kültürlerin en son halkası olan Tagar Kültüründe sosyal yaşantı içerisinde Tinsel öğeler daha sık yer bulmakta, toplumsal kurallar “Töre” adı altında yasalaşmakta, Boy/Budun teşkilatlanmasıyla siyasi örgütlenmeler görünmeye başlanmaktadır.
M.ö. 300’lü yıllardan sonra Türk Kültürü artık Türk Toplumu ile birlikte geniş coğrafyalara yayılmaya başlamıştır. Tagar Kültürü olgunlaşarak daha sosyal, daha devletçi bir Kültürel akıma doğru evrilerek Taştık Kültürüne dönüşmüştür. Türk Kültüründe artık mutlak bir lider ve mutlak bir Tanrı inancı toplum nezdinde kanıksanmaya başlanmıştır. Tarihte Tik’ler, Tiele’ler ve Kao-che’ler olarak tanıdığımız Türk Toplumları Taştık kültürünün yoğun şekilde yaşayan Atalarımız olarak karşımıza çıkarlar.
Tüm bu tarih serüveni neticesinde Kültürel akımlar geliştirerek Türk Kültürünü oluşturan Türk Toplumları, sahip oldukları kültürel değerleri koruyarak binlerce yıl boyunca özgün yapısını kaybetmemiş ve günümüze Tarihin en eski kültürlerinden olan Türk Kültürü’nü armağan etmiştir.
.
Türk Kültürünün Kökeni
12 Eylül 2019 | Toplam Okunma: 10,536
Türk Kültürünün oluşum ve gelişim süreci 7 Bin yıl geriye gidilerek takip edilebilmektedir. Buradan hareketle Türk kültürünün ortaya çıktığı saha, tarihsel derinlik ve elde edebildiğimiz verileri bir araya getirdiğimizde elimizde birbirini takip eden süreçlerin söz konusu olduğunu ve kronolojik bir sıralama bulunduğunu söylememiz mümkündür. Türk Kültürü bu yönüyle hiç şüphe yok ki tarihsel derinliği takip edilebilen en kadim millet olarak önümüze çıkar. Dünya Medeniyetlerinin en kadim ve köklü olanları Mısır ve Sümer Medeniyetleridir. Türk Tarihi ve Türk Kültürü söz konusu olduğunda izlerini M.Ö. 5. Bin yıla kadar takip edebildiğimiz bir derinlik ortaya çıkar. Ancak elimizdeki veriler bir genel kabul oluşturabilmekle beraber geniş bir coğrafya söz konusudur. Bu nedenle akılcı ve rasyonel analiz edilmesi hem Türk Tarihinin kadim dönemlerini aydınlatmada hem de temas halinde olduğu diğer toplum ve medeniyetlerin izlerini sürebilmemizi sağlayacak argümanlar barındırması bakımından Dünya Tarihi açısından da büyük önem arz etmektedir.
Türklerin Anayurdu olarak gördüğümüz kadim coğrafyaya Türkistan (Ural-Altay Dağları) diyebiliyoruz. Zira bu coğrafya hem bugün, hem tarihin hemen her evresinde Türkler tarafından iskan edilmiş ve Türk Medeniyetinin izleri adeta coğrafyanın kendisi kadar bariz hale gelmiştir. İşte bu coğrafyada, farklı çağlarda farklı formlarla ortaya çıkan ancak gelişim süreçleri bakımından bir bütün olarak kabul edilen tarihsel evrelerden söz ederek Türk Kültürünün kökenine inebiliriz.
Türk Kültürünü kronolojik olarak şu kültür silsilesiyle takip edebiliyoruz;
Anav > Kelteminar > Afanasyevo > Andronovo > Karasuk > Tagar - Taştık
Bu tarihsel evrelerden sonra yazılı tarih kaynaklarında geçen Türk Toplumlarının sahip oldukları çeşitli kültürlerin analizini yapabiliyor ve Bozkır Kültürü şeklinde genellediğimiz kültür evrimini evrelere ayırabiliyoruz.
Anav Kültürü
Türk kültüre dair en derin izleri görüldüğü kültür potası Anav Kültürüdür. M.Ö. 5000-3000 yıllarına tarihlendirilen bu kültürün merkezi Aşkabad'da bulunan Anav bölgesidir. Bu kültür şaşırtıcı şekilde çağının ilerisinde bir yapıya sahiptir; güneşte kurutulmuş tuğlalardan ev yapımı, koyun ve sığır yetiştiriciliği, tarım ve çiftçilik gibi yetenekleriyle yerleşik kültürlerin en eskilerinden biri durumundadır. Ayrıca Anav Kültürü ve bu kültüre mensup toplumlar Sümer Medeniyetinin kurucu unsurları olmuşlardır. Batılı Tarihçiler, önceleri, zorlama bir yorumla Anav'ı Batı Medeniyetinin kökeni olarak kabul etmişler ancak elde edilen bulgulardan yola çıkılarak öne sürülen tenkitlerle bu iddiadan vazgeçmişlerdir. Zira Anav insanlarının Hazar'ın güneyine ulaşmaları ancak M.Ö. 1500'lerde söz konusudur.
Anav bölgesi atın ilk evcilleştirildiği ve binek olarak kullanılmaya başlandığı bölge ve kültürdür. Buradan hareketle hem coğrafi hem kültürel izlerin eşleştirilmesi bakımından Anav kültürüne yakın addedilebilecek tek kültür çevresi Türk Bozkır Kültürü olmalıdır. Zira ardılı olan Andronovo ve Anafasyevo kültürleri ile hem coğrafi hem kronolojik devamlılık bakımından çok daha yakındır.
Kelteminar Kültürü
Türkistan coğrafyasının kadim kültürlerinden biri olan Kelteminar Kültür Çevresi, içerisinde üç kültür bölgesi barındıran, diğer kültürlerden daha geniş bir coğrafyada var olduğu görülen M.Ö. 5000-3000 yıllarına tarihlenen, kültürel bütülüğü bakımından zengin bir toplumu işaret eder. Akça - Tuzkan - Uzboyan şeklinde üç ayrı gruba ayrılan Kelteminar kültürünün en dikkat çekeni Akça grubudur. Akça grubu Kelteminar toplumlarının izlerini Sır Derya ırmağı boyunca takip edebiliyoruz. Zerefçan Irmağı boyunca izleri takip edilen Tuzkan grubu ve Karakum çölünün eski akarsu ve dere yatakları boyunca karşımıza çıkan Uzboyan grubu, birbiriyle ilişkili bütünüyle bir kültür çevresi karşımıza çıkartır. Bu kültürün en dikkat çeken özellikleri, balık oltasını andıran tek kanatlı ok uçları ve evin dışında yapılan pişirme ocaklarıdır. Yine aynı şekilde At, koyun ve sığırın yanında domuz yetiştiriciliği de yapılmaktadır. Türkistan coğrafyasında Domuz yetiştiriciliği ve tüketimi görülen tek kültür çevresi Kelteminar kültürüdür. Anav kültürü ile ilişiği oldukça önemlidir. Bölgede yerleşik hayat izleri görülmesi bakımından Anav Kültürünün devamı niteliğinde değerlendirilir.
Afanasyevo Kültürü
Türkistanın Bozkır Kültürünü ortaya çıkartan süreçte en önemli dinamiği durumunda olan kültür ağı şüphesiz Afanasyevo Kültür çevresidir. Bir diğer adı Abakan Kültürü olan Afanasyevo kültür çevresi M.Ö. 3000-1700 yılları arasında İtil Nehrinden Altay dağlarına kadar uzanan geniş bir coğrafyayı içerisine alır. Bu kültürün en zengin izlerini Minusinsk'de ortaya çıkartılan 80 mezardan oluşan kalıntılarda görebiliyoruz. Kelteminar kültüründe olduğu gibi çakmak taşından yapılan ok uçlarının yanında kemik iğneler, bakır tellerden yapılan küpeler ve muhtelif maden işleme aletleri gelişmiş bir kültürün izlerini taşır. At ve koyun yetiştiriciliği de yine Kelteminar kültüründen kalan özellikler olarak dikkat çeker.
Andronovo Kültürü
Türk Bozkır Kültürünün ortaya çıkışı olarak düşünülen Andronovo Kültürü M.Ö. 1700-1200 yılları arasında, Minusinsk bölgesinde ortaya çıkmıştır. Afanasyevo kültürünün Kuzey-Doğu uzantısı olan bu kültür çevresinde Türk Kültürünün bariz izlerine rastlayabiliyoruz. Aynı şeklide Türklerin tarih öncesi dönemlerde bu bölgeden göç ettikleri düşünülmektedir ve göç haritaları Andronovo Kültürü merkez alınarak oluşturulmuştur. Bu kültürü ortaya çıkarttığı düşünülen Brakisefal (Beyaz) Atlı Savaşçı toplum Türklerin ataları olarak kabul edilir.
Andronovo kültürünün en dikkat çeken kalıntıları Bronz ve Altın madenlerinden imal edilmiş eşyalardır. Tarihte bronz ve altını ilk kullanan toplumlar Andronovo insanlarıdır. Öyle ki; Tuncu işlemeyi Çin'e götüren Andronovo'lardır. Aynı şekilde balçık ve taş kalıplar kullanılarak madeni silahların üretimi ilk olarak Andronovo kültüründe görünmektedir.
Karasuk Kültürü
Türk Kültürünün oluşumunda önemli bir evre olarak karşımıza çıkan Karasuk Kültürü, M.Ö. 1200-700'lü yıllarda adını aldığı Karasuk Irmağı, Kögmen Dağları, Kemçik, Abakan, İrtiş, Yenisey bölgesinde ortaya çıkmıştır. Andronovo insanlarının güneye ve doğuya doğru, Mongoloidlerin ise kuzey ve batıya yayılmalarının kesişmesi neticesinde; Europoid-Mongoloid etkileşimli bir kültür çevresi ortaya çıkmıştır. Andronovo'lu Brakisefal ve Moğol kökenli Mongoloid kitlelerin bir bölgede karışımı neticesinde Kuzey Çin'de ortaya çıkan bu toplum, o güne kadar Asya'da teknik seviyesi en yüksek kültür çevresini meydana getirmişlerdir. Demir madenini bulan Karasuk insanları o güne kadar ki en dayanıklı materyalı ve savaş gereçlerini üretmeyi başarmışlar, at yetiştiriciliği ve kullanımı konusunda rakiplerinden daha üstün halde olduklarından ve sayıca çok olmamalarına rağmen rekabet ortamında büyük bir avantaja sahip hale getirerek hızla çoğalmalarına ve çevre kültürleri etkilemelerine yol açmıştır. Bu toplum Çin ile ilk teması sağlamışlar, Chou hanedanlığının kurucu unsuru olmuşlar, tarih sonrası çağlarda da Hun, Göktürk, Kırgız halklarını meydana getirmişlerdir.
Altın işçiliğinde büyük maharet sahibi haline gelen bu toplum, bakıra arsenik ve kalay karıştırarak metal kalitesini de yükseltmişler. Buradan hareketle yaşadıkları çağın teknolojik üstünlüğünü ele geçirdiklerini görebiliyoruz.
Tagar ve Taştık Kültürleri
Yine Minusinsk bölgesinde karşımıza çıkan Tagar kültürü, M.ö. 700'lü yıllarda karşımıza Tagar kültürü olarak çıkmıştır. Minusinsk'de mukim olan Karasuk kültürü, batıdan gelen Brakisefal göçleriyle evrilmiş ve Tagar kültürüne evrilmiştir. Bu evrilme neticesinde Mongoloid ağırlıklı Karasuk insanları, Brakisefal grupların katılımı ile genetik olarak farklılaşmış ve kökeni takip edilebilen yeni bir kültür çevresi meydana getirmiştir. Söz konusu kültür M.Ö. 300'lerde yeniden evrilerek bu kez karşımıza Taştık kültürü olarak çıkar. Bu kültürün izleri, Türklerin yazılı kaynaklarda görebildiğimiz nitelik ve özelliklerine çok yakın unsurlar barındırdığından yorumlamamız daha kolaydır. Otağ biçiminde yuvarlak evler yaparak çatısından duman çıkabilen, çevresindeki duvarlar çit ile örülüp balçık ile sıvanarak dayanıklı hale getirilen yerleşik hayat izlerine rastladığımız Taştık kültürü Atlı konar-Göçer Türk Kültürünün yerleşik haldeki bariz örneği durumundadır. Bu kültürdeki izlerden elde edebileceğimiz en önemli çıkarım; Türkler mecbur oldukları ve çevre-tabiat şartlarına uyum sağlamak amacıyla konup-göçmek zarureti hissetmişler, gerekli coğrafi-iklimsel özelliklerle karşılaştıkları zaman yerleşik hayatı benimsemişlerdir. M.Ö. 2. yüzyıl itibariyle gördüğümüz Konar-Göçer Bozkır Kültürü, öncesinde Taştık kültürü çağında yerleşik hayat ve belirli coğrafi sınırları olan bir kültür meydana getirmişlerdir.
Kültür Devamlılığı
Söz konusu kültür coğrafyaları karşımıza üzerinde yorum yapabileceğimiz, hatta bir genel kabul ortaya koyabileceğimiz hatları belirli bir mantık çerçevesi sunar. M.Ö. 5000'lere kadar izlerini takip edebildiğimiz bir kültür silsilesi Türklerin ortaya çıkışının bir kronolojisi gibidir.
Son buzul çağının (M.Ö. 10Bin) sona ermesiyle birlikte Kuzey Hazar enlemi boyunca buzlarla kaplı olan kuzey coğrafyası çözülmeye başlanmış, bu çözülme sayesinde sulak ve bereketli bir coğrafya halini alan Hazar-Altay-Tanrı Dağları üçgeni insanoğlunun çoğalması için elverişli ortamı hazırlamıştır. M.Ö. 5.000'de ortaya çıkan ve Sümer Medeniyeti'nin de kurucuları olan Anav insanları Hazar'ın güney doğu bölgesinde kurdukları yüksek medeniyeti 2 Bin gibi uzun bir dönem devam ettirmişlerdir. Buzulların giderek kuzeye çıkması dolayısıyla sulak bereketli Doğu Hazar coğrafyasının iklimsel değişikliklere maruz kalması bu toplumun kuzeye göçlerine yol açmış ve M.Ö. 3000'de Afanasyevo kültürünü ortaya çıkartmıştır. Buradan geniş alanlara yayılma imkanı bulan Afanasyevo insanları, batıda İtil doğuda Altay Dağlarının doğusuna kadar yayılmayı başarmışlar, söz konusu kültür rekabeti ortamında doğuda Andronovo kültürünün öncüleri olmuşlardır. M.Ö. 1700'lerde Andronovo, ardından Karasuk ve nihayet Tagar-Taştık kültürleri şekilnde takip edebildiğimiz bu kronolojik serüven Türkleri ortaya çıkartmış ve artık Türklerin tarihini yazılı kaynaklardan takip edebilmemize imkan sağlamıştır.
.
Türk Bozkır Kültürü
19 Eylül 2019 | Toplam Okunma: 15,901
Bozkır Kültürü deyince ne anlamalıyız önce bu husus üzerinde durmamız gerekiyor. Kültür türleri genel çerçevede üç eyrılır; Asalak, Köylü ve Çoban kültürleri. Asalak kültürler Orman Kavimlerinde görünen, üretmeyen, tabiatın ya da diğer toplumların üretmiş oldukları üzerinden hayatta kalmayı önceleyen kültür türüdür. Germen kavimleri bu kültürün bariz örneklerindendir. Köylü kültürü ise her halükarda yerleşik, tarım ile geçinen toplumların kültürleridir. Bu kültür mensupları sükunet içerisinde yaşarlarsa varlıklarını devam ettirebilirler ancak işgal, istila, savaşlarda mağlubiyetler nedeniyle iktidar değişikliği gibi tarihin olağan seyri içerisinde ya yok olurla ya da asimile olarak dönüşürler.
Bugün batı medeniyeti, bu tür kültürlerin bir araya gelerek kendilerine özgü kalamayan dokularıyla ortaya çıkmış, tarihsel serüveni takip edilemeyen bir kültür unsuru meydana getirmişlerdir. Örneğin bugün Fransız kültürünün kökenine inmek mümkün değildir. Aynı şekilde İngiliz kültürünün kökeni üzerinde çok çeşitli araştırmalar yapılmış ancak tatmin edici bir kanıya ulaşılamamıştır. Bu tezahürün sebebi Köylü kültürü mensubu olmaları nedeniyle kadim tarihlerde ki kültürlerin çok yoğun asimilasyon ve etkileşime maruz kalması dolayısıyladır. Çoban kültürünün diğer kültürlerden farkı, yoğun olarak hayvancılığa dayanıyor olmasıdır. Şu veya bu şekilde; yerleşik hayata geçmeyi tercih etmeyen Çoban kültürü mensupları tehlike halinde güvenli alanlara çekilip düşmanı alt edebilecekleri güce eriştiklerinde sahneye çıkarak kültürel açıdan stratejik bir üstünlük elde etmişlerdir.
Çoban kültürü, varlığını devam ettirmekte elde ettiği sosyo-politik avantaj sayesinde çok geniş sahalara yayılabilmiş, ekseriyetle güçlü oldukları zaman diğer toplumlarla mücadeleye girişmiş ve haliyle çoğu zaman başarılı olduklarından asimile olan değil asimile eden taraf olmuştur. Bu yönüyle Konar-Göçer kültürü güçlü kılan özellikleriyle; söz konusu hayatta kalmaksa diğer tüm kültür türlerine üstünlük sağlayabilmiştir. Bugün Türk kültürünü farklı etnik, tipolojik ve genetik formlarda, çok geniş bir coğrafi sahada açık ve net bir şekilde görebiliyorsak bunun nedeni Konar-Göçer (Çoban) kültürünün ortaya çıkarttığı avantajlardır diyebiliriz.
Anlam bütünlüğünü sağlamak için bir özet geçecek olursak; Bozkır Kültürü yerleşik kültürler gibi güçlü, asalak kültürler gibi geniş coğrafyalara yayılabilme kabiliyetine sahiptir. Ancak yerleşik kültürler gibi yok olma ve asimilasyon tehlikelerine maruz kalmadıkları gibi asalak kültürlerde olduğu gibi kültürel gelişimde zayıf ve yetersiz de değillerdir.
Türkler Hep Konar-Göçermiydi?
Türklerin tarih serüvenleri pek çok evreden geçmiştir. Bu serüvenin muhtelif dönemlerinde Türk kültürünün yerleşik örneklerine de sıkça rastlarız. Anav insanları, Kelteminar grupları, Andronovo kültürünün bir kısmı yerleşik yaşayan unsurlardan oluşmaktaydı. Hatta Hakasya bölgesinde bulunan ve tarihi 5 Bin yıl öncesine kadar gidebilen, hatta çok daha yakın dönemde Karasuk kültürü sahasında balçık kurutma yöntemiyle sabit evlerde yaşadıkları görülen öncü Türklerin izlerine sıkça rastlayabiliyoruz. Ancak kolaylıkla müşahede edebiliyoruz ki; özellikle M.Ö. 4. Yüzyıldan itibaren Asya sahası dört mevsim yaşanabilir bir coğrafya olmaktan uzak hale gelmiştir. Bunun yanında özellikle Moğol ve Çin teması sonrasında rekabet ortamının söz konusu olduğu bölge ve dönemlerde Konar-Göçer Bozkır Kültürü sahip olduğu avantajlar sayesinde varlıklarını güçlenerek devam ettirmişler, yerleşik hayatı tercih eden kitleler muhtemel ki zayıf düşerek tarihin akışı içerisinde kendilerine yer edinememişlerdir.
Şunu net bir şekilde ifade edebiliriz; Türkler gerektiğinde yerleşik düzende yaşamış ancak tabiat ve toplumsal rekabet Türkleri Konar-Göçer yaşama teşvik etmiştir. Bunun yanında bu göçerlik başıboş ve gelişi güzel de değildir. Belli bir coğrafi sahada, belli bir düzen ve toplumsal disiplinle uygulanmış, böylelikle asimile olmayıp varlıklarını sürdürebilmişlerdir.
Çoban Kültüründen Atlı Savaşçı Kültürüne
Kadim kültürlerin incelenmesinde savaşlar pek dikkate alınmaz. Zira henüz insanların devlet ya da medeniyetler etrafında merkezi bir otoriteye bağlı yaşamadıkları tarih öncesi dönemlerde orduların karşı karşıya geldiği, meydan muharebelerinin yaşandığı savaşlar yaşanmamaktaydı. Bu nedenle kültürlerin ve insan kitlelerinin varlığı ve yayılışı hayatta kalma becerileri ve yaşadıkları iklim-coğrafya bütünlüğüne ayak uydurabilmeleriyle ilişkiliydi. Buradan hareketle, tarih öncesi çağlarda insanların atla olan ilişkisi tümüyle ulaşım ve hayvancılık amacıyla olmalıdır. Türklerin at yetiştiriciliğiyle ilişkisi de tam olarak bu çerçevede değerlendirilmeli. Türkler, Çoban kültürü ile hayvancılığı öncelemiş, hayvanların otlaması ve idaresi için atlardan faydalanmışlardı. Ancak zaman içerisinde at şu veya bu şekilde bir savaş aracı haline gelmiştir.
Bozkır kültürünün incelenmesi, arkeolojik ve antropolojik çalışmaların yapılarak Türk kültürünün aydınlatılmış olması şüphesiz büyük bir kazanımdır. Bu kazanım sayesinde bugün Türkleri ortaya çıkartan tarih serüvenini inceleyebiliyoruz. Bu araştırmaları yapan önemli isimleri anmadan geçemeyiz: W. Schmidt, O. Meghin, W. Koppers, F. Flor gibi tarihçiler, ortaya koydukları verilerle bu alanda önümüzü açmışlardır.
Menghin, atın ehlileştirilmesi ve hayvan yetiştiriciliği kültürünü Türklerin atalarıyla özdeşleştirirsek hata etmeyiz der. Koppers atın ehlileştirilmesi ve atlı çoban kültürünün ortaya çıkması Türklerle ilişkilendirilmelidir der. Flor'a göre Türklerin ataları önce ren geyiği yetiştirmişler, daha sonra atı ehlileştirmiş ve atlı çoban kültürünü meydana getirmişlerdir. Schmidt ise avcı toplayıcılıktan hayvanları ehlileştirmeye geçen ilk millet Türkler olmuştur, Türkler ata binen ilk insanlar olarak görülmelidir.
Menghin, Türk kültürünün dünya tarihine iki önemli tesirinin olduğunu ortaya koyar. Bunlardan biri hayvan besleyiciliğini geliştirerek iktisadi, yüksek teşkilatçılık kabiliyetleriyle sosyolojiktir.
Bozkır kültürü alanında çalışma yapan her bilim adamı şu veya bu şekilde aynı kanaate varmıştır. Türk Kültürü önce Çoban kültürü, ardından atlı çoban kültürü ve nihayetinde Bozkır kültürüne dönüşmüştür. Bu kültür silsilesi diğer tüm kültürlerden daha yayılımcı, daha kalıcı ve daha etkileyicidir. Türkler ata ilk binen, at ile ilk savaşan toplum olmuştur. Öyle ki batı dünyası atı bir savaş aracı olarak kullanabilmeyi üzengi sayesinde yine Türklerden öğrenmiş, hatta Çinliler M.Ö. 300'lerde ata binmeyi ilk kez Hunlarda görmüşlerdir.
Genel bir özet çıkartacak olursak; Bozkır Kültürü Andronovo kültürü tarafından M.Ö. 1700'lerde ortaya çıkmış, M.Ö. 1000'li yıllarda Anadolu ve Mezopotamya'ya ulaşmış, demiri kullanmayı ve işlemeyi de başaran bu toplum at ve demirin verdiği kudret ile çok geniş bir coğrafyada hakim ve nüfuz sahibi haline gelmiştir. Bu toplum şüphesiz Türklerin atalarıdır. Türkler, yazı yazma geleneği olan toplumlarla temas kurmaya başladıktan sonra tarih kayıtlarına girebilmiştir. Ancak çok daha eski dönemlerde yaşarak insanlık tarihini derinden etkileyen hamlelerle dünya tarihinin istikametini belirlemiştir.
.
Türk Yazısı
19 Eylül 2019 | Toplam Okunma: 8,705
Türk Alfabesi, diğer adıyla Orhun Alfabesi, tarihin bilinen en eski alfabesi olma özelliğini taşır. Tarih kaynaklarında izine sıkça rastlanan bu alfabe yoğun olarak Moğolistan, Kazakistan, Çin coğrafyasında görülmesinin yanında İskandinav ve Latin ülkelerinde, hatta Roma dönemindeki kalıntılarda da görülmektedir.
Antik Türk Alfabesi nin bu denli geniş bir coğrafyada görünüyor olması bir tesadüf ya da yanılgı değil bilakis bu köklü alfabenin tarihin en eski devirlerinden bu yana kullanılıyor olması ve bu yazıyı kullanan toplumların kendi kültürlerini göç ettikleri coğrafyalara da taşımış olmasından kaynaklanmaktadır.
Türk Alfabesi
Antik Türk Alfabesinin kökenine indiğimizde karşımıza ilk olarak Göktürk döneminde yazılmış Orhun abideleri çıkacaktır. Bu yazıtlar Göktürk ve Uygur Devletleri döneminde bilge kişilerce yazılmış, daha çok hükümdarlar ve ülkenin geçmişi hakkında bilgiler içeren kitabe şeklindeki yazılardır. Bu yazıtlar M.s. 550’li yıllarda yazılmış, günümüze kadar orijinal halleriyle okunabilecek şekilde bulunur durumdadır.
Orhun abidelerinde karşımıza çıkan Türk Alfabesi, daha eski dönemlere gidildiğinde Kurgan adı verilen anıt mezarlarda silah ve eşyalar üzerine yazılmış haliyle de karşımıza çıkarlar. Ölümden sonra hayata inanan Türk toplumları, ölülerine çok önem verirler ve önde gelen devlet büyüklerine anıt mezarlar yaparak bu mezarın içerisine sevdikleri eşyaları koyarlar. Yapılan pek çok arkeolojik çalışmada Kurgan mezarlarındaki eşyaların üzerine işlenmiş Antik Türk Alfabesiyle karşılaşmaktayız.
Tarihin daha eski dönemlerine gittiğimizde "Antik Türk Alfabesi" ne Roma döneminde rastlayabiliyoruz. Roma Medeniyetinin kurulduğu dönemlerde Roma Harfleri olarak gördüğümüz Alfabe’nin kökeni ile ilgili yapılan çalışmalarda bu yazının “FUTHARK” adı verilen biz yazıta dayandırıldığını görüyoruz. Yapılan etimolojik çalışmalarla bu yazının Asya’da karşımıza çıkan Orhun Alfabeleriyle aynı sistem ve grafik detaylarla yazıldığı bilim dünyasınca kanıksanmış bir gerçek olarak karşımızda durur. Zira bu yazının Roma yarım adasına bir Türk Toplumu olan Etrüksler tarafından getirildiği bilimsel olarak doğrulanmış bir tezdir.
Roma dönemine paralel olarak, özellikle İskandinav ülkelerinde gerçekleştirilen kazılarda ortaya çıkan eşyaların üzerinde de aynı Antik Türk Alfabesinin izlerine rastlıyoruz. Kafkas/Hazar bölgesinden göç eden toplumlarca Avrupa kıtasına taşındığı düşünülen bu yazı kuralı, etimolojik çalışmalarla Türk Alfabesine dayandırılmakta ve bilimsel olarak kabul görmektedir.
Türk Alfabesinin kökenine indikçe şaşırtıcı bilgiler ortaya çıkmaktadır. Zira Türk Alfabesi olarak karşımıza çıkan Runik alfabenin Sümer Döneminde kullanılan Dünyanın İlk Alfabesiyle büyük ölçekte benzeşmesi şaşırtıcıdır. Bilimsel çevrelerce Sümer Yazıtlarından evrilerek oluştuğu kabul edilen Türk Alfabesinin kökeni, Türklerin kökeninde olduğu gibi Sümer Medeniyetine dayanmaktadır.
İnsanoğlunun yazıyı bulma serüveni önce Resim Çizme merakıyla ortaya çıkmıştır. Günümüzden 30.000 yıl önce resimler çizmeye başlayan ilk asya insanları, zamanla çizdiği resimlere anlamlar yüklemeye başlamıştı. Önceleri amaç olan resim, sonraları anlamları ifade etmek için birer araç olarak kullanılmaya başlandı ve semboller haline gelerek okunması amaçlanarak gelişti. Bu gelişim zamanla resimleri sembollere, sembolleri ses anonslarına, bu anonsları da harflere çevirerek alfabe haline getirdi.
Tarihi bu ilk alfabesi tarih serüveni içerisinde önce Asya İnsanları, sonra Sümerliler, sonra da Asyaya göç eden İlk Türkler tarafından sahiplenilerek günümüze kadar ulaştırıldı. Doğuda Runik (Orhun Alfabesi) olarak varlığını devam ettiren bu yazı tekniği batıda Latin Alfabesi olarak karşımıza çıkmaktadır.
.
Gök Tanrı Dini (Tengricilik)
20 Eylül 2019 | Toplam Okunma: 28,837
Gök Tanrı inancı, detaylarına yakın zamanda vakıf olabildiğimiz, çağdaşlarından farklı ve eski Türklere has bir inanç sistemi olarak dikkat çeker. Ancak Gök Tanrı inancının genel kabulleri oluşurken pek çok yanlış kanaat ortaya çıkmış, zaman içerisinde bu kanaatler başlı başına bir genel kabul haline gelmiştir. Gök Tanrı inancını anlamaya çalışırken öncelikle bu mahsurlu kanaatleri ortadan kaldırmak gerekiyor.
Gök Tanrı inancını tasfir ederken düşülen en vahim hata, bilinen diğer inançlarla özdeşleştirilmesi veya esinlenilmiş olmasıdır diyebiliriz. Örneğin, Radlov bu inanç sistemine Şamanizm diyerek oldukça vahim bir hata yapmıştır. Altaylarda, çok dar bir sahada yaptığı lokal ve anakronik olmaktan uzak değerlendirmeler neticesinde Kam/Ham ifadesini Şam şeklinde telaffuz eden, çevresel ve yerel inançlarla çok fazla irtibat kurmuş bir grubun sembolizmine dayandırmıştır. Burada elde ettiği kısıtlı bilgileri de Paganizm/Totemizm gibi genel geçer batılı tabiat dinleri gibi tasavvur etmiş ve boşlukları kendi mahsurlu görüşleriyle tamamlamaya çalışmıştır. Bu görüş neticesinde Gök Tanrı inancını Şamanizm olarak adlandırmış, Şamanları din adamı kabul etmiş, inanç sistemini ve teolojisini de Paganizm olarak tasavvur etmiştir. Detaylarıyla üzerinde duracağımız üzere Radlov'un bu görüşü pek rasyonel değildir.
Diğer bir mahsurlu görüş ise Totemcilik görüşüdür. Türklerin Kurt'u kutsal kabul etmeleri, türeyiş destanında olduğu gibi kendi soylarını kurda bağlamaları kimi tarihçilerin zihninde bir Totemizm algısı meydana getirmiştir. Kültürel ve edebi unsurları bir dini teamül gibi algılayan ilim insanları, şu veya bu şeklide bir tanımlama yapabilmek için zorlama yorumlarla Türklerin inanç sistemini totemizme yormuştur. Totemciliğin başlıca unsurlarını söz konusu edersek; her klanın bir totem hayvanı vardır ve sembolize edilir. Bu toteme temas eden her şey kutsal kabul edilir. Klanlarda ortak mülkiyet vardır ve anne hukuku üzerinden bir adalet anlayışı söz konusudur. Ayrıca ruhlar ölümsüz kabul edilmezler. Bu çok bariz hususlar bile Türk kültürü ve din anlayışı ile büyük tezatlar barındırır. Kurt tüm Türkler için kutsal kabul edilir, yani totemlere tabi klanlar söz konusu değildir. Ayrıca sembolize edilmesi durumunda temas ettiği şeyleri kutsiyeti söz konusu bile değildir. Türklerde özel mülkiyetin oluşu da Totemizme aykırıdır. Elbette en önemli tezat Gök Tanrı inancında ruhun ölümsüz olduğu düşüncesidir. Bariz şekilde görmekteyiz ki Gök Tanrı inancı ile Totemcilik aynı inanç potasi içerisinde tasavvur edilmesi mümkün olmayan hatta aykırı inanç bütünlükleridir.
Peki Türklerin inancında Panaganlık/Şamanlık Yok mu?
Bu görüşü tümüyle reddetmek mümkün değil elbette. Bir doğa dini olarak Paganlığın ve mistizmin doğal tezahürü Şamanlığın Türklere tesir etmediğini, Türklerin teolojilerinde hiç yer etmediğini iddia etmek akılcı olmaz. Türkler İtil nehrinden Kingan dağlarına kadar yayılan muazzam genişlikteki habitatta mutlak suretle Naturalizmi benimseyen toplumlarla temas kurmuş olmalıdır. Öyle ki; Altay Türklerinde Paganlık, Naturalizm, Totemizm gibi muhtelif dünya görüşlerinin etkileri bariz şekilde görülebiliyor. Ancak Türklerin inançlarındaki kökleri Altay Türklerinde aramak yerine Altay Türklerinin genel Türk coğrafyasının kıyısında bulunması ve diğer toplumlarla münasebetler geliştirmiş olduğu gerçeğini dikkate alarak bir değer yargısına ulaşmak çok daha mantıklı olacaktır. Günümüzde Altay Türklerinin dünya tasavvuru, yaratılış efsaneleri ve gündelik inanç ritüelleri elbette Gök Tanrı inancının en saf hali değildir. Biz Tengriciliğin izlerini daha kadim dönemlerde daha derin izlerde aramak durumundayız.
Şamanizm konusunda en derin ve yoğun araştırmaları yapan ilim insanı M. Eliade, Altay Türklerinin inanç dinamikleri içerisinde Paganist, Naturalist, Totemist hatta Fetişist inanç izlerinin toplumsal münasebetlerle ortaya çıkmış olabileceğini, Türklerin inanç sistemlerini müstakil olarak Paganizm/Şamanizm şeklinde ifade etmenin doğru olmayacağını ifade eder. Eliade'e göre Şamanlarda görünen extase haliyle ruhlar alemiyle temas kurma kurgusu, şifacı ve toplum tarafından önemsenen kimseler olmasını Paganistik etkilere bağlamış, bunun yanında Tengricilikte inanç ritüellerinde Şamanların bulunmamasının altını çizerek Türkleri Paganist/Naturalist kabul etmenin mümkün olmadığını ifade etmiştir. Aynı şeklide W. Barthold da Orhun yazıtlarındaki tespitlerinden sonra Türklerin inançlarının Şamanizm olmadığı kanaatini ortaya koyar ve Şamanik etkilerin bir dış etken olarak değerlendirmesi gerektiğini savunur.
Gök Tanrı İnancının Dinamikleri
Tengriciliği iki kutup üzerinde ele alabiliriz; Ruhçuluk ve Atacılık. Bu konuda derin araştırmalar yapan ünlü oryantalist J.P. Roux söz konusu inanç bütünlüğünü şu şeklide resmeder; 4 tür Ruh vardır. 1) Nesnenin ruhu, 2) Kişinin ruhu (eş), 3) Kabilenin ruhu, 4) Kötü ruhlar (çor). Ruhçuluk anlayışına göre her nesnenin, tabiat olayının, doğal varlığın bir ruhu vardır. Bir taşın ruhu olduğu gibi suyun, rüzgarın ruhu vardır. Kimi durumlarda bu ruhlar birleşir ve yeni bir ruh meydana getirir. Ruhlar çok güçlüdürler ve inisiyatif sahibidirler. Bu nedenle korkulan ya da fayda umulan ruhlara kurbanlar adanıp merhamet ya da fayda ümit edilir. Diğer taraftan Atacılık da Ruhçuluk ile ilişkili gibi görünür. Ölen ataların ruhları, ölümleri sonrasında da nesline yahut tâbasına fayda sağlayabilir, yardım edebilir. Bu düşünceyle kişiler ölmüş atalarına büyük hürmet gösterir, ölen kişiler çok güçlü kimselerse ruhları için belli zamanlarda hususi ritüellerle anılarak ruhları yüceltilmeye çalışılır.
Görüldüğü üzere Gök Tanrı inancı, disiplinli bir mekanizma yahut boşluk bırakmayan sıklıkta bir inanç bütünlüğü oluşturmadığından, inanç sınırları içerisindeki mantık boşlukları, temas edilen diğer inançlarla kolaylıkla doldurulabilmektedir. Bu nedenledir ki Gök Tanrı inancı, çok fazla detayı ve ritüeli olmayan, özünde çok güçlü ancak detaylarda çok gevşek bir inanç bütünlüğü söz konusu olduğundan güçlü ve detaylı inançların etkileyici mistik unsurlarından etkilenmiştir. Bu nedenle bugüne kadar ulaşan Gök Tanrıcılık inancı pek çok serüvenden ve etkileşimden geçerek, değişerek, gelişerek bugünkü halini almıştır.
Tengriciliğin dünya görüşünü analiz edecek olursak;
Tengri ne özel bir isim ne de sıfattır; bu bir makam adıdır. Türkler tanrıyı makamıyla anmışlardır. Orhun yazıtlarında geçen "Tengri teg tengride bolmış Türük Bilge Kagan" ifadesi Tengri makamını tasfir eder. "Tengri Teg" ifadesi "Tanrının değeri" şeklinde çözümlenebilir. Günümüzde kullanılan "Allahın Rızası" kavramına çok yakındır. "Tangri Teg Tengride Bolmış" cümlesi de "Tanrının rızası ile tanrılık makamında olmuş" anlamına tekabül eder. Tengri soyut bir makamı temsil etmekle birlikte Gök kavramı ile somutlaştırılır. Söz konusu makamın Göklerde bulunduğunu, tanrıya yakarış için gökün işaret edilmesi Gök ve Tengri kavramlarını bütünleştirir. Özünde tapınılan varlık en güçlü ruh olarak düşünülür, ona isim, sıfat ya da şekil atfetme gereği duyulmamış, kendisi makamıyla anılmıştır. Gök Tanrı (Kök Tengri) ifadesi gökteki tanrısal makam olarak düşünmek yerinde olacaktır.
Kut kavramı da diğer önemli bir dinamiktir. Tanrının doğrudan inisiyatifi ve seçilmişlerine baht verdiği düşüncesi Kut kavramı ile ifade edilir. Türkler hükümdarlarını ancak Kut Almış kişilerden seçerler. Bu nedenle hükümdar adayı kut aldığını ispat etmek durumundadır ya da çevresindekilerin ondaki kutu görmüş olmaları gereklidir. Kut kavramı bir mistik hal ya da sihirsel bir durum olarak görülmez. Tanrı, Kut'unu verdiği kişiye bunu verdiğini de açıkça söylemez. Kişi olağanüstü bir başarı göstermiş, halkının istikbaline hizmet etmiş yahut ona bey/hükümdar olabilmesi için şartları hazırlamışsa bu durum Kut'un alınmış olduğu düşüncesini teşvik eder. Kişi kut alıp almadığını bilmediği için aslında içindeki kutu arar. Bir fevkaladelik gösterir, büyük bir başarı elde eder ya da halkına çok faydalı olacak bir fikir üretirse bunu tanrının kendisine verdiği kuta bağlar. Türkler, liderlerine bağlılıklarına bu değer yargılarıyla karar verirler.
Tapınma adetleri konusunda ise yalın bir inanç biçimi göze çarpar. Türkerde rutin bir ibadet ritüeli söz konusudur. İbadete ayrılmış özel günler ve ibadet halinde uygulanan kimi eylemler mevcuttur. Tengricilik tümüyle teşekkür ve dua merkezli bir teamüle sahiptir. Kişi ruhlara kurban adayarak inisiyatif sahibi ruhların gönlünü hoş tutmayı ve gerektiğinde teşekkür etmeyi adet edinmişlerdir. Diğer taraftan bir beklenti söz konusu ise tanrılık makamı olan Göklere nida ederek dileiğini içinden geçirir. Ruhların en yücesinin kendisini duyacağına inanır. Türkçede Tapug olarak rastladığımız kavram bağlı olma ve teşekkür karşılıklarına sahiptir. Kaynaklarda görebildiğimiz kadarıyla Asya Hun döneminde hükümdarlar güneş doğarken otağlarından çıkar ve güneşe saygı sunarlardı. Aynı eylemi ayın doğuşu sırasında aya dönerek de yaptıkları görülmüştür. Bu tazim şekli Avrupa Hunlarında da görünmektedir. Bu saygı hali tazim şeklinde öne eğilerek gerçekleştirilir ve tazim sırasında mutlak suretle yüz kuzeye çevrilir. Uygur Türkçesine "Yükünme" olarak geçen bu eylem aslında eğilme ve secdeye kapanma eylemine yakın bir haldir. İbadetler için belirlenmiş özel günler bulunduğunu da biliyoruz. Koşo Çaydam'da bulunan Türk anıt mezarında geçen "Kül Tudun'un küçük kardeşi Tekeş ibadet gününde yapmış" ifadesine rastlarız. Buradan anlayacağımız üzere ibadetler için bellli günler söz konusudur ve toplu ibadet de mevcuttur. Özetle Eski Türklerde ibadet teamülü vardır ve eylemseldir. Yükünme (Secde), Kurban, Dua ve tazim ile bezenmiş bir inanç sistemi olduğunu söyleyebiliriz. Ayrıca Eski Türkler gündelik hayatın içerisinde ibadet etmekten de keyif alıyorlardı. Çinli rahip Hüen-Çang, Türkistan'da bulunduğu dönemde Türkler için "ibadetten hoşlanırlar" ifadesini kullanmıştır.
Ahiret İnancı da Türklerin dünya ve din tasavvuru içerisinde mevcuttur ve inancın merkezinde yer alır. Ruhların ölmezliğine inanan dinlerden biri olan Tengricilikte aydınlıklar ve karanlıklar diyarı vardır. Aydınlıklar diyarı mutluluk ve refahın hakim olduğu ve Gök yüzünün üzerindeki katmanlar şeklinde tasavvur edilir. Karanlıklar diyarı ise yağız yerin altında bulunur, kötü ruhların ve kötülükler yapanların cezalandırılacakları diyarlar olarak tasavvur edilir. Ölüm ile toprağa gömülenler önce karanlıklar aleminde karşılanır. Burada iyilik ve kötülüklerinin muhasebesi yapılır. İyiliği ve mükafatı hakeden ruhlar, bulundukları karanlık diyardan tutulup çekilerek göğe çıkartılır ve ışıklar ülkesinde varlığını devam ettirir. Bu inanç bütünlüğüne göre bir mahşer günü de söz konusudur. Uluğ Kün olarak tasavvur edilen vaka dünyanın sonuna işaret eder. Ahiret hayatına genel olarak Kalgançı Çak (Gelecek olan çağ) denir. Özellikle Altay Türklerinde görebildiğimiz kadarıyla; insanların sayısı azalacak, insanlar kötülük yapmaktan çekinmeyecek, karanlık dünyanın kötü ruhu Erlik (Şeytan) yeryüzüne çıkacak, kişi oğlu Tengri'yi unutacak, nihayet Tengri Ülgen tüm kötü ruhlarla savaşıp onları yok edecek, herkes yok olduktan sonra tanrı -ölüler kalkınız- diyerek yeni çağı başlatacaktır.
Bu konuda önemli araştırmalar yapan Fransız ilim insanı Grousset, Türklerdeki ahiret inancını şöyle tasfir eder;
Kainat katların üst üste gelmesiyle oluşmuştu. Yukarıda on yedi kat aydınlıklar ülkesi olan gök ve altta yedi veya dokuz kat olan karanlıklar dünyası olan tamu bulunuyordu. Türkler göğün en yüksek katındaki makama sahip olan ruha itaat ederler.
Kader İnancı yine Eski Türklerin inanç bütünlüğü içerisinde önemli bir yere sahiptir. Eski Türkler, karşılaşacakları iyi/kötü şeylerin önceden tayin edildiğini düşünmüşlerdir. Ancak genel kader inancına benzemekle birlikte, kendi eylemleri iradelerine bağlı olduklarını düşünürler. Başlarına gelecek iyi/kötü şeyler bir yazgı, bunun karşısında yapacakları eylemler ise tercihleridir. Ayrıca yazgının değiştirilmesi de mümkün görünmektedir. Kaderin yazdığını bozmak şeklinde günümüzde de kullandığımız ezberin İslami bir karşılığı yahut dayanağı yoktur. Ancak bu kavramın kültürümüzün içerisinde yeri olması ve bugüne kadar gelebilmiş olması önemli bir ipucudur. Kader inancı konusunda tarihi verilerden elde edebildiğimiz bariz bir örnek te mevcuttur. Altay Masallarından biri olan Ay-Mangus'ta olayın kahramanı Mangus, düşmanın kız kardeşi ile evlenmiş, "Tanrı bana bu kızı yazdı" diyerek kaderi bozmamak için düşmanıyla savaşmaktan vazgeçmiştir. Burada kader yazgı olarak ifade ediliyor ve yazgının değişmesinden endişe ediliyor. Bariz şekilde gördüğümüz üzere Tengricilikte kader inancı farklı şekilde de olsa mevcuttur ve sosyal hayata yön veren önemli bir unsur olmuştur.
Söz konusu veriler Tengricilikle diğer Semavi inançların yakınlığını gösterdiği açıktır. Şu hususun altını çizmek gerekiyorki söz konusu inançların oluşumunda ya da şekillenmesinde islam ya da diğer semavi dinlerin etkisine rastlamamaktayız. Zira hem coğrafi hem de kronolojik olarak etkileşime rastlamıyoruz. Ancak yaptığımız karşılaştırmalar çok şaşırtıcı olmamalıdır. Söz konusu karşılaştırmaları Mısır, Amerind (Kızılderili), Grek, İskandinav, Hint, v.b. kadim mitolojilerle yaptığımızda da semavi dinlerle yoğun yakınlık ve benzerlik karşımıza çıkabiliyor. Mısırlıların Büyük Kaos'u, Amerindlerin Wakan Tanka'sı, İskandinavların buzul yokluğu, Hintlilerin sonsuz boşluğu semavi dinlerdeki yaradılış tasfirlerine yakındır. Dünyanın oluşumu, ilk insanın yaradılışı, ruhların inisiyatifi gibi pek çok unsur rasyonel bir bakış açısıyla yorumlandığında birbirleriyle eşleşmektedir. Öyle ki, Asya ile bağlarını en az 20 Bin yıl önce kopartmış olan Amerikan yerlileri Amerindlerin yaratılış mitlerinin Sümer Döneminde ortaya çıktığı düşünülen din ve mitolojilere bu denli benziyor olması fazlasıyla şaşırtıcıdır. Bu ve benzeri veriler ışığında pek çok tarihçi, teolog ve oryantalist, Dinlerin Sümer döneminde ortaya çıktığı görüşünden vazgeçmek gerektiğini, çok daha önceki tarihsel derinlikte tüm toplumları etkileyen bir innaç modelinin söz konusu olabileceğini, belki de insanların belli bir dönem aynı dili bile konuşmuş olabileceklerini düşünmektedirler.
.
Türklerde Tanrı İnancı ve Şamanizm
22 Kasım 2013 | Toplam Okunma: 114,279
Türklerde Tanrı İnancı ve Tengricilik hakkında üstün körü de olsa bazı bilgilere sahibiz. Ancak derli toplu olmayan, dağınık kaynaklarda karşımıza çıkan ve çoğu zaman yanlış yorumlanan bilgiler Türklerin İslamiyet’le tanışmadan önceki Dini inanışlarını ve dolayısıyla Dinin toplumsal dokudaki izlerini doğru yorumlamamıza engel oluyor. Bu bağlamda tarih kaynaklarında dağınık olarak rastlanan bilgileri, Türk Kaya Yazıtları ve Destanlarda geçen Dinsel motiflerden edindiğimiz bulguları toparlayarak ve kıyaslayarak Türk Tarihinin İslamiyet Öncesi dönemlerinde inandıkları Tengricilik inancı hakkında somut bulgular ortaya koymaya çalışacağız.
Tengricilikte Tanrı İnancı
Türklerde esas Dinsel tema Tanrı yani Tengridir. Tüm diğer dinsel motifler bu inanç merkezi üzerinden şekillenmiş, tahrif olmuş, türemiş ve esinlenmiştir. Tanrı kelimesi, Göktürk ve Uygur dönemlerinde yazılmış olan Türk yazıtlarında Tengri olarak karşımıza çıkar. Türkçenin etimolojik yapısını göz önüne aldığımızda sessiz harfleri görmezden gelerek TNR anonslarını kök olarak kabul edebiliriz. Lehçe farklılıkları hasebiyle pek çok Türk Kavminde bu ifade Tenri, Tenre, Tener, Teneri, Tanara v.b. sessiz harf değişiklikleri ya da ekleriyle (TenGri gibi) karşımıza çıkabilmektedir.
Türklerde Tengri, tapınılan tek ve yegâne unsur olmuştur. Onunla rekabet eden ya da alternatifi olabilecek başka bir tanrı yoktur. O tektir, doğumsuz ve ölümsüzdür. Bu bakımdan Türklerin tanrı inancı, tarih öncesi dönemlerdeki inanç sistemleri içerisinde benzersizdir. Zira Türklerin dışında hiçbir medeniyet Hak Dinlerin dışında Tek Tanrılı bir inanca sahip olmamıştır. Mısır tanrı olarak firavunlarını görüyor, Roma ve Batı birbirleriyle mücadele eden, doğan ve ölen tabiat tanrılarına inanıyor, Araplar, Çinliler ve Hintler tabiat güçlerine ve putlara inanıyorlardı. Türkler ise Tanrının tekliğinden ve rakipsizliğinden hiçbir dönemde ödün vermemiş, onu somutlaştırmamış hatta simgesel bile olsa resmini çizmemiştir. Bununla birlikte Bozkır kanunları olarak gördüğümüz Töre/Türe geleneğinde Tengri’nin resmini çizmek büyük bir suç olmuştur.
Türkler, Tengri’nin gökyüzünde olduğunu kabullenir. Bu bakış açısını değerlendirecek olursak gökyüzü aslında her yerdir. Zira Tengri, Dünya’nın içerisinde değildir ve Dünyayı yaratıp onu seyretmektedir. O insanları yaratmadan önce kendisine hizmet eden ve buyruklarını yerine getiren ruhları yaratmış, sonra Dünya’yı yaratmış ve yeryüzü ile gökyüzünü yedi kat halinde meydana getirmiştir. Meydana gelen Dünya’ya ise sonradan İnsanların meskeni olmuştur.
Tengricilikte İnsanoğlunun Yaratılışı
Türklerin yaratılışla ilgili inançlarına Altay, Saka, Kırgız ve Hun efsanelerinden ulaşabiliyoruz. Bu efsanelere göre Tengri, önce yedi kat göğü, sonra yedi kat yeri yaratmıştır. Sonra Kendisine hizmet eden ruhları yaratmış, onlara vazifeler vermiştir. Bu ruhların istifade etmesi için büyük bir ağaç bulunmaktadır. Bu ağaçta 9 büyük dal bulunur. Bu dallardan beş tanesinden istifade edilebilirken dört tanesi yasaklıdır ve istifade edilmesine izin verilmez. Tengri’nin bu kuralına tüm ruhlar uymuştur ancak Törüngey ve Ece adındaki iki ruh bu kuralı çiğnemiştir. Güçlü meleklerden biri olan Erlik, Törüngey ve Ece’ye bu dallardan istifade etmenin artık mümkün olduğunu ve yasak olmadığını söylemiş, Törüngey ve Ece de Erlik’e inanarak bu dallara tenezzül etmiştir. Bunu öğrenen Tengri önce Erlik’i cezalandırarak onu Gökten kovmuş ve yedi kat olarak yarattığı yeryüzünün en alt katına göndermiştir. Burası yerin yedi kat altıdır ve ateşler içindedir. Tüm kötü ruhlar artık buraya gönderilecektir. Erklik de artık burada hüküm sürecektir. Erlik’in kandırdığı Ece’nin cezası doğurganlıktır. Tengri onu kadın yapmıştır ve artık neslini doğurarak çoğaltacaktır. Diğer suçlu Törüngey ise Ece’nin doğuracağı tüm İnsanların sorumluluğunu alacak, onları eğitecek, yetiştirecek ve neslini çoğaltacaktır.
Buradan görülmektedir ki İnsanlar önce bir ruh olarak yaratılmış olan ve sonra tanrının kutsal makamı olan gökten kovularak yeryüzüne gönderilmiş, bu iki ruh insan olmuş ve tüm insanoğlu bu iki insandan türemiştir. Açıkça görülmektedir ki Türkler tıpkı semavi dinlerde olduğu gibi İbrahim’i bir inanç benimsemişlerdir. Türklerin tanrı inançları Hz. İsa ve Hz. Musa’nın dünyaya gelmesinden çok öncede benimsenmiş olması ise oldukça şaşırtıcıdır. Zira Türklerdeki bu semavi inanç sisteminin üç semavi dinden sonra meydana gelmiş olması durumunda Orta Doğu ve Mezopotamya bağlantılarını sorgulayabilir, bu inancın bir şekilde Orta Doğu’dan Asya’ya ulaştığını düşünebilirdik. Türklerin semavi bir inanca sahip olmaları bizi şu tespite sürükleyecektir; Türklerin inanç sistemi Hz. Nuh ve Hz. İbrahim’den miras kalmıştır.
Türklerin Musevilik, Hıristiyanlık ve İslamiyet’in zuhurundan önce Semavi ve Yegâne Yaratıcı inancını benimsemiş olmalarını tesadüf ya da gelişi güzel bir tezahür olarak yorumlamamız mantık dışı olacaktır. Zira pek çok benzerlik söz konusudur ve bu benzerliklerin birbirleriyle olan bağıntıları tesadüf olarak açıklanamayacak kadar detaylıdır. Görülmektedir ki Türkler, M.ö. 1000’li yıllardan çok daha önce bu inancı benimsemiş ve toplum nezdinde itibar etmiştir. Hz. Musa, İsa ve Muhammed (s.a.v.) dönemlerinden evvelki devirlere gittiğimizde karşımıza Semavi dinlerin ilk peygamberleri Hz. Nuh ve Hz. İbrahim çıkacaktır. Türklerin Hz. Nuh ve Hz. İbrahim ile münasebette bulunmaları ise pekte sıra dışı değildir. Zira Hz. Nuh M.ö. 2700’lü yıllarda, Hz. İbrahim ise M.ö. 2000’li yıllarda yaşamışlardır. Bilindiği üzere bu iki Büyük Peygamberin yaşadığı bölge bu tarihlerde Sümerliler medeniyetine ev sahipliği yapmaktaydı. Görülmektedir ki Tarihi Sümerlilere dayanan Asyalı Türkler, Hz. Nuh ve Hz. İbrahim dönemlerinde Semavi dinlerin temel kaidelerini benimsemişler, Sümerlilerin yıkılmasından sonra İç Asya’ya göç ederek bu inancı 2500 yıl boyunca yaşamış ve muhafaza etmişlerdi. Bu noktada Türk’leri özel ve benzersiz yapan husus Hz. İbrahim döneminden sonra semavi dinlerin kaidelerine inanan yegâne millet olmalarıdır.
Tengricilikte Cennet ve Cehennem İnancı
Türklerde kozmolojik anlayışı ise üçe ayırabiliriz. Yer, Gök ve Yer Altı. Gök, yaratıcının bulunduğu sonsuzluk, Yer insanoğlunun yaratıldığı ve yaşamasına izin verilen Dünya, Yer Altı ise kötü ruhların cezalandırıldığı, ateşler içinde ve karanlık kötü âlemdir. Tengricilik inancında İnsanlar doğduktan sonra yaşamlarını Tengrinin kurallarına uyarak ona ibadet ederek geçirir, öldüklerinde ise Tengri’nin buyruklarına uymuşlar ve iyi birer insan olmuşlar ise mükâfatlandırılmak üzere Tengri’nin katına yani Göklerdeki Uçmağ’a giderler. Eğer Tengri, kendisinden memnun olmazsa kötü ruhların gönderildiği Yerin Yedi Kat altında bulunan Erlik’in yanına gönderilir. Görülmektedir ki Tengricilik inancında ölümden sonra hayat vardır ve iyi insanlar mükâfatlandırılmak için Uçmağ’a yani bugünkü tabiriyle Cennete, kötü insanlar ise Erlik’in yani Şeytanın gönderildiği kötü ruhların karanlıklar âlemine yani Cehennem’e gönderilirler.
Tengricilikteki Cehennem inancı Asya Türkleri için çok önemlidir ve toplum nezdinde ki kültürel yapıya derinden tesir etmiştir. Öldükten sonra başka bir âlemde başka bir boyutta yeniden dirileceğine inanan Asyalı Türkler mezarlarına çok önem verirler. Başlı başına bir mimari yapı olan Kurganlar Türklerdeki “ölümden sonraki yaşam” düşüncesini ortaya koyan en önemli bulgudur. Toplum nezdinde saygı gören bir kişi, kağan, asker ya da devlet adamı Kurgan olarak tabir ettiğimiz anıt mezarlarda defnedilirler. Yeniden dirildiğinde kendisine hizmet etmesi için yardımcıları, atı ve silahları da ölen kişi ile birlikte Kurganlara konulur ve gömülür.
Kurganlar, dönemin şartları gereği külfet gerektiren bir uygulama olduğundan daha çok Kağanlar, Şadlar, Vezirler ve büyük Askeri Komutanlar için yapılmıştır. Vefat eden kişi sıradan bir asker ya da halktan biriyse defin merasimi daha mütevazı şekilde gerçekleştirilir. Ölen kişi yaşadığı çadıra konulur ve değerli eşyaları yakılarak bedeninin üzerine serpiştirilir. Yemek dağıtılarak merasime katılanlara ikram edilir. Bu ikramlar ölümden sonra belirlenen günlerde birkaç kez daha tekrar edilir. Ölen kişinin yakın akrabaları ölünün etrafında feryat ederek ağlar, yüzlerini yaralayarak gözyaşlarıyla kanın karışmasını sağlar ve acılarını haykırırlar. Bu kültürel alışkanlığı günümüzde Cenaze merasimlerindeki ağıtlarda, feryat ve figan ile ağlama eylemlerinde açıkça görebiliriz. Cenaze sonrasında dağıtılan helva, ölen kişinin 7. ve 40. Günleri dağıtılan helva ve anmalar bu kültürel alışkanlıkların bir kalıntısı olarak günümüzde de devam ettirilmektedir.
Tengricilikte Atalar Kültür ve Atalara Saygı
Asya Türkleri, ölen atalarına karşı büyük bir saygı beslerler. Bu saygının göstergesi olarak dualarında atalarının isimlerini söyleyip Tengri’nin onlara bahşettiği güç ve kudreti isterler. Ölen saygın kişilerin Kurganları (Anıt Mezarları) ziyaret edilir ve ölen kişinin ruhuna saygı gösterilir. Her ne kadar bu bir dini ritüel olarak görünse de Atalara tapınma söz konusu olmaz. Türklerin Atalarına karşı göstermiş olduğu yüksek saygı bu anlamda yanlış algılanmıştır. Türkler, atalarına ve toplum nezdinde saygı görmüş büyüklere gösterdikleri saygının bir emaresi olarak Kurgan ve Mezarlarını ziyaret eder, Tengri’ye dua ederek ölen kişiye verilmiş olan güç, kudret ve saygınlığın kendilerine de verilmesini talep ederler. Bu taleplerinin gerçekleşmesi içinde Tengri’ye kurban adayarak dualarının kabul olmasını ümit ederler. Burada Adak (İduk) Kurbanları Kurgan ve Mezarlarda kesildiği için bu iduk’un ölen kişiye değil ölen kişiye verilen güç ve inayetin kendilerine de verilmesi için dua edenlerin dualarının kabul olması için kesmesi dikkat edilmesi gereken bir detaydır.
Atalara gösterilen saygının önemli bir nedeni de bu kişilerin Tengri tarafından görevlendirildiğinin düşünülmesidir. Zira Türk Kültüründe her lider devletin idaresini üstlenemez. Devletin ve törenin idaresi ancak Tengri tarafından görevlendirilmiş bir lidere yani Büyük Kağan’a verilebilir. Kağanlar, kutsal olarak belirlenen günlerde doğan ve kutsal soydan gelen liderler tarafından üstlenilebilen bir görev olduğundan Büyük Kağan’lar aynı zamanda Tengri’nin görevlendirdiği kişiler olarak görülür. Bu bakımdan Atalar Kültü olarak karşımıza çıkan Atalara Saygı olgusu yalnızca akrabalık bağları hasebiyle duyulan saygıdan ibaret değildir. Aynı zamanda Tengri’nin vazifelendirdiği kutsal bir kişi olması hasebiyle ölen kişinin kutsallığı, dualarda bu kişilerin isimlerinin telaffuz edilmesi ve bu duaların kabul edilmesi için Kurganlarda İduk (Adak) adanması Atalar Kültünü meydana getirmiştir.
Tengricilikte İbadet
Tengricilik inancında ibadet mevhumuna sık rastlanılmamaktadır. Asya Türkleri, Tengri’yi yegâne yaratıcı ve tapınılacak tek varlık olarak görmekte ancak Tengri’nin insanoğlunun hayatına ve yaşantısına çok fazla müdahale etmediğine ve onları serbest bıraktığına inanmaktaydılar. Bu inanca göre Tengri, toplumuna hizmet eden, kahramanlık gösteren ve iyi birer insan olan kişilere güç ve saltanat verebilir, kıymetini bilmez ve kötü insanlar haline gelirlerse bunu geri alabilirdi. Ancak insanların yaptığı iyilikler ve kötülükler sadece bu Dünyada cezalandırılmadığından esas ceza ya da mükâfat öldükten sonra gerçekleşeceği için Dünya hayatı, ölüm sonrası hayatın kazanılabileceği bir âlem olarak görülmekteydi.
Tengricilikte rutin ve yapılması zorunlu bir ibadet bulunmuyordu. Tengri’nin Uçmağ’ına ulaşabilmek için iyi ve kahraman insanlar olmak yeterli görülüyordu. Bunun yanında Dünya hayatından istifade etmek amacıyla Tengri’nin iyilik ve güç vermesi için dua ediliyor, duaların kabul olması içinde Tengri’ye İduk (Kurban) adanıyordu. Dua ve İduk Tengricilikte zorunlu olmayan ancak kalıplaşmış bir ibadet türü olmuştur. Kağanlar, Komutanlar ve Askerler savaşa başlamadan önce Tengri’ye dua eder ve başarı ümit ederler, savaştan önce ya da sonra İduk olarak Kısrak, Sığır ve Koyun keserlerdi. İduk ibadeti Tengricilikte iki şekilde gerçekleştirilmekteydi. Birinci ve en sık gerçekleştirilme şekli İduk hayvanının boğazının kesilerek öldürülmesi, ikincisi ise belli sayıda İduk hayvanının doğaya salıverilmesi şeklinde gerçekleştirilirdi. Kurban edilecek İduklar mağaralarda, dere kenarlarında ya da Atalar Kültünün bir parçası olarak Kurganlarda Tengri’ye adanırdı.
Asya Türklerindeki bu ibadet alışkanlığı İslamiyetin kabulünden sonra da itibar görmüştür ve bu inancın pek çok yansıması günümüze kadar ulaşarak halen yaşanmaktadır. Kurganların yerini Yatırlar ve Evliya Mezarları, Kurganlarda kesilen İduk’ların yerini Yatırlarda kesilen Kurbanlar almış, İdukları doğaya salma şekli ise Dua edip Kuş Salıvermek âdeti ile devam edegelmiştir. Yatırlarda bez bağlama ve mum yakma gibi adetlerde Tengricilik döneminden kalma alışkanlıklar olarak halen devam eden adetlerdendir.
Tengricilik ve Şamanizm
Tengricilik, mühim bir yanılgı olarak Şamanizm olarak algılanmış olsa da Şamanların Tengriciliğin içerisindeki rolleri kanıksanamaz. Esas itibariyle Tengricilikte din adamları yoktur. Ritüelleri ve zorunlu ibadetleri olmayan Tengricilikte ibadet etmek için bir aracı ya da lidere gerek duyulmaz. Zira Tengricilikteki yegâne ibadetler olan Dua ve İduk, kişilerin münferit eylemleri olduğu için bir din adamı eşliğinde gerçekleştirilmez. Ancak Tengricilik inancında Din adamlığı vasfının dışında hareket eden Şamanlar ve Kamlar bulunur. Aslında Kam ve Şaman aynı anlama gelir. Önceleri Kam olarak kullanılan bu telafuz, 8. YY itibariyle Şaman olarak kullanıla gelmiştir. Kamlar, sıra dışı ve dünyevi olmayan eylemleri hasebiyle din adamı gibi görünmüş, bu yönleriyle dinsel bir olgu olarak tanımlanarak içinde yaşadıkları Türk Kavminin temel dinsel motifi olarak düşünülmüştür. Tengricilik inancının temel esasları hakkında yeterli malumata sahip olunmayan araştırmalarda ortaya konulmuş olan bu tespit, Tengricilik hakkındaki bilgi ve bulguların netleşmesiyle ortadan kalkmış olsa da halen bir ifade yanlışlığı olarak telaffuz edilmektedir.
Kamlar (Şamanlar), kişilerin ibadetlerine, dualarına ya da İduk’larına müdahil olmazlar. Bu bakımdan Tanrısal bir yetkileri ya da toplum nezdinde makamsal bir kutsallıkları yoktur. Bilakis genelde sefil ve dağınık bir görünüme sahip olan Kamlar, toplum tarafından saygı görmekten çok sevilmeyen ve hakir görülen insanlar olmuşlardır. Düzenli bir yaşamları olmayan Kamlar, kötü ruhlarla iletişim kurarak onlardan geleceğe dair haber alır, büyü yapar ve büyü bozarlar. Saatlerce süren danslarla karanlıklar âlemindeki ruhları çağırır ya da bizzat karanlıklar âlemine gider, kötü ruhlarla konuşarak büyü yapar, büyü bozar ya da geleceğe dair kehanetler öğrenirler. Bu doğrultuda onlara din adamı değil büyücü diyebiliriz. Kültürel kalıntılarla günümüze kadar ulaşan alışkanlıklar neticesinde İslamiyet sonrası inanış biçiminde Kam ve Şamanların yerlerini Büyücüler, Üfürükçüler ve Medyumlar almıştır.
Nihai Tespitler ve Sonuç
Türkler’in Tengricilik inancını benimsemeleri ve Tarih sahnesine çıkmaları aynı tarihsel derinliğe sahiptir. Türkleri tarih sahnesine çıkartan, Ön Türkler olarak tabir ettiğimiz Aral’lı Afanesyevo İnsanları (M.ö. 8000 – 5000) Mezopotamya’ya inerek dünyanın ilk medeniyeti olan Sümerleri kurmuşlardı. Var olduğu devirde dünyanın en büyük medeniyeti haline gelmiş olan Sümerler, Semavi kaynaklarda Nuh Tufanı olarak geçen Sel Felaketi ile sarsılıp (M.ö. 2700) Semavi dinlerin yayılmasındaki süreci başlatan Hz. İbrahim’in zuhur etmesiyle (M.ö. 2000) Tek Tanrı (Allah c.c.) inancı ile tanışmışlardı. Bu tarihte Sümer Devletinin içerisinde yaşayan Asyalı Türklerin ataları, Tek Tanrı inancına sahip çıkarak göç ettiği İç Asya’da kadim kültürlerini ve tek tanrı inançlarını muhafaza ederek 20 asır boyunca varlıklarını devam ettirmişler, aradan geçen 2000 yıla rağmen Tek Tanrı inançlarından vazgeçmemişlerdi.
M.ö. 2000’li yıllarda İç Asya’nın demografik yapısı ve inanç şekli Türklere oldukça yabancıydı. İç Asya’nın kadim ev sahiplerinden olan Tunguzlar, Moğollar ve Amerind ardılları tümüyle tabiat tanrılarına tapınmaktaydı. Bugün Animizm olarak tanımladığımız bu inanç sistemine göre tabiattaki her nesnenin bir ruhu vardı ve tabiatın saygın ruhuna itaat edilmeli, doğanın varlığına zarar verilmemeliydi. Sümer ardılları olan ve karşımıza Asyalı Türkler olarak çıkan bu ilk Türk toplumu, demografik bakımdan sayıca az olmalarına rağmen Tek Tanrı inançlarına bağlı kalmışlar, hatta Moğol, Tunguz ve Amerind ardıllarına Tek Tanrı inancının bazı öğelerini benimsetmişlerdi.
Elbette bu etkileşimden Türklerde etkilendiler. Türkler, M.ö. 2000’lerde göç yolculuğu İç Asya’ya ulaşmış, M.ö. 1500’lü yıllara gelindiğinde İç Asya’nın yerli halklarından biri olmuşlardı. Bu tarihlerde Asya’nın kadim halklarından olan Ön Tunguzlar İç Asya’nın Batısında, Ön Moğollar ise Doğuda bulunuyorlardı. Ön Tunguzlar ile Ön Moğollar arasındaki coğrafyada yaşayan Asyalı Türkler hem Tunguzlar hem de Moğollar ile kültürel, etnik ve politik münasebetler içerisine girdiler. Bu münasebetler neticesinde Asya’nın Kuzey bölgelerinde varlığını sürdüren Amerind ardılları neredeyse tamamen Türkleşerek Türk Kültürünü ve Tek Tanrı dinini benimsediler. Batıda bulunan ve geniş bir coğrafyaya yayılmış olan Ön Tunguzlar Türkler ile çok derin münasebetlerde bulunamadılar. Ancak İç Asya’nın ev sahibi olan Ön Moğollar, Türkler ile hem kültürel hem de Dini olarak çok ciddi münasebetler içerisine girdiler. Bu tarihten sonra Moğol Kültürü, Sümer Ardılları olan Türk Kültürü’nün etkisi altıda kalmış, bunun bir yansıması olarak da Animizm inançları, Tek Tanrı inancının etkisiyle şekil değiştirmişti.
Türklerin Moğollar ile kültürel münasebetleri Moğolların inandığı Animizm’i evirmiş, Moğol inanışları da Tengricilik inancına tesir ederek bir anlamda tahrif etmiştir. Bu kültürel alışveriş yüzlerce yıl devam ederek bugün Tengricilik olarak telafuz ettiğimiz Tek Tanrı inancını şekillendirmiştir. Moğollar, inandıkları Animizm anlayışını Tek Tanrı inancına göre şekillendirerek Tengri’yi baş tanrı, kendi tabiat tanrılarını da baş tanrının çocukları gibi addetmiştir. Türkler ise Moğolların Animizm etkisindeki tanrı inançlarını Tek Tanrı inancının bazı hususları ile bağdaştırmıştır. Bu etkileşim neticesinde Tengricilik inancına Ülgen ve Umay adlı iki tabiat gücü eklenmiştir. Moğollarda Umay ve Ülgen birer tabiat tanrısı iken Tengricilik inancıyla tanıştıktan sonra bu iki tabiat tanrısı Gök Tengri’nin çocukları olarak anılmaya başlandı. Moğollar Umay ve Ülgen’i Tengri’ni çocukları yaparken Türkler de onları Tengri’nin büyük Ruhları (Melekleri) olarak telafuz etmiştir. Muhakkakki Türklerin Moğol Animizmi üzerindeki etkileri, Moğollar’ın Tengricilik üzerindeki etkilerinden çok daha şiddetli olmuştur. Ancak Moğol Animizminin etkileri kısmen de olsa Tengricilik inancına nüfuz etmiş, Türklerin Tek Tanrı inancını değiştirmese de Animizmin Mistik etkileri göze çarpar hale gelmiştir.
..
Türklerde Ölüm Sonrası Gelenekler ve Atalar Kültü
30 Kasım 2014 | Toplam Okunma: 37,296
Kadim Bozkır Kültürünün derin izlerini günümüzde halen görmekte ve yaşamaktayız. Bu kültürel izler o denli kanıksanmış ve kabul görmüştür ki artık onları sorgulamayı bir kenara bırakmış durumdayız. Oysa günümüzde halen gün yüzünde olan bu bulgular bize köklerimizle ilgili ipuçları sunmakta, kültürel silsileyi takip etmemize olanak tanımaktadır.
Günümüz Türkiye'sinin kültürel dokusu, İslam inancının etkisi ile değişime uğramış olsa da kadim Bozkır kültüründen derin izler taşır. Biz ise en az bin yıldır değiştiremediğimiz geleneklerimizi çoğu zaman dini inançlarımıza mâl ederiz. Bu kültürel alışkanlıkların en diri örneği ölüm ve ölüm sonrası yaşam ile ilgili ritüellerimizdir.
Kadim Bozkır kültüründeki Tek Tanrı inancı oldukça güçlü ve yüzlerce yıl boyunca süre gelen vazgeçilmez bir kültürel doku olma özelliğini taşır. Türkler, bu inancın detaylarını kimi zaman değiştirse de Tek Tanrı inancının temelinden vazgeçmemiş, belki de bu anlamda tinsel inancını tarih öncesi devirlerden itibaren taşıyabilen sayılı kavimlerden biri olmuştur.
Türklerde Tek Tanrı inancının bu denli güçlü ve vazgeçilmez olmasının en önemli sebeplerinden biri de dinsel inancının kültürel doku ile ayrılmaz bir bütün haline gelmiş olmasıdır. Günlük hayatın neredeyse tümünü doğrudan etkileyen dinsel inançları, Türkleri birbirine bağlayan ve ortak payda da buluşturan yegane özellik olmuştur. Bu sebeptendir ki Türkler yalnızca kendi dinlerini kabul eden Moğollar ve Tunguzlar ile kaynaşmışlar, aynı dinsel ve kültürel dokuya sahip olmadıkları Çinliler, JuanJuanlar, Hintliler, v.b. haklarla çok yakın münasebette olsalar bile kaynaşmamışlardır.
Türk Kültürünün Tek Tanrı dini ile kurduğu yakın bağ, din ve kültür gibi iki kutup değerin tesirinde bazı iç kutuplar oluşturmuştur. Bu kutuplara "Kült" adı veriyoruz. Kültürel ve dini motiflerin tesirinde oluşan Kültler, Milat öncesi dönemlerde Tabiat kültü, Milat sonrası dönemlerde Atalar kültü, 9. Asır sonrası Ateş kültü olarak karşımıza çıkıyor. Tek Tanrı inancı gibi günlük hayatı derinden etkileyen Kültler, kimi zaman ortadan kalksa bile arkalarında bıraktığı ipuçlarıyla takip edilebiliyor ve çoğu zaman tamamen ortadan kaldırılamaz duruma geliyor.
Bozkır dönemi Türk Kültürünün en önemli motiflerinden olan Atalar Kültü de, ortadan kalkmış gibi görünse bile ardında bıraktığı ipuçlarıyla varlığını halen devam ettirdiğini ortaya koyuyor. İslam inancının diğer tüm alanlarda Bozkır Kültürünün geleneklerini değiştirmiş olsa da ölüm, ölüm sonrası yaşam, defin ve ölünün ardından yapılan ibadetlerde Bozkır Kültürünün izlerini görmekteyiz. Bu noktadan hareketle Atalar Kültünün ve ölüm sonrası ibadetlerin en bariz ve göze çarpan ipuçlarından yola çıkarak Bozkır kültürünün izlerini takip edeceğiz.
Türklerde Ölüm Sonrası Adetler ve Atalar Kültü
Atalar kültünün en göze çarpan değeri Babaların ölseler bile ailesini koruduğu inancıdır. Bu inanca göre ailenin reisi olan baba, ölümünden sonra bile ruhu ile evini, ailesini ve kendisinden medet umanları korur. Bu inancın bir adım ötesi ise ordu komutanlarının, yabguların ve devlet adamlarının devleti, toplumu ve orduyu koruduğu inancıdır. Atalar Kültü bağlamında atalara sunulan saygı, anma ve ululama, İslam inancında yerini tazim'e bırakmıştır.
Atalara duyulan derin saygının kaynağında ondan umulan medet yatar. Zira Atanın ruhu kendilerini korumakta, kendisine sunulan saygı ve ululama umulacak medeti arttırır. Atalara gösterilen saygı, kendisine kurban kesmek ve aş sunmak şeklinde gerçekleştirilir. Kurban, kadim türk dini olan Tek Tanrı (Gök Tanrı) inancındaki en önemli ibadet şeklidir. Aş sunma ise kansız kurban olarak adlandırılır. Tüm bu inançlar, İslam'ın kabulünden sonra mana değiştirerek süre gelmiştir.
Kurban inancı at, sığır ya da keçinin kanının Atanın mezarında akıtılması ile gerçekleşir. Mezarı gizlenen ya da uzakta olan liderlerin ise çadırında, yaşadığı dönemdeki makamında ya da kendisi ile özdeşleşen kendisini anımsatan bir yerde gerçekleştirilir. Kurban inancı kadar güçlü olan bir diğer ritüel de Aş pişirme, yağ yakma ve kokutma olmuştur. Bozkır kültüründe aş pişirme, yağ yakma ve kokutma ritüeli kansız kurban olarak kabul görür. Günümüze kadar varlığını sürdüren bu gelenek halen Balkanlar'da, Anadolu'da, hatta Hristiyanlığı kabul etmiş olan Makedonya Türklerinde bile yaşatılmaya devam etmektedir. Bu gelenek çok farklı coğrafyalarda, farklı isimlerle anılmakta, karşımıza pişi, bişi, kabalka, lokma, mekik, lokum ve pesmet gibi isimlerle çıkmaktadır.
Şüphesiz Bozkır kültürünün en canlı örnekleri günümüz Türkiyesinde Alevi Türkmenleri içerisinde yaşatılmaktadır. Anadoluya en son dalga ile göç eden ve İslamiyeti en son kabul eden Türk kitleleri olan Alevi Türkmenler, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı devirlerinde izole olmaları hasebiyle bu gelenekleri en bariz şekilde yaşayan örnekler olarak karşımıza çıkar. Hacı Bektaşı Veli'nin Velayetnamesinde bu konuda önemli bulgulara rastlanır. Bu kaynakta Pişi geleneğinin yalnızca ölünün ardından değil kandil ve kutsal gecelerde de uygulanan bir ritüel olduğu belirtilmektedir. Hatta günümüzde de sıkça kullanılan "Ölmüşlerinin Ruhuna Değsin", "Ölümşlerinin Canına Değsin" deyimlerinin kaynağının aynı ritüelin içerisinde geçen tazim ve ululama sözleri olduğu görülmektedir. Hatta oldukça rağbet gören pişi/bişi geleneği genel bir ritüel haline gelerek konuk karşılama ve misafir kabul etmeyi de kapsamış, halen Anadolu'nun çok geniş bölgelerinde misafire lokma dökme, ayran katma şeklinde tezahür etmektedir.
Atalar kültünün devamı niteliğindeki aş dökme geleneği yağ yakma ve koku çıkartma şeklinde de tezahür eder. Yağ kokutma geleneğinde kokusuyla melaikelerin, tavasıyla insanların doyduğu inancı hakimdir. Bu gelenek öylesi yaygınlaşmıştır ki esas kaynağı olan Ataya tazimden çıkarak tüm kutsal gecelerde tekrarlanır hale gelmiştir. Günümüzde Balkan Türklerinde arefe ve bayram günlerinde bişi gezmesi adı altında bu günlere özel lokmalar dökülür, çocuklar kapı kapı gezerek bu lokmaların tadına bakarlar. Bu gelenek, çocukların bayramlarda kapı kapı gezerek toplamaları ile ilgisiz değildir elbette.
Atalar Kültünün bir parçası olarak gelişen ve evrilen Aş dökme ve yağ yakma geleneği, bozkır kültüründe çok daha bariz ve belirgin şekilde kendisini gösterir. Şamanizm araştırmalarında en önemli kaynak olan Abdülkadir İnan, Şamanizm ile ilgili yaptığı araştırmalarda bu konuda önemli bulgulara ulaşmıştır. Gök Tanrı inancının Moğol tesiri altında tahrif olması ve günümüzde Şamanizm olarak adlandırılan melez tek tanrı inancına mensup olan Altay Türklerinin geleneklerinde Aş pişirme inancının izlerine rastlanmaktadır. Altay Türkleri, iyilik tanrısı ve göklerin hanı Ülgen'in armağanı olan Ateş'e büyük saygı göstermektedir. Bu saygı tıpkı Atalar Kültünde olduğu gibi Ateşe tazim olarak tezahür eder. Abdülkadir İnan, Altay Türklerinin ateşe tazim etme şekillerini şu şekilde aktarmaktadır;
"Ey melikem ey annem ateş! Sen Hangay ve Gur Hatu Han dağlarının tepesinde biten akkavak ağacından yaratılmışsın! Sema yerden ayrıldığı vakit doğmuşsun; sen anamız Ötüken kademinden zuhur etmişsin; Tanrılar padişahı tarafından halk olunmuşsun! annem ateş! senin pederin sert çelik, validan çakmak taşı ve cedd-i alların akkavak ağacıdır. Senin nurun semaya erişir, arzın altına kadar gider! ateş sen semavi zat eliyle taştan çıkarılmış Uluken melike eliyle bakılmışsın! sarı başlı koyundan alınmış sarı yağları sana kurban ediyoruz! sağlam ve neşeli oğlun, güzel gelinin var! Ey daima semalara bakan ateş! Biz sana fincan rakı, kova kova yağ takdim ediyoruz... Güvey ve geline ve bütün halkımıza sıhhat ve asayiş ver! sana secde ediyoruz"
Abdülkadir İnan'ın araştırmalarından edindiğimiz diğer bilgiler ise çok daha şaşırtıcıdır. Ölüye yapılan tazim ve anma ölümden 3, 7, 20 ve 40. günlerde tekrar ederdi. Ölüler mutlaka gündüz defnedilir, ikindi vaktinden sonra ölmüş ise defin işlemi sonraki güne bırakılırdı. Bu geleneğin sebebi toprağın mühürlenmesiydi. Güneş battıktan sonra toprak mühürlenir, ancak güneş gökyüzündeyken bu mühür açılırdı. Günümüzde ölümden sonra 3. ve 7. günlerde kuran okutma geleneği şüphesiz bu inanışın bir tezahürü olarak karşımıza çıkar. 40. günlerde yapılan ibadet ve tazimler ise en yaygın ve bilinen geleneklerdendir. 20. gün yapılan ibadet ise yarı kırk çıkması şeklinde kendisini göstermektedir.
Atalar Kültü ve Ateş Kültünün bir tesiri de ölünün defin işleminde ateş yakılması ve mezarının başına üç gün süreyle bir kap su bırakılması geleneğidir. Günümüzde defin işleminden sonra ateş yakılması geleneği ortadan kalkmış olsa da halen pek çok mezarın ayak ucunda su koyma haznesi görünmektedir. Defin işleminden sonra mezarın yakınına konulan suyun sebebi ise ölünün, ölümünden sonraki 3 gün içerisinde mezarına geri geleceği ve bu sudan içeceği inancıdır. Bu gelenek Teleut, Yakut ve müslüman Batı Trakya Türklerinde sıkça rastlanmakta ve halen kabul gören bir ritüel olarak varlığını devam ettirmektedir. Hatta yalnızca müslüman toplumlarda değil, Hristiyanlığı kabul eden Makedonya Türklerinde (Gagavuzlar) bile rastlanmaktadır.
.
Türklerde Aile Hayatı
23 Eylül 2019 | Toplam Okunma: 13,263 Aile oyunları
Türk Kültüründe aile hayatı toplumsal yapının, siyaset ve hatta askeri varlığın temelini teşkil eder. Bu nedenle evlilik, aile hayatı, ailenin gündelik gelenekleri fevkalade güçlü ve kalıcıdır.
Evlenme ve bir bütün olarak evlilik kurumu diğer toplumlarda rastladığımızdan daha güçlüdür. Ev (Eb) ve Ocak kavramları bu bütünlüğü anlamamıza yardımcı olacaktır. Türk aile hayatında erkek ve kadının birlikteliği bağımsız ve ayrı eve çıkmasıyla gerçekleşir. İç güveyliği yahut baba evine gelin getirme adeti Eski Türk kültüründe rastlanabilir bir olgu değildir. Zira evin, eve giren eşiğin, eşlerin ruhları bir bütün oluşturarak birbiri içerisine geçmiş bir kutsallık meydana getirir. Bu bütünlüğün bozulması tasavvur edilen kutsallığın gerçekleşememesine yol açacaktır. Bu nedenlerden ötürü hem dünya görüşü hem dinsel anlayış gereği evlilikler müstakil ve bağımsız haneler şeklinde gerçekleşir.
Daha fazlasını keşfedin
Aile oyunları
Evliliklerde erkek ve kadın kendi rızaları ile birlikte olmaya karar verirken mutlak suretle babaların onayını almak zaruretindedirler. Bu zorunluluk hem miras hukuku hem de yeni bir ev kurulması için aile desteğiyle mümkün olabilmesinden kaynaklanır. Diğer taraftan evlenecek tarafların rızası da eş ruhların uyuşması için gereklidir. Evlilik kurumu aynı zamanda bir idari mekanizma gibi de görülür. Erkek evlendikten sonra Beg olurken kadın ise Kalın (Gelin) olarak anılır. Evlilik erkeğin ilk beyliği olması, ilk hakimiyetini kurmasını da temsil eder. Tüm gerekliliklerin yerine getirilmesinden sonra ev kurulması genellikle kızın babası tarafından gerçekleştirilir ki bu gelenek bugün "Çeyiz" adı altında devam etmektedir. Erkeğin babası ise kızın ailesine ve akrabalarına "Kalınlık" adı altında hediyeler sunar. Bilindiği üzere bu gelenekte "bohça" olarak günümüze kadar ulaşmıştır.
Türk Bozkır hayatında evler keçe çadırlardan oluşmaktadır. Evin kurulması genellikle çadır germe şeklinde gerçekleştirilirdi. Gerdek sözünün kökeni de gerilen çadırın ilk günü anlamına tekabül ederek bugüne dek varlığını sürdürmüştür. Yeni bir evin kurulması bir aşiret için mühim ve kıymetli bir gelişmedir. Zira her ev bir asker, her birey aşiretin (Beyliğin) gücünü arttıran bir unsur olarak görülür.
Evin kurulması ve aile hayatının başlaması aynı zamanda yeni bir ruhun ortaya çıkışını da tetikler. Türk inanç sisteminde kadın ve erkeğin ruhlarına eş denilmektedir. İki tarafın eşleri (ruhları) birbirleriyle bir bütün oluşturur ve otağın ruhunu meydana getirirler. Bu ruhun sembolü ise ocaktır. Otağın içerisinde kurulan ocak ve yakılan ateş kutsal kabul edilir. Bu nedenle ocağın sönmemesine özen gösterilir. Öyle ki; yaylaya çıkıldığı zaman ocak yanık bırakılır, dönüldüğünde kutsal kabul edilen kayın ağacının dalıyla özenle közü karıştırılarak yeniden yakılır. Ocağın sürekli yanar durumda olması kadının görevidir ve ocağın sönmesi büyük bir uğursuzluk olarak kabul edilir. Aynı şekilde otağın girişine koyulan eşik de önemli hatta tehlikeli bir kutsallığa sahiptir. Ev sahibinin izni olmadan içeriye girilmesi durumunda eşik (evin ruhu) tarafından cezalandırılabileceği düşünülür. Bu nedenle evde (otağda) kimse yok ise girmemeye özen gösterilir, girilecekse bile önceden izin alınarak belli bir usülle ve yavaşça girilir.
Tek Eşlilik
Türk aile hayatının en önemli değerlerinden biri şüphesiz tek eşliliktir. Bozkır kültüründe "zevce" yalnızca bir kadın olabilmektedir. Ancak beyler ve hükümdarların siyasi maksatla "kuma" adı altında diğer kadınlarıda himaye altına almalarına salık vermektedir. Bu hukuk ile ikinci-üçüncü eş olarak alınan kadınlar "Hatun" vasfı taşımaz, töre gereği zevke olarak kabul edilmezler. Anlaşılacağı üzere bu durum yalnızca siyasi erk sahibi kişilerde söz konusu olabilmekte, alelade halk içerisinde monogami (tek eşlilik) bir teamül meydana getirmektedir. "İbn Fadlan, Oğuz Türkleri arasında geçirdiği dönemde halkın tek hanımlı olduğunu ifade eder. "
Tek eşlilik durumunun ortadan kalkabildiği istisnai durumlar da mevcuttur. Literatürde "Levirat Sistemi" olarak geçen teamülde kocası ölen yenge ve çocuksuz üvey anne ile evlilik söz konusudur. İfade ettiğimiz üzere; Türklerde Ocak kavramı çok güçlüdür. Kocası ölen ve çocuğu olmayan bir kadının hayatına devam edebilmesi ve ocağını tüttürmesi mümkün değildir. Böyle bir vakanın yaşanamsı durumunda kadının ocağını söndürüp ailesinin yanına dönmesi hayatı boyunca taşımak zorunda kalacağı bir uğursuzluk olarak sırtına yüklenir. Bu nedenle ocağın sönmemesi, kadının uğursuzluğa maruz kalmaması amacıyla kayın/üvey damat evliliği gerçekleştirilir. Zaten evli olan bir erkek, bu tür durumlarda ikinci bir evliliği bu gayeyle gerçekleştirir. Bu tür evliliklerde iki kadın aynı evde oturmazlar. Zaruret nedeniyle evlilik gerçekleştiren erkekler "iki evli" olarak anılırlar. Bu süreç Çin yıllıklarına yansımıştır.
M.Ö. 174'de Hunların yanında bir süre yaşayan Çin elçisi, Çinlilerin anlam veremediği bu durumu; aile yapısının korunması ve kutsallığı nedeniyle açıklamış, bu tür evlilikler büyük bir şeref sayılarak cinsellik düşünülmeden gerçekleştirildiğini ifade edilmiştir.
Aile oyunları
Başlık Parası ve Çeyiz
Aile yapısının gücü mutlak suretle katı teamüllere bağlıdır. Başlık Parası ve Çeyiz de bu güçlü teamüllerdendir. Söz konusu uygulamasının miras hukukundan mülkiyet hakkına kadar geniş bir açılımı söz konusudur. Örneğin Çeyiz, kız çocuğunun baba mirasından hakkı olarak kabul edilir. Baba kızını evlendirmek ve evini kurmakla yükümlüdür. Kültürümüzde "yuvayı dişi kuş yapar" deyiminin kökeni de bu kadim uygulamadır. Kız babası, kızının yuvasını kurmak yükümlülüğündedir. Bu yükümlülük, aile hukuku içerisinde çeyiz olarak adlandırılır. Bunun yanında kız çocuğu muvakkaten büyütülmektedir. Baba, kızını ileride kuracağı ailenin bir ferdi olarak yetiştirmektedir. Bu misyonu münasebetiyle kız çocuğunu yetiştirirken harcadığı masrafları erkeğin ailesinden talep etme hakkına sahiptir. Babanın bu talepten vazgeçmesi de pek olası değildir. Zira çeyiz (engne) bedeli, kız çocuğunun yetişme ahlakı ve edebiyle özdeşleştirilir. Kız babasının bu haktan vazgeçmesi kız çocuğunun toplum nezdindeki itibarına da gölge düşürebilmektedir.
Kalınlık (Başlık Parası) uygulaması ise tıpkı Engne (Çeyiz) gibi katı teamüllere bağlıdır. Baba, erkek çocuğunu evlendirmek ve evlendireceği kız çocuğunun kalınlığını ödemek zorundadır. Bu erkek çocuğunun bir hakkı olarak kabul görür. Öyle ki; erkek çocuk bu hakkını babasından zorla bile alabilmektedir. Anlaşılacağı üzere Kalınlık (başlık parası) ve Engne (çeyiz) miras hukukunun bir parçası olarak uygulanır. Kadının çocuğu olmadan ölmesi durumunda çeyizi babasına iade edilir, erkeğin ölmesi durumunda ise kadının neslini ve mal varlığını (çeyiz) korumak amacıyla levirat sistemi uygulanır.
Akrabalık Bağı
Tıpkı aile bağında olduğu gibi akrabalık bağıda oldukça güçlüdür. Türk aile-akraba ilişkileri tümüyle kan bağı etrafında şekillenir. Eski Türkçe'de baba KAN/HAN olarak telafuz edilir. Orhun yazıtlarında geçtiği üzere "kanım kagan" ifadesi Hakan Babam anlamına tekabül eder. Osmanlı Devletinde hükümdarın ünvanı olan Padişah kavramı bu terminolojinin bir yansımasıdır. Padişah ifadesinin kökeni Peder(Baba)-i Şah(Hükümdar) kavram bütünlüğü buradan gelir. 19. Yüzyıldan sonra bu terminoloji değişerek KAN/HAN hükümdarlar için kullanılmaya başlanmış ve yerine ATA, anne ayrı baba bir kardeşe KANGSIK yerine ise ögey kavramları kullanılmaya başlanmıştır. Aynı şekilde bugün kullanageldiğimiz ANNE kavramının eski Türkçedeki karşılığı ÖĞ'dür. Örneğin Öğey anneden olan kardeş, Kangsık babadan olan kardeş iken zamanla form değiştirerek "Üveylik" kavramını meydana getirmiştir.
Türkçe'de Oğuş akrabalığı, Urug aşireti ifade eder. Türkler isimlerinin sonuna uruglarının isimlerini alır ve günümüzde kullandığımız soyismi gibi isimleriyle birlikte telafuz ederlerdi. Cumhuriyet döneminde bu gelenek soyadı olarak bağlı bulunulan aşiretlerin adıyla anılmasını beraberinde getirmiştir. Görüleceği üzere pederi akrabalık bağı, kardeşler ve kardeş çocuklarının bir arada bulunarak oğuşları meydana getirmekte, oğuşların bir araya gelmesiyle uruglar teşekkül etmekte, urugların birliği beylikleri ortaya çıkartmaktadır. Bu birbirinin içine geçmiş sık bir ağ gibi kuvvetli aidiyet bağları oluşturur. Bu bağlar Türk kültürünün, askeri ve siyasi varlığının yüzyıllar boyu devam edebilmesini sağlayan en önemli unsur olmuştur.
Daha fazlasını keşfedin
Aile oyunları
Namus Anlayışı ve Zina
Türk aile yapısındaki katı teamüller iffet, namus ve zina gibi vakaların çok ağır cezalarla men edilmesini beraberinde getirir. Eski Türklerde evlilik dışı cinsel ilişki mazur görülmeksizin ölümle cezalandırılır. Öyle ki bu durum Asya Hunlarından Batı'da Bulgarlara kadar muazzam genişlikteki Türk kültür coğrafyasının her yerinde aynı şiddet ve kararlılıkla uygulanır. Çin yıllıklarında gördüğümüz üzere, zina suçunu işleyen erkek ve kadının ağaca bağlanarak vücudunu ikiye ayırmak suretiyle cezalandırılmaktadır. İbn Fadlan da Oğuz grupları arasında geçirdiği zaman zarfında aktardığı izlenimlerinde, zina suçunun cezası olarak ağacın dallarına bağlanarak gerilerek öldürülme olduğunu ifade eder. Bulgarlar için naklettikleri ise şaşırtıcıdır. Aynı eserinde ifade ettiği üzere; Kadınlar ve erkekler birlikte nehre girip yıkanırlar, birbirlerinden kaçmazlar. Zira zina kimsenin göze alamayacağı bir suçtur. Suçun cezası ise kazıklarla el ve ayaklarından bağlanarak baltayla boynundan uyluk kemiğine kadar ikiye ayrılmasıdır der.
.
Türklerde Devlet Anlayışı
24 Eylül 2019 | Toplam Okunma: 8,780
Türk teşkilatlanma yapısında Devlet ve örgütlenme stratejileri çağdaşı olan diğer medeniyet ve toplumlardan çok farklıdır. M.Ö. 3000'lerden M.S. 400'lü yıllara kadar Dünya genelinde hakim olan devlet anlayışı tanrı krallıklar olarak düşünülür. Bu anlayışta devlet bir bölgede yaşayan insanlar topluluğu, hükümdar yarı tanrı, millet ise vergi veren ve tanrılık iddiasında bulunan hükümdara itaat edenler bütünüdür. Bu anlayış M.S. 5. yüzyıldan itibaren Roma devletinin Hristiyanlığı benimsemesiyle İmparatorluğa (Emperyalizm) dönüşmüş, Fransız ihtilaline kadar hemen her devlet benzer anlayışlarla yönetilmiştir. Ancak Türklerde Devlet anlayışı ne tanrı krallıklar ne de imparatorluklara benzememektedir. Her yönüyle kendi özgün dinamikleri ve teamülleriyle başlı başına bir yönetim sistemi olarak ele alınmalıdır.
Türk teşkilatlanma yapısının merkezinde aile yer alır. Yakın aileler akrabalık bağlarıyla Oğuşları (Sülale), Oğuşlar bir araya gelerek Urugları (Aşiret), Uruglar bir araya gelerek Boyları (Beylikler), Boylar bir araya gelerek İL'i (Devlet) meydana getirir. Birbiri içine geçmiş halkalar gibi işlenen bu teşkilatlanma yapısı Türk varlığının tarihin en derin dönemlerinden bugüne kadar ulaşabilmelerini sağlamıştır.
Daha fazlasını keşfedin
Türklerde Devlet Anlayışı
Her ailenin teamülden gelen önderi evin en büyük erkeği yani babadır. Ailelerin bir araya gelerek oluşturdukları Oğuşlar yine teamülle oğuşun (sülalenin) en bilge kişisidir. Uruglar, oğuşların bir araya gelerek oluşturdukları kitlelerdir ve Oba/Oymak hayatı yaşarlar. Her oğuşun bilgesi bir araya gelerek bir arada yaşadıkları uruğun liderini seçerler ve uruğun dirliğini sağlama vazifesi verirler. Bu teşkilatlanma yapısı çok güçlü bir demokrasiyi meydana getirir. Günümüzde demokrasinin kökeni Yunan dönemine dayandırılır (M.Ö. 5. yüzyıl). Ancak Yunan demokrasisinde toprak ağaları ve varlıklı insanların tercih hakkı bulunduğu gibi avam halkın bu sistem içerisinde söz hakkı yoktur. Ancak Türk teşkilatlanma yapısında her aile oğuş içerisinde söz sahibi, her oğuş urug içerisinde inisiyatif sahibidir. Bu teşkilatlanma yapısı ile Uruglar yaşadıkları Oba hayatının idamesi ve savunma durumunda erlerin komutasını üstlenen bir memur/amir olarak bey seçimi yaparlar. Beylik babadan oğula veraset sistemiyle geçmediği gibi oba halkı ya da malları beyin mülkiyetinde değildir. Beylerin seçimi toy adı verilen meclislerde, oğuşların temsilcileri tarafından gerçekleştirilir. Bu meclis yalnızca beyi seçmez, beyin verdiği kararlarda da söz sahibi olurlar. Bir bey, alacağı kararı toyda kabul ettirmek mecburiyetindedir.
Oba hayatı yaşayan Uruglar birkaç yüz çadırdan ibaret bir topluluk olarak kendi yaylak/kışlaklarına sahiptir ancak bağımsız değildir. Her Uruğun tabi olduğu, aynı atadan geldiğini kabul ettiği diğer uruglarla arasında sıkı bir münasebet vardır. Aynı Boydan geldiği kabul edilen tüm uruglar ayrı bölgelerde ayrı obalar şeklinde yaşasalar bile savunma, mülkiyet ve tabiat kaynakları hakkı gibi ihtiyaçlardan ötürü bir arada hareket ederler. Bu noktada Boy kurumu devreye girer. Uruglar, tıpkı kendisini meydana getiren oğuşlar bütünlüğü gibi bir araya gelerek bir Boy'u meydana getirirler. Her uruğun beyi, boy toyunda post sahibidir ve bu makam boy beyinin seçilmesinden savaş kararlarının verilmesine, mülkiyet haklarının paylaştırılmasından ganimet pay edilmesine dek idari yapının hemen her sürecinde söz sahibidir. Urug toylarında olduğu gibi Boy toylarında da Boy Beyi kararını toya kabul ettirmek ya da toyun verdiği kararı uygulamak mecburiyetindedir.
Boyların bir araya gelmeleri Türk teşkilatlanmasında İL olarak tanımlanır. İL'in kurulmasında amaç boyların arasındaki husumetlerin engellenmesi, hukuk ve adaletin tesisi, boylar arasında cereyan edebilecek mülkiyet yahut yağma mücadelelerinin önlenmesidir. Bu ihtiyaçlardan ötürü Boy beyleri, bir araya gelerek bir İL Toyu (Barış Meclisi) meydana getirebilirler. Bu meclislerin her halükarda bir hakana ihtiyaçları yoktur. Zira hukuku belirleyen töre ve töreye riayet edilmemesi durumunda diğer boyların inisiyatif almaları çoğu zaman fayda sağlayabilmektedir. Ancak iletişim ve coğrafi nedenlerden ötürü boyların bir araya gelmeleri mümkün olamazsa yada bir araya gelen boyların sayısı azalırsa ittifak yerini husumet ve hakimiyet garazına dönüştürebilmektedir. İL sistemini uzun vadede sağlayabilmek güçlü, karizmatik ve boyların saygısını kazanan bir ortak hükümdar tarafından gerçekleştirilebilir. İşte bu hükümdar KAĞAN/HAKAN/HANYÜ/ŞANYÜ şeklinde anılır.
Türk Devletlerinin çok kolay kurulup çok kolay dağılabilmesindeki etkenler oğuş/urug/boy/il teşkilatlanma yapısının tezahürleridir. Boylar, İL Birliğini sağlayacak bir "Kut Bulmuş" lider bulamazlarsa her boy kendi varlığını sürdürebilmek için bağımsız hareket eder. Bunun yanında İL Birliği liderlerin başarılarına bağlı olduğu için İl Beyinin ölümü halinde boylar arasındaki birlik kolayca dağılabilir. Biz, günümüz algısı ile bu İl Birliklerine Devlet diyoruz. Ancak Devletin varlığı ortadan kalksa bile bir iç halkası olan Boylar, varlığını koruyabilmeyi başardıkları için tarih sahnesinden silinmezler hatta çok kısa bir süre sonra yeniden devlet haline gelebilirler.
Devletin Teşekkülü ve Yönetim Felsefesi
Türkler Devlet olabilmek için şu dört şartın ortaya çıkmasını bekler; Bağımsızlık (Oksızlık) - Ülke (Uluş) - Halk (Kün) - Kanun (Töre). Eğer söz konusu şartlar müsaitse kut almış er kişi Hakan seçilir. Devletin iki temel amacı vardır; Boylar arasında barışı sağlamak ve cihan hakimiyetini gerçekleştirmek.
Türkler, hükümdarlarının tanrı tarafından seçildiğini kabul ederler. Ancak tanrı kimi seçtiğini açıkça söylemez, bunu kendilerinin anlamaları gerekir. Bu seçilmişlik tanrının verdiği kut'tur. Kut sahibi kişi, aslında kutlandığını bilmez. Ancak büyük bir başarı elde ettiğinde ya da halkına büyük bir fayda sağlayabildiğinde kut almış olduğu anlaşılabilir. İmkansız bir mücadeleden zaferle çıkmış, bir icatta bulunmuş, hayret edilecek bir başarı elde etmişse bu bir kut işareti kabul edilir. Bu kişi beyler tarafından kutlu kişi kabul edilerek Hakan seçilir.
Cihan hakimiyeti düşüncesi de Türk kültürünün manevi dünyasının bir yansımasıdır. Eski Türklere göre otağ kubbesi ailenin, gök kubbe devletin çatısıdır. Tanrının verdiği görev yanlızca kendileri için değil tüm diğer milletlerin de hakimiyet altına alınması için verilmiştir ve bu gayeyle güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar her yer Türkler için hükmedilmesi gereken diyarlardır.
Türkler, hükümdarlarına farklı dönemlerde farklı ünvanlar vermişlerdir. Asya Hun döneminde Mete'nin ünvanını Çin kaynaklarında Tan-hu olarak görüyoruz. 7 asır sonra Çin topraklarında kurulan Hsia Hun Devletinin hükümdarının ünvanı da aynı şekilde Tan-hu olarak kaydedilmiştir. Elbette bu ifade Türkçe telafuz edilen bir kelimenin Çin fonetiğine göre yazılmış halidir. Kelimenin Türkçe telafuzu Tangu (Tanju) dur. TaNğ (Geniz N'si ile) çevreleyen, kapyasan, kucaklayan anlamlarında kullanılan soyut bir ifade olarak Hun idarecisine verilmiş Türkçe bir ünvan olarak karşımıza çıkar. Türkler bu ünvanı Göktürk Devleti dönemine kadar kullanmışlardır. Göktürklerden itibaren KAGAN ünvanı ile karşılaşırız. Bu ifadenin kelime kökeni olan KA akrabalık bağını ifade ederken KAN bu günde kullandığımız anlamıyla Kan Bağını ifade eder. KAN ifadesi hükümdar için kullanıldığında en yüce akraba (Ata) anlamına tekabül eder. Bilindiği üzere Türk teşkilatlanma yapısındaki pederi teamül dolayısıyla akrabalık bağı önemli olduğundan KAN ifadesiyle lider soydaşlık ve manevi akrabalık bağına atıfta bulunularak tüm ulusun lideri için KAN ünvanı edebi bir ifade olarak kullanılmıştır. Aynı şekilde kullanılan KAGAN da KAN kelimesinin türemiş halidir. -GAN eki -olmuş, -olan gibi hal eki olarak kullanılır. Kagan; Kan olmuş olan anlamına tekabül eder. KAN olan kişiye KAGAN ünvanı verilirken KAGAN'ım ifadesi yerine KAN'ım ifadesi kullanılır ki KAGAN'ım "Kan olmuş olanım" gibi devrik bir anlam oluşturacağından KAN'ım hitabı Türkçe'ye uygun halidir. M.S. 7. yüzyıldan itibaren karşımıza çıkan HAKAN ifadesi de KAGAN ifadesinin lehçe farklılığından ibarettir. Türkçe'de K/KH/H/G sesleri farklı coğrafyalardaki lehçelere göre değişimlere uğrar. Örneğin KEZER/GEZER/HEZER/HAZAR/KAZAN/KAZAK ifadelirinin tümünde kelime kökü olan KEZ(mek) fiili batı/kuzey/güney Türkçelerinde farklı ses düşmelerine uğramıştır. Bu ses düşmeleri KAGAN/KHAGAN/HAGAN/HAKAN şekilnde evrilerek günümüzde HAKAN şekline dönüşmüştür. Yani Han,Hakan,Kagan,Kağan ifadeleri 2200 yıllık tarih serüveni içerisinde hiç değişmemiş, faklı Türk lehçelerinde benzer seslerle varlığını devam ettirmiştir. 2200 yıl önce Hun Devleti döneminde Mete Han tarafından kullanılmaya başlayan KAN/HAN ünvanı Osmanlı Devleti'nin son hükümdarı Vahdettin Han'a kadar varlığını devam ettirmiştir.
Demokrasi Anlayışı
Türk toplumunda ve yönetim biçimide batılı ilim insanlarının anlamakta zorlandıkları bir meşrutiyet söz konusudur. Uygulama ve pratikte mutlakiyet gibi görünen ancak teamülleriyle Antik Yunan hatta Fransız İhtilalinde ortaya çıkan Cumhuriyet anlayışından daha güçlü ancak daha az istikrarlı bir yönetim biçimi benimsenir. Her oğuş, sülalesinin önde gelen ismini bey seçtiği gibi her urug (aşiret), bünyesindeki oğuşların beyleri tarafından seçilen bir lideri toy ile seçer. Seçilen urug beyleri boy beyinin toyunda post sahibi olarak boyun vereceği kararlarda ve boy beyinin seçilmesinde söz sahibi olarak bir toplumsal mütabakat oluştururlar. Toy ile seçilen beyin başarısız olması, liderlik vasfını taşımaması durumunda beylik makamında oturmaya devam etmesi olası değildir. Zira uruglar boylara, boylar bodunlara, bodunlar illere vergi verir, asker gönderirler. Söz konusu mütabakat ve destek ortadan kalktığında beylik ihtiyacı olan güçten mahrum kalır. Bu konfederatif yapı Türk Teşkilatlanma yapısında güçlü bir halk yönetimi(meşrutiyet/demokrasi) meydana getirir. Bu nedenle Beyler, arzu ettiği gibi hareket eden ve mutlakiyet ile halkını yöneten bir imparatordan çok vazifeli bir memur ve denetlenen bir amir gibi görevini icra eden merci halini alır. Tarih sayfalarında kaydedilen pek çok devletin çok çabuk kurulup çok çabuk yıkılması da bu güçlü teşkilatlanma yapısından ve meşrutiyet anlayışından ileri gelir. Yeterli başarıyı elde edemeyen bir bey, arkasındaki halk gücünden mahrum kalır. Halk ise yeni bir bey seçene kadar varlığını oğuş/urug/boy/bodun teşkilatlanmasıyla devam ettirir. Bu teamülü anlayamayan batı literatürü, hükümdarın devrilmesini devletin yıkılışı olarak görmüş, aslında yıkılan ya da kurulan bir devlet söz konusu değilken atfettiği isimleri literatüre kaydetmiştir.
.
Türk Lehçeleri ve Dil Birliği
14 Kasım 2019 | Toplam Okunma: 16,036
Türk Dil Birliği mümkün mü? Türk dilinin lehçeleri, lehçeler arasındaki farklar ve Türk Devletleri ile Türk Toplumları arasındaki dil farklılıkları üzerinde faydalı bir söyleşi yaptık.
Çoğunlukla şu yorumlarla karşılaşıyoruz; Türkçe bozuldu, eski Türkçe'yi Osmanlı döneminde kaybettik, Türkiye Türkçesi Öz Türkçenin en bozulmuş, en tahrif edilmiş hali, v.b. Gerçekten öyle mi?
Günümüz Türk lehçeleri arasında özüne en yakın lehçe hangisi? Bugünkü haliyle tüm Türk Dünyası aynı dili konuşarak anlaşabilir mi? Keyifli ve faydalı olduğuna inandığım bir söyleşi oldu. Günümüz Anadolu Türkçesini ve Türkistan lehçelerini inceledik.
|
| Bugün 441 ziyaretçi (2619 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
|
