 |
|
|
 |
|
| ABDULHAMİD HAN |
ABDÜLHAMİD HAN
Osmanlı padişahlarının 34'üncüsü olan Sultan II. Abdülhamid Han aklı, zekası ve ilmi fevkalade üstün olan bir zattı. Batılıların ve iç düşmanların asırlar boyunca devleti yok etmek için hazırladığı yıkıcı, sinsi planlarını sezip, önlerine aşılmaz bir set olarak dikildi. Hazırlayanları ve maşa olarak kullandıkları yerli işbirlikçilerini, sahte kahramanları işbaşından uzaklaştırdı.
İşte bu büyük zatın 10 şubat, 96. yıldönümü idi. Yıldönümü vesilesi ile Yıldız Üniversitesi ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi işbirliği ile iki açık oturumdan oluşan etkinlik düzenlendi. İlk panel Abdülhamid'in sağlık politikasıyla ilgiliydi. Oturum başkanlığını yaptığım bu panelde konuşmacılar özet olarak şunları anlattılar:
Prof. Dr. Hüsrev Hatemi; Abdülhamid'in çok iyi niyetli, sağlam karakterli ve vefalı bir insan olduğunu söyledi. Kendisinden çok devleti düşünürdü. 33 sene zalimlik yapmadan devleti ustalıkla idare etmişti. Ona atılan iftiralardan biri de pinti olduğuna dairdi. Bu çok çirkin bir suçlama olduğunu ifade etti. Aristokrat havada, halktan uzak yaşamamıştı. Atatürk'ün Abdülhamid'i küçümseyici veya kötüleyici bir sözünün olmadığını da ekledi.
Prof. Dr. Nil Sarı ise Abdülhamid'in sağlık alanındaki eserlerinden söz etti ve bazılarının fotoğraflarını gösterdi. Abdülhamid 90 adet gureba hastanesi, 19 adet belediye hastanesi, 89 adet askeri hastane ayrıca eğitim hastaneleri, kadın hastaneleri, akıl hastaneleri açmıştı. Bu hastaneler ülkemizden Lübnan'a, Yemen'den İsrail'e, Makedonya'dan Suriye'ye, Yunanistan'dan Libya'ya, Suudi Arabistan'dan Irak'a pek çok yerleşim bölgesine yayılmıştı. Ayrıca eczaneler, hapishane, sağlık merkezleri, fakirler, acizler ve hacılar için misafirhane de pek çoktur. Müthiş bir sağlık hizmetidir bu. Maalesef tahttan düştükten sonra bu eserlerin isimleri değiştirilmiş, bazıları yıkılmış ve bir kısmı da başka alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Kısacası bu büyük insan unutturulmak istenmiştir. Kasımpaşa, Haydarpaşa, Gülhane ve Mektebi Tıbbiye-i Şahane adlı eğitim ve üniversite hastanelerini açan da Abdülhamid olmuştur.
Doç. Dr. Adem Ölmez ise Abdülhamid Han'ın özellikle eğitim, sağlık, ulaşım ve asayişe önem verdiğini anlattı. Zamanında yeni bulunan aşıları ülkeye getirmiş, aşı ve kuduz hastalığı üzerine merkezler kurmuş, Bimarhaneleri yani akıl hastanelerini ıslah etmiştir. Akıl hastalarına zincir kullanımını yasaklayarak bugün bile saldırgan hastalarda kullanılan gömleği yerine koymuştur.
Dr. Şerif Esendemir konuşmasına Necip Fazıl'ın, "Abdülhamid'i anlamak her şeyi anlamak olacaktır." sözleriyle başladı. Abdülhamid'in tren yolları, bakteriyolojihane, cami ve mektepler yaptırdığını, çağına uygun yaşlılık politikası izlediğini, habitat yani biyosferi merkezi alan ekolojik politikaya önem verdiğini anlattı.
Bunları dinlerken aklıma hep başbakanımız Recep Tayyip Erdoğan çağrışım yaptı. O da ülkeye duble yollar, hızlı trenler, Marmaray, üçüncü boğaz köprüsü, çok sayıda havaalanı gibi sayılamayacak eserler hediye etti. Sağlık alanında yeni hastaneleri hizmete açtı. Sağlık hizmetlerini halka yaydı. Eğitim alanını pek çok üniversite, sayısız derslik ve binlerce yeni öğretmenle destekledi güçlendirdi. Kısacası Abdülhamid'in çağdaş bir takipçisiyle karşı karşıyayız.
Abdülhamid Han'ı nasıl ki bir takım vicdansız, merhametsiz ve acımasız kişiler, iç ve dış düşmanların oyununa gelerek, maşası olarak bir saray darbesi ile düşürdülerse aynı komplo şu an başbakanımıza karşı düzenlenmektedirler. Bu ülkeye hizmet etmek bazılarının gözüne batmakta ve ellerinden geleni yapmaktadırlar.
Rabbim Başbakanımızı korusunu2026 |
|
|
|
|
 |
Sessiz ve derinden
04:002/01/2021, Cumartesi
Gündemin yoğunlukları arasında, geçtiğimiz 11 Aralık günü İngiltere’nin başkenti Londra’nın güneybatısındaki Sandhurst Kraliyet Askerî Akademisi’nde gerçekleşen bir tören, küçük bir başlık olarak gözümüzün önünden geçip gitti. Oysa, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Veliaht Prensi Muhammed bin Zâyid’in, 1979’da kendisinin de mezun olduğu akademideki eğitimini tamamlayan oğlu Zâyid’in mezuniyet törenine bizzat katılması ve “onur konuğu” olarak ağırlanması, Ortadoğu’nun dengelerine ve İngiltere’nin eski “himaye”leriyle günümüzde de sürdürdüğü ilişkilere dair çok şey söylüyordu.
Sandhurst Kraliyet Askerî Akademisi, 1812’den bu yana, İngiltere içinden ve dışından asker ve yönetici adaylarına eğitim veren bir kurum. Öğrencilerin özenle ve yüksek düzeyde referansla seçildiği okulda, üç etapta toplam 44 haftalık yoğun bir eğitim veriliyor. İlk etapta temel askerî beceriler, spor ve doğru karar alma yöntemlerine dair dersler var. İkinci etap, teorik ve pratik liderlik eğitimine ayrılmış durumda. Üçüncü etap ise İngiltere’de ve dışarıda saha eğitimlerini kapsıyor. Daha fazla eğitim almak ve çeşitli alanlarda uzmanlaşmak isteyen adaylar, eğitimlerini daha uzun bir süreye yayabiliyor. Güncel rakamlara göre, her yıl 1.500 dolayında yabacı öğrenci Sandhurst’ten mezun oluyor. Bunların kayda değer bir kısmını Orta Doğu, Afrika ve Asya’daki Müslüman ülkelerden gelenler oluşturuyor. İngiltere, eski himaye ve sömürgeleriyle ilişkilerini, Sandhurst üzerinden rutin biçimde devam ettirirken, mezunlardan bazıları ülkelerinde devlet başkanlığı makamına kadar yükseliyor. Zaten, Sandhurst’ün bu resmî misyonu hiç gizlenmiyor. Okul kendisini, “geleceğin liderlerinin birbiriyle tanıştığı yer” olarak tanımlıyor. Böylece, dünyanın farklı ülkeleri arasında, “İngiltere bağlantısı” ortak paydasıyla ilginç yakınlıklar tesis ediliyor. Bugün BAE ve Malezya arasındaki siyasî yakınlığın en önemli sebeplerinden biri bu mesela.
Yolu Sandhurst’ten geçen ünlüler listesine göz attığımızda, İslâm dünyasından epey tanıdık isim dikkat çekiyor: Ürdün Kralı Hüseyin (1935-1999) ve oğlu Kral Abdullah, Umman Sultanı Kâbûs (1940-2020), Dubai Emiri Şeyh Muhammed bin Raşid ve oğlu Dubai Veliaht Prensi Hamdan, Mısır’da Muhammed Mursi’nin devrilme sürecinde kritik rol oynayan Albay Ahmed Muhammed Ali, Brunei Sultanı Hasanal Bolkiah, Malezya Kralı Abdullah Ahmed Şah, Pakistan Devlet Başkanı Eyyub Han (1907-1974)… Liste uzayıp gidiyor. İngiliz Kraliyet ailesinden Prens William ve Prens Harry başta olmak üzere, İngiltere’nin üst düzey birçok ismi de okulun mezunlarından.
Arap ve İslâm dünyasıyla böylesine derin bir angajmana girmek ve geleceğin liderlerini yetiştirmek, İngiltere’ye sahada önemli bir nüfuz sağlarken, öğrenciler ve mezunlar da eğitimin paralı olduğu Sandhurst’e ciddi meblağlar kazandırıyor. 2016 rakamlarına göre: Sandhurst’e gönderdiği öğrencilere karşılık olarak, BAE yıllık yaklaşık 520 bin sterlin, Umman 340 bin sterlin, Katar 260 bin sterlin, Suudi Arabistan 54 bin sterlin ödeme yapmış. Diğer ülkeler de farklı meblağlar ayırmışlar. BAE, giderek daha fazla aday göndermesiyle öne çıkıyor. Sandhurst yönetimi, Körfez monarşilerinden para yardımını da kabul ediyor. Örneğin, BAE 2012’de 15 milyon sterlinlik dev bir bağışta bulunurken, ertesi yıl Bahreyn 3 milyon sterlin yollamış. Sandhurst, bu cömert yardımlar karşılığında, yeni inşa edilen öğrenci yurduna “Zâyid Binası” adını verirken, yenilediği spor merkezini de “Kral Hamed Salonu” olarak hizmete açmış. Tüm bu para trafiği, İngiliz kamuoyunda ve siyasetinde zaman zaman tartışmalara yol açsa da, Sandhurst Kraliyet Askerî Akademisi, Arap dünyasıyla ilişkilerindeki istikrarı özenle koruyor.
Bu köşede, vesile oldukça üzerinde durmaya çalıştığım bir husus var:
İngiltere’nin emperyal anlayışı ve bunu uygulama yöntemlerindeki süreklilik, Türkiye’de henüz bütün yönleriyle çalışılmış değil. Gözler genellikle, züccaciye dükkânında sakar bir fil gibi hareket eden “Amerikan emperyalizmi”ne odaklandığı için, İngiltere’nin sessiz ve derinden yürüttüğü birçok operasyon, gözden kaçabiliyor. Yalnızca Sandhurst Kraliyet Askerî Akademisi örneği bile, kamuoyundan hiç gizlenmeyen onca ayrıntısı ve rakamsal uzantılarıyla, “İngiliz tipi emperyalizm”in modern zamanlara ne kadar ustalıkla uyum sağladığının ve İslâm dünyasının kılcal damarlarına nüfuz ettiğinin bir göstergesi. Eh, tabloyu tastamam ortaya koymak da artık akademisyenlerin, gazetecilerin ve araştırmacıların gayretine kalıyor.
Nebî Mûsâ
04:006/01/2021, Çarşamba
G: 6/01/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kudüs’ten Ölüdeniz’e doğru inerken, yaklaşık 20 kilometre kadar ilerledikten sonra, yolun sağında ve biraz içeride tarihî bir mekân vardır. Etrafını saran belli-belirsiz bir kabristanın ortasında, sevimli bir mescidin çevresine kondurulmuş çok sayıda beyaz kubbesiyle, ziyaretçilerini asırların ta ötesinden selamlayan, hatta sarıp-sarmalayan bu mekân, Nebî Mûsâ Külliyesi’dir. Hz. Musa’nın bu mıntıkada medfûn bulunduğuna dair herhangi bir tarihî delil olmasa da, burası -1268’de Memlûk Sultanı Zâhir Baybars’ın emriyle- onun aziz hatırasına inşa edilmiş, yüzyıllar boyunca da bölgeden yolu geçen herkesin sığındığı bir vaha ola gelmiştir.
Yerel inanışa göre: Salâhaddîn Eyyûbî, 1187’de Kudüs’ü Haçlılar’dan kurtardıktan sonra, Hz. Musa için burada bir makam inşa ettirmiş, böylece Filistin’de özgürce ibadetlerine yeniden izin verdiği Hıristiyanlara karşı denge unsurlarından biri olmak üzere, Kudüs’le Ölüdeniz arasında Nebî Mûsâ Makamı’nı adeta bir “manevî karakol” haline getirmiştir. Baybars’ın yaptığı da, aslında Salâhaddîn’in bu siyasetinin ihyasından ibarettir. 1516’nın sonunda Filistin emanetini Memlûklardan devralan Osmanlılar, birçok restorasyon ve imar çalışmalarının akabinde, nihayet 1885’te külliyeye mevcut biçimini kazandırmıştır. Dolayısıyla Nebî Mûsâ, Eyyûbî-Memlûk-Osmanlı ortak yapımıdır.
Külliyenin tarihî evrimine dair ayrıntılar ne olursa olsun, Nebî Mûsâ, artık Kudüs’ün ve bütün Filistin’in Müslüman kimliğinin ayrılmaz bir parçasıdır bugün. Yalnızca mimarisi yönünden değil, zaman içinde kazandığı siyasî konumuyla da:
Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde, Filistinli Müslümanlar, Ortodoks Hıristiyanların Paskalya günlerinde “Nebî Mûsâ Şenlikleri”ni organize etmeye başladı. Bu elbette, bilhassa Kudüs’teki Müslüman varlığını vurgulamaya ve sergilemeye matuf bir hareketti. Sultan Baybars’ın, Nebî Mûsâ Külliyesi’nin yönetimini şehrin eşrafından Huseynî ailesine emanet ettiğine inanıldığı için, kalabalıkların yola çıkışı Huseynîlerin Kudüs’teki evinden başlardı. Bir hafta kadar süren şenlikler boyunca organizasyonun bütün masrafları da Huseynîlere aitti. Filistin’in her yerinden on binlerce insanın katıldığı etkinliklere, Kudüs ve El Halil’de bazen Yahudiler ve Hıristiyanlar bile iştirak ederdi.
1920 yılının nisan ayındaki şenliklere, Filistin’de gittikçe yükselen tansiyonun gölgesi düştü. Kuzeydeki Tel Hay’da Siyonist çetelerle Arap köylüler arasında yaşanan çatışmalar, şenliğin ana gündemiydi. İngilizlerin doğrudan yönetiminin doğurduğu öfke de bu atmosfere eklenince, şenlikler halk ayaklanmasına dönüştü. Filistin’in kolektif hafızasında, Nebî Mûsâ artık yabancı işgaline karşı direnişin ve isyanın sembol mekânlarından biriydi. Sırf bu yüzden, Nebî Mûsâ Şenlikleri’ni engellemek için, sonraki yıllarda İngilizler, Ürdün yönetimi ve İsrail ellerinden geleni yaptı.
İşte bu tarihî, kültürel ve siyasî anlamları aynı anda içinde barındıran Nebî Mûsâ Külliyesi, geçtiğimiz 26 Aralık gecesi, akıllara durgunluk veren bir hadiseye sahne oldu:
Filistinli tanınmış DJ Semâ Abdulhâdî ve arkadaşları, külliyenin içinde kadın-erkek karışık, müzikli ve danslı bir parti düzenledi. Olayı duyarak Kudüs’ten koşup gelen gençler duruma müdahale etmeseydi, çılgın eğlence muhtemelen birkaç saat devam edecekti. Mekânın yönetimini elinde bulunduran Filistin Evkâf Bakanlığı’nın böyle bir organizasyona nasıl müsaade ettiği sorgulanırken, külliyenin idaresinin bir turizm şirketine ihale edildiği, iznin de onlardan alındığı ortaya çıktı. Tüm bu detayların, Filistin kamuoyunda büyük bir öfke doğurduğunu söylemeye gerek yok elbette. Nitekim Semâ Abdulhâdî ve diğer sorumlular, Filistin yönetimi tarafından gözaltına alındı. Olayla ilgili de bir soruşturma komitesi kuruldu.
Yakından bakanların da gözlemleyebileceği gibi, dünyadaki gelişmeler, İslâm dünyasındaki bütün toplumlar gibi Filistinlileri de etkiliyor, dönüştürüyor. Zihinlerimizde Filistin’i genellikle dinî motiflerle eşleştirsek de, dünyevîleşme cereyanı Filistinli gençlere de elini uzatmış bulunuyor. Filistin’in sair coğrafyalardan farkı şu: İsrail işgali, dinî ve millî duyguları, direnme arzusunu ve ayakta kalma kararlılığını canlı tutuyor. İşgalin mengenesi gittikçe sıkıştırırken, dinî mekânların manevî atmosferini hiçe sayacak kadar kendinden geçen ve çılgınlığıyla Yahudileri bile şaşırtan Semâ Abdulhâdî ve türevleri, bir istisna olarak kalıyor. Bu duruma da herhalde, “şerden çıkan hayr” demek caiz olsa gerektir.
lâ Zirvesi
04:009/01/2021, Cumartesi
G: 9/01/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suudi Arabistan’ın tarihî şehirlerinden Ulâ’da geçtiğimiz salı günü gerçekleştirilen 41’inci Körfez İşbirliği Konseyi Zirvesi, Katar’a 2017’den bu yana uygulanan kara, hava ve deniz ablukasını resmen sona erdirdi. Deklarasyon üye ülkeler tarafından imzalandı, kapalı tutulan sınırlar açıldı, uçuşlar ve seyahatler yeniden başladı. Abluka, böylece başladığı hızda sona erdi. Arap dünyasında arabuluculuk çabalarıyla öne çıkan Kuveytli diplomatlar da, başarı hanelerine parlak bir çentik daha atmış oldular.
Zirveye ev sahipliği yapan Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman (MbS), Katar Emiri Temîm bin Hamed’i, uçağının merdivenlerinde “Ülkemi nurlandırdın!” nidalarıyla karşıladı. Ardından, koronavirüs tedbirlerine rağmen, MbS ve Emir samimi bir şekilde kucaklaştı. Zirveden sonra, MbS şahsen kullandığı araçla Emir ve beraberindeki heyete Ulâ’yı gezdirdi, iki lider uzun uzun sohbet ettiler. Sadece bu sahneyi gören biri, son 3,5 yıldır Suudi Arabistan’la Katar arasında birçok cephede yaşanan gerilimi herhalde zihninde hiç canlandıramazdı. Gerçekten de politika değişikliği öylesine baş döndürücüydü ki, ablukada Suudilerin en büyük destekçisi olan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), sergilenen bu “aşırı muhabbet” gösterilerine karşı sessiz kalmakla yetindi. Ablukanın diğer ayağı Mısır da, pek renk vermeden yaptığı resmî açıklamada Katar’la diplomatik münasebetlerin tekrar eski kıvamını bulabilmesi için “uzun bir süreç” gerektiğini bilhassa vurguladı.
Ulâ Zirvesi’ne dair iki önemli soruyu dile getirmek mümkün: 1) Bu barış ve uzlaşma nerden çıktı?, 2) Katar, kendisine dayatılmaya çalışılan bazı şartlar konusunda, komşularına boyun eğecek mi? Şimdi, sırayla bu soruların cevaplarına bakalım:
Körfez’deki dokuz emirlik (Abu Dabi, Dubai, Şârika, Ra’s el Hayme, Acman, Fuceyra, Ummu’l-Kayveyn, Katar ve Bahreyn), 1971’de İngiltere’den bağımsızlığını kazandığında, bunlardan ilk yedisi “Birleşik Arap Emirlikleri” adıyla aynı çatı altında bir araya gelmişti. Katar ve Bahreyn, birliğe katılmak yerine bağımsızlığı seçtiler. Bahreyn zamanla Suudi Arabistan’ın uydusu haline gelirken, Katar, tabir-i caizse, “ayrık otu” gibi kendi yolunda yürümeye devam etti. 1992’de Suud-Katar sınırında yaşanan kanlı çatışmalar, iki ülke arasındaki anlaşmazlıkların nereye kadar varabileceğini gösteriyordu. 1995’te Katar Emiri Halîfe’nin kendi oğlu Hamed tarafından devrilmesinin ardından, Suudiler bu kez yeni emiri devirmeye de teşebbüs ettiler, ancak başarılı olamadılar. El Cezire televizyonunun sansürsüz yayınlarının yarattığı rahatsızlık sonucu, 2002-2008 arasında Suudi Arabistan ve Katar’ın diplomatik ilişkileri kesikti. Aynı kriz sarmalına 2014’te BAE ve Bahreyn de eklendi. Ve nihayet 2017’de en kapsamlı abluka başladı. Tüm bu süreç boyunca Katar, kendi politikalarını izlemeyi ısrarla sürdürdü. Elinde tuttuğu muazzam doğalgaz rezervinin ekonomik getirisiyle gücünü koruyan Katar, son ablukanın da tek kazananı oldu.
“Kuşatmayı neden bitirdiler?” sorusunun cevabı net: ABD’de Demokrat Başkan Joe Biden’ın eski Amerikan politikalarına dönüş yolunda verdiği güçlü sinyaller çerçevesinde, Körfez ülkeleri Donald Trump’ın dağıttığını yeniden toparlamaya çalışıyor. (İşin gülünç yanı, krizin planlayıcılarından biri olan Trump’ın damadı Jared Kushner, bu kez “çözümde başrol oyuncu” edasıyla, zirvede hazır bulundu.) Biden’ın İran’ı tekrar oyuna katma siyasetine ağırlık vereceği düşünüldüğü için, Katar’ı tümüyle İran’ın etkisine bırakmak istemiyorlar. İlginçtir, 2017’de Katar’a başlatılan ablukanın gerekçelerinden biri, “Doha ile Tahran’ın yakın ilişkisi”ydi. Ancak abluka, İran’ın Katar üzerinden Körfez’e daha da yaklaşmasından başka bir sonuç doğurmadı. Bunun üzerine bir de “İran’a müsamahakâr bir Amerikan başkanı” ihtimali, Körfez’in hiç karşılaşmak istemediği bir durum. Nitekim Katar’ı kazanarak, İran’ın mihverinden kurtarmayı hedefliyorlar. Ve bu arada, elbette Türkiye ile Katar’ın irtibatını da zayıflatmak ve -mümkünse- Katar’daki Türk askerî üssünü kapattırmak peşindeler.
Tam bu noktada, ikinci soruya da şu cevap verilebilir: Abluka boyunca gücünü korumayı başarmış olan Katar’ın, komşularının kendisine dayattığı “İran ve Türkiye ile ilişkini kes!”, “El Cezire televizyonunu kapat!”, “Türk askerlerini ülkelerine yolla!” gibi taleplere gülümseyip geçeceği açık. Zira, ablukanın sonunda barışma isteği Katar’dan değil, komşularından geldi. Dolayısıyla Katar, kendi çizgisinde yürümeye devam edecektir. Bu da, mevcut anlaşmazlık noktalarının tümüyle çözümlenmesinin çok da kolay olmadığı manasına geliyor. Ulâ Zirvesi, bu açıdan, “problemlerin uyutulduğu bir toplantı” şeklinde tanımlanabilir.
İparhan’ın öyküsü
04:0013/01/2021, Çarşamba
G: 12/01/2021, Salı
Sonraki haber
Taha Kılınç
Uygur halk edebiyatında İparhan isimli bir kadın kahraman vardır. Dilden dile yayılan söylenceye göre: Sıra dışı güzelliği, misk gibi kokan teni ve erkekler gibi yiğitçe çarpışmasıyla meşhur olan İparhan, Kaşgar yakınlarındaki Yarkent’te Çinlilere karşı ayaklanan kocası Cihangir Hoca’yla birlikte imparator Çianlong’un ordusuna esir düşer. Cihangir’in Çinli askerler tarafından öldürülmesinden sonra, İparhan imparatora cariye olarak takdim edilir. Kendisine sunulan onca imkâna ve vaat edilen konfora rağmen imparatorla evlenmeye yanaşmayan İparhan, nihayet zehirlenerek öldürülür. Direnişi canına mal olsa da, halkına ve kültürüne ihanet etmemiştir.
İparhan’ın öyküsü, Çinlilerin dilinde daha farklı anlatılır: 1600’lerin sonunda Kaşgar’da vefat eden Apak Hoca adlı bir tasavvufî şahsiyetin torunu olan İparhan (Çinliler ona “Şian Fey” der), Pekin’deki imparatorluk sarayına cariye olarak gönderilmiştir. İmparator Çianlong, olağanüstü güzel kokan teninden ötürü “Hoş Kokulu Cariye” olarak anılan İparhan için sarayın bir kısmını Kaşgar’ın minyatürü olarak düzenletmiş, hatta cariyesinin akrabalarından bir kısmını da Pekin’e getirtmiştir. İparhan, büyük bir aşkla bağlandığı imparatorun yanında mutlu bir hayat sürerken aniden rahatsızlanıp ölmüş, imparator da sevgili cariyesinin naaşını memleketi Kaşgar’a göndererek dedesi Apak Hoca’nın kabrinin yanıbaşına defnettirmiştir.
İlk kez 1890’larda yazıya dökülen İparhan efsanesinin, 1760’da İmparator Çianlong’un haremine dâhil olan Uygurlu Rong Fey adlı cariyeden ilhamla türetildiği düşünülüyor. 24 Mayıs 1788’de ölen Rong Fey’in kabri ise bugün Pekin’de ve kendisiyle ilgili resmî bilgiler tümüyle kayıt altında.
Londra merkezli The Economist dergisinde geçtiğimiz günlerde yayımlanan ilginç bir makale, İparhan’ın öyküsünü bir kez daha gündeme taşıdı. Çin merkezî yönetiminin, Uygur (Doğu Türkistan) bölgesinin dinî ve millî karakterini aşındırmak için Apak Hoca’nın kabrini turistik bir merkeze çevirdiği kaydedilen makalede, “dedesinin yanına gömülen İparhan”ın da özellikle öne çıkarıldığı belirtilmiş. “İmparatora âşık Uygur güzeli” fenomeni yoluyla Uygur Türklerinin duygusal anlamda Çin’le bütünleşmesi hedefi, İparhan ismi etrafında örülen efsanenin de esas sebebini oluşturuyor. Zaten, İparhan’ın -yaşamış olsa bile- Apak Hoca türbesine gömüldüğüne dair hiçbir resmî kayıt yok. Buna rağmen, Çinli yetkililer, İparhan efsanesini dört koldan yaymaya ve büyütmeye devam ediyor.
Hemen ardından, Çin Komünist Partisi’nin İngilizce yayın organı China Daily’de yayımlanan bir makale, Uygur Türkleriyle ilgili bir başka noktayı öne çıkardı. Çin hükümetinin uyguladığı “eğitim programları” sayesinde Uygur kadınlarının artık az çocuk yaptığı veya doğurmaktan vazgeçtiği vurgulanan makalede, Uygurların “daha sağlıklı, kendine güvenli ve bağımsız” hale geldiği belirtildi. “Dinî aşırılıkların azaltılması sebebiyle” Uygur kadınların kendi kararlarını kendilerinin verdiği kaydedilirken, onların “bebek yapma makinesi” olmaktan da kurtulduğunun altı çizildi. Makalede, 2010’dan 2018’e Uygur nüfusunun yüzde 25 arttığı, ancak son iki yılda nüfus artış hızının yavaşladığı bilgisine yer verildi.
Üst üste gelen bu iki makale, Doğu Türkistan’da Uygur Türklerine yönelik uygulanan resmî politikanın iki farklı yönünü gözler önüne serdi. Bilhassa China Daily’deki makale, Çin’in toplama kampı benzeri “eğitim merkezleri”nde Uygurları endoktrine ettiği iddialarının da açık bir teyidi olarak değerlendirildi. Makalenin sosyal medyada paylaşılmasının ardından patlak veren tepki tufanı bunun bir göstergesiydi.
1933 ve 1944’te Doğu Türkistan bölgesinde şahit olunan bağımsız cumhuriyet tecrübelerinin tekrarlanmasını istemeyen Çin yönetimi, uzun yıllardır Uygur Türklerini “makbul vatandaş” haline getirmeyi hedefleyen bazı adımları atmayı sürdürüyor. İparhan türü “ortak payda” üretimleri, dinî ve millî sembollere getirilen kısıtlamalar, tarihî eserlerin ve mekânların yok edilmesi, demografik dengeleri Çinliler lehine değiştirmeye matuf düzenlemeler, “eğitim kampları” ve birçok başka yöntemle, “Doğu Türkistan meselesi” halledilmeye çalışılıyor. Ancak tarihî tecrübe, bu tür tepeden inmeci müdahalelerin orta ve uzun vadede hep ters teptiğini gösteriyor.
Merkez coğrafyaya uzaklığı, doğru haber almada yaşanan güçlükler, Çin’in ekonomik gücünün İslâm dünyasının her yerine uzanması ve Batılı ülkelerin meseleyi kendi politik amaçları için istismarı ise, Doğu Türkistan’ın gündemimizde bir türlü hak ettiği yeri bulamamasının ana sebeplerini oluşturuyor.
Oyunun sonu
04:0016/01/2021, Cumartesi
G: 16/01/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD’li Yahudi milyarder ve kumarhaneler kralı Sheldon Adelson, yakalandığı lenf kanseri sonucu, geçtiğimiz pazartesi -11 Ocak 2021- günü 87 yaşında öldü. Adelson hükmettiği paranın gücü, Amerikan siyaset sahnesindeki etkisi, İsrail’e yaptığı maddî ve siyasî yatırımlar ve adının karıştığı skandallarla oldukça dikkat çekici bir portreydi. Kendi ifadesiyle “Kazanmak her şey değildir, tek şeydir” felsefesiyle hareket eden ve “Zengin olmayanların yorumlarını dinlemem. Madem bu kadar akıllılar, neden zengin değiller?” düşüncesiyle ünlenen Adelson, ardında karmaşık ve oldukça tartışmalı bir miras bıraktı.
Sheldon Gary Adelson, 4 Ağustos 1933’te, ABD’nin Boston kentinde taksi şoförü fakir bir baba ile terzilik yapan bir annenin oğlu olarak dünyaya geldi. 12 yaşında amcasından borç aldığı 200 dolarla Boston sokaklarında gazete satarak ticarete atılan Adelson, 1970’li yıllara kadar birçok alanda ticarî girişimlerde bulundu, zaman zaman kazandı ve kaybetti. 1979’da bilgisayar teknolojisine yatırım yaparak yükselişine başlayan Adelson, sonraki süreçte kumar ve şans oyunları sektörüne adımını attı. Yatırımlarıyla ABD’nin Las Vegas kentini bir kumarhane merkezine çeviren Adelson, Çin’in 2001’de Makao özel idari bölgesinin eğlence sektörünü yabancı yatırımcılara açmasıyla birlikte, kumarhane ve otel zincirini buraya uzattı. Adelson’ın Makao operasyonlarını yöneten Steve Jacobs’ın 2010’da açtığı bir dava, milyarder işadamının, servetindeki astronomik artışı yasa dışı işlemlere borçlu olduğunu ortaya koydu. Adelson’ın tesislerinin aynı zamanda fuhuşhane olarak da hizmet verdiğinin kanıtlarını mahkemeye sunan Jacobs, ayrıca buraları ziyaret eden üst düzey isimlerin gizli görüntülerinin kaydedilerek kendilerine şantaj yapıldığını açıkladı. Altı yıl süren dava, nihayet Adelson’ın Jacobs’a 75 milyon dolarlık sus payı ödemesiyle düşürüldü.
Kariyerinin büyük bölümünde apolitik bir çizgi izleyen ve siyasetle ilgilenmeyen Sheldon Adelson’ın bu tavrı, 1991’de Miriam Farbstein adlı İsrailli bir doktorla evlenmesinden sonra değişti. Fanatik bir Siyonist ve Arap düşmanı kimliği taşıyan Farbstein’la evliliğinden önce İsrail’i ancak birkaç defa ziyaret etmiş olan Adelson, karısının yönlendirmesiyle Siyonizm’in en büyük bağışçılarından birine dönüştü. Bir yandan ABD’deki Yahudi lobileriyle saflar sıklaştırılırken, diğer yandan İsrail’in Doğu Kudüs ve Batı Şeria’daki işgal süreçlerine yoğun finansman sağlandı.
Eş zamanlı olarak siyasete de el atan Adelson’lar, 2007’de Tel Aviv’de “Israel Hayom” adlı İbranice bir gazete çıkarmaya başladı. Tüm ülkede bedava dağıtılan Israel Hayom, Benyamin Netanyahu’ya açık desteğiyle dikkatleri çekiyordu. Nitekim İsrail eski Başbakanı Ehud Olmert, 2009 seçimlerinin akabinde, partisi ikinci sırada olan Netanyahu’nun başbakanlık koltuğuna oturabilmesini Israel Hayom’un agresif yayınlarına bağlayacaktı. Israel Hayom’un agresifliği sadece İsrail içiyle sınırlı değildi. Gazete, sıklıkla Türkiye’yi ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın şahsını hedef alan saldırgan manşetleriyle de ün kazanacaktı.
2004’te ABD Başkanı George W. Bush’un seçim kampanyasına yaptığı hatırı sayılır bağışla Cumhuriyetçi Parti saflarında boy gösteren Sheldon Adelson, 2008’de Barack Obama’nın seçilmesine açıkça karşı çıkmıştı. 2012’de Obama’nın yeniden başkan olmaması için verdiği negatif ilânlara ve saha çalışmalarına tam 98 milyon dolar harcayan Adelson, aynı “cömert” yardımı bu defa 2016’da Donald Trump’ın kazanması yolunda sarf etti. Trump’ın kampanyasına 82 milyon dolar saçan Adelson’lar, Trump’ın yemin töreni organizasyonuna da 5 milyon dolar bağışlayarak ülke tarihine geçti.
Trump, 14 Mayıs 2018 günü, ABD’nin Tel Aviv’deki büyükelçiliğini Kudüs’e taşımak ve Kudüs’ü İsrail’in başkenti olarak tanımak şeklindeki seçim vaadini gerçekleştirdiğinde, o zamana kadarki hiçbir Amerikan başkanının atmadığı bu adımın arkasından da Adelson çifti çıkmıştı. Sheldon Adelson ve eşi Miriam, Trump’ı kızı Ivanka ile onun Yahudi kocası Jared Kushner’in temsil ettiği törende, İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu’nun yanı başındaki yerlerini almıştı.
Son günlerde, Donald Trump, Kongre baskını sonrası siyasî kariyerinin son perdesinin kapanışıyla meşgulken, Sheldon Adelson da kanserle boğuşuyordu. Netanyahu ise, krizlerle dolu İsrail politika sahnesinde hayatta kalma mücadelesi veriyor. Adelson’ın ölümüyle Trump ve Netanyahu en önemli müttefiklerini ve sponsorlarını yitirirken, bu üç adamın son yıllarda ortaya koyduğu işbirliğinin Ortadoğu’da meydana getirdiği hasar, uzun yıllar boyunca tamir edilemeyecek gibi görünüyor.
Zîyezen
04:0020/01/2021, Çarşamba
G: 20/01/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Himyerîler, İslâm öncesi dönemde, Güney Arabistan’da kurulan en güçlü devletlerden biriydi. M.Ö. 115 civarında başlayan Himyerî yönetimi, M.S. 525’te son hükümdar Zûnuvâs’ın Habeşlilere mağlup olarak öldürülmesiyle (veya atını denize sürerek intihar etmesiyle) tarihe karıştı; Güney Arabistan da Habeş Krallığı’nın kontrolü altına girdi. Yahudiliği kabul eden Zûnuvâs, birçok müfessir ve İslâm tarihçisinin ifadesine göre, Kur’ân-ı Kerîm’in Burûc suresinde, müminleri ateş dolu çukurlara attırdığından söz edilen kraldır aynı zamanda.
Himyerî siyasî birliğinin dağılmasından sonra, hanedana mensup birçok emir farklı yerlerde devleti yeniden toparlamaya girişti. Bunlardan biri de, 516 civarında Yemen’in bugünkü başkenti Sanaa’da dünyaya gelen Seyf bin Zîyezen’di. İslâm kaynaklarında kısaca “Zîyezen” adıyla meşhur olan emir, Habeşlilerin ünlü Yemen Valisi Ebrehe ve oğlu Mesruk’a karşı başarılı bir bağımsızlık hareketi örgütlemiş, 575 yılında da vefat etmişti. Zîyezen’in Güney Arabistan’ı yabancı işgalinden kurtarmak için verdiği mücadele, Arapların günümüze kadar anlata geldiği bir takım efsanelere ve destanlara konu olmuştur. Hatta bazı İslâm kaynaklarında, Fil Vakası’ndan sonra Hz. Peygamber’in dedesi Abdulmuttalib’in Yemen’e giderek Zîyezen’le bizzat görüştüğü, sohbet sırasında da Zîyezen’in Kureyş’in yaşlı reisine “Torunun peygamber olacak” şeklinde bir müjde verdiği bile iddia edilir. İslâm tarihçilerinin genelde muteber bulmadığı bu türden rivayetler, Zîyezen’e İslâmî dönemde de büyük kıymet verildiğinin işaretlerinden biridir.
Basra Körfezi’nin Hint Okyanusu’na açıldığı kritik noktayı tutan Umman Sultanlığı’nda geçtiğimiz hafta yaşanan bir gelişme, Arapların millî kahramanı Zîyezen hakkındaki söylenceleri yeniden hatırlamama yol açtı. Umman Sultanı Heysem bin Târık, tahta çıkışının birinci yıldönümünde açıkladığı sürpriz siyasî reform paketiyle, ülkenin modern tarihinde ilk kez veliaht prenslik makamının ihdas edildiğini duyurdu ve bu göreve 30 yaşındaki oğlu Zîyezen’i getirdi. Arap dünyasında İngiltere’yle ilişkileri en derin ülke olan Umman’da, Oxford’da siyaset bilimi eğitimi almış, diplomatik tecrübesini de ülkesinin Londra’daki büyükelçiliğinde kazanmış genç bir prensin veliahtlığa getirilmiş olması kimseyi şaşırtmadı. Sürpriz olan, Umman’ın tabî olduğu İbâdîlik mezhebindeki carî uygulamanın kökten değiştirilmesiydi. Şimdiye kadar, vefat eden sultan, kendisinden sonra kimin tahta geçeceğini “ölümünden sonra açılması şartıyla” gizli bir mektupla vasiyet ederdi. Emr-i Hak vaki olunca mektup açılır, böylece yeni sultanın da kimliği öğrenilirdi. Bundan böyle bu usul tamamen terk edilmiş oldu.
“Zîyezen”, modern dönemde yaygın biçimde tercih edilen bir Arap ismi değil. Güney Arabistan’ın tarihine derin bir ilgi duyduğu bilinen ve 18 yıl kültür bakanlığı yapan Umman Sultanı Heysem’in, kendi kabinesinde yine kültür bakanı olarak görevlendirdiği büyük oğlu için böyle bir isim geçmesi herhalde tesadüf değil. (Küçük oğlunun ismi de sıra dışı: Bilarab.) Genç prensin, “ülkesini tam bağımsızlığa kavuşturmak için mücadele veren Zîyezen” figürüne ne kadar benzeyeceğini zaman içinde göreceğiz.
Zîyezen bin Heysem’in veliaht prensliğe atanmasıyla, Arap dünyasında giderek daha fazla görünür hale gelen “genç yöneticiler kuşağı”na yeni bir halka daha eklendi. Hâlihazırda en genç veliaht prens, Fas’ta: Mûlây Hasan, 2003 doğumlu. Onu 1994 doğumlu Ürdün Veliaht Prensi Hüseyin izliyor. Ardından, Dubai Veliaht Prensi Hamdan (1982) ve Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman (1985) geliyor.
Ülkelerinin izlediği politika veya uluslararası arenada durduğu yer bir yana, tüm bu genç yönetici adaylarının ortak bir özelliği var: Dünyadaki baş döndürücü gelişmelerle ve teknolojik ilerlemelerle eş zamanlı olarak, hepsi dış etkilere ve yönlendirmelere fazlasıyla açık. Saraylarının tenha koridorlarında dolaşan “yabancı danışman” siluetleri, hepsini birer gölge gibi izliyor. Babalarından ve dedelerinden farklı biçimde, büyük savaşların ve felâketlerin potasında pişmedikleri için, kulaklarına fısıldanan şeylere her zaman direnebilmeleri ve kendi kararlarını soğukkanlılıkla verebilmeleri de zor görünüyor.
Yine, tüm bu isimler bağlamında, mutlaka fark edilmesi gereken bir hakikat de şu: Fransa, İngiltere ve ABD, genç veliahtlar üzerinde nüfuz kavgası vermek yoluyla, Ortadoğu ve İslâm coğrafyasında kendi menfaatlerinin peşinden gitmeyi de sürdürecek…
Yeni yönetim
04:0023/01/2021, Cumartesi
G: 23/01/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD’nin yeni başkanı Joe Biden ve yardımcısı Kamala Harris, yeminlerini ederek görevlerine başladı. Dünyanın her yerinden milyonlarca insanın izlediği törenin magazinsel ayrıntılarını bir yana bırakırsak, verilen mesaj şu: “Amerika geri döndü!” Cumhuriyetçi Donald Trump’ın “Amerikan değerlerine” ihanet ettiğinden ve ülkenin uluslararası saygınlığını zedelediğinden dem vuran Demokratlar, “dünyaya yeniden nizam ve intizam vermek üzere” ipleri ele aldıklarının altını çiziyor. Tam dört yıl önce Trump da aynı iddialarla işbaşına gelmiş ve “Amerika’yı yeniden büyük yapacağım!” sloganını dilinden düşürmemişti.
Yeni Amerikan yönetiminin Orta Doğu ve İslâm dünyasına yönelik politikalarına yakından baktığımızda, Trump’ın “rayından çıkardığı” birkaç noktanın rötuşlanması dışında, temel paradigmaların yine değişmeden kalacağını söyleyebiliriz. Bu arada, Trump’ın gözünü kırpmadan attığı bazı adımlar da yeni haliyle bırakılacak: İsrail’le Arap ülkelerinin barıştırılması, Kudüs’ün İsrail’in başkenti olarak resmen tanınması, ABD’nin büyükelçiliğinin Kudüs’te bulunması bu çerçevede ilk akla gelenler. Rötuşlanacak kısımlar da “iki devletli çözüm” sakızının yeniden tedavüle sokulması, Filistin’e ekonomik yardımların sürdürülmesi vs. gibi şeyler.
ABD Başkanı Joe Biden’ın dışişleri bakanı (henüz “aday”, ama Senato’nun onaylamasına kesin gözüyle bakılıyor) Antony Blinken, babası ve amcası büyükelçilik görevlerinde bulunmuş tecrübeli bir diplomat. Yahudi bir aileye mensup olan Blinken, Trump’ın Yahudi damadı Jared Kushner’le yer değiştirmiş oldu. İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu’yla yakın temasta bulunan Blinken, “Filistin sorununda, iki devletli çözüme inanıyoruz. Ancak yakın süreçte bu çok kolay değil” diyerek, şimdiden ipe un serdi bile. Blinken’ın İran konusundaki çizgisi de, Netanyahu’yu memnun edecek bir ton içeriyor: “İran’la nükleer müzakerelerin 2015 öncesine dönmesi için, önümüzde uzun bir yol var. Konuyu İsrail’le ve Körfez ülkeleriyle müzakere edeceğim.” Blinken, Mısır yönetimine de tepkili, ancak fiiliyatta Sisi’ye “favori diktatörüm” diyen Trump’tan farklı ne yapacağı meçhul. 2013’te Mısır darbesi gerçekleştiğinde, dönemin Demokrat ABD Dışişleri Bakanı John Kerry, “Ordu, demokrasiyi restore ediyor” açıklamasında bulunmuştu malum.
Ancak yeni yönetim, Trump gibi patavatsız davranmayacağından ve kendince belli usulleri gözeteceğinden, Orta Doğu’da bazı ülkeler de geçtiğimiz dört yıldaki gibi rahat hareket edemeyecek. Sırf bu yüzden, Körfez ülkeleri çoktan pozisyon almaya başlamış ve Katar’la hızlı bir şekilde barışmıştı. Özellikle Suudi Arabistan’da gözler-kulaklar Washington’a çevrilmiş durumda. Kamala Harris, 2019’da yaptığı sert bir açıklamada, “Suudi Arabistan, Cemal Kaşıkçı’nın öldürülmesinin ve Yemen’de imza attığı insan hakkı ihlallerinin hesabını mutlaka vermek zorunda...” demişti. Çiçeği burnunda başkan yardımcısının şimdi nasıl davranacağı, Riyad’da merak ve endişeyle bekleniyor.
Joe Biden yönetiminin Türkiye politikası da, yine çok fazla sürpriz barındırmıyor. Temel hedef: Bölgesinde etkin bir Türkiye görmemek. Bu çerçevede Kıbrıs, Doğu Akdeniz, Kuzey Afrika, Kafkaslar, Suriye gibi alanlarda ABD’yi yine karşımızda bulmaya devam edeceğiz. Trump, “öngörülemez” bir insandı. Washington’da şimdi “öngörülebilir” bir kadro var. Strateji geliştirme noktasında, bu olumlu bir faktör.
Tüm bunların ötesinde, şu anda şahit olduğumuz süreç, tek başına Kamala Harris’in yükselişine işaret ediyor. Biden’ın herhangi bir sebeple başkanlık görevini bırakmak zorunda kalması durumunda onun koltuğuna oturma hakkı bulunan Harris, şimdiden 2024 başkanlık seçimlerinin de favori adayı olarak görülüyor. Amerikan basını -ve onları kopyalayan başka ülkelerin basın/yayın organları- Kamala Harris için, kahramanlık destanları yazıyor. Harris karakterinin, “Amerikan rüyası”nın gerçekleşmiş hali olduğuna dair vurgular da cabası. Jamaikalı bir baba ile Hindistanlı bir annenin kızı olan Harris, zaman içinde ülkenin en üst makamlarına tırmanmış bir isim. Özel hayatı da, en az kamusal hayatı kadar dikkat çekici: Kocası Doug Emhoff, hukukçu ve işadamı kariyerini birleştirmiş bir Yahudi. Kamala Harris, “Amerikan tarihinin ilk kadın başkan yardımcısı” unvanını alırken, kocası Emhoff da “ilk Yahudi başkan yardımcısı eşi” oldu. Harris’in, Emhoff’un eski evliliğinden doğmuş çocuklarına “üvey annelik” yapıyor oluşu da öne çıkarılan hususlardan biri. Ateşli bir LGBT savuncusu olan Harris, İsrail konusunda da siyonizm taraftarlığı noktasında tavizsiz.
Dolayısıyla, şimdiden Joe Biden’dan çok Kamala Harris ve onun omzunun üstünden dünyaya nanik yapan çevrelere odaklanmak en doğrusu.
İmamın kızı
04:0027/01/2021, Çarşamba
G: 27/01/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Babam Muhammed Abîdî, Tunus’un kuzeyindeki Grumbelya’da cuma imamıydı. Aynı zamanda, büyük-küçük insanların gelip Kur’ân öğrendiği ‘küttâb’ dediğimiz kursların idarecisiydi. Babam bizi tesettür konusunda asla zorlamadı. Ben ve kız kardeşlerim tamamen kendi isteğimizle örtündük. 1980’lerin başında, biz genç kızken ve henüz tesettüre girmemişken, babamın bazı öğrencileri ondan ders almayı bırakmışlar. Gerekçe olarak da “Sen kızlarını örtmüyorsun!” demişler. Babam bunu duyunca, “Ben sizin gönlünüz olsun diye kızlarımı zorlayamam. Bu onların kendi kararı ve özgürlüğü. Kendileri karar verecekler. Ama gelip benden ders okumak isterseniz, sizi de reddetmem” demiş.
Ben, Sûse şehrindeki yüksek öğretmen okulunda okurken örtünmeye karar verdiğimde, 21 yaşındaydım. Uzun süre düşündüm, kararımı verdim ve örtündüm. Babamın beni ilk örtülü gördüğü ânı hiç unutmuyorum: Sûse’den ailemin yaşadığı Grumbelya’ya trenle gelmiştim. İstasyon evimize çok yakındı. Yürüyerek eve giderken, ikindi namazına çıkmış olan babamla yolda karşılaştık. Bana doğru yaklaşırken, beni önce tanıyamadı. Tam karşısına geldiğimde artık örtündüğümü fark etti. Yüzüme ciddiyetle baktı, “Kızım bu sorumluluk isteyen bir iştir. Kararını etraflıca düşünerek verdin mi?” dedi. Ben de kararımın ciddi olduğunu söyledim. Cevabımı duyunca, sokağın ve kalabalığın ortasında bana sımsıkı sarıldı, uzun süre kollarının arasından bırakmadı.
Bundan belki 10 sene sonra, mütercim-tercümanlık yaptığım Paris’te yaşarken, bir gün tanımadığım bir adam bana sokakta seslendi: “Sen Şeyh Muhammed’in kızı mısın?” Şaşırdım ve biraz da endişelendim. Ailemin Nahda Hareketi’yle bağlantısından dolayı, Tunus istihbaratından birileri peşimde olabilirdi. Yine de ona “Evet” dedim, “Nerden bildiniz?” Bunun üzerine adam, çok şaşırdığım şu açıklamayı yaptı: “Babanın sokakta sana sarıldığı gün, ben kenarda bir cafede oturuyordum. Babaların kızlarına açıktan sevgi ve muhabbet göstermesi çok nadir olduğundan, bu manzara hepimize büyük ders vermişti!” Rahmetli babam, hepimizi böyle bir şuurla yetiştirdi.”
Nahda Hareketi’nin üst düzey yöneticilerinden Mahriziyye Abîdî, 2019’da BBC’ye verdiği röportajda, babasını ve yetişme çağlarını böyle anlatmıştı.
Röportajda, 2011’de Tunus Cumhurbaşkanı Zeynelabidin bin Ali’nin devrildiği haberini, geçici Cumhurbaşkanı Roza Otunbayeva’nın davetiyle anayasa hazırlama çalışmalarına katılmak üzere gittiği Kırgızistan’dan dönüşünde Paris Charles de Gaulle Havaalanı’nda kocasından aldığını belirten Abîdî için, sonrasında tamamen farklı bir dönem başladı. Nahda Hareketi lideri Râşid Gannûşî’nin “Sana ihtiyacımız var” diyerek kendisini Tunus’a davet etmesiyle aktif siyasete atılan Mahriziyye Abîdî hem milletvekili seçildi, hem de meclis başkan vekilliği görevinde bulundu. Meclisin bazı oturumlarına başkanlık ederken, dünya basını, Abîdî’den şu sıfatla söz ediyordu: “Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da, seçimle en yüksek makama gelmiş kadın siyasetçi.” Abîdî ayrıca, Tunus Meclisi’nin başörtülü ilk başkanıydı.
Mühendis olarak çalışan kocasıyla birlikte 1986’da gittiği Paris’te uzun yıllar yaşayan Mahriziyye Abîdî ana dili Arapça’nın yanısıra Fransızca ve İngilizce’ye de ileri düzeyde hâkimiyeti sayesinde, Nahda Hareketi’nin dünyadaki görünen yüzlerindendi. Birçok ülkede partisi adına toplantılara katılmış, Gannûşî’yi temsil etmiş, Tunus’un marka isimlerinden biri haline gelmişti.
Sempatik ve hep gülümseyen tarzıyla muhalif siyasî çizgi mensuplarının bile saygısını kazanan Mahriziyye Abîdî, geçtiğimiz aylarda nörolojik bir rahatsızlık teşhisiyle Paris’te tedavi altına alınmıştı. Geçtiğimiz hafta da vefat haberi geldi. Beyin kanaması nedeniyle 57 yaşında dünyasını değiştiren Abîdî, 24 Ocak 2021 Pazar günü, Grumbelya’da babası Şeyh Muhammed’in imamlık yaptığı camide kılınan cenaze namazının ardından toprağa verildi. Törende Tunus devlet erkânı tam kadro hazırdı.
Muhterem Ayşe Böhürler Hanımefendi, üç kıtada 13 Müslüman ülkeden yaklaşık 200 kadınla görüşerek “Duvarların Arkasında” adlı bir belgesel ve ardından da -aynı isimle- kitap hazırlamıştı. Aslıhan Eker’in de katkı sunduğu kitap 2008’de yayımlandığında büyük bir heyecanla alıp keyifle okumuştum. İslâm dünyasında kadının oynadığı çok çeşitli toplumsal ve siyasî rollere dair, ufuk açıcı bir panoramaydı.
O tarihten günümüze coğrafyamızda yaşanan baş döndürücü gelişmeleri ve öne çıkan yeni aktörleri de dikkate aldığımızda, “Duvarların Arkasında’nın ikinci cildi de yazılsa ah…” demekten kendimi alamıyorum doğrusu.
Aile kavgası
04:0030/01/2021, Cumartesi
G: 30/01/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Osmanlı İmparatorluğu’nun Filistin’deki 401 yıllık uzun yönetimi boyunca, bazı eşraf aileleri öne çıkmıştı. Bu ailelerden bir kısmı, 1516’nın sonunda başlayan Osmanlı hâkimiyeti sırasında Filistin’de mevcut olduğu gibi, bir kısmı da zaman içinde ortaya çıkarak etkinlik kazanmıştı.
Hanım sahabî Nuseybe binti Ka’b’ın soyundan gelen ve 638’de Hz. Ömer tarafından Kudüs’teki Kıyâme Kilisesi’nin anahtarı kendilerine teslim edilen Nuseybeler, Salâhaddîn Eyyûbî 1187’de Kudüs’ü Haçlılardan temizledikten sonra Kıyâme Kilisesi’ni açıp kapatma işinde Nuseybelere yardımcı tayin edilen Cûdeler, Salâhaddîn’in maiyetinde Kudüs’e yerleşen ve ulemâ sınıfına mensup yetiştirmekle ünlenen Fas kökenli Alemîler, meşhur sahabî Hâlid bin Velîd’in soyundan gelen ve Eyyûbîler döneminden itibaren Kudüs’ün ilmî hayatında sürekli başrollerde yer alan, 1900’de Osmanlı İmparatorluğu’nun halka açık ilk özel kütüphanelerinden birini Kudüs’te tesis eden Hâlidîler, 1400’lü yılların sonunda Mısır’dan Filistin’e göç eden Naşâşîbîler, kendilerini Hz. Peygamber’in torunu Hz. Hüseyin’e nispet eden ve mensupları 15’inci yüzyıldan itibaren Kudüs’ün ilmî ve siyasî bürokrasisinde üst düzey görevlerde bulunan Hüseynîler, Nablus ve çevresinin ticaretini elinde tutan Arabistan kökenli Tûkânlar, Kanûnî Sultan Süleyman’ın özel fermanıyla Kudüs’te Hz. Dâvûd’un vakıflarını yönetmekle görevlendirilen Decânîler, aslen Yemen kökenli olup Râmallah’a yerleşen, 1800’lerden itibaren de Filistin siyasetinde etkili olan Berğûsîler ve Filistin’in kuzeyinde geniş arazilere sahip olan Abdulhâdîler bu ailelerin başlıcalarıydı.
Bazı kolları bugünkü Suriye, Lübnan, Yemen ve Ürdün’e de yayılan söz konusu Filistinli aileler arasında, elbette rekabet ve hatta zaman zaman düşmanlıklar da görülebiliyordu. Bu noktada, özellikle Hüseynîlerle Naşâşîbîler arasındaki sürtüşme, 1900’lerin başından itibaren Filistin siyaset sahnesinin en belirleyici unsurlarından birine dönüşmüştü.
İngilizler, 1920’de Filistin’de manda idaresini başlattıklarında siyasî ve sosyal yönden boğuşma halinde bir coğrafya buldular. Hız kazanmakta olan Siyonist işgalin meydana getirdiği huzursuzluklara, Filistin’deki iç çekişme ve rekabetler eşlik ediyordu. Ortadoğu’ya yeni bir nizam getirmeye çalışan İngiliz siyaseti, Araplara ve Yahudilere aynı anda verdiği çelişik taahhütlerin gerilimini yaşıyordu. Naşâşîbî ailesi, Filistin’in iç çatışmalarını dengede tutmaya çalışan İngilizlerin yanında yer alırken, Hüseynîler ve onlarla birlikte hareket eden bazı küçük aileler ise, hem İngilizlere hem de Siyonistlere karşı bir duruş sergiliyordu. 1948’e kadar devam eden İngiliz manda idaresi yıllarına, bu çatışmalar damgasını vurmuş, yolun sonunda Yahudiler kendi devletlerini kurarken, kaybeden Filistinliler olmuştu. Filistinli rakip gruplar açısından meseleye bakıldığında, kavganın özü “siyaset pastasından kimin ne kadar pay alacağı” noktasında düğümleniyordu.
Tarih, garip tekerrürlerle dolu:
“Aile kavgası”, 1948’den sonraki yıllardan günümüze, Filistin siyaset sahnesinin en önemli handikapı olmayı sürdürüyor. Eskinin Hüseynî-Naşâşîbî çatışmasının yerini bugün Hamas-Fetih rekabeti alırken, iç gerilim ve düşmanlıktan faydalanan İsrail, Siyonist projeleri hız kesmeden tatbik ediyor. “Şu haklı, bu haksız” türünden polemiklere hiç girmeksizin, problemin temelinde bu ayrışma yatıyor. Buna bir de, kendisini “Filistin davasının hamisi” olarak konumlandıran çeşitli ülkelerin farklı siyaset tarzlarını ve birbirleriyle mücadelelerini eklediğimizde, Filistin’in bugünkü kaotik manzarasının özeti ortaya çıkıyor. “Filistin davası” dendiğinde, herkesin zihnindeki tanım ve önerdiği çare bambaşka. Hal böyle olunca, teorik düzeyde bile olsa, ortak bir noktada buluşulamıyor.
Bu karmaşık denklemde, hak ve adalet adına bir çözüm umudu maalesef görünmüyor. “Ortak düşman”a karşı birleşmek, aslında tek çıkış yolu iken, tarihî tecrübe ve günümüzde yaşanan pratikler, bunun -en azından yakın vadede- mümkün olamayacağını gösteriyor.
ABD’de Joe Biden yönetiminin yeniden tedavüle çıkardığı “iki devletli çözüm” türünden planlar ise, Filistin’deki mezkur bölünmeyi daha da derinleştirmekten başka bir işe yaramayacaktır. Zira tek bir Filistin yok. Batı Şeria, Gazze ve Kudüs, birbirinden kalın çizgilerle ayrılmış durumda. Aralarına kanser hücreleri gibi yayılan Siyonist işgal, bu üç Filistin’in tek parça haline gelmesini imkânsızlaştırıyor. Daha da ironik ve düşündürücü olan ise, Filistin saflarındaki ayrışmanın da eş zamanlı olarak giderek derinleşmesi. Tarih, bunu bütün ayrıntılarıyla yazacaktır.
Dünyanın İncisi
04:003/02/2021, Çarşamba
G: 3/02/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Ferdinand, Kurtuba’yı kendi başına ya da yabancı Hristiyan güçlerin desteğiyle ele geçirmedi. Bunun yerine eski Endülüs yöntemini kullanan Ferdinand, bir Müslümanla ittifak yaparak Kurtuba’yı zapt etti. 1212 yılında Muvahhidler mağlubiyete uğrayınca halkın çok içerlediği Kuzey Afrikalı işgalcilerin bıraktığı boşluğu doldurmak isteyen birçok taifevârî rakip ortaya çıkmıştı. Bu asi Endülüslülerin en başarılısı, kadim Endülüslü soyuyla gurur duyan ve aile adı Nasr’ı, Avrupa’nın son Müslüman hanedanı Nasrîlere veren Muhammed bin Yûsuf bin Nasr’dı. Yaşadığı dönemde “İbn Ahmer” olarak anılan ilk Nasrî, Hristiyan Ferdinand ile ittifak kurarak Müslüman rakiplerini mağlup etmeyi başardı. İbn Ahmer ile Ferdinand’ın 1236 yılının başlarında Granada yakınlarında yaptığı anlaşma nispeten basitti: Ferdinand, dağlarla çevrili Granada’yı İbn Ahmer ve halkına bırakacak; İbn Ahmer ise Hristiyanların hakikaten imrendiği, Guadalquivir Nehri’nin kıyısındaki Kurtuba’yı Ferdinand’ın almasına yardım edecekti. İbn Ahmer ve kendisinden sonra 250 yıl boyunca bölgede yaşayacak torunları, büyük ölçüde Ferdinand’ın sayesinde Sierra Nevada’nın sağladığı inziva ve güvenlik içinde, Batı’nın cennet köşelerinden biri olan Granada’ya yerleşmeyi başardı.”
Ketebe Yayınları’nın Mart 2020 kitapları arasında okura takdim ettiği, Maria Rosa Menocal imzalı “Dünyanın İncisi Endülüs - Orta Çağ İspanyası’nda Örnek Bir Medeniyet” adlı eseri okurken, yukarıdaki paragrafa (s.216) geldiğimde ister istemez bir süre durakladım. “Müslüman kardeşine karşı düşmanla ittifak kuran, kendi kazanımlarını da Müslüman kardeşinin kaybına borçlu olan” kişi ve yapılanmalar, İslâm tarihi boyunca sıklıkla tesadüf ettiğimiz şeylerdi çünkü. Hatta günümüzde de bolca örneği vardı. “Endülüs Medeniyeti” bizde genellikle aşırı romantize edilerek ve adeta bir “duygu parantezi”ne alınarak anlatıldığından, Menocal’ın satırlarındaki acı gerçekliği tarihî bilgi açısından kıymetli ve öğretici buldum. Ayrıca, Menocal’in es geçtiği bir hakikati de ekledim Granada bahsine:
İbn Ahmer, 1236’da Kurtuba’nın (Cordoba), 1248’de de İşbiliyye’nin (Sevilla) Kastilya-Leon Kralı III. Ferdinand tarafından ele geçirilmesine yardımcı olmak karşılığında, Gırnata’da (Granada) kendi emirliğinin kurulmasını ve hayatta kalmasını temin etmesine rağmen, Hristiyanlarla ittifak 1492’de nihaî olarak bozulacak ve Endülüs’teki son Müslüman yönetimin de yıkılmasıyla tarihte bir devir kapanacaktı. İronik biçimde, Gırnata Nasrî Emirliği’ni Katolik hâkimiyeti altına alan kralın adı da Ferdinand’dı, Aragon Kralı II. Ferdinand.
Orta Çağ entelektüel tarihi ve kültürü sahasının dünyadaki sayılı uzmanlarından biri olan Prof. Dr. Maria Rosa Menocal (1953-2012) kitabında, Endülüs’te 711’den 1492’ye kadar gerçekleşen siyasî ve kültürel gelişmeleri, her dönemden seçtiği bir kişi ve hadise üzerinden ustalıkla anlatırken, Müslümanların İspanya’daki yaklaşık 800 yıllık varlığının bıraktığı çok derin izleri okurun gözleri önüne seriyor.
“Dünyanın İncisi Endülüs”, bugünün gözlükleriyle ve modern çerçevelerin içinden eskilere bakarken, “Peki yanlış giden neydi?” sorusunun çok çeşitli cevaplarını içermesi yönüyle bilhassa değerli. Kitap boyunca Müslümanlar arasındaki iç çatışma ve gerilimlere dair anlatılan olaylar, -tıpkı girişte sunduğum çarpıcı örnekte olduğu gibi- günümüzün dikkatli okurları için birer ibret dersine dönüşüyor. Endülüs’te “hilâfet” yönetimini başlatan III. Abdurrahman’ın Kurtuba yakınlarında inşa ettirdiği muhteşem saray-kent Medînetu’z-Zehrâ’nın, yapılışının üzerinden 80 yıl bile geçmeden Berberîlerin başrol oynadığı bir ayaklanmayla kökünden kazınarak haritadan silinmesi mesela, kitabın en sarsıcı bölümden birini oluşturuyor. Ki bu durumun da hem geçmişte hem de günümüzde örnekleri yine pek çok.
Yaklaşık iki yıl önce bu köşede yazdığım bir yazıda, bizdeki Endülüs algısının genellikle, Elhamra Sarayı üzerinden “sanatsal hayranlık”la, Gırnata’nın kaybıyla sembolize edilen “Hristiyanların elimizden aldığı mülke ağıt” arasında gidip geldiğini vurgulamış; bu halin de Müslümanların Endülüs serüvenini kavramada bazı aksaklıklara yol açtığını belirtmiştim. “Dünyanın İncisi Endülüs”, işte tam bu noktadaki eksiklerimizi tamamlamaya ve zihin dünyamıza sağlam bir izlek yerleştirmeye aday bir kitap. Ve konuya ilgi duyanların, mutlaka uğraması gereken bir durak.
Beş kurşun
04:006/02/2021, Cumartesi
Lübnanlı tanınmış yazar, yayıncı ve aktivist Lokman Selîm (59), ülkenin güneyindeki Nihâ kasabasında yaşayan yakınlarını ziyaretten dönerken, suikasta kurban gitti. Perşembe sabahı kız kardeşi Raşâ Emîr’in sosyal medya üzerinden yaptığı “Dünden beri ağabeyimden haber alamıyoruz” duyurusunun hemen ardından, Selîm’in cansız bedeni, Hristiyan ağırlıklı Adûsiye ile Şiî ağırlıklı Tefahtâ mıntıkaları arasında otomobilinin içinde bulundu. Lübnan yetkili makamları, Selîm’in başına dört, sırtına da bir kurşun sıkılmak suretiyle katledildiğini duyurdu. Lübnan İçişleri Bakanı Muhammed Fehmî “korkunç bir suç” olarak tanımladığı hadisenin bütün yönleriyle soruşturulacağı sözünü verirken, Cumhurbaşkanı Mişel Avn da aynı minvalde açıklama yaptı.
Lübnan gibi bu türden olaylara ziyadesiyle alışık bir ülkede Lokman Selîm suikastını sıra dışı kılan şey, öldürülen kişinin Hizbullah karşıtı seküler bir Şiî olması. İran-Hizbullah-Suriye troykasının Lübnan üzerindeki yoğun baskısına direndikleri için öldürülen eski Başbakan Refîk Harîrî (2005), akademisyen Semîr Kasîr (2005) ve ekonomist Muhammed Şetah (2013) gibi figürlerin aksine, Selîm yüksek sesle eleştirdiği Hizbullah’la aynı mezhepsel tabanı paylaşıyordu. Selîm, aldığı çok sayıda ölüm tehdidine rağmen, Beyrut’ta “Hizbullah’ın kalesi” kabul edilen Hârrat Hreyk semtindeki evinde yaşamaya devam ediyordu. 2019’da yaptığı bir açıklamada, Selîm kendisinin başına gelebilecek herhangi bir olayla ilgili iki kişiyi sorumlu ilân etmişti: Hizbullah lideri Hasan Nasrallah ve Meclis Başkanı Nebîh Berrî. Lübnan’da carî siyasî sisteme göre meclis başkanları Şiî olmak zorunda; Berrî de bu kontenjanı uzun yıllardır elinde tutan bir isim. Lokman Selîm, aynı açıklamasında, kendisinin ve ailesinin korunması işini de Lübnan ordusuna havale ettiğini söylüyordu. Nihayetinde tahmin ettiği o şey başına geldi ve ordu kendisini koru(ya)madı.
1962’de Hârrat Hreyk’te dünyaya gelen Lokman Selîm, 1982’de Paris’e giderek Sorbonne Üniversitesi’nde felsefe tahsil etmiş, 1988’de de Beyrut’a dönerek yayıncılığa başlamıştı. İran eski Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemî’nin “reformist” tondaki bazı kitaplarını yayınlayarak Şiî kesimler içinde ciddi tartışmalara neden olan Selîm, 2000’li yılların başından itibaren film sektörüne de girmiş, özellikle Lübnan İç Savaşı’na (1975-1990) dair hazırladığı cesur belgesellerle ülkedeki mezhep savaşlarına sansürsüz bir bakış getirmişti. Lübnan’ın birliğini savunan ve mezhep temelli ayrışmalara karşı çıkan Selîm, yıllar içinde giderek “İran’ın uydusu”na dönüşen Hizbullah’ın bu pozisyonunun ülke içi barışın önündeki en büyük engellerden biri olduğunu vurguluyordu. Selîm en son, geçtiğimiz 4 Ağustos günü Beyrut Limanı’nda meydana gelen ve en az 200 kişinin ölümüne yol açan patlamayla ilgili de Hizbullah’ı işaret etmişti. Hizbullah lideri Hasan Nasrallah’ın oğlu Cevâd, Selîm’in öldürülmesinin hemen ardından Twitter hesabından yaptığı paylaşımda dikkat çekici bir cümle kullandı: “Bazı kayıplar, hesapsız bir kazanç ve lütuftur.” Gelen tepkiler üzerine tweetini silen Cevâd, başka bir konuyla ilgili yazdığını söyledi. Ama cümle ve zamanlaması kayıtlara geçti elbette.
Arap dünyasının her yönden en kaotik ülkesi olan Lübnan’da, ülkenin birliğini savunan ve mezhep çatışmalarına cephe alan isimler, 1970’lerin başından bu yana sistematik biçimde ortadan kaldırılıyor. Şiî, Sünnî, Hristiyan, dindar, seküler, milliyetçi, ümmetçi vs. hiç ayırt etmeyen bu çark, 1980’lerden sonra bilhassa İran ve Suriye’nin Lübnan’daki tahakkümünü sorgulayanları gözüne kestirip öğütüyor. Duayen Sünnî gazeteci Selîm el-Levzî (4 Mart 1980), Lübnan Müftüsü Hasan Hâlid (16 Mayıs 1989), İran aleyhtarı Şiî gazeteci Mustafa Cehâ (15 Ocak 1992) suikastları, ilk akla gelenler.
İran’ın Şiîleri, Suudi Arabistan’ın Sünnîleri, Fransa’nın da Hristiyanları ‘himaye’ ve kontrol yarışına girdiği Lübnan’da, sahadaki projeleri kendi hedefleri açısından en “başarılı” ilerleyen ülke İran. Âyetullah Humeynî ve siyasî düşüncesine muhalefetiyle tanınan Lübnanlı Şiî din adamı Mûsâ Sadr’ın 1978’de gittiği Libya’da esrarengiz bir şekilde ortadan kaybolması ve yine Humeynî’ye mesafesiyle bilinen karizmatik Şiî lider Muhammed Hüseyin Fadlallah’ın (1935-2010) çoktan terk-i dünya etmiş bulunması, İran’ın ve onun ileri karakolu Hizbullah’ın Lübnan’da serbestçe at koşturmasına yardımcı oluyor.
Bu köşede Lübnan’la ilgili yazdığım birçok yazıyı aynı cümlelerle bitirmek benim de hoşuma gitmiyor, ama hakikat değişmiyor:
Bir ülkenin çöküşüne şahitlik ediyoruz.
Yemen dramı
04:0010/02/2021, Çarşamba
G: 10/02/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Amerikan yönetimi, beklendiği gibi, Yemen’deki iç savaşın taraflarından biri olan Hûsîleri “terör örgütü” listesinden çıkarma kararını açıkladı. ABD Dışişleri Bakanlığı’ndan bir yetkili, “Kararımız, Hûsîlerle ve onların eylemleriyle ilgili bakış açımızın değiştiği anlamına gelmiyor. Attığımız adım tamamen, eski yönetimin bu son dakika oldu-bittisinin doğuracağı insanî neticelerle ilgili” dedi. ABD’nin yeni Dışişleri Bakanı Antony Blinken’in selefi Mike Pompeo, geçtiğimiz ay görevi bırakmadan kısa bir süre önce Hûsîleri alelacele “terör listesi”ne almış ve öylece koltuğundan ayrılmıştı. Pompeo, bu ani kararı “Hûsîlerin İran’la yakın bağlantısı” yüzünden aldıklarını da ifade etmişti. ABD Başkanı Joe Biden’ın Yemen’deki savaşta artık Suudi Arabistan’ı desteklemeyeceklerini açıklamasının hemen ardından, Dışişleri Bakanı Blinken de Hûsîleri terör listesinden çıkardı.
“Arap Baharı” bağlamında devrilen Yemen eski Devlet Başkanı Ali Abdullah Sâlih’le ittifak kurarak, 2014 sonbaharında başkent Sanaa’yı işgal eden Hûsîlerin -ideolojik ve askerî yönden- İran tarafından desteklendiği zaten sır değil. Ancak Hûsîlerin devrik başkanla ittifakındaki kritik bağlantı noktası, Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) gölgesinde yaşayan oğlu Ahmed Ali Sâlih’ti. Dolayısıyla BAE de Yemen’deki iç savaşın doğrudan tarafı haline gelmiş durumda. Aynı zamanda Suudi Arabistan’la sözde “Hûsî karşıtı” bir başka cephenin daha içine giren BAE, burada da Suudilerin altını oymayı sürdürüyor. (Konuyla ilgili ayrıntılı bilgiler ve BAE’nin Yemen krizindeki ikircikli rolünün bütün aşamaları için, Prof. Dr. Yasin Aktay’ın gazetemizde 18 ve 20 Ocak 2021 tarihlerinde yayınlanan makalelelerine müracaat edilebilir. Sayın Aktay’ın ikinci yazısında “çözüm adına” önerdiği noktalar da bilhassa büyük önem arz ediyor.)
Birleşmiş Milletler verilerine göre, Yemen’in savaştan önceki toplam nüfusu olan 29 milyonun en az üç milyonu bugün yerinden edilmiş durumda. Hasbelkader hâlâ bulundukları yerde yaşamaya devam eden Yemenlilerin yüzde 80’i ise hayatlarını sürdürebilmek için dış yardıma muhtaç. Suudi Arabistan’ın öncülüğünde 2015’te başlatılan ve Hûsîlere diz çöktürmeyi amaçlayan “Kararlılık Fırtınası” adlı operasyon süreci, Yemen’e ve Yemenlilere daha fazla acıdan başka bir şey getirmedi. Sık sık sivillerin bombalandığı, Hûsîlerin ve onlara destek veren kabilelerin daha da radikalleştiği ve İran’ın Yemen’e müdahalesini tümüyle yoğunlaştıran bu sürecin sonunda, Yemen adeta “Suudi Arabistan’ın Vietnam’ı” haline geldi.
Aynı unvan, 1962-1970 arasında Suudi Arabistan’la Mısır arasında yaşanan ve en az 200 bin insanın ölümüne neden olan Yemen savaşında, Mısır’a aitti. Bu trajik ve mantıksız savaş, oldukça ironik bir sebeple sona ermişti: “Altı Gün Savaşı” adıyla tarihe geçen 5-10 Haziran 1967’deki meşhur savaşta İsrail, çevresindeki Arap ülkelerinin en stratejik mevkilerini ele geçirmiş, bu sırada Mısır’dan da Sina Yarımadası’nı koparmıştı. İsrail savaş uçakları, Mısır’ın uçak ve helikopterlerini daha havalanmaya bile imkân bulamadan üslerinde bombalamış, Mısır adeta kolu-kanadı kırık bir hale düşmüştü. Savaşın direkt bir sonucu olarak, Yemen’deki Mısır birlikleri mecburen geri çekilmiş, böylece Müslümanlar arasındaki abes bir savaşın bitişine Yahudiler “vesile” olmuştu. Ortadoğu yakın tarihinin en şaşkınlık verici gelişmelerinden biri budur. Öte yandan, savaşın “mecburen” nihayete erişi, Mısır’ın da faydasına olmuştu. Zira Mısır, Yemen’de kelimenin tam anlamıyla çamura saplanmıştı ve çıkamıyordu. İşte Yemen için “Mısır’ın Vietnamı” kullanımı o dönemde yaygınlaşmıştı.
Hz. Süleyman’ın şu kıssasını hepimiz biliriz:
Vaktiyle iki kadın, çocuklarıyla birlikteyken, bir kurt gelip kadınlardan büyük olanın çocuğunu kapmış. İlk şaşkınlık ve dehşeti atlattıktan sonra, büyük kadın küçüğüne “Kurt senin çocuğunu götürdü” demiş. Diğeri “Hayır, seninkini!” diye itiraz etmiş, ki haklı olan da o imiş zaten. Aralarındaki tartışma alevlenince, durumu Hz. Süleyman’a arz etmişler. Hz. Süleyman iki tarafı da dinledikten sonra, “Bana bir bıçak getirin, çocuğu aranızda paylaştırayım” demiş. Bunun üzerine, küçük kadın ileri atılmış ve haykırmış: “Aman öyle yapma! Çocuk bu kadınındır, ona ver...” Hz. Süleyman çocuğu hemen küçük kadına, yani gerçek annesine vermiş.
Bu böyledir. Bir şey eğer sizin canınızdan bir parçaysa, sağ kalması için ondan ayrılmanız gerekse, buna bile katlanırsınız.
İşte bugün Yemen’de eksik olan bu hassasiyet. Suudi Arabistan ve İran, Yemen üzerinde kendi hak iddialarının peşinde koşarken, arada “çocuk” ikiye bölünüyor.
Bedri’ye veda
04:0013/02/2021, Cumartesi
G: 13/02/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Sudanlı düşünür, siyaset adamı ve akademisyen Prof. Dr. Mâlik Bedri, geçtiğimiz pazartesi günü (8 Şubat 2021) Malezya’nın başkenti Kuala Lumpur’da hayata gözlerini yumdu. Özellikle psikoloji alanında yaptığı çalışmalarla tanınan ve “İslâmî psikolojinin babası” unvanını taşıyan Bedri, Müslüman Kardeşler Teşkilâtı ile bağlantısı üzerinden siyasetin içindeydi; tesis ettiği eğitim kurumlarıyla da -hem teorik hem de pratik seviyede- İslâm düşüncesi sahasında dikkate değer yorumlar ortaya koymuştu.
1932’de, Sudan’ı İngiliz işgalinden kurtarmak için mücadele eden Mehdî Hareketi’ne mensup Bâbikr Bedri adlı bir babanın oğlu olarak dünyaya gelen Mâlik Bedri, yüksek öğrenimini Beyrut Amerikan Üniversitesi’nde tamamladı. Bu süreci “O zamana kadar çocuktum, ama Beyrut’a gidince, üniversitenin aynı zamanda bir misyoner okulu olarak da faaliyet gösterdiğini gördüm. Bununla mücadele etmem gerektiğini düşündüm” sözleriyle anlatan Bedri, kariyerinin sonraki aşamalarını tümüyle “modern dünyada Müslümanların zihin yapısının ve psikolojilerinin aşınmasının sebepleri”ni araştırmaya ve çözümler önermeye adayacaktı.
Mâlik Bedri, Beyrut’ta yüksek lisansını tamamlayıp ülkesine döndüğü 1959’da, arkadaşlarının “Sudan’ı ziyarete gelmiş Afro-Amerikalı bir Müslüman var, ilgilenir misin?” teklifi üzerine Hartum’daki Grand Hotel’e gittiğinde, karşısında Malcolm X’i buldu. Selâmlaşmadan sonra, 27 yaşındaki Mâlik’le 34 yaşındaki Malcolm arasında derin bir samimiyet doğdu, sanki birbirlerini yıllardır tanıyormuşçasına sohbete başladılar. Mâlik Bedri, Amerikalı misafirini Sudan’ın çeşitli bölgelerine götürdü, insanlarla tanıştırdı, ülkesinin tarihi ve gelenekleri konusunda bilgilendirdi. Malcolm X açısından en ilginç tecrübelerden biri, Mâlik Bedri’nin evinde bizzat misafir ettiği altı öğrenciyle tanışması oldu. Afrika’nın fakir bölgelerinden gelen bu çocuklar, Bedri’nin babasının kurduğu özel okulda okuyorlardı. Çocuklar, Bedri’nin yanında gelen bu misafiri Sudanlı zannederek kendisiyle Arapça konuşmaya çalışınca, Malcolm bu sahiplenişten çok etkilenmişti. Bedri’nin ailesi ve akrabalarıyla tanışmak da Malcolm’ü büyülemişti. Yanında getirdiği minik kamerayla her şeyi kayıt altına almış, insanlarla uzun sohbetler etmiş, içi hayranlık ve sevinçle dolmuştu. Afrika’da “barbarlık”tan başka bir şey olmadığı yönündeki Batılı algıya rağmen, karşısında capcanlı bir Müslüman kültür bulmuştu.
Bu sırada henüz sahih İslâm’la tanışmamış olan ve Amerikalı siyahî lider Elijah Muhammed’in fikirlerini takip eden Malcolm X, Sudan’daki tecrübelerinin derin tesiriyle ABD’ye döndü. İlginç bir tevafuk eseri, Malcolm’e inandığı esasların aslında “İslâm dışı” olduğunu ilk haykıran, Ahmed Osman adlı bir Sudanlı oldu. O sırada yanında bulunanlar Osman’ı adeta linç etmek isteyince, Malcolm, “Bırakın dilediği gibi eleştirsin. Ben Sudanlıları yakından tanıdım. Tertemiz insanlardır” diyecekti. Sonrasında Elijah Muhammed’in tuttuğu yola karşı sorgulama sürecine giren Malcolm, nihayet gerçek İslâm’ı bulacak ve Elijah’a cesaretle karşı koyacaktı.
Malcolm, 1964’te manevî dönüşümüne vesile olan haccı gerçekleştirdikten sonra, Mâlik Bedri ile görüşebilmek için Beyrut’a uğradı. Bedri bu sırada, Amerikan Üniversitesi’nde ders veriyordu. Bedri, beş yıl sonra yeniden görüşmelerini şöyle anlatıyor: “Karşımda tamamen başka bir insan gördüm. Müthiş bir değişim geçirmişti ve bu değişimi yüzünden okumak mümkündü.” Gerçek İslâm’a yüzünü çeviren Malcolm X’in adı da artık Mâlik Shabazz’dı. Aldığı yeni ismi seçerken yaptığı tercih, elbette sürpriz değildi. Mâlik Bedri, “Bu konuyu kendisine direkt şekilde sormadım. Ama onca farklı isim varken, ‘Mâlik’i tercih etmesinin sebebinin ben olduğumu güçlü bir şekilde hissettim” diyor.
“Müslüman Psikologların Çıkmazı”, “Düşünme – Gözlemden Tanıklığa” ve “Müslüman Bir Psikologdan Psikososyal Çözümlemeler” adlı eserleri Mahya Yayınları tarafından Türkçe’ye de çevrilen Prof. Dr. Mâlik Bedri’yi anarken, onun hayatının Türkiye’de pek bilinmeyen bir safhasını öne çıkarmayı seçtim. Yukarıdaki Malcolm X ayrıntılarını kendi dilinden ve uzun haliyle dinlemek isterseniz, YouTube’da “Cambridge Muslim College”ın kanalındaki özel röportajını tavsiye ederim.
Mâlik Bedri, eşcinselliğin sıradan bir tercih olmaktan çıkarak, topyekûn insan fıtratını hedef alan politik bir proje olarak küresel çapta uygulamaya konduğu bir zamanda terk-i dünya etti. “Müslüman psikologların, İslâm’ın esaslarından yola çıkan yeni bir dil oluşturmaları gerektiği” yönünde sürekli tekrarladığı mesajını, Müslüman psikologlara verilmiş bir ödev olarak bırakarak…
Soğuk temas
04:0017/02/2021, Çarşamba
G: 17/02/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD Başkanı Joe Biden’ın, görevi devralışının üzerinden neredeyse bir ay geçmesine rağmen, İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu’yu henüz aramamış olması, bugünlerde dünya basınının en çok ilgilendiği konular arasında. Beyaz Saray muhabirleri de, “Hâlâ neden aramıyor?” sorusunu açıktan sormaya başladı. Biden yönetiminin sözcüsü Jen Psaki, ısrarlı sorular karşısında “Yakında görüşecekler” demekle yetinirken, gecikme herkesin dikkatini çekiyor. Öyle ki, İsrail’in eski Birleşmiş Milletler Büyükelçisi Danny Danon, Twitter hesabından direkt olarak Joe Biden’ı hedef alıp, “Sayın Başkan, birçok devlet başkanını aradınız. ABD’nin en yakın müttefiki İsrail’i aramanın vakti gelmedi mi?” diye sordu. Danon, mesajının sonuna, Netanyahu’nun Kudüs’teki ofisinin telefon numarasını da eklemeyi unutmadı. “Neden aramıyor?” sorusu kendisine sorulduğunda, Netanyahu’nun cevabı ise şöyle oldu: “Başkan Biden, dünya liderlerini bölgelerine göre arıyor. Sıra daha Ortadoğu’ya gelmedi.” Oysa, İsrail cenahının bu “sürpriz gecikme”nin nedenlerini araştırdığı ve yeni yönetimi sürekli yokladığı sır değil.
Yeni Amerikan yönetimiyle İsrail arasındaki en üst düzey temas, dışişleri bakanları arasında gerçekleşti. ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken, İsrailli mevkidaşı Gabi Aşkenazi’yle “birkaç defa” telefonla görüştü. Blinken ayrıca, CNN televizyonunun ünlü Yahudi sunucusu Wolf Blitzer’in programına konuk olarak, hem kendisinin hem de bizzat Biden’ın İsrail’le ilgili belli meselelerdeki duruşunu ortaya koydu. Blinken, –zaten öngörüldüğü üzere– ABD’nin büyükelçiliğinin Kudüs’te kalmaya devam edeceğini vurgularken, Donald Trump yönetiminin Golan Tepeleri üzerindeki İsrail işgalini resmen tanıma kararına ilişkin soruyu ise geçiştirdi. Blinken’in “fiilî durum”a ve Golan’ın İsrail’in güvenliği açısından kritik önemine yaptığı ısrarlı vurgu, Filistin cephesinde “İsrail’e destek” olarak yorumlandı. Blinken, Trump’tan miras kalan “İbrahim Anlaşması”nı (Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Sudan ve Fas’ın İsrail’le diplomatik münasebetleri tesis etmesi süreci) desteklediklerini yineleyerek, Blitzer’in “Bu şartlarda Filistin devleti nasıl kurulacak? İki devletli çözüm nasıl uygulamaya konacak?” sorularını de keza üstünkörü cevaplamayı tercih etti.
ABD Başkanı Joe Biden’ın “İsrail yanlısı” olduğu konusunda herhangi bir şüphe bulunmuyor. 1970’lerden bu yana İsrail’in Amerikan yönetim katmanlarında güçlenmesi, silahlanması, İsrail lobilerinin ABD’deki faaliyetlerinin yaygınlaşması gibi noktalarda Biden’ın büyük emeği var. Ama Biden’ın “İsrail yanlısı” oluşu, İsrail Başbakanı Netanyahu’nun şahsından hoşlandığı anlamına da gelmiyor. Aksine, Washington’dan gelen bütün işaretler, 23 Mart 2021’de iki yıl içinde dördüncü kez genel seçimlerin düzenleneceği İsrail’de, sandıktan Netanyahu’dan başka bir ismin çıkmasının tercih edildiğini gösteriyor. Ancak, –Biden’ın şansına– İsrail siyaseti tam bir kördüğüm halini almış durumda. Üst üste yapılan seçimler siyasete bir çıkış yolu sunamazken, mevcut bütün anketler, Netanyahu iktidarının devam edeceğini söylüyor.
Dikkatli okurlar hatırlayacaktır, 11 Kasım 2020 Çarşamba günü bu köşede yazmıştım: Dönemin ABD Başkan Yardımcısı Joe Biden, 8-10 Mart 2010 tarihlerinde İsrail’de resmî ziyaretteyken, Netanyahu hükümetinin Doğu Kudüs’te 1.600 illegal konutun inşasına onay vermesi, Biden’a ve temsil ettiği Barack Obama hükümetine resmen hakaret gibiydi. O zaman bunu sindirmek durumunda kalan Biden, “intikam soğuk yenen bir yemektir” dercesine, bugün Netanyahu’nun şahsına mesafesini koruyor.
ABD ile İsrail arasındaki “stratejik” ve “çok sıkı” ilişkilere rağmen, İsrail başbakanlarının çok çeşitli şımarıklıkları ve müttefiklerinin arkasından çevirdikleri dolaplar, yakın tarih boyunca Washington-Tel Aviv hattında sürekli kriz nedeni olageldi. David Ben-Gurion’dan Menahem Begin’e, Yitzhak Şamir’den Benyamin Netanyahu’ya, başına buyruk İsrail başbakanlarının “Amerika’nın başına bela” olduğunu söyleyen ABD’li siyasetçiler hiç de nadirattan değil. Geçmiş yılları “ABD ve İsrail arasında patlak vermiş krizler” bağlamında okumak, bu anlamda oldukça ayrıntılı ve ilginç bir malzeme sunuyor.
“ABD’nin kurumsal akılla yönetildiği” şeklindeki yaygın kanıya rağmen, siyasetlerin dönem dönem nasıl değiştiği ve aslında birçok şeyin kişilerle kâim olduğu da, böyle bir okumanın kazandıracağı en önemli bakış açılarından biri olacaktır.
İki çocuk
04:0020/02/2021, Cumartesi
G: 20/02/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Mısır’da dün (19 Şubat 2021) cuma hutbeleri aile planlamasının önemi, doğum kontrolü ve az çocuk yapmanın gerekliliği hakkındaydı. Şaşırdığınızı ve kaşlarınızı kaldırdığınızı görür gibiyim. Evet, gerçekten şaşırtıcı. İslâm dünyasında genellikle “Batılılaşma”nın bir işareti olarak algılanan ve birçok ülkede Avrupa tarafından fonlanan bir mevzunun cuma namazlarında gündem haline gelmesi, elbette Mısır yönetiminin son dönemde attığı siyasî adımlardan bağımsız değil.
3 Temmuz 2013’te askerî darbeyle iktidara el koyan Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah Sisi, son yıllarda sürekli ve düzenli olarak, sözü doğum kontrolüne getiriyor. Hızlı nüfus artışının Mısır bütçesine aşırı yükler bindirdiğini ve bunun “ulusal bir sorun” haline geldiğini vurgulayan Sisi, her vesileyle yaptığı konuşmalarda Mısırlı kadınları “en fazla iki çocuk” doğurmaya teşvik ediyor. 2018’de “İsneyn Kifâye” (İki Tane Yeter) kampanyasını başlatarak konuyu ülke çapında bir seferberliğe dönüştüren Sisi, Mısır Sağlık Bakanlığı’nı da kampanyanın uygulanması için görevlendirdi. Avrupa Birliği’nden sağlanan fonlarla doğum kontrol araçları sübvansiyon kapsamına alınırken, on binlerce genç de Mısır’ın dört bir yanında halkı “bilinçlendirme” çalışmalarını sürdürüyor. Sisi, ayrıca “aşırı nüfus”u Mısır’ın karşı karşıya bulunduğu iki krizden biri olarak tanımlıyor. Diğeri ise terörizm. Böylece çok doğurmak veya kalabalık bir aileye sahip olmak, neredeyse “terörizme eşit bir suç” gibi lanse ediliyor.
Arap dünyasının en kalabalık ülkesi olan Mısır’ın halihazırdaki nüfusu 100 milyonu çoktan geçmiş durumda. Bu muazzam kültenin yaklaşık beşte biri -en az 20 milyon- Kahire ve çevresinde yaşıyor. Kahire’de ise, yalnızca mezarlıklarda barınan insan sayısı 500 bini aşıyor. Doğru okudunuz: Mezarlıklarda. Şehrin yüzlerce yıllık tarihî kabristanlarının içi kalabalık semtlere dönüşmüş. Buralarda, örneğin bir Memlûk beyinin türbesinin kenarında yemek pişiyor, Kavalalı ailesinden bir hanımın kabri oturma odasının ortasına düşmüş, bir Osmanlı paşasının mezar taşının üstünde çamaşır asılı, Mısırlı bir asilzadenin yanı başında gece-gündüz televizyon açık… Önce fotoğraflarda gördüğüm bu manzarayı, Kahire’de bizzat müşahade ettğimde gözlerime inanamamıştım. Bazı soylu ailelerin, türbelerin bekçiliğini yapsınlar diye fakirleri oraya bilerek yerleştirdiği de vaki. Ancak mezarlıkların meskûn mahal haline gelmesinin yaygın sebebi açık: Sefalet boyutuna varan fakirlik. İklim de uygun olduğundan, yaz-kış kabristanda yaşamanın hiçbir masrafı yok.
Generallerin kontrolündeki Mısır hükümeti, ülke ekonomisinin içinde bulunduğu kötü vaziyetin sorumluluğunu sıradan halkın hanesindeki çocuk sayısına yıka dursun, aslında asıl konuşulması gereken noktanın es geçildiği görülüyor: Mısır’da birçok sektör üzerindeki mutlak kontrol, ordunun uhdesinde. İhracat, ithalat, ulaşım, hammadde temini, medya, din ve hatta magazin sahasında, son sözü hep asker söylüyor. Zaman zaman Ezher’in kendi özerkliğini koruma çabaları görülse de, nihayetinde Ezher’in ekonomi ve genel gidişat üzerinde bir tasarruf hakkı yok. Halkın midesine giden yol, generallerin iki dudağının arasından geçiyor Mısır’da. Ülkedeki mevcut siyasî iklim gereği bu mesele bütün yönleriyle tartışılamazken, özellikle dışarıdan bakıldığında problemlerin kaynağı net: Kötü yönetim. Halkın onca sefaletine ve ülke bütçesinin içinde bulunduğu acınası duruma karşın, Kahire’nin dışında hâlen inşası devam eden yeni ve modern idarî merkezin (“Yeni Kahire”) olağanüstü masrafları da kabarmaya devam ediyor.
Ancak tüm bu olumsuz tabloya bakıp, Mısır’ı küçümsemek hatasına da düşmemek gerekiyor. Mısır, Arap dünyasının amiral gemisidir. Kahire, tarihte olduğu gibi bugün de İstanbul’la rekabet halindedir. Boğuşmakta olduğu krizlere, kötü yönetime ve sergilenen dağınık manzaraya rağmen, Mısır hâlâ çok güçlü ve etkili bir ülkedir. Hem jeopolitik konumu, hem beşiklik ettiği siyasal hareketler ve bu hareketlerin İslâm dünyası çapındaki etkileri, hem de muazzam nüfus gücünün Arap dünyasında teşkil ettiği “diaspora” üzerinden, Mısır’ın gücünü fark etmek mümkündür. Özellikle ekonomik sorunlar yüzünden Suudi Arabistan gibi bazı ülkelere “boyun eğer” bir görüntü verse de, Mısır yine Mısır’dır.
Yakın ve uzak gelecekte politika geliştirirken veya bölgeye dair perspektif oluştururken, Mısır’ı “amiral gemisi” makamı üzerinden değerlendirmek, isabetli kararlar almayı sağlayacağı gibi, aynı zamanda Ortadoğu’nun kendi iç dengelerinin en önemli unsurlarından birinin de doğru biçimde okunması anlamına gelecektir.
Köprü şahsiyet
04:0024/02/2021, Çarşamba
G: 24/02/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Muhammed Emin Saraç Hocamız’ı dâr-ı bekâya uğurladık. Uzun ve bereketli bir ömrün ardından, yetiştirdiği binlerce talebenin ve muhibbânının dualarıyla, geride örnek bir hayat ve pırıl pırıl bir iz bırakarak gitti. Gölgesine sığınmayı ve ders okutmayı çok sevdiği Fatih Camii’nin haziresinde, kıyamet sabahına kadar istirahate çekildi.
Vefatından itibaren, günlerdir kendisi hakkında epey yazı yazıldı, güzel şahitlikler ve konuşmalar yapıldı. Ben bu yazıda, merhumu, İslâm dünyasıyla Türkiye arasında köprü vazifesi görmesi yönüyle değerlendirmek istiyorum. Zira Emin Hoca’yı kısaca özetlemek gerekse, hiç düşünmeden “Köprü şahsiyet” derdim. Osmanlı ulemâ nesli ile günümüz Türkiyesi arasında olduğu kadar, İslâm dünyasındaki farklı ilim havzaları, bakış açıları ve önemli şahsiyetlerle bizler arasındaki köprü, aynı zamanda. Onun ifa ettiği vazifenin önemi, zaman içinde daha da iyi anlaşılacaktır diye düşünüyorum.
Bir insan tahayyül edin:
Necmeddin Erbakan’ı, Seyyid Kutub’u, Hasan el Bennâ’yı, Yûsuf el Karadâvî’yi, Mahmûd Sâmî Ramazanoğlu’nu, Hâce Mûsâ Topbaş’ı, Ebu’l-Hasen en-Nedvî’yi, Ebu’l-A’lâ Mevdûdî’yi, Muhammed Hamîdullah’ı, Mehmed Âkif’i, Mustafa Sabri Efendi’yi, Zâhidu’l-Kevserî’yi, Gönenli Mehmed Efendi’yi, Abdurrahman Gürses’i, Abdulfettah Ebû Gudde’yi, Elmalılı Hamdi Efendi’yi, Mehmed Zâhid Kotku’yu ve daha birçok zâtı karakterinde meczetmiş... Hepsinden aldıklarıyla, Türkiye şartlarına uyumlu bir terkip meydana getirmiş... Kimseyi dışlayıp yok saymamış... Hatalı gördüğü yerleri de yine İslâm edebi çerçevesinde ve kardeşlik hukukuna uygun bir şekilde ifade etmiş… İşte Emin Saraç Hoca, tam olarak böyleydi. Özellikle bugün ilim talebelerinin kendisinin hayatından alacağı en büyük derslerden biri, kanaatimce budur. Arkasından yüz binlerin samimiyetle hayır duası etmesi ve Müslüman camianın her rengini musalla taşının önünde birleştirebilmesi de, yine aynı sebeplerledir.
“Türkiye şartlarına uyumlu bir terkip meydana getirme” hususunu bilhassa önemsiyorum. İslâmî ilimler eğitimini yurtdışında aldıktan ve uzun yıllarını farklı coğrafyalarda geçirdikten sonra Türkiye’ye dönen birçok isimde, ülkenin tarihiyle ve kültürüyle çatışma durumuna sıklıkla rastlanıyor. Keza, 1960’lardan itibaren Arap ve Asya havzalarındaki ilmî ve siyasî birikimin Türkiye’ye aktarılmasından sonra, aynı çatışma hali bizim insanımızda kitlesel olarak da görülmüştür. Merhum Emin Saraç Hoca, bu noktada hayran olunacak ve parmakla gösterilecek bir örneklik ortaya koymuş, neye nasıl yaklaşılması gerektiğini herkese -nezaketle ve ısrarla- göstermiştir. Hindistan, Pakistan, Mısır ve Arabistan başta olmak üzere, önemli merkezlerin ilmî ve siyasî şahsiyetlerinin Türkiye’de tanınmasına öncülük etmiş, ancak bunu yaparken “doku uyuşmazlığı” yaşanmasını önleyerek, makul ve güncel bir yorumlama biçimi geliştirebilmiştir. Geçtiğimiz yüzyılın ikinci yarısından günümüze, yurtiçinde ve yurtdışında İslâmî çalışmalar yapıp, yolu bir şekilde Emin Saraç’tan geçmeyen neredeyse yok gibidir. Bir şehrin bütün yollarının bağlandığı ana kavşak misali, birbirinden çok farklı uçları ve belki de normalde çatışabilecek derecede ayrı yerlerde duran şahsiyetleri “İslâm kardeşliği ortak paydası”nda buluşturması, merhumun hiç de azımsanamayacak bir başarısıdır.
Emin Saraç Hoca’nın vefatıyla, sadece İslâm ahlâkıyla mücehhez, âlim ve fâzıl bir zatı kaybetmiş olmadık. Yukarıda çerçevesini çizmeye gayret ettiğim bereketli bir ufkun en seçkin temsilcilerinden birini de yitirdik. Bu örnekliğin benzerlerini çoğaltmak, Müslümanlar arasında ortak paydalar tesis ederek çatışmayı değil ülfeti derinleştirmek ve köprülerin yıkılmamasına çalışmak, Emin Saraç Hoca’yı sevenlerin boynunun bir borcu olarak önümüzde duruyor. Sadece şunu akılda tutmak bile yeterli: Vefat ettiklerinde, İslâmî camianın bütün renklerinin, hep bir ağızdan ve yürekler dolusu bir samimiyetle arkalarından gözyaşı dökeceği “köprü şahsiyetler” giderek azalıyor. Bu, hepimiz adına çalan bir alarm.
Hoca merhum, karakteri ve yetiştiği terbiye icabı, hatıralarını uzun uzun anlatmayı ve hele de kendinden bahsetmeyi hiç sevmezdi. Israrlar sonucu ve belli vesilelerle parça parça anlattığı bazı şeyler var ise de, dört başı mamur bir “Emin Saraç Kitabı” hazırlanmalı, hayatının ve şahsiyetinin bütün safahâtı gelecek nesillere muhakkak aktarılmalıdır. Eminim ki, ailesi ve evlatları, böylesine önemli bir hizmeti hakkıyla yerine getirecektir.
Defans hattı
04:0027/02/2021, Cumartesi
G: 27/02/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
O dönem yürütmekte olduğum bir vazife sebebiyle, 2016 haccına Suudi Arabistan Krallığı’nın resmî davetlisi olarak katılmıştım. Hac ibadetinin temel rükünleri yerine getirildikten sonra, kurban bayramının ikinci günü, Kral Selman’ın Mina’daki sarayında bütün yabancı misafirlerin bir araya getirildiği geniş bir yemekli toplantı düzenlendi. Cep telefonlarının ve kameraların hiçbir şekilde içeri kabul edilmediği, birkaç aşamada yoğun kontrollerin yapıldığı ve ellerimize sürekli dezenfektanların sıkıldığı birtakım güvenlik prosedürlerinin ardından, Kral’ın konuklarla teker teker musafaha edeceği yüksek tavanlı salona alındık. Ülkelerin alfabedeki yerine göre sıra bize geldiğinde, görevlilerin refakatinde sandalyelerimizden kalktık. Üniformalı ve çatık kaşlı askerlerin oluşturduğu dar bir etten koridorun sonunda ayakta duran Kral Selman’la tokalaştık. Hemen yanındaki Veliaht Prens Muhammed bin Nâyif ve nihayet onun solunda duran İkinci Veliaht Muhammed bin Selman’ın da elini sıktık; misafirler için hazırlanan mükellef sofraların bulunduğu yan salona geçtik.
Mina Sarayı’nda o gün şahit olduğum manzarada, uygulanan güvenlik önlemlerinin yoğunluğu, elbette Kral Faysal’ın 25 Mart 1975’te Riyad’daki sarayında yine böyle bir kabul sırasında kendi yeğeni tarafından öldürülmesinden alınan dersleri barındırıyordu. 1975 bize uzak bir tarih gibi gelse de, Faysal nihayetinde Selman’ın ağabeyiydi ve ne kendisi ne de Suudi devlet aklı, bu suikastı unutmuş değildi. Kabul sırasında gözlerden kaçmayan bir diğer nokta, Veliaht Prens Muhammed bin Nâyif’in kendinden emin duruşuydu. O sırada kendisi, Suudi devlet hiyerarşisinde Kral Selman’dan sonraki en nüfuzlu kişiydi.
Muhammed bin Nâyif, Kral Selman’ın ana-baba bir kardeşi Prens Nâyif’in oğluydu. 1975’ten 2012’deki ölümüne kadar içişleri bakanlığı yapan Prens Nâyif, ülkedeki muhalif yapılanmalarla ve özellikle de El Kaide’yle mücadelesi sebebiyle öne çıkmış bir isimdi. 2011-2012 arasında birkaç ay veliaht prens olarak da görev yapan Nâyif öldükten sonra, içişleri bakanlığı görevini oğlu Prens Muhammed üstlendi. Prens, babasının uzun bakanlık yılları boyunca onun sağ kolu gibi çalıştığı için, bilhassa Amerikan istihbaratıyla sıkı irtibatlar geliştirmişti. Dolayısıyla Kral Selman’ın 2015’in baharında Prens Muhammed bin Nâyif’i veliahtlığa getirmesi, Washington ve diğer dünya başkentlerinde olumlu bir havayla karşılanmıştı. Memnun olmayan tek bir isim vardı: Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Veliaht Prensi Muhammed bin Zâyid. Bin Zâyid, Bin Nâyif’ten öylesine nefret ediyordu ki, 2003 tarihli bir WikiLeaks belgesine göre, Suudi Prens’i ve babasını kastederek “(İnsanın maymundan geldiği konusunda) Darwin haklıydı!” bile demişti. Prens Muhammed bin Nâyif elbette bu nefretin farkındaydı ve günün birinde Suudi tahtına oturduğunda, alacağı tedbirleri hesaplamaya başlamıştı bile. Ancak kaybeden kendisi oldu. 21 Haziran 2017’de Kral Selman, öz yeğenini veliahtlıktan azlederek yerine oğlu Muhammed bin Selman’ı getirdi. Muhammed bin Nâyif, o tarihten bu yana ev hapsinde tutuluyor.
BAE Veliaht Prensi Muhammed bin Zâyid’in “gönlünde yatan aslan” en başından beri Muhammed bin Selman’dı. ABD başkanlık seçimini Donald Trump’ın kazanması, Suudi tahtına çekilecek operasyon için ortamı uygun hale getirince, BAE’nin Washington Büyükelçisi Yusuf Uteybe’nin Beyaz Saray’da sağladığı bağlantıların yardımıyla, Riyad’da gerekli değişiklik sağlandı. Trump’ın Yahudi damadı Jared Kushner’in de dâhil olduğu süreç tamamlandığında, Ortadoğu’da artık Muhammed bin Selman isimli yeni bir politik aktör vardı. 2016 seçimini Hillary Clinton kazansaydı, bugün Kral Selman’ın yanı başında –hatta belki de Suudi tahtında– Muhammed bin Nâyif’i görecektik. Ve tabii ki, Suudi gazeteci Cemal Kaşıkçı da hayatta olacaktı. Ülkesinin İstanbul’daki başkonsolosluk binasında öldürülüp, cesedi parçalanarak fırında yakılmayacaktı.
ABD’nin yeni yönetiminin, Muhammed bin Nâyif’in veya Kral Selman’ın öz kardeşi Prens Ahmed’in veliaht prensliğe getirilmesini tercih ettiği biliniyor. Fakat Muhammed bin Selman’dan “bir kalem darbesiyle” kurtulmalarının önünde şimdi bir başka engel daha var: İsrail. Joe Biden ve ekibi, “Trump’ın bıraktığı enkaz”ı toparlamak için, son yıllarda Suudi Arabistan’la stratejik ortak durumuna gelen İsrail’in de desteğine ve işbirliğine ihtiyaç duyacak. Muhammed bin Selman için, BAE ve İsrail’e ilaveten Mısır’ın da katılacağı bir defans hattı kurulursa, Biden yönetiminin hareket alanı iyice kısıtlanmış olacak. Tarafların atacağı adımları hep birlikte izleyeceğiz.
Top taçta
04:003/03/2021, Çarşamba
G: 3/03/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suudi gazeteci Cemal Kaşıkçı’nın öldürülmesine dair ABD yönetiminin geçtiğimiz hafta dünyaya duyurduğu istihbarat raporu, Suudi Arabistan cephesinde –beklendiği gibi– tepkiyle ve öfkeyle karşılandı. Washington’a verilecek cevap konusunda, Riyad’ın diplomatik, istihbarî ve dinî olmak üzere üç ayaktan oluşan bir hareket planını uygulamaya koyduğu görülüyor.
İlk adımda, Dışişleri Bakanlığı’nın yaptığı sert bir açıklamayla rapor kınanarak, Veliaht Prens Muhammed bin Selman’a (MbS) yöneltilen suçlamalar reddedildi. Eş zamanlı olarak, bölge başkentlerine haber salındı, “Suudi Arabistan’ın iç işlerine müdahale edilmemelidir” temalı resmi beyanlar yayınlatıldı. MbS’nin raporun yayınlanmasından hemen önce geçirdiği apandisit ameliyatı için gelen geçmiş olsun mesajları da araya sıkıştırılarak, “Arap dünyasının yekvücut halinde Riyad’ın arkasında durduğu” imajı oluşturulmaya çalışıldı.
İkinci olarak, ABD’de özellikle Cumhuriyetçi kanatla ve Bush ailesiyle çok yakın ilişkilere sahip Bender bin Sultan sahneye sürüldü. “Raporu değerlendiren” uzun bir mülakat veren Prens Bender, 1983-2005 arasında Washington’da ülkesinin büyükelçiliğini yapmış olmanın da verdiği rahatlıkla, Amerikan yönetimine yakın tarihten bazı örnekleri hatırlatarak MbS’yi savundu. “Irak’ın işgalinden sonra, Bağdat yakınlarındaki Ebû Gureyb Hapishanesi’nde tutuklulara uygulanan aşağılık işkence ve eziyetler, dönemin Beyaz Saray’ındaki bazılarının bilgisi dâhilinde yapılmıştı. Peki, bu durum, Başkan Bush’u ve yardımcılarını olayın direkt sorumlusu haline getirir mi?” diye soran Prens, cevabı da kendisi verdi: “Kesinlikle hayır. Fakat yine de iktidarda kendileri olduğu için, hadisenin mesuliyetini taşımak durumunda kaldılar.” Sonrasında sözü Cemal Kaşıkçı’nın katline getiren Bender, “Suudi Arabistan olarak, bizim bu korkunç olayı ele alış biçimimiz dünyaya örnektir. Veliaht Prens, mesuliyeti şeffaf biçimde üstlenmiştir. Sorumlular da mahkemeye çıkarılıp cezalandırılmıştır” görüşünü savundu. 2012-2014 arasında Suudi Arabistan istihbarat şefi olarak da görev yapan Bender bin Sultan, uluslararası sistemin nasıl işlediğinin gayet farkında olarak, aslında “Amerika da aynı şekilde hareket ediyor, biz neden suçlu olalım?” demiş oluyordu.
Suudi Arabistan, dünya istihbarat çevrelerine farklı bir üslupla seslenmek istediğinde, yine eski bir istihbaratçıyı ve büyükelçiyi devreye sokuyor: Prens Turkî el Faysal. Örneğin, Filistin meselesinde İsrail eleştirileceğinde sahne alan Prens Turkî, aynı zamanda Arap ve İslâm dünyasına da hitap ediyor. Babası Kral Faysal’ın halklar nezdinde sahip olduğu olumlu krediyi de kullanarak, Suudi Arabistan yönetiminin “İsrail karşıtı” reflekslerini ortaya koyuyor. Dikkatli okurlar, 9 Aralık 2020 günü bu köşede yazdığım, Prens Turkî’nin söz konusu rolüne dair yazıyı hatırlayacaktır.
(Kral Faysal’dan bahis açılmışken, şu ilginç bağlantıları da zikretmemek olmaz: Suudi Arabistan eski Veliaht Prensi Sultan bin Abdulaziz’in (ö. 2011) oğlu olan Prens Bender bin Sultan, Kral Faysal’ın kızı Hayfâ ile evli. MbS, Kaşıkçı suikastından sonra “Türkiye’yi ikna etmek için” Kral Faysal’ın hâlen Mekke Valisi olarak görev yapan bir diğer oğlu Prens Hâlid’i Ankara’ya göndermişti. Prens’in, Türkiye’yi bu suçu örtbas etmeye ikna edemeyince, ülkesinde döndüğünde “Bu işin altından kalkmamız çok zor” dediği basına yansımıştı. Vaktiyle dindarlığı ve İslâmî davaları sahiplenmesiyle Müslüman halkların büyük sempatisini kazanan Kral Faysal’ın birinci dereceden yakınlarının, bugün bambaşka bir çizgiye sürüklenmesi düşündürücü.)
Ve nihayet üçüncü adımda, sazı din adamları eline aldı. Bütün dünyada tanınan meşhur Suudi tele-vaiz Âid el Karnî, 20 milyona yakın takipçiye sahip Twitter hesabında MbS’yi göklere çıkardı: “Büyük Suudi Arabistan’ın düşmanları, Muhammed bin Selman’ın halkın gönlündeki yerinden habersizler. Hepimiz Muhammed bin Selman’ız!” Karnî, mesajını şu cümleyle bitiriyordu: “Korkakların gözüne uyku girmesin!” İslâm tarihini derinlemesine okuyanların mutlaka aklında kalmış olan bu cümle aslında Hâlid bin Velid’e aitti ve İslâm düşmanları için sarf edilmişti. Karnî’nin böylece MbS’yi nereye oturttuğu ve kiminle kıyasladığı da ortaya çıkmış oluyordu.
Suudileri böyle dört koldan atağa geçmek için cesaretlendiren bir şey var: Amerikan yönetiminin, Muhammed bin Selman’ın şahsına doğrudan bir ceza ver(e)meyeceğine olan güvenleri. Nitekim Beyaz Saray, MbS’nin cezalandırılıp cezalandırılmayacağıyla ilgili soruya cevaben “Müttefik olduğumuz ülkelerin liderlerine yaptırım uygulamıyoruz” diyerek, şimdiden topu taca attı bile.
Yol arkadaşı
04:006/03/2021, Cumartesi
G: 6/03/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Yolculuklarımda başka hayatlara dokunuyor, dünyanın bizden ibaret olmadığını daha iyi hissediyordum. Başka kültürlere, başka kavrayışlara şahit oluyordum. Her yolculuk, kalıplarımı kırıyor, ezberimi bozuyor, sivri yanlarımı törpülüyordu. Kültür ve gelenek ne ilginç şeylerdi. Birlikte yolculuk yaptığım insanların yabancı kültürlerle temasını ve tepkilerini gözlemlemek de öğreticiydi. Farklı dünyalar tanımak bana kendi varlığımı hissettiriyor ve hayretim hiç bitmeden, artarak devam ediyordu. […] Tarihi eserler, eski camiler, kiliseler, bin yıllık buluntular veya müzeler ilgimi çekmiyor; aksine insanın hâlâ içinde yaşadığı, gündelik hayatını geçirdiği, yaşayan mekânlar beni büyülüyordu.”
Abdullah Kibritçi’nin, “Katmandu’ya Yol Arkadaşı Aranıyor” (Ketebe Yayınları, Şubat 2021) isimli enfes kitabını okurken, yukarıdaki satırların altını özellikle çizdim. Zira elimdeki metni sıra dışı ve sürükleyici kılan bakış açısı, güzelce özetlenmişti. Sekiz yıl boyunca yardım çalışmaları yapmak ve belgesel çekmek için birbirinden farklı ülkelere seyahat eden Kibritçi’nin nasibine gidilmesi güç ve çalışılması zor bölgeler düşmüştü. Çok çeşitli meşakkatlere sabrederek, oralarda şahit olduğu manzaraları bize sunmayı görev edinen Kibritçi, ortaya belgesel tadında bir eser çıkarmış.
“Katmandu’ya Yol Arkadaşı Aranıyor”un ilginç bir özelliği, ziyaret edilen ülkelerin yakın tarihindeki önemli dönüm noktalarını, yaşanan acıları ve travmaları, bizzat bunlara şahit olmuş kişilerin anlatması. Ruanda İç Savaşı’nı (1990-1994), o sırada henüz 16 yaşında olan Osman’dan dinliyoruz mesela… İnsan kaçakçıları tarafından ülkesinden dışarı çıkarılan Afganistanlı Aziz, Pakistan ve İran üzerinden İstanbul Esenler Otogarı’na uzanan öyküsünü anlatıyor… Çöl hayatının zorlukları konusunda, Çadlı Ahmet Fadıl bizi bilgilendiriyor… Yine Çad’daki bir mülteci kampında, her sabah yumurta haşlayarak satmaya çalışan 13 yaşındaki Mebruka, gözlerinin önünde öldürülen annesini hatırlayınca ağlıyor… Endonezya’nın Sumatra kıyılarını vuran 2004’teki deprem ve tsunaminin canlı şahitlerinden Açeli Vildan, gördüklerini aktarırken hâlâ sarsılıyor… Haitili yetimlerin sevgilisi, sonradan Müslüman olmuş Ebubekir’in “Biz misafir ağırlamayı Türklerden öğrendik” dediği satırlar, gözleri dolduruyor… Burundi’de kendisini öksüz, yetim ve sahipsiz çocuklara adayan Bisibo Amani’nin, yaptıklarını anlatırken samimi ve mütevazı hali, bizi kendisine hayran bırakıyor… Hele Malavi’de gözleri görmeyen kaleci Tarık ve engelli arkadaşları, içimizde sımsıcak esintiler bırakıyor… Suriye’deki acımasız savaşı Fatma hemşireden ve Edip’in dilinden okuyoruz. Edip’in “Bizi her gün öldürdüler Abi. Sadece Rusya, İran ve rejim değil, sessiz kalan ve feryadımızı duymayan herkes bizi öldürdü” sözleri, yaşananların net bir özeti gibi… Ve daha nice isim ve hikâye… Kitapta bizimle tanıştırılanların hepsini tek tek yazıp sürprizi bozmayayım.
Kibritçi’nin, ayak bastığı ülkelerle ilgili yaptığı siyasî, sosyal ve tarihî gözlemler de oldukça dikkat çekici. “Afganistan’ı, gördüğüm diğer ülkelerle kıyaslamak mümkün değildi” diyor mesela, “O âna dek gördüğüm hiçbir yere benzemiyordu. Çölün, dağların ve en çok da ırkların ne demek olduğunu orada anladım. Toprak parçasının rengi ve durumu değiştikçe insanların bakışları ve ırkları da değişiyor, yeni lisanlar işitiliyor, başka güçler ve başka yasalar ortaya çıkıyordu.” Şu satırlar da keza: “Afrika’da ve Asya’da imkânlar kısıtlı, şartlar zor olsa da, her durumda vazgeçilmeyen iki şey vardır. Bunlardan biri protokol, diğeri bürokrasi. Özellikle bir süre Fransız sömürgesinde kalmış ülkelerde, protokol insanı yoran anlamsız bir tiyatro şeklinde gerçekleşir. Herhangi basit bir mesele için yetkililer toplanır, imzalar atılır, teker teker sahneye çıkılıp o ânın önem ve ehemmiyetine dair konuşmalar yapılır. Böyle anlar memurlar açısından, daha yetkili herhangi birini övmek için bulunmaz bir fırsattır. Sahneye çıkan herkes, oradaki birini över.”
Velhasıl, “Katmandu’ya Yol Arkadaşı Aranıyor”, hem muhtevası hem de üslubuyla sizi içine çeken ve elinizden tutup uzak diyarlara sürükleyen bir kitap. Bunun yanı sıra, benim için kitabın şahsî bir anlamı daha var: Bu köşede zaman zaman vurguladığım, “Dünyayı Müslümanca bir bakışla adımlamak, bizim vazifemiz. Böylece ortaya çıkacak eserler, Müslümanların birbiriyle daha yakından tanışması adına çok önemli belgelere dönüşecek” şeklindeki düşüncemin çok başarılı bir örneği, Abdullah Kibritçi’nin maharetli kaleminden sudur etmiş. Ellerine sağlık.
Papa’nın tespihi
04:0010/03/2021, Çarşamba
G: 10/03/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ortadoğu yakın tarihine damgasını vuran IŞİD örgütü –ya da alternatif ismiyle DAEŞ–, Suriye’de muhaliflerin gerilemesine, rejimin güçlenmesine ve ülkenin kuzeyinde PKK-PYD-YPG yapılanmasının güçlenmesine hizmet etmişti. Irak’ta ise Sünnî bölgelerin peyderpey Şiîlerin eline geçmesi, ahalinin tehcir edilmesi ve mülklerine el koyulması, IŞİD terörü bağlamında ortaya çıkan en bariz neticeydi.
Hatırlanacağı üzere, Sünnîlerin ekseriyeti oluşturduğu Irak’ın Musul kenti, 2014 Haziranında IŞİD tarafından ele geçirilmişti. İzleyen süreçte, Hollywoodvari çekimlerle ve sosyal medya marifetiyle büyütülen IŞİD heyulası, bölgeye ve bütün dünyaya yeterince dehşet saçtıktan ve “Sünnî cihadçı terör”ün ne kadar “berbat” bir şey olduğu uluslararası medya eliyle ince ince işlenerek kafalara kazındıktan sonra, 2016’da “Musul’u kurtarma operasyonu” başlatıldı. ABD ve diğer güçlerin havadan yoğun bombardıman altına aldığı kenti, karadan da Irak ordusu kuşattı. Nihayet 10 Temmuz 2017’de yapılan resmî açıklamayla, Musul’un “tamamen özgürleştirildiği” duyuruldu. IŞİD’e yönelik nefret ve korku atmosferinde, söz konusu Musul operasyonunun insanî bedelini konuşmak mümkün değildi. Nitekim bugün bile, savaş uçaklarının bombaladığı yıkıntıların altından ceset çıkmaya devam ediyor. Musul mevzuunda henüz yeterince konuşulmayan bir şey daha var: Şehrin mevcut demografik ve dinî dengeleri…
2016’da Musul seferberliği ilân edildiğinde, İran’ın kontrol ve finanse ettiği çok sayıda silahlı grup da, görünürde “Irak düzenli ordusuna yardım için” sahaya inmişti. Bunlardan özellikle biri dikkat çekiyordu: Bâbil Tugayları. Diğerlerinin aksine, bu grup tümüyle Hristiyanlardan oluşuyordu ve kendisini “Irak tarihinin ilk Hristiyan ordusu” olarak tanıtıyordu. Bâbil Tugayları’nın komutanı, Rayyan Keldânî adlı genç bir adamdı. O dönemde basında çıkan haberlere göre, Bağdat hükümeti, emrindeki askerlere dağıtması için Keldânî’ye adam başı 600 dolar para ödüyordu. Keldânî, Bâbil Tugayları’nın tam olarak kaç kişiden meydana geldiğini hiç açıklamamıştı. Kendisine bu soru sorulduğunda, “gerektiği kadar” demekle yetiniyordu.
Musul “özgürleştikten” sonra, Rayyan Keldânî ve adamları, yine İran bağlantılı çatı örgüt Haşd-ı Şa’bî ile koordineli hareket ederek bölgenin demografik dizaynında da rol oynadılar. Bilhassa Musul taşrasındaki çok sayıda Hristiyan köyü ve arazisi –merkezdeki Sünnî yerleşimlerine ilaveten–, Bâbil Tugayları eliyle Haşd-ı Şa’bî’nin kontrolüne geçti. Buralardaki ahalinin bir kısmının dönüşüne izin verilmedi, yerleri Şiî nüfusla dolduruldu. Katolik Hristiyan olmasına rağmen Şiîlere çalışan Keldânî, 2019’da Iraklı Şiî lider Âyetullah Sistânî’yi “ülkenin en büyük ruhanî önderi” şeklinde selâmlayınca, Hristiyanlar arasında bir öfke dalgası meydana geldi. Irak Kiliseler Birliği, “Kendisi bizim temsilcimiz değil” demek durumunda kaldı.
Rayyan Keldânî, Katolik dünyasının ruhanî lideri Papa Francis’in geçtiğimiz hafta gerçekleştirdiği Irak ziyaretinde yine ön plandaydı. Papa, şahsen görüşerek “onurlandırdığı” Keldânî’ye, ayinlerde kullandığı kendi tespihini de hediye etti. Bu jest, şüphesiz ki sıradan bir hediyeleşmeden çok daha fazlasıydı.
Papa’nın Irak turu sırasında, Bağdat caddelerine asılan dev afişlerden birinde, altında Âyetullah Sistânî’nin imzasının yer aldığı şu Arapça cümle okunuyordu: “Siz bizden bir parçasınız, biz de sizden bir parçayız.” Afişte, sağda Sistânî’nin solda da Papa’nın fotoğrafları vardı; aralarında da beyaz güvercinler uçuşuyordu. Bu iddialı sloganın Arapça olarak yazılması ise, mesajın iç kamuoyuna yönelik olduğunu düşündürüyordu. Papa da altta kalmıyor, Necef’te bizzat evine giderek ziyaret ettiği Sistânî’yi “bilge adam” şeklinde övüyordu.
“Irak’a ayak basan ilk papa” unvanını kazanan Francis’in temasları, birçok yönden değerlendirildi. En dikkat çekici nokta ise, Katoliklerle Şiîlerin birbirine yakınlığının açıkça sergilenmesi oldu. Iraklı Sünnîleri temsil edecek herhangi bir “yüksek otorite”nin yokluğunda gerçekleşen ziyarette, Irak’ın çeşitli şehirlerinde şahit olunan tehcir ve katliamların sorumlularının öne çıkarılması ve taltif edilmesi, Arap kamuoyunun şuuraltında, 1099’da Kudüs’ün işgal edilmesine yol açan gelişmeleri canlandırdı. Dönemin Mısır merkezli güçlü devleti Şiî Fâtımîlerin Haçlılarla teşrik-i mesaisi ve Selçuklulara karşı Hristiyanlarla kurduğu ittifak, Filistin’de yaklaşık 90 yıllık kanlı bir parantezin açılmasıyla sonuçlanmıştı. Papa’nın Irak’ta verdiği pozlara yakından bakınca, Katolik Hristiyanlıkla Şia arasındaki bu güncel muhabbetin şimdiki kaynağını ve motivasyonunu merak etmemek mümkün değil doğrusu.
Krizin odağı
04:0013/03/2021, Cumartesi
Gazetemizin “Dünya” sayfasında dün haberi okudunuz: İsrail, Ürdün Veliaht Prensi Hüseyin’in çarşamba akşamı Mescid-i Aksâ’ya yapacağı ziyareti sudan sebeplerle engelledi. Bunun üzerine Ürdün yönetimi, İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu’nun uçağına hava sahasını kullanma izni vermeyince, Netanyahu’nun perşembe günü için planlanan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ziyareti de mecburen iptal oldu. Tel Aviv ve Abu Dabi arasında karşılıklı mesaj teatisiyle durum kurtarılmaya çalışılırken, bu gelişmeyle birlikte Netanyahu’nun BAE’ye gitme girişimi dördüncü kez iptalle sonuçlandı.
Bugünkü yazımda, Ürdün’ün Ortadoğu’da durduğu yere atıfla tarihî bazı noktalara ve son yıllarda ayyuka çıkan BAE odaklı yeni gerilimlere işaret etmek istiyorum:
1921’de İngiltere tarafından “Mâverâ-i Ürdün Emirliği” adıyla tarih sahnesine çıkarılan Ürdün Krallığı, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İmparatorluğu’na isyanın bir karşılığı olarak, Şerif Hüseyin’in oğullarından Abdullah’a emanet edilmişti. Dönemin Arap dünyasında çok az sempatizanı bulunan Abdullah, bir yandan İngilizlerle yakın mesaisini sürdürürken, diğer yandan da Siyonistlerle temasları sıklaştırmıştı. Bu riskli politikanın doğurduğu öfke, Kral’ın 20 Temmuz 1951’de Mescid-i Aksâ’da bir Filistinlinin tabancasından çıkan kurşunla can vermesine yol açtı. Nüfusunun çoğunluğunu Filistinlilerin oluşturduğu Ürdün için, bu suikast büyük bir şoktu. Nitekim devletin güvenlik doktrini, tamamen Kral Abdullah’ın akıbetinden alınan dersler çerçevesinde şekillendi. Ürdün kralları artık ip üstünde yürüyecek ve çok ince bir dengeyi takip etmek durumunda kalacaktı. Talâl (1951-52), Hüseyin (1952-1999) ve Abdullah (1999’dan bugüne…) dönemlerine bu siyaset damgasını vuracaktı.
Uzun ve türbülans dolu bir serüvenin ardından, 1994’te Ürdün’le İsrail arasında barış anlaşması imzalandığında, Mescid-i Aksâ başta olmak üzere Doğu Kudüs’teki bütün İslâmî mekânların denetimi ve kontrolü de Ürdün’e bırakıldı. Böylece Ürdün, “İsrail’le barış”ın mazeretini kendi halkına ve Arap dünyasına izah ederken, önemli bir koza kavuşuyordu: İsrail işgali devam ediyor olsa da, Mescid-i Aksâ ve Doğu Kudüs, artık bir Arap devletinin denetimindeydi. Bu ince nokta, 1979’da İsrail’le barışa imza atan Enver Sedat’a yönelik Filistinliler nezdinde oluşan derin öfkenin bir benzerinin, Kral Hüseyin’e karşı niçin görülmediğini de açıklar.
1994 anlaşmasındaki Aksâ ayrıntısı, Ürdün açısından bir başka anlam daha taşır: 1925’te Hicaz’ı (dolayısıyla Mekke ve Medine’nin İslâm dünyası nazarında kazandırdığı manevî ve siyasî ağırlığı da) Suudilere kaybeden Şerif Hüseyin ailesi, Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebevî’ye karşılık olarak, Mescid-i Aksâ’yı tekeline alıp terazinin diğer kefesine yerleşiyordu. Ürdün gibi “irabda mahalli olmayan” bir ülke, böylece kapasitesinin çok üstünde bir ağırlığa kavuşuyor, Ortadoğu dengeleri içinde çok kritik bir mevkie yerleşiyordu.
Zaman zaman krizler yaşanmış olmasına rağmen, Ürdün’ün Mescid-i Aksâ ve Doğu Kudüs üzerindeki kontrolü son yıllara kadar devam etti. Ancak 2017’de Beyaz Saray’a Donald Trump’ın yerleşmesiyle birlikte, Ortadoğu’nun bu statükosunda bazı değişiklikler ortaya çıkmaya başladı. Bölgeyle Yahudi damadı Jared Kushner üzerinden ilişki kuran Trump, İsrail’le de koordinasyon içinde hareket ederek, Ürdün’ün yerine BAE’yi ikame etme hedefine odaklandı. “Yüzyılın Anlaşması” adıyla pazarlanan ve düpedüz Kudüs’ü İsrail’e peşkeş çeken ünlü projenin en önemli ayağı da, Ürdün’ün Doğu Kudüs ve Mescid-i Aksâ üzerindeki kontrolünün fiilî olarak engellenmesiydi. “Eski Kudüs” olarak da anılan sur içinde, BAE’ye bağlı bazı kişi ve kuruluşların mülk satın alıp, bunları Siyonist vakıflara aktardığı, zaten uzun süredir bilinen ve konuşulan bir konuydu. İsrail’in 1967’deki işgalin başlangıcından beri devam ettirdiği “Kudüs’ün Yahudileştirilmesi” süreci, böylece bir Arap müttefikle yoluna devam ediyordu. İsrail, her ne kadar yakın ilişkilere sahip olsa da, Ürdün’ü böyle bir projeye ikna edebilmiş değildi.
Veliaht Prens Hüseyin’in Kudüs yolundan geri çevrilmesi, odağında BAE’nin bulunduğu krizde yeni bir aşamaya işaret ediyor. Gözler şimdi, Ortadoğu’daki eski dengeleri yeniden kurma vaadini sürekli tekrarlayan yeni ABD yönetiminde. Ancak, Joe Biden ve ekibinin Ürdün’ü ne kadar “vazgeçilmez” gördüğü, bu noktada en önemli soru. Washington’dan gelen işaretlere bakılırsa, muhtemel cevap şu yönde: “İsrail’in güvenliği sağlandıktan sonra, ha Ürdün ha BAE, bizim için fark etmez.
.Vicdan
04:0017/03/2021, Çarşamba
G: 17/03/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Ben, diğer çocuklar için buradayım. Buradayım, çünkü onları önemsiyorum. Buradayım, çünkü her yerde çocuklar acı çekiyor. Her gün 40 bin insan açlıktan ölüyor. Buradayım, çünkü o insanların çoğu çocuk. Şunu anlamak zorundayız: İhtiyaç sahibi insanlar etrafımızda ve biz onları görmezden geliyoruz. Bu ölümlerin önlenebilir olduğunu da anlamak zorundayız. Anlamalıyız ki Üçüncü Dünya ülkelerindeki insanlar da tıpkı bizim gibi düşünür, endişe duyar, güler ve ağlar. Anlamalıyız ki onlar bizim rüyalarımızı görüyor, biz de onlarınkini. Ve yine anlamalıyız ki onlar bizler, biz de onlarız. Benim hayalim, 2000 yılına kadar dünyada açlığı sona erdirmek. Hayalim, fakirlere bir şans vermek. Hayalim, her gün ölen 40 bin insanı kurtarabilmek. Eğer hepimiz geleceğe bakıp orada parlayan ışığı görebilirsek, bu hayalim gerçekleşebilir. Ve gerçekleşecek de. Açlığı görmezden gelirsek, o ışık ortadan kaybolacak. Eğer yardımlaşır ve birlikte gayret gösterirsek, o ışık da yarının umuduyla büyüyecek ve özgürce parlayacak.”
Dün, Amerikalı aktivist Rachel Aliene Corrie’nin, 16 Mart 2003’te bir İsrail buldozeri tarafından ezilerek öldürülmesinin 18’inci yıldönümünde, yukarıdaki konuşmasını bir kere daha dinledim. Rachel, Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu’nun (UNICEF) 12 Aralık 1989’da düzenlediği “Dünya Çocuklarının Durumu” konferansında söz alarak bu konuşmayı yaptığında, henüz 10 yaşındaydı. Ancak sözleri, sanki bir yetişkinin ağzından çıkıyormuşçasına güçlüydü ve etkiliydi.
Rachel Corrie, ABD’nin kuzeybatı köşesindeki Washington eyaletinin başkenti Olympia’da, orta sınıf bir ailenin kızı olarak dünyaya geldi. Lise yıllarından itibaren sosyal sorumluluk projelerine dâhil olan Rachel, bu çalışmalarda aktif biçimde görev alabilmek için okulunu bile dondurdu. Bir yandan ihtiyaç sahipleriyle ilgilenirken, diğer yandan da uluslararası insanî faaliyetler yürüten kişi ve oluşumlarla temaslar kurdu. Bu çerçevede, İsrail işgali altındaki Filistin topraklarında yaşananlar da Rachel’in radarına girdi. Ekonomik anlamda rahat şartlarda büyümüş, liberal bir Amerikan ailesinin kızı olarak, Filistinlilerin karşılaştığı haksızlıklar Rachel’i derinden etkiledi. Ve 20’li yaşlarının başında, yolunu Ortadoğu’ya düşürdü. Olan-biteni yerinde görecekti.
Filistin’de, kendisi gibi dünyanın başka bölgelerinden gelmiş olan aktivistlerle tanışan Rachel, onlarla birlikte İsrail işgaline karşı direniş faaliyetlerine bizzat katıldı. İşgal altında yaşamlarını sürdürmeye çalışan ailelerle omuz omuza verdiler, seslerini dünyaya duyurmaya çalıştılar; onların sofralarına oturdular, ekmeklerini bölüştüler, adeta onlardan biri gibi oldular. Rachel bu süreçte Arapça öğrenmeye de başladı. Onu tanıyan herkes çok seviyordu, onun Filistinlilere olan sevgisi ise coşkun bir ırmak gibiydi ve içten pazarlıksızdı. Ünlü fotoğraflarından birinde, misafiri olduğu Filistinli aileyle birlikte bir üzüm çardağının altında otururken poz veren Rachel, başında sıkıca örttüğü başörtüsüyle ve mahcup gülümsemesiyle görülüyor.
Ve trajik son… Gazze’nin güneyindeki Refah’ta, Filistinlilerin evlerini yıkmaya hazırlanan bir İsrail buldozerinin önüne tek başına dikilen Rachel Corrie, elindeki megafonla sürücüyü uyarmaya ve eyleminden vazgeçirmeye çalışırken, dev bir canavarı andıran makinenin paletleri tarafından ezildiğinde henüz 23 yaşındaydı.
Corrie’yi gözünü kırpmadan öldüren buldozer operatörü, Rusya’dan İsrail’e göç etmiş bir Yahudi’ydi. Bu ilginç ayrıntı, olayı daha da absürt hale getiriyordu. İşgal edilmiş bir toprağa binlerce kilometre mesafeden göçüp yerleşen kalpsiz bir adamla, ta ABD’den kalkıp gelerek bu işgali durdurmak için çabalayan vicdanlı bir kızcağız, karşı karşıya kalmıştı. Operatör, kendisine verilen emri şuursuzca yerine getirmek için boş gözlerle hedefine ilerlerken, megafonuyla sürekli konuşan kız, onu durdurabileceğini sanacak kadar nahif ama kararlıydı. Görünürde “kazanan” buldozerin soğuk çeliğiydi, ama Rachel haksızlığa isyanın güçlü bir sembolü olarak milyonların şuuraltına kazınmıştı.
Rachel Corrie’nin sarsıcı öyküsünü “vicdan tesadüf değildir” cümlesiyle özetliyorum ben. Vicdanın bulunduğu bir sine, aynı zamanda bozulmamış bir fıtratın da işaretidir. Daha 10 yaşındayken dünyanın uzak bölgelerindeki aç çocuklar için dertlenirken de Rachel’i yönlendiren vicdanıydı, ömrünün baharında göğsünü işgalin buldozerine siper ederken de… Ve vicdanın varlığıyla yokluğu, “insan” olmakla olmamak arasındaki o incecik sınırı belirleyen şeydi.
.Örtülü başkan
04:0020/03/2021, Cumartesi
G: 20/03/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Doğu Afrika ülkelerinden Tanzanya’da, Devlet Başkanı John Pombe Magufuli (61), geçtiğimiz çarşamba günü (17 Mart 2021) hayatını kaybetti. Yapılan resmî açıklamada, 27 Şubat’tan itibaren kamuoyunun huzuruna çıkmaması nedeniyle sağlığı hakkında çeşitli söylentilerin yoğunlaştığı Magufuli’nin uzun yıllardır “kalp rahatsızlığı” yaşadığı belirtildi. “Cesur liderimizi yitirdik” diyen Başkan Yardımcısı Samia Suluhu Hassan, ülke çapında 14 gün yas ilân edildiğini duyurdu.
İlk kez 2015’te devlet başkanı seçilen, geçtiğimiz yıl yapılan seçimlerde de ikinci beş yıllık görev dönemine başlayan John P. Magufuli, Tanzanya’nın son dönemde gördüğü en vizyoner liderdi. Altyapı, ulaştırma ve ekonomi alanlarında çok sayıda reform gerçekleştiren ve kalıcı projelere imza atan Magufuli, tüm bunlar yerine Covid-19 salgını karşısında aldığı tavır sebebiyle akıllarda kalacak gibi görünüyor. Salgının ülkeye ulaştığı günlerde “Koronavirüs şeytandır, İsa’nın vücudunda barınamaz” diyen Magufuli, Tanzanya halkına çağrıda bulunarak kiliselerde ve camilerde dua edilmesini istemişti. Haziran ayında ülkeyi “Virüsten tamamen temizlenmiş” ilân eden Magufuli, bunu dua ve şifalı otlara dayalı tedaviyle sağladıklarını öne sürmüştü. Magufuli’nin emriyle koronavirüs verilerini açıklamayan Tanzanya hükümeti, aşı satın almayı reddetmişti. Magufuli, virüsün yayılmasına karşı maske takılması ve sosyal mesafeye dikkat edilmesi gibi tedbirlerle de alay ettiği için, Tanzanya’da bu tür kurallar yürürlüğe konmamıştı.
Ülke içinde ve dışında herkes Magufuli’nin ani ölümüne tam olarak neyin sebep olduğunu tartışırken, müteveffa liderin koronavirüse yakalandığı ve Kenya’nın başkenti Nairobi’deki bir hastanede tedavi gördüğüne dair iddialar giderek ciddiyet kazanıyor. Ki hakikat de muhtemelen bu yönde.
John P. Magufuli’nin ölümünün ardından, yerini yardımcısı Samia Suluhu Hassan aldı. 2015 ve 2020 seçimlerine Magufuli’yle birlikte giren Hassan, böylece Tanzanya’nın 1961’de İngiltere’den bağımsızlığını kazanmasından bu yana devlet başkanlığı görevini üstlenen ilk kadın ve 1985-1995 arasında iktidarda bulunan Ali H. Mwinyi’den sonraki ikinci Müslüman başkan oldu. Nüfusu 60 milyona yaklaşan Tanzanya’da yüzde 61 Hristiyan çoğunluğa karşın, Müslümanların oranı yüzde 35 dolayında. Hassan ve Mwinyi, yüzde 99’luk Müslüman nüfusun yaşadığı Zanzibar’dan.
Birçok yönden tarihe geçen Samia Suluhu Hassan ayrıca, dün (cuma) yemin ederek görevine başladıktan sonra, hâlihazırda “dünyada başörtülü ikinci devlet başkanı” unvanını da kazandı. Bu konuda ilk isim, 2017’den bu yana görevde olan Singapur Devlet Başkanı Halime Yakub’du. (23 Eylül 2017 Cumartesi günü, kendisini bu sütunda misafir etmiştim; dikkatli okurlar hatırlayacaktır.)
***
İslâm dünyasındaki gelişmeleri Türkiye penceresinden izlerken, herhangi bir ülkede Müslüman siyasetçiler devlet başkanlığı gibi önemli vazifeleri üstlendiklerinde, o ülkede Müslümanların genel durumunun da iyileştiği veya “İslâmî siyaset” noktasında örnek bir stratejinin ortaya konduğu gibi bazı umutlar ve genellemeler sıkça görülüyor. Oysa hem Tanzanya hem de Singapur, bu durumun tam tersi örnekler:
Tanzanya’da Ali H. Mwinyi ve Samia Suluhu Hassan, tamamen ülke içi siyaset dengeleri sayesinde devlet başkanı olabildiler. Başarılarının anahtarı ise, Hristiyan patronlarla uyum içinde çalışmalarıydı. Tanzanya’nın kurucu Devlet Başkanı Julius K. Nyerere (1922-1999), 21 yıllık başkanlığının ardından emekliye ayrılırken yerini Mwinyi’ye bıraktı. John P. Magufuli de aynı şekilde, siyasî partner olarak Hassan’ı kendisi tercih etti.
Singapur’da ise daha ilginç detaylar var. Başörtülü bir hanımın devlet başkanlığı yaptığı ülkede, birçok alanda başörtüsü yasak. Devlet kurumlarında ve okullarda, yasak katı biçimde devam ediyor. Özel sektörde de, başörtüsüyle çalışmak isteyen Müslüman hanımlara karşı ciddi bir baskı ve direnç var. Buna dair taze bir vaka, daha birkaç ay önce medyanın gündemine gelmişti.
***
Modern dönemde İslâm dünyasının farklı köşelerinde devlet yönetiminin çeşitli kademelerine yükselmiş olan Müslüman politikacıların siyaset pratikleri, bıraktıkları (veya bırakamadıkları) izler ve durdukları yer konusunda ayrıntılı çalışmalara ihtiyaç var. Bu konu genelde İhvân-ı Müslimîn (Mısır), Nahda Hareketi (Tunus) veya AK Parti (Türkiye) gibi örnekler üzerinden ele alınsa da, Tanzanya ve Singapur gibi çok sayıda misal de mevcut. Tüm bunların mukayeseli biçimde ve Müslüman araştırmacılar eliyle ortaya konması, İslâm dünyasının nabzını kavrama konusunda ufuk açıcı bir projeksiyon olacaktır.
İki tarz
04:0024/03/2021, Çarşamba
G: 26/03/2021, Cuma
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriyeli müfessir Muhammed Ali es-Sâbûnî, geçtiğimiz cuma (19 Mart 2021) sabahı Yalova’daki evinde vefat etti. İstanbul Fatih Camii’nde kılınan cenaze namazının ardından, merhum hocanın naaşı Topkapı Merkezefendi Camii haziresine defnolundu. Sâbûnî’nin ilmî yolculuğu, birikimi ve bıraktığı eserler hakkında, Prof. Dr. Yasin Aktay, gazetemizde mufassal bir yazı kaleme aldı. Sâbûnî’nin bir “Kur’ân âlimi” olarak portresi için, Yasin Hoca’nın pazartesi günkü makalesine müracaat edebilirsiniz.
Ben bu yazımda Muhammed Ali es-Sâbûnî’nin siyasî duruşunu, kendisinin çağdaşı bir başka isimle -Saîd Ramazan el Bûtî- karşılaştırmak suretiyle ortaya koymak istiyorum. Çünkü her iki şahsiyet, ulemâ-umerâ ilişkileri bağlamında birbirinden çok farklı iki ayrı tarzın temsilcileriydi.
***
Baas Partisi, 8 Mart 1963’te Suriye’de askerî darbeyle işbaşına geldikten sonra, ülkede zaten başlatılmış bulunan bir süreci devam ettirerek seküler devlet ideolojisini benimsemişti. Bunun neticesinde çok sayıda âlim, davetçi ve siyasetçi, Baas’ın baskılarıyla ülkeyi terk etmek durumunda kaldı. Şeyh Alî Tantâvî, Kral Faysal tarafından bizzat davet edildiği Suudi Arabistan’a giderken, Tantâvî’nin kızı Benân Hanım ve Suriye Müslüman Kardeşler Teşkilâtı lideri olan eşi İsâm Attâr, Almanya’nın Aachen kentine yerleşti. Baas’ın ülkede meydana getirdiği boğucu atmosfer nedeniyle Suriye’den ayrılan isimlerden biri de Muhammed Alî es-Sâbûnî idi. Kahire’deki meşhur Ezher’de eğitimini tamamlayan Sâbûnî hizmet için doğum yeri olan Suriye’nin Halep şehrine dönmüş, ancak İslâmî anlamda istediği ortamı bulamayacağını görünce, yine davet üzerine Suudi Arabistan’a geçmişti. Sonraki yıllarda Türkiye’ye gelerek Yalova’ya yerleşen Sâbûnî, fiilen uzakta olsa da, ülkesini hep yakından takip etmiş, Baas rejimine muhalefetini de son nefesine kadar sürdürmüştü.
1970’de Hâfız Esed, Baas Partisi içinde bir darbe düzenleyerek iktidarı ele geçirdiğinde, rejimin ulemâ ve muhalif siyasî düşünce üzerindeki baskıları daha da yoğunlaştı. Bütün ağırlığıyla Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın (kısaca: İhvân) tepesine çöken Baas rejimi, ulemâ sınıfını da “ya bizdensiniz, ya düşman” ikilemine sürükledi. Nusayrîlik mezhebine mensup olan Hâfız Esed, Sünnî ulemâ ile iyi ilişkiler kurduğu takdirde işinin kolaylaşacağını bilecek kadar siyasî öngörü sahibiydi. İhvân devlet ve basın eliyle şeytanlaştırılırken ve birçok hadisede “olağan şüpheli” ilân edilirken, iki önemli isim rejimle halk yığınları arasında “köprü” işlevi gördü: Şeyh Ahmed Keftârû ve Sâid Ramazan el Bûtî.
Aynı zamanda tasavvufî yönü de bulunan Şeyh Ahmed Keftârû, 1964’den 2004’teki ölümüne kadar Suriye müftülüğü yapmıştı. Şam’ın merkezinde kurduğu Ebu’n-Nûr Külliyesi vesilesiyle İslâm dünyasının dört bir yanındaki ilmî müesseselerle de irtibatta olan Keftârû, Suriye halkının Baas rejimine karşı direncinin kırılmasında kritik bir rol oynamıştı. Sünnî çoğunluğun Baas’a yönelik menfi duygularının “dengede” kalmasında daha kritik rol ise, Saîd Ramazan el Bûtî’ye düşmüştü.
1929’da Cizre yakınlarında dünyaya gelen Bûtî, “Kemalist inkılâplardan” kaçan ailesiyle birlikte Şam’a yerleştiğinde dört yaşındaydı. Dönemin Suriye ulemasından dersler alan Bûtî de -tıpkı Sâbûnî gibi- İslâmî ilimler eğitimini Ezher’de tamamladı. Ancak Sâbûnî’den farklı olarak, ülkesine döndüğünde sürekli resmî görevler aldı, iktidarlarla uyum içinde hareket etti, rejim değişikliklerinden etkilenmeden kariyerindeki yükselişini sürdürdü. Hâfız Esed iktidara geldiğinde, Bûtî ile özel bir dostluk kurdu. 1970’lerin ikinci yarısından itibaren rejimin İhvân üzerindeki baskıları arttığında, Bûtî onların “azgın isyancılar” olduğunu söylemekten çekinmedi. En az 30 bin insanın hayatını kaybettiği Hama Katliamı (1982) gerçekleştiğinde, Bûtî hem vaazları hem de fetvalarıyla yine Esed rejiminin yanındaydı. Hâfız Esed’in 13 Haziran 2000’deki cenaze namazını hıçkıra hıçkıra ağlayarak kıldıran da Bûtî’den başkası değildi.
Nihayet, su testisi su yolunda kırıldı. Saîd Ramazan el Bûtî, 21 Mart 2013 günü Şam’da şüpheli bir suikasta kurban gitti. Akıbetinin kimin elinden olduğu konusunda rejim muhalifleri, muhalifler de rejimi suçladı. Hâlâ da polemik sona ermiş değil.
(Elbette bu değerlendirmelerin, zahirî tavırlar üzerinden ve dünyevî çerçevede olduğu unutulmamalıdır.)
***
Bu yazıyı yazmadan önce, Merkezefendi Camii haziresinde Muhammed Ali es-Sâbûnî’nin kabrini ziyaret ettim. Taze mezarın üzerindeki çiçeklere bakarken, hayatının çoğunu ülkesinden uzaklarda ama inandığı değerler çerçevesinde hicrette geçiren bu Kur’ân hâdimi allâmeye bir kez daha rahmet diledim. “Herkes, peşinde koştuğuna kavuşuyor. Tercihlerimiz, kaderimize dönüşüyor” diyerek...
.Cinnet toplumu
04:0027/03/2021, Cumartesi
G: 27/03/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail’de son iki yıl içinde düzenlenen dördüncü genel seçimde ortaya net bir tablo çıkmadığı gibi, politika sahnesi eskisinden daha karmaşık bir hal aldı. Katılım oranının yüzde 66,7’de kaldığı -2009’dan bu yana en düşük seviye- seçimlerin sonucunda, Başbakan Benyamin Netanyahu’nun liderliğini yaptığı Likud Partisi 30 milletvekiliyle birinci oldu. Netanyahu ve müttefikleri, 120 sandalyeli İsrail Parlamentosu’nda (Knesset) toplam 52 üyeye ulaşabildiler. Netanyahu’nun karşısına blok halinde çıkan kamp ise 57 milletvekili elde etti. Hükümet kurabilmek için 60+1 sayısını garantilemek gerektiğinden, Netanyahu cephesi de muhalifleri de şu anda Knesset’ten onay alabilecek bir koalisyon oluşturamıyor. Her iki cepheye de katılmayan iki parti var: Netanyahu’nun eski savunma bakanı Naftali Bennett’in Yamina’sı (7 vekil) ve Mansûr Abbâs’ın başkanlığındaki İslâmcı-Arap Ra’am (4).
Yüzde 3,25’lik barajı aşarak Knesset’e giren toplam 13 siyasî partinin çoğu, istikrarlı bir koalisyon hükümetinde barınamayacak şekilde birbiriyle kanlı-bıçaklı. Netanyahu karşıtı cephe, azılı Siyonistlerden solcu Araplara, büyükçe bir aşure tabağını andırıyor. Netanyahu cephesinin hükümet kurabilmesi için ise Naftali Bennett’in tam desteği yetmiyor -ki vereceği de kesin değil-, ancak hem Bennett hem de Netanyahu’nun aşırı dinci Yahudi müttefikleri “Mansûr Abbâs’la asla!” çizgisindeler. İsrail ve dünya basınında günlerdir yayınlanan analizlere bakılırsa, iki yıl içindeki beşinci seçim yolda.
Burada, İsrail siyasetinin en dikkat çekici figürlerinden birine dönüşen Mansûr Abbâs için bir parantez açalım:
46 yaşında bir diş hekimi olan Abbâs, İsrail’in kuzeyinde Dürzî ve Hristiyanların çoğunluğu teşkil ettiği Meğâr kasabasında doğdu. Gençlik yıllarından itibaren siyasî aktivizm içinde yer aldı; Kudüs İbrani Üniversitesi’nde diş tabipliği okurken Arap Öğrenci Konseyi’nin başkanlığını yaptı. Hayfa Üniversitesi’nde siyaset bilimi eğitimi de alan Abbâs, 2007’den itibaren İsrail siyaset sahnesinde boy göstermeye başladı. Arap politikacıların genelinin aksine, Netanyahu’ya “yatkın” bir çizgi izleyen Abbâs, “Netanyahu’nun üstünü tamamen çizmek derdinde değilim. Onun fikirlerini, Filistinlilerin lehine değiştirmek istiyorum” düşüncesinde. Ne var ki, ittifak kurduğu herkesi aldatarak ve sürekli saf değiştirerek, İsrail politik arenasının son 30 yılında canlı kalmayı başarmış nadir isimlerden biri olan Netanyahu, Abbâs’ın “tuzağına” düşecek kadar toy değil.
Benyamin Netanyahu’nun karşıtları onun yolsuzluklarını ve hâlen çok sayıda suiistimal sebebiyle yargılanmakta oluşunu öne çıkarıyor. Netanyahu’yu “devleti yönetmek ve ülkeyi selamete çıkarmak için en güvenilmez aday” şeklinde tanımlayanların oranı oldukça yüksek. Hatta bizzat kendisi karısı Sara bile Netanyahu’yla ilgili derin bir güven bunalımı yaşıyor olmalı ki, evlenirken yaptıkları yazılı sözleşmeye, “Benim olmadığım yerde gece kalmayacaksın” şeklinde bir madde ekletmek ihtiyacını duymuştu. (Netanyahu’nun en az siyasî yaşamı kadar skandallarla dolu özel yaşamını ayrı bir yazının konusu yapmaya değer.)
Netanyahu muhaliflerinin şimdiki en acil hedefi, Knesset’ten “yargılanmakta olan biri hükümet kurmakla görevlendirilemez” içerikli yeni bir kanun çıkararak, Netanyahu’nun önünü fiilen kesmek. 5 Nisan’da hâkim karşısına çıkacak olan Netanyahu’nun engellenmesi ise, yine İsrail iç siyasetindeki derin çatlaklar yüzünden, kâğıt üzerindeki gibi kolay değil.
İsrail seçimleri, Benyamin Netanyahu’nun takip ettiği politikalar için bir referandum olarak değerlendiriliyordu. Netanyahu ise özellikle iki konudaki iddialarıyla kendinden çok emindi: 1) Koronavirüs salgınını iyi yöneterek aşılama çalışmalarını hızlıca tamamlamak, 2) Bazı Arap ülkeleriyle imzalanan barış anlaşmaları sayesinde, İsrail’i daha güvenli hale getirmek. Oysa sonuçlara bakıldığında (ve katılım oranı da akla getirildiğinde), İsrail halkının düşünce dünyasının paramparça olduğu ve siyasetçilerin lehte-aleyhte vaatlerine fazlaca kulak asmadığı görülüyor.
Ta 1948’den beri sürekli olarak iç çatışmalarla, boğuşmalarla ve ayrışmalarla şekillenen İsrail’deki sosyal kırılmaların derinliği, artık gizlenemeyecek boyutlara ulaşmış bulunuyor. Arap dünyasının göbeğinde, meçhul bir istikbale doğru sürüklenen bir cinnet toplumu vücuda geldi. Gelecekte bugünlerin tarihi yazılırken, Netanyahu, “kendi politik emelleri için İsrail’i zayıflatan bir muhteris” olarak kayıtlara geçecek. Hatta şimdiden, böyle söylenmeye başladı bile.
Kaçan balıklar
04:0031/03/2021, Çarşamba
G: 31/03/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın Aynelhayat adlı Çerkes cariyesinden dünyaya gelen dördüncü oğlu Saîd, tepeden tırnağa bir Fransız gibi yetiştirilmişti. Fransız mürebbiyelerin elinde geçen bir çocukluğun ardından eğitimini Paris’te tamamlayan Saîd, 1854’te “Mısır ve Sudan Valisi” sıfatıyla Kahire’de yönetimi ele aldığında, kelimenin tam anlamıyla iktidara Fransızlar gelmiş oluyordu. Nitekim hukuktan ekonomiye, dış politikadan sosyal meselelere, 1863’teki ölümüne kadar Saîd Paşa’nın bir kulağı Paris’teydi. Paşa, kâğıt üzerinde Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı bir vali olsa da, aslında Mısır fiilen Osmanlı’nın elinden çıkmış, Avrupa’nın dümen suyuna girmişti. Balkan kökenli bir hanedan olan Kavalalılar, kendilerine ait olmayan bir ülkeyi Avrupalılara pazarlıyordu.
Fransız işadamı ve diplomat Ferdinand de Lesseps, 30 Kasım 1854’te Saîd Paşa’yla yaptığı uzun görüşmede, Kızıldeniz’le Akdeniz’i birbirine bağlayacak bir kanalın inşası için imtiyaz elde etmeyi başarmıştı. Küçük rötuşlarla 1856’da yenilenen imtiyaz anlaşması çerçevesinde hazırlanan projenin operasyon merkezi Mısır’ın İskenderiye kentinde bulunurken, yönetim ofisi ise Paris’teydi. Ferdinand de Lesseps, sonraki iki yılı finansman arayışı içinde geçirdi, ancak işi hiç de kolay değildi. İngiltere Başbakanı Lord Palmerston, gelecekteki resmî adıyla Süveyş Kanalı’nın inşasına bütün gücüyle karşı çıkıyordu. Projeyi küçümseyen, kanalı da kullanışsız ve aşırı masraflı bir hayal olarak gören Palmerston’ın yorumlarını İngiliz diplomasisi ve basını da tekrarlıyordu. Londra’yı böyle davranmaya sevk eden temel sebep, ana ticaret yolları üzerindeki İngiliz hâkimiyetinin sarsılacağı endişesiydi.
Paris-Kahire-İstanbul-Londra hattında mekik dokuyarak projeyi hayata geçirme teşebbüslerini sürdüren Ferdinand de Lesseps, sonunda kanalın yapımı ve işletimi için kurulacak şirketin hisselerini kamuya arz etmeye karar verdi. 5 Kasım 1858’de başlayan arza İngiltere, Rusya, Avusturya ve Amerika Birleşik Devletleri’nden talep olmayınca, Fransızlar ve Mısırlılar hisseleri paylaştı. Yüzde 50’yi Ferdinand de Lesseps ve ortakları aldı, yüzde 44 Saîd Paşa hükümetinin oldu, kalan hisseler de şahıslar tarafından satın alındı. 15 Aralık 1858’de resmen kurulan Süveyş Kanalı Şirketi, ertesi yıl kanalın yapımına başladı. Altı yılda tamamlanması planlandığı halde iş kazaları, teknik zorluklar ve salgın hastalıklar nedeniyle verilen zorunlu araların ardından, Süveyş Kanalı 17 Kasım 1869’da, Mısır’ın yeni hâkimi Hıdiv İsmail Paşa’nın himayesinde düzenlenen görkemli bir törenle açıldı.
Ne büyük bir fırsatı teptiğini çabuk fark eden İngiltere, 1875’te sürece dâhil oldu: Başbakan Benjamin Disraeli’nin Kraliçe Victoria’yı harekete geçirmesiyle, Hıdiv İsmail’in uhdesinde tuttuğu yüzde 44’lük kanal hissesi, Mısır’ın acil borçlarına karşılık İngiliz hükümetince satın alındı. Hikâyenin devamında Mısır’ın 1882’de İngiltere tarafından işgali ve 1956’da Cemal Abdunnâsır’ın Süveyş Kanalı’nı millileştirmesine kadar devam eden diplomatik ve siyasî bir çekişme var ki ilgilisine malumdur.
İngiltere, Süveyş Kanalı projesinde sergilediği öngörüsüzlüğün ve bönlüğün bir benzerini 1932’de de sergiledi:
Suudi Arabistan Kralı Abdülaziz, o yılın mayıs ayında oğlu Prens Faysal başkanlığında bir heyeti, İngilizleri ülkesinde petrol aramaya ve bulunursa birlikte işletmeye ikna etmek için Londra’ya göndermişti. Heyette bulunan, Kral’ın özel danışmanı Fuad Hamza Bey, İngiliz hükümet temsilcisi Sir Lancelot Oliphant’a meseleyi açtı. Hamza Bey’in “Amerikalılar, bizim ülkemizde de petrol bulunabileceği yönünde rapor hazırladı. Kralımız, bu işi İngilizlerle yapmak istiyor. Lütfen bize 500 bin sterlin kredi verin. İngiliz şirketleri de petrolü aramak için çalışmaya başlasın” sözlerine, Oliphant’ın cevabı kibirli ve netti: “Bizim şirketlerimiz, İngilizlerin hazırlamadığı raporları esas almaz. Ayrıca, böyle az bilinen bir ülkeye sermaye gömeceklerini de zannetmiyorum.”
Suudi heyeti Londra’dan Arabistan’a eli boş dönse de, Amerikalılar boş durmamıştı. 1938’de ABD’li bir konsorsiyum tarafından Suudi Arabistan’da ilk petrol rezervleri keşfedildiğinde, bu “az bilinen” ülkenin, devasa bir petrol denizinin üstünde oturduğu da ortaya çıkacaktı. İngilizlere öfkesi geçmeyen Kral Abdülaziz, 14 Şubat 1945’te ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt’le yaptığı ünlü görüşmede, ülkesinde petrol arama, çıkarma ve pazarlama imtiyazını Amerikalılara verecekti. İşin ilginç yanı, Abdülaziz-Roosevelt görüşmesinin, Süveyş Kanalı’na demirlemiş bir Amerikan savaş gemisinde gerçekleşmesiydi.
Tarih, gülünç sürprizlerle doludur.
.
Yeni sayfa
04:003/04/2021, Cumartesi
G: 3/04/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Irak Başbakanı Mustafa Kâzımî, İran ve ABD’den sonra üçüncü yurtdışı seyahatini Suudi Arabistan’a gerçekleştirdi. 6 Mayıs 2020’de göreve başlayan Kâzımî’nin geçtiğimiz temmuz ayında yapılması beklenen Riyad ziyareti, Suudi Arabistan Kralı Selman’ın rahatsızlığı sebebiyle ve ardından Covid-19 salgınının bölgesel tesirleri yüzünden sürekli ertelenmişti.
Çarşamba günü Riyad’daki Kral Hâlid Uluslararası Havaalanı’na inen Mustafa Kâzımî ve heyeti, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman tarafından karşılandı. Kâzımî kırmızı halıya ayak basarken, Suudi jetleri de havada Irak bayrağının renklerinden izler bırakarak uçuyordu. 21 pare top atışı da, karşılama seremonisine eklenen ilginç bir ayrıntıydı. Tüm bunlar, Iraklı konuklara Suudilerin gösterdiği olağanüstü ihtimama işaretti.
Irak Başbakanı Kâzımî’ye Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin’le maliye, içişleri, petrol, tarım ve iskân bakanları da eşlik ediyordu. Havaalanındaki karşılamanın ardından geçilen Yemâme Sarayı’ndaki tören sırasında Iraklı ve Suudi bakanlar finans, ticaret, ekonomi, kültür ve medya sahalarında -toplam miktarı 3 milyar dolara yaklaşan- önemli anlaşmalara imza attı. Yapılan basın açıklamasında, Suudi Arabistan’ın Irak’taki yatırımlarını artıracağına işaret edilerek, her iki ülkenin özel sektörlerinin bu süreçten faydalanacağının altı çizildi. Kâzımî de basına verdiği demeçte, ülkesiyle Suudi Arabistan arasında yeni bir sayfanın açıldığını kaydetti.
Resmî törenler ve imza fasılları sona erdikten sonra, Muhammed bin Selman Iraklı konuğunu alarak, Riyad’daki tarihî Dir’iyye kasabasını bizzat gezdirdi. Suudi hanedanının doğuş yeri olarak bilinen Dir’iyye, son yıllarda kapsamlı bir şekilde restore edilmişti. Suudiler, tarihî ve kültürel mirasa hoyrat davranmakla eleştirilmek yüzünden epey bunaldıklarından, Dir’iyye’yi bir tür açık hava müzesine çevirmeye ve ülkeye gelen bütün yabancılara burayı göstermeye çalışıyor. Irak Başbakanı Kâzımî de bu politikanın son örneği oldu.
Mustafa Kâzımî ve beraberindeki heyet, Riyad’dan sonra Mekke-i Mükerreme’ye geçerek umre ibadetini ifa etti. Burada da dikkat çekici ayrıntı, Kâbe’nin yabancı konuklar için açılmasıydı. Covid-19 tedbirleri kapsamında geçtiğimiz yılın mart ayından bu yana Kâbe’nin yakın çevresine kimse yaklaştırılmazken, Kâzımî için uygulanan istisna, ev sahibinin misafirlerine bir jesti olarak yorumlandı. Suudi Arabistan yönetimi, ülkeyi ziyaret eden Müslüman devlet ve hükümet başkanlarıyla olan siyasî yakınlığa göre, zaman zaman Kâbe’yi açıp resmî heyetlerin içeride namaz kılmasını sağlıyor. Kâbe’nin ne zaman ve kim için açıldığını takip etmek bile, Riyad’ın hangi ülke yönetimiyle yakınlık kurduğunu veya kurmak istediğini anlamaya yardımcı olabiliyor.
Peki, Suudilerin böyle jest üstüne jeste boğduğu Mustafa Kâzımî kim?
Hali-vakti yerinde bir Şiî ailenin oğlu olarak, 1967’de Bağdat’ın ünlü Kâzımiyye semtinde dünyaya gelen Mustafa Kâzımî, aslen Irak’ın güneyindeki Zûkar bölgesinden. (Zûkar, ismini 610 yılı civarında Araplarla Sâsânîler arasında gerçekleşen ve Arapların mutlak galibiyetiyle sonuçlanan savaştan alıyor. İran’ın Fars kimliğini Ortadoğu’da yeniden canlandırmak için bütün gücünü sarf ettiği günümüzde, Zûkar’dan çıkan bir Şiî’nin Irak’a başbakan olmasının birçok anlamı var.) Saddam Hüseyin rejimine muhalefetiyle tanınan Kâzımî ailesi 1985’te ülkeyi terk ederek önce Almanya’ya, sonrasında da İngiltere’ye yerleşti. Mustafa Kâzımî, bu süreçte İngiliz vatandaşlığına geçti ve uluslararası medya kurumlarıyla çalışmaya başladı. Binlerce siyasî sürgün gibi, 2003’ten sonra Kâzımî de Irak’a geri döndü, ağırlıklı olarak medya ve iletişim sahalarında faaliyetlerde bulundu, Batılı medya kuruluşlarının temsilciliklerini aldı. Londra ve Washington’la olağanüstü yakınlığı, 2016-2020 yılları arasında Kâzımî’yi sürpriz bir makama taşıdı: Irak istihbarat başkanlığı. Devamında da başbakanlık geldi.
Pragmatik ve esnek bir şahsiyet olarak tanınan Mustafa Kâzımî, ABD-Suudi Arabistan cephesiyle İran arasında denge politikası uygulamak ve tüm bu aktörlerin hiçbirine tek başına Irak’ı teslim etmemek iddiasıyla işbaşına geldi. Ancak İran’ın Irak’ta her alandaki etkinliği ve yıllardan beri sürdürdüğü ideolojik ve askerî yatırımlar göz önüne alındığında, Kâzımî’nin ülke tarihinde silik bir nokta olmaktan öteye geçemeyeceği anlaşılıyor. İran devredeyken Suudi Arabistan’la yeni bir sayfa açma iddiası da keza abartılı bir temenniden fazlası değil.
“Fitne bitti”
04:007/04/2021, Çarşamba
G: 7/04/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD’li yazar ve akademisyen Robert Satloff, Ürdün Kralı Hüseyin’le 1996’da gerçekleştirdiği özel bir görüşmeyi – özetle– şöyle aktarır:
“Kral’la bir Amerika ziyareti sırasında, Maryland’deki evinde buluştuk. İki-üç hizmetli dışında, evde kimse yoktu. Karşılıklı oturduktan sonra, Kral hemen bir sigara yaktı. Yakınlarda kanser nedeniyle ameliyat geçirdiği için, sigaraya hâlâ devam etmesine şaşırmıştım. Bunu kendisine hatırlattığımda, aramızda o zamana kadar hiç olmadığı kadar derin bir sohbet başladı. Kaderi, hayattaki riskleri ve insanın seçimlerini konuştuk. Sohbetin bir yerinde o sırada 60 yaşında olan Kral’a hayatındaki en büyük üzüntünün ne olduğunu sordum. Doğrusu, 1967’de Kudüs’ü İsrail’e kaptırmasını zikredecek diye düşünüyordum. Ama Kral Hüseyin bambaşka bir cevap verdi. “En büyük üzüntüm” dedi, “oğlum Abdullah’a çektirdiğim o korkunç acıdır.” Neyi kastettiğini hemen anlamıştım. 1962 doğumlu olan Abdullah üç yaşına kadar veliaht prensti. Ancak Kral’ın yakın çevresi, kendisine bir şey olması durumunda tahtın bir bebeğe kalmasının risklerini hatırlatarak, onu kararını değiştirmeye ikna etmişti. Hüseyin, 1965’te 18 yaşındaki erkek kardeşi Hasan’ı veliahtlığa getirmişti. ‘Korkunç acı’ dediği buydu. Kral bana bu sürpriz itirafından sonra, şunu söyledi: “Abdullah’ın hissettiklerini biliyorum. Ancak kararlıyım, yaptığım bu hatayı ölmeden önce tamir edeceğim.” “Ve gerçekten de dediği gibi yaptı. Ölümünden iki hafta evvel, kardeşi Hasan’ın yerine Abdullah’ı veliaht prensliğe getirdi.”
Kral Hüseyin’in 7 Şubat 1999’da sona eren 63 yıllık hayatı, baştan sona travma ve şoklarla örülüydü. 20 Temmuz 1951’de dedesi Kral Abdullah’ın Mescid-i Aksâ’da öldürülmesine tanık olmuş, ertesi yıl şizofreni teşhisi konularak azledilen babası Talâl’ın yerine tahta çıkmıştı. Henüz 17 yaşını doldurmadan Ürdün gibi zor bir ülkenin krallığını üstlenen Hüseyin, ölümüne dek kesintisiz devam eden uzun iktidarı sırasında 12 suikast girişimi atlatmış, 6 da darbe girişimine maruz kalmıştı. 29 Ağustos 1960’da kendisini hedef alan bir bombalı saldırı sonucu Başbakan Hezzâ Mecâlî hayatını kaybetmiş, 28 Kasım 1971’de de karizmatik Başbakan Vasfî Tel, Mısır’ın başkenti Kahire’de Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) tarafından öldürülmüştü. Tel’e suikasta kurban gittiği lüks otelin lobisinde kurşun sıkan FKÖ militanlarından birinin, öfkesini dindirmek için başbakanın mermer zemine yayılan kanını yaladığı sahne, aslında Kral Hüseyin’e duyulan nefretin de bir yansımasıydı.
Hüseyin hem dedesinin başına gelenleri hem de Irak’ı yöneten kuzenlerinin 14 Temmuz 1958’de kanlı bir askerî darbeyle devrilerek kurşuna dizilmelerini çifte travma olarak hep içinde taşımıştı. Tahtını oğlu Abdullah’a devrederken, ülkesiyle birlikte ailesi içindeki dengeleri de korumak ve Ürdün’ün uluslararası arenadaki ortaklarını memnun etmek istiyordu. Bu nedenle, İngiliz eşi Muna’dan (asıl adıyla Toni Avril Gardiner) dünyaya gelen oğlu Abdullah’ın yanına, ABD’li –dördüncü ve son– eşi Lisa’dan (Hıristiyanlıktan İslâm’a geçtikten sonraki adıyla Nûr) 1980’de doğan oğlu Hamza’yı veliaht prens olarak seçmişti.
Kral Abdullah, 2004’e kadar kardeşi Hamza’yı veliaht prenslik makamında tuttu. Sonra Hamza’ya yazdığı bir mektupta, “bu fazlasıyla sembolik görevin, üstlendiği diğer sorumlulukları yerine getirmeye zaman bırakmadığını” vurgulayarak, “büyük bir şefkat içinde” kardeşini azletti. Beş yıl sonra ise, oğlu Hüseyin’i (d. 1994) veliaht prensliğe atadı.
ABD ve İngiltere’nin Ortadoğu’daki en önemli müttefiklerinden Ürdün, geçtiğimiz cumartesi gecesi ilginç bir gelişmeye sahne oldu: Ülkede gayet iyi tanınan 10’dan fazla üst düzey isim tutuklandı, Prens Hamza da ev hapsine alındı. Hamza’nın İngilizce ve Arapça videolarla yaşananları kamuoyuna aktarması üzerine, Kraliyet yönetimi –Dışişleri Bakanı Eymen Safedî’nin düzenlediği bir canlı basın toplantısı yoluyla– Prens’in yabancı odaklarla işbirliği içinde Ürdün’ün güvenliği ve istikrarını hedef alan bir takım faaliyetlere kalkıştığının tespit edildiğini dünyaya duyurdu. “Fitne bitti” diyen Safedî, Prens’in akıbetinin “aile içinde” karara bağlanacağını vurgulamıştı. Nitekim öyle de oldu: Kral Abdullah, Hamza’yla konuşma işini amcası Hasan’a havale etti. Azledilmiş iki veliahdın görüşmesinden, “Hamza’nın pişmanlığı ve özrü” çıktı. Yapılan resmî açıklamayla, konunun kapandığı ilân edildi.
Bölgeyle ilgilenenler bilir, Ürdün istihbaratı, kendi sahasında dünyanın en üst sıralarındadır. Prens Hamza olayı, bazı Ortadoğu ülkelerine bu durumu yeniden hatırlatan bir ders olarak akıllarda kaldı. Abdullah, “kral”ın kim olduğunu bir kez daha ispatladı.
Ayşe Banu’nun hatırlattığı…
04:0010/04/2021, Cumartesi
G: 10/04/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Hindistan Müslümanları, ramazan ayına, evliliklerin kolaylaştırılması konulu geniş çaplı bir kampanyayla merhaba diyor. Tüm Hindistan Müslüman Şahsî Hukuk Kurulu (AIMPLB) tarafından geçtiğimiz hafta başlatılan 10 günlük kampanyayla ülke çapında farkındalık oluşturulması ve evliliklerin her yönden İslâm’a uygun hale getirilmesi hedefleniyor. AIMPLB uzun yıllardır bu yönde çalışmalar yürütmesine rağmen, konunun şimdi özel bir kampanyaya dönüştürülmesinin arkasında ise acıklı bir hikâye var:
Hindistan’ın Gucerat eyaletindeki Ahmedabad kentinde, Ayşe Banu Makrani adlı genç bir kadın, 28 Şubat 2021 günü cep telefonuyla kaydettiği görüntülü mesajı ailesine yolladıktan sonra Sabarmati nehrine atlayarak hayatına son verdi. Aile mesajı alır almaz polise başvurduysa da, 23 yaşındaki Makrani’nin ancak cesedine ulaşılabildi. Mesajında çevresinin kendisine karşı anlayışsızlıklarından söz eden Ayşe Banu, özellikle evlendikten sonra eşi Arif Han ve ailesinden gördüğü fizikî baskı ve sözlü tacizlerden şikâyet ediyordu. Polisin ayrıntılı soruşturması, Ayşe Banu Makrani’nin gelin gittiği evde, daha fazla çeyiz getirmesi için zorlandığını, kocasının kendisini bu yüzden dövdüğünü ve hatta “öç almak için” başka bir kızla aldattığını ortaya koydu. Kadıncağızın intihar etmeyi düşündüğünü telefonda kocasına söylediği halde, ondan “Ne yaparsan yap!” cevabını aldığı da bilahare belirlendi.
İslâm dışı gelenek ve uygulamaların Müslüman gençlerin hayatını ne kadar zorlaştırdığını bir kez daha gözler önüne seren bu trajik vaka üzerine harekete geçen AIMPLB, başlattığı kampanyayla Hint Müslümanlarına çağrıda bulunarak, özellikle şu noktaların altını çiziyor: 1) Gelinlerin kocalarının evine çok pahalı çeyizlerle ve takatin üstünde mal-mülkle gitme mecburiyetine son verin, 2) Düğünlere harcadığınız astronomik paraları azaltın, basit merasimleri tercih edin, 3) Peygamberimizin sünneti olan “velîme” yemeği dışında, düğünde insanları ağırlamak için israfa kaçmayın, 4) Velîme yemeklerinde fakir-fukaranın gözetilmesine bilhassa dikkat edin, 5) Kadın-erkek karışık dans, havaî fişek gösterileri, lüks araçlarla düğün konvoyları gibi bizim kültürümüzde yeri olmayan şeyleri terk edin… AIMPLB’den yapılan açıklamalarda da, müsrif düğün törenlerinin ve büyük bütçeler gerektiren çeyiz mecburiyetinin Müslüman gençleri evlenmekten alıkoyduğu, hasbelkader evlenebilenlerin ise sonraki yıllar boyunca düğünden kalan borçları ödemekle meşgul olduğu, birçok ailenin bu yüzden dağıldığı kaydedildi. Kurul ayrıca, Müslümanları düğün törenlerini camilerde icra etmeye de çağırarak, daha mütevazı ve uygulanabilir örneklikler sunmanın önemini hatırlattı.
AIMPLB’nin 10 günlük kampanyası boyunca, Hindistan’ın bütün şehirlerindeki camilerde konuyla ilgili vaaz ve hutbeler veriliyor, muteber âlimler halkla buluşarak onlara nasihat ediyor, özellikle anne-babaların meseleye bakış açılarının değiştirilmesine çalışılıyor. Gelinlerin kocalarının evine pahalı çeyizlerle gitme zorunluluğunun, İslâm’ın damadın geline mehir vermesi yönündeki uygulamasıyla taban tabana zıt olduğu da Müslümanlara hatırlatılan noktalar arasında. Ancak kampanyayla ilgili basın-yayına açıklamalarda bulunan Hint âlimlerinin de altını çizdiği üzere, kökleri yüzyılların ötesine uzanan, İslâm’ın ruhundan uzak ve insanların ekonomik anlayışları çerçevesinde şekillenen bu tür uygulamaların vaaz ve hutbelerle hemen ortadan kalkacağını beklemek de gerçekçi değil. AIMPLB, “Biz bu konuyu zaten gündemimizde tutuyorduk, şimdi ülke çapında seferberlik ilân ettik” diyor.
Hindistan Müslümanlarının bu acil ve önemli gündemine göz atarken, çoğu gereksiz addedilebilecek gelenekler veya toplumsal zorlamalar yüzünden evlenme masraflarının fahiş seviyelere fırlamasının, bizde de aslında çok önemli bir mesele haline gelmiş olduğunu düşünmeden edemedim. Hali-vakti yerinde olanların “norm”ları gittikçe yukarılara çekmesi yüzünden, ekonomik açıdan daha alt seviyelerde olanlar birçok gereksiz külfetlere sürükleniyor. Adeta “mahalle baskısı”na dönüşen bazı uygulamalar “vazgeçilmez” hale gelirken, gençler evliliği ertelemek durumunda kalıyor veya evlenseler bile seneler boyunca bellerini bükecek bir borç bataklığına saplanıyor.
Keşke bizde de “basit evlilik” temalı kampanyalar başlatılsa. Bu noktada güzel örneklikler yapan zenginlerimiz -hamd olsun yok değiller- daha da çoğalsa. Bir yandan modern dönemde ailenin dinamitlendiğinden dem vururken, ailenin temellerinin sağlamlaşmamasına bizzat bizim bazı lüzumsuz adetlerimiz sebep olabiliyor çünkü.
Oruç coğrafyası
04:0014/04/2021, Çarşamba
G: 14/04/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Müslümanların yaşadığı geniş coğrafyanın hâl-i pürmelâline bakıp, “İslâm dünyası diye bir yer var mı gerçekten?” sorusunu soranlar bugün giderek çoğalıyor. Bunlardan bazısı samimi ve gidişata dair endişeli, bazısı ise manzaraya karşı müstehzi ve düşüncesiz. Uzun yıllardır bu coğrafyayı birçok açıdan ve farklı yönleriyle izlemeye çalışan ben ise, her yıl ramazan ayı başlarken cevabımı yeniden buluyorum: Evet, İslâm dünyası diye bir yer var; bu dünya, orucun tutulduğu ve heyecanının hissedildiği her yer. Hatta İslâm dünyasına bu açıdan “oruç coğrafyası” bile diyorum ben.
Oruç, ilginç bir şekilde, Müslümanlar arasında İslâm’ın en çok rağbet gören emri. Sadece Türkiye’de değil, İslâm dünyasının her yerinde ve Müslümanların yaşadığı her bölgede, oruca teveccüh diğer ibadetlere yönelişten daha fazla. Namazını düzenli kılmayan, zekât vb. malî yükümlülüklerden yan çizen, tesettüre riayet etmeyen, haccı erteleyen, İslâm’ın ekonomik alandaki yasaklarına karşı lâkayt davranan milyonlarca Müslümanın, ramazan orucunu sektirmeden tuttuğuna şahit olunuyor. Yüzyıllar ötesinden günümüze, bir geleneği de beraberinde getiriyor çünkü oruç. İnsana sımsıcak aile bağlarını, çocukluğun masumiyetini, eskinin yerine hiçbir şey konulamayacak hatıralarını, yerle yeksân olmuş mekânları ve çoktan atına binip yükünü tutmuş güzel insanları hatırlatıyor. Oruç, sadece bir ibadet olarak yorumlanmıyor; aynı zamanda bir kültür ve aidiyete de dönüşüyor hafızalarda.
Ta Mağrib’den Uzakdoğu’ya, kuzeyiyle-güneyiyle Amerika’dan Avrupa’ya kadar, Müslümanların var olduğu bütün ülkelerde, oruç, eda ediliş biçimiyle de neredeyse tek ortak paydayı oluşturuyor. Abdest, namaz, hac, zekât vb. birçok ibadet çok çeşitli içtihatlarla bazı yorum farklarına ve tatbikatta nüanslara konu olurken, oruç son derece basit ve eşitleyici. Ramazanın başlangıç ve bitişiyle ilgili görüş ayrılıklarını istisna edersek, orucu bütün Müslümanlar aynı biçimde ve sadelikte tutuyor.
Birbirinden çok farklı siyasî sistemlere ve yönetim usullerine sahip olan İslâm ülkelerini bir uçtan bir uca kuş bakışı seyretsek, hepsini aynı çatı altında toplayan şey de yine oruç. Refah ve huzur içinde yaşayanından iç savaşa sürüklenenine, düşman işgaliyle yüzleşeninden ekonomik krizlerle boğuşanına, Müslüman yüreklerin hepsinin buluştuğu, aradaki ayrışma ve ihtilâf noktalarının kaybolup gittiği, birbirine düşman ülkelerin bile aynı safta dizildiği bir ibadet oruç. Etnik, mezhebî, bölgesel, tarihî… hiçbir çatlağı bünyesine kabul etmeyen, herkesi karşısında esas duruşa geçiren bir ibadet.
“Oruç coğrafyası”nın ana damarlarını böylece ortaya koymaya çalışmışken, Sezai Karakoç’un oruç yazılarını topladığı Samanyolunda Ziyafet adlı enfes kitabından şu alıntıyı yapmazsam, yazım eksik kalır:
“Ve orucun da iftarı vardır. Oruç, mü’minin kalbinde iftar eder. Onun sofrasında, işte saydığımız, göğe mahsus yiyecekler bulunur.
Yalnız, insan orucu özlemez. Oruç da insanı özler. Ramazan ayı gelince, sıla-i rahm edenler gibi, meleklerin bile önünde eğildiği insana koşar. Oruç, insana acıkır ve koşar gelir.
Oruç geldi, öyleyse oruca yiyecek taşımalı, su sunmalı, orucun lâmbasını yakmalı, örtüler atmalı üzerine, ki geldiğinden daha zengin gitsin. Verdiğinden daha çok alsın. Yanına gideceği eski oruçlara katacağı, söyleyeceği çok şeyler bulunsun. Çağımız Müslümanlarının portresini eski çağ mü’minlerinin portrelerinin yanına çizecek ya, bizim öyle bir portremizi çizsin ki, ileride gün olur ki o portreyi bize gösterirler, utanmayalım ondan o zaman.
Oruç geldi, ondan bize ölümsüz bir şeyler katılacak demektir. Giderken, bizden de ona ölümsüzleşecek birkaç şey katılmalı.”
Sezai Karakoç bu satırları 1967’de yazmış, yani tam 54 yıl önce. Her ramazan olduğu gibi yine oruç yazılarına göz atarken, ramazan ayının aslında içinde yaşadığımız hayatın hoyratlığı ve zamanın yıpratıcılığı karşısında ne kadar büyük bir kaçış imkânı olduğunu Karakoç’un satırlarıyla yeniden kavrıyorum. Böylece “oruç coğrafyası”ndaki her bir Müslüman yürek için ramazanın yalnızca bir yükseliş ve arınma fırsatı değil, aynı zamanda bir misafir ağırlama ve eve çeki-düzen veriş mevsimi olduğunu da aklıma getiriyorum. Yılda bir kere gelen, kolay beğenen ama ev sahibinden de özen bekleyen, pek kıymetli bir misafir…..
Som altın gibi…
04:0017/04/2021, Cumartesi
Bosna Hersek’te geçtiğimiz hafta düzenlenen bir cenaze töreni, ülke nüfusunun çok önemli bir kesimini tek yürek haline getirdi. Uzun bir hastalığın ardından 8 Nisan 2021 Perşembe günü Saraybosna’da ölen emekli Sırp general Jovan Divjak’ın (84) arkasından on binlerce insan gözyaşı döktü. Ölümü Müslüman Boşnakları da üzüntüye boğan Divjak’ın yaşam öyküsü ve mücadelesi, Balkanlar’ın yakın tarihindeki en sıra dışı sayfalardan biriydi.
Jovan Divjak, Bosna kökenli bir Sırp ailenin oğlu olarak, 11 Mart 1937’de Yugoslavya Krallığı’nın başkenti Belgrad’da dünyaya geldi. Askerî eğitimini Belgrad ve Paris’te tamamlayan Divjak, 1966’da Saraybosna’ya yerleşti ve Yugoslav Halk Ordusu’nda (JNA) görev yapmaya başladı. 1984-1989 arasında Mostar’da, 1989-1991 arasında da Saraybosna’da bölge savunma komutanlıklarını üstlenen Divjak, Bosna Savaşı’nın patlak vermesinden hemen önce JNA’nın Sırpları silahlandırmaya başladığını görünce, Kiseljak kasabasındaki cephane ve mühimmatı Bosna Hersek Bölgesel Savunma Güçleri’ne (bugün Bosna Hersek milli ordusu) devretti. JNA’nın kendisini yargılayarak mahkûm etmesi üzerine Bosna ordusuna katılan Divjak, 5 Nisan 1992’de Saraybosna kuşatması başladığında genelkurmay başkan yardımcısıydı. 29 Şubat 1996’ya kadar tam 1425 gün devam eden korkunç kuşatma sırasında, kendi ırkdaşı Sırplara karşı Müslümanların yanında yer alan Divjak, Bosna Hersek ordusundaki tek Sırp’tı. Divjak, yıllar sonra o günleri anlatırken şöyle diyecekti: “Bugün Sırbistan’daki milliyetçiler benim Sırp halkına ihanet eden bir hain olduğumu düşünüyor. Saraybosna’da ise, onların arasında kalmayı tercih ettiğim için kahraman olarak görülüyorum. Ben Saraybosna’da bir Sırp olarak kalmadım. Kendimi din veya millet üzerinden tanımlamıyorum. Ben Jovan Divjak olarak, bu ülkenin vatandaşıyım ve Bosnalıyım.”
Sırbistan, savaştan sonra Divjak’ı yargılamak için her yolu denedi. Kendisine isnat edilen sözde savaş suçlarıyla ilgili olarak, Sırbistan’ın Interpol kanalıyla kırmızı bülten çıkardığı Divjak, 3 Mart 2011’de Avusturya’nın başkenti Viyana’da tutuklandı. Ancak Avusturya mahkemesi, Belgrad’da adil biçimde yargılanmama ihtimalini çok yüksek bulduğu Divjak’ın Sırbistan’a iadesini reddetti. Divjak, bu gelişmelerin akabinde Saraybosna’ya döndüğünde, binlerce kişi tarafından coşkuyla ve sevinçle karşılandı. Şehrin savunulmasında gösterdiği cesarete, savaş sonrasındaki kovuşturmaların getirdiği şöhret ekleniyordu böylece.
Jovan Divjak’ın, Saraybosna’daki cenaze töreninin ardından Bare Mezarlığı’na defnedildiği 13 Nisan’da, Bosna Hersek hükümeti tarafından “ulusal yas” ilân edildi. O gün toprağa gömülen yalnızca Divjak’ın bedeni değildi. Onunla birlikte, Bosna Hersek’in en önemli birlik ve dayanışma sembollerinden biri de tarihe karışıyordu. Veya ölümsüzleşiyordu. Artık neresinden bakarsanız.
Tarihin kritik dönemeçlerinde, kendi milletinin zulüm ve taşkınlıklarına karşı, hakkın ve haklının yanında yer alan Jovan Divjak misali simalar zaman zaman gelip geçmiştir. İslâm tarihini gözlerinin önüne getirenler için, herhalde bu simaların en meşhurlarından biri, Uhud Savaşı sırasında Müslümanların safında çarpışıp canını veren Medineli Yahudi Muhayrik en-Nadrî’dir. Onun hikâyesi de oldukça etkileyicidir:
Hz. Peygamber, Hicret’ten sonra Medine’nin Yahudi sakinleriyle bir anlaşma imzalamış, şehre dışarıdan bir tehdit söz konusu olduğunda, hep birlikte savunma yapılacağına dair onlardan söz almıştı. 625’te Müslümanlar Uhud’da müşriklerle karşılaşmak için hazırlandığında, Muhayrik önce kendi dindaşlarını sözlerini tutmaya çağırdı ancak Yahudileri ikna edemedi. Bunun üzerine tek başına Hz. Peygamber’in yanına giderek İslâm ordusu saflarında savaşa katılmak istediğini bildirdi, öldüğü takdirde de Medine’deki hurmalıklarını ve bütün mal varlığını Müslümanlara vakfettiğini söyledi. Netice, tamamen bu istikamette tecelli etti. Savaştan sonra Uhud şehitlerinin yanıbaşına defnedilen Muhayrik’in malı-mülkü de Müslümanların ihtiyaçları için harcanmak üzere vakfa dönüştürüldü.
İslâm tarihçileri, Muhayrik en-Nadrî’nin Müslüman olup olmadığını tartışmışlardır. Bazı kaynaklarda Uhud Savaşı başlarken kelime-i şehadet getirdiği kaydedilirken, bazı kaynaklar “O kendi dini üzereydi” diyor. Hz. Peygamber’in “Muhayrik, Yahudilerin hayırlısıdır” sözü de yine kaynaklarımızda zikredilmiş. İşin iç yüzü ne olursa olsun, şu kesin: Adalet duygusu ve vicdan terazisi, eşlik ettiği her işi som altın gibi kıymetlendiriyor.
Anlamlı tevafuk
04:0021/04/2021, Çarşamba
G: 21/04/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriye Meclis Başkanı Hammûde Sabbâğ, önceki gün (19 Nisan) yaptığı açıklamada, 26 Mayıs 2021’de düzenlenecek devlet başkanlığı seçimleri için resmî sürecin başladığını duyurarak, aday olmak isteyenlerin 28 Nisan’a kadar Anayasa Mahkemesi’ne başvurabileceğini belirtti. Sabbâğ’ın hatırlattığına göre: Suriye Anayasası’nın ilgili maddeleri, son 10 yılı kesintisiz biçimde ülke topraklarında geçiren, 40 yaşını doldurmuş, yabancı biriyle evli olmayan ve ikinci bir ülkenin de vatandaşlığını taşımayan her Suriyelinin, devlet başkanlığı için adaylığını koyabilmesine imkân tanıyor. Devlet başkanının Müslüman olması ve parlamentodaki en az 35 vekil tarafından adaylığının desteklenmesi de diğer şartlar.
Kâğıt üzerinde her şey ne kadar güzel. Eğer Suriye’de, Esed ailesi ve destekçilerine rağmen hiçbir şeyin yapılamadığı gerçeğini bilmeseydik… Şimdiye kadar düzenlenen sözde seçimleri, hep aynı kişiler aynı astronomik oranlarda kazanmasaydı… Sözünü ettiğimiz ülke, İran ve Rusya’nın fiilî işgali altında bulunmasaydı… Yüz binlerce insan ölmüş ve milyonlarcası da yerlerinden edilmiş olmasaydı…
40 yıldan fazla bir süredir üzerine kâbus gibi çöktüğü bir ülkede kafasına estiğini özgürce yapan bir rejimin, bu türden gülünç seçim parodilerine aslında ihtiyacı yok. Ama yine de “demokratik ülke” tablosu çizmek, yöneltilen eleştirileri karşılama adına işlerine geliyor. Gerçi uluslararası sistemdeki korkunç çelişkiler, dünyanın her yerinde haksızlıkların sürmesine hizmet eden ikiyüzlülükler ve çok sayıda odağın sınırsızca keyfini sürdüğü bunca hesap verilmezlik arasında, Suriye rejimininki de pek sırıtmıyor. Herkesin tenceresinin dibi, diğerininkinden daha kara.
Şam’da bu trajikomik tiyatronun sergilendiği saatlerde, Fransa’nın başkenti Paris’teki gözlerden uzak bir hastanede, 81 yaşında bir adam son nefesini veriyordu. Suriye muhalefetinin en tanınmış isimlerinden Mişel Kilo, yakalandığı koronavirüs neticesinde dünyaya gözlerini yumarken, ardında dikkat çekici bir iz de bırakıyordu.
Suriyeli Hristiyan azınlığa mensup olan Mişel Kilo, 1940’da sahil şeridindeki Lazkiye kentinde dünyaya geldi. Babası, kültürlü ve kitap okumayı çok seven bir polis memuruydu, oğlunu da tam bir kültür adamı olarak yetiştirdi. Mısır ve Almanya’da gazetecilik eğitimi alan Mişel Kilo, ülkesine döndükten sonra bir yandan gazetecilik yaparken bir yandan da tercüme faaliyetleriyle ilgilendi, çok sayıda önemli kitabı İngilizce ve Arapça’ya çevirdi.
Hâfız Esed’in 1970’te yönetimi ele geçirmesiyle birlikte, Suriye’deki birçok entelektüel ve gazeteci gibi Kilo için de atmosfer ağırlaşmaya başladı. Rejime yönelik eleştirileri ve daha fazla hürriyet talebini içeren yazıları nedeniyle ilk kez 1980’de hapishane ile tanışan Kilo, sonrasında birkaç kez daha benzer cezalara çarptırıldı. 2011’de halk ayaklanmaları başladığında, barışçıl gösterilere desteğini açıklayan Kilo, Suriyeli Hristiyanların kâhir ekseriyetinin aksine, muhaliflerle birlikte hareket etti.
Suriye halkının azmine, birlikte yaşama isteğine ve hürriyet sevdasına inancını hep koruyan Mişel Kilo, ülkesinin özgürlük taleplerinin uluslararası sistemin ikiyüzlülüklerine ve büyük devletlerin menfaat çatışmalarına kurban edildiğini de görüyordu. Ölümüne iki haftadan az bir süre kala, Paris’teki hastane odasında kaleme aldığı “Suriyelilere…” adlı açık mektupta, özellikle genç nesillerin uyanık olması gereken noktalara ve muhtemel risklere işaret ederek, yapılan yanlışlardan ders almanın önemine dikkat çekiyordu.
Mişel Kilo’nun 19 Nisan’daki ölümünün Suriye’de devlet başkanlığı seçim sürecinin başladığı güne denk gelmesi, özellikle şu açıdan da anlamlıydı: Şam’da Baas rejiminin yağdanlığına soyunan Meclis Başkanı Hammûde Sabbâğ da, tıpkı Kilo gibi Hristiyan azınlığa mensuptu. Ancak iki dindaşın duruşları ve ülkelerine bakışları arasındaki fark, doğuyla batı arasındaki mesafe kadardı. Biri çürümüş bir rejime kendisini siper ederken, diğeri çok sevdiği ülkesinin hak ettiği seviyelere gelmesi için verdiği uzun bir mücadelenin sonunda, gurbette ölümü tadıyordu.
Geçen cumartesi bu köşede, Bosna Hersek’te kendi zalim ırkdaşlarına karşı mazlum Müslümanlarla birlikte hareket eden Sırp komutan Jovan Divjak’ı anlatmış, onu ta Medineli Yahudi Muhayrik’ten günümüze devam eden bir geleneğin temsilcisi olarak tanıtmıştım. Bugün, Mişel Kilo’nun ölümü üzerinden, aslında aynı hikâyenin devamını yazmış oldum. Hesaplamadan gerçekleşen, anlamlı bir tevafuk oldu.
Bir türbeden daha fazlası
04:0024/04/2021, Cumartesi
G: 24/04/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Salahaddîn Eyyûbî, 1187’de Kudüs’ü Haçlılardan geri almadan önce, Ortadoğu coğrafyasında yaşayan Müslümanlar arasındaki çatışmaları yok ederek safları birleştirmişti. Onun Kahire merkezli Şiî Fâtımî devletini 1171’de yıkıp Mısır’ı Sünnîliğin en canlı merkezlerinden biri haline getirmesi, bu gayretlerinin en önemli halkasını teşkil eder. Mısır’dan Şiîliğin izlerinin tamamen silinmesi hamlesi ise, Kahire’de inşa edilen küçük bir türbeyle başlamıştır. Bu türbe, bugün İslâm dünyasında milyonlarca Müslümanın kendisine nispet edilen mezhebe tabi olduğu Ebû Abdullah Muhammed bin İdrîs eş-Şâfiî’ye (v. 820) -veya daha meşhur ve kısa adıyla: İmam Şâfiî- aittir.
Tarih kaynaklarının işaret ettiğine göre, Karâfetu’s-Suğrâ Kabristanı’nda bulunan İmam Şâfiî türbesi ve hemen yanı başına kondurulan şirin medrese, Fâtımîlerin yıkılmasının ardından Salahaddîn’in emriyle Kahire’de yükselen ilk kamusal binalardır. Salahaddîn’in inşa ettirdiği türbenin ilk versiyonu günümüze ulaşmasa da, kendisinin isteğiyle Ubeyd en-Neccâr ibn Maâlî adlı usta tarafından 1178-79’da yapılan olağanüstü güzellikteki ahşap sanduka, bugün de İmam Şâfiî’nin kabrinin üzerinde gözleri kamaştırmaya devam ediyor.
İmam Şâfiî türbesi, mevcut görünümüne Salahaddîn’in küçük kardeşi Melik Âdil’in oğlu Melik Kâmil döneminde kavuştu. Kâmil, İmam Şâfiî’ye duyduğu derin saygının yanı sıra, türbeyi bir tür “aile kabristanı” olarak düşünmüştü. Nitekim kendisinin ve annesinin kabirleri de, İmam Şâfiî’nin birkaç adım ötesinde yer alıyor. Memlûk ve Osmanlı dönemlerindeki mimarî rötuşlarla bugünlere ulaşan türbe, tüm bu dokunuşlardan izler taşıyor. İmam Şâfiî’nin kabrinin üzerini örten kubbe, türünün Mısır’daki en büyük örneklerinden biri ve tepesinde de alem olarak bir sandal maketi var. Bu ilginç mimarî ve kültürel tercihin açıklaması ise şu cümlede gizli: “… çünkü bu kubbenin altında bir ilim denizi yatıyor.” Eski dönemlerde, türbenin vakfiyesi çerçevesinde, sandal maketinin içinin kuşlar için sürekli yemle dolu tutulduğu biliniyor.
Eyyûbîlerin Mısır’da Sünnîliğin kökleşmesi sürecinde bir sembole dönüştürdüğü İmam Şâfiî’nin kabri, 11’inci yüzyılda Büyük Selçukluların kudretli veziri Nizâmülmülk tarafından Bağdat’a taşınmak istenmiş. Bu talebini resmî bir mektupla Fâtımî vezirlerinden Bedru’l-Cemâlî’ye ileten Nizâmülmülk, müspet bir cevap da almış. Ancak Kahire halkı bu duruma öylesine büyük bir reaksiyon göstermiş ki, Fâtımîler kabrin taşınmasına cesaret edememişler. İmam Şâfiî’nin, ömrünün sadece son dört yılını geçirdiği Mısır’da böylesine sevilmesi ve benimsenmesi de ayrıca dikkat çekicidir.
Daha dikkat çekici olan ise, İmam Şâfiî türbesinin sponsoru Melik Kâmil’in, İslâm siyasî tarihine bambaşka bir bağlamda ve büyük eleştiriler eşliğinde geçmiş olmasıdır:
Babası Melik Âdil’in 1218’deki ölümüyle Mısır’ın hâkimi olan Kâmil, tıpkı babası gibi Haçlılarla çatışmaya girmekten kaçınmak prensibini benimsemişti. Kendisinin bu yoldaki bütün çabalarına rağmen, Beşinci Haçlı Seferi’ni düzenleyen Hristiyanlar, Eyyûbîlerin kontrolündeki topraklara saldırarak Melik Kâmil’i savaşın içine çektiler. Haçlıların elinden, Şam emiri olan kardeşi Muazzam’ın yardımıyla kurtulabilen Kâmil, sonrasında Muazzam’la kavgaya tutuştu. 1227’de Muazzam’ın ölümüne kadar süren bu iç gerilimden yorulan Kâmil, siyasî kariyerinin en riskli kararını vererek, Haçlılarla barış için müzakerelere başladı; muhatabı da Kutsal Roma İmparatoru II. Frederik’ti. İslâm kültürüne sempati besleyen ve bu yüzden Papalık tarafından dışlanan Frederik, 1229’un şubatında Kâmil’le imzaladığı anlaşmanın ardından Kudüs’ü ele geçirdi, 18 Mart günü “Kudüs kralı” olarak taç giydi. Salahaddîn’in öz yeğeninin Kudüs’ü yeniden Haçlılara teslim etmesi İslâm dünyasında şok etkisi yaratırken, Frederik’in krallık töreni de Papalık tarafından protesto edilmişti. Öyle ki, sadece birkaç kişinin hazır bulunduğu merasimde, tacını başına bizzat kendisi oturtmak zorunda kalmıştı.
Sonraki yıllar boyunca Haçlı egemenliğinde kalan Kudüs, bu utançtan yine Eyyûbîler eliyle temizlendi. Kâmil’in Sudanlı bir cariyeden doğan büyük oğlu Melik Sâlih Eyyûb, 1244’te Kudüs’ü tekrar İslâm hâkimiyetine kazandırdı.
İmam Şâfiî’nin Mısır ve İslâm tarihi için böylesine derin anlamlar taşıyan ve dönüm noktası teşkil eden türbesi, yaklaşık beş yıllık yoğun bir restorasyon sürecinin ardından, geçtiğimiz hafta yeniden ziyarete açıldı. Ben de “bir türbeden çok daha fazlası” olan mekânın çağrıştırdığı anlamlardan derlediğim küçük bir demeti, “cumartesi yazısı” tadında böylece takdim etmek istedim.
Asıl tehlike
04:0028/04/2021, Çarşamba
G: 28/04/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD Başkanı Joe Biden, kendisinden önceki başkanların -suretâ da olsa- gözettiği “Türkiye gibi önemli bir müttefikin hassasiyetlerine dokunmamak” prensibini tümüyle terk ederek, 1915 Olayları’nı “Ermeni Soykırımı” olarak tanımladı. (Sâbık Başkan Donald Trump da aynı şeyi Amerikan Büyükelçiliği’ni Tel Aviv’den Kudüs’e taşırken yapmış, Beyaz Saray’ın bu konudaki teamüllerini hiçe saymıştı.)
Joe Biden’ı böyle davranmaya sevk eden şeyin, Türkiye’nin bölgede izlediği aktif politika olduğunu hepimiz çok iyi biliyoruz. Türkiye mesela, son Azerbaycan-Ermenistan geriliminde tarafsız kalsaydı veya sözlü tepkilerle yetinseydi, Amerikan yönetimi Ermeni tezlerine böyle açıktan destek verir miydi? Bu sorunun cevabı kocaman bir “hayır”. Biden’ın “Ermeni Soykırımı” açıklamasının arkasında Türkiye’nin izlediği politikanın yer aldığını söyleyerek Ankara’yı suçlayan bazı iç odaklar, aslında farkında olmadan bir gerçeğin altını çiziyor. Evet, Türkiye, bazı sınırları aştığı için “suçlu”.
Öte yandan Rusya ve İran gibi “Batı’ya karşı bizim yanımızda” gördüğümüz ülkelerin de, ABD’nin Türkiye’ye sergilediği bu hoyratlıktan memnuniyet duyduğunu fark etmek gerekiyor. Her ikisi de aynı zamanda Ermenistan’la yakın temasta bulunan bu ülkelerin yanısıra, Arap dünyasında Türkiye’nin karşısında konumlanan bazı devletler de “Ermeni Soykırımı” sakızını çiğnemeye çoktan başladılar bile. Bu devletlerin kontrol ettiği basın-yayın organlarında Türkiye ve Osmanlı düşmanlığının birlikte pazarlandığı yalan ve iftira dolu sözde analizlere bugünlerde sıkça rastlanıyor.
Amerikan yönetiminin Ermeni meselesinde aldığı tavır, bu konunun aslında düpedüz siyasî bir mesele olduğunu bir kez daha ortaya koyuyor. “Tarihi tarihçilere bırakalım” sözü kulağa oldukça mantıklı gelse de, tarih de nihayetinde güncel politikanın dilinde ucuz bir malzemeye dönüşüyor. Joe Biden ve ekibi, “dünyadaki bütün haksızlıklara ve ayrımcılıklara karşı”ymış gibi bir tablo çizme sadedinde Doğu Türkistan meselesinde Çin’e muhalif, LGBT ve benzeri oluşumların sonuna kadar arkasında, Ermeni lobisinin isteklerinin paralelinde vs. bir politika takip ediyor. Ve elbette Filistin mevzusunda da hem illegal Yahudi yerleşimlerine hem de İsrail’i tehdit eden her şeye karşılar. Aynı anda Filistin’e yardımları yeniden yürürlüğe koyarken, İsrail’i güçlendirecek tüm adımları da atmayı sürdürüyorlar. Yeni Amerikan idaresinin her kademesinde Müslümanlar da var, eşcinseller de; siyahîler de var, yerliler de…
Ermeni meselesi vesilesiyle bir kere daha karşımıza dikilen bu karmakarışık tablo, özelde Türkiye ve genelde de Müslümanlar olarak kendi dilimizi oluşturmamız, kendi gündemlerimizi belirlememiz ve söylemlerimizin altını dolduracak tutarlı işler yapmamız gerektiğini bize hatırlatıyor. Bundan sonra, her konuda bu karmaşayı sıklıkla karşımızda bulacağız. “Haklı kim?” ve “Hak ne?” soruları, sürekli tanım ve cevap değiştirerek zihinlerimizde dalgalanmalara yol açacak. Bunun devamında da sabit zeminlerin ayakların altından kayıp gittiği, bileği ve çenesi kuvvetli olanın üste çıktığı bir kaos var.
Dünkü yazısında İsmail Kılıçarslan Ağabey’in de altını çizdiği üzere, Ermeni meselesi bağlamında, Türkiye’de karşı karşıya bulunduğumuz belki de en büyük problem, “ortak anlatı inşa etme” keyfiyetinin giderek kaybolması. Siyasî iktidara muhaliflik üzerinden, Ermeni lobilerinin kuru ezberlerini papağan gibi tekrarlayan kitlelerin çoğalması, Joe Biden yönetiminin “Ermeni Soykırımı” ikrarından çok daha direkt bir tehlike olarak önümüzde duruyor bugün. “Belki de yaptık, ne belli yapmadığımız?” diyerek sözde “mazlumla empati” kurma tuzağına düşen gençlerimizin sayısı, zannettiğimizden çok daha fazla.
Ahmet Hamdi Tanpınar’ın ölümsüz eseri Beş Şehir’in Erzurum bölümünde yer alan aşağıdaki pasajın, gençlerimize “gülünç ve anlamsız” gelmemesi için çalışmak zorundayız:
“Mütareke yıllarında Ermeni meselesi dolayısıyla Erzurum’a gelmiş olan Amerikan heyetine o zamanın Belediye Reisi Zâkir Bey’in verdiği cevabı kim hatırlamaz?
Tercümana, “Dilmaç, bana bak, bu beyler uzun boylu anlatıyorlar. Ben kısa bir misalle Erzurum’da ekseriyet kimlerde idi, Generale anlatayım.” diyerek heyeti oturdukları evin penceresine götürmüş. “Bakın” demiş, “şurada bütün şehri saran bir taşlık var. Onun da ortasında yirmide biri kadar duvarla çevrilmiş bir yer var. O büyük taşlık Müslüman mezarlığı, o küçüğü de Ermeni mezarlığıdır. Bunlar kendi ölülerini yemediler ya!”
Erzurum’da Türklerin daima ezici bir çokluk hâlinde yaşadıkları bin türlü şekilde gösterilebilirdi. Zâkir Bey’in hazırcevaplığı bunların en kısasını, itiraza yer bırakmayanını bulmuştu.”
Haber-i vâhid
04:001/05/2021, Cumartesi
G: 1/05/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman (MbS), ülkesini ekonomik yönden kalkındırmak için hazırlattığı iddialı “2030 Vizyonu”nun ilânının beşinci yıldönümü münasebetiyle uzunca bir röportaj verdi. El Arabiya televizyonunda geçtiğimiz çarşamba (28 Nisan) akşamı Suudi sunucu Abdullah Mudeyfir’in sorularını cevaplandıran MbS’nin dinî alana taalluk eden yorumları geniş yankı uyandırdı.
Mbs, özetle şöyle dedi: “Anayasa olarak sonsuza dek Kur’ân’a tabi olmayı sürdüreceğiz. Hükümet, şûra meclisi ve kral, tamamen Kur’ân’ın hükümlerine bağlı kalacaktır. Ancak toplumsal ve şahsî meselelerde bizi bağlayan, yalnızca Kur’ân’da açık bir şekilde ifade edilen hükümlerdir. Yani Kur’ân’da ve Peygamber’in sahih sünnetinde yer almayan cezaları tatbik etmeyeceğiz. Hadislerin mütevatir olanlarını esas kabul edeceğiz, ki onlar da oldukça azdır ama sıhhatleri çok güçlüdür. Mütevatir hadisleri yorumlarken, içtihat mekanizmasını devreye sokacağız. Bu hadisleri yerine, zamanına ve insanların ihtiyaçlarına göre yorumlayacağız. Haber-i vâhid türünden hadisleri ise hemen kabul etmek yerine, sıhhatini kontrol edeceğiz. Yalnızca şeriata ve insanların ihtiyaçlarına uygunlarını alacağız, diğerlerini terk edeceğiz. Mütevatir olmayan hiçbir hadisi mutlak bağlayıcı olarak görmeyeceğiz ve tatbikata esas kabul etmeyeceğiz.”
Değme ilâhiyatçıya taş çıkartan bu açıklamaların devamına ve ardından Suudi Arabistan için ne anlama geldiğine geçmeden önce, hadis ilminde önemli bir başlık olan “haber-i vâhid” kavramına dair bir parantez açalım:
Mütevatir (yalan üzerinde ittifak etmeleri mümkün olmayan çok fazla sayıda insan tarafından rivayet edilmiş) sünnetin dışında kalan ve Hz. Peygamber’den ancak bir veya birkaç kişinin aktardığı rivayetler “haber-i vâhid” olarak adlandırılıyor. Hadis âlimleri bir haber-i vâhidin, rivayet tarikleri çeşitlense bile bu vasıftan çıkmayacağı kanaatini taşıyor. Haber-i vâhidin dinde delil olup olmayacağı, eskiden beri tartışılmış; âlimlerin çoğunluğu gerekli sıhhat şartlarını taşıdıktan sonra, amelî konularda delil olacağını söylemişlerdir. Kaynaklarımızda Hz. Peygamber döneminde haber-i vâhidin delil kabul edildiği çok sayıda hadise de kayıtlıdır.
MbS’nin sünnetin nasıl yorumlanacağına ilişkin sözleri de oldukça dikkat çekiciydi: “Kur’ân’daki bir hükmü alıp uygularken, onu Peygamber’in yapmadığı biçimde tatbik etmek asla caiz değildir. Mesela Rasûlullah, zina eden bir kadını hemen cezalandırmamış, çocuğunun doğup sütten kesilinceye kadar büyümesini beklemiştir. Bu örnek, cezalandırmaları hemen yapmamak gerektiğini gösterir. İslâm’ın suç saydığı fiillerin cezasını insanlar olarak biz veremeyiz. Kişinin kendisi, yaptığı şeyin cezasını âhirette zaten bulacaktır.” İddialı çıkışlarını sürdüren MbS, bu bahisteki sözlerini şöyle bağladı: “Yaratıcı ile kullar arasında perde yoktur. Kur’ân, sünnet ve içtihat… Bizim yolumuz budur. İçtihat kapısı da sonsuza kadar açıktır. Şeyh Muhammed bin Abdilvehhâb bugün mezarından kalksa ve kendisinin kitaplarına sımsıkı sarılarak akıllarımızı içtihada kapattığımızı görse, bu duruma ilk karşı çıkan yine kendisi olurdu.”
Bu cümlelerin satır araları dikkatli bir şekilde okunduğunda, MbS’nin tasavvur ettiği İslâmî tatbikatta asıl ağırlığın içtihada ve günümüz insanlarının ihtiyaçlarına verildiği görülüyor. “Kur’ân ve sünnetin yorumlanması” ve içtihat mekanizmasının işleyişi de tümüyle siyasetin emrindeki ulema tarafından ve kraliyetin arzusu doğrultusunda gerçekleştiriliyor. Ayet ve hadislerin bağlayıcılığı ise, -kâğıt üzerinde yerinde kalsa da- pratikte sıfıra indiriliyor. Tabir-i câizse, din camiye ve vicdanlara hapsediliyor. Resmen ilân edilmemiş bir laiklik rejimi aslında bu. MbS’nin Suudi Arabistan’ı adım adım götürdüğü nokta.
Suudi Arabistan Yüksek Ulema Konseyi, İslâm hukukundaki birçok uygulamayı fiilen ortadan kaldıran ve ülkenin dinî kimliğini yeniden tanımlayan MbS’nin bu sözlerini sınırsızca alkışladı. Röportajın hemen ardından konsey adına yapılan resmî açıklamanın özeti “İşte gerçek din bu! İşte aradığımız dengeli bakış!” şeklindeydi. Buradan da, bundan sonraki gidişatın seyri hakkında fikir edinmek mümkündü.
Din-devlet ilişkileri, umerâ-ulema münasebetleri ve modern dünyada din algılarının nasıl değiştiği gibi noktalarda, Suudi Arabistan canlı laboratuvar hükmünde bugün. MbS, geleceğin araştırmacılarına ve akademisyenlerine bitmez-tükenmez bir analiz madeni sunuyor. Kendi halkını deney masasına sürerek.
Kral çıplak
04:005/05/2021, Çarşamba
G: 5/05/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Alman filozof Jürgen Habermas’ın Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) tarafından, Şeyh Zâyid Kitap Ödülü kapsamında kendisine verilen “yılın kültür şahsiyeti” ödülünü reddettiğini açıklaması, bu haftanın en dikkate değer hadiselerinden biriydi. “Yaşayan en büyük Alman filozof” olarak kabul edilen Habermas (91), ödülü niçin reddettiğini izah sadedinde yayıncısı Suhrkamp Verlag aracılığıyla basına gönderdiği açıklama metninde, BAE’deki politik sisteme ve ülkenin insan hakları karnesine de atıfta bulundu. Böylece, Habermas üzerinden dünyadaki imajına olumlu bir çentik atmayı planlayan BAE yönetimi, tam tersi bir duruma düşerek, hiç istemediği bir bağlamda gündeme gelmiş oldu. Bu yılın kültür şahsiyeti olarak Habermas’ı seçen komite ise, yayınladığı karşı mesajda, filozofun kararından ötürü üzüntü duyduklarını, ancak kültürler arasında köprü kurma misyonunu eskisi gibi devam ettireceklerini vurguladı.
Şeyh Zâyid Kitap Ödülü, BAE’nin kurucu babası Şeyh Zâyid bin Sultan Âl-i Nahyân (1918-2004) adına 2007’den bu yana veriliyor. Resmî amacı “Arap kültür, edebiyat ve sosyal hayatını zenginleştiren entelektüel, yazar ve yayıncıların yanı sıra genç yetenekleri, sanatçıları ve çevirmenleri de keşfederek insanlığa kazandırmak” olarak açıklanan ödüller farklı kategorilerde (tarih, sanat, roman, tercüme, şiir, kısa hikâye vb.) takdim edilse de, birinci sırada “yılın kültür şahsiyeti” kategorisi var. Listenin tepesindeki isme verilen yaklaşık 300 bin dolar nakit para ile “dünyanın en cömert edebiyat ödülü” unvanını da elinde bulunduran organizasyon, fiilen BAE yönetiminin uluslararası arenadaki PR faaliyetinden ibaret. Ödüle lâyık görülen isimlerde aranan esas (ve ilân edilmeyen) kriter, “BAE siyasetine uygunluk”.
“Yılın kültür şahsiyeti” kategorisinde 2007’deki ilk isim, modern Arapça klâsikleri İngilizceye tercüme eden ünlü İngiliz çevirmen Denys Johnson-Davies (1922-2017) olmuş. 2008’de Fas eski Dışişleri Bakanı Muhammed Benisa, 2009’da İspanyol Arap kültürü uzmanı Prof. Dr. Pedro Martinez Montavez, 2010’da BAE bünyesindeki yedi emirlikten biri olan Şârika’nın 1972’deki darbe girişiminde sarayında öldürülen lideri Şeyh Hâlid bin Muhammed el Kâsımî, 2012’de UNESCO, 2013’te Ezher Şeyhi Ahmed Tayyib, 2014’te Suudi Arabistan Kralı Abdullah, 2015’te de Dubai Emiri Şeyh Muhammed bin Râşid “yılın kültür şahsiyeti” ilân edilmişler. Diğer yıllarda Amin Maalouf (2016) gibi tanınmış isimlerin yanında, ödülü neden aldığı anlaşılamayan şahsiyetler de var. Tüm kategorilerde ödüllendirilen isimlere topluca bakıldığında, Şeyh Zâyid Kitap Ödülü’nün oldukça politik bir çizgi izlediği rahatça anlaşılıyor.
Dolayısıyla Jürgen Habermas’ın, politik alt metne sahip bir ödülü reddederken, BAE’nin politik sistemine eleştiri getirerek podyumdan inmesi, aslında tam olarak Abu Dabi yönetiminin anladığı dilden konuşmak anlamına geliyor.
Şeyh Zâyid’in iktidarda bulunduğu dönemde (1971-2004) BAE, Körfez’de ve Arap dünyasında arabulucu, uzlaştırıcı ve yatıştırıcı rolüyle öne çıkmış bir devletti. Bölgesel ve uluslararası birçok krizde Şeyh Zâyid’i veya temsilcilerini mekik diplomasisi yaparken görmek mümkündü. Öldükten sonra yerini alan oğlu Şeyh Halîfe sağlık sorunları yüzünden kenara çekilmek zorunda kalınca, BAE tahtı Şeyh Zâyid’in küçük oğlu Muhammed’e kaldı. Batı basınında “MbZ” olarak kodlanan Şeyh Muhammed, ülkesi adına yürüttüğü agresif politikayla dikkat çeken bir isim oldu. Arap dünyasında Türkiye karşıtı kampın başını çeken MbZ, aynı zamanda BAE’yi boyundan büyük askerî maceralara da sürükledi. Bugün Libya’dan Yemen’e, Balkanlardan Afrika içlerine, birçok alanda MbZ’nin parmak izleriyle karşılaşmak artık sürpriz değil.
Sürdürülen saldırgan politikaların aksine, BAE’yi bir “hoşgörü ve uzlaşma cenneti” olarak lanse etmek de, MbZ’nin bir başka hedefi. Bu çerçevede Vatikan’la ve Ezher’le ortaklaşa sözüm ona “diyalog” forumları kuruluyor, kabinede “hoşgörü bakanı”, “mutluluk bakanı”, “gıda güvenliği bakanı” gibi cafcaflı unvanlar vs. bulundurmak gibi adımlar atılıyor. Fakat bu inisiyatiflerin her biri, bir başka yerinden çelişkiye boğulmuş durumda. Bir örnek olarak: BAE Hoşgörü Bakanı Şeyh Nahyân bin Mübarek, festival için ülkeye davet edilen İngiliz sanatçı Caitlin McNamara’ya cinsel saldırıda bulunduğu gerekçesiyle Londra’da resmî makamlara şikâyet edildi. Tartışma hâlâ devam ediyor. Şeyh Nahyân hakkında dava açılması da gündemde.
Her şey, o ünlü “kral çıplak” masalındaki gibi…
İmaj ve gerçek
04:008/05/2021, Cumartesi
G: 8/05/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail Cumhurbaşkanı Reuven Rivlin, geçtiğimiz salı -4 Mayıs 2021- akşamı, Kudüs’teki konutunda bazı Filistinli Müslüman Arap liderlere ve İslâm ülkelerinin diplomatik temsilcilerine yönelik geleneksel iftar programına ev sahipliği yaptı. Konutun bahçesinde açık havada düzenlenen iftara katılım geçtiğimiz yıllara oranla nispeten düşük gerçekleşse de, İsrail ve dünya basınına verilecek fotoğraf kareleri için bu kadarı yeterliydi.
Arap mutfağının simge yemeklerinin sunulduğu iftara Cumhurbaşkanı Rivlin ezan okunmadan birkaç dakika önce iştirak etti. İmamlar Birliği Başkanı Şeyh Nâdir Haib, İslâm Mahkemeleri Başkanı Dr. İyâd Zahalka, Arap Yerel Yönetimler Komitesi Başkanı Mudeyr Yûnus, Mısır’ın İsrail Büyükelçisi Hâlid Mahmud Azmî, Ürdünlü Büyükelçi Gassân Mecâlî, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Büyükelçisi Muhammed el Hâce ve Fas’ın İsrail’deki resmî temsilcisi Abdurrahim Beyyûd, iftara katılan başlıca Müslüman davetlilerdi. (Filistinli Arap katılımcıların taşıdığı unvanların İsrail tarafından icat ve teşvik edildiğini, Müslüman toplum nezdinde herhangi bir bağlayıcılık ve saygınlık taşımadığını ayrıca belirtmeye gerek yok elbette. Kendi kendine çalıp oynama durumu tam.)
Konuklar önlerine konan minik tabaklardaki -muhtemelen işgal edilmiş bir Arap toprağında yetiştirilmiş- hurmalarla oruçlarını açarken, arka planda “Kudüs’te birlikte yaşam” vurgulu Arap-Yahudi ezgileri çalıyordu. Karınlar hafiften doymaya başladığında, İsrail Cumhurbaşkanı Reuven Rivlin mikrofonu eline alarak bir selamlama konuşması yaptı. Rivlin’in konuşması “Arap toplumunda şiddetin azaltılması, eğitim seviyesinin yükseltilmesi, İsrail ve Filistin halklarının birbirine yaklaştırılması için yapılması gerekenler” gibi beylik mesajlarla doluydu. İlginç olan -belki de olmayan- söz alan Arap konuşmacıların da benzer mesajları kendi cümleleriyle tekrarlamasıydı. Geçtiğimiz hafta İsrail’in kuzeyindeki bir Yahudi hahamının kabrinde meydana gelen izdiham sonucu 45 kişinin ölmesine atıfta bulunan Dr. İyâd Zahalka, olay sonrasında bölgedeki Araplar ve Dürzîler olarak ellerinden gelen desteği sunduklarının altını çizdi. Rivlin’i “Arapları hep dinleyen bir insan” şeklinde tanımlayan Mudeyr Yûnus da, “Filistinliler olmadan bir barış mümkün değil. İsrailli Araplar, barış için köprü vazifesi görecekler” dedi.
Batı Kudüs’ün tarihî surlara bakan yamaçlarından birinde kurulu Talbiye mahallesindeki cumhurbaşkanlığı rezidansında bu “göz yaşartıcı” sahneler yaşanırken, birkaç dakikalık mesafede bulunan bir başka mahallede yine göz yaşartıcı şeyler oluyordu. Ancak bu defa, gözyaşları gerçekti.
Kadîm Kudüs’ün kuzeyinde bulunan Şeyh Cerrâh mahallesinde, bir grup Siyonist işgalcinin Filistinli ailelerin evlerine zorla el koymaya çalışmasıyla atmosfer tekrar gerginleşmişti. (“Tekrar” diyorum, çünkü Şeyh Cerrâh meselesi uzun ve sancılı bir maziye sahip. Temelleri bizzat Salahaddîn Eyyûbî tarafından atılan mahallenin serencâmı ve Siyonist işgale karşı direnişinin tarihi için, 27 Haziran 2020’de yine bu köşede yer alan “Ortak Payda” adlı yazıma müracaat edilebilir.) Rivlin “Arap toplumunda şiddetin önlenmesi” konulu nutuklar atarken, İsrail askerleri Filistinli sivilleri yerlerde sürüklüyordu. Arap liderler “köprü” analojileriyle sözde duyarlılık sergilerken, Siyonist işgalciler Arapların evlerinin içine molotof kokteyli savuruyordu. İftarda katılımcılar “birlik-beraberlik” vurguları yaparken, İsrail’in “birlik”ten anladığı şey Kudüs’ün Yahudileştirilmesinden ve Müslümanların kökünün kazınmasından ibaretti.
Cumhurbaşkanı Reuven Rivlin’in Talbiye’deki iftar davetiyle Şeyh Cerrâh’taki arbede, İsrail’in dış dünyaya vermek istediği imajla işgalin gerçek yüzü arasındaki keskin çelişkinin en net fotoğraflarından biri olarak kayıtlara geçti. İsrail basınına ve ajanslara dağıtılan görüntülerle “İsrail’de dinî hoşgörü ve birlikte yaşamanın güzelliği” temalı bambaşka bir resim çizilmek istense de…
İnsanın aklından elbette, “Peki Müslüman temsilciler ve İslâm ülkelerinin diplomatları, bu iftar davetini boykot edemez miydi?” sorusu da geçiyor. Elbette edebilirlerdi. Bunu yapsalardı İsrail yönetimine oldukça anlamlı bir tepki verilmiş olurdu. Belki sahadaki netice değişmezdi, ama tepki dünya basınında yerini bulurdu. Ama “Bu nasıl oluyor / neden olamıyor?” diye hayret ettiğimiz onca basit şey gibi, akıllarımızdan geçen yukarıdaki temenni de gerçek ol(a)madı. Oysa küçük ve basit şeyler birleşerek, büyük ve zor şeylere dönüşüyor.
Antisemitizm?
04:0015/05/2021, Cumartesi
G: 15/05/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Diyanet İslâm Ansiklopedisi’nde -herkesin en kolay ulaşabileceği Türkçe kaynaklardan biri olması hasebiyle buraya işaret ediyorum- “Sâmî” ırklarının kim olduklarına ve kökenlerine ilişkin şu bilgi verilmiş:
“Sâmî (Semitic) terimi başta Arabistan, Suriye, Irak ve Afrika’nın bazı bölgeleri olmak üzere geniş bir coğrafyada, benzer özelliklere sahip diller konuşan Akkadlar, Bâbilliler, Asurîler, Amurîler (Amurrular), Ârâmîler, Süryânîler, Ken‘ânîler, Nabatîler, Fenikeliler, İbrânîler, Araplar ve Habeşler gibi kavimleri kapsar. Günümüzde dünyadaki en kalabalık Sâmî kavmi Araplar’dır. Tevrat’a dayandırılan terim (Tekvîn, 10/1, 21) Batı’da ilk defa Semitic şeklinde 1781’de Avusturyalı bilim adamı August Ludwig Schlözer tarafından kullanılmıştır. Hz. Peygamber de bir hadisinde Araplar’ın babasının Sâm olduğunu söyler (Müsned, V, 9-11; Tirmizî, “Tefsîr”, 37; “Menâḳıb”, 69). Sâmîlik kavramı esasen kültürel çevreyi ifade eder. Bu sebeple Sâmî toplulukları arasındaki yakınlık, daha çok konuştukları diller ve kültürleri arasındaki benzerliklerle açıklanmaya çalışılmıştır.”
Sâmî ırklarının günümüzde varlıklarını hâlâ sürdüren başlıca temsilcileri Araplar, Yahudiler, Süryânîler ve Etiyopyalılar. Buradan hareketle, “Sâmî ırklarına düşmanca ve önyargılı biçimde yaklaşan, onlara cephe alan” anlamındaki “antisemitizm” ifadesi de tüm bu ırkların hepsini aynı anda kapsıyor. Daha doğrusu kapsaması gerekir(di). Ancak Siyonizm’in dünya çapında kopardığı örgütlü yaygara nedeniyle, “antisemitizm” denince, artık akla sadece “Yahudi düşmanlığı” geliyor. Kavramın içinin boşaltılması ve yeniden doldurulmasının ise ilginç bir öyküsü var:
Yahudilerin Almanya’nın ekonomik ve sosyal hayatını işgal ettiğini ve hepsinin ülkeden sürülmesi gerektiğini savunan Alman yazar Friedrich Wilhelm Marr (1819-1904), bu düşüncelerini sistematik hale getirmek için “Almanlığın Yahudiliğe Karşı Zafer Kazanmasının Yolu” adlı bir kitap kaleme almıştı. 1879 tarihli bu metinde “antisemitizm”i taraftar olduğu Yahudi karşıtlığına işaret için kullanan Marr, sonraki süreçte Siyonistlerin eline en büyük propaganda kozlarından birini verdiğinden elbette habersizdi. İlk Siyonist Kongre’nin 1897’de İsviçre’nin Basel kentinde toplanmasından itibaren başlatılan kapsamlı kampanyalarla “antisemitizm” yalnızca “Yahudi karşıtlığı”na indirgendi. İkinci Dünya Savaşı sırasında Yahudilere uygulanan kıyım da (yalnızca Yahudileri hedef almamasına rağmen), Siyonistlerin dünyanın tepesinde antisemitizm bozası pişirmesine yardımcı oldu.
1948’de İsrail kurulduktan sonra, bu defa İsrail’in Filistin halkına yönelik işgal, tehcir ve soykırım politikalarını eleştiren herkesi “antisemitist” diye damgalamak modası başladı. İsrail’i eleştirmek, artık “Yahudi düşmanlığı”na eşitti. İsrail’e herhangi bir itirazda bulunduğunuzda, aslında “Yahudileri yok etmek istiyorsunuz”du. Böylece esas anlamı Sâmî ırklarından herhangi birine düşmanlık olan “antisemitizm” kavramı, İsrail’in varlığını veya siyasetini sorgulayan herkesin suçlandığı bir şantaj malzemesine dönüştürüldü. Arap düşmanlığının da antisemitizm olarak tanımlanması gerektiği, Arap düşmanlığı genlerine işlemiş bulunan Siyonistlerin günümüzde dünyanın en büyük antisemitistleri olduğu gerçeği gözlerden ustaca kaçırıldı ve kaçırılıyor.
Siyonizm’i çok farklı şekillerde tanımlamak mümkün. Benim tercih ettiğim tanımlardan biri şudur: Tahrif hareketi. Tarihin, coğrafyanın, kavramların, sembollerin, zihinlerin… tahrifi. Siyonizm’in bütün stratejileri tahrif üzerine kuruludur.
Örneğin, İsrail’in adı, Hz. Yakub’un Kur’ân’daki unvanıdır. İsrail’in bayrağındaki altı köşeli yıldız, Hz. Davud ve Hz. Süleyman’ın mühürleridir. “Filistin’de ve Kudüs’te daha önce biz vardık” cümlesinde geçen “biz”, İslâm’ın muazzez peygamberlerinin o dönemdeki ümmetleri, yani o zamanın Müslümanlarıdır. “Topraksız bir halka, halksız bir toprak verdik” derken, yüz binlerce insana uygulanan katliamlar gözden kaçırılmaktadır. Keza yukarıda misalini verdiğim antisemitizm, aslında Siyonizm’in kendisinin işlediği bir suçtur. Liste uzayıp gider.
Siyonizm, toprak gaspını ve masum sivillere tatbik ettiği soykırımı tarihin, coğrafyanın, kavramların, sembollerin ve zihinlerin tahrifi üzerinden ve bu tahriflerin gölgesinde gerçekleştiriyor. Bu nedenle, içinden geçtiğimiz dönemde “enformasyon savaşı”, mücadelenin en önemli cüzlerinden birini oluşturuyor. Vicdanı ve bilgisi olan herkesin, mantıklı ve tutarlı biçimde yürütmesi gereken bir savaş bu.
Biraz dikkat ve özen yeterli
04:0019/05/2021, Çarşamba
G: 19/05/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Üniversitedeyken, İstanbul Vefa’da kaldığımız yurtta bir grup arkadaşla birlikte kendi çapımızda okuma faaliyetleri yapardık. İslâm dünyası özellikle gündemimizdeydi. Afganistan ve Irak’ın işgalleri, Filistin’de yaşananlar, Doğu Türkistan meselesi… hepsini yakından takip ediyorduk. Namazlarını yurdun hemen yan tarafındaki Şehzadebaşı Camii’nde kılan Kaşgarlı büyük mücahit Berat Hacı’yı yine bu dönemde tanımış, doğduğu toprakların esaretten kurtulması için yılmadan verdiği mücadeleyi gündeme taşımaya çalışmıştık.
Bir gün, İslâm dünyasının farklı coğrafyalarından seçeceğimiz “vurucu” (bol kanlı, bol acılı, bol cesetli) fotoğrafları yurdun girişindeki büyük panoda sergilemeye karar verdik. Böylece, Müslümanların çektiklerini herkese gösterecek, kalpleri titretecek, belki zulmün durdurulmasına yol açacak bir şeyler yapılmasını bile sağlayabilecektik. Heyecanla ve coşkuyla, kararımızı uygulamaya girişik. Organizasyonu ben üstlendim: Fotoğrafları bizzat seçtim, bilgisayarda kolaj yaptım, kocaman bir kâğıda renkli olarak bastırdım, panoya astım. İlk reaksiyonlar “olağanüstü” idi. Herkes fotoğraflara dikkatle bakıyor, bunların yaşanmakta oluşuna şaşırıyor ve öfkeleniyor, mazlumlara sempati duyuyordu. Hatta gözleri dolanlar bile vardı. Hedef gerçekleşmişti. İkinci hafta, bu defa daha kanlı, daha acılı, daha fazla cesetli fotoğraflar seçtim. Ancak garip bir şey oldu: İlgi, gözle görülür biçimde azaldı. Üçüncü hafta neredeyse kimse dönüp panoya bakmıyordu. Derken, dördüncü hafta bu uygulamadan vazgeçtik.
Bu tecrübe, bana hayatımın en önemli derslerinden birini verdi: Duyarlılık kazandıralım derken, aslında insanların duyarsızlaşmasına hizmet etmiştik. Kanı, cesedi ve acıyı normalleştirerek, kalplerdeki merhameti azaltmış, gözlerdeki yaşları kurutmuştuk. Kendimi yokladığımda, aynı şeylerin benim başıma da gelmeye başladığını gördüm. Yaptığımız şey, düpedüz teşhircilikti ve mazlumlara da hiçbir faydası yoktu.
O günden bu yana, İslâm coğrafyasındaki mezalimi gündeme getirme adına, uluorta ceset fotoğrafı paylaşılmasına, hele de bunun sıradan insanlar tarafından ve sosyal medya ortamlarında kontrolsüzce yapılmasına kesin bir şekilde karşı çıkıyorum. Filistin’den ve diğer kanayan yaralarımızdan sözde “dünyayı haberdar etmek için” (dünyanın haberi yok mu sizce?) paylaştığımız her ceset fotoğrafı, üç büyük ve mühim neticeye yol açıyor: 1) Duyarlılıklarımızı ve kalplerimizin rikkatini kaybediyoruz; acı ve zulüm normalleşiyor. Fark etmesek de, öfkeler yılgınlıklara dönüşüyor, 2) Düşman sevinç çığlıkları atıyor; verdiği zararın çarşaf çarşaf teşhir edilmesi, ona doping etkisi yapıyor, 3) Düşüncesizce oraya-buraya yolladığımız ve sayfalarımızda paylaştığımız her bir ceset fotoğrafı, kul hakkı olarak hesabımıza yazılıyor. Hangimiz, parçalanmış, avret yerlerimiz açılmış, ortalıklara düşmüş cesedimizin WhatsApp gruplarında dolaşmasına razı olur? Ben şahsen olmam ve bunu yapanlarla Yüce Divan’da hesaplaşırım. Bu satırlarımı okuyan hiç kimsenin de razı olacağını sanmam.
“Peki, yaşananları nasıl gündeme taşıyacağız? Susacak mıyız?” sorusu sorulabilir. Elbette susmayacağız, tepkisiz kalmayacağız, zulmün ortadan kalkması için elimizden gelen her şeyi yapacağız. Ama zekice ve tutarlı biçimde… Vuruculuğu, sağlam görsel malzemelerle ve itiraz edilemeyecek bilgilerle sağlayarak… Zilleti çağrıştıracak görüntüler yerine umudu, direnişi, sabrı ve kahramanlığı öne çıkararak… Tüm bunlar zor değil. Sadece biraz dikkat, gayret ve özen yeterli.
İsrail saldırılarının başladığı günlerde, Gazzeli gazeteci Îmân Şantî’nin Twitter’dan yaptığı bir çağrı, çok anlamlıydı: “Lütfen, evlatlarımızın parçalanmış cesetlerinin fotoğraflarını paylaşmayın!” Bu çığlığın Gazze’den, hadiselerin göbeğinden yükselmesi ayrıca önemliydi. Nitekim binlerce insan Îmân Hanım’ın ricasına uyarak, paylaştığı fotoğrafları sildi.
Geçmiş saldırılarla kıyaslandığında, bu defa Gazze’den ve Filistin’den gelen görüntülerde kahramanlığı, umudu, direnişi ve sabrı öne çıkaranların oranı oldukça yüksekti. Sosyal medyada çok sayıda vurucu kısa film, görsel ve bilgi paylaşıldı. Malum medya odakları hakikatlerin üstüne perde çekse de, Müslümanlar olarak kendimizi anlatırken artık başka bir üsluba ve bakış açısına yöneliyor oluşumuz, gerçekten ümit verici. Bunu lütfen küçümsemeyiniz. Orta ve uzun vadede, “kamuoyu oluşturmak” denilen şeyin makul biçimde yapılmasının somut sonuçlarını hep birlikte göreceğiz.
Mukâveme
04:0022/05/2021, Cumartesi
G: 22/05/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail’in Gazze’ye bir saldırısı daha ateşkesle sona erdi. Önceki yıllarda yaşanan benzer saldırılar gibi Gazze’de milyonlarca dolarlık yıkım meydana geldi, can kayıpları yaşandı, medya kuruluşlarının merkezleri bombalandı, Filistinliler açısından stratejik önemdeki birçok nokta İsrail tarafından vuruldu. Buna rağmen, ateşkesi “zafer” olarak yorumlayan Filistinliler, kararın açıklanmasından itibaren sokaklarda –yalnızca Gazze’de değil; dünyanın birçok yerinde– kutlamalara başladı. Hadiseleri dışarıdan izleyenlerin aklına şu soru gelebilir: “İsrail’in Gazze saldırısı zaten sonsuza kadar devam etmeyecek, günün birinde elbette bitecekti. Bunca hasara ve kayba rağmen, Filistinliler tam olarak neyi kutluyor? Zafer dedikleri şey nedir?”
Cevabı sahadaki gerçeklere uygun biçimde verebilmek için, işgal altında yaşayan bir halkın psikolojisine yakından bakmak gerekir.
Gazze, 2007’den bu yana havadan, karadan ve denizden abluka altında. İsrail’in uyguladığı bu vahşi siyaset, insanları tükenişe sürüklemiş durumda. Gazzelilerin kaybedecek bir şeyi kalmamış. İsrail’in, halkı ablukayla yavaş yavaş öldürmesiyle, tepelerine bomba yağdırarak hızlıca öldürmesi arasında bir fark görülmüyor. Hatta ikincisi, şehadet yolunu açtığı için “şans” olarak da telakki ediliyor. Diş doktoru nişanlısı Şeymâ Ebû Avf’ın kaybını metanetle karşılayan Gazzeli Enes Yazici’nin söylediklerini mutlaka izlemişsinizdir. Şeymâ’yı kendi elleriyle defneden Enes, ona “Sen benden daha iyi durumdasın. Sen hurilerin kraliçesi olacaksın” derken, herkesi kendisine hayran bıraktı. İşte ortalama psikoloji bu.
Öte yandan, Gazze’den İsrail tarafına düşen her bir roket, yalnızca Filistin topraklarında değil, İslâm dünyasının her yerinde işgale karşı önemli bir kazanım olarak değerlendirildi. O minicik roketler herhangi bir zarar versin veya vermesin, Filistinlilere kazandırdığı moral ve İsraillilere yaşattığı korku, şu birkaç günlük sürecin en önemli anekdotlarındandı. Filistinlilerin gözünden bakınca, bu açık bir “zafer”.
Yine Filistinlilerin durduğu yerden görünen manzara şu: Bugün İsrail’in kurulduğu topraklar, vaktiyle Filistinlilerin vatanıydı. İşgalle o vatan ellerinden alındı ve herkes hatıralarını sırtına yüklenip farklı bölgelere mülteci olarak sürgüne gitti. Gazze’den İsrail tarafına düşen her bir roketle Yahudiler sığınaklara kaçışırken, Filistinliler “Buraları elimizden zorla aldınız, siz de rahat edemeyeceksiniz” diyordu. 80’lerinde bir teyze gördüm. Televizyonda İsrail’e düşen roketlerle ilgili haberleri izlerken, ayağa kalkmış, her bir şehir ve kasaba isminin Arapçasını etrafındakilere söylüyor, oralardaki hatıraları aktarıyordu.
Tüm bunların yanında, Filistin topraklarında yaklaşık bir aydır yaşanan gerilimin ve İsrail saldırılarının, siyasî sonuçları da çok çarpıcı:
Hamas, Kudüs ve Mescid-i Aksâ’daki İsrail saldırganlığına tepki olarak Gazze’den İsrail’e roket atmaya başlamakla, Filistin iç siyasî aktörlerine ve Arap dünyasına “Ben de varım” demiş oldu. İsrail’in Demir Kubbe hava savunma sisteminin engelleyemediği az sayıda Hamas roketi, aslında esas olarak Batı Şeria’nın Râmallah kentindeki Filistin yönetiminin merkez karargâhına düşüyordu. Süreçte en büyük yaralardan biri, Mahmud Abbas ve ekibi aldı.
Başlığa çıkardığım “mukâveme” kelimesi, Arapçada “direniş” anlamına geliyor. Ateşkesin ilânından bu yana, Filistinlilerin dilinde aynı slogan var: “Direniş kazandı.” Ancak “Direniş kazandı” cümlesi, rahatlıkla “Hamas kazandı” olarak da anlaşılıyor. Çünkü 1987’deki Birinci İntifada sırasında kurulan örgütün ismi, “İslâmî Direniş Hareketi” tamlamasının kısaltmasından oluşuyor.
Arap dünyasındaki devletlerin önemli bir kesimi, “Hamas’ın mümkünse yok edilmesini” umuyordu. Bu olmadı. Filistin meselesini mezhepçi politikalarına kılıf olarak kullanan İran ise, Hamas’a verdiği cüz’î destek üzerinden “Gazze zaferi”ni kendi hanesine yazmak için hazırlıklara çoktan başladı. Hamas gibi Müslüman Kardeşler Teşkilâtı kökenli bir hareketi yüzüstü bırakarak İran’ın insafına ve tesirine terk eden Arap ve İslâm dünyasının bazı muktedir ülkeleri, yaşananlardan belki bazı dersler çıkarır.
Ve son olarak, İsrail iç siyasetinde de Başbakan Benyamin Netanyahu’ya yönelik eleştirilerin daha da artacağı bir süreç başlıyor. The Jerusalem Post gazetesinin “İsrail, ateşkesi kabul etti” manşetinin hemen üstündeki haberlerden birinin başlığı şöyleydi: “Hamas yenilemez mi?” Görünen o ki, Gazze saldırısının İsrail iç siyasetine çok yönlü etkilerini uzun süre konuşacağız.
O izin peşinde…
04:0026/05/2021, Çarşamba
G: 26/05/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz pazar (23 Mayıs), dördüncü vefat yıldönümü nedeniyle Akif Emre Ağabey’in Edirnekapı’daki mezarını ziyaret ederken, zihnim ister istemez eskilere gitti. Kendisiyle tanışmam, sohbetlerimiz, yazışmalarımız… Sonra Cağaloğlu’nda bir dükkânda son çıkan kitaplara bakarken telefonuma düşen mesajla aldığım vefat haberi… Dakikalarca geçmeyen o şaşkınlık ve inanamama hali… “Bu hafta görüşelim” diye sözleşmiştik, ama ecel randevusu daha erken gelmişti.
Akif Emre’yi ilk gördüğüm yer, İstanbul Balmumcu’da bir otobüs durağıydı. Soğuk havada bir akşam vakti, montunun yakasını boğazına kadar kaldırmış, Beşiktaş yönüne gitmeye hazırlanıyordu. “Ünlü bir yazar”ı durakta otobüs beklerken görmenin heyecanıyla birlikte, o sırada giydiği kot pantolona hayret ettiğimi hatırlıyorum. Artık zihnimde nasıl bir imaj oluşmuşsa… Herhalde ona “İslâm coğrafyasıyla hemhal olanlara has” bir esvap dikmiştim kafamın içinde. Oysa –sonradan tanışıp samimi olunca da fark edeceğim üzere– Akif Ağabey her zamanki gibiydi: Sade, rahat, iddiasız…
O dönem çalıştığım gazete ile Akif Emre’nin yönettiği haber sitesinin ofisi, birbirine bakan binalardaydı. Hal böyle olunca sıkça karşılaşır, ayaküstü sohbet eder, cuma namazlarını da aynı camide kılardık. Bir cuma çıkışında, çok alakasız bir konudaki hutbeyi acemi bir imamın dilinden anlam kaymaları eşliğinde dinledikten sonra, Akif Ağabey’in kulağıma fısıldadığı şu cümleyi hiç unutmam: “Yahu cumayı kılmasak olmuyor, kılsak bir şeye benzemiyor…”
Gazetede mesaim çok yoğun olduğu için, Akif Ağabey’in “Daha sık uğra, daha çok görüşelim” şeklindeki sözlerinin gereğini bir türlü yerine getiremesem de, mümkün olduğunca ziyaretine giderdim. Telefon ve e-posta üzerinden yazışmalarımızda beni sürekli kalıcı metinler kaleme almaya, İslâm coğrafyasının gündemini yakından takip etmeye yöneltirdi. Bazı genç arkadaşların yazılarını kendisine ulaştırdığımda samimi bir heyecan duyar, yazıyı hemen yayınlatır ve sosyal medyada paylaşırdı. Gençlerin yetişmesini teşvik noktasında, Akif Emre gerçekten çok önemli bir örnekti. Ben bunu hem kendi şahsımda hem de başka örneklerde yakından gözlemlemişimdir. Bazı “üstad”larda –maalesef– görülen türden kıskançlık, haset, ufuk daraltma, “fazla” büyüyeni budama, koşana çelme takma gibi arızalardan tamamen arınmış, dupduru bir karakterdi Akif Ağabey.
Akif Emre’nin İslâm coğrafyasına bakışı kesinlikle mezhepler, hizipler ve yorumlar üstüydü.
Herhangi bir ekolle kendisini sınırlamaz, bütünün tamamını kavramayı önemser, farklı çizgilerdeki insanları ve hareketleri dikkatle izlerdi. Muhammed Esed’le yapılmış nadir bir röportajın videosunu kendisine ulaştırdığımda duyduğu coşkuyu, bugün gibi hatırlarım mesela. Yine o, coğrafyaya dair yorumlarına duygularını karıştırmamaya özen gösterir, hadiseleri anlarken sebep-sonuç zincirini asla koparmaz, mantık hatalarına müsaade etmezdi.
Analitik düşünmesi, aldığı mühendislik eğitimi sayesinde miydi? Belki kısmen. Ama vicdanıyla hareket etmesi ve ufkunu geniş tutması idi esas sebep.
Akif Ağabey’in, bugün Türkiye’de bilhassa İrancı kesimin dilinde “muhalif bir kahraman” olarak lanse edilmesinin ise, ona zulüm olacağı ve ruhuna eza vereceği kanaatindeyim doğrusu. Akif Emre –özel sohbetlerimiz de bunun şahididir– İran konusunda malum İrancı çevrelerin çizgisinde değildi. İktidarlarla veya siyasetle ilişki noktasında da asla “rijit bir muhalif” olmadı. Eleştirilerini gerçekçi bir üslupla, insaf ve adalet çerçevesinde yaptı. Hatırlattıkları, Müslümanlar olarak hepimizin zaten hiç unutmaması gereken şeylerdi. Türkiye’nin bugünkü atmosferinde, bazı yazılarının ve cümlelerinin kimlerin dilinde nelere payanda yapıldığı görse, eminim Akif Ağabey hiçbirine razı olmaz ve müsaade etmezdi. Ayrıca onu kendine “bayrak” edinen bazı tiplerle, bugün yaşasaydı Akif Ağabey’in asla yan yana gelmeyeceğinden de aynı şekilde eminim.
Bize Saraybosna’yı, Aliya’yı, Üsküp’ü, Endülüs’ü, Kudüs’ü, Hindukuş Dağları’nı… velhasıl uzaklardaki parçalarımızı hatırlatan Akif Emre’nin en güzel kitaplarından biri “İzler” adını taşıyor. Kendisi de aslında, yaşarken yaptıklarıyla ve yazdıklarıyla, takip edilecek parlak bir iz bıraktı. Şimdi bizlerin omuzlarında, o izi takip ederek, çok daha kalıcı şeylere imza atmak sorumluluğu bulunuyor. Rahmet olsun.
.67 çocuk
04:0029/05/2021, Cumartesi
G: 29/05/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Bu haftanın en dikkate değer gelişmelerinden biri, İsrail’in önde gelen gazetelerinden Haaretz’in 27 Mayıs Perşembe günkü manşetiydi. Gazetenin İbranice nüshasında başlık şöyleydi: “Gazze’de 67 çocuk öldürüldü. İşte savaşın bilançosu.” İsrail tarafından ramazanın son günlerinde başlatılan ve 21 Mayıs’taki ateşkese kadar tam 11 gün süren yoğun Gazze saldırılarında katledilen çocukların fotoğraflarını birinci sayfasına taşıyan Haaretz, haliyle büyük bir tartışmanın fitilini ateşledi.
Gazeteye gösterilen reaksiyonlar çok çeşitliydi. “Müslümanların öfkesini yatıştırmak için göstermelik manşetlerle bizim gazımızı alıyorlar” diyen de vardı, “İşte suçlarını itiraf ettiler, bakın kendi dilleriyle söylüyorlar” diyen de. Haaretz’in manşetini “vicdanlı gazetecilik” şeklinde yorumlayanlar da oldu, “Böyle bir şeyi nasıl manşet yaptılar? İşin içinde bir iş olmasın?” diye şaşıranlar da. Son kamuoyu yoklamalarına göre Gazze’ye saldırılara desteğin yüzde 90’lara kadar çıktığı İsrail’de ise, sokaktaki sıradan vatandaşın tepkisi daha çok öfke ve nefret şeklindeydi.
Aynı zamanda İngilizce olarak da yayınlanan Haaretz’in (Kelime manasıyla: Vatan. Arapça “El Ard”ın İbranicedeki direkt karşılığı), İsrail devletinin işlediği savaş suçlarını İbranice nüshasında manşete çıkarmayı tercih etmesi, elbette yayın politikasının bir yansımasıydı. 1918’de İngilizlerin ekonomik desteğiyle kurulmasından bu yana liberal-sol çizgide yayın yapan gazete, 1935’te Almanya kökenli Salman Schocken (1877-1959) tarafından satın alındıktan sonra, bu istikametini daha da tahkim etti. Gazetenin ikinci kuşak sahibi Gershom Gustav Schocken (1912-1990) İsrail tarihinde bir rekora imza atarak 1939’dan itibaren ölümüne kadar Haaretz’i aralıksız yönetti. G. Schocken’in gazetenin yalnızca sermayedarı olarak değil, aynı zamanda genel yayın yönetmeni olarak da görev yaptığı bu 51 yıllık uzun dönemde, Haaretz’in yayın politikasının parametreleri tümüyle yerleşik hale geldi. Günümüzde gazete hisselerinin yüzde 75’i Schocken ailesine ait; kalan yüzde 25 ise Leonid Nevzlin isimli Rusya kökenli İsrailli bir işadamının elinde. Haaretz’in yayın politikasında Gustav Schocken’in büyük oğlu Amos Schocken’in (d. 1944) sözü geçiyor. Amos Schocken’in erkek kardeşi Hillel Schocken mimar, kız kardeşi Racheli Edelman de aileye ait yayınevini yönetiyor.
Tiraj yönünden Yediot Aharonot, Israel HaYom, Israel Post, The Jerusalem Post, Maariv gibi büyük İsrail gazetelerinin gerisinde kalan Haaretz, tesir ve itibar bakımından ise neredeyse hepsini geçiyor. Haaretz için, “karar vericilerin ve devlet kademelerinin okuduğu gazete” tanımlaması yapılıyor. Halka ulaşmada tiraja yansımayan bu tesir, İsrailli elitlerin ve yöneticilerin gazeteyi satır satır okumalarından kaynaklanıyor. İbranice ve İngilizce nüshalardaki ayrıntılı dosyalar, özel haberler ve vurucu köşe yazıları, Haaretz’i İsrail basını içinde “sıra dışı” bir mevkie yerleştiriyor.
Ancak, gazetenin liberal-sol kimliğinden ve “67 çocuk” türü manşetlerinden hareketle, Haaretz’in İsrail resmî ideolojisiyle tamamen savaş içinde olduğunu da düşünmemek gerekir. Haaretz belki kendi devletinin işlediği savaş suçunu manşete çekecek kadar “cesur” bir gazetedir, ancak “Bizim Filistin topraklarında ne işimiz var?” gibi temel bir soruyu asla sormaz ve soramaz. Yayın çizgisi, “Araplarla birlikte yaşayalım, barış olsun. Kavgaya ne lüzum var?” liberalliğiyle sınırlı kalır.
Dahası Haaretz, Gazze’ye son saldırılar bağlamında İsrail iç siyasetinin taraflarından birine dönüştü. Başbakan Benyamin Netanyahu’nun sırf kendi siyasi kariyerini kurtarabilmek ve hapse düşmemek için Araplara saldırdığını, böylece Yahudilerin güvenliğini tehlikeye attığını ve devleti zayıflattığını savunan güçlü bir damar var İsrail’de. Haaretz de bu kampta konumlanmış durumda. Netanyahu o kadar antipatik bir figüre dönüştü ki, karşısında karmaşık ama birleşik bir cephe oluştu.
Ve son olarak:
Haaretz’in manşeti “niçin Hamas’ın attığı roketlerin öldürdüğü iki İsrailli çocuktan da söz etmediniz?” eleştirileriyle karşılaşınca, Amos Schocken “büyük bir hata” yapıldığını ve bu durumun editoryal bir dikkatsizlikten kaynaklandığını ifade ederek İsrail kamuoyundan özür diledi. İsrail’in en liberal, en sol, en özgürlükçü gazetesinin oynayabildiği saha bu kadarcıktı işte.
Azzâm’ın öyküsü
04:002/06/2021, Çarşamba
G: 2/06/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Batı Şeria’nın Cenîn kenti yakınlarındaki Sîletu’l-Hârisiyye köyünde kendi halinde bir yaşam süren Yusuf Mustafa Azzâm, 1941’de dünyaya gelen oğluna Abdullah adını vermişti. Filistin topraklarında Siyonist işgalin yoğunlaştığı o dönemde, Abdullah düzenli bir eğitim aldı; Tulkarim şehrindeki ziraat lisesinden mezun oldu. İslâmî ilimlere de büyük yatkınlık gösteren genç adam, tahsilini ilerletmek için Suriye’ye giderek Şam Üniversitesi Şeriat Fakültesi’ni bitirdi.
Üniversiteden sonra Filistin’in çeşitli yerlerinde imam-hatiplik, vaizlik ve öğretmenlik yapan Abdullah Azzâm, bu sırada kendisinden yedi yaş küçük Semîra Muhyiddîn’le evlenmişti. Bu mutlu izdivaçtan 5 oğul (İbrahim, Huzeyfe, Muhammed, Hamza ve Mus’ab) ile 3 kız (Fâtıma, Vefâ, Sümeyye) dünyaya gelecekti.
Abdullah genç ve idealist bir eğitimci olarak vazifesine devam ederken gerçekleşen Altı Gün Savaşı’yla (1967) Batı Şeria’nın tamamı İsrail tarafından işgal edilince, Azzâm ailesi Ürdün’e yerleşti. Nüfusunun çoğunluğunu Filistinlilerin oluşturduğu bu çöl ülkesindeki şartlar, Abdullah Azzâm’ın siyâsi çizgisini daha da netleştirmesine yol açtı. Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’yla teması bulunan Azzâm, Şam yıllarında Saîd Havvâ, Mervân Hadîd, Saîd Ramazan el Bûtî gibi isimlerle de tanışmıştı. Filistin’e döndüğünde ise Arap milliyetçiliğinin bayraktarı Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdunnâsır ve Filistin’in liderliğine soyunan Yâser Arafat’ı yakından takip etmeye başlamıştı. Ancak Altı Gün Savaşı’nda yaşanan korkunç hezimet, Azzâm’ın her şeyi sorgulamasına neden olacaktı.
1970-73 arasında Kahire’deki Ezher Üniversitesi’nde doktorasını tamamlayan Abdullah Azzâm, sonrasında Ürdün’e döndü ve 1980’de ülkesinden ayrılmak durumunda kalıncaya dek eğitim çalışmalarını sürdürdü. Sonraki durağı olan Cidde’deki Kral Abdulaziz Üniversitesi’nde siyasî faaliyetleri için uygun bir atmosfer bulan Azzâm’ın Suudi Arabistan’a ayak basışı, Afganistan’ın Sovyetler Birliği tarafından işgalinin hemen ertesine denk geliyordu. Azzâm, kısa zaman sonra Pakistan’daydı.
Başkent İslâmâbâd’da kısa süreli ikâmetinin ardından, Afganistan sınırına çok yakın konumuyla “geçit” noktası teşkil eden Peşâver’e yerleşen Abdullah Azzâm, bir yandan İslâmî ilimler sahasında dersler veriyor, diğer yandan da “cihad”ın pratikleriyle ilgileniyordu. 1980’li yılların ilk yarısı boyunca Arap ve İslâm dünyasının dört bir yanından “mücahitler”, Sovyetler Birliği’ne karşı savaşmak üzere Afganistan’a akın ederken, Azzâm bu akışın organizatörlüğünü yapıyordu. Suudi Arabistan’da tanıştığı Usâme bin Lâdin’i Pakistan’a yanına davet eden Azzâm, ekonomik gücünden faydalandığı Usâme ile birlikte ideolojik bir yapının da temellerini atıyordu: El Kaide.
Abdullah Azzâm, 1985’ten itibaren Ortadoğu, Avrupa ve ABD’ye seyahatler gerçekleştirdi. Sonraki dört yıl boyunca devam edecek olan bu seyahatler çerçevesinde, ABD’nin 28 ayrı eyaletinde 50’den fazla şehre uğrayan Azzâm, gittiği her yerde binlerce kişiyle buluşuyor, onları “cihada destek vermeye” çağırıyordu.
1980’lerin sonuna doğru, Sovyetler Birliği’nin Afganistan’da ciddi bir hezimeti resmen ilân etmeye hazırlandığı artık belli olmuştu. Abdullah Azzâm, Usâme bin Lâdin, Eymen Zevâhirî -1980’lerin başında Mısır’dan Pakistan’a gelmişti- gibi isimlerin katkısıyla, yerel Afgan güçlerinin ve mücahitlerin desteğiyle, bütün dünyayı şaşkına çevirecek bir zafer kazanılmak üzereydi. Ancak bu sırada, Abdullah Azzâm ile diğer iki Arap lider arasında bazı görüş ayrılıkları meydana çıkmıştı. Azzâm, 1988’de gönüllü Arap savaşçıların belkemiğini oluşturduğu El Kaide’yi birlikte kurduğu Usâme bin Lâdin’i, cihadın sonraki hedefinin Filistin olması gerektiği konusunda iknaya çalışıyordu. Azzâm’a göre, Afganistan’da Sovyetler Birliği’ne karşı çok önemli bir savaş tecrübesi kazanan mücahitler, enerjilerini şimdi de İsrail’e karşı kullanmalıydı. Bin Lâdin ve yardımcısı Zevâhirî ise mücadelenin Afganistan’da devam etmesi konusunda ısrarcıydı.
24 Kasım 1989 Cuma günü, Peşâver’de gerçekleşen bir suikast, tüm bu ihtilaf ve çatışmaları sona erdirecekti:
Abdullah Azzâm, yanında oğulları İbrahim (20) ve Muhammed (16) ile birlikte, cuma namazlarını kıldırdığı Seb’u’l-Leyl Mescidi’ne giderken, yol üzerine yerleştirilen 20 kilogram ağırlığındaki TNT kalıbının uzaktan kumandayla patlatılması sonucu öldü.
Önceki gün, bir arkadaşım vasıtasıyla, Abdullah Azzâm’ın eşi Semîra Muhyiddîn’in Covid-19 nedeniyle Ürdün’de vefat ettiğini öğrendiğimde, aklıma Azzâm’ın bu sıra dışı hikâyesi geldi.
Azzâm yaşasaydı nerelere sürüklenirdi ve hangi çizgide olurdu, tahmin etmek zor. Ancak 48 yıllık kısacık hayatı boyunca imza attığı şeyler, hâlâ hatırlanmasına ve gündemde kalmasına yardımcı oluyor.
Kördüğüm
04:005/06/2021, Cumartesi
G: 5/06/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail’de, çok az ortak paydası bulunan sekiz parti bir araya gelerek, Başbakan Benyamin Netanyahu’nun 12 yıllık iktidarını sona erdirmek üzere anlaştı. Kendisini merkezde konumlandıran Yeş Atid (Bir Yarın Var) Partisi’nin lideri Yair Lapid, çarşamba akşamı -koalisyon görüşmeleri için bitiş süresi olarak belirlenen gece yarısına sadece 38 dakika kala- anlaşmanın sağlandığına dair Cumhurbaşkanı Reuven Rivlin’i bilgilendirdi. Kamuoyuna açıklanan mutabakat metnine göre, Lapid ve ortağı Yamina (Sağ) Partisi lideri Naftali Bennett, başbakanlığı dönüşümlü olarak yürütecek. Koltukta ilk iki yıl Bennett oturacak, ardından bu sürede dışişleri bakanlığı yapacak olan Lapid dümene geçecek.
Ancak İsrail siyasetini yakından izleyen herkesin ortak kanaati, söz konusu koalisyonun bu kadar uzun ömürlü olmayacağı yönünde. Zira, sadece “Netanyahu’yu devirmek” motivasyonunu paylaşan sekiz partinin lideri, bambaşka gündemlere ve önceliklere sahip. Orta yolcu Yair Lapid, eski bir gazeteci ve oyuncu. Naftali Bennett, “çok Filistinli öldürdüm, pişman değilim” şeklindeki sözleri hâlâ hafızalarda duran tescilli bir Arap düşmanı ve faşist. Buhara Yahudisi bir anneden doğan eski İçişleri Bakanı Gideon Saar (Yeni Umut Partisi), iki devletli çözüme ve Filistinlilere bağımsız bir siyasî yönetim verilmesine karşı. Eski Savunma Bakanı Avigdor Lieberman (İsrail Evimiz Partisi), Arap düşmanlığı üzerinden zaten yakından tanınan bir isim. Nitzan Horowitz (Meretz Partisi), sosyal demokrat bir eşcinsel. Eski Savunma Bakanı ve Genelkurmay Başkanı Benny Gantz (Mavi-Beyaz İttifakı), siyaset koridorlarına yabancı gaddar bir asker. Merav Michaeli (İşçi Partisi), evlilik karşıtı bir feminist. Ve nihayet, İsrail siyasetinin son dönemde parlayan yıldızı Mansûr Abbâs (Ra’am Partisi), Müslüman Kardeşler Teşkilâtı çizgisinden yetişen ‘İslâmcı’ bir Arap.
İsrail politik ve sosyal hayatındaki ölümcül boğuşmadan hiç haberiniz olmasa bile, herhalde yukarıdaki kısacık malumat, manzaranın gülünçlüğünü ve çözümsüzlüğünü anlatmaya yetmiştir.
“Bunca acayip insanın içinde Müslüman bir Arap siyasetçinin ne işi var?” diye sorulabilir. 46 yaşında bir diş hekimi olan Abbâs (kendisini 27 Mart 2021 Cumartesi günkü yazımda konu etmiştim), siyasî ilkelere bağlılığından çok oportünist kimliğiyle tanınıyor. Bir dönem Benyamin Netanyahu’yu da destekleyen Abbâs’ın mantığı, “Zaten işgal devam ediyor, ne elde edebilirsek kârdır” cümlesiyle özetlenebilir. Nitekim Abbâs, geçtiğimiz ay İsrail şehirlerindeki Arap nüfus hafif bir ayaklanma emaresi gösterdiğinde, kendi kamuoyuna çağrıda bulunarak, “Hükümet kurmak üzereyiz, sokaklardan çekilin” çağrısı yapmış isimlerden biriydi. Abbâs’ın koalisyona dâhil olması, İsrail vatandaşı Arapların karşı karşıya bulunduğu bazı problemlerin çözümüne katkı sunma isteğinden kaynaklanıyor. Naftali Bennett, aslında “Abbâs’la asla” noktasında olmasına rağmen, Netanyahu’yu devirebilmek için ona tahammül etmek durumunda kaldı. Koalisyonun Arap üyesine bakanlık koltuğu verilmesi de beklenmiyor. Verilen sözlerin tutulup tutulmayacağını ise önümüzdeki süreçte göreceğiz. Şimdiye kadarki tecrübe, Yahudilerin Arapları sürekli kandırmaya çabaladığı yönünde malum.
Öte yandan, 2009’dan bu yana kesintisiz başbakanlık yaparak İsrail tarihinde bir rekora imza atan Benyamin Netanyahu’nun da öyle kolayca pes edeceğini düşünmemek gerekiyor. Her şeyden önce, yeni kurulan hükümetin İsrail Parlamentosu’nda güvenoyu alması şart. Netanyahu’nun, pamuk ipliğine bağlı olan bu süreci provoke edeceği kesin. Hasbelkader hükümet kurulsa bile, Netanyahu’nun bu defa azgın bir muhalefet sergileyeceği de açık. İsrail basınında çıkan analizlerde “siyasetteki mevcut kördüğümün en büyük sorumlusu” olarak gösterilen Netanyahu, kendisinden kurtuluvermenin çok kolay olmadığı bir figüre dönüşmüş durumda. Bunu düşmanları da çok iyi biliyor. Hakkında açılan davaların akıbeti düşünüldüğünde, anti-Netanyahu blokun en büyük umudu, İsrailli birçok siyasetçi gibi onun da hapsi boylaması. Bu sadece İsrail’de değil, bütün dünyada milyonlarca insanın “ah keşke…” diyerek beklediği bir ihtimal. Ve imkânsız da değil.
Bu köşede sıklıkla vurguladığım gibi: Dışarıdan bakanların adeta “yekpare bir yenilmez güç” olarak tasavvur etmeye alıştığı İsrail, içeriden bakıldığında, derin uçurumlarla birbirinden ayrılmış, kıran kırana kavga eden düşman hiziplerden oluşan bir cinnet toplumundan ibaret. Daha fazlası değil.
Kralın sınavı
04:009/06/2021, Çarşamba
G: 9/06/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ürdün’ün başkenti Amman’ın güneybatısındaki Nâûr bölgesi, cuma gününden itibaren hafta sonunu oldukça hareketli geçirdi. Yaptığı siyasî çıkışlarla adından sıkça söz ettiren milletvekili Usâme Acarme’nin destekçileriyle güvenlik güçleri arasında çıkan çatışmalarda çok sayıda kişi yaralandı. Ürdün resmî makamları, yaralananlardan dördünün polis olduğunu duyurdu.
Ülkenin son dönemlerde yaşadığı krizler silsilesine bir yenisini daha ekleyen hadisenin kökeni, İsrail’in Ramazan ayında Kudüs ve Gazze’de düzenlediği saldırılara dayanıyor:
O günlerde, -mutlaka hatırlayanlar olacaktır- binlerce Ürdünlü İsrail sınırına akın ederek, kapıların açılmasını talep etmişti. Ürdün yönetiminin elbette olumsuz karşıladığı bu talep, daha sonra içeride protesto gösterilerine dönüşmüş, Kudüs ve Gazze ile dayanışma çağrıları yapılmıştı. İşte bu süreçte aktif olan isimlerden biri de, 2020’de Nâûr bölgesinden bağımsız vekil seçilen Usâme Acarme’ydi. Ürdün’ün en güçlü kabilelerinden Acarme’ye mensup olan 1981 doğumlu genç vekil, “Sınır kapısını hemen açın. İkindi namazını Mescid-i Aksa’da kılalım” şeklindeki açıklamasıyla öne çıkmıştı. Sonraki günlerde, Ürdün’ün İsrail politikasına açık ve şiddetli eleştiriler getiren Acarme, Amman’daki İsrail büyükelçisinin sınır dışı edilmesini istemiş, bunu “imanın en asgarî biçimi” olarak tanımlamıştı. Acarme, 21 Mayıs’ta Ürdün çapında elektriklerin tam 6 saat süreyle kesilmesini de “kasıtlı bir olay” şeklinde yorumlamış, halkın iktidara karşı mobilize olmasının engellenmeye çalışıldığını savunmuştu. (Gerçekten de elektrik kesintisiyle bağlantılı olarak su ve internet kesintilerinin yaşanması, ayrıca akaryakıt istasyonlarının devre dışı kalması, Acarme’nin haklı olduğunu düşündürmüştü.)
Üst üste gelen bu açıklamaların Kraliyet nezdinde meydana getirdiği rahatsızlık sonucu, 27 Mayıs günü Usâme Acarme’nin milletvekilliği bir seneliğine donduruldu. Ancak bu durum, Acarme’nin sesinin daha fazla yükselmesine neden oldu. Ürdün Kralı Abdullah’ın parlamentoyu fesih yetkisinin yanlışlığından siyasetçiler hakkındaki yolsuzluk iddialarına, bir dizi konuyu sürekli gündeme taşıyarak, arkasında dikkate değer bir halk desteği topladı.
Nihayet geçtiğimiz cuma günü -5 Haziran- Nâûr’da sokaklara dökülen Acarme kabilesi mensupları ve onları destekleyen halk kitleleri, Kral Abdullah’ın yönetimine açıktan isyan bayrağını çekti. Göstericilerin birçoğunun silah taşıdığının da ortaya çıkmasıyla olaylar farklı bir boyut kazanırken, akşam vakti taraftarlarıyla buluşan Usâme Acarme’nin yaptığı konuşma, Kraliyet açısından bardağı taşıran son damla oldu. Bir tabanca ve bir kılıçla kalabalıkların karşısına çıkan Acarme, “Kral parlamentoyu ziyaret ettiğinde, ona, geçmişteki onurunuzu size iade edecek bir ders vermeyi isterdim: Kendisine yaklaşıp ‘Alnınızdan öpmek istiyorum efendim’ diyerek, iki gözünün arasından, alnının tam ortasından bir kurşunla öpmeyi…” diye haykırırken kameralar kayıttaydı. Şimdikiyle aynı adı taşıyan kurucu kralını da 1951’de bir suikastla kaybeden Ürdün için, bu kadarı elbette fazlaydı.
Ürdün Parlamentosu, pazar günü olağan üstü toplanarak, Usâme Acarme’nin milletvekilliğini düşürdü. Oylamaya katılan 130 vekilden 108’i “evet” yönünde görüş bildirdi. Acarme’nin meclisten tamamen tard edildiği oturum sırasında, Nâûr’daki hadiseler de bastırılmış, onlarca kişi gözaltına alınmıştı.
Ürdün Hâşimî Krallığı, 11 Nisan 2021’de, kuruluşunun 100’üncü yılını törenlerle kutladı. Yakın zamana kadar, dünya basınında yer alan analizler, Ürdün’ün Ortadoğu’daki bütün krizlerden sağ çıkmayı başarmış bir istikrar vahası olduğu yönünde değerlendirmeler içeriyordu. 1999’da babası Kral Hüseyin’in ölümünün ardından tahta çıkan İkinci Abdullah, ABD ve İngiltere’yle sıcak ilişkilerin yardımıyla, ülkesini sahil-i selamette tutmayı başarıyordu. Batı cephesi, Ürdün’ü siyasî, askerî ve ekonomik yönden destekleyerek, fırtınalarla dolu bir bölgede istikrarın simgesine dönüşmesine katkıda bulunuyordu. Vs. vs.
Ancak görünen o ki, bundan sonra Ürdün’de dahilî krizlerin gittikçe yoğunlaşacağı bir döneme girmiş bulunuyoruz. Birleşik Arap Emirlikleri ve Suudi Arabistan’a kayıtsız-şartsız teslim olmakla kendi halkının çok çeşitli hoşnutsuzluklarına göğüs germek arasında tercihe zorlanan Kral Abdullah’ın atacağı adımlar, sadece küçücük ülkesini değil, Ortadoğu’daki bütün dengeleri etkileyecek.
Hamas ve İran
04:0012/06/2021, Cumartesi.
Yemen’in başkenti Sanaa’nın 120 kilometre doğusunda yer alan Marib şehri, geçtiğimiz cumartesi günü (5 Haziran) korkunç bir hadiseye sahne oldu. Şubat ayından bu yana bölgeyi ele geçirmeye çalışan İran destekli Hûsîlerin şehir merkezindeki bir petrol istasyonuna düzenlediği füze saldırısı, 21 sivilin yanarak ölmesine yol açtı. Kurbanlar arasında Leyyân Tâhir Muhammed Âyid (5) ve Hassân el Hubeyşî (10) adlı iki de çocuk bulunuyordu.
Petrol istasyonu katliamından yalnızca bir gün sonra, Hamas’ın Yemen’deki temsilcisi Muâz Ebû Şemmâle, Hûsîlerin Sanaa’daki merkez yönetim ofisini ziyaret ederek, üst düzey isimlerden Muhammed Ali el Hûsî ile buluştu. Hûsî’ye plaket veren Ebû Şemmâle, görüşmeden sonra yaptığı açıklamada, Hamas ile Hûsîler arasındaki ilişkilerin son derece verimli seyrettiğini, her iki grubun da “özgürlük ve zafer yolunda” ilerlediğini kaydederek, “Filistin’in savunulmasının sevabını ve şerefini birlikte paylaşacağız” şeklinde konuştu.
Muâz Ebû Şemmâle’nin ziyareti, zamanlaması itibariyle büyük bir skandala dönüşünce, Hamas resmî bir açıklama yayınlamak zorunda kaldı. “Ebû Şemmâle’nin kişisel tasarrufu bizi temsil etmemektedir” denilerek, Hûsîlere plaket sunulması ve övgüler yağdırılması sahiplenilmedi. Ancak yine de sosyal medyadaki tepki fırtınası dinmedi. Hamas’ın İran’la giderek derinleşen ilişkilerini sorgulayan çok sayıda yorumun dikkat çektiği nokta aynıydı: “Hamas, Filistin’de ve Gazze’de yardıma mecbur kaldığı için, İran’la yakınlaşması mazur görülebilir. Ancak Hamas-Tahran işbirliğinin Filistin dışındaki diğer alanlara da taştığı görülüyor. İsrail’in Gazze’ye yaptığını şu anda İran da Yemen’e yaparken, Hûsîlere övgüler düzülmesini mecburiyetle izah etmek mümkün değil. Burada mecburiyet değil, çok açık bir tercih var.”
Hamas’ın siyasî çizgisi ve İran’la ilişkileri, Arap dünyasında ciddi polemiklerin konusu haline gelmiş durumda. Zaman zaman gazete sayfalarına ve televizyon ekranlarına da taşınan mesele, son olarak El Cezire’nin Arapça internet sitesinde birbirini takip eden iki yazıyla tartışıldı. Katar’ın başkenti Doha’daki Hamed bin Halife Üniversitesi hocalarından Dr. Mu’tez el Hatîb, 27 Mayıs’ta yayınlanan yazısında, Suriye ve Yemen başta olmak üzere birçok coğrafyada insanlık suçlarına imza atan İran’ın Hamas tarafından sürekli övgülere boğulmasını siyasî ve ahlâkî açıdan yanlış bulduğunu tafsilatlı biçimde anlattı. Siyasî analist Saîd el Hac da, 9 Haziran’da yine aynı sütunda yayınlanan cevabî yazısında, Hamas’ın İran’la yakınlaşmasının maslahat icabı olduğunu, İran yönetimiyle ilişkilerin Filistin’le sınırlı tutulduğunu, Hamas yöneticilerinin İran’la “bazı noktalarda” ayrıştıklarını vurguladıklarını, Hamas’ın hiçbir zaman İran’a tümüyle kefil olmadığını vs. ifade etti.
Hamas’ın İran’la dirsek teması, yıllardır bilinen ve zaten taraflarca da saklanmayan bir husus. Ancak meselenin ateşli tartışmalara konu olmaya başlaması, geçen yılın başında Kâsım Süleymânî’nin Tahran’daki cenaze töreninin sonrasına denk geliyor. Hamas lideri İsmail Haniye, törende yaptığı heyecanlı konuşmada Süleymânî’yi “Kudüs şehidi” ilân edince büyük bir tartışmanın da fitilini ateşlemiş oldu. (11 Ocak 2020 günü bu köşede, “Hamas’ın çizgisi” başlığı altında konuyu ele almıştım.)
Haniye’nin bu iddialı çıkışı, bizatihi Hamas’ın çizgisinin de tekzibi anlamına geliyordu. 2011’de Suriye ordusu silahsız ve savunmasız halka ateş açmaya başladığında, duruma tepki gösteren Hamas, merkezini Şam’dan Doha’ya taşımıştı. Dönemin Hamas lideri Hâlid Meşal, 2012’deki ünlü Gazze ziyareti sırasında, konuşma yaptığı sahnede Suriyeli muhaliflerin bayrağını coşkuyla sallamış, Esed rejimine karşı yürütülen mücadeleyi selâmlamıştı. Sonraki süreçte Suriye savaşını –İran ve Rusya’nın desteğiyle– Esed cephesi kazanmış, Kâsım Süleymânî de özellikle Halep’te uygulanan katliamların ve bilahare şehir ahalisinin tehcirinin planlayıcısı olarak dikkatleri çekmişti. Haniye’nin, adı “Halep kasabı”na çıkan Süleymânî’yi “Kudüs şehidi” ilân etmesi, işte bu arka plandan ötürü epey yadırgandı. Herkesin aklındaki yargı aynıydı: “İran’la maslahat icabı ilişki kurulabilir, İran’dan yardım da alınabilir. Ancak elinde on binlerce sivilin kanı bulunan bir ismi kutsamak ve göklere çıkarmak, maslahatın çok ötesine geçen bir durum.”
Tüm bunlardan sonra, “Hamas İran’ın yörüngesine girsin, bunun ne zararı var?” diye sorulabilir. Bu soruyu, çarşamba günü, Hamas’ın diğer bölge ülkeleriyle ilişkileri ve İran’ın Ortadoğu siyasetinin bazı detayları eşliğinde cevaplayalım.
Bir imkânı heba etmek
04:0016/06/2021, Çarşamba
G: 16/06/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Mısır’da 30 yıldır yönetimi elinde tutan Hüsnü Mübarek, 2011’deki protesto gösterileri sonucu görevini bırakmak zorunda kaldığında, dünya medyasının mikrofon ve kameraları hep birlikte Kahire’ye dönmüştü. Bilahare düzenlenen seçimler “demokrasi şöleni” olarak sunulmuş, Mısır halkının “5 binden yıldan bu yana ilk kez, kendi özgür iradesiyle sandığa gittiği ve ülkeyi kimin yöneteceğini belirlediği” vurgulanmıştı. “Firavunlardan beri, ilk defa…” deniliyordu.
Sandıklardan Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın (kısaca İhvân) çıkması ise, hem Batı’da hem de Arap dünyasında bazı kaşların kalkmasına yol açtı. Mısır ordusuyla el ele veren Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Suudi Arabistan, kısacık İhvân iktidarının altını oymak için -medya kampanyalarından fakir halk kitlelerine para ve erzak dağıtmaya kadar- ellerinden geleni yaptı. Nihayet 3 Temmuz 2013’te askerî darbe gerçekleşti. Devamında yaşananları zaten biliyoruz.
İhvân iktidarının bazı Arap başkentlerinde meydana getirdiği histeri ve ürküntünün en büyük sebebi, “yerli, Sünnî ve demokrat” bir hareketin, seçimler yoluyla yönetim değişikliğine yol açma örnekliği oluşturmasıydı. Türkiye veya İran gibi ülkelerin sahadaki tesirinden bu kadar korkmadılar, çünkü nihayetinde her iki ülke de “yabancı” idi ve biri Osmanlılık, diğeri de Şiîlik misyonları üzerinden “vurulabilirdi”. Ancak İhvân iktidarının başarı olması durumunda, Arap dünyasının geneli için bir numune teşkil etmesi ve milyonların bu numuneyi benimseme yoluna gitmesi kaçınılmazdı. Buradan hareketle İhvân’ı terörle özdeşleştirme kampanyalarına giriştiler, yasa dışı ilân ettiler, daha belini doğrultamadan boğdular.
İlginçtir, İhvân’ın ancak bir sene kadar süren iktidarı, teşkilâtın ABD ve diğer Batılı ülkelerle sıcak ilişkiler geliştirmeye teşne bir mantığa sahip olduğunu göstermişti. Mısır’ın İsrail’le imzaladığı anlaşmalara saygı gösterileceği hatırlatılmış, Washington’a sıcak mesajlar yollanmıştı. Mısır Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi, ilk yurtdışı seyahatini -adet olduğu üzere- Riyad’a gerçekleştirmiş, Suudilerle yakın çalışmak istediğini fiilen de göstermişti. Tüm bunlara rağmen, İhvân örnekliğinin yeşermesine müsaade etmediler.
“Siyasal İslâm’la savaş” adına İhvân’ı boğan Arap aktörler, “İhvân’ın uzantısı” olarak gördükleri diğer bölgesel hareketlere de ellerini uzattılar. Hamas, bunların başında geliyordu şüphesiz. Yakın zamana kadar Riyad’da devlet misafiri olarak ağırlanan Hamas kadroları böylece merdiven altına itilirken, Hamas “terör örgütü” ilân edilmek suretiyle, işler daha da karmaşık hale getirildi. Bunu, Hamas’ı IŞİD ve El Kaide ile bir tutan resmî açıklamalar izledi. Eş zamanlı olarak, İsrail’le sıcak bir flört başladı.
Tüm bunların ardından, yaşanan süreci şaşkınlıkla izleyen Hamas için, zaten ilişkide bulunduğu İran’la irtibatı derinleştirmekten başka yol kalmamış oldu. 2017’ye kadar Hamas’ın liderliğini yürüten Hâlid Meşal, İran’la ilişkilerini -Arap devletlerine hitap ederek- şöyle anlatıyor: “Bizim aramızda zaten bir bağ vardı, bunu hiçbir zaman inkâr etmedik. ‘İran Kudüs’ün ticaretini yapıyor’ diyorlar. Bize siz yardım edin, alın bu ticareti siz yapın. Ama öyle yapmadınız. Kapınızı teker teker çaldım, hiçbiri açılmadı. İran ise kendisi gelip bizim kapımızı çalıyor. Bunca ihtiyacımız varken, kapıyı açmayalım mı?” Bu açıdan bakınca, Hamas’a bir şey söylemek zor.
Mevzunun İran tarafına bakan yönünde ise, -mutlaka Hamas yöneticilerinin de bildiği- bir başka manzara var:
Mezhepçi bir ulus devlet olarak, Şiîliği yaymayı dış politikasının temeline yerleştiren İran, Ortadoğu ve İslâm dünyasında irtibat kurduğu hiçbir yapılanmayı kendi haline bırakmıyor. Ekonomik yardımla başlayan ilişkiler, kısa sürede ideolojik tasalluta ve ardından devlet içinde devlet yapılanmalarına evriliyor. Suriye, Lübnan, Yemen, Irak, hatta Nijerya bunun örnekleriyle dolu. Hamas’ın “mecburen” İran’la kurduğu yakınlaşma, kısa zaman içinde başka angajmanları ve minnet temelli zorlamaları beraberinde getirecektir. Hamas yönetimine bu konuda getirilen eleştirilerin çoğunun alt metninde de zaten bu kaygı bulunuyor.
Tarih, İhvân’ın sistem dışına itilmesini, İhvân’la bağlantılı diğer hareketlerin de aynı şekilde şeytanlaştırılmasını, 2000’lerin Ortadoğu’sunda yapılmış en büyük siyasî hatalardan biri olarak kaydedecek. Riyad’da, Abu Dabi’de, Kahire’de bu kararları alanlar da bölgenin istikrarı ve halk kitlelerinin tatmini için büyük bir imkânı heba edenler sıfatıyla kayıtlara geçecek.
Terfîh
04:0019/06/2021, Cumartesi
G: 19/06/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suudi Arabistan yönetimi, bu yılki hacla ilgili kararını açıkladı: Covid-19 salgınıyla mücadele çerçevesinde, ülke içinden sadece 60 bin kişiye izin verilecek. Geçen yıl olduğu gibi, yurtdışından hacı adaylarının Hicaz’a gelişi ise yasak. Güvenlik ve sağlık önlemlerinin en üst düzeyde uygulanacağı hac mevsimi için hazırlıkların tamamlandığı kaydedildi.
Covid-19 tedbirleri, -farklı düzeylerde de olsa- bütün dünyada yürürlükte bulunduğundan, Suudi Arabistan’ın hacca katılımı düşük bir sayıda tutması ve dışarıdan misafir kabul etmemesi belki normal karşılanabilirdi. Ancak ülkede son dönemde yaşanan bazı gelişmeler, haccın mümkün olduğunca sönük şekilde ifa edilmesi, bunun yerine eğlence ve festivallere ağırlık verilmesi ve halkın dünyevîleşmeye teşvik edilmesi yönünde bir “devlet kararı” alındığını akıllara getiriyor.
Meselenin ayrıntılarına biraz daha yakından bakalım:
Suudi Arabistan İslâmî İşler Bakanı Abdullatîf Âl-i Şeyh, geçtiğimiz ay, camilerin dışına hoparlörle Kur’ân ve namaz sesinin verilmesinin yasaklandığını duyurdu. Bundan böyle, Suudi Arabistan’daki camilerde akşam, yatsı ve sabah namazları kılınırken, ses sadece içeride kalacak. Keza cumada da hutbe ve namaz, dışarı taşmayacak. Bakan, kararın çok kesin biçimde tatbik edileceğini, muhalif davrananların cezaya çarptırılacağını açıkladı. Âl-i Şeyh, “Bize çok sayıda şikâyet geldi. Çocuklar, hastalar, namazla mükellef olmayanlar… Yüksek sesten rahatsızlık duyan birçok insan var” dedi.
Camilerin sesinin kısılmasından hemen sonra, başkent Riyad’da haftalar boyunca devam edecek müzikli-danslı eğlence mevsiminin açılışı yapıldı. 2020’de pandemi yüzünden iptal edildiği için bu sene “iki kat büyüklükte” tasarlanan festivalde on binlerce kişilik açık hava konserleri, sinema gösterimleri, sergiler, kadın-erkek karışık dans merasimleri vb. yer alıyor. Festivalin tanıtımı için kullanılan afişlerden birine yerleştirilen alakasız gökkuşağı figürü de, bugünlerde herhalde “rastlantı”. Sosyal medyada paylaşılan çok sayıda videoda, camilerden gelen “yüksek ses”lerin kısıldığı bir ülkede, gece yarılarına kadar şehirleri inleten gürültülü konserlere, sokaklara taşan bir eğlence çılgınlığına şahit olunuyor. “Virüs tedbirleri” de hak getire elbette.
Suudi Arabistan’da eğlence sektörü bizzat devlet eliyle organize ediliyor ve bu işin başında da Turkî Âl-i Şeyh adında biri bulunuyor. Resmî olarak “Eğlence Heyeti” (Hey’etu’t-Terfîh) isimli bir kurumun başkanlığını yapan Âl-i Şeyh, Veliaht Prens Muhammed bin Selman’ın (MbS) en yakın adamlarından ve “bakan düzeyinde baş danışman” statüsünde. “Terfîh” kelimesi genel anlamda eğlence sektörünün bütün kollarını kapsayan nötr bir anlama sahipken, Âl-i Şeyh’in yönetiminde ülkenin gelenekleriyle savaşan ve Suudi gençleri kestirme yollardan “modernleştiren” bir içeriğe bürünmüş. “Terfîhe karşı değiliz, ama İslâm ahlâkını da korumalıyız” diyen çok sayıda Suudi âlim ve kanaat önderi, şu anda hapiste. Onlardan biri de, Kâbe’nin sevilen imamlarından Şeyh Sâlih Âl-i Tâlib.
Dikkatli okurlar, İslâmî işler bakanıyla eğlence sektörü sorumlusunun aynı aile adını taşıdığını gözden kaçırmamıştır. Evet, ikisi de aynı aileden ve akraba. “Âl-i Şeyh” unvanı, “Vehhâbîlik” olarak bilinen ve günümüzde Suudi Arabistan’ın resmî ideolojisi olan akımın kurucusu Muhammed bin Abdilvehhâb’ın soyundan gelenleri tanımlıyor. Âl-i Şeyh ailesi üyeleri, sahip oldukları soy ağacının da yardımıyla, on yıllardır Suudi Arabistan’da hep üst düzey makamları ellerinde tutmaya devam ediyor. Suudi Arabistan Müftüsü Şeyh Abdulaziz bin Abdullah, İslâmî İşler eski Bakanı Sâlih bin Abdulaziz, “insanları yanlışlardan koruyup doğruya yöneltmekle görevli” Emr bi’l Ma’rûf Heyeti Eski Başkanı Abdulaziz bin Abdullah bin Hasen, Mescid-i Nebevî imamlarından Hüseyin bin Abdulaziz… Ve daha birçok isim listede. MbS’nin, zihnindeki “açılım”ı icra etmek ve Suudi toplumunu dönüştürmek üzere Âl-i Şeyh ailesinden iki ismi kullanıyor oluşu, nerden bakılırsa bakılsın, üzerinde çok söz söylenebilecek bir husus.
Dünyevîleşmeyi ve sınırsızca dışa açılmayı seçen tek Müslüman ülke Suudi Arabistan değil elbette. Ancak Mekke ve Medine’nin varlığı, bu ülkede tepeden inme biçimde sürdürülen ve çok ciddi kırılmaları da beraberinde getirecek olan sözüm ona “reform süreci”ni ayrıca dikkate ve endişeye değer kılıyor. Müslümanların tamamı için, Harameyn’de olan-bitenler, kendi has gündemlerinin bir parçası; salt siyasî gelişmeler değil…...
Hedefler net
04:0023/06/2021, Çarşamba
G: 23/06/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kahire’nin batısındaki Gize’de bulunan evine 21 Mayıs günü yapılan baskınla gözaltına alınan, ardından da tutuklanan duayen Mısırlı gazeteci Tevfik Ganem (66), hâlâ özgürlüğüne kavuşamadı. Ailesinin endişeli bekleyişi devam ederken, uluslararası kurumların Ganem’in serbest bırakılması yönündeki ısrarlı çağrıları da sürüyor.
Anadolu Ajansı’nın Kahire merkezli Ortadoğu ofisinin -2012’de hizmete açılmıştı- son yöneticisi olan Tevfik Ganem, Mısırlı ve Türkiyeli gazetecileri çeşitli vesilelerle buluşturmuş, iki ülke arasında bilhassa medya ve enformasyon sahasındaki işbirliğinin en üst düzeylere çıkması için gayret göstermiş bir isimdi. Ayrıca kendisi mesleğini Mısır dışında da icra etmiş, uluslararası tecrübesiyle geniş bir entelektüel birikim ve zengin bir çevre edinmişti.
Avukatının yaptığı açıklamada, Ganem’in bilhassa Anadolu Ajansı’ndaki görevi sebebiyle sorgulandığı, sorgu sırasında “ajansın haber toplama yöntemleri”nin mercek altına alındığı, Mısır’la ilgili haber ve yorumlarda nasıl bir yol izlendiğiyle ilgili noktaların irdelendiği belirtildi. Avukatına göre, Mısır yetkili makamları, Ganem’in ajansın yayın politikasına etkisini ve hangi yönlendirmelerde bulunduğunu da anlamaya çalıştı. Evine yapılan baskında cep telefonuna ve bilgisayarına el konan Ganem, ilk sorgulamanın ardından sevk edildiği mahkemede, 26 Mayıs günü tutuklandı. Savcılar, Ganem’i “silahlı örgüt üyeliği” ile suçluyordu.
Ünlü bir gazeteci ve Mısır-Türkiye ilişkilerinin medya ayağında aktif rol oynamış bir şahsiyet olarak Tevfik Ganem, Mısırlı yetkililerin “tanımadığı” bir isim değildi. 3 Temmuz 2013’teki askerî darbeden sonra çok sayıda Müslüman Kardeşler Teşkilâtı (kısaca: İhvân) üyesi veya “İhvân sempatizanı” tutuklanıp hapse atılırken, Ganem’le ilgili herhangi bir soruşturma vs. bile açılmamıştı. Altı yıl önce aktif gazeteciliği tamamen bırakarak emekliye ayrılan Ganem, Gize’deki evinde kendi halinde yaşamını sürdürüyor, dışarıyla neredeyse hiç temas kurmuyordu. Ve ne olursa olsun, Mısır’dan ayrılmamaya da kararlıydı üstelik.
Mısır’la Türkiye arasındaki köprülerin yeniden kurulmaya çalışıldığı bir dönemde, Anadolu Ajansı Ortadoğu Ofisi’nin eski müdürünün apar-topar gözaltına alınıp ajansın faaliyetleri hakkında sorgulanması ve sonrasında da tutuklanması, Mısır yönetiminin “zaman ayarlı” bir adımı gibi görünüyor. Nitekim önceki gün Prof. Dr. Yasin Aktay da gazetemizdeki köşesinde yazdı: Mısırlı yetkililer, olası bir “barışma”nın şartları babında, Türkiye’yi “imkânsız”a zorlamaya ve her alanda mümkün olduğunca geri adım attırmaya çabalıyor. Tevfik Ganem’in de bu çerçevede kasıtlı biçimde hedef seçilmiş olması mümkün.
***
Haberini gazetemizin dünkü nüshasında ayrıntılı biçimde okudunuz: Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) rejiminin önde gelen muhaliflerinden Âlâ Sıddîk, Londra’da geçirdiği şüpheli bir trafik kazası sonucu hayatını kaybetti. 2012’den bu yana tutuklu bulunan ve BAE vatandaşlığından da çıkarılan akademisyen babası Muhammed Sıddîk için mücadele eden Âlâ, henüz 33 yaşındaydı.
Öte yandan, İsrail’le ilişkileri her alanda derinleştirerek sürdüren BAE yönetimi, ilkokullarda okutulan ders kitaplarına da el atarak, Filistin topraklarındaki işgali normalleştiren bir müfredatı yürürlüğe koydu. BAE’li çocuklara sunulan yeni metinlerde, işgal altındaki topraklarda “birlikte yaşam” övülürken, işgalcilerle ilgili olumlu ve yüceltici üsluplar dikkat çekiyor.
***
Gazetecilerin tutuklanması, aktivistlerin çeşitli yöntemlerle devre dışı bırakılması, basın-yayın ve eğitim materyalleri yoluyla İsrail’in Filistin’deki işgalinin kitlelere kabul ettirilmesi… Bütün bunlar Ortadoğu’da Mısır, BAE ve Suudi Arabistan’ın başını çektiği “Siyasal İslâm’la savaş” konseptinin uzantıları. Resmî politikaya herhangi bir eleştiri getiren ya da mesafeli duran herkesin terörle ilişkilendirildiği bir cinnet konsepti bu. Anlaşılan o ki, Türkiye’yi de ancak bu savaşa aktif biçimde katılırsa, gerçekten aralarına kabul edecekler.
Aslında bir “dünya görüşü mücadelesi”ne tanıklık ediyoruz hep birlikte. Meselenin temelinde de İslâm’la ve insanın temel haklarıyla kurulan münasebetin biçimi yatıyor. Bu hakikat net biçimde teşhis edilirse, bölgemizin bundan sonraki on yıllarını etkisi altına alacak ve dışarıdan müdahalelere karşı Ortadoğu’yu daha da kırılganlaştıracak olan sürecin mahiyetini tüm boyutlarıyla kavramak mümkün olur. Son derece planlı-programlı ve hedeflerini netleştirmiş bir savaş bu çünkü.
Hangi Filistin?
04:0026/06/2021, Cumartesi
G: 26/06/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz çarşambayı perşembeye bağlayan gece, sabaha karşı saat 03.30 sularında, Filistinli aktivist Nizâr Benât’ın El Halil’deki evi silahlı bir grup tarafından basıldı. Ailesinin ifadesine göre, kapısı kırılmak suretiyle girilen evde uykusundan dövülerek uyandırılan Benât, ardından sorgulanmak üzere bilinmeyen bir mekâna götürüldü. Birkaç saat sonra El Halil Valisi Cibrîn Bekrî’nin yaptığı resmî açıklama, Benât’ın trajik akıbetine işaret ediyordu: “Güvenlik kuvvetleri kendisini tutuklamak üzere evine gelmişlerdir. Sorgulama sırasında sağlığı kötüleşince hastaneye kaldırılmış, hastanede hayatını kaybetmiştir.”
Açıklamadaki “sorgulama sırasında sağlığı kötüleşince…” ifadesini bir tür itiraf olarak yorumlayan Filistinli gençler, hadisenin duyulmasından sonra sokaklara dökülerek tepkilerini dile getirdi. Bazı göstericiler Filistin yönetimine bağlı polis güçleriyle çatışırken, ciddi şekilde yaralananlar da oldu. Yaşananların “kanunlara ve geleneklere aykırı” olduğunu belirten Filistin Başbakanı Muhammed İştiyye, olayın gerçekleşme biçimiyle ilgili çok yönlü soruşturma başlatıldığını duyururken, Hamas’tan yapılan açıklamada Benât’ın karşılaştığı kötü muamele kınandı.
Râmallah merkezli Filistin yönetimine ve Mahmud Abbas’a yönelik sert eleştirileriyle tanınan Nizâr Benât, sosyal medyayı etkin kullanması sayesinde hatırı sayılır bir takipçi kitlesine de hitap ediyordu. 1993’te İsrail’le varılan Oslo Anlaşması’nı müteakiben kurulan Filistin yönetiminin Filistinlilerin lehine çalışmadığını savunan Benât, Râmallah ve Tel Aviv arasındaki güvenlik temelli işbirliğini de sıklıkla gündeme getiriyordu. Daha önce sekiz defa tutuklanan ve her seferinde işkence gören Benât ayrıca Filistin’de düzenlenecek parlamento seçimlerine katılmaya hazırlanıyor, böylece siyaset sahnesinde daha aktif bir rol oynamayı planlıyordu.
Çok sayıda benzeri bulunan bu son örneğin de gösterdiği üzere, Filistin içindeki çatışma ve ayrışmalar, İsrail işgaliyle aynı hızda ilerliyor. Geçmişte de, 1990’ların ikinci yarısından itibaren Yâser Arafat adına Gazze’nin fiilî yönetimini elinde bulunduran Muhammed Dahlan, yönetim muhaliflerine yaptırdığı ağır işkencelerle adını duyurmuş, Dahlan’ın özellikle Hamas’a uyguladığı baskı Gazze’de küçük çaplı bir iç savaşa yol açmıştı. “Karanlıklar prensi” unvanıyla anılan Dahlan, Arafat’ın ölümünden sonraki süreçte Mahmud Abbas yönetimiyle ters düşünce, Birleşik Arap Emirlikleri’ne iltica ederek, Filistin’de kazandığı “tecrübeleri” Abu Dabi rejiminin kullanımına sunmuştu.
***
“Filistin” derken, tam olarak nereyi kastediyoruz? Bu soru çok önemli. Zira bugün Filistin pratikte dört parçaya ayrılmış durumda: 1) Doğu Kudüs, 2) Batı Şeria, 3) Gazze, 4) İsrail sınırları içindeki Filistinli nüfus. Dışarıdan bakanların belki ilk anda göremediği ve hesaba katmadığı bu ayrışma, Filistin’in hem bugününü hem de yarınını tehdit ediyor.
İsrail işgal yönetimi, bu dört Filistin’in bir araya gelmemesi, aynı vücudun azaları gibi hareket edememesi ve aralarında organik bir bağın kurulamaması için on yıllardır sistematik bir siyaset izliyor. Doğu Kudüs’te işgalin bütün ağırlığı hissedilirken, Batı Şeria yaklaşık 700 kilometrelik bir duvarla izole edilmeye çalışılıyor. Gazze’yi 15 yıldır boğmaya devam eden abluka zaten malum. İsrail içindeki Filistinli nüfus ise, dünyaya verilen “ne kadar demokratik bir ülkeyiz” mesajının sosuna dönüştürülmelerine rağmen, gerçekte sürekli mobbingle karşı karşıya.
Dört Filistin yalnızca fiziksel bölünmelerle malul değil üstelik. İşgalin dayattığı olağan dışı şartlar sebebiyle, dört parçaya ayrılan Filistinlilerin siyasî, sosyal ve hatta kültürel öncelikleri de ayrışmaya başladı. Öyle ki, aynı halkın evlatları parçalanmış bir coğrafyada yaşaya yaşaya, süreç içinde birbirine de yabancılaşıyor. Bu garip denkleme bir de yukarıdaki türden dâhilî çekişme ve düşmanlıklar eklendiğinde, manzara tamamen tatsızlaşıyor.
İstikbalde bir gün “Filistin devleti”nin kurulmasına sıra gelirse, bu devleti yekvücut biçimde ayakta tutmaya yarayacak temel harç “Filistinlilik” olacak. Oysa şimdiden, bu harcın malzemeleri hızla eksilmeye başladı bile. Ortadoğu’da Suriye, Irak, Lübnan gibi sürekli sosyal ve siyasî depremlerle sarsılan ülkeleri aklımıza getirdiğimizde, müstakbel “Filistin devleti”nin de bu örneklere benzeyeceğine dair -maalesef- çok ciddi emareler belirmiş bulunuyor.
***
“Özgür Filistin” herkesin rüyası. Ancak şu soru cevaplanmak şartıyla: Hangi Filistin?
Âmil Hoca’ya rahmetle…
04:003/07/2021, Cumartesi
G: 3/07/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Mekke’de o sabah, her şey normal görünüyordu. Haccın temel rüknü olan Arafat Vakfesi’ni yerine getirerek sırasıyla Müzdelife ve Minâ’ya intikal eden Müslümanlar için, sıra şeytan taşlamaya gelmişti. Minâ’daki çadır kenti şeytan taşlama alanına (Cemerât) bağlayan Muaysim Tüneli, yayalar tarafından gidiş-gelişte kullanılıyordu. 2 Temmuz 1990 sabahı saat 10.00 sularında, yürüyüş yolundaki korkuluklardan birinin kırılması sonucu alt kattaki yola yedi kişinin düşmesiyle, büyük bir izdiham başladı. Bundan sonrası, gerçek bir trajediydi:
550 metre uzunluğa sahip tünelin iki ucundan girişler devam etmesine rağmen, orta kısmındaki izdiham nedeniyle insanlar birbirinin üstüne yığılıyordu. Kısa sürede tünelin kapasitesi beş kat aşılmış, içeride 5 bin civarında hacı sıkışıp kalmıştı. 45 dereceyi bulan hava sıcaklığı ve havalandırma tertibatında yaşanan arıza da bu denkleme eklenince, facianın boyutu büyümüştü. Kırılan kemiklerin çıtırtıları çığlıklara karışırken, canını kurtarabilenler, ölenlerin cesetlerinin üstüne tırmanıp hayatta kalabilmişti. Bilanço korkunçtu: 1426 hacı ezilerek ve havasızlıktan boğularak hayatını kaybetmiş, binlercesi de yaralanmıştı. Gerçek ölü sayısının, açıklananın en az iki katı olduğu hep iddia edilecekti.
Bu elim hadisede vefat edenlerden biri de, Eski Türk Edebiyatı uzmanı Prof. Dr. Âmil Çelebioğlu idi. Babası cihetinden Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin torunu olan Çelebioğlu, İstanbul Erkek Lisesi’nden mezuniyetini müteakiben İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ni bitirmişti. Konya, İstanbul ve Erzurum’da öğretmen ve öğretim üyesi olarak vazife yapmış, 1982’de profesör unvanını kazandıktan sonra Marmara Üniversitesi’nde çalışmalarına devam etmişti. Samimi, içli ve hoşsohbet bir insan olarak tanınan ve çevresinde çok sevilen Âmil Hoca, 1980 yılında hayatının en büyük acısını yaşamış, henüz 13 yaşındaki kızı Âdile’yi bir trafik kazasında kaybetmişti. “Hayrânî” mahlasıyla şiirler de kaleme alan Çelebioğlu, kızı için şunları yazmıştı: “Bir âşık-ı mihnet-zedeyim yârimi sorma / Bî-sabr u karârım bana gülzârımı sorma / Kaybetmiş iken kendimi firkat denizinde / Nerden bileyim yârımı ağyârımı sorma…”
Âdile’sini dâr-ı bekâya uğurladıktan 10 yıl sonra, Âmil Hoca da henüz 56 yaşındayken ebedî yurda intikal etti. Korku ve hüznün olmadığı o dârusselâmda, hiç ayrılmamacasına buluşmuş olmaları duasıyla…
***
Mart ayından itibaren genel yayın yönetmenliği emanetini üstlendiğim Derin Tarih dergisinin temmuz sayısında “yüzyıllar içinde haccın serüveni”ni ele aldık. Haccın hikmetlerinden veya fıkhından ziyade -ki bunlar bizim sahamızın dışında kalırdı- bu muazzam ibadetin tarih boyunca nasıl tatbik edildiğine odaklandık. Bu çerçevede Müslüman devletlerin hac siyasetini, hükümdarların haccı nasıl organize ettiğini, hacdan Müslüman halkların payına neyin düştüğünü ayrıntılı biçimde inceledik. Yine tarihte haccı sekteye uğratan olağanüstü durumları, hac çerçevesinde ortaya çıkan bazı ilginç uygulamaları ve dönem dönem haccın tatbikatına tesir eden siyasî atmosferi mercek altına aldık. Ayrıca 1925’ten itibaren Mekke ve Medine’nin yönetimini ele alan Suudi ailesinin hac pratikleri, İslâm dünyasına karşı nasıl bir yaklaşım geliştirdikleri, Mekke ve Medine’nin imar ve inşasında yaşanan dönüşümler, modern dönemde ulaşım ve iletişimin gelişmesiyle hac arasındaki irtibat gibi hususları işledik. Hacda yaşanan kazaları, izdihamları ve hatta çatışmaları da dosyamızın kapsamına dâhil ettik. Tahdis-i nîmet babında söyleyebilirim ki, dergimizde yer verdiğimiz bazı yazıların içeriği, Türkçede ilk kez okurla buluşacak. Derin Tarih’in temmuz sayısının, bu yönden “arşivlik” bir niteliğinin bulunduğunu rahatlıkla ifade edebilirim.
Dosyamıza “Râşid Halîfeler ve Emevîler Döneminde Haccın Tatbikatı” konulu harika bir yazıyla katkıda bulunan, Selçuk Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi öğretim üyelerinden Dr. Hüseyin Gökalp’in şu ifadeleri, kapak konusu olarak haccı niçin seçtiğimizin de özeti gibi:
“Kaynakların tekrar taranması ve yazılması sürecinde ve sonucunda, tabii olarak fıkhının üzerinde çok durmamıza rağmen, haccın tarihine pek alaka göstermediğimizi fark ettim. Tarihte sarsıcı olayları kayıtlara ve hafızalara yeterince kazıdığımızı farz edersek, sıradan görünen belli konuları, satır aralarından hassasiyetle çıkarmayı deneyebileceğimiz ve bir tür arkeolojik okuma safhasına geçebileceğimiz kanaatindeyim. Haccın menâsik ve meşâirini yazmak kadar kolay olmasa da, haccın ruhunu yansıtacak her türlü çaba, denemeye değer.”
Tarihî derinlik
04:007/07/2021, Çarşamba
G: 7/07/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Liselere Geçiş Sistemi (LGS) sınavında bu yıl 500 tam puan alan öğrencilerden biri de, Siirt’in Kurtalan ilçesindeki Selahaddin Eyyubi İmam Hatip Ortaokulu’nda okuyan Suriyeli Dlyar Safo’ydu. Savaş yüzünden 2015’te ailesiyle birlikte ülkemize gelen Safo, eğitimine üçüncü sınıftan itibaren Siirt’te devam etmiş. Düzenli ve sıkı çalıştığını anlatan Dlyar, “Hedefim mühendis olmak. Çalışmalarımı Türkiye’de yapmayı düşünüyorum” şeklinde konuşuyor.
Dlyar Safo, teknik olarak “mülteci” sıfatını taşısa da, aslında o bize ve ülkemize “yabancı” sayılmaz. Onunki, asırlar boyunca bu topraklarda sürekli tekrarlanıp duran bir hikâye. Yalnızca, modern dönemde ülkelerin arasına çizilen kalın sınırlar kafalarımızı biraz karıştırıyor, o kadar. Nitekim Dlyar’ın sınav sonucunun açıklanmasından sonra kendisine gösterilen bazı olumsuz reaksiyonlarda da bu kafa karışıklığının izlerini bulmak mümkündü. Bu reaksiyonlar, Türkiye’nin tarihî, kültürel ve coğrafî olarak durduğu yerin hâlâ net biçimde anlaşılamadığını gösteriyordu.
Bölgemizin farklı noktalarındaki karşılıklı geçişkenliklerin bolluğunu ve bugünkü Türkiye’nin Ortadoğu ve İslâm coğrafyasıyla beşerî bağlantılarının zannettiğimizden çok daha derin olduğunu gösteren sayısız örnek var. Uzun araştırmalara girişmeksizin, yazıyı yazarken aklıma geliverdiği şekliyle, bu örneklerden bazılarını sıralıyorum:
-İran topraklarını 1796’dan 1925’e kadar yöneten Kaçarlar hanedanı, 15’inci yüzyılda Yozgat dolaylarından Kuzey Azerbaycan’a göç eden bir Türkmen oymağıydı.
-Bugün Şam’daki en güzel sivil mimarî örneklerinden birini teşkil eden Azm Sarayı’nı yaptıran Es’ad Paşa el Azm, Konyalı Kemik Hüseyin Paşa adlı bir zatın torunlarındandı. Dördüncü Murad’ın Bağdat seferine katılan Kemik Hüseyin’in çocukları sonraki yıllarda Suriye’de yöneticilik vazifesi üstlendiğinde, ailenin unvanı Arapça’da kemik anlamına gelen “el Azm”a dönüşmüştü.
-1962’den itibaren Ürdün’de üç kez başbakanlık yapan ve Kral Hüseyin’in en yakın çalışma arkadaşlarından biri olan Vasfi el Tel, Birinci Dünya Savaşı bittikten hemen sonra, 1919’da Malatya’nın Arapgir ilçesinde dünyaya geldi. Annesi, Arapgirli Munife adlı bir Kürt hanımdı.
-Hareket Ordusu’nun meşhur komutanı ve İkinci Meşrutiyet devri sadrazamı Mahmud Şevket Paşa’nın küçük kardeşi Hikmet Süleyman, 1936-37’de Irak başbakanlığı yaptı. Hikmet Süleyman ve eşi Hacer Dağıstânî’nin kızları Ayser Hanım, bilahare Bilkent Üniversitesi’ni kuracak olan İhsan Doğramacı ile evlendi.
-Suudi Arabistan Kralı Faysal’ın eşi İffet Suneyyân, 1916’da İstanbul’da dünyaya geldi. İffet’in annesi Asya Hanım, Sakarya / Akyazı’nın Bıçkıdere köyündendi. 2000 yılındaki vefatına kadar akıcı İstanbul Türkçesini hiç unutmayan ve Arabistan’a gelen Türk misafirleri ağırlamayı çok seven Kraliçe İffet, annesinin köyüne bir cami bile yaptırmıştı.
-Dünyaca ünlü Suriyeli âlim Saîd Ramazan el Bûtî, 1933’te Cizre’nin -günümüzde Şırnak’ın ilçesi- bir köyünden Şam’a hicret eden bir Kürt aileye mensuptu. 13 yaşında annesi öldüğünde, babası bir Türk hanımla evlendiği için, Bûtî Türkçe de bilirdi.
-1964-2004 arasında tam 40 yıl Suriye müftülüğü görevinde bulunan Şeyh Ahmed Keftârû’nun ailesi, 1878’de Mardin / Ömerli’den Şam’a göçmüştü.
-“Arap dünyasının divası” Lübnanlı şarkıcı Feyrûz’un babası Vedî Haddâd, Mardin doğumlu bir Ortodoks Hristiyan’dı.
-Yemen’in batı kesimindeki Mahvit’e bağlı 200 yıllık Beyt el Turkî köyünde bugün hâlâ Türk kökenliler yaşar ve kendilerini “Türk” olarak tanımlarlar.
-Keza, Cezayir’in kuzeydoğusundaki 1200 metre rakımlı Burc Zemmûra kasabasında da nüfusun önemli bir bölümü Türk asıllıdır.
-Yakın dönemde Libya İçişleri Bakanlığı yapan Fethi Başağa, soy isminden de rahatlıkla anlaşılabileceği gibi Türk asıllı bir aileye mensuptur.
(Türkiye’nin Balkanlar’la yakın bağlarına dair bilinen örnekleri almadım. Çünkü oralara yönelik olumsuz ön yargılara pek rastlanmıyor bizde. Ancak “Ortadoğu” veya “İslâm dünyası” dendiğinde cinleri tepelerine çıkan çok. Ayrıca Türkiye-Mısır veya İstanbul-Kahire arasındaki organik bağların çok meşhur misallerini de tekrar etme gereği duymadım.)
Şimdi, tüm bu tarihî derinliği ve zenginliği bir tarafa bırakıp, etrafımıza çizilen sınırların ufkumuzu daraltmasına müsaade etmek ve birtakım kuru ezberleri tekrarlayıp durmak, nasipsizlikten başka ne olabilir?
Cibrîl’in mirası
04:0010/07/2021, Cumartesi
G: 10/07/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriye savaşındaki en şiddetli çatışma safhalarından biri, Şam’ın güneyindeki Filistinli mülteci kampı Yermük’te yaşanmıştı. İsrail işgali sonucu vatanlarını terk etmek durumunda kalan Filistinliler tarafından 1957’de oluşturulan ve sonraki süreçte hiçbir zaman “resmî” bir statüye kavuşmayan kamp, 2011’den itibaren Özgür Suriye Ordusu’nun taban bulduğu yerlerden birine dönüşmüştü. Ahalisine uygulanan her türlü baskı, yıldırma, aç bırakma ve kuşatma operasyonlarının ardından, Suriye rejim ordusunun 2012’nin sonunda başlattığı askerî harekât ve bombardımanlar, 2017’de kampın tamamen boşaltılmasına kadar devam etmişti. 2019 sonu itibariyle hazırlanan raporlara göre, Suriye’deki savaş boyunca ölen Filistinli sayısı -çoğunluğu Yermük’te olmak üzere- 4 bine yaklaşmıştı. Bunlardan 467’si kadın, 200’ü de çocuktu. Ayrıca, Suriye topraklarında yaşayan yaklaşık 580 bin Filistinlinin 100 binden fazlası, rejimin saldırıları neticesinde evlerini terk etmek zorunda kalmıştı. Böylece, İsrail işgalinden sonra, Baas rejimi yüzünden “ikinci kez mülteci” konumuna düşmüşlerdi.
Filistinlilerin Suriye’de maruz kaldığı bu sancı dolu süreçte, rejim ordusuyla aynı safta savaşan ve mültecilere düzenlenen saldırılarda ön safta görev alan bir grup dikkat çekiyordu: Filistin Halk Kurtuluş Cephesi - Genel Komutanlık Örgütü (FHKC-GK). Bu ilginç ve uzun isimli Marksist örgüt, 1970’lerin başından itibaren hep Baas rejiminin yanında yer almış, bilhassa “İslâmcı” muhalefete arka arkaya indirilen darbelerde, sürekli ve heyecanla Şam hükümetinin yanında durmuştu. Kendisini normalde “İsrail işgaline karşı” bir mevzide konumlandıran örgüt, Suriye’de “İslâmcı” bir yönetimin işbaşına gelme ihtimaline de en az İsrail işgaline olduğu kadar -belki de daha fazla- direniş gösteriyordu.
FHKC-GK, 7 Temmuz Çarşamba günü Şam’dan gelen bir haberle, tekrar gündeme oturdu: Örgütün kurucu lideri ve ideoloğu Ahmed Cibrîl, 83 yaşında ölmüştü. Cibrîl’in ölümüyle yalnızca Filistin cephesinin en önemli isimlerinden biri sahneden çekilmiş olmadı, aynı zamanda Ortadoğu yakın tarihinde bir dönem kapandı. Cibrîl’in, kişisel karizmasıyla ayakta tuttuğu FHKC-GK’yi, şimdi kendisiyle birlikte mezara götüreceği kesin.
1938’de, Filistinli bir babayla Suriyeli bir annenin oğlu olarak Akdeniz kıyısındaki Filistin şehri Yâfâ’da dünyaya gelen Ahmed Cibrîl, gençlik yıllarından başlayarak İsrail işgaline karşı direnişte aktif rol almıştı. Başlarda Leninist Hristiyan George Habaş’ın Filistin Halk Kurtuluş Cephesi örgütüne katılan Cibrîl, Habaş’ın Suriye karşıtı duruşundan dolayı 1968’de kendi örgütünü kurmuştu. Bir süre Yâser Arafat’la birlikte hareket eden Cibrîl, 1974’te ondan da kopmuş, böylece liderlik ettiği örgütle birlikte Filistin cephesi içinde başına buyruk bir hareket başlatmıştı. 1970’ler ve 80’ler boyunca Ortadoğu ve Avrupa’da İsrail hedeflerine saldırılar düzenleyen FHKC-GK, 1990’ların başından itibaren Cibrîl’in Şam’a yerleşmesiyle eski aktivitesini kaybetmişti. İslâmî Cihad Örgütü gibi direkt biçimde İran tarafından kontrol edilmese de, Baas rejimiyle yakın bağlar üzerinden İran’la da safları sıklaştıran FHKC-GK ve lideri Cibrîl, özellikle 2011’den bugüne Şam-Tahran hattının vazgeçilmez dostlarından biri haline gelmişti.
Ahmed Cibrîl’in uzun ve hareketli bir hayatın sonunda bıraktığı siyasî miras, Baas rejiminin düşmemesi uğruna katledilmiş binlerce Filistinlinin kanını da ihtiva ediyor. 83 yılın muhasebesi bu açıdan yapıldığında, “Peki, mücadele ne içindi?” sorusunun cevapsız kaldığı aşikâr.
***
Yazının ortalarına ulaştığım sırada, bir ölüm haberi de Mısır’dan geldi: 1981’de kendi ordusundaki bir yüzbaşı tarafından öldürülen Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat’ın eşi Cihan Sedat, 88 yaşında hayata veda etmişti. Ortadoğu yakın tarihinin dikkate değer isimlerinden biri olan Cihan Sedat, kocasının suikasta uğramasından sonra bütün vaktini ABD ile Mısır arasında, konuşmalar yaparak ve konferanslar vererek geçiriyordu.
İngiliz bir anneden doğan Cihan Sedat’ın, kocasının cumhurbaşkanlığı döneminde çıkarılan bazı kanunlarda direkt biçimde etkili olduğu biliniyor.
Cihan Sedat’ın, İsrail’le savaş ve barış süreçlerini içeriden bir gözle anlattığı “Piramit Yolunda Aşkın ve Devrimin Hikâyesi” kitabını, bölgeyle ilgilenen herkese öneririm. Elbette, kocasının başrolde olduğu bir hikâyeyi anlatan duygusal bir kadının sübjektifliği için belli paylar bırakarak…
Su krizi
04:0014/07/2021, Çarşamba
G: 14/07/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
İtalya, 15 Kasım 1869’da Kızıldeniz kıyısındaki Aseb limanını -görünürde bir denizcilik şirketi üzerinden- satın aldığında, Afrika Boynuzu’ndaki kolonyal faaliyetlerinin temellerini atmış oluyordu. İngiltere, Fransa ve Almanya’yla kıyaslandığında oldukça zayıf ve güçsüz bir konumda bulunması, İtalya’nın “merkez”de önemli sömürgeler edinememesine yol açsa da, Hint Okyanusu’na bakan konumuyla Doğu Afrika da fena değildi. Aseb’in yönetimi 1882’de resmen İtalyan hükümetine geçecekti.
Sonraki yıllarda Afrika Boynuzu’nda yayılmacı faaliyetlerini sürdüren İtalya, 1 Mart 1896’da Etiyopyalılar karşısında Adva’da tattığı ağır hezimete kadar, bölgenin en önemli yabancı işgal gücüydü. Adva Savaşı’nda Etiyopyalılara Rus danışmanlar yardımcı olmuş, Rusya İmparatorluğu ayrıca savaşın ardından bir tıbbî heyeti Etiyopya İmparatoru Menelik’in emrine vermişti. Adva öylesine önemli bir dönüm noktasıydı ki, İtalyanlar 1935’te başlayan İkinci İtalya-Etiyopya Savaşı’na kadar Afrika Boynuzu’nda kayda değer bir varlık gösteremedi.
İtalya’nın Doğu Afrika’daki bu ilk serüveni, kısa sürmesine rağmen, etkileri günümüzde hâlâ devam eden bazı gelişmeleri tetiklemişti:
15 Nisan 1891’de İtalyanlarla İngilizler arasında imzalanan ünlü protokol, Nil nehrinin suları üzerinde Mısır ve Sudan’ı -her iki ülke de o dönemde İngiltere’nin kontrolü altındaydı- “egemen güç” haline getiriyordu. Bu protokolü takip eden çok sayıda anlaşma ve memorandum durumu teyit edecek, Mısır böylece sürekli olarak Nil havzasındaki “sert ve kararlı ağabey” konumunu koruyacaktı. 7 Mayıs 1929’da imzalanan anlaşma, Nil güzergâhında Mısır’dan başka ülkelerin baraj inşa etmesini fiilen imkânsızlaştırıyordu; Mısır ise kendi projelerini uygularken havzadaki diğer ülkelerin rızasını aramak zorunda değildi. Nihayet 1959’da Mısır ve Sudan arasında varılan mutabakatta, Sudan’a bazı küçük haklar tanınsa da, havzanın diğer ülkelerine herhangi bir imtiyaz sağlanmıyordu.
Günümüzde, Afrika gündemiyle ilgilenenlerin yakından izlediği gibi, Etiyopya’nın 2011’de Nil üzerinde inşasına başladığı Büyük Rönesans Barajı, Mısır, Sudan ve Etiyopya arasında savaş bile çıkarabilecek derecede ciddi bir krize dönüştü, dönüşüyor. Nil’in iki ana kolundan Mavi Nil’e yapılan barajın, önümüzdeki yıllarda Nil’in Mısır istikametine doğru akışını yüzde 25 oranında azaltacağı hesaplanıyor. Bu durumun da bilhassa tarımda Nil’e bağlı olan Mısır’ın -zaten kötü durumdaki- ekonomisini korkunç zararlara uğratacağı belirtiliyor.
Peki, Büyük Rönesans Barajı’nın inşasını kim üstlenmiş dersiniz? Cevap ironik ve düşündürücü: Merkezi Milano’da bulunan dev İtalyan inşaat şirketi Webuild yoluyla, İtalyanlar. Böylece, 1941’de İngiltere’nin baskısıyla bölgedeki sömürge yönetimlerine son vermek zorunda kalan İtalya, yeniden Etiyopya’da boy gösteriyor. Üstelik yine Mısır’ın da içinde yer aldığı, Nil merkezli yeni bir senaryo çerçevesinde. Daha ilginci, Etiyopya yönetimi, geçtiğimiz hafta Rusya ile kapsamlı bir askerî anlaşmanın imzalandığını duyurdu. Bu gelişmeyi, Mısır ve Sudan’dan sıklıkla gelen “Nil sularına müdahale, savaş sebebidir” türünde tehditkâr açıklamalar eşliğinde okuduğumuzda, manzara tümüyle dikkat çekici hale geliyor.
Coğrafyanın üst tarafında, bir başka “su krizi” de İsrail’le Ürdün arasında yaşanıyor. İşgal ettiği topraklardaki su havzalarına da el koyan İsrail, 1994’te barış anlaşması imzaladığı Ürdün’le suyu kısmen paylaşmayı kabul etmişti. Ancak İsrail hükümetlerinin başına buyruk uygulamaları, Ürdün’ün sıklıkla su sıkıntısına sürüklenmesine yol açtı. 2009-2021 arasında İsrail başbakanlığı görevinde bulunan Benyamin Netanyahu’nun kasten takip ettiği bu tutarsız siyaset, yeni başbakan Naftali Bennett tarafından telafi edilmek isteniyor. Ürdün’ün başkenti Amman’da Kral Abdullah’la gizli bir görüşme gerçekleştiren Bennett, eski sağlam ilişkilere geri dönülmesine karşılık, Ürdün’e aktarılan su miktarının da artırılacağı sözünü verdi. Tamamen iktidarı yeniden ele geçirmeye odaklanan Netanyahu ise hiçbir temele dayanmayan şu açıklamayı yapmaktan çekinmedi: “Kral Abdullah’a su verelim, o da gitsin İran’a yardım etsin!”
Mısır ve Ürdün, İsrail’in Ortadoğu’daki eski ve geleneksel Arap müttefikleri olarak kabul ediliyor malum. Ancak su krizlerinin akıllara getirdiği bir soru var: İleride yaşanacak muhtemel bir su savaşında, Mısır veya Ürdün, İsrail’i yanlarında ve kendi saflarında bulabilir mi? Bölgedeki ilişkiler ağını dikkatle inceleyen herkes, bu sorunun cevabının “hayır” olacağını biliyor.
“Ülke yanıyor”
04:0017/07/2021, Cumartesi
G: 17/07/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Lübnan’da dokuz ay önce yeni hükümeti kurmakla görevlendirilen Saad Hariri, Cumhurbaşkanı Mişel Avn’la yaptığı 20 dakikalık son görüşmenin ardından, başarısızlığını ilân ederek görevi bıraktı. Avn’la aralarında “asla uzlaşamayacak görüş ayrılıkları” olduğunu vurgulayan Hariri, cumhurbaşkanının kendisinden istediği bazı değişiklikleri kabul edilebilir bulmadığını kaydederek, “Biraz daha düşünmesini önerdim, ancak reddetti” dedi. 2005’te suikasta kurban giden eski Başbakan Refik Hariri’nin oğlu olan Saad Hariri, Mişel Avn’la ve onun parlamentoda en büyük grubun liderliğini yürüten damadı Cibral Basil’le kıyasıya rekabet halinde. Hariri’yi ABD, Fransa ve Suudi Arabistan desteklerken, karşı cephenin arkasında Hizbullah ve İran var. Dolayısıyla Hariri-Avn+Basil kavgası, aslında dış destekçiler arasındaki gerilimlerin bir yansıması.
Saad Hariri’nin hükümeti kuramadığı açıklamasının ardından, her iki taraf da hadiseyi kendi cephesinden izaha girişti. Hariri, Lübnan televizyonlarından Cedid TV’ye verdiği röportajda “Bu ülkenin temel problemi, Hizbullah’la ittifak yapan Mişel Avn’dır. Hizbullah ise buna karşılık Avn’ı koruyor. Ülkedeki denklem böyle. Bunu göremeyen, kördür” şeklinde konuştu. Cumhurbaşkanlığının yayınladığı basın bildirisinde ise, Saad Hariri’nin 24 üyeli taslak kabinede Hristiyan bakanlara yeterince yer vermediği kaydedilerek, Hariri Lübnan’ın hassas dinî dengelerini gözetmemekle suçlandı.
18 ayrı dinî grubu (Sünnî, Şiî, Alevî / Nusayrî, Ermeni Katolik, Ermeni Ortodoks, Doğu Süryani, Süryani Katolik, Süryani Ortodoks, Keldani Katolik, Kıptî Ortodoks, Dürzî, Yunan Katolik, Yunan Ortodoks, İsmâilî, Yahudi, Roman Katolik, Mârûnî Katolik, Protestan) barındıran Lübnan, dünyanın belki de en pamuk ipliğine bağlı devlet sistemine sahip. Kısıtlı kaynaklar, muhteris politikacılar, dış etkenler, dinî ve mezhepsel çatışmalar derken, ülkenin iki yakası bir türlü bir araya gelmiyor.
Hariri’nin istifasından hemen sonra, yabancı medyaya konuşan bir Lübnanlının şu feryadı, her şeyin özeti gibi:
“Ülke yanıyor. Süt yok, ilaç yok, benzin yok, elektrik yok, yiyecek yok, tavuk yok, et yok… Fakirler makarna ve yoğurt alacak parayı bile bulamıyor. Böyle nereye gideceğiz?”
***
Karanlık denizde pusulasız yol almaya çalışan Lübnan’da, Saad Hariri’nin Cumhurbaşkanı Mişel Avn’la yaşadığı gerilim, ülke tarihinin önemli yıldönümlerinden birine denk gelmesi bakımından da dikkat çekiciydi:
1943’te Fransa’dan bağımsızlığın kazanılmasının ardından Lübnan’ın ilk başbakanı olan Riyâd Sulh, 17 Temmuz 1951’de Ürdün’ün başkenti Amman’ı ziyareti sırasında öldürülmüştü. Sulh’a sıkılan kurşunlar, 1949’da idam ettirdiği Suriye yanlısı muhalif Hristiyan lider Anton Sade’nin bağlılarının silahından çıkmıştı. Sulh suikastından sonra Lübnan’ın her yerinde, “misafirini koruyamadığı için” Ürdün Kralı Abdullah’ı hedef alan protesto gösterileri düzenlendi. “Sulh nerde?” diye soran kalabalıkların öfkesi, sadece üç gün sonra şaşkınlığa dönüşecekti: 20 Temmuz’da, bu defa Kral Abdullah, İsrail’le “fazla” yakınlaşmasına sinirlenen bir Filistinli tarafından Mescid-i Aksa’nın içinde öldürülecekti.
Lübnan’ın kurucu babalarından biri olarak kabul edilen Sünnî Müslüman Riyâd Sulh’un, Hristiyan lider Beşâra Hûrî ile 1943’te imzaladığı centilmenlik anlaşması (Millî Misâk), Lübnan’da bugünkü siyasî sistemin temelini oluşturdu. 1932’de Fransızların yaptığı son nüfus sayımının esas alındığı çerçeveye göre, Mârûnî Katolik Hristiyanlar cumhurbaşkanlığını, Sünnîler başbakanlığı, Şiîler de meclis başkanlığını ellerinde tutacaktı. Anlaşma ayrıca, Hristiyanların Batı’dan medet ummaması, Müslümanların da Suriye ile yeniden birleşme peşinde koşmamasını karara bağlıyordu.
Problemleri çözeceğine inanılan bu mutabakat, sonraki süreçte sıklıkla kâğıt üzerinde kaldı. Günümüzde Hristiyanların ülke içindeki oranının yüzde 40’lara ve hatta daha da aşağıya düştüğü tahmin ediliyor. Ancak sistemin son taşları da yerinden oynamasın diye, yeni bir nüfus sayımının yapılmasına ve makam-mevkilerin buna göre tekrar dağıtılmasına cesaret edilemiyor.
Zaman geçtikçe Lübnan’ın iç kırılganlığı artarken, dışarıdan müdahaleler de yoğunlaşıyor. Batılıların “failed state” (temel fonksiyonlarını yerine getirmekten aciz devlet) dedikleri durum, bugün Lübnan için fazlasıyla geçerli. Sorun şu ki, çözümün nerde olduğunu kimse bilmiyor.
Şu “Suriyeliler”
04:0021/07/2021, Çarşamba
G: 21/07/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriye’ye ilk kez, bundan tam 20 yıl önce, 2001’in yazında gitmiştim. Arapça’mı ilerletmek ve Müslüman coğrafyanın çok önemli bir parçasını içinde yaşayarak öğrenmek için çıktığım bu seyahat, aynı zamanda ilk yurtdışı tecrübemdi. Karayoluyla gittiğim için, Suriye’nin bütün önemli şehirlerini de görme imkânı bulmuş, güney komşumuzla aramızdaki tarihî ve kültürel benzerliklerin çokluğuna şaşırıp kalmıştım.
O zamanki Şam, şimdi kelimelerle tarif edemeyeceğim bir huzur ve sekînet atmosferi içindeydi. Gündüz Emevî Camii’nin hemen yanı başındaki bir Osmanlı medresesinde Arapça derslerine devam ederken, akşamlarımızı da ilim halkalarında, birbirinden farklı üsluplara ve bakış açılarına sahip âlimlerin sohbetlerinde değerlendirmeye çalışıyorduk.
Şam’daki tarihî mekânlar, geleneksel mimariyle sırt sırta inşa edilmiş evlerin fısıldaştığı ara sokaklar, ismini kitaplarda okuduğumuz büyük adamların kabir ve türbeleri, sıcak geçen gündüzleri takip eden serin ve keyifli akşamlar… Tüm bu tatlı hatıralar eşliğinde, 2001’in o aylarını, -yaşarken öyle olduğunu fark etmesem de- şimdi hayatımın en mutlu ve huzurlu dönemleri arasında sayıyorum.
Şam’a ikinci gidişim, 2004’ün kasımına denk geldi. İlkinden sonra sürekli yeni bir seyahatin hayalini kursam da, “nasip olmadan dayak bile yenmez” fehvasınca, Suriye’ye yeniden ayak basabilmem için aradan üç senenin geçmesi gerekmişti.
Bu üç senenin ardından kavuştuğum Şam, 2001’dekine hiç benzemiyordu. Irak’ın ABD ve müttefikleri tarafından işgaliyle birlikte, on binlerce Iraklı mülteci olarak yollara dökülmüş ve bunların ekseriyeti soluğu Şam’da almıştı. Mülteci akını şehirdeki havayı hızlı biçimde değiştirirken, kiralar astronomik seviyelere fırlamış, ekonomi alt üst olmuştu. Suriyeli yerliler, “Iraklı mülteciler”den şikâyet ediyor, Şam’daki mevcut düzenin bozulmasından dolayı onları suçluyordu. Gariban Iraklıların ise yapacak fazla bir şeyi yoktu. Ülkelerinin hali ortadaydı.
2006’da Suriye’ye üçüncü kez gittiğimde, “mülteci meselesi” artık kanıksanan bir durum haline gelmişti. Ancak ülkenin yerlileri, hâlâ konuyu şikâyet malzemesi halinde gündemlerinde tutuyor, bütün problemleri mültecilerin sırtına yüklüyordu.
Elbette o zaman, sadece 5 yıl sonra patlayacak bir fırtınayla birlikte, bu defa Suriyelilerin kendilerinin ülke içinde ve dışında mülteci konumuna düşeceğini, gittikleri yerlerde “düzen bozucu” olmakla suçlanacaklarını, binlercesinin “hayatta kalabilmek uğruna” çıktıkları deniz aşırı yolculuklarda menzile varamadan can vereceğini hiç kimse tahmin bile edemezdi. Ama işte, hayat insana neler neler gösteriyor.
Ömrü olan, ne ibretlere şahitlik ediyor…
Türkiye’de şu anda yine gündemi işgal eden “mülteciler” tartışmasında taraflara kulak verirken, ister istemez Suriye’nin mamur olduğu zamanlarda orada gördüklerim ve duyduklarım aklıma geldi. Yaşanan bazı entegrasyon problemlerini veya öngörülemez aksaklıkları iyi niyetle dile getirmekten ziyade, işi açıkça ırkçılığa ve Ortadoğu halklarına düşmanlığa vardıranları ikna edemeyiz, ama tekrarlayalım: İçlerindeki onca insanî, siyasî ve kültürel çeşitliliğe rağmen “Suriyeliler” parantezine alınarak toptan dışlanmaya çalışılan bu insanlar, ülkelerini keyiflerinden terk etmediler. Şam, Halep, Humus, Hama… Buralar öylesine güzel şehirlerdi ki, “Ne oldu da kaçtılar?” sorusunu mantıklı ve tutarlı şekilde cevaplamadan, meseleyi anlamak zor. Dert eğer anlamak ise tabii ki. Keza, “Mültecileri tıpış tıpış geri göndereceğim!” sözünü tutabilmek için de, o insanların onurlarıyla ve şerefleriyle, özgürce yaşayabilecekleri bir atmosferin tesis edilmesi şart. 500 binden fazla insanın kanına elini bulayan Suriye’nin mevcut yönetimi, geri dönecek insanların ciddi bir bölümü için yargılama, hapis ve ölüm vaat ediyor. Üstelik bunu gizlice de yapmıyor, açıktan söylüyor.
Mültecilerin konu edildiği tartışmalarda kullanılan üslup ve seçilen kelimeler, konuşan kişinin insana ve kendisinin dışındakilere bakışını çırılçıplak ortaya koyuyor. Üzülerek söylemeliyim ki, “çok insanî” bir şekilde söyleniyormuş gibi duran bazı cümleler, aslında gaddarlık ve vicdansızlıktan başka bir şey ihtiva etmiyor. Ve maalesef, içimize işlemiş bulunan bazı duygular ve ön yargılar, tedavi kabul etmez birtakım hastalıklara tutulduğumuzu gösteriyor. “Suriyeliler”den bağımsız olarak…
El Harîka
04:0024/07/2021, Cumartesi
G: 24/07/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Şam surlarının batı yönündeki tarihî çıkışı olan Bâb el Câbiyye, Midhat Paşa Çarşısı’nın başlangıç noktasına çok yakındır. Kapıdan kuzey istikametine doğru devam ettiğinizde, sağlı-sollu Osmanlı eserleri sizi selâmlar. Şamlıların “Sinâniye” dediği Sinan Paşa Camii ve onun karşı yakasındaki Derviş Paşa Camii, bunlardan yalnızca ikisidir. Suriye’nin başkentinin en merkezî noktasında, bugün hâlâ Osmanlı paşalarına atıf yapmadan adres tarif etmeniz mümkün değildir.
Eski Şam’ın (Dimaşk el Kadîme) sur içinde, Derviş Paşa Camii’ne bakan taraftaki küçük mahalle, olağanüstü düzenli planıyla, tek örnek evleriyle ve muntazam caddeleriyle dikkat çeker. Şam gibi, yüzlerce yıldır evlerin üst üste ve sırt sırta inşa edildiği bir şehirde, bu durum hiç doğal değildir. Gerçekten de, görenleri hayrete düşüren bu intizamın arkasında, olağan dışı ve trajik bir öykü vardır:
1920’nin yaz aylarından itibaren Suriye’yi manda yönetimi altına alan Fransa, yerel halkın direnişiyle karşılaşmıştı. Önce küçük protestolarla başlayan tepkiler kısa zaman içinde sivil itaatsizliğe, ardından da kapsamlı bir halk ayaklanmasına dönüştü. 1925-27 arasında en şiddetli halini alan bu ayaklanma, ülke tarihinde “Büyük Suriye Devrimi” olarak bilinir.
Özellikle Şam ve çevresinde geniş taban bulan Fransız mandası karşıtı hareketin nirengi noktalarından biri başkentin Gûta bölgesiydi. Ebû Muhammed Hasan Harrât adlı devrimcinin liderliğinde organize olan ve kritik Fransız hedeflerine çeşitli saldırılar başlatan Şamlılar, 18 Ekim 1925 günü sabah erkenden, büyük bir operasyona imza attı. Harrât ve 400 kadar adamı, sur içinde Emevî Camii’nin hemen güneyinde bulunan ve manda idaresi tarafından karargâha dönüştürülen Azm Sarayı’na baskın düzenledi. Operasyon o kadar gizli planlanmış ve öylesine hızlı uygulanmıştı ki, burada ikamet eden Fransız vali General Maurice Sarrail (1856-1929) canını güçlükle kurtarabilmişti.
Takviye birliklerin yardıma gelmesiyle durumu kontrol altına alan Sarrail, Şam’ın merkezini ve devrimcilere destek olan halkı cezalandırmaya karar verdi. Sonraki iki gün ve gece boyunca Eski Şehir bombardımana tutuldu. Derviş Paşa Camii’nin karşısındaki o mahalle -burada medfun bulunan bir zattan ötürü adı “Şeyh el Amûd” idi- Şam Kalesi’nden ateşlenen topların çıkardığı dehşetli bir yangınla birkaç saat içinde harabeye döndü. Yüzlerce ev, tarihî konaklar, çarşılar, dükkânlar, camiler, medreseler, hatta Şeyh el Amûd’un türbesi bile kül oldu. 1500’e yakın insanın alevler arasında can verdiği vahşetin ardından, Paris hükümeti General Sarrail’yi görevden almak durumunda kaldı.
Sonraki yıllarda, Midhat Paşa Çarşısı’nın hemen kuzeyine düşen mahalle sıfırdan inşa edildi. Planlaması dikkatle ve özenle yapıldı. Dört-beş katlı şirin binaların orta yerine bir meydan yerleştirildi. Ve Fransızların Şam’ın tarihine ve kültürüne yaptıkları bu affedilmez kötülük nesiller boyunca hatırlansın diye, yeni mahalleye çarpıcı bir isim verildi: El Harîka. Bu kelime Arapça’da “kontrol altına alınamayan çok büyük yangın” anlamına geliyordu.
Suriye halkına acıdan başka bir şey getirmeyen Fransız mandası 1946’da nihayete erdikten sonra da “El Harîka” süreçleri devam etti. Arka arkaya askerî darbeler, sürekli suiistimaller ve hak ihlalleri, halkın yerleşik kültür ve inancıyla savaş ideolojiler, yolsuz hükümetler, her alanda çuvallayan siyasî hareketler… 1964’te ve 1982’de Hama şehrinde 18 yıl arayla tekrarlanan halk ayaklanmaları, işte tüm bu problemlerin üst üste yığılmasının infilaklarıydı. Suriye devlet aklı, ayaklanmaları bombayla susturmayı seçerek, Fransız mandacıların yaptığını yaptı. Oysa şikâyet konuları yok olmamıştı, sadece şikâyet edenler sindirilmişti.
2011’de barışçıl protesto gösterileriyle başlayan, ancak rejimin sivillerin üzerine ateş açmasıyla çatışma sürecine evrilen halk ayaklanmasında, merkez noktalardan biri yine Şam’ın Gûta bölgesiydi. 1925’te Fransızlar tarafından bastırılan isyan, tekrar aynı yerden uç vermişti. Bu tecrübenin gösterdiği bir şey vardı: Kapsamlı ve uzun soluklu tedavi gerektiren cılk yaralar, basit pansumanlarla kapanmıyordu.
Suriye’de düzenlenen “cumhurbaşkanlığı seçimi” tiyatrosunu ve sonrasında bizim ülkemizdeki bazı kesimlerin de aktif biçimde dâhil olduğu mülteci tartışmalarını izlerken, şunu hatırlatmayı görev biliyorum doğrusu: Halkın meşru talepleri tepeden bomba yağdırarak belki susturulabilir, ama yok edilemez. Suriye, belli bir zaman sonra yeniden infilak edecektir.
Yol ayrımı
04:0028/07/2021, Çarşamba
G: 28/07/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz yaz, 1 Temmuz 2020 Çarşamba günü bu köşede yayınlanan yazımın başlığı “Tunus düğümü” idi. Cumhurbaşkanı Kays Saîd ile Meclis Başkanı Râşid Gannûşî arasındaki fikir ayrılıklarının artık açık bir çatışmaya dönüştüğünden hareketle, Saîd’in “ülke dışı” aktörlerle yola devam etmeyi seçtiğini vurgulamıştım. Yazımın bir paragrafı şöyleydi:
“Kays Saîd’in Mısır, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Suudi Arabistan, Fransa, Rusya ve İsrail’den oluşan “Hafter Cephesi”yle saf tutması, Tunus siyaset sahnesindeki ayrışma ve çatışmaları daha da derinleştirecek gibi görünüyor. Saîd’in tercihi, “Türkiye yanlısı” olmakla “suçlanan” Râşid Gannûşî ve Nahda’yı yalnızlaştırırken, BAE de bilhassa 2013’ten bu yana hız verdiği “Tunus politik hayatını şekillendirme” saplantısında mevzi kazanmış oluyor. Libya’da Hafter Cephesi’nin ilerlemesi veya kökünün kazınamaması durumunda, Gannûşî ve Nahda’nın Tunus içindeki pozisyonu daha fazla sarsılacaktır. Mısır-BAE-Suudi Arabistan troykasının, bu durumdan sonuna kadar faydalanacaklarını görmek için ise, kâhin olmak gerekmiyor.”
Ve gerçekten bu durumdan sonuna kadar faydalandılar. Önce halk kitlelerini sokağa dökerek, Tunus’un çeşitli şehirlerinde “hükümeti protesto gösterileri” organize ettiler. Ardından da, Cumhurbaşkanı Kays Saîd, geçtiğimiz pazar gece yarısı hükümeti görevden aldı, parlamentoyu feshetti. Ayrıca ülkede olağanüstü hal ilân ederek, akşamları sokağa çıkma yasağı başlattı.
Tunus’ta iktidar tek başına Nahda Hareketi’nin elinde olmamasına rağmen, özellikle Mısır-BAE-Suudi Arabistan üçlüsünün kontrolündeki binlerce sosyal medya hesabından ve malum Körfez basınından, eş zamanlı olarak “İhvancılar gitti, Tunus kurtuldu, halk sevinç içinde” haykırışları yükseldi. Keza “Gannûşî’nin dudak uçuklatan serveti” temalı asparagas haberler hızlı bir şekilde dolaşıma sokularak, Tunus’taki kötü gidişatın bütün sorumluluğu Nahda’ya ve onun 80 yaşındaki liderinin omuzlarına yüklendi. Bu durum, başından beri Gannûşî’yi ismen ve şahsen hedef almaksızın eleştirilerini genele yönlendiren Kays Saîd’in, aslında kendisine hariçten dikte edilen bir projeyi uygulamaya koyduğunu gösteren bir başka işaretti. Saîd, “Anayasanın 80’inci maddesini tatbik ettim, darbe yapmadım” demeye devam etse de, dışarıdan bakıldığında görünen şey açık.
***
Arap dünyasında, Râşid Gannûşî’ye ve temsil ettiği siyasî çizgiye yönelik hücum, son yıllarda birbirinden farklı ülkelerde sahneye konan senaryonun bir parçası. Tunus’tan elde edecekleri petrol, doğalgaz, stratejik bir değer vs. yok. Sadece ve sadece, “Siyasal İslâm” adını verdikleri hareket tarzıyla ve zihniyetle hesaplaşmanın derdindeler. “Siyasal İslâm” dedikleri şey de, Müslümanların İslâm’ın emir ve yasaklarını merkeze alarak siyaset yapma hassasiyetlerinden ibaret. Açıkça İslâm’ın kendisiyle savaşamadıkları için, kılıçlarını, uydurdukları bu kavramın arkasından sallıyorlar. Kitlelerin yaşadığı çeşitli zorlukların istismarı, kısıtlı düzeyde ekonomik rahatlamalar sağlama ve her türlü terör eylemini “Siyasal İslâm”a mal etmek için düzenlenen yoğun medya kampanyaları da, işin pratikteki başlıca yöntemleri.
Hadi Arap dünyasında bazı köşe başlarını tutan aktörlerin derdini anlıyoruz, peki Türkiye içinde onlarla aynı dili konuşanların derdi ne olabilir? Normal şartlarda dönüp bakmayacağı Tunus’ta “İslâmcı” bir iktidar darbe yedi diye göbek atmanın, yukarıda sözünü ettiğim zinde güçlerle ideolojik akrabalıktan başka izahı yok.
“İhvancılar gitti şükür” cephesinin bir başka gülünç argümanı da şu: “İslâmcılık artık yok oluyor. Tunus, zincirin son halkası.” Oysa yukarıda yaptığım tarif çerçevesinde “İslâmcılık” veya “Siyasal İslâm” denilen şey, dünyada Müslümanlar var olmaya devam ettiği sürece canlı ve zinde kalacak. Dağılmalar, çözülmeler, baskılar, kovuşturmalar, hapisler, idamlar… Tüm bu tecrübeler, söz konusu çizgi mensuplarının tarih boyunca zaten sürekli karşılaştığı şeyler.
***
Günümüzde İslâm dünyasının bir yol ayrımına doğru ilerlediği açık. Biz, babalarımızın şahit olduklarından bambaşka şeyler gördük. Bizim çocuklarımızın tecrübeleri de bizimkinden daha farklı olacak. Gelecek nesiller için, şu anda yaşananlar ve İslâm coğrafyasının çeşitli bölgelerindeki süreçler, tecrübe biriktirebilmek açısından çok kıymetli. Tarihe ve coğrafyaya bu nazarla bakabilirsek eğer. Bakamazsak, yanlışlar da onların acıklı sonuçları da sürüp gidecek demektir.
Bir şahitlik
04:0031/07/2021, Cumartesi
G: 31/07/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Arap dünyasının farklı yerlerinde rejim karşıtı gösteriler başladıktan hemen sonra, Derâ’dan birkaç çocuk, duvara şu sloganı yazdı: “İcâke’d-dûr yâ duktûr!” Yani “Doktor, senin de sıran geldi.” Kastettikleri Devlet Başkanı Beşşâr Esed’di. O günlerde Tunus ve Mısır cumhurbaşkanları görevlerinden ayrıldığı için, Esed’in de gitmesini umuyorlardı.
Muhâberât [istihbarat], duvar yazısıyla ilgili olarak bazı çocukları tutukladı. Çocukların hayatından endişe ediyorduk. Derâ’yı temsilen, buraların önemli insanlarından bir heyet Vali Âtıf Necîb’e gitti. Necîb, “Çocuklar bende değil. Suveydâ Valisi Suheyr Ramazan’a gidin” deyince, oraya yöneldiler. Vali Ramazan, Derâlıları gayet kaba karşıladı ve onlara şunu söyledi: “Çocuklarınızı unutun. Onlar gitti. Yeni çocuklar yapın. Yapamıyorsanız, benim adamlarım yapar!”
İnsanların onur ve şereflerine kasteden bu ağır cümleler, halkı galeyana getirdi. Suheyr Ramazan’ın yanından çıktıktan sonra, mutlaka bir şeyler yapmak gerektiği konusunda ittifak oluştu. Bana geldiler, “Bizimle misin?” diye sordular. Ben de “Evet, tabii ki sizinleyim” diye cevap verdim.
18 Mart 2011 Cuma günü, Derâ’daki ilk kapsamlı gösteriler, Hamza Abbâs Camii’nde başladı. İnsanlar cuma namazı çıkışında, sloganlarla rejimi protesto ettiler. Kalabalık içinde, ilk tekbir getiren ve rejim güçleri tarafından katledilen kişi Ali Mesâlime oldu. Rejim vurdukça, insanlar daha da bilendiler.
Halk üzerindeki tesirimi bilen Derâ Valisi Âtıf Necîb ve Suveydâ Valisi Suheyr Ramazan, bana adam göndererek, “Gösterileri durdurun” diye talepte bulundu. Ben de ilk önce halkın üzerine ateş açılmaması noktasında bir taahhüt vermeleri gerektiğini söyledim. Bir ilerleme sağlayamadık.
23 Mart 2011 Çarşamba gecesi, imamlık yaptığım Câmiu’l-Umerî’ye geceleyin askerler baskın düzenledi. Yatsıdan sonra, protestocu gençlerden bir kısmı benimle birlikte camideydi. Baskın sırasında İslâm’a ve Müslümanların iman ettiği mukaddesata küfürler yağdırdılar. “Secde edecekseniz Beşşâr’a edin” diyerek, cemaatin üzerine ateş açmaya başladılar. 10 kişi, caminin içinde öldürüldü.
25 Mart 2011 Cuma günü, Derâ’nın kuzeyindeki Sanameyn kasabasında 15 sivilin rejim tarafından katledildiği haberi gelince, Derâ halkı Hâfız Esed’in büstüne saldırarak, yerle yeksân etti. Bu artık, dönülmez bir yola girdiğimizin işareti oldu.
Beşşâr Esed’in yardımcısı Fâruk el Şara, Derâlı bir Sünnîdir. Hadiseler gittikçe büyürken, kendisiyle görüşmek için Şam’a gittim. Durumu anlattım. Faruk el Şara, “Problemi biliyorum, ama bunu ancak devletin en tepesiyle çözebilirsin. Ona git” dedi. Kastettiği Beşşâr Esed’di. Randevu aldım, 14 Nisan 2011 günü Esed’in kendisiyle bizzat görüştüm. Başkanlık Sarayı’ndaki görüşme tam 2,5 saat sürdü. Esed’e Derâ’da yaşananları bütün ayrıntılarıyla anlattım. “Ben bunları bilmiyordum, ilgileneceğim” dedi. Ama yine de bir şey değişmedi. Rejimin halkın üzerine ateş açma ve sıradan halkı gruplar halinde tutuklama uygulaması devam etti.
Câmiu’l-Umerî’deki son hutbemi 22 Nisan 2011 Cuma günü verdim. Üç gün sonra, 25 Nisan’da Derâ rejim tarafından tanklarla kuşatıldı. Aradıkları kişilerden biri de bendim. Mecburen saklandım. Benden intikam almak için, 30 Nisan günü oğlum Usâme’yi öldürdüler. Kısa süre sonra da bir ihbar üzerine beni buldular; sorgulamak üzere Şam’a götürdüler. Sorgu sırasında, diğer iki oğlumu da öldürecekleri tehdidiyle, kısa bir video çektirdiler bana. Her şeyin yoluna gireceğini vb. söylettiler. Sonra beni yeniden Derâ’ya götürüp 7 ay bir evde mecburi ikamete tabi tuttular. Arap Birliği’nden bir resmî heyetin beni ziyareti sonrasında, durumum biraz düzeldi. Sonrasında, muhalif savaşçılar beni kaldığım yerden alarak sınırdan geçirdiler ve Ürdün’ün başkenti Amman’a götürdüler.”
1977’den 2011’e kadar, Derâ’nın simgesi konumundaki tarihî Câmiu’l-Umerî’nin imam-hatipliğini yapan Şeyh Ahmed Sayâsne’nin, Suriye’deki hadiselerin başlangıcına dair tanıklığı böyle. Bölge halkının çok sevdiği Şeyh Sayâsne, bebekliğinde geçirdiği bir rahatsızlık sonucu gözlerini kaybetmiş. Âmâ haliyle sürdürdüğü imamet görevi sırasında, Derâ’da binlerce gencin siyasî ve dinî yönden şuurlanmasına vesile olmuş.
Derâ’da bugünlerde çatışmalar yeniden yoğunlaşmışken, Şeyh Ahmed Sayâsne’nin -Türkçe’de ilk kez bu sütunda yer bulan- anlatımıyla, “Her şey nasıl başlamıştı?” sorusunun cevabını yeniden hatırlayalım istedim. Zayıf hafızalarımız, telkinlere aşırı açık kulaklarımız ve sürekli maniple edilen gündemlerimiz arasında, buna ihtiyaç var diye düşündüm.
Muvakkitler
04:004/08/2021, Çarşamba
G: 4/08/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriye bölgesinde Memlûk hâkimiyetini tam anlamıyla tesis eden Sultan Mansûr Kalâvun, Haçlıların elindeki şehir ve kalelere yönelik sürekli seferleri kapsamında, 1289’un baharında Akdeniz kıyısındaki müstahkem Trablusşam Kontluğu’nu (günümüzde Lübnan sınırları içinde) ortadan kaldırmıştı. Muzaffer bir komutan olarak Trablus’a giren Kalâvun, zaferinin simgesi bir ulu cami inşa ettirmek istedi. Caminin idaresini kendisine teslim edeceği kişiyi de Mısır’dan gelirken yanında getirmişti: Şeyh Muhammed Mîkâtî. İslâmî ilimlerdeki yetkinliğinin yanında, Şeyh Muhammed’in bir özelliği de namaz vakitlerini belirleme ve güneşle ayın hareketlerini izleyerek dinî gün ve geceleri tespit etmedeki olağanüstü bilgisiydi. İsminin sonundaki unvan da zaten buna işaret ediyordu. “Mîkâtî” kelimesi, “vakti belirleyen ve tespit eden” demekti. Osmanlı kültüründe bu kelime “muvakkit”e dönüşecekti.
Tam ismiyle El Mescidu’l-Mansûrî el Kebîr’in inşaatı bütün hızıyla devam ederken, Mansûr Kalâvun, 10 Kasım 1290’da ani bir şekilde vefat etti. Adını taşıyan ve bugün de Trablus’un simgesi olan ulu cami 1294’te ibadete açıldığında, Şeyh Muhammed Mîkâtî hem baş imam hem de muvakkit olarak vazifeye başladı. Caminin bünyesindeki medresede Şâfiî mezhebi usulünce başlatılan eğitim programının sorumlusu da yine Şeyh Efendi idi.
Baş imamlık ve muvakkitlik görevi, sonraki asırlar boyunca, sürekli olarak Şeyh Muhammed Mîkâtî’nin soyundan gelen âlim ve fâzıl zatların uhdesinde kaldı. 1516’da şehrin yeni hâkimi olan Osmanlılar, bu statükoyu değiştirmediler; sadece camiye bir de Hanefî imam tayin ettiler. Medresedeki program da aynı şekilde Hanefî mezhebi müfredatıyla zenginleştirildi.
Osmanlı asırlarında da, Mîkâtî ailesi, resmî ve gayrı resmî konumlarda Trablus’un dinî hayatında hep ön plandaydı. 1642’de muvakkitliği üstlenen Şeyh Mustafa Abdulhay Mîkâtî, 1700’de göreve gelen Şeyh İbrahim Mîkâtî, fıkıh âlimi Şeyh Muhammed Raşîd Mîkâtî (1783-1865), şair ve fakih Şeyh Abdulkâdir Mîkâtî (1829-1883), Şeyh Kâzım Mîkâtî (1955’te Trablus Müftüsü) ve kurduğu İslâmî Islah Cemiyeti vasıtasıyla Lübnan çapında çok sayıda önemli faaliyete imza atan Şeyh Muhammed Raşîd Mîkâtî (v. 2020), kayıtlara geçmiş isimlerden bazıları. Caminin muvakkitlik vazifesi, bugün hâlâ resmen Mîkâtîlerde. Teknolojideki gelişmeler muvakkitlik kurumunu fiilen işlevsiz hale getirse de, bir tür “sembolik şeref kürsüsü” gibi…
Bazı fertleri sanat, edebiyat, tıp ve diğer alanlarda da boy gösteren Mîkâtî ailesinin uzak durduğu tek saha vardı: Siyaset. 1998’in sonunda, bu gelenek de bozuldu. Ailenin Beyrut Amerikan Üniversitesi mezunu, 43 yaşındaki iş adamı üyesi Necîb Mîkâtî, ulaştırma bakanı sıfatıyla Lübnan hükümetine dâhil oldu. Ağabeyi Taha Mîkâtî ile birlikte 1980’lerden beri telekomünikasyon, ulaşım, inşaat ve gayrimenkul işleri yapan Necîb Mîkâtî, 2000 yılında Trablus’tan milletvekili seçildi. 2005’teki birkaç aylık geçici başbakanlığının ardından, 2011’den 2014’e kadar Lübnan Başbakanlığı yapan Mîkâtî’nin istifa gerekçesi “Suriye yanlılarıyla Suriye karşıtları arasında sıkışıp kalmış olmak”tı. Mîkâtî, Hizbullah’ın baskısıyla ve kabinesindeki 10 bakanın hep birlikte istifası sonucu hükümeti düşürülen Saad Hariri’nin yerine Başbakan olmuştu. Suriye’deki çatışmaların gittikçe yoğunlaşmasının iç siyasete yansımaları, mülteci akınının göğüslenmesi, Hizbullah’ın Suriye topraklarına savaşçı transferine göz yummak durumunda kalmak ve kabindeki bakanların aldığı siyasî tavırların birbiriyle uyuşmaması gibi pek çok sorun, Mîkâtî hükümetini iş yapamaz hale getirmişti.
Necîb Mikâtî, garip bir tesadüf eseri, tekrar Saad Hariri’nin bıraktığı boşluğu doldurmak üzere, geçtiğimiz hafta Lübnan’ın yeni hükümetini kurmakla görevlendirildi. İran, Suudi Arabistan ve Fransa üçlüsüyle Hizbullah’ın tasallutu altında bulunan, ekonomisi iflas etmiş, kurumları çalışamaz duruma gelmiş bir ülkede, 3 milyar dolara yakın servetiyle “Lübnan’ın en zengin adamı”, bir hükümet kurmayı başarabilecek mi, göreceğiz. Ancak kendisinin de ifade ettiği gibi, işi hiç de kolay değil.
Muvakkitlik görevi için Kahire’den Trablusşam’a taşınan bir dedenin torunu, Lübnan gibi Ortadoğu’nun en zor ve karmaşık ülkesinde, siyasetin kurtlar sofrasında bir ortak payda aramaya soyunuyor bugün. Çelişen siyasî menfaatleri uzlaştırmak ve politik dengeleri ayarlamak, namaz vakitlerini ayarlamak kadar basit olsa keşke.
Kabir savaşı
04:007/08/2021, Cumartesi
G: 7/08/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
İran’la Irak arasında 22 Eylül 1980’de patlak veren sekiz yıllık uzun ve yıkıcı savaş, Şiîlerin Irak topraklarındaki dinî ziyaretgâh ve makamlara erişimini büyük ölçüde imkânsız hale getirmişti. Hem çatışmaların yoğunluğu hem de Saddam Hüseyin rejiminin uygulamaya koyduğu kısıtlamalar sonucu, Şiîlerin ilgisi Suriye’ye yöneldi ve bilhassa iki mekân, yüz binlerin akınına uğradı. Bunlardan birincisi, Şam’ın 10 kilometre kadar güneyindeki “Seyyide Zeyneb’in kabri”, ikincisi de sur içinde Emevî Camii’nin hemen yakınında bulunan “Seyyide Rukiyye Türbesi”ydi.
Hz. Ali ile Hz. Fâtıma’nın kızı ve Hz. Hüseyin’in kız kardeşi olan Seyyide Zeyneb’in kabrinin mevkii tarihçiler arasında ihtilaf konusu olsa da (alternatif seçenekler Medine-i Münevvere ve Kahire), İran yönetimi o yıllarda Şiîlerin Şam’a akınını teşvik ve finanse etti. Bir kere dikiş tutturulduktan sonra, İran-Irak Savaşı bitince de bu akınlar durmadı, aksine yoğunlaştı. Nihayet 1990’da, mevhum kabrin bulunduğu alana devasa bir külliye inşa edildi. Sonraki yıllarda, Şam ile Tahran arasındaki ilişkilerin gittikçe derinleşmesine paralel olarak, artık “Seyyide Zeyneb” adıyla anılan semte Şiîlerin iskânına ağırlık verildi. İran, Irak, Lübnan, Yemen ve hatta Afganistan’dan Şiî gruplar buraya getirilerek yerleştirildi. Açılan onlarca Şiî medresesi ve çok çeşitli kollarda kârlı ticaretlerin döndüğü iş merkezleriyle, burası adeta minik bir Tahran’a dönüştü.
(Seyyide Zeyneb fenomeni Şiî dünyada öylesine güçlü kök saldı ki, 2011’den sonra İslâm dünyasının her yerinden Suriye’ye akın eden Şiî milisler, Beşşar Esed rejimi saflarında savaşırken ve canlarını verirken, şu sloganla motive edildiler: Seyyide Zeyneb’in haremini korumak.)
Hz. Hüseyin’in en küçük kızı Seyyide Rukiyye’ye nispet edilen türbe, Şam’ın simgesi Emevî Camii’nin yaklaşık 200 metre kuzeydoğusunda. 1985’te İran tarafından tekrar inşa edilen ve şatafatlı bir külliyeye dönüştürülen türbe, etrafındaki evler ve binalar Şiî vakıflar eliyle istimlak edildiği için sürekli genişliyor. Emevî Camii’nin iç avlusunda, “Hz. Hüseyin’in kesik başının sergilendiği” makamı ziyaret eden Şiîler, avlunun hemen dışında yatan Salahaddîn Eyyûbî’ye fazla ilgi göstermeksizin (Fâtımîleri ortadan kaldırdığı için, kendisine “tepki” var), soluğu doğruca Seyyide Rukiyye’de alıyor.
Şam’da, yine 1979’dan sonra İran tarafından dinî hedef haline getirilen bir diğer nokta, tarihî Bâbu’s-Sağîr Kabristanı. Burada Kerbelâ Faciası (680) kurbanlarından 16 kişinin kesik başlarının ve Hz. Hüseyin’in bazı yakınlarının gömülü olduğuna inandıklarından dolayı, Şiîler Bâbu’s-Sağîr’i de hiç boş bırakmıyor. İranlı vakıfların restore edip desteklediği çok sayıda türbe, aktif şekilde gece-gündüz ziyaret ediliyor. “Ehl-i Beyt”e atfedilen türbe ve makamlar, kabristandaki mezar fiyatlarının da astronomik seviyelere fırlamasına yol açmış. Tıka-basa dolu olan kabristanda mezar yerleri bulunan bazı Şamlıların, bu hisseleri birkaç milyon dolara (yanlış okumadınız) elden çıkardığı konuşuluyor. “Ehl-i Beyt’e yakın olabilme ve kıyamet gününde onların şefaatini kazanma” niyetiyle gerçekleşen bu ilginç alışveriş, Şam’daki bir diğer tarihî mezarlık olan Dahdâh Kabristanı’ndaki fiyatları da yükseltmiş.
Geçtiğimiz 40 yıl içinde İran’ın Suriye üzerindeki tasallutu her yönden artarken, ateşli Şiî vaizler de siyasetin altını “dinî deliller”le doldurmayı sürdürüyor. Bu çerçevede, “Suriye’de Ehl-i Beyt’e ait 50’ye yakın makam var” iddiasını ısrarla işleyen Şiî din adamları, gözlerini yalnızca Şam’a değil, diğer şehirlere de dikmiş durumdalar. Yakın dönemde Şam’dan Halep’e kadar çok sayıda kabir ve makam adeta pıtrak misali çoğalırken, bunların neredeyse hiçbirinin güvenilir tarihî kaynaklarda izlerinin bulunmadığını, yalnızca Şiî tahayyülünde yaratılan ve yaşatılan mekânlar olduğunu söylemeye gerek yok elbette. Ancak mezarlık yarışı öylesine ateşli bir hal almış ki, bu mekânların gerçekliğini sorgulamak, en basitinden “Ehl-i Beyt’i sevmemek” suçlamasıyla karşılık buluyor. Devamında -muhatabınızın psikolojik seviyesine göre- “tekfirci”, “mezhepçi”, “vahdet karşıtı”, “Emevî hayranı” gibi yaftaları yiyebiliyorsunuz.
Hâlihazırda İran’ın bir devlet politikası olarak devam ettirdiği “kabir savaşı”, Ortadoğu’nun önümüzdeki on yıllarını derinden etkileyecek ve çatışmaları dipsiz uçurumlar haline getirecek bir potansiyel içeriyor. Bölgemizde yaşananları farklı boyutlarıyla daha iyi anlamak isteyen herkesin, bu savaşın bütün cephelerine ve neticelerine odaklanması şart
Hicret…
04:0011/08/2021, Çarşamba
G: 18/08/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Hicaz’ın doğu kapısı sayılan Tâif, tarih boyunca Arap Yarımadası’nın en müreffeh şehirlerinden biri ola gelmişti. Tarım, hayvancılık ve ticareti bir arada yürüten Tâifliler, ürettiklerini yabancı pazarlarda bizzat satarak uluslararası piyasalarda da tecrübe ve şöhret kazanmışlardı. Tâifliler başlangıçta, yaklaşık 100 kilometre mesafedeki Mekke şehrinin eşrafıyla dayanışma içinde hareket ediyordu. Ekonomik ve siyasî yardımlaşmaya akrabalık bağları da eklenmişti. Pek çok Mekkeli zengin, serin ikliminden dolayı yaz mevsimlerini Tâif’te satın aldıkları konaklarında ve bahçelerinde geçiriyordu. Ancak iki şehir birbirine ne kadar yakın olursa olsun, Kâbe’nin varlığının sağladığı doğal üstünlükten dolayı, Mekke daima Tâif’in bir adım önündeydi.
İslâmiyet öncesinde, Tâif’le Mekke arasındaki bu statü farkı, Tâiflilerin Kâbe’ye bir alternatif olarak “Lât” putunu ihdas etmelerine yol açtı. Ukaz Panayırı’nda aktif rol alan Tâifliler, böylece Mekke’yle açıktan rekabete giriştiler. Bu rekabet öylesine büyük bir düşmanlık halini aldı ki, Yemen Valisi Ebrehe Kâbe’yi yıkmak üzere Mekke’ye giderken şehirlerine uğradığında, Tâifliler onun yanına içlerinden birini kılavuz olarak verdiler.
Müslümanlar Mekke’de işkence ve türlü zulümlerle karşılaştığında, onlara güvenli bir yurt bulmaya çalışan Hz. Peygamber, Tâif’i bir seçenek olarak düşünürken muhtemelen iki şehir arasındaki tarihî rekabetten istifade etmek istemişti. Ancak maalesef netice müspet olmadı, Tâifliler, Hz. Peygamber ve Zeyd bin Hârise’yi taşlama bahtsızlığına sürüklendiler.
Hz. Peygamber’in “Benim için Uhud’dan daha zorluydu” şeklinde tarif ettiği Tâif tecrübesinden kısa bir süre sonra, Mekke’nin yaklaşık 450 kilometre kuzeyindeki Yesrib şehrinden gelen bir grup insanın Müslüman oluşu, tarihin seyrini değiştiren bir sürecin de başlangıcını teşkil edecekti. Hz. Peygamber ve Müslümanlara kucak açan Yesrib, bundan böyle “Medînetu’n-Nebî” (Peygamber’in şehri) ve “Medîne-i Münevvere” (Nurlanmış Medîne) olarak anılacaktı.
Yesrib’in dokusu, Mekke ve Tâif'ten oldukça farklıydı. Şehirde, iki büyük Arap kabilesi Evs ve Hazrec’in yanı sıra, üç güçlü Yahudi kabilesi yaşıyordu: Benû Kaynuka, Benû Nadîr ve Benû Kurayza. Kuyumculuk, tefecilik ve savaş malzemeleri imalatı gibi kritik sektörleri ellerinde tutan Yahudiler, aynı zamanda diplomasi sahasında da mahirlerdi. Evs ve Hazrec kabileleri uzun yıllar boyunca süren kanlı savaşlara tutuştuklarında, Yesrib Yahudileri Araplara hem silah satıyor hem de verdikleri uzun vadeli borçlarla, çatışan tarafların finansal ihtiyaçlarını gideriyordu. Nihayet savaş sona erip de şehirde yeniden asayiş sağlanırken Yahudiler bu kez “diplomat” sıfatıyla devreye giriyordu. Fakat onca birlik görüntülerine rağmen, Yahudi kabileleri arasında da kıyasıya bir rekabet vardı.
Hz. Peygamber hicret ederek Yesrib’e geldiğinde, her yönden parçalanmış ve rakip kliklere ayrılmış bir şehir bulmuştu. Hiçbir çatışmaya karışmamış güvenilir bir hakem sıfatıyla Yesrib’in yönetimini devralan Hz. Peygamber, “toplumsal barış” adına iki kritik adım attı: Önce Müslümanları kendi içlerinde kardeş yaparak, sosyal entegrasyonu hızlandırdı. Ardından, şehrin Yahudi ve müşrik unsurlarını karşısına oturtarak, onlarla bir vatandaşlık anlaşması imzaladı. “Medine Vesikası” adıyla kayıtlara geçen bu metin, insanlık tarihinin ilk anayasasıdır. Anlaşmanın şartları arasında “Yesrib’e dışarıdan bir saldırı olduğunda, şehri hep beraber savunmak” ve “hiçbir grubun, diğerleri aleyhine başkalarıyla yardımlaşmaması” gibi iki önemli madde de yer alıyordu. Sonraki süreçte Benû Kaynuka, Benû Nadîr ve Benû Kurayza Yahudileri, gönüllü biçimde vermiş oldukları bu sözleri bozacak, sırasıyla bölgenin gelenekleri ve Yahudi şeriatındaki cezalarla karşılaşacaklardı.
Hicreti düşünürken, şu nokta, üzerine kitaplar yazılacak kadar mühim:
Tâif’e yerleşmek müyesser olsaydı, Müslümanlar, Mekke’ye her yönden çok benzeyen bir şehre gitmiş olacaklardı. Yesrib’e hicret ise, İslâm’ın çağlar üstü mesajını vurgularcasına, gayrimüslimlerle -bilhassa Yahudilerle- nasıl münasebet kurulacağı ve onların domine ettiği bir atmosferde alternatiflerin nasıl oluşturulacağı konusunda kıyamete kadar geçerli bir yol haritasını gözlerimizin önüne sermiş bulunuyor.
Hicrî 1443’üncü yıla adım atmışken, Siyer-i Nebî’nin güncelliğini ve bugüne doğrudan mesajlarını daha fazla tefekkür zamanı…
.Hint iklimi
04:0014/08/2021, Cumartesi
G: 14/08/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kuruluşu 1919’a kadar giden ve İrlanda’nın Büyük Britanya Krallığı’ndan bağımsızlığı için mücadele veren İrlanda Cumhuriyetçi Ordusu (IRA), 27 Ağustos 1979 günü, tarihinin en sansasyonel terör eylemini gerçekleştirmişti. Yaz tatillerini İrlanda’nın kuzeybatısındaki şatosunda geçiren Lord Louis Mountbatten, avlanmak için denize açıldığı ahşap tekneye yerleştirilen uzaktan kumandalı bombanın patlatılmasıyla hayatını kaybetmişti. Parçalanan tekneden ilk etapta sağ olarak kurtarılan Mountbatten kıyıya çıkarılamadan ölürken, yanında bulunanlardan üçünü de beraberinde götürmüştü.
IRA’nın eylemini “en sansasyonel” yapan şey, 79 yaşındaki Lord Mountbatten’ın, Büyük Britanya Kraliçesi İkinci Elizabeth’in kuzeni olmasıydı. Alman, Rus ve İngiliz kraliyet ailelerinin farklı kollarından kanlar taşıyan Mountbatten, “üzerinde güneş batmayan imparatorluk” adına, dünyanın çeşitli yerlerindeki sömürge ve himaye idarelerinde görev yapmıştı. Ancak onun, asker ve siyasetçi olarak 50 yılı aşan uzun kariyerindeki en tartışmalı mirası, Hint Alt Kıtası’nın 1947’nin yazında Hindistan ve Pakistan şeklinde iki parçaya bölünmesiydi. Mountbatten, bölünme sürecindeki bütün kritik kararları şahsen vermiş, sonrasında da Hindistan’ın ilk genel valisi olarak 10 ay Delhi’de kalarak duruma nezaret etmişti.
Sahadaki gerçeklikler hiçe sayılarak masa başında çizilen haritalar, 14 ve 15 Ağustos 1947’de önce Pakistan’ı sonra da Hindistan’ı “bağımsız” birer devlet olarak sahneye çıkardı. Pencab bölgesinin kör bir bıçakla doğranmışçasına özensiz taksimi, bugün bile hâlâ devam eden problemlerin temelini oluşturuyor. Adeta Pakistan ve Hindistan sürekli savaşsınlar diye açık bir yara halinde bırakılan Keşmir ise, “İngiliz tipi bağımsızlık”tan ne anlamak gerektiğini gösteren en net örneklerden.
İngiltere, Pakistan’ın bağımsız ve müstakil bir Müslüman devlet haline gelmesini hiçbir zaman gönüllü biçimde kabullenmedi. Hatta Lord Mountbatten’ın “Eğer Muhammed Ali Cinnah’ın bu kadar erken öleceğini bilseydim, Pakistan’ın kuruluşunu çok yüksek ihtimalle sabote ederdim” dediği biliniyor. Pakistan’ın kurucu lideri Cinnah, 11 Eylül 1948’de verem yüzünden yaşamını yitirmişti.
Tarih garip ironilerle dolu: Hint Alt Kıtası’nı bir ağustos günü taksim eden Lord Mountbatten, kendi kaçınılmaz akıbetiyle de yine bir ağustos günü buluştu. Suikastın ardından bir açıklama yapan IRA’nın üst düzey isimlerinden Gerry Adams’ın şu sözleri, yaşananların özeti gibiydi: “IRA’nın ona yaptığı şey, onun ömrü boyunca başka insanlara yaptığı şeydi.”
***
Hint Alt Kıtası’nın yakın ve uzak tarihiyle ilgili Türkçe literatürü ne zaman taramam gerekse, kaynak ve uzman azlığı gerçeğiyle bir kez daha karşılaşırım. Tarihe ve coğrafyaya “Osmanlı-merkezci” bakmaya çok alıştığımızdan olmalı, Hindistan iklimi bize epey uzakta. Gözden ırak, gönülden ırak misali…
Zikrettiğim sebepten dolayı, bu sahada kaliteli eserler çıktığında çocuk gibi seviniyorum açıkçası. İşte böyle eserlerden biri, geçtiğimiz günlerde Ketebe Yayınları tarafından okura takdim edildi. “Yavana-İslâm Medeniyetinin Büyük Havzası: Hint” başlığını taşıyan kitap, Doç. Dr. Ahmet Aydın tarafından kaleme alınmış. Müslümanların Hint Alt Kıtası’ndaki serüvenini “Tanıma (Gazneliler)”, “Yerleşme (Delhi Türk Sultanlığı)” ve “Kökleşme (Babürlüler)” biçiminde üç ana safhaya ayıran Aydın ilmî, mimarî ve sanatsal açılardan coğrafyaya İslâm’ın kattığı renkleri incelemiş. Kitabın sıradan bir okur açısından en önemli özelliği, meseleye dair hiçbir şey bilmeden bile okunabilecek biçimde duru bir üsluba sahip olması. (“Yavana da ne acaba?” sorusunun cevabını vermeyeceğim. Meraklı okurlarımız, zaten onun peşinden gidecektir.)
Ahmet Aydın’ın kitabı, benim için bir başka yönden de hoş bir zamana denk geldi: Genel yayın yönetmenliğini sürdürdüğüm Derin Tarih dergisinde, önce Delhi Türk Sultanlığı’nı, ardından da Babürlüler’i “özel sayı”larımıza konu etmeye karar vermiştik. Yurtiçinden ve yurtdışından uzmanlarla temasa geçmeye başladığımız bir zamanda, her iki sayı için de bize yol gösterecek hoş bir rehberi elimizin altında bulduk.
Son bir not:
“Yavana-İslâm Medeniyetinin Büyük Havzası: Hint”, Ketebe’nin yeni başlattığı “İslâm Düşüncesi Havzaları” serisinin ilk kitabı. Dizi editörü Yusuf Genç kardeşimin maharetli dokunuşlarıyla şekillenen seride birbirinden harika kitaplar var, ama ben isim zikrederek sürprizi şimdiden bozmayayım.
Kukla rejim”
04:0018/08/2021, Çarşamba
G: 18/08/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD’nin önemli gazetelerinden Los Angeles Times’ta, 15 Şubat 1989 günü Afganistan hakkında bir makale yayınlanmıştı. “Sovyetler Afganistan’ı terk etti. Bu durum, Kabil’deki kuşatılmış kukla rejimin çöküşünü an meselesi haline getirdi” şeklinde başlayan makalede, Sovyetler Birliği’nin 1979-1989 arasında tam 10 yıl devam eden işgalinden sonra Afganistan’da ortaya çıkabilecek olan muhtemel senaryolar tasvir ediliyordu. “Bush yönetimi, Afgan halkına kendi kendini yönetme hakkının verilmesinde ve gelecekteki ekonomik desteklerin de ancak özgürce seçilmiş bir hükümet kanalıyla ulaştırılması konusunda inisiyatif almakta ısrarcı olmalı. Böyle yapılması durumunda, Pakistan ve İran’ın Afganistan’ın geleceğini tayin etme ve iç savaşı körükleme noktasındaki bariz teşebbüslerinin önü alınmış olur” diye devam eden makalede, şu vurgu bilhassa dikkat çekiciydi: “Afgan halkının, ABD’nin ülke siyasetini en ince ayrıntısına kadar denetlemesi diye bir isteği yok. Bunun yerine […] kendi ülkesinin geleceğini kendisi planlamak istiyor.”
Los Angeles Times’a bu değerlendirmeyi yapan kişi, Johns Hopkins Üniversitesi’nin antropoloji kürsüsünde görevli Afgan bir akademisyendi: Muhammed Eşref Gani Ahmedzay veya gelecekte meşhur olacağı kısa adıyla Eşref Gani. 1949’da Afganistan’ın Logar bölgesinde dünyaya gelen Gani, Beyrut Amerikan Üniversitesi ve ABD’deki okullarda yükseköğretimini tamamladıktan sonra, akademisyenlik kariyerine başlamış bir isimdi.
1991’de Johns Hopkins’ten ayrılarak Dünya Bankası’na geçen Eşref Gani, Asya ve Güney Asya ile ilgili projelerden sorumlu ekibin içindeydi. 2001’de ABD ve müttefikleri Afganistan’ı işgal ettiğinde ülkesine dönen Gani, yeni siyasî sürecin bir parçası oldu. 2002-2004’te maliye bakanlığı yaptı, 2004-2008 arasında ise Kabil Üniversitesi Rektörü’ydü. Rektörlük görevi sırasında kitap ve makale yazımına odaklanan Gani’nin, 2009 başında piyasaya çıkan bir kitabı “Çökmüş Devletleri Onarmak - Yeniden İnşa İçin Bir Taslak” adını taşıyordu. Gani, o zamana kadarki tecrübeleri ışığında, bir devletin çöküşten nasıl kurtarılacağını, bunun önlenmesi için nereden başlanacağını ve yapılması gerekenleri anlatıyordu. Bu yüzden, 2014’te Eşref Gani Afganistan Cumhurbaşkanlığı’na seçildiğinde, The New Yorker dergisi onu okurlarına tanıttığı makalenin spotuna “Çökmüş devletler konusunda uzman” notunu düşmüştü.
Yolun sonunda, Eşref Gani’nin akademik ve teorik bilgileri sahanın çetin gerçekleri karşısında sınıfta kaldı ve kendisine sürgüne gitmek seçeneği düştü. 1989’da Kabil’deki çökmekte olan merkezî hükümeti “kukla rejim” olarak tanımlayan Gani’nin makalesi bol bol paylaşılıyor şimdilerde.
***
Afganistan’da Taliban’ın yönetimi devralmasından itibaren, dış dünyadan verilen tepkileri üç sınıfta toplamak mümkün: Taliban’a kesin biçimde muhalif olanların öfkesi, Taliban taraftarlarının hayranlık ifadeleri ve gelişmeleri dikkatle izlemenin en doğru tavır olacağını düşünenlerin temkini… Özellikle sosyal medyada, öfkeli kesimin çoğunluğunun ciddî ve fikrî bir eleştiri getirmeksizin, Batı medyası kaynaklı haberlere tutunduğu görülüyor. Ten renginden saç-sakalın karmaşıklığına ve kıyafetlerin ütüsüzlüğüne doğru uzanan, tamamen şekle odaklı bir değerlendirme biçimi çok yaygın. Bunların tam karşısına konuşlanan Taliban hayranları ise, örgütü adeta baştan aşağı günahsız ve dünyanın kirli dengelerinden tümüyle uzakta, adeta bir “sahabe ordusu” gibi tasavvur ediyor. Haliyle, her iki tarafın birbirlerine yönelik taarruzları da son derece şiddetli. Hakaretler, suçlamalar, tekfirler havada uçuşuyor.
***
19 ve 20’nci yüzyıllarda, İngiliz ve Rus imparatorluklarının bugünkü Afganistan ve Orta Asya mıntıkasına hâkim olabilmek için verdikleri kıyasıya mücadele “Büyük Oyun” olarak bilinir. Direkt sonuçları günümüzde de çok yönlü olarak hissedilen Büyük Oyun, değişen aktörler eşliğinde hâlâ devam ediyor.
“İmparatorluklar mezarlığı” olarak bilinen Afganistan yeniden el değiştirmiş görünürken, Büyük Oyun’un bugünkü aktörlerinin Taliban’la ilişkileri elbette merak ve dikkat konusu. Rusya, İran, Çin ve Pakistan gibi dişli oyuncuların da gözüne kestirdiği bir ülkede, Taliban’ın tek başına ABD’yi yere serdiği şeklindeki izah, bu bağlamda yeterince ikna edici değil. Söz konusu aktörlerin Taliban’la bundan sonra kuracakları ilişkinin biçimi, içinden geçtiğimiz süreci de daha iyi anlamamıza yardımcı olacaktır. O yüzden, -olumlu veya olumsuz- iddialı yorumlar yapmadan önce, süreci yakından izlemek en doğrusu.
Linç kültürü
04:0021/08/2021, Cumartesi
G: 21/08/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Cezayir’in doğu kesimindeki Tizi Uzu ve Bicâye bölgelerinde yaklaşık iki hafta önce yaşanan orman yangınları, ardında ağır bir bilanço bıraktı. Hektarlarca zeytinlik ve hayvanların doğal yaşam alanı yok olurken, en az 47 sivil ve 28 asker de yangın söndürme çalışmaları sırasında hayatını kaybetti. Tüm bunların yanında, faciadan geriye kalan belki de en acı iz, “yangını başlattığı” iddiasıyla kızgın kalabalıklar tarafından linç edilerek öldürülen Cemal bin İsmail adlı 38 yaşında bir adamın, aslında suçsuz olduğunun ortaya çıkmasıydı. Sosyal medyadan yapılan yardım çağrılarına uyarak, yaklaşık 200 kilometre mesafedeki şehri Milyâne’den Tizi Uzu’ya giden Cemal yalnızca öldürülmemiş, cesedi de parçalanarak yakılmıştı. Sanat çevrelerinde tanınan bir isim olduğu için, Tizi Uzu’ya geldikten hemen sonra kendisi de bütün ülkeye yardım çağrısında bulunan Cemal’in, yangın söndürme çalışmalarına bizzat katıldığı görüntüler ortaya çıkmıştı.
Cemal bin İsmail linç edilirken cep telefonuyla çekilen bir videoda, onun kalabalıkların gazabına karşı bir polis minibüsüne konduğu, ancak minibüsün etrafını saran yüzlerce kişinin kendisini dışarı çekerek yerde tekmelediği görülüyordu. Polisten yapılan açıklamada, maktulün, yangını kendisinin çıkardığı dedikodularını duyduktan sonra karakola bizzat gelerek durumu izah etmeye çalıştığı, kalabalıkların da bu sırada toplandığı ve dağıtılamadığı kaydedildi. Hadise, neresinden bakılırsa bakılsın, gerçek anlamda bir trajediydi.
Korkunç olayın sosyal medya üzerinden kamuoyuna yansımasından sonra, Cezayir yetkili makamları, Twitter’da paylaşılan söz konusu videodan hareketle, 3’ü kadın 61 kişiyi gözaltına aldı. Zanlılardan birinin, cesedi yakmadan önce kafasını bıçakla kesmeye çalıştığı belirtiliyordu. Sorgunun ardından, Cezayir polisi normalde pek rastlanmayan bir teamüle başvurarak, gözaltına alınan kişilerin olayı bizzat itiraf ettikleri anları televizyonlarda yayınladı. Hadisenin nasıl yaşandığını anlatan zanlılardan bazıları, itiraflardan sonra gözyaşları içinde pişmanlıklarını izhar ediyordu.
Cemal bin İsmail’in ölümünün akabinde, bir başka tartışma daha başladı Cezayir’de: “Acaba kendisinin siyasî görüşü neydi?” Sosyal medyada büyük takipçi kitlelerine sahip bazı fenomenler, “Cemal bin İsmail, yangın bölgesine boşuna gitmedi ve yalnız değildi. Oradaki bazı ayrılıkçı kabilelerle bağlantısı vardı. Yangını gerekçe gösterip ortalığı karıştıracaklardı. Plan deşifre olunca, diğer arkadaşları Cemal’i kurban verdiler ve kızgın kalabalıkların önüne attılar” görüşünü savunurken, bir kısmı da Cemal’in masum olduğunu, ancak kendisini linç eden kalabalıkları “dış mihrak”ların yönlendirdiğini vurguladı.
Detaylarda boğulmaksızın, bu elim hadisenin işaret ettiği esas gerçek şu: Kalabalıkların öfkesini tahrik etmek ve bu öfke üzerinden herhangi bir senaryoyu hayata geçirmek, her zaman çok kolay. Yakın ve uzak tarihte, dünyanın her yerinde bu durumun sayısız örneği mevcut. İslâm tarihinde de, Müslümanların hafızasına kazınmış pek çok olayda müessir yine aynı: Kendinden geçmiş, histerik kalabalıklar…
Linç kültürünün dedikodular ve söylentiler yoluyla yayılmasında, eskiye nazaran çok önemli ve etkili bir âmil var bugün: Sosyal medya. İnsanoğlunun meraklarını, zaaflarını ve önyargılarını kamçılayan sürekli paylaşımlar, hakikatten giderek uzaklaşmamıza, tamiri imkânsız nice hasarlara, maddî-manevî yıkımlara, itibar suikastlarına ve iftiralarla insanların üzerine silinmez lekelerin yapışmasına yol açıyor. Doğruyu söyleyenin değil de ağzı (ve eli) iyi laf yapanın öne çıktığı sosyal medya platformlarında, aslı-astarı olmayan nice söylentiyle binleri-on binleri sokaklara dökmek, birilerine saldırtmak, linç ettirmek, hedefe yerleştirilen şahısları öldürtmek mümkün. Normalde hayatımızı kolaylaştıran ve bilgiye erişimimizi çabuklaştıran teknoloji, tam da aynı sebeplerle, yaşanan vakıaları doğru biçimde anlamamızı engelliyor. Her malumatın kolayca ve hızlıca ekranlara akması, üzerinde yeterince düşünmeme sonucunu getirirken, bu da insanları neticesi hesap edilmeyen uçurumlara sürüklüyor.
Sınırsız özgürlüğün bir “put” haline getirildiği günümüzde, sosyal medyanın yıkıcı taraflarını konuşmak ve sosyal medyaya sınırlamalar getirmeyi sağlıklı biçimde tartışmak da haliyle epey güç. Ancak öyle veya böyle herkesi muhakkak etkileyen bu platformlar, yolun sonunda yalnızca kuru kalabalıkları tahrike yarıyorsa, en azından aklı başında insanların “Biz ne yapıyoruz?” diye sorması bir vazife haline geliyor.
Sözde filozof
04:0025/08/2021, Çarşamba
G: 25/08/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Dönemin İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu, 2 Haziran 2011 Perşembe günü Kudüs’teki ofisinde Paris’ten gelen özel bir konuğu ağırlamıştı. İki tarafın da heyecan duyduğu bu görüşme 90 dakika sürmüş, sonrasında herhangi bir resmî açıklama yapılmamıştı. Ta ki Fransız konuk dilini tutamayıp, AFP ajansına şu cümleleri fısıldayana kadar: “Netanyahu’ya, Libya’da tesis edilecek olan yeni yönetimin, dünyadaki bütün demokratik ülkelerle temas kuracağını söyledim. Buna İsrail de dâhil. Müstakbel rejim hem Filistinliler için adaletin sağlanmasını hem de İsrail’in güvenliğini önemseyecek.” Arap Baharı adı verilen bölgesel türbülansın Libya’ya çoktan uğradığı o fırtınalı günlerde, haliyle bu açıklama büyük tartışma yarattı. Teyit için başvurulan Netanyahu’nun basın bürosu, “Başbakan, entelektüellerle sohbeti çok sever” demekle yetindi.
Benyamin Netanyahu’nun çok sevdiği bu “entelektüel”, uluslararası camiada kendisini “filozof” unvanıyla tanıtan Bernard-Henri Levy idi. 1948’de Seferad Yahudisi bir ailenin oğlu olarak Cezayir’de dünyaya gelen Levy, hayatı boyunca hep macera peşinde koşmuş, bu sırada imza attığı skandallarla kekre bir şöhrete kavuşmuştu. Bangladeş’ten Gürcistan’a, Kuzey Irak’tan Afganistan’a bütün çatışma sahalarında boy göstermiş, kitaplar yazmış, “ezilenlere” destek verdiğini iddia ettiği kampanyalar düzenlemişti. Ancak esas olarak yaptığı şey, söz konusu coğrafyalarda Batılı güçlerin işgalini meşrulaştırmak için “entelektüel altyapı” hazırlamaya çalışmaktan ibaretti. Fransa cumhurbaşkanları Jacques Chirac ve Nicolas Sarkozy ile derin dostluğu bulunan Levy, gittiği ülkelerde onlar adına sözler veriyor, yardım vaatleriyle lobicilik yapıyordu.
Fransız ve dünya kamuoyundan “Bu adam kim? Hiçbir resmî sıfatı olmadan, bunca teması nasıl ve niçin yürütüyor?” soruları yükseledursun, Levy, Yahudiliğinin sağladığı bağlantılarla, gemisini yürütmeyi sürdürüyordu. 2010’da yazdığı bir kitapta, “meşhur Fransız filozof” diyerek kendisinden bolca alıntı yaptığı Jean-Baptiste Botul’un hayal ürünü uydurma bir karakter olduğunun ortaya çıkması bile, rezil olmasına yetmemişti mesela. 1997’de yönetmenliğini yaptığı bir dizi “yılın en kötüsü” seçilmiş, 2005’te Amerika izlenimlerini anlattığı kitap New York Times’ın kitap ekinde manşetten yerin dibine batırılmıştı. “Filozof” sıfatıyla pazarlanmasına rağmen, nasıl bir felsefeye sahip olduğu ve felsefe sahasına ne kattığı da meçhuldü.
2011’de Libya’da halk ayaklanması başladığında, maceraperest bir megaloman olarak Bernard-Henri Levy soluğu Muammer Kaddafi’nin ülkesinde aldı. O günlerde Libya’dan gelen fotoğraflar arasında en çok gördüğümüz karelerde, hep bu siyah takım elbiseli, beyaz gömlekli, kabarık saçlı adamın karanlık yüzü vardı. Kaddafi muhalifleriyle saf tutuyor, onları “zalim rejim”e karşı ayaklanmalarında teşvik ediyor, en önemlisi de “Nicolas Sarkozy’nin özel temsilcisi” sıfatıyla Fransa’nın mutlak desteğini sunuyordu. İşte, Kudüs’te Netanyahu’yla yaptığı görüşmede muhatabına ilettiği “mesaj” da Libya sahnesinden kendince çıkardığı neticeydi. İsrail konusunda hayal dünyasında yaşasa bile, Fransa’nın Libya’ya askerî müdahalesi için Sarkozy’yi ikna eden isimlerin başında Levy’nin geldiği artık biliniyor.
Libya’daki faaliyetlerini 2012’de “Tobruk’un Yemini” adıyla 100 dakikalık bir belgesel haline getiren Bernard-Henri Levy orada da aynı anda yapımcı, yönetmen, senarist ve aktör olarak öne çıkıyordu. Belgeseldeki “ben” vurgusu öylesine güçlüydü ki, Levy’nin takipçileri bile sunuş biçiminden rahatsızlık duymuştu.
Taliban’ın Afganistan’da yönetimi ele geçirmesinin ardından, Bernard-Henri Levy’nin adını yine sıkça duyar olduk. Taliban muhalifi Pençşir cephesinin yanında yer alan Levy, 2001’de bir suikasta kurban giden Ahmed Şah Mesud’la olan dostluğunu, şimdilerde Mesud’un oğlu ve veliahtı Ahmed Mesud’la devam ettiriyor. Fransız devlet kademelerine takdimden Ahmed Şah Mesud adına Paris’te yürüyüş yolu açılışlarına, 32 yaşındaki genç adamın Avrupa mahfillerinde parlatılması projesini de yine Levy üstlenmiş görünüyor. Batı basınında, “Mücahitler Taliban’a karşı harekete geçmeye hazır” başlıklarını görmeye başladık bile.
Ne idüğü belirsiz tiplerin coğrafyamızda cirit atmasına aşinayız. Onların kendi ajandaları çerçevesinde her deliğe burunlarını sokmalarına ve kendi menfaatleri için bizden birilerini bayraklaştırmalarına da. Ancak keşke, geçmişin tatsız tecrübelerinden ders almış olsak...
Mağrib’de kriz
04:0028/08/2021, Cumartesi
G: 28/08/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Coğrafyayı isimlendirme biçimimiz, tamamen durduğumuz yere ve ayaklarımızı bastığımız toprağa göre şekilleniyor. Bu konuya verilebilecek en ilginç örneklerden biri, Kuzey Afrika. Klâsik dönemde Müslüman coğrafyacılar, Kuzey Afrika boyunca uzanan İslâm beldelerini üç ana kısımda mütalaa etmişler. İskenderiye’den Libya’nın mevcut başkenti Trablus’a kadar olan bölüme “Mağrib el Ednâ” (Yakın Mağrib), Trablus-Cezayir arasına “Mağrib el Evsat” (Orta Mağrib), Cezayir’le Atlas Okyanusu arasına da “Mağrib el Aksâ” (Uzak Mağrib) demişler. Bu değerlendirmeye göre bugünkü Mısır, Libya, Tunus, Cezayir ve Fas’ın tamamı Mağrib kapsamında.
Zaman içinde coğrafyanın siyasî, askerî, ekonomik ve kültürel odakları daha batıya kayınca, bu defa isimlendirmeler de dönüşüm geçirmiş. Tunus’ta doğan, Fas ve Endülüs’te yıllarını geçiren, nihayet Kahire’de vefat eden İbn Haldûn (1332-1406), Mağrib’in bu şekilde üç parçaya ayrılmasını ve Mısır’la Libya’nın doğusundaki toprakların Mağrib içinde düşünülmesini kabul etmez mesela. Onun Mağrib sınırları, yalnızca Tunus’u içine alır ve batıda Atlas Okyanusu’nda biter. Kaleme aldığı Mukaddime adlı dev eserle zamanları ve mekânları aşan bir şöhrete kavuşan İbn Haldûn’un bu tasnifi, günümüzde hâlâ kabul görüyor. Kelime anlamı itibariyle Mağrib “güneşin battığı yer” demek olduğu için, Müslüman dünyanın batısı, bir bütün halinde Mağrib olarak değerlendiriliyor. Ancak aynı zamanda Mağrib, Fas Krallığı’nın da özel ismi bugün.
Geçtiğimiz hafta içinde Cezayir’le Fas arasındaki diplomatik ilişkilerin kesilmesine dair gelişmeleri takip ederken, Mağrib bölgesinin kendi içindeki ayrışma ve çekişmelerini bir kez daha düşünme fırsatı buldum. İsimlendirmeler değişirken zihinlerdeki sınırlar da daralıyor. Bu da vaktiyle aynı coğrafyada hep birlikte yaşayan insanların, kendilerine özel ve yerel kimlikler inşa ederek yekdiğerinden kalın çizgilerle ayrılmaları sonucunu doğuruyor. Fas ve Cezayir arasındaki de, bu duruma örnek olabilecek bir serüven.
Fas Krallığı’yla bütün diplomatik ilişkileri dondurduklarını duyuran Cezayir Dışişleri Bakanı Ramazan Lamamra, muhataplarına üç suçlama yöneltti: Casus yazılımlarla Cezayirli yetkililerin izlenmesi, ayrılıkçı silahlı hareketlerin desteklenmesi ve daha önce verilen sözlerin tutulmaması. Bakan Lamamra, “Fas Krallığı, Cezayir’e yönelik düşmanca tavırlarından hiçbir zaman vazgeçmedi” dedi. Fas ise, Cezayir halkıyla hiçbir sorunlarının olmadığını, ancak hükümetlerinin attığı bu tek taraflı adımı da adaletsiz bulduklarını belirtti. Bu çerçevede, Cezayir-Fas sınırının 1994’ten bu yana kapalı tutulduğunu da hatırlayalım.
Sürekli dalgalı ve türbülanslı bir seyir izleyen Cezayir-Fas ilişkileri, eski ABD Başkanı Donald Trump’ın, görevinden ayrılmadan hemen önce aldığı, tartışmalı Batı Sahra bölgesini “Fas toprağı” kabul eden meşhur kararının ardından yeniden gerilmişti. Kendisinden önceki Amerikan başkanlarının hiçbir şekilde yanaşmadığı bu hamlesiyle Trump, Fas’la İsrail arasında diplomatik ilişkilerin kurulmasını sağlamıştı. Fas, İsrail’i tanıması karşılığında, dış politikada sürekli başını ağrıtan önemli bir meselede Washington’ı yanına çekmeyi başarmıştı. Trump görevinden ayrılmış olsa da, ABD Başkanı Joe Biden, “Arap ülkeleriyle İsrail arasında imzalanan anlaşmalara itirazımız yok” diyerek, Batı Sahra meselesindeki politika değişimini zımnen onayladı.
Cezayir-Fas ilişkilerinin kopuşundan sonra, herkesin aklına -doğal olarak- aynı soru geldi: İsrail bu işin neresinde?
İsrail Dışişleri Bakanı Yair Lapid, geçtiğimiz ay Fas’a düzenlediği resmî ziyaret sırasında açık bir şekilde Cezayir’i hedef almış ve Cezayir’in Kuzey Afrika’da oynadığı rolle ilgili “endişelerini” dile getirmişti. Lapid’in diplomatik teamülleri ayaklar altına alan tavrı bilhassa dikkat çekiciydi, zira ilk kez İsrailli bir hükümet yetkilisi, bir Arap ülkesinin başkentinde başka bir Arap ülkesini hedefe oturtuyordu. İsrail’den son krizle ilgili gelen açıklama da Cezayir yönetimini provoke edecek cinsten: “Cezayir, kendi problemlerine odaklanmalı. Özellikle ciddi ekonomik problemlerine. Komşularına zarar vermeyi ve kendi sorunlarına İsrail’i de katmayı bırakmalı.”
İsrail’le doğrudan ilişki kuran bütün Arap ve İslâm ülkelerinin mutlaka tecrübe ettiği bir şeyi, herhalde günün birinde Fas da fark edecektir: İsrail’in birinci önceliği, Müslüman komşular arasında kalıcı problemler meydana getirmek ve çatışmaları körüklemektir. Çünkü “barış” denen şeyi başka türlü sürdürebilmesi mümkün değildir.
İran’ın yeri
04:001/09/2021, Çarşamba
G: 1/09/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Irak’ın başkenti Bağdat’ta geçtiğimiz hafta sonu düzenlenen uluslararası işbirliği ve koordinasyon toplantısının toplu fotoğraf çekimi, ilginç bir protokol karmaşasına sahne oldu. İran’ın yeni Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir-Abdullahiyan, dışişleri bakanlarına ayrılan ikinci sıra yerine, devlet ve hükümet başkanlarıyla birlikte ilk sırada poz verdi. Birleşik Arap Emirlikleri Başbakanı ve Dubai Emiri Şeyh Muhammed Râşid Âl-i Mektûm ile Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah Sisi’nin arasına “sığışan” İranlı Bakan’ın, arka sırada Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhan ile İslâm İşbirliği Teşkilâtı Genel Sekreteri Yusuf el Useymin arasındaki kendi yeri de böylece boş kaldı.
Toplantının ardından, Emir-Abdullahiyan’ın “acemilik sebebiyle” böyle davranmış olabileceği konuşulurken, İranlı Bakan’ın diplomatik teamülleri yok sayan tavrı İran basınında da eleştiri konusu oldu. Eski diplomat Kasım Mohebali “Suudi temsilcilerin yanında durarak Riyad’la ilişkilerin geliştirilmesine dair önemli bir şans kaçırıldı. Ayrıca diplomatik nezaket, ev sahibi ülkeye saygının da göstergesidir” değerlendirmesinde bulunurken, İtimad gazetesi “Nerde duracağını bilmiyorsa, o toplantıda ne işi vardı?” diye sordu. Emir-Abdullahiyan’ın toplantıda Arapça olarak yaptığı konuşmanın metni de, ifadedeki zayıflık ve eksiklikler nedeniyle eleştirilerin hedefine yerleşti.
Bağdat’tan Şam’a geçerek Suriyeli yetkililerle bir araya gelen İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir-Abdullahiyan, ülkesine döndükten sonra devlet televizyonunda katıldığı bir canlı yayında, zannedildiği gibi “protokol hatası” yapmadığını şu sözlerle açıkladı: “İran İslâm Cumhuriyeti’nin konumuna uygun ve temsilcisinin durması gerektiği yerde durduğuma inanıyorum.” İran hariciyesinin kendisini nerede konumlandırdığı, herhalde bundan daha net bir biçimde açıklanamazdı.
İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin kabinesinde göreve başlayan Hüseyin Emir-Abdullahiyan, uluslararası diplomatik çevrelerin yakından tanıdığı bir isim. İran Dışişleri Bakanlığı Uluslararası İlişkiler Okulu’nu 1990’da bitiren Emir-Abdullahiyan, yüksek lisans ve doktorasını da diplomasi sahasında tamamladı. 2007-2010 arasında ülkesinin Bahreyn’deki büyükelçisi olan Emir-Abdullahiyan, 2011-2016 arasında dışişleri bakan yardımcılığı yaptı. Akıcı Arapça’sıyla bakanlığın Irak, Suriye ve Yemen’den sorumlu direktörlüğüne getirilen Emir-Abdullahiyan, Ali Ekber Salihi’nin dışişleri bakanlığı döneminde başladığı görevini Cevad Zarif’in bakanlığa gelişinden sonra da sürdürdü. 2016’da Zarif, Emir-Abdullahiyan’ı görevden aldığında, bu tercihle ilgili çok sayıda spekülasyon yapılmıştı. Bunlar arasında, “Körfez ülkelerinin İran hükümetine ricada bulunarak, kendilerine yönelik sert tutum takınan Emir-Abdullahiyan’ın görevden alınmasını talep ettiği” iddiası özellikle dikkat çekiciydi.
Hüseyin Emir-Abdullahiyan’ın, Ortadoğu’nun çeşitli ülkelerinde İran kontrolünde hareket eden silahlı Şiî gruplarla çok yakın bağlantılarının olduğu biliniyor. Keza, 3 Ocak 2020’de Irak’ın başkenti Bağdat’ta ABD tarafından düzenlenen bir saldırıda öldürülen İranlı General Kâsım Süleymanî de Emir-Abdullahiyan’ın hayranlık duyduğu bir isimdi. İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü’nün komutanı olan Süleymanî’nin, sahadaki silahlı güçlerin İran yönetimi nezdindeki siyasî koordinasyonunda Emir-Abdullahiyan’la birlikte hareket ettiği kaydediliyor. Emir-Abdullahiyan, Süleymanî’yi “O olmasaydı, bölgemizdeki birçok ülke şimdiye kadar çoktan bölünmüştü” şeklinde överken, İranlı generalin de Lübnan, Suriye, Irak ve Yemen’deki silahlı Şiî gruplarla Emir-Abdullahiyan’ın doğrudan temasını sağladığı belirtiliyor.
2013-2021 arasında dışişleri bakanlığı yapan Cevad Zarif, Batılı eğitimi ve kusursuz İngilizce’siyle, İran’ın uluslararası arenadaki en tanınmış ve “diyaloga açık” olarak değerlendirilen yüzlerindendi. Ancak Zarif’in İran’daki “demir leblebi” derin devlet katmanlarıyla yaşadığı gerilimler ve görüş ayrılıkları da sır değildi. Zarif’in yerini, tamamıyla İran eğitim sisteminin ürünü, Araplarla Arapça konuşabilen, İngilizce performansı Zarif’e göre daha zayıf, ideolojik aidiyetleri çok güçlü bir bakanın almış olması, İran’ın sahadaki etkinliğini artıracak gibi görünüyor.
Bağdat’taki fotoğraf çekiminde sergilediği tavırla, Hüseyin Emir-Abdullahiyan, nasıl bir bakanlık yapacağını ve bölge ülkeleriyle ilişkide ne türden bir yaklaşım içinde bulunduğunu da göstermiş oldu zaten.....
.Hint iklimi
04:0014/08/2021, Cumartesi
G: 14/08/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kuruluşu 1919’a kadar giden ve İrlanda’nın Büyük Britanya Krallığı’ndan bağımsızlığı için mücadele veren İrlanda Cumhuriyetçi Ordusu (IRA), 27 Ağustos 1979 günü, tarihinin en sansasyonel terör eylemini gerçekleştirmişti. Yaz tatillerini İrlanda’nın kuzeybatısındaki şatosunda geçiren Lord Louis Mountbatten, avlanmak için denize açıldığı ahşap tekneye yerleştirilen uzaktan kumandalı bombanın patlatılmasıyla hayatını kaybetmişti. Parçalanan tekneden ilk etapta sağ olarak kurtarılan Mountbatten kıyıya çıkarılamadan ölürken, yanında bulunanlardan üçünü de beraberinde götürmüştü.
IRA’nın eylemini “en sansasyonel” yapan şey, 79 yaşındaki Lord Mountbatten’ın, Büyük Britanya Kraliçesi İkinci Elizabeth’in kuzeni olmasıydı. Alman, Rus ve İngiliz kraliyet ailelerinin farklı kollarından kanlar taşıyan Mountbatten, “üzerinde güneş batmayan imparatorluk” adına, dünyanın çeşitli yerlerindeki sömürge ve himaye idarelerinde görev yapmıştı. Ancak onun, asker ve siyasetçi olarak 50 yılı aşan uzun kariyerindeki en tartışmalı mirası, Hint Alt Kıtası’nın 1947’nin yazında Hindistan ve Pakistan şeklinde iki parçaya bölünmesiydi. Mountbatten, bölünme sürecindeki bütün kritik kararları şahsen vermiş, sonrasında da Hindistan’ın ilk genel valisi olarak 10 ay Delhi’de kalarak duruma nezaret etmişti.
Sahadaki gerçeklikler hiçe sayılarak masa başında çizilen haritalar, 14 ve 15 Ağustos 1947’de önce Pakistan’ı sonra da Hindistan’ı “bağımsız” birer devlet olarak sahneye çıkardı. Pencab bölgesinin kör bir bıçakla doğranmışçasına özensiz taksimi, bugün bile hâlâ devam eden problemlerin temelini oluşturuyor. Adeta Pakistan ve Hindistan sürekli savaşsınlar diye açık bir yara halinde bırakılan Keşmir ise, “İngiliz tipi bağımsızlık”tan ne anlamak gerektiğini gösteren en net örneklerden.
İngiltere, Pakistan’ın bağımsız ve müstakil bir Müslüman devlet haline gelmesini hiçbir zaman gönüllü biçimde kabullenmedi. Hatta Lord Mountbatten’ın “Eğer Muhammed Ali Cinnah’ın bu kadar erken öleceğini bilseydim, Pakistan’ın kuruluşunu çok yüksek ihtimalle sabote ederdim” dediği biliniyor. Pakistan’ın kurucu lideri Cinnah, 11 Eylül 1948’de verem yüzünden yaşamını yitirmişti.
Tarih garip ironilerle dolu: Hint Alt Kıtası’nı bir ağustos günü taksim eden Lord Mountbatten, kendi kaçınılmaz akıbetiyle de yine bir ağustos günü buluştu. Suikastın ardından bir açıklama yapan IRA’nın üst düzey isimlerinden Gerry Adams’ın şu sözleri, yaşananların özeti gibiydi: “IRA’nın ona yaptığı şey, onun ömrü boyunca başka insanlara yaptığı şeydi.”
***
Hint Alt Kıtası’nın yakın ve uzak tarihiyle ilgili Türkçe literatürü ne zaman taramam gerekse, kaynak ve uzman azlığı gerçeğiyle bir kez daha karşılaşırım. Tarihe ve coğrafyaya “Osmanlı-merkezci” bakmaya çok alıştığımızdan olmalı, Hindistan iklimi bize epey uzakta. Gözden ırak, gönülden ırak misali…
Zikrettiğim sebepten dolayı, bu sahada kaliteli eserler çıktığında çocuk gibi seviniyorum açıkçası. İşte böyle eserlerden biri, geçtiğimiz günlerde Ketebe Yayınları tarafından okura takdim edildi. “Yavana-İslâm Medeniyetinin Büyük Havzası: Hint” başlığını taşıyan kitap, Doç. Dr. Ahmet Aydın tarafından kaleme alınmış. Müslümanların Hint Alt Kıtası’ndaki serüvenini “Tanıma (Gazneliler)”, “Yerleşme (Delhi Türk Sultanlığı)” ve “Kökleşme (Babürlüler)” biçiminde üç ana safhaya ayıran Aydın ilmî, mimarî ve sanatsal açılardan coğrafyaya İslâm’ın kattığı renkleri incelemiş. Kitabın sıradan bir okur açısından en önemli özelliği, meseleye dair hiçbir şey bilmeden bile okunabilecek biçimde duru bir üsluba sahip olması. (“Yavana da ne acaba?” sorusunun cevabını vermeyeceğim. Meraklı okurlarımız, zaten onun peşinden gidecektir.)
Ahmet Aydın’ın kitabı, benim için bir başka yönden de hoş bir zamana denk geldi: Genel yayın yönetmenliğini sürdürdüğüm Derin Tarih dergisinde, önce Delhi Türk Sultanlığı’nı, ardından da Babürlüler’i “özel sayı”larımıza konu etmeye karar vermiştik. Yurtiçinden ve yurtdışından uzmanlarla temasa geçmeye başladığımız bir zamanda, her iki sayı için de bize yol gösterecek hoş bir rehberi elimizin altında bulduk.
Son bir not:
“Yavana-İslâm Medeniyetinin Büyük Havzası: Hint”, Ketebe’nin yeni başlattığı “İslâm Düşüncesi Havzaları” serisinin ilk kitabı. Dizi editörü Yusuf Genç kardeşimin maharetli dokunuşlarıyla şekillenen seride birbirinden harika kitaplar var, ama ben isim zikrederek sürprizi şimdiden bozmayayım.
Kukla rejim”
04:0018/08/2021, Çarşamba
G: 18/08/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD’nin önemli gazetelerinden Los Angeles Times’ta, 15 Şubat 1989 günü Afganistan hakkında bir makale yayınlanmıştı. “Sovyetler Afganistan’ı terk etti. Bu durum, Kabil’deki kuşatılmış kukla rejimin çöküşünü an meselesi haline getirdi” şeklinde başlayan makalede, Sovyetler Birliği’nin 1979-1989 arasında tam 10 yıl devam eden işgalinden sonra Afganistan’da ortaya çıkabilecek olan muhtemel senaryolar tasvir ediliyordu. “Bush yönetimi, Afgan halkına kendi kendini yönetme hakkının verilmesinde ve gelecekteki ekonomik desteklerin de ancak özgürce seçilmiş bir hükümet kanalıyla ulaştırılması konusunda inisiyatif almakta ısrarcı olmalı. Böyle yapılması durumunda, Pakistan ve İran’ın Afganistan’ın geleceğini tayin etme ve iç savaşı körükleme noktasındaki bariz teşebbüslerinin önü alınmış olur” diye devam eden makalede, şu vurgu bilhassa dikkat çekiciydi: “Afgan halkının, ABD’nin ülke siyasetini en ince ayrıntısına kadar denetlemesi diye bir isteği yok. Bunun yerine […] kendi ülkesinin geleceğini kendisi planlamak istiyor.”
Los Angeles Times’a bu değerlendirmeyi yapan kişi, Johns Hopkins Üniversitesi’nin antropoloji kürsüsünde görevli Afgan bir akademisyendi: Muhammed Eşref Gani Ahmedzay veya gelecekte meşhur olacağı kısa adıyla Eşref Gani. 1949’da Afganistan’ın Logar bölgesinde dünyaya gelen Gani, Beyrut Amerikan Üniversitesi ve ABD’deki okullarda yükseköğretimini tamamladıktan sonra, akademisyenlik kariyerine başlamış bir isimdi.
1991’de Johns Hopkins’ten ayrılarak Dünya Bankası’na geçen Eşref Gani, Asya ve Güney Asya ile ilgili projelerden sorumlu ekibin içindeydi. 2001’de ABD ve müttefikleri Afganistan’ı işgal ettiğinde ülkesine dönen Gani, yeni siyasî sürecin bir parçası oldu. 2002-2004’te maliye bakanlığı yaptı, 2004-2008 arasında ise Kabil Üniversitesi Rektörü’ydü. Rektörlük görevi sırasında kitap ve makale yazımına odaklanan Gani’nin, 2009 başında piyasaya çıkan bir kitabı “Çökmüş Devletleri Onarmak - Yeniden İnşa İçin Bir Taslak” adını taşıyordu. Gani, o zamana kadarki tecrübeleri ışığında, bir devletin çöküşten nasıl kurtarılacağını, bunun önlenmesi için nereden başlanacağını ve yapılması gerekenleri anlatıyordu. Bu yüzden, 2014’te Eşref Gani Afganistan Cumhurbaşkanlığı’na seçildiğinde, The New Yorker dergisi onu okurlarına tanıttığı makalenin spotuna “Çökmüş devletler konusunda uzman” notunu düşmüştü.
Yolun sonunda, Eşref Gani’nin akademik ve teorik bilgileri sahanın çetin gerçekleri karşısında sınıfta kaldı ve kendisine sürgüne gitmek seçeneği düştü. 1989’da Kabil’deki çökmekte olan merkezî hükümeti “kukla rejim” olarak tanımlayan Gani’nin makalesi bol bol paylaşılıyor şimdilerde.
***
Afganistan’da Taliban’ın yönetimi devralmasından itibaren, dış dünyadan verilen tepkileri üç sınıfta toplamak mümkün: Taliban’a kesin biçimde muhalif olanların öfkesi, Taliban taraftarlarının hayranlık ifadeleri ve gelişmeleri dikkatle izlemenin en doğru tavır olacağını düşünenlerin temkini… Özellikle sosyal medyada, öfkeli kesimin çoğunluğunun ciddî ve fikrî bir eleştiri getirmeksizin, Batı medyası kaynaklı haberlere tutunduğu görülüyor. Ten renginden saç-sakalın karmaşıklığına ve kıyafetlerin ütüsüzlüğüne doğru uzanan, tamamen şekle odaklı bir değerlendirme biçimi çok yaygın. Bunların tam karşısına konuşlanan Taliban hayranları ise, örgütü adeta baştan aşağı günahsız ve dünyanın kirli dengelerinden tümüyle uzakta, adeta bir “sahabe ordusu” gibi tasavvur ediyor. Haliyle, her iki tarafın birbirlerine yönelik taarruzları da son derece şiddetli. Hakaretler, suçlamalar, tekfirler havada uçuşuyor.
***
19 ve 20’nci yüzyıllarda, İngiliz ve Rus imparatorluklarının bugünkü Afganistan ve Orta Asya mıntıkasına hâkim olabilmek için verdikleri kıyasıya mücadele “Büyük Oyun” olarak bilinir. Direkt sonuçları günümüzde de çok yönlü olarak hissedilen Büyük Oyun, değişen aktörler eşliğinde hâlâ devam ediyor.
“İmparatorluklar mezarlığı” olarak bilinen Afganistan yeniden el değiştirmiş görünürken, Büyük Oyun’un bugünkü aktörlerinin Taliban’la ilişkileri elbette merak ve dikkat konusu. Rusya, İran, Çin ve Pakistan gibi dişli oyuncuların da gözüne kestirdiği bir ülkede, Taliban’ın tek başına ABD’yi yere serdiği şeklindeki izah, bu bağlamda yeterince ikna edici değil. Söz konusu aktörlerin Taliban’la bundan sonra kuracakları ilişkinin biçimi, içinden geçtiğimiz süreci de daha iyi anlamamıza yardımcı olacaktır. O yüzden, -olumlu veya olumsuz- iddialı yorumlar yapmadan önce, süreci yakından izlemek en doğrusu.
Linç kültürü
04:0021/08/2021, Cumartesi
G: 21/08/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Cezayir’in doğu kesimindeki Tizi Uzu ve Bicâye bölgelerinde yaklaşık iki hafta önce yaşanan orman yangınları, ardında ağır bir bilanço bıraktı. Hektarlarca zeytinlik ve hayvanların doğal yaşam alanı yok olurken, en az 47 sivil ve 28 asker de yangın söndürme çalışmaları sırasında hayatını kaybetti. Tüm bunların yanında, faciadan geriye kalan belki de en acı iz, “yangını başlattığı” iddiasıyla kızgın kalabalıklar tarafından linç edilerek öldürülen Cemal bin İsmail adlı 38 yaşında bir adamın, aslında suçsuz olduğunun ortaya çıkmasıydı. Sosyal medyadan yapılan yardım çağrılarına uyarak, yaklaşık 200 kilometre mesafedeki şehri Milyâne’den Tizi Uzu’ya giden Cemal yalnızca öldürülmemiş, cesedi de parçalanarak yakılmıştı. Sanat çevrelerinde tanınan bir isim olduğu için, Tizi Uzu’ya geldikten hemen sonra kendisi de bütün ülkeye yardım çağrısında bulunan Cemal’in, yangın söndürme çalışmalarına bizzat katıldığı görüntüler ortaya çıkmıştı.
Cemal bin İsmail linç edilirken cep telefonuyla çekilen bir videoda, onun kalabalıkların gazabına karşı bir polis minibüsüne konduğu, ancak minibüsün etrafını saran yüzlerce kişinin kendisini dışarı çekerek yerde tekmelediği görülüyordu. Polisten yapılan açıklamada, maktulün, yangını kendisinin çıkardığı dedikodularını duyduktan sonra karakola bizzat gelerek durumu izah etmeye çalıştığı, kalabalıkların da bu sırada toplandığı ve dağıtılamadığı kaydedildi. Hadise, neresinden bakılırsa bakılsın, gerçek anlamda bir trajediydi.
Korkunç olayın sosyal medya üzerinden kamuoyuna yansımasından sonra, Cezayir yetkili makamları, Twitter’da paylaşılan söz konusu videodan hareketle, 3’ü kadın 61 kişiyi gözaltına aldı. Zanlılardan birinin, cesedi yakmadan önce kafasını bıçakla kesmeye çalıştığı belirtiliyordu. Sorgunun ardından, Cezayir polisi normalde pek rastlanmayan bir teamüle başvurarak, gözaltına alınan kişilerin olayı bizzat itiraf ettikleri anları televizyonlarda yayınladı. Hadisenin nasıl yaşandığını anlatan zanlılardan bazıları, itiraflardan sonra gözyaşları içinde pişmanlıklarını izhar ediyordu.
Cemal bin İsmail’in ölümünün akabinde, bir başka tartışma daha başladı Cezayir’de: “Acaba kendisinin siyasî görüşü neydi?” Sosyal medyada büyük takipçi kitlelerine sahip bazı fenomenler, “Cemal bin İsmail, yangın bölgesine boşuna gitmedi ve yalnız değildi. Oradaki bazı ayrılıkçı kabilelerle bağlantısı vardı. Yangını gerekçe gösterip ortalığı karıştıracaklardı. Plan deşifre olunca, diğer arkadaşları Cemal’i kurban verdiler ve kızgın kalabalıkların önüne attılar” görüşünü savunurken, bir kısmı da Cemal’in masum olduğunu, ancak kendisini linç eden kalabalıkları “dış mihrak”ların yönlendirdiğini vurguladı.
Detaylarda boğulmaksızın, bu elim hadisenin işaret ettiği esas gerçek şu: Kalabalıkların öfkesini tahrik etmek ve bu öfke üzerinden herhangi bir senaryoyu hayata geçirmek, her zaman çok kolay. Yakın ve uzak tarihte, dünyanın her yerinde bu durumun sayısız örneği mevcut. İslâm tarihinde de, Müslümanların hafızasına kazınmış pek çok olayda müessir yine aynı: Kendinden geçmiş, histerik kalabalıklar…
Linç kültürünün dedikodular ve söylentiler yoluyla yayılmasında, eskiye nazaran çok önemli ve etkili bir âmil var bugün: Sosyal medya. İnsanoğlunun meraklarını, zaaflarını ve önyargılarını kamçılayan sürekli paylaşımlar, hakikatten giderek uzaklaşmamıza, tamiri imkânsız nice hasarlara, maddî-manevî yıkımlara, itibar suikastlarına ve iftiralarla insanların üzerine silinmez lekelerin yapışmasına yol açıyor. Doğruyu söyleyenin değil de ağzı (ve eli) iyi laf yapanın öne çıktığı sosyal medya platformlarında, aslı-astarı olmayan nice söylentiyle binleri-on binleri sokaklara dökmek, birilerine saldırtmak, linç ettirmek, hedefe yerleştirilen şahısları öldürtmek mümkün. Normalde hayatımızı kolaylaştıran ve bilgiye erişimimizi çabuklaştıran teknoloji, tam da aynı sebeplerle, yaşanan vakıaları doğru biçimde anlamamızı engelliyor. Her malumatın kolayca ve hızlıca ekranlara akması, üzerinde yeterince düşünmeme sonucunu getirirken, bu da insanları neticesi hesap edilmeyen uçurumlara sürüklüyor.
Sınırsız özgürlüğün bir “put” haline getirildiği günümüzde, sosyal medyanın yıkıcı taraflarını konuşmak ve sosyal medyaya sınırlamalar getirmeyi sağlıklı biçimde tartışmak da haliyle epey güç. Ancak öyle veya böyle herkesi muhakkak etkileyen bu platformlar, yolun sonunda yalnızca kuru kalabalıkları tahrike yarıyorsa, en azından aklı başında insanların “Biz ne yapıyoruz?” diye sorması bir vazife haline geliyor.
Sözde filozof
04:0025/08/2021, Çarşamba
G: 25/08/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Dönemin İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu, 2 Haziran 2011 Perşembe günü Kudüs’teki ofisinde Paris’ten gelen özel bir konuğu ağırlamıştı. İki tarafın da heyecan duyduğu bu görüşme 90 dakika sürmüş, sonrasında herhangi bir resmî açıklama yapılmamıştı. Ta ki Fransız konuk dilini tutamayıp, AFP ajansına şu cümleleri fısıldayana kadar: “Netanyahu’ya, Libya’da tesis edilecek olan yeni yönetimin, dünyadaki bütün demokratik ülkelerle temas kuracağını söyledim. Buna İsrail de dâhil. Müstakbel rejim hem Filistinliler için adaletin sağlanmasını hem de İsrail’in güvenliğini önemseyecek.” Arap Baharı adı verilen bölgesel türbülansın Libya’ya çoktan uğradığı o fırtınalı günlerde, haliyle bu açıklama büyük tartışma yarattı. Teyit için başvurulan Netanyahu’nun basın bürosu, “Başbakan, entelektüellerle sohbeti çok sever” demekle yetindi.
Benyamin Netanyahu’nun çok sevdiği bu “entelektüel”, uluslararası camiada kendisini “filozof” unvanıyla tanıtan Bernard-Henri Levy idi. 1948’de Seferad Yahudisi bir ailenin oğlu olarak Cezayir’de dünyaya gelen Levy, hayatı boyunca hep macera peşinde koşmuş, bu sırada imza attığı skandallarla kekre bir şöhrete kavuşmuştu. Bangladeş’ten Gürcistan’a, Kuzey Irak’tan Afganistan’a bütün çatışma sahalarında boy göstermiş, kitaplar yazmış, “ezilenlere” destek verdiğini iddia ettiği kampanyalar düzenlemişti. Ancak esas olarak yaptığı şey, söz konusu coğrafyalarda Batılı güçlerin işgalini meşrulaştırmak için “entelektüel altyapı” hazırlamaya çalışmaktan ibaretti. Fransa cumhurbaşkanları Jacques Chirac ve Nicolas Sarkozy ile derin dostluğu bulunan Levy, gittiği ülkelerde onlar adına sözler veriyor, yardım vaatleriyle lobicilik yapıyordu.
Fransız ve dünya kamuoyundan “Bu adam kim? Hiçbir resmî sıfatı olmadan, bunca teması nasıl ve niçin yürütüyor?” soruları yükseledursun, Levy, Yahudiliğinin sağladığı bağlantılarla, gemisini yürütmeyi sürdürüyordu. 2010’da yazdığı bir kitapta, “meşhur Fransız filozof” diyerek kendisinden bolca alıntı yaptığı Jean-Baptiste Botul’un hayal ürünü uydurma bir karakter olduğunun ortaya çıkması bile, rezil olmasına yetmemişti mesela. 1997’de yönetmenliğini yaptığı bir dizi “yılın en kötüsü” seçilmiş, 2005’te Amerika izlenimlerini anlattığı kitap New York Times’ın kitap ekinde manşetten yerin dibine batırılmıştı. “Filozof” sıfatıyla pazarlanmasına rağmen, nasıl bir felsefeye sahip olduğu ve felsefe sahasına ne kattığı da meçhuldü.
2011’de Libya’da halk ayaklanması başladığında, maceraperest bir megaloman olarak Bernard-Henri Levy soluğu Muammer Kaddafi’nin ülkesinde aldı. O günlerde Libya’dan gelen fotoğraflar arasında en çok gördüğümüz karelerde, hep bu siyah takım elbiseli, beyaz gömlekli, kabarık saçlı adamın karanlık yüzü vardı. Kaddafi muhalifleriyle saf tutuyor, onları “zalim rejim”e karşı ayaklanmalarında teşvik ediyor, en önemlisi de “Nicolas Sarkozy’nin özel temsilcisi” sıfatıyla Fransa’nın mutlak desteğini sunuyordu. İşte, Kudüs’te Netanyahu’yla yaptığı görüşmede muhatabına ilettiği “mesaj” da Libya sahnesinden kendince çıkardığı neticeydi. İsrail konusunda hayal dünyasında yaşasa bile, Fransa’nın Libya’ya askerî müdahalesi için Sarkozy’yi ikna eden isimlerin başında Levy’nin geldiği artık biliniyor.
Libya’daki faaliyetlerini 2012’de “Tobruk’un Yemini” adıyla 100 dakikalık bir belgesel haline getiren Bernard-Henri Levy orada da aynı anda yapımcı, yönetmen, senarist ve aktör olarak öne çıkıyordu. Belgeseldeki “ben” vurgusu öylesine güçlüydü ki, Levy’nin takipçileri bile sunuş biçiminden rahatsızlık duymuştu.
Taliban’ın Afganistan’da yönetimi ele geçirmesinin ardından, Bernard-Henri Levy’nin adını yine sıkça duyar olduk. Taliban muhalifi Pençşir cephesinin yanında yer alan Levy, 2001’de bir suikasta kurban giden Ahmed Şah Mesud’la olan dostluğunu, şimdilerde Mesud’un oğlu ve veliahtı Ahmed Mesud’la devam ettiriyor. Fransız devlet kademelerine takdimden Ahmed Şah Mesud adına Paris’te yürüyüş yolu açılışlarına, 32 yaşındaki genç adamın Avrupa mahfillerinde parlatılması projesini de yine Levy üstlenmiş görünüyor. Batı basınında, “Mücahitler Taliban’a karşı harekete geçmeye hazır” başlıklarını görmeye başladık bile.
Ne idüğü belirsiz tiplerin coğrafyamızda cirit atmasına aşinayız. Onların kendi ajandaları çerçevesinde her deliğe burunlarını sokmalarına ve kendi menfaatleri için bizden birilerini bayraklaştırmalarına da. Ancak keşke, geçmişin tatsız tecrübelerinden ders almış olsak...
Mağrib’de kriz
04:0028/08/2021, Cumartesi
G: 28/08/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Coğrafyayı isimlendirme biçimimiz, tamamen durduğumuz yere ve ayaklarımızı bastığımız toprağa göre şekilleniyor. Bu konuya verilebilecek en ilginç örneklerden biri, Kuzey Afrika. Klâsik dönemde Müslüman coğrafyacılar, Kuzey Afrika boyunca uzanan İslâm beldelerini üç ana kısımda mütalaa etmişler. İskenderiye’den Libya’nın mevcut başkenti Trablus’a kadar olan bölüme “Mağrib el Ednâ” (Yakın Mağrib), Trablus-Cezayir arasına “Mağrib el Evsat” (Orta Mağrib), Cezayir’le Atlas Okyanusu arasına da “Mağrib el Aksâ” (Uzak Mağrib) demişler. Bu değerlendirmeye göre bugünkü Mısır, Libya, Tunus, Cezayir ve Fas’ın tamamı Mağrib kapsamında.
Zaman içinde coğrafyanın siyasî, askerî, ekonomik ve kültürel odakları daha batıya kayınca, bu defa isimlendirmeler de dönüşüm geçirmiş. Tunus’ta doğan, Fas ve Endülüs’te yıllarını geçiren, nihayet Kahire’de vefat eden İbn Haldûn (1332-1406), Mağrib’in bu şekilde üç parçaya ayrılmasını ve Mısır’la Libya’nın doğusundaki toprakların Mağrib içinde düşünülmesini kabul etmez mesela. Onun Mağrib sınırları, yalnızca Tunus’u içine alır ve batıda Atlas Okyanusu’nda biter. Kaleme aldığı Mukaddime adlı dev eserle zamanları ve mekânları aşan bir şöhrete kavuşan İbn Haldûn’un bu tasnifi, günümüzde hâlâ kabul görüyor. Kelime anlamı itibariyle Mağrib “güneşin battığı yer” demek olduğu için, Müslüman dünyanın batısı, bir bütün halinde Mağrib olarak değerlendiriliyor. Ancak aynı zamanda Mağrib, Fas Krallığı’nın da özel ismi bugün.
Geçtiğimiz hafta içinde Cezayir’le Fas arasındaki diplomatik ilişkilerin kesilmesine dair gelişmeleri takip ederken, Mağrib bölgesinin kendi içindeki ayrışma ve çekişmelerini bir kez daha düşünme fırsatı buldum. İsimlendirmeler değişirken zihinlerdeki sınırlar da daralıyor. Bu da vaktiyle aynı coğrafyada hep birlikte yaşayan insanların, kendilerine özel ve yerel kimlikler inşa ederek yekdiğerinden kalın çizgilerle ayrılmaları sonucunu doğuruyor. Fas ve Cezayir arasındaki de, bu duruma örnek olabilecek bir serüven.
Fas Krallığı’yla bütün diplomatik ilişkileri dondurduklarını duyuran Cezayir Dışişleri Bakanı Ramazan Lamamra, muhataplarına üç suçlama yöneltti: Casus yazılımlarla Cezayirli yetkililerin izlenmesi, ayrılıkçı silahlı hareketlerin desteklenmesi ve daha önce verilen sözlerin tutulmaması. Bakan Lamamra, “Fas Krallığı, Cezayir’e yönelik düşmanca tavırlarından hiçbir zaman vazgeçmedi” dedi. Fas ise, Cezayir halkıyla hiçbir sorunlarının olmadığını, ancak hükümetlerinin attığı bu tek taraflı adımı da adaletsiz bulduklarını belirtti. Bu çerçevede, Cezayir-Fas sınırının 1994’ten bu yana kapalı tutulduğunu da hatırlayalım.
Sürekli dalgalı ve türbülanslı bir seyir izleyen Cezayir-Fas ilişkileri, eski ABD Başkanı Donald Trump’ın, görevinden ayrılmadan hemen önce aldığı, tartışmalı Batı Sahra bölgesini “Fas toprağı” kabul eden meşhur kararının ardından yeniden gerilmişti. Kendisinden önceki Amerikan başkanlarının hiçbir şekilde yanaşmadığı bu hamlesiyle Trump, Fas’la İsrail arasında diplomatik ilişkilerin kurulmasını sağlamıştı. Fas, İsrail’i tanıması karşılığında, dış politikada sürekli başını ağrıtan önemli bir meselede Washington’ı yanına çekmeyi başarmıştı. Trump görevinden ayrılmış olsa da, ABD Başkanı Joe Biden, “Arap ülkeleriyle İsrail arasında imzalanan anlaşmalara itirazımız yok” diyerek, Batı Sahra meselesindeki politika değişimini zımnen onayladı.
Cezayir-Fas ilişkilerinin kopuşundan sonra, herkesin aklına -doğal olarak- aynı soru geldi: İsrail bu işin neresinde?
İsrail Dışişleri Bakanı Yair Lapid, geçtiğimiz ay Fas’a düzenlediği resmî ziyaret sırasında açık bir şekilde Cezayir’i hedef almış ve Cezayir’in Kuzey Afrika’da oynadığı rolle ilgili “endişelerini” dile getirmişti. Lapid’in diplomatik teamülleri ayaklar altına alan tavrı bilhassa dikkat çekiciydi, zira ilk kez İsrailli bir hükümet yetkilisi, bir Arap ülkesinin başkentinde başka bir Arap ülkesini hedefe oturtuyordu. İsrail’den son krizle ilgili gelen açıklama da Cezayir yönetimini provoke edecek cinsten: “Cezayir, kendi problemlerine odaklanmalı. Özellikle ciddi ekonomik problemlerine. Komşularına zarar vermeyi ve kendi sorunlarına İsrail’i de katmayı bırakmalı.”
İsrail’le doğrudan ilişki kuran bütün Arap ve İslâm ülkelerinin mutlaka tecrübe ettiği bir şeyi, herhalde günün birinde Fas da fark edecektir: İsrail’in birinci önceliği, Müslüman komşular arasında kalıcı problemler meydana getirmek ve çatışmaları körüklemektir. Çünkü “barış” denen şeyi başka türlü sürdürebilmesi mümkün değildir.
İran’ın yeri
04:001/09/2021, Çarşamba
Irak’ın başkenti Bağdat’ta geçtiğimiz hafta sonu düzenlenen uluslararası işbirliği ve koordinasyon toplantısının toplu fotoğraf çekimi, ilginç bir protokol karmaşasına sahne oldu. İran’ın yeni Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir-Abdullahiyan, dışişleri bakanlarına ayrılan ikinci sıra yerine, devlet ve hükümet başkanlarıyla birlikte ilk sırada poz verdi. Birleşik Arap Emirlikleri Başbakanı ve Dubai Emiri Şeyh Muhammed Râşid Âl-i Mektûm ile Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah Sisi’nin arasına “sığışan” İranlı Bakan’ın, arka sırada Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhan ile İslâm İşbirliği Teşkilâtı Genel Sekreteri Yusuf el Useymin arasındaki kendi yeri de böylece boş kaldı.
Toplantının ardından, Emir-Abdullahiyan’ın “acemilik sebebiyle” böyle davranmış olabileceği konuşulurken, İranlı Bakan’ın diplomatik teamülleri yok sayan tavrı İran basınında da eleştiri konusu oldu. Eski diplomat Kasım Mohebali “Suudi temsilcilerin yanında durarak Riyad’la ilişkilerin geliştirilmesine dair önemli bir şans kaçırıldı. Ayrıca diplomatik nezaket, ev sahibi ülkeye saygının da göstergesidir” değerlendirmesinde bulunurken, İtimad gazetesi “Nerde duracağını bilmiyorsa, o toplantıda ne işi vardı?” diye sordu. Emir-Abdullahiyan’ın toplantıda Arapça olarak yaptığı konuşmanın metni de, ifadedeki zayıflık ve eksiklikler nedeniyle eleştirilerin hedefine yerleşti.
Bağdat’tan Şam’a geçerek Suriyeli yetkililerle bir araya gelen İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir-Abdullahiyan, ülkesine döndükten sonra devlet televizyonunda katıldığı bir canlı yayında, zannedildiği gibi “protokol hatası” yapmadığını şu sözlerle açıkladı: “İran İslâm Cumhuriyeti’nin konumuna uygun ve temsilcisinin durması gerektiği yerde durduğuma inanıyorum.” İran hariciyesinin kendisini nerede konumlandırdığı, herhalde bundan daha net bir biçimde açıklanamazdı.
İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin kabinesinde göreve başlayan Hüseyin Emir-Abdullahiyan, uluslararası diplomatik çevrelerin yakından tanıdığı bir isim. İran Dışişleri Bakanlığı Uluslararası İlişkiler Okulu’nu 1990’da bitiren Emir-Abdullahiyan, yüksek lisans ve doktorasını da diplomasi sahasında tamamladı. 2007-2010 arasında ülkesinin Bahreyn’deki büyükelçisi olan Emir-Abdullahiyan, 2011-2016 arasında dışişleri bakan yardımcılığı yaptı. Akıcı Arapça’sıyla bakanlığın Irak, Suriye ve Yemen’den sorumlu direktörlüğüne getirilen Emir-Abdullahiyan, Ali Ekber Salihi’nin dışişleri bakanlığı döneminde başladığı görevini Cevad Zarif’in bakanlığa gelişinden sonra da sürdürdü. 2016’da Zarif, Emir-Abdullahiyan’ı görevden aldığında, bu tercihle ilgili çok sayıda spekülasyon yapılmıştı. Bunlar arasında, “Körfez ülkelerinin İran hükümetine ricada bulunarak, kendilerine yönelik sert tutum takınan Emir-Abdullahiyan’ın görevden alınmasını talep ettiği” iddiası özellikle dikkat çekiciydi.
Hüseyin Emir-Abdullahiyan’ın, Ortadoğu’nun çeşitli ülkelerinde İran kontrolünde hareket eden silahlı Şiî gruplarla çok yakın bağlantılarının olduğu biliniyor. Keza, 3 Ocak 2020’de Irak’ın başkenti Bağdat’ta ABD tarafından düzenlenen bir saldırıda öldürülen İranlı General Kâsım Süleymanî de Emir-Abdullahiyan’ın hayranlık duyduğu bir isimdi. İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü’nün komutanı olan Süleymanî’nin, sahadaki silahlı güçlerin İran yönetimi nezdindeki siyasî koordinasyonunda Emir-Abdullahiyan’la birlikte hareket ettiği kaydediliyor. Emir-Abdullahiyan, Süleymanî’yi “O olmasaydı, bölgemizdeki birçok ülke şimdiye kadar çoktan bölünmüştü” şeklinde överken, İranlı generalin de Lübnan, Suriye, Irak ve Yemen’deki silahlı Şiî gruplarla Emir-Abdullahiyan’ın doğrudan temasını sağladığı belirtiliyor.
2013-2021 arasında dışişleri bakanlığı yapan Cevad Zarif, Batılı eğitimi ve kusursuz İngilizce’siyle, İran’ın uluslararası arenadaki en tanınmış ve “diyaloga açık” olarak değerlendirilen yüzlerindendi. Ancak Zarif’in İran’daki “demir leblebi” derin devlet katmanlarıyla yaşadığı gerilimler ve görüş ayrılıkları da sır değildi. Zarif’in yerini, tamamıyla İran eğitim sisteminin ürünü, Araplarla Arapça konuşabilen, İngilizce performansı Zarif’e göre daha zayıf, ideolojik aidiyetleri çok güçlü bir bakanın almış olması, İran’ın sahadaki etkinliğini artıracak gibi görünüyor.
Bağdat’taki fotoğraf çekiminde sergilediği tavırla, Hüseyin Emir-Abdullahiyan, nasıl bir bakanlık yapacağını ve bölge ülkeleriyle ilişkide ne türden bir yaklaşım içinde bulunduğunu da göstermiş oldu zaten.....
.Taliban ve Çin
04:004/09/2021, Cumartesi
G: 4/09/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Taliban Sözcüsü Zebihullah Mücahid, İtalyan “La Repubblica” gazetesine verdiği röportajda, Afganistan’ın yeniden imarının Çin’in ana ortaklığıyla gerçekleştirileceğini duyurdu. Yabancı güçlerin ülkeden çekilmesinden sonra ekonomik düzenin rayına oturtulmasında ve iç dengelerin yeniden kurulmasında Çin’in sağlayacağı finansmandan yararlanacaklarını kaydeden Mücahid, “Çin bizim en önemli partnerimiz; bizim için çok temel ve sıra dışı bir fırsatı temsil ediyor. Çünkü Çin, yatırım yapmaya ve ülkemizi yeniden imar etmeye hazır. [Çin tarafından finanse edilen] Yeni İpek Yolu projesine çok önem veriyoruz. Afganistan’da zengin maden yatakları var. Bunlar, Çin’in yardımıyla işler hale getirilebilir ve modernize edilebilir. Ayrıca Çin, bizim dünyanın bütün pazarlarına açılmak için kullanacağımız bir kapı” değerlendirmesinde bulundu.
Zebihullah Mücahid’in bu sözleri, süreci başından beri izleyenlerin gözünde “malumun ilamı” kabilinden olsa da, Taliban adına yapılmış resmî bir açıklama olduğu için önemli. İşler planlandığı gibi giderse, Afganistan’ın yakın geleceğine dair siyasî ve ekonomik manzara biraz daha netleşiyor demektir.
Taliban-Çin münasebetlerinin, örgütün 15 Ağustos’ta başkent Kabil’i ele geçirerek yönetime el koymasından çok önceye dayanan bir mazisi var. Taraflar arasında başlatılan diyalog süreci, nihayet geçtiğimiz temmuz ayında Taliban Siyasî Şefi Molla Abdulgani Birader’in Pekin’de resmen ağırlanmasıyla kamuoyuna ifşa edilmişti. Birader’in Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi ile görüştüğü ziyaretin ardından, Taliban’dan Çin’e yönelik “dostça” açıklamalar birbirini takip etmişti.
Çin yönetimi Taliban’ı resmen tanımakta aceleci davranmamasına rağmen, “Afganların kendi geleceklerini belirleme hakkına saygılıyız” demek suretiyle, Taliban’ın “Afgan halkının meşru temsilcisi” olduğunu deklare etti. Taliban’ın hükümet modeli şekillenip kabine üyeleri dünyaya duyurulduğunda, Çin resmen tanıma konusunda artık vakit kaybetmeyecektir. Kabil’den gelen son bilgilere göre, Molla Abdulgani Birader’in devlet başkanlığındaki yeni Afgan hükümetinin ilânı an meselesi.
Başlangıç aşamasında, Taliban-Çin ilişkileri iki tarafın birbirinin iç işlerine karışmaması temelinde ve ekonomik işbirliği yönünde ilerleyecek gibi görünüyor. Batılı ülkelerin Afganistan’a yardımlarına, çoğu defa rencide edici yönlendirmeler, aşağılayıcı yorumlar ve Afgan halkının kültürüne müdahaleler eşlik ettiği için, Çin’in “Sınırlarınız dâhilinde ne yaparsanız yapın, beni ilgilendirmez” siyaseti, Taliban’ın da işine gelecektir. Öte yandan, Afganistan’ın, Çin açısından Asya (ve Afrika) ülkelerine yönelik bir “vitrin” işlevi göreceği de ifade edilebilir. “Her yönden çöküşe sürüklenen bir ülkeyi, cömert yardımlarıyla ayağa kaldıran, merhametli ve vefalı süper güç” imajını pekiştirmek için bir fırsat veya. “Amerika giriyor, yakıp yıkıyor. Sonra da kaçarcasına terk edip gidiyor. Ama ben geliyorum, imar ediyorum, ihya ediyorum” vurgusu. ABD ve diğer dünya devlerinin askerî işgallerle darmadağın ettikleri ülkelerin şuur altında, Çin’in ekonomik yardımlarının böyle bir psikolojik anlamı var. Bu yardımlar her ne kadar karşılıksız ve bedelsiz olmasa da.
Zebihullah Mücahid’in vurguladığı zengin maden yatakları konusu ayrıca önemli. Zira üstünde çatışma ve boğuşmanın eksik olmadığı Afganistan topraklarının altı, el değmemiş hazinelerle tıka basa dolu. Altın, bakır, kurşun, petrol, doğalgaz, uranyum, boksit, demir cevheri, lityum, krom, mermer, alçıtaşı, kükürt… Ne ararsanız mevcut. Ülkede on yıllardır devam eden istikrarsızlık ortamı nedeniyle, bu madenlerin tam kapasiteyle çıkarılması, işlenmesi ve pazarlanması şimdiye kadar mümkün olmamıştı. Yeni Taliban yönetimi, madenlerin Afgan ekonomisine kazandırılmasında aslan payını Çin’e vereceğini şimdiden ilân etmiş bulunuyor. 2010 itibariyle yapılan değerlendirmelerde, Afganistan’daki doğal zenginliklerin kıymeti 3 trilyon dolar olarak hesaplanıyordu. Bugün yapılacak tahminlerde, rakamın daha fazla çıkacağı açık.
Meseleye bir Müslüman ülkenin kaderi ve halkının bağımsızlığı açısından baktığımızda, ABD’nin gidip yerine Çin’in gelişi, acaba “kurtuluş ve zafer” sayılabilir mi? Bu sorunun cevabını da herhalde, geleceğin tarihçileri bugünleri yazarken verecek.
Tehcir
04:008/09/2021, Çarşamba
G: 8/09/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Şeyh Abdulfettah el Museddî (1901-1986), geçtiğimiz yüzyılda Suriye’nin Humus şehrinde yetişmiş en önemli âlimlerdendi. Osmanlı İmparatorluğu yönetiminden Fransız mandasına geçiş sürecinin sancısını çekmiş bir ulemâ kuşağına mensup olan Museddî, akranlarıyla birlikte toplumun ilmî ve ahlakî yönden terakkisine çalışmıştı. Hanefî fakihi, imam-hatip ve eğitimci yönüyle Humus’un önde gelen şahsiyetlerinden birine dönüşen Museddî, 1960’tan ömrünün son yıllarına kadar Hâlid bin Velîd Camii bünyesindeki İslâmî ilimler eğitimi veren enstitünün müdürlüğünü üstlenmişti. Şeyh Museddî’nin yetiştirdiği sayısız talebe arasında, kendi oğlu Muhammed Yâsir de vardı.
Muhammed Yâsir el Museddî, 1951’de Humus’ta dünyaya geldi. Babasının ilmî kimliğine rağmen, mensup olduğu Museddî ailesinin ecdadı el sanatlarıyla ve ticaretle meşhurdu. Ailenin künyesi de, dokumacılık ve terzilik mesleğine işaret ediyordu. Şeyh Abdulfettâh ve oğlu Muhammed Yâsir, aile içinde farklı bir gelenek başlatmışlardı.
İlk gençlik yılları Suriye’de Baas iktidarının başlangıcına tesadüf eden Muhammed Yâsir el Museddî, 1976’da Kahire’deki Ezher Üniversitesi’nden İslâmî ilimler diploması aldı. Mezuniyetinin ardından ülkesine dönerek Humus ve çevresindeki okullarda öğretmenlik yapmaya başlayan Şeyh Muhammed Yâsir, Suriye’de Baas rejiminin Müslüman Kardeşler Teşkilâtı ve diğer İslâmî hareketlerle olan mücadelesinin yoğunlaştığı bir dönemde göreve atılmıştı. Öğretmenliğin yanında Humus’un camilerinde cuma hutbelerine de çıkan Şeyh Yâsir, siyasî duruşu ve yaptığı konuşmalar sebebiyle zaman zaman rejim tarafından taciz ediliyordu. Gidişatın hayırlı olmadığı sezen Şeyh, 1980’de Suriye’den ayrılarak Suudi Arabistan’a geçti. Cidde’de imam-hatiplik ve müderrislik vazifelerinde bulunurken, 1987’de Pakistan’ın Lahor kentindeki Pencap Üniversitesi’nde yüksek lisansını tamamladı; 1996’da da Sudan’da fıkıh doktorasını bitirdi.
Uzun yıllarını gurbette, ilim yolunda ve mücadele içinde geçiren Şeyh Muhammed Yâsir el Museddî, 2011’de Suriye’de halk ayaklanması başladığında Baas rejiminin kendi vatandaşlarına reva gördüğü muameleyi yüksek sesle kınayanlar arasındaydı. Barışçıl gösterileri kurşunla susturmaya çalışan rejimin provokasyonları sonucu, halk ayaklanması bir iç savaşa dönüştüğünde, Şeyh Museddî ve arkadaşları Suriye meselesini İslâm dünyasının gündeminde tutabilmek ve bir çözüm yolu bulunmasına gayret için ellerinden geleni yaptılar. 2014’te Şeyh Usâme Rifâî’nin başkanlığında İstanbul’da kurulan “Suriye İslâm Konseyi”nin yönetim kurulunda yer alan Şeyh Muhammed Yâsir, konseyin genel sekreterliğini de üstlendi. Bir yandan İstanbul başta olmak üzere Suriyeli mültecilerin yaşadığı her şehre giderek eğitim çalışmalarını sürdüren Şeyh, diğer yandan uluslararası siyasî gündemi de yakından takip ederek, Suriye konusunda atılacak adımlarla ilgileniyordu.
26 Ocak 2017 akşamı, Katar’ın başkenti Doha’da, Suriye İslâm Konseyi tarafından bir toplantı tertip edilmişti. Konu, Suriye’nin çeşitli yerlerinde Baas rejimi ve İran tarafından gerçekleştirilen demografik dönüşümlerdi. O tarih itibariyle, Rusya’nın ağırlığını koymasıyla sahada rejim avantajlı konuma geçmiş, bunun sonucunda da kuzeydeki Halep ve güneydeki Der’a gibi şehirlerde Şiîlerin iskânına başlanmıştı. Terk edilmiş ev ve iş yerleri yeni sahiplerini bulurken, bu düzenlemenin Suriye’nin dinî ve mezhebî kimliğini tamamen değiştirmeye yönelik stratejik bir adım olduğu belliydi. Suriyeli âlimler ve aktivistler, Doha’da bu gündemi tartışıyordu.
Toplantının bir yerinde, Şeyh Muhammed Yâsir el Museddî de söz aldı. “Ulemâ olarak biz elimizden geleni yapmaya çalışıyoruz. Eksiklerimiz çok, ama gayretlerimiz de devam ediyor…” minvalinde konuşmasını sürdüren Şeyh, tam 2 dakika 10 saniye sonra aniden sustu. Başı yan tarafına düştü. Salondakilerin şaşkın bakışları arasında, Museddî son nefesini veriyordu. Yarıdan fazlası gurbette geçmiş bir ömür, yaşandığı gibi bitiyordu.
Bugün Şeyh Muhammed Yâsir’i hatırlamamın ve hatırlatmamın bir sebebi var:
Suriye rejimi “Halep dosyası”nı halledip rafa kaldırdı, ama Der’a’daki düğümü henüz çözemedi. Yeniden başlayan çatışmaların ardından, şehir yaklaşık 80 gündür ağır bir kuşatma altında. İran yönetiminin, kalan 50 binlik yerli nüfusun tamamının tehcir edilmesi yönünde Şam’a telkinde bulunduğu biliniyor. 2011’deki olayların başlangıç noktası olan Der’a, şüphesiz bu anlamda sembolik bir öneme sahip.
Suriye’deki savaşın en keskin sonuçlarından biri, ülkenin yüzyıllardan bu yana taşıdığı dinî ve mezhebî kimliğin temelli değiştirilmesi istikametindeki yoğun çalışmalar. Esas soru da şu: Acaba, İslâm dünyası bunun ne kadar farkında?
Yerli oryantalizm
04:0011/09/2021, Cumartesi
G: 11/09/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
İslâm coğrafyasının farklı noktalarına yaptığım seyahatlerde, Türkiye’deki gelişmeleri çok yakından takip eden insanlarla karşılaşıyorum sürekli. Kimisi profesyonel düzeyde ve mesleği gereği bu takibi yaparken, kimisi de Türkiye’ye duyduğu sevgi ve hayranlıktan dolayı bizimle ilgileniyor. Ülkeler arasındaki siyasi ilişkilerden televizyonlarda oynayan dizi ve filmlere, Türkiye’yi gündemlerine dâhil etmelerine yardımcı olacak birçok sebep de mevcut zaten.
Yıllar önce Yemen’e yaptığım bir ziyaret sırasında, Türkiye iç siyasetine dair ısrarlı sorularıyla beni adeta köşeye sıkıştıran bir kişiyle tanışmıştım. Özel bir eğitimi yoktu, sıradan halk kitlesine mensuptu. Ancak ifadelerinden, bilhassa Milli Görüş hareketini dikkatle izlediği çok belliydi. Sorduğu bazı soruların cevabını ben de bilmiyordum üstelik.
Bu tecrübeyi Balkanlardan Afrika’ya, Avrupa’dan Asya’ya her yerde yaşadım ve yaşıyorum.
İki Türkiye var. Biri dışarıdan bakıldığında görünen, biri de bizim içinde yaşadığımız. Dışarıdan, uzaktan ve muhabbetle bakanların gördüğü Türkiye, bizim omuzlarımıza hem daha fazla sorumluluk yüklüyor hem de bu karşılıksız sevginin büyüklüğü karşısında mahcubiyet duymamıza yok açıyor. Türkiye’ye içeriden ama oryantalist gözlüklerle bakanlar ise, bu ülkede hangi müspet gelişme olursa olsun kulaklarını tıkamaya azmetmiş durumda. Dışarının bazen afaki boyutlara ulaşan hüsn-ü zanlarıyla içerideki oryantalistlerin afaki tenkitleri, aslında herkesin kendi zihnindeki ve kalbindeki Türkiye’yi tasavvur ettiğini, dışarıya bunu yansıttığını düşündürüyor.
Dışarıdan bakınca görünen Türkiye ile ilgili, 27 Haziran 2018 Çarşamba günü yine bu köşede müstakil bir yazı yazmıştım. Bugünkü yazımda ise, yaşanan sıcak bir gelişme bağlamında, kendi ülkelerine bir yabancı gibi bakan yerli oryantalistlere işaret etmek istiyorum.
Fas’ta önceki gün düzenlenen genel seçimler, yaklaşık 10 yıldır iktidar ortağı olarak hükümette yer alan Adalet ve Kalkınma Partisi’nin sonunculuğa gerilemesiyle neticelendi. Mevcut kabinede tarım bakanı olarak görev yapan milyarder işadamı Aziz Ahnuş’un liderliğindeki Bağımsızların Ulusal Birliği (RNI), toplam 395 sandalyeden 97’sini elde ederek birinciliği garantiledi. Genel sekreterliğini Abdullatif Vehbi’nin yaptığı Asalet ve Modernlik Partisi (PAM) 82 sandalyeyle ikinci olurken, eski başbakanlardan Abbas el Fasi’nin liderlik ettiği İstiklal Partisi de 78 milletvekili elde ederek üçüncü sıraya yerleşti. Adalet ve Kalkınma Partisi ise, yalnızca 12 vekil çıkarabildi.
Dünyanın herhangi bir yerinde yaşanabilecek bu gelişmenin Türkiye’deki bazı basın-yayın kuruluşlarına ve sosyal medya hesaplarına yansıma biçimi dikkat çekiciydi. Şu türden başlıklar atıldı: “Fas’ın AKP’si hezimete uğradı”, “İslâmcılar sandığa gömüldü”, “Adını Türkiye’deki iktidar partisinden alan Faslı parti, siyasetten silindi” vs. vs.
Fas Adalet ve Kalkınma Partisi’nin 1967 yılında kurulmuş olması, ülkedeki mevcut siyasi sistem gereği bütün iplerin Kral Altıncı Muhammed’in elinde bulunması, hükümetin ve bakanların Kral’dan bağımsız hareket edememesi, bütün dünyada olduğu gibi Covid-19 salgınının Fas’ı da ekonomik yönden sarsması, seçimlerde ilk sıralara yükselen partilerin Kraliyet çevreleri tarafından kurulmuş olması, söz konusu partilerin bizzat Kral tarafından her yönden desteklenmesi, Adalet ve Kalkınma Partisi’nin ise böyle bir destekten mahrum bırakılması gibi çok sayıda önemli nokta, elbette bu kesimlerin umurunda değildi.
Tunus’ta Cumhurbaşkanı Kays Said’in bir gece yarısı darbesiyle meşru hükümetin yetkilerine el koymasını “İslâmcı Nahda’ya tokat” şeklinde tercüme edenler… Bangladeş’te Cemaat-i İslâmî mensuplarının idamını “Teröristler cezalarını buluyor” diye yorumlayanlar… Ve tüm bunlardan Türkiye’ye sözde “ders” çıkaranlar da yine aynı kesimlerdi.
Dünyanın farklı ülkelerinin kendi iç dinamikleri çerçevesinde yaşadığı bazı tecrübeleri kaba genellemelerle Türkiye’ye taşımak veya açık bir şekilde halkın gösterdiği iradeye saldırı anlamına gelecek şeyleri sırf iç siyasette düşman bellediği tarafa “gol” atmış olma saikiyle alkışlamak, ciddi bir düşünce ve davranış bozukluğu olan yerli oryantalizmin başlıca göstergelerinden. Soğukkanlılığı umursamamak, bilgiyle duyguyu karıştırmak, her ülkeyi kendi şartları içinde ele almamak da keza aynı şekilde.
Yerli oryantalizm, bizim neredeyse 200 yıldır müptelası bulunduğumuz bir illet. Son dönemlerde ortaya çıkan varyantlarında, bariz bir İslâm ve Müslüman düşmanlığı da görülüyor. Bizden sonraki nesillerin gündeminde giderek yoğunlaşacak bir ton bu. Zihnî hazırlıkları buna göre yapmak gerek.
Şu ihtiyar…”
04:0015/09/2021, Çarşamba
G: 15/09/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ahmed Şerîf es-Senûsî, Afrika Sahra bölgesinde önce Fransızlara, ardından da İtalyanlara karşı cihat faaliyetleri organize etmekle meşhur Senûsî tarikatının üçüncü şeyhiydi. Manevî ve askerî sorumluluğu 1902’de üstlenen Şeyh Ahmed, dönemin şartları çerçevesinde fırtınadan fırtınaya savrulmuş, yakın temas içinde bulunduğu Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasının ardından da yaşayacak bir ülke bulmakta zorlanmaya başlamıştı. Önce kendisini iyi karşılayan Türkiye’deki yeni yönetim, zaman içinde onu “Osmanlıcı” olarak damgalayıp zorunlu ikamete tabi tutmuş, daha sonra Lozan Anlaşması’yla birlikte sınır dışı etmişti.
Türkiye’den sonra Suriye’nin başkenti Şam’a giden Ahmed Şerîf es-Senûsî, Fransızların baskısıyla Filistin’e geçmek durumunda kaldı. Orada da İngilizler kendisinden rahatsızlık duyunca, sıradaki hedef olarak Hicaz’a yöneldi. Arabistan’da siyasî birliği sağlayan Kral Abdülaziz, Mekke’de ağırladığı Ahmed Şerîf’in manevî nüfuzundan tedirgin oluyordu. Şeyh Senûsî, 10 Mart 1933’te sessiz-sedasız vefat edene kadar, Arabistan’da adeta bir “şüpheli” gibi yaşayacaktı.
Ahmed Şerîf es-Senûsî, 1931’de Mekke’deki ikameti sırasında, birkaç yıl önce Müslüman olmuş bir Batılı gazeteci ile tanıştı: Muhammed Esed. Önceki adı Leopold Weiss olan Esed, Kral Abdülaziz’in misafiriydi ve ona danışmanlık yapıyordu. İslâm tarihini derinlemesine okuyan Esed, o dönemde İslâm dünyasının farklı yerlerinde yaşanan tecrübeleri de yakından izliyordu. Okuduklarıyla yaşananları karşılaştırıyor, bazı neticelere ulaşıyordu. Bu çerçevede, Senûsî hareketine büyük sempati besliyor, onların manevî ve askerî eğitimi harmanlayan bir cihat organizasyonu meydana getirmekteki başarısına hayranlık duyuyordu. Esed için, Ahmed Şerîf es-Senûsî ile şahsen tanışmak heyecan vericiydi.
Şeyh Ahmed ile Muhammed Esed’in Mekke’de tanışıp dostluk kurdukları dönemde, Libya’da İtalyanlara karşı direniş hareketi yaklaşık 20 yıldır devam ediyordu. Ömer Muhtar adında bir ihtiyarın liderlik ettiği cihat, Libya’nın dağlarında ve çöllerinde sürüyordu. Ancak işgalcilerin demir yumruğu Libya’nın üzerine gittikçe daha ağır şekilde iniyor, direnişin başarısına dair umutlar da hızlıca tükeniyordu. Ömer Muhtar ve etrafındaki bir avuç idealist, her şeye rağmen savaşmayı sürdürüyordu.
“Mücahitler için neler yapılabileceğini yerinde tespit adına, bizi temsilen Libya’ya gider misin?” Ahmed Şerîf, genç muhatabına bu soruyu sorarken, cevabından da emindi. Nitekim bu görevi “şerefle” kabul eden Muhammed Esed, hemen Mekke’den yola çıktı. Cidde üzerinden denizyoluyla Mısır’a geçen Esed, çöllerde günler süren meşakkatli bir seyahatin ardından Libya’ya, Ömer Muhtar ve arkadaşlarının mevzilendiği Cebel-i Ahdar bölgesine ulaştı. Nice sorgulamalar ve kontroller bitince, Esed nihayet “Çöl Aslanı” ile şahsen tanışacaktı. Bir gece, Ömer Muhtar, toynakları bezle sarılı bir atın üzerinde çıka geldi. Esed, o anları şöyle anlatıyor: “İki yanında birer adam vardı. Birçok mücahit de ardı sıra geliyordu. Bizim beklediğimiz kayalara varınca, adamlardan biri inmesine yardım etti. Biraz zorlukla hareket ediyordu (on gün kadar önce çarpışmada yaralandığını öğrendim). Ay ışığında şimdi açıkça görebiliyordum: İri kemikli, orta boylu bir adamdı. Kırışık ve vakur yüzünü kısa, kar beyaz bir sakal çevreliyordu. Göz oyukları derindi. Başka şartlar altında olsaydı, insan gözlerinin çevresindeki çizgilere bakarak onun gülmek üzere olduğunu sanabilirdi, ama şu anda bu gözlerde hüzün ve cesaretten başka bir şey yoktu.”
Karşılıklı oturduklarında, Muhammed Esed, Şeyh’in kendisiyle gönderdiği mektubu Ömer Muhtar’a uzattı. İhtiyar komutan, mektubu okuduktan sonra mırıldandı: “Seyyid Ahmed hakkınızda iyi şeyler yazıyor. Bize yardıma hazırmışsınız… Galiba, bize verilen vadenin sonuna geldik…”
Ahmed Şerîf, direnişin merkezinin Libya içinde başka bir noktaya taşınmasını teklif ediyor, bu sayede zafer kazanılabileceğini umuyordu. Ancak sahadaki kayıplar çok büyüktü, düşmanın kuvveti de giderek artıyordu. Teklif iyi niyetliydi, fakat gerçekleşmesi imkânsızdı. Muhammed Esed, Ömer Muhtar’ın kampında iki gece kaldı. Ardından, yapılabilecek şeylerin azlığını görerek, yeniden Hicaz’a dönmek üzere Cebel-i Ahdar’dan ayrıldı.
Yarın -16 Eylül- Ömer Muhtar’ın idamının 90’ıncı yıldönümü.
Acaba Ömer Muhtar’ın döneminde yaşasaydık, onun ve arkadaşlarının İtalyan işgalcilere karşı yürüttüğü cihadı destekler miydik? Yoksa “Şu ihtiyar…” diye başlayan cümleler kurup, kendi konjonktürel hesaplarımıza mı odaklanırdık? Soruların cevabı, vicdanlarımıza emanet olsun.
Aynı yüzler
04:0018/09/2021, Cumartesi
G: 18/09/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Lübnan’da 13 ay boyunca devam eden siyasî kördüğümün ardından, yeni hükümet nihayet kurulabildi. Eski başbakanlardan Necîb Mîkâtî (65) tarafından Cumhurbaşkanı Mişel Avn’a takdim edilen kabine listesinde 12’si Müslüman 12’si de Hristiyan olmak üzere toplam 24 bakan yer aldı. Bakanlıkların dağılımı da, Lübnan’daki dinî ve mezhebî çeşitliliği yansıtacak biçimde gerçekleşti.
Ülkenin en zengin adamı Mîkâtî’nin başbakanlık koltuğuna oturduğu hükümette, başbakan yardımcılığına getirilen Ortodoks Hristiyan Saade Şami, Uluslararası Para Fonu’nda (IMF) yaklaşık 20 yıllık bir kariyere sahip. Dışişleri Bakanı Abdullah Buhabib de Dünya Bankası’nın eski danışmanlarından ve ülkesinin 1983-1990 arasında Washington Büyükelçisi. Eski Başbakan Saad Hariri’nin adamlarından, İçişleri Bakanı Bessam Mevlevi, meslekten hukukçu. Cumhurbaşkanı Mişel Avn’ın kontenjanıyla kabineye giren Savunma Bakanı Moris Salim, ABD eğitimli bir asker. Seküler Şiî Meclis Başkanı Nebih Berrî tarafından önerilen Maliye Bakanı Yusuf Halil, Fransa’da eğitim almış. Hariri ailesine yakınlığıyla bilinen Sağlık Bakanı Firas Abyad, Lübnan’ın en büyük hastanesinin yöneticisi. Abyad, bakanlığa atandıktan sonra, Twitter hesabının profiline şu ayeti sabitledi: “… Ben, başarabildiğim kadarıyla, ıslah etmek istiyorum…” (Hûd.88).
Yeni Lübnan hükümetinin en dikkat çekici taraflarından biri, “devlet içinde devlet” konumundaki İran destekli Şiî Hizbullah örgütünün ulaştırma ve tarım bakanlıklarını almış olması. Sıradan halkla ve fakir kesimlerle doğrudan temas imkânı sağlayan bu bakanlıklar, aynı zamanda Hizbullah’ın sınır ötesi operasyonları için de kritik önemde. Hizbullah’ın nüfuz sahasındaki zirai alanların ne şekilde değerlendirildiği ve buralardan nerelere nelerin taşındığı konusundaki türlü iddiaları düşününce hele…
Başbakan Necîb Mîkâtî başkent Beyrut’ta yamalı bohçaya benzeyen hükümetini Lübnan halkına ve uluslararası kamuoyuna tanıtmakla meşgulken, Hizbullah siyasî açıdan zekice bir hamle gerçekleştirdi. Suriye’den benzin ve mazot yüklü tırlar, ülkenin kuzeydoğusundan, törenle Lübnan’a sokuldu. Hizbullah, İran ve Suriye liderlerinin fotoğraflarıyla donatılan Ayn kasabasından kamyonların girişi sırasında, Şiî ahali de sevinç gösterilerinde bulundu. Her yere “Teşekkürler İran. Teşekkürler Esed’in Suriye’si” yazılı pankartlar asılırken, kadınlar ve çocuklar tırların üzerine gül yaprakları saçtı. Lübnan’ın her yerinde akaryakıt sıkıntısının felâket boyutuna ulaştığı bir dönemde, Hizbullah’ın yaptığı, iç siyasete yönelik tantanalı bir şovdu elbette. Aynı zamanda, yeni hükümete “Sorunları ben çözerim” mesajıydı. Nitekim Hizbullah Genel Sekreteri Hasan Nasrallah, “Suriye’nin Banyas şehrindeki petrol rafinerisinden Lübnan’a benzin ve mazot sevkiyatı sürecek” demek suretiyle, liderlik ettiği örgütün “gölge hükümet” konumunu bir kez daha deklare etmiş oldu.
Lübnan’daki yeni hükümette ABD, Fransa, Suudi Arabistan gibi ülkelerin koyu parmak izleri görülürken, sahada sıradan vatandaşın hayatına dokunan adımlar atma noktasında Hizbullah’ın yürüttüğü strateji, “halkla ilişkiler” açısından oldukça başarılı. Parçalanmaya ve dağılmaya doğru sürüklenen Lübnan’da, dışarıdan Batılı / Batı etkili müdahaleler öylesine kaba ve ayrıştırıcı ki, aslında mevcut durumun müsebbipleri arasında bulunan İran ve Hizbullah, kendilerini “yerli kuvvet” ve “çözümün bir parçası” gibi takdim etmeyi başarıyor.
Mîkâtî kabinesinin Lübnan’ın içinde bulunduğu devasa sorunlara kalıcı çözümler getirmesinin imkânsızlığı konusunda herkes hemfikir. Hatta bunu bizzat Mîkâtî’nin kendisi bile itiraf etti. Uluslararası camianın, “Batı eğitimli, bol diploma ve sertifikalı, tuzu kuru” aktörler eliyle İslâm dünyasındaki ülkelerin iç işlerini dizayn etme projesinin sürekli başarısızlığa uğradığını fark etmemekteki ısrarı düşündürücü. Lübnan, bu türden ülkelerin ne ilki, ne de sonuncusu olacak. İşin ilginç yanı, Lübnan özelinde, Batılı / Batı etkisindeki aktörlerin aynı zamanda “İran’ın Lübnan’a tasallutu”ndan da şikâyet etmeleri. Bu yolu açan ve kolaylaştıran, kendilerinin attığı bazı adımlar oysa.
Hükümet kurulduktan sonra, Beyrut sokaklarında bir televizyon muhabirinin sorusunu cevaplayan Lübnanlı bir kadın, maalesef haklıydı: “Hiçbir şey değişmeyecek. Hep aynı yüzleri görüyoruz. Kimse çözüm vaat etmiyor.”
Günah devleti
04:0022/09/2021, Çarşamba
G: 22/09/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
“İsrail, bir günahın içine doğmuştur. Arap çoğunluğu azınlığa dönüştürürken, Yahudi azınlığı çoğunluğa çevirmeyi gayrı ahlaki buluyorum. Dünyanın herhangi bir yerinde, çoğunluğu teşkil eden bir milletin, ‘Bizim atalarımız buradaydı’ diyen ve bu şekilde ülkeye gelerek kontrolü eline almak isteyen yabancı bir işgalciyi kabullenmesi mümkün müdür? Çatışma, işin daha temelinde başladı, ama siyonizm bunu inkâr etmeyi seçti. Yahudilerle Arapların oranı değişmeye başladığında, Araplar çoğunluğu kaybetmekte olduklarını fark ettiler. Böyle bir duruma kim rıza gösterir?”
Filistin’de yaşananlara tarihî süreç içinde adaletle ve insafla bakan herkes, yukarıdaki cümleleri rahatlıkla kurar ve kurmalıdır. Ancak bu ifadelerin ayrı bir anlamı var. Çünkü konuşan kişi, İsrail tarihinin en önemli isimlerinden Moşe Şaret’in 94 yaşındaki oğlu Yaakov Şaret. Haaretz gazetesine 10 saatlik uzun bir röportaj veren Şaret’in şu sözleri de bilhassa çarpıcı:
“Ben, suçlu bir ülkede zoraki bir işbirlikçiyim. Buradayım, çünkü gidecek başka bir yerim yok. Yaşımdan dolayı, hiçbir yere gidemem. Ve bu durum fena halde canımı sıkıyor. Her gün. İsrail’in nihayetinde işgalci ve başka insanları istismar eden bir devlet olduğu gerçeği, yakamı hiç bırakmayacak. Başında kippa olan bir başbakan gördüğümde, kendimi hiç iyi hissetmiyorum. Bu benim görmek istediğim İsrail değil.”
Yaakov Şaret’in babası Moşe Şaret, 1906’da ailesiyle birlikte Rusya’dan Filistin’e göç ettiğinde henüz 12 yaşındaydı. Çocukluğu Arapların arasında ve Araplarla iç içe geçti; Arapça›yı ana dili seviyesinde öğrendi. Temel eğitimini Filistin’de tamamladıktan sonra İstanbul’a giderek Dârulfünûn’a kaydolan Şaret, ardından İngiltere’nin prestijli okullarından London School of Economics’te tahsil gördü. İngiltere yıllarında İsrail’in müstakbel cumhurbaşkanı Chaim Weizmann’la tanışan Şaret, 1931’de yeniden Filistin’e dönmesinin akabinde, İsrail’in gelecekteki ilk başbakanı David Ben Gurion’la yakın mesaide çalıştı. 1948’den 1956’ya kadar İsrail Dışişleri Bakanlığı yapan Moşe Şaret, 1954-1955’te kısa süreliğine başbakanlık koltuğuna da oturdu. David Ben Gurion, başbakanlığı kendisinden teslim alıp yeniden teslim ettiği isimdi. Vaktiyle çok yakın olan dostların arası zaman içinde açılmış, Ben Gurion iflah olmaz bir Arap düşmanlığına savrulurken, Şaret ülkelerini kuşatan Arap komşularla ve Filistinli Araplarla diyalog içinde olunmasını savunmuştu. Bu büyük görüş ayrılığı, dostluklarının sonunu getirecekti. Ben Gurion’un eski dostuna karşı yanında bulduğu şahin müttefik ise yıllar içinde dünyanın yakından tanıyacağı bir isimdi: Moşe Dayan. “Ben Gurion’un prensi” olarak ünlenen Dayan, düşüncesizliğe varan gözü pekliği, plansız hareket edişi ve Araplara olan sınırsız hıncıyla meşhurdu.
1927’de dünyaya gelen Yaakov Şaret, babasının 1965’teki ölümünün ardından İsrail’de üst düzey görevlerde bulundu. 1990’larda Sovyet Yahudilerinin İsrail’e göçünü organize eden ekibin içindeydi. İsrail iç güvenlik servisi Şin-Bet’te aktif üye olarak çalıştı. Aynı zamanda babasının tuttuğu günlükleri yayına hazırlayıp, 1978’de sekiz cilt halinde bastırdı. David Ben Gurion’la yaşanan gerilimleri bütün ayrıntılarıyla ortaya döken bu günlükler 1996’da Lübnan’ın başkenti Beyrut’ta Arapça olarak da yayınlandı. Ömrünün sonunda katı bir Siyonizm karşıtına dönüşen Şaret’in duruşu, ülkesinde haklı olarak hem dikkat hem de öfke çekiyor.
Tüm bu ayrıntıların üzerine, Şaret ailesinin, 11 Nisan 1909 günü Tel Aviv’in kuruluşuna iştirak eden 66 Yahudi aileden biri olması ve ayrıca Moşe Şaret’in İsrail’in 14 Mayıs 1948 tarihli kuruluş bildirgesinde imzasının bulunması da, Yaakov Şaret’in siyonist ideolojiye yönelttiği ağır ve yerinde eleştirileri daha önemli kılan diğer unsurlar.
İlginçtir, Moşe Dayan’ın karısı Ruth Dayan da, kocasının azgın ırkçılığına ve saldırganlığına rağmen, Araplarla kalıcı barışı savunan bir isim olarak tarihe geçti. 5 Şubat 2021’de 103 yaşında ölen Ruth Dayan’ın en yakın dostu, Yâser Arafat’ın Hristiyan kayınvalidesi Raymonda Tavil’di.
Lafı yine aynı yere getireceğim: İsrail propaganda aygıtlarının bütün gizleme ve perdeleme çabalarına rağmen, siyonist ve Yahudi cephe içindeki ayrışmalar gün geçtikçe derinleşiyor. İşgalle mücadele için stratejiler geliştirirken, bu zaaf noktasına özellikle yoğunlaşmak gerekiyor.
Mareşal
04:0025/09/2021, Cumartesi
G: 25/09/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Mısır ordusunun üst düzey isimlerinden, eski Savunma Bakanı Muhammed Hüseyin Tantâvî, 85 yaşında hayatını kaybetti. Ülke tarihinde oynadığı son derece kritik roller nedeniyle, Tantâvî bir generalden çok daha fazlasıydı.
1935’te Kahire’de dünyaya gelen Muhammed Hüseyin Tantâvî, askerî kariyerine Kral Faruk’un “Hür Subaylar” adlı kadro tarafından devrildiği 1952’de başladı. Sonrasında Mısır’ın katıldığı veya karıştığı bütün savaşlarda cephede görev yapan Tantâvî, ordu hiyerarşisi içindeki basamakları da hızla tırmandı. 1956’da İngiltere, Fransa ve İsrail üçlüsü Mısır’a saldırdığı zaman, 1962’de Mısır’la Suudi Arabistan, Yemen topraklarında savaşa tutuştuklarında, 1967’de İsrail tek başına Mısır ve diğer Arap ülkelerini mağlup ederken, 1973’te artık toparlanmış olan Mısır ordusu İsrail’e karşı saldırıya geçerken… Tantâvî sürekli ön plandaydı. 1983-’85 arasında askerî ataşe olarak Pakistan’a gönderilen Tantâvî, genelkurmay başkanlığına atanmasından kısa süre sonra, 1991’de, Irak Devlet Başkanı Saddam Hüseyin’i işgal ettiği Kuveyt’ten çekilmeye zorlamak için oluşturulan koalisyondaki Mısır kuvvetlerinin komutanıydı. Aynı yıl, Mısır Cumhurbaşkanı Hüsnü Mübarek, General Yusuf Sabri Ebû Tâlib’i savunma bakanlığından azlederek yerine Tantâvî’yi getirdiğinde, bu gelişmeye kimse şaşırmamıştı.
20 Mayıs 1991’den itibaren Mısır savunma bakanlığını üstlenen Muhammed Hüseyin Tantâvî, Cumhurbaşkanı Mübarek’in en güvendiği isimlerden biriydi. “Savaş meydanlarında gösterdiği yararlılık nedeniyle”, 1993’te “mareşal” ilân edilen Tantâvî, kendisi de bir asker olan Mübarek’in ardından, devletin iki numarasıydı. Eş zamanlı olarak sürdürdüğü “askerî üretim bakanlığı” vazifesi de, Mısır ordusunun ekonomik faaliyetleri üzerinde Tantâvî’yi tek otorite haline getirmişti.
Uzun yıllar boyunca sadakatle Mübarek’in emri altında çalışan Mareşal Hüseyin Tantâvî, 2011’in başında, hayatının en zor ikilemiyle karşı karşıya kaldı: Meydanları dolduran öfkeli kalabalıkların “Mübarek’in görevi bırakması” talebini yerine getirmek. 25 Ocak’ta Kahire’nin simgelerinden Tahrir Meydanı’nda başlayan protestoların ardından, 11 Şubat günü Mübarek’in “istifa”sına giden süreçte, Tantâvî üstlendiği rolü çok dikkatli oynadı. “Gençlerin sesi”ne kulak verdiğini söyleyerek sıklıkla halkın arasına karıştı, kendisini en üst makama kadar çıkaran patronunun koltuğu bırakmasına nezaret etti ve sonrasında kurulan Yüksek Askerî Konsey’in (YAK) başına geçti.
Mübarek’in sahneden indirilişindeki itina ve sonrasında karşılaştığı muamele, Mısır’da aslında bir “devrim”in değil, bir tür nöbet değişiminin yaşandığını gösteriyordu. Nitekim 25 Şubat 2020’deki ölümüne kadar Mübarek, adeta bir emeklilik hayatı yaşayarak, son derece lüks şartlar altında tutuldu. Resmen “tutuklu” olsa da, aslında hiçbir şeyden mahrum değildi. Hatta doğum günlerinde -4 Mayıs-, “zorunlu ikamet”te bulunduğu askerî tesisin penceresinin önünde toplanan hayranlarıyla minik buluşmalar bile gerçekleştirdi.
Mareşal Tantâvî’nin YAK Başkanı sıfatıyla Mısır’ı fiilen yönettiği dönem, 30 Haziran 2012’ye kadar devam etti. Düzenlenen seçimlerin ardından Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın (kısaca: İhvân) adayı Muhammed Mursi cumhurbaşkanı seçildiğinde YAK’ın vazifesi de sona erdi, ancak Tantâvî savunma bakanlığı koltuğunu korudu. Bütün dünya nefesini tutmuş Mısır’da nasıl bir sürecin yaşanacağını takip ederken, çiçeği burnunda Cumhurbaşkanı Mursi, 12 Ağustos 2012’de ani bir kararla Mareşal Tantâvî’yi emekliye sevk etti. Kendisine madalya ve plaketler takdim edilen Tantâvî, Mursi’nin baş danışmanlığına getirilerek “onurlandırıldı”, ama olan-biten, alttan alta devam eden bir bilek güreşinin artık meraklı bakışların önünde sergileneceğinin göstergesiydi. Ertesi yaz, ikinci raundu kazanan taraf, generaller oldu.
Daha önce yine bu köşede farklı vesilelerle işaret ettiğim gibi, Mısır ordusunun yapısını, kontrol ettiği ilişkiler ağını, önde gelen şahsiyetlerini, siyasete müdahale yöntemlerini ve ülke ekonomisinin yönetimindeki başat rolünü kavramadan, Mısır’ı anlamak mümkün değildir. Mısır’la ilgili geliştirilecek her türlü strateji ve kurulacak münasebetlerde de, akılda hep tutulması gereken birinci gerçeklik, Mısır’ın bir “ordu-ülke” olduğudur. Sadece Mareşal Muhammed Hüseyin Tantâvî’nin hayat hikâyesini dikkatli bir şekilde okumak bile, ayrıntılara odaklanmayı bilenlere, Mısır hakkında çok şeyler söyleyecektir.
Nahda’nın krizi
04:0029/09/2021, Çarşamba
G: 29/09/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tunus Cumhurbaşkanı Kays Saîd’in geçtiğimiz temmuz ayında hükümeti görevden alarak parlamentoyu ilga etmesiyle patlak veren siyasî kriz, ülkenin en büyük partisi Nahda’yı da içeriden sarsmaya başladı. Aralarında eski bakanların ve milletvekillerinin de bulunduğu önde gelen 113 Nahda mensubu, partiden istifa ettiklerini duyurdu. Yaptıkları açıklamada, Kays Saîd’in sahneye koyduğu darbeye karşı güçlü bir inisiyatif almadığını belirttikleri parti yönetimini suçlayan grup, Nahda’nın kurucusu ve lideri Râşid Gannûşî’yi -isim vermeden- eleştirilerinin odağına yerleştirdi. Açıklamada, Tunus içinde darbenin karşısına dikilecek güçlü ve tek parça bir cephenin oluşturulamadığı, bunun da siyasî başarısızlık olduğu vurgulandı.
İstifalardan hemen önce, Cumhurbaşkanı Kays Saîd yeni bir duyuruda bulunarak, ülkeyi bundan sonra kararnamelerle yöneteceğini ve gerekirse anayasayı da askıya alabileceğini belirterek, Tunus’taki olağanüstü sürecin akıbetini tamamıyla belirsiz hale getirmişti. Saîd, özellikle Fransa ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkelerin telkinleri çerçevesinde hareket etmekle suçlanıyor.
İstifacılar arasında yer alan eski Sağlık Bakanı Abdullatîf Mekkî, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, “Almak zorunda kaldığımız bu karardan dolayı son derece üzgünüm. Fakat istifa, artık kaçınılmaz hale gelmişti. Başka çarem yoktu. Tunus için, bu darbeye karşı koymaya mecburuz” dedi.
Parti yönetimini pasif ve aciz bularak istifalarını sunan Nahda üyeleri, özellikle Râşid Gannûşî’nin sergilediği performansın tatmin edici olmadığını belirtiyor. Kays Saîd’in attığı adımları ilk günden itibaren “darbe” olarak niteleyen Gannûşî, partisindeki bazı isimlerin beklentisinin aksine, bilahare daha uzlaşmacı bir tavır sergilemeyi tercih etmişti. İlk akşam Tunus halkına sokaklara dökülmeleri için çağrıda bulunan Gannûşî’nin, halkta beklenen düzeyde reaksiyon görülmeyince biraz geri adım atarak, “sistem içinde” kalmayı daha doğru bulduğu belirtiliyor.
113 ismin aynı anda istifa etmesi, Nahda Hareketi’nin, kuruluşundan bu yana karşılaştığı en ciddi iç kriz. İstifa listesinde bulunan bazı isimlerin, partinin Tunus devleti tarafından düşman ilân edildiği 1990’lı yıllarda büyük siyasî bedeller ödemiş olması da ayrıca önemli. Örneğin 1962 doğumlu Abdullâtif Mekkî, Nahda’ya mensubiyeti sebebiyle 1991-2001 arasında tam 10 yıl hapis yattı. Nahda’nın üniversite yapılanmasının kurucularından olan Mekkî, 2011’de hareketin iktidara gelişiyle birlikte Sağlık Bakanlığı vazifesini üstlendi.
Geçtiğimiz yılın eylül ayında, 100 Nahda üyesinin Râşid Gannûşî’nin genel başkanlığa yeniden adaylığını koymaması için başlattığı kampanya hâlâ akıllarda. Nahda içinde Gannûşî’nin şahsına yönelik muhalefetin gittikçe örgütlü hale gelmeye başladığını, son toplu istifa hadisesinden de anlamak mümkün.
Nahda Hareketi, saflarından bir diğer önemli kaybı, 10 Aralık 2014 günü yaşamıştı. 1981-2013 arasında partinin genel sekreterliğini yürüten, 2011’den 2013’e kadar da Nahda’nın Tunus’taki ilk iktidar tecrübesinde Başbakanlık yapan Hammâdî Cibâlî, partiden istifa ettiğini açıklamıştı. 1980’lerde, aynı zamanda, Nahda’nın haftalık yayın organı olan Fecr’in yönetimini üstlenen Cibâlî, tıpkı Abdullâtif Mekkî gibi siyasî duruşu yüzünden Tunus devletinin gazabına uğramış, 1990’dan 2006’ya tam 16 yıl hapiste kalmıştı. Cibâlî’nin istifa gerekçesi de, aşağı-yukarı son istifalarla aynıydı. Nahda’nın Tunus’un iç dinamiklerini doğru okuyamadığını ve liderliğe hâkim olan mantığın değişmesi gerektiğini ifade ediyordu. Cibâlî’nin çıkışı ve partiden ayrılışı, o dönem hem Tunus içinde hem de dışında büyük makes bulmuştu.
Temelleri 1970’lerin başında atılan, 1981’de “İslâmî Yöneliş Hareketi” adıyla partileşen, mevcut ismini de 1989’da alan Nahda Hareketi, ilk alenî kongresini ancak 2012’de yapabilmişti. Nahda, yaklaşık 50 yıllık tarihinde sayısız fırtına ve kasırgaların içinden geçti. Hareketin lideri Râşid Gannûşî, kendine has siyaset üslubu ve bölgede yaşananları dikkatle izlemesi sayesinde, İslâm dünyasının tecrübe ettiği çok çeşitli gerilimlere rağmen gemiyi batırmadan yüzdürmeyi başardı. Ancak görünen o ki, mürettebatın memnuniyetsizliklerini ve şikâyetlerini yönetmek, yakın tarihteki krizleri yönetmekten daha zor olacak.
Terör sarmalı
04:002/10/2021, Cumartesi
Geçtiğimiz yüzyılın ikinci yarısında, Filistin’in El Halil şehrindeki en lüks ve temiz konaklama tesisi, eşraftan Kavâsmî ailesine aitti: Park Hotel. Arapların yanı sıra Batılı turistlerin de tercih ettiği otelde, özellikle yaz mevsimlerinde Ürdünlü zenginlere çok sık tesadüf edilirdi. El Halil’in kuru ve temiz havası, yazın sıcağından ve neminden kaçmak isteyenlere sığınak olurdu. Bazı Ürdünlüler, bütün yazı bölgede geçirir ve bu süre boyunca Park Hotel’de konaklardı.
1967’deki Altı Gün Savaşı’yla birlikte bütün Batı Şeria’nın -ve bu arada El Halil’in de- İsrail tarafından işgal edilmesi, Park Hotel’e ziyaretçi akınını bıçak gibi kesmişti. Otelin sahibi Fahd Kavâsmî ve ailesi, bir anda büyük bir ekonomik darboğaza sürüklenmişti. Otele yaptıkları harcamalar ve rezervasyon iptalleri sebebiyle borç yükü altındaydılar.
İşgalden yaklaşık 10 ay sonra, 12 Nisan 1968 günü, İsviçreli kalabalık bir turist kafilesi otelin lobisine giriş yaptığında, resepsiyonda umutsuzca vakit öldüren görevliler gözlerine inanamamıştı. Kadın-erkek, çoluk-çocuk, sayıları 60 civarındaydı. Valizleri, kocaman sandıkları, hatta merdaneli çamaşır makineleriyle lobiye güçlükle sığmışlardı. Vaziyette bir gariplik olduğu kesindi, ama uzun ve ayrıntılı bir soruşturma için Park Hotel’in sahiplerinin ne isteği, ne de vakti vardı.
Otelde tüm bu insanların hepsini alacak yeterli oda bulunmuyordu. Kadın ve çocuklar odaları paylaştılar, erkeklerse lobiye ve koridorlara serdikleri yataklarda uyumaya hazırlandılar. Kavâsmî’lerin gözleri dehşet ve merakla açılmıştı. Nitekim gerçek kısa bir süre sonra anlaşıldı: Kendilerine “İsviçreli turist” süsü veren bu kalabalık, aslında Moşe Levinger isimli hahamın önderliğindeki bir Yahudi grubuydu. Kudüs ve El Halil bölgesinden sorumlu İsrailli General Uzi Narkiss’ten, Hamursuz Bayramı’nı El Halil’de geçirmek üzere izin almışlardı. General Narkiss’in izni, şehirde sadece bir gün kalmakla sınırlıydı. Ancak yanlarında getirdikleri eşyalar, bu ikametin oldukça uzun süreceğini gösteriyordu.
13 Nisan günü bir açıklama yapan Haham Moşe Levinger, şehirden ayrılmaya niyetlerinin olmadığını, bundan sonra burada yaşayacaklarını duyurdu. Yahudileri otelinden çıkarmayı başaramayan Fahd Kavâsmî, durumu Belediye Başkanı Muhammed Câbirî’ye bildirdi. İsrail Başbakanı Levi Eşkol’e mektup yazarak şehirdeki gerginliği aktaran Câbirî’nin çabaları herhangi bir sonuç vermedi. İsrail hükümeti, El Halil’de yaşananlara gözünü yumuyor, Moşe Levinger’e el altından destek veriyordu.
Haftalarca süren gerilim ve tartışmaların ardından, Levinger ve beraberindekiler, El Halil şehir merkezine yakın bir askerî tesise yerleştirildiler. El Halil’de kalıcı bir Yahudi yerleşimine giden yol böylece açılıyordu. Moşe Levinger’in ordudan kopardığı bu izin, 1970’de El Halil’deki ilk Yahudi yerleşkesi Kiryat Arba’nın doğuşuyla neticelenecekti. Ertesi yıl 250 konutun inşasıyla beraber, Kiryat Arba’daki yerleşimci sayısı da hızla artacaktı.
Moşe Levinger’in New York doğumlu eşi Miriam, beraberinde bir grup fanatik Siyonist kadınla birlikte, 1979’da El Halil’in merkezindeki bir binayı işgal ederek oraya yerleşecek, bu durum şehirdeki gerilimin tırmanmasına yol açacaktı. 2 Mayıs 1980’de altı Yahudi öğrencinin Filistin Kurtuluş Örgütü tarafından öldürülmesi ise, Miriam Levinger’in el koyduğu binanın işgalcilerin mülkiyetine geçmesine ve bu oldubittinin İsrail tarafından tanınmasına neden olacaktı.
Moşe Levinger 2015’te, karısı Miriam da 2020’de El Halil’de öldüler. Ancak başlattıkları ve sonraki Siyonist kuşaklara miras olarak bıraktıkları terör sarmalı, bugün sadece Filistin’i ve Filistinlileri değil, aynı zamanda İsrail’i de tehdit ediyor.
Batı Şeria’da şu anda 500 bin dolayında Yahudi yerleşimci yaşıyor. Eldeki resmî istatistikler, 2010’dan bu yana sadece Batı Şeria’daki yerleşimci nüfusun yüzde 42 artış gösterdiğini ortaya koyuyor. Adeta kanser hücreleri gibi adım adım yayılan ve işgali yaygınlaştıran yerleşim politikası, İsrail’in yakın gelecekteki en büyük baş belalarından biri olmaya doğru ilerliyor. Dizginlenemeyen, memnun edilemeyen, kontrol altına alınamayan azgın bir kitle, her yere saldırarak ve öfke saçarak, İsrail’in sosyal bünyesindeki çürümeyi derinleştiriyor. Uluslararası camiada herkesin gördüğü, ama açıkça dile getirmekten çekindiği bir hakikat bu.
İsrail’in serüvenini yazacak olan geleceğin tarihçileri, çöküşü hızlandıran etkenler listesinin ilk sırasına Yahudi yerleşimcileri yerleştirecek.
.Hive’den Buhara’ya
04:006/10/2021, Çarşamba
G: 6/10/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Aylar sonra ilk kez, omuz omuza ve sımsıkı saflar halinde cuma namazı kılmak, geçtiğimiz hafta Özbekistan’ın Hive şehrinde nasip oldu. Doğu Kapısı’ndan çıkar çıkmaz bizi selamlayan Seyyid Niyaz Şeliker Camii’nin dış avlusunda, yerlere serilen halıların üstüne oturduğumuzda, imam efendi gayet anlaşılır bir dille cemaate vaaz-u nasihat ediyordu. Arapça’sının netliği, sözlerinin arasında okuduğu ayet ve hadislerin ibarelerini dosdoğru telaffuzundan anlaşılıyordu. Namazı da keza oldukça selis bir Arapça ile kıldırdı. Cuma hutbesi ise, şimdiye kadar şahit olduğum en kısa hutbelerden biriydi. Hamdele, salvele, tesbihat ve duanın toplamı ancak 5 dakika kadardı.
Namaz sona erip de kalktığımız zaman, hepimizin zihninden geçen ve dilinden dökülen şey aynıydı: “Sonunda, cemaatle gerçekten cem’ olduğumuz bir cuma namazı kılabildik çok şükür.”
Pandemi şartları, bütün dünyayı olduğu gibi Özbekistan’ı da etkilemiş. İlk birkaç ay tamamen kapanan ülke, sonrasında kademeli olarak yeniden açılmış. Yine de her şey henüz yerli yerine oturmuş değil. Turizm sektöründeki kan kaybının telafisi için, epey uzun bir vaktin gerekeceği anlaşılıyor. Daha önceki ziyaretlerimde insan selinin içinde yüzdüğümüz Hive’de, bu kayıp bütün çıplaklığıyla ortadaydı mesela. 40 kişilik bir ekip halinde bulunduğumuz bu tarihî şehirde, neredeyse tek turist kafilesi bizdik. Tek-tük yabancılara rastlanıyordu, ama genel anlamda sokaklar bomboştu. Esnaf ve seyyar satıcılar, daha güneş batmadan tezgâhlarını toplayarak kepenklerini indiriyordu. Şehrin tadını çıkarmak isteyen misafirlere eşsiz bir fırsat sunan bu tenhalık, elbette ev sahiplerimiz açısından tatsızlık anlamına geliyordu. Hive’nin güney ve batı yönündeki surlarının üzerinden eski şehri (İçan-Kala) izlerken, sessizlik bazen öylesine somut bir hal alıyordu ki, kendimi sanki terk edilmiş bir film dekorunun içinde hissediyordum.
Neredeyse her sokağını adımlayarak, surların çevresini dolaşarak ve türlü entrikalarla dolu tarihî serüveninin çok çeşitli sayfalarını meraklı gözlerle karıştırarak Hive’de geçirdiğimiz dopdolu iki günün ardından, karayoluyla Buhara’ya hareket ettik.
Pazar sabahı erkenden başladığımız Buhara yolculuğumuz, seyahatimizin en zorlu etabıydı. Yaklaşık 450 kilometrelik yolu 8 saatte ancak kat edebildik. Kızılkum Çölü’nde teknolojiden tamamen kopabilmek ve kendimizle baş başa kalmak harikaydı, ancak çoğu noktada tek şeride düşen yolun zahmetine katlanmak oldukça güçtü. Sıcaklık, asfaltın dayanamayacağı kadar yükseldiği için, Hive-Buhara güzergâhına çift şerit beton otoban inşa ediliyordu. Bu durum da, projenin mecburen çok yavaş ilerlemesi anlamına geliyordu. Yolda, kilometreler boyunca kurumaya bırakılmış ve üzeri naylonla örtülmüş beton zemin gördük. Normalde “beton” şehirlerimizde negatif çağrışımlar yaparken, Buhara’ya doğru bata-çıka ilerleyen araçlar için, adeta bir kurtarıcıya dönüşmüştü.
Çok serin -hatta soğuk- bir akşam üzeri ulaştığımız Buhara, her zamanki gibi baş döndürücüydü. Tarih boyunca geçirdiği onca yıkımdan, istila ve işgalden, kaybettiği nice kıymetten ve kaybolan eserlerden sonra, bu şehrin insanı hâlâ böylesine heyecanlandırması gerçekten inanılmaz. 1500’lü yıllarda 200 medrese ve 100 camiyi barındırdığı kayıtlı olan Buhara’daki ilk akşamımızda, ayaklarımız bizi Şeybânî hükümdarlarından Ubeydullah Han’ın (1488-1539) yaptırdığı Kalan Camii’ne (Büyük Cami) götürdü. 1127’de Karahanlı hükümdarı Muhammed Arslan Han’ın inşa ettirdiği 46 metrelik dev minareyle bir bütün oluşturan Kalan Camii, Buhara’daki en büyük abide. Ancak bizi esas heyecanlandıran, artık beş vakit namazın kılındığı caminin sükûnet ve sekînet dolu atmosferi oldu. Genç bir hafızın arkasında yine omuz omuza saf tuttuk, okunan dupduru Kur’ân’ı dinledik.
Şehirdeki rutin grup gezimizi tamamladıktan sonra, herkesin kendine ayırdığı müsait vakitte, ben yine yolum ne zaman Buhara’ya düşse yaptığım şeyi yaptım: Uzak mahallelere ve ara sokaklara yürüdüm. Saatler boyunca, hiç dinlenmeden. Bu yürüyüşler hem yeni keşifler yapmaya hem de haritada daha önce işaretlediğim mekânları yerinde görmeye yarıyor. Şimdiki yürüyüşümde, önündeki dev havuzuyla, gözlerden uzak bir mimarî harikası olan Hoca Zeynuddin Camii’ne de uğradım mesela. Ama sokak aralarında en çok dikkatimi çeken ve beni sevindiren şey, küçük mahalle mescitlerinin hızla restore edilmeye başlaması oldu. Buhara’ya yakışan, hem de çok yakışan bir manzaraydı doğrusu.
Siz bu satırları okurken, Semerkand’ı adımlıyor olacağız. Cumartesi yazısında, Semerkand ve sonraki durağımız Taşkent’ten satırlara yansıyanlarda buluşmak üzere.
Sıla-i rahim
04:009/10/2021, Cumartesi
G: 9/10/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Semerkand’ın ara sokaklarında yürüyorum. Elimdeki haritaya göre, doğru yoldayım. Şu köşeyi de dönünce, evet tamam, şimdi tam karşımda. Dışında hiçbir işaret ve tabelanın bulunmadığı, evlerin arasında kaybolmuş, kapısı da kilitli bir türbe burası. Kazara yolu düşenlerin belki dikkatini bile çekmeyecek bu sıradan kubbenin altında, Emir Timur’un torunu Uluğ Bey’in oğlu Mirza Abdullatif yatıyor. Babasına kazan kaldıran, onun hâkimiyetini tanımayan, ordu komutanlarıyla ve yerel dinî gruplarla ittifak kurup Uluğ Bey’i 27 Ekim 1449’da başını kestirerek öldürten, baba katili olarak oturduğu tahtta sadece altı ay kalabilen, 1450’nin baharında kendisi de bir suikasta kurban giden ihtiraslı şehzade Mirza Abdullatif... Öldürüldüğünde 30 yaşında olan Abdullatif’in, babası Uluğ Bey’e karşı giriştiği isyan, Timurlu İmparatorluğu için sonun başlangıcına işaret ediyordu.
Nitekim çok kısa bir süre içinde, Emir Timur’un 35 yıl neredeyse atından hiç inmeden, sürekli genişlettiği devasa imparatorluktan geriye sadece iç savaşlar, harabeler ve varislerin boğuşmaları kalmıştı.
Abdullatif’in metruk türbesini, Timur’unkiyle kıyaslamak elbette imkânsız. Semerkand’ın en merkezî noktalarından birinde, “Gûr i Emîr” olarak bilinen gösterişli külliyede, dilimli bir turkuvaz kubbenin altında yatıyor Timur. Dondurucu bir soğukta çıktığı Çin seferi sırasında, -günümüzde Kazakistan sınırları içinde yer alan- Otrar’da 18 Şubat 1405’te ölen Timur’un cenazesi Semerkand’a getirilerek, hocası ve manevî üstadı Mîr Seyyid Bereke’nin ayak ucuna gömülmüş. Timur'un ayak ucunda ise çok sevdiği torunu Uluğ Bey’in kabri yer alıyor. Mirza Abdullatif, tarihe sadece “peder-kuş” (baba katili) unvanıyla geçmekle kalmamış, hanedan kabristanına gömülme imtiyazından da olmuş.
Timur’un son nefesini verdiği Otrar, tarihte büyük bir faciayla anılır: 1218’de Harzemşahlar devletine gönderdiği tüccar heyetinin kılıçtan geçirilmesine gazaplanan Cengiz Han, önce Otrar’ı kuşatarak tarihten silmiş, ardından Semerkand, Buhara ve diğer kadim şehirlerin altını üstüne getirmişti. Ondan 150 yıl kadar sonra, 1370'de Semerkand’ı başkent ilân eden Timur, kendisini aslında “Cengiz Han’ın varisi” olarak konumlandırıyordu. Ta Anadolu’ya kadar gelirken güttüğü dava da, “hak edilmiş ve kaybedilmiş toprakların iadesi” idi. Timur’un İslâm dünyasının dört bir tarafına düzenlediği yorucu ve devamlı seferlerde en az 17 milyon insanın öldüğü tahmin ediliyor. Bu rakam, dünyanın o zamanki nüfusunun yüzde 5’ine denk. Otrar, Cengiz Han eliyle Müslüman coğrafyanın gördüğü en ağır yıkımın başlangıç yeriydi. Onun siyasî mirasını üstlendiği iddiasındaki Timur'un da aynı yerde ölümü, aslında bir döngünün de tamamlanması anlamına geliyordu. "Bunca şeye değdi mi?" derseniz, cevap pek iç açıcı değil elbette.
Timur’un saraylarla, bahçelerle ve birbirinden görkemli eserlerle donattığı efsanevî Semerkand’dan bugüne kalanlar, o dönemi hafızalarda tam anlamıyla canlandırmaya yetmeyecek kadar zayıf ve silik. Semerkand’a adım atanların hayranlıkla temaşa ettiği meşhur Registan Meydanı bile, bugünkü ihtişamını Sovyetler Birliği döneminde gerçekleştirilen uzun restorasyonlara borçlu. Önünde fotoğraf çektirmeye dizildiğimiz şeyler, aslında birer “restorasyon harikası”. Tarihe böyle bakınca manzara biraz tatsızlaşıyor, doğru. Ama böyle bakmadan da gerçeklerin dünyasına intikal mümkün değil.
Semerkand’dan sonraki durağımız Taşkent’te de aynı durumun birçok örneğine rastlamak mümkündü. Hive, Buhara ve Semerkand’la yarışacak bir tarihî geçmişe ve zenginliğe sahip olan Taşkent, 26 Nisan 1966’da gerçekleşen büyük depremle, bu zenginliğin çok önemli bir kısmını yitirmiş. O afeti atlatabilen az sayıda eser, bugün özenle korunuyor. Depremin gerçek şiddetini ve bilançosunu gizleyen Ruslar (resmî rakamlar ölü sayısını 200 civarında verirken, yerli kaynaklara göre “yüz binlerce insan” yaşamını yitirmiş), Taşkent’i yeniden ve tamamen imar etmişler. Günümüzde Orta Asya’nın en kalabalık, en düzenli, en pahalı ve en gösterişli başkenti olan Taşkent için, “modern bir örtünün altına gizlenmiş eski bir hazine” tanımlamasını yapmak mümkün.
Yaklaşık 10 güne yayılan Özbekistan ziyaretimiz sırasında, en batıdaki Hive’den başlayarak Buhara, Semerkand ve Taşkent’i adımlama imkân bulduk. Son yıllarda Özbekistan’la Türkiye arasında görülen yakınlaşmanın bütün işaretlerini her fırsatta gözlemlediğimiz bir ziyaret oldu bu. En son Taşkent'te, tarihî Kökeldaş Medresesi’nin yanında beni durdurup “Türkçe konuşabilir miyiz biraz? Türkçe konuşmayı çok seviyorum, ama konuşacak kimseyi bulamıyorum. Pratik yapalım” diyen genç Özbek, bahsettiğim durumun en somut örneklerinden biriydi.
Türkiye’den Özbekistan’a sıla-i rahim ziyaretleri ne kadar yoğunlaşırsa, bu yakınlaşma da her alanda giderek daha fazla kökleşecektir.
Hama Kasabı
04:0013/10/2021, Çarşamba
G: 13/10/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriye Devlet Başkanı Hâfız Esed, 26 Haziran 1980 günü Şam’daki sarayında Afrikalı bir diplomatı kabule hazırlanıyordu. Protokol kurallarına göre tertibat alınmış, geriye yalnızca dakikalar içinde konuğun karşılanması kalmıştı. Sarayın cümle kapısında beklediği sırada, Esed’in ayaklarının önüne aniden bir el bombası düştü. Bomba Esed tarafından hızlı bir refleksle savuşturulurken, bunu ikincisi takip etti. Diğer bombayı da orada bulunan korumalardan biri devre dışı bıraktı. Ancak hemen ardından başlayan yaylım ateşini susturmak kolay olmadı. Hâfız Esed’in küçük kardeşi Rifat Esed’e bağlı özel birliklerin yaklaşık bir saat süren yoğun çabasıyla nihayet sükûnet sağlandığında, ortada net bir hakikat vardı: Baas rejimiyle mücadelesini birkaç senedir yoğunlaştıran silahlı muhalefet, başkanlık sarayına saldırı düzenleyecek güce erişmişti.
Rifat Esed, komuta ettiği gölge ordudan seçtiği askerleri, ertesi sabah gün doğmadan, helikopterlerle Tedmur Hapishanesi’ne sevk etti. Şam’ın 200 kilometre kuzeydoğusunda, çölün ortasında bulunan bu korkunç hapishane, muhaliflere uygulanan vahşi işkencelerle ünlüydü. Kardeş Esed’in emriyle, burada tutulan 1000 kadar mahkûm, koğuşlarda ve yataklarında otomatik silahlarla taranarak öldürüldü. Çoğu, uykudan ölüme geçiş yapmıştı. Hâfız Esed’e yönelik suikast girişiminin rövanşı olarak gerçekleştirilen bu katliamda, çeşitli bahanelerle tutuklanmış çok sayıda eğitimli ve elit Sünnî yok edildi. Tedmur Hapishanesi Katliamı, Suriye’nin geleceğini şekillendirmeye yönelik bir proje idi adeta.
Tedmur’dan önce, muhalefetin yoğunlaştığı İdlib’in Cisru’ş-Şuğûr kasabasına 9 Mart 1980 günü düzenlenen ve en az 200 sivilin kaybıyla neticelenen operasyon da yine Rifat Esed’in imzasını taşıyordu.
29 Eylül 1981 sabahı, Şam halkı, Suriye tarihinde hiçbir şekilde yaşanmayan bir durumla karşılaştı: Rifat Esed’in özel birlikleri, sokak ortasında peçeli Müslüman hanımları teker teker durdurup, silah zoruyla yüzlerini açmaya başladı. Ülkede zaten gergin olan atmosferi alevlendiren bu skandal adım, halkta ciddi bir galeyana yol açtı. Dönemin Suriye Müftüsü Şeyh Ahmed Keftârû’nun “Bu iş bizi aşar” dediği konuşulurken, az sayıda âlim ve cami imam-hatibi seslerini yükseltmişti. Durumun kontrolden çıkabileceğini sezen Hâfız Esed, aynı akşam devlet televizyonundan halka seslenerek, “Bütün hanımlara hürmetimiz vardır, hepsi bizim himayemiz altındadır” demek zorunda kaldı.
Birkaç ay sonra, 2-28 Şubat 1982 tarihleri arasında, Suriye’nin Hama şehri emsali görülmemiş bir katliama sahne oldu. Yine Rifat Esed’in komuta ettiği ordu birlikleri Hama’yı karadan ve havadan kuşatma altına alarak, en az 40 bin insanı hunharca öldürdü. Kuşatma sırasında dünyaya tamamen kapatılan şehir, operasyon sona erdiğinde harabeye dönmüştü. Rifat Esed, artık “Hama Kasabı” unvanıyla anılacaktı.
18 Kasım 1983 günü Suriye yönetiminden yapılan açıklamada, Hâfız Esed’in bir apandisit ameliyatı geçirdikten sonra yeniden görevinin başına döndüğü belirtiliyordu. İsrail’in önemli gazetelerinden Maariv ise, ertesi hafta başında yayınladığı özel haberinde, Esed’in ağır bir kalp krizi geçirdiğini ve hâlâ komada olduğunu duyurdu. Haberde ayrıca, Esed’in ilerlemiş diyabet rahatsızlığının bulunduğu, yüksek tansiyondan da mustarip olduğu belirtiliyordu.
Rifat Esed, ağabeyinin öleceğinden öylesine emindi ki, ülke yönetimine hızlı bir şekilde el koymaya girişmişti. Ancak beklediği olmadı. Hâfız Esed 1984’ün başında komadan çıkarak yeniden koltuğuna oturdu, “haddini aşan” kardeşi Rifat’a da yurtdışına sürgün yolu göründü. Önce İspanya’ya, ardından da Fransa’ya yerleşen Rifat Esed, geçtiğimiz hafta Şam’a dönünceye kadar tam 37 yıl sürgünde yaşadı. Suriye Merkez Bankası’nın içini boşaltmak suretiyle kurduğu emlak imparatorluğunu her sene gittikçe büyüterek…
Elinde on binlerce masumun kanı ve omzunda Suriye halkından çalınmış milyonlarca doların vebali bulunan Rifat Esed’e tekrar ülkesine giriş izni çıkmasının sebebi, Avrupa ülkelerinde imza attığı yolsuzluklar. Beşşâr Esed, İspanya ve Fransa’da kara para aklama işlerine girişen amcasının yargılanmasını engellemek için, onun Şam’a dönüşüne yeşil ışık yaktı. Böylece 2011’de “Beşşâr, artık devlet başkanlığı koltuğunda oturamaz” diyen amca Esed, sadece 10 yıl sonra, hapis tehlikesine karşı yeğeninin verdiği müsaadeye mecbur kaldı.
Rejimle yaptığı anlaşma gereği Şam’da sosyal hayattan tamamen izole edilecek olan Rifat Esed, Suriye halkının hafızasında karanlık bir dönemin gaddarlık sembolü olarak yaşamaya devam edecek.
Râvi
04:0016/10/2021, Cumartesi
G: 16/10/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Kervan toparlanmaya başladı. Dün gece vardığımız Serahs’tan birazdan ayrılacağız. Kervanbaşı, Nişabur’a yaklaşık on gün sürecek ve yer yer zorlaşacak bir yolculuk yapacağımızı söyledi. Alıştım sayılır yola. Sadece geçenlerde iki gün boyunca yağmur altında yol almak zorunda kaldığımızda bayağı yoruldum. Yükü sanki develer değil de ben çekiyordum. İlk başta Merv’den ayrılmamızdan bahsedeyim. Nadr’ın dersine, yola çıkmamızdan bir gün önce de girdim. Helalleştik. Batı ilim merkezlerine dair tavsiyelerde bulundu. Vaktimin çoğunu Basra ile Kûfe’ye ayırmamı, imkân bulabilirsem Yemen’e de gitmemi söyledi. Bir de elde edilen rivayetlerle mutlaka yeniden kendi memleketime dönmemi ya da sünnet bilgisinin az olduğu Mısır gibi bir yere yerleşmemi tavsiye etti. İnşallah geri döneceğimi, ama Mısır’ın ilgimi çekmediğini söyleyince, Mısır’ı yanımızdaki Nuaym’a önerdi. Babamla yaptığımız programda Yemen yok aslında, ama belki bir yolunu bulup gidebilirim.
Sırasıyla Kenûkird, Dandanakan, Telestâne, Üştürmegâb gibi ufak yerleşim yerlerinden geçerek ve neredeyse hep çölde yol alarak geldik Serahs’a. Gerçekten de kervanbaşının işi zor. İnsanın gözü sürekli işaret taşlarında olmalı yol alırken. Sadece baharda akan tek bir nehir varmış bu şehirde. Bereketli toprakların bu nehir sayesinde yeşillendiğini sabah fark edebilecektim. Kervanbaşımız devesinden şikâyeti olanların burada değiştirebileceğini söyledi. Meğer çevre illere buradan deve gönderilirmiş. Serahs’taki ilmî durumla ilgili bilgim yok. Sabah namazının ardından girdiğim mescitte, orta yaşlı bir muhaddis, Hârice bin Mus’ab adlı birinden hadisler naklediyordu. Kural dışı olmasına rağmen, ders esnasında dinlediğim iki-üç kısa rivayeti yazdım, dersin ardından da nakletme izni aldım. Benim yaşlarımda Ubeydullah bin Saîd diye biriyle tanıştık. Kalkmak zorundayım, tellal kervanın çıkışını haber veriyor.”
Genç yaşında çıktığı ilim yolculuklarının farklı duraklarına dair izlenimlerinden bir parçayı böylece okuduğumuz kahramanımız, hicrî 11 Rebîülâhir 165’te Semerkand’da dünyaya gelmiş. Asya’daki İslâm fetihlerinin kalıcı olması çabalarına katkı sağlayan Arap bir aileye mensup olan kahramanımız, babasının da yönlendirmesiyle, Müslüman dünyanın daha batıdaki merkezlerine doğru üç büyük yolculuk yapmış. İlk seferine henüz 13 yaşındayken çıkmış. Bunu 16-20 yaşları arasını kapsayan ikincisi takip etmiş. Su sefer sırasında Semerkand’dan sonra sırasıyla Merv, Nişabur, Rey, İsfahan, Basra, Mekke, San’a, Mekke, Medine, Kûfe, Bağdat ve Vâsıt’a uğrayan kahramanımız, hicrî 184’te Bağdat’tan ayrılarak Semerkand’a dönmüş. 11 yıl sonra, bu defa üçüncü ve son yolculuk başlamış. Abbâsî halifelerinden Me’mûn’un tahta çıkışına denk gelen bu yolculuk, İslâm tarihinin en sıkıntılı süreçlerinden “Mihne” ile çakışınca, kahramanımız zor ama çok öğretici bir serüvenin içine dâhil olmuş.
Tüm bu yolculukları ayrıntılı biçimde anlatan kahramanımız, İslâm dünyasının 800’lü yıllardaki ilmî ve siyasî atmosferine güçlü bir ayna da tutuyor. Satır aralarında şaşkınlıktan küçük dilinizi yutmanıza ramak kalacak ayrıntılara denk geliyorsunuz.
“Kahramanımız” dedim hep. Çünkü ismi yok. Çünkü kendisi bir kurgu-karakter. Doç. Dr. Muhammed Enes Topgül, “Râvi” adlı son kitabında (Ketebe Yayınları, Ekim 2021), hadis âlimlerini bizzat dinlemek ve onların ilmî ortamlarında bulunmak için yolculuklara çıkan hayalî bir karakter üzerinden, İslâm ilim geleneğinin en önemli cüzlerinden “rihle”nin (ilmî seyahat) mahiyetini çok keyifli bir dille anlatmış. Roman tadında, konuya yabancı olanları bile sürükleyip götürecek bir üslupla.
Râvi’yi tam da geçen hafta Semerkand’dan yeni döndüğüm sırada okudum. Okur okumaz da yazarı Enes Hoca’ya mesaj gönderip tebriklerimi ilettim. Kendisine, akademik birikimin böyle vasıtalarla sıradan halka mal edilmesinin önemini ve kıymetini hatırlattım. Sohbetimiz sırasında, ulemanın seyahat olgusunu anlatan en tanınmış eser olarak Houari Touati’nin “Ortaçağda İslam ve Seyahat” de gündeme geldi. Topgül, “Evet, Touati’nin kitabı, hadis tarihi algısı bakımından sorunlu ise de oldukça keyifli bir metin. Onun farkı disiplinlerin yolculuklarını da gündeme alması çok değerli. Bakarsınız tasavvuf, Arap dili, fıkıh gibi sahalardaki arkadaşlar da Touati metnini yolculuk olgusu, benim metni de kurgu/sunum/dil tercihi bakımından dikkate alarak ara metinler işine katılırlar” şeklindeki temennisini iletti.
Benim de bir temennim var:
Râvi, tam bir film senaryosu gibi. Keşke himmet sahipleri el atsa da, film olarak da izlesek. Ortaya muhteşem bir işin çıkacağından eminim.
Taciz vesaire
04:0020/10/2021, Çarşamba
G: 20/10/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail İşçi Partisi eski milletvekillerinden Kolet Avital, eski Cumhurbaşkanı Şimon Peres’in 1980’lerdeki ilk başbakanlığı sırasında kendisini cinsel tacize maruz bıraktığını açıkladı. Ülkenin önde gelen gazetelerinden Haaretz’in İbranice nüshasına uzun bir röportaj veren 81 yaşındaki Avital, ilk tacizin ardından, bir defa da Paris’teki bir toplantı sırasında Peres’in saldırısıyla karşı karşıya kaldığını söyledi. İkinci olayda fiziksel olarak Peres’e direndiğini ve yapmaması için uyardığını belirten Avital, yaşadıklarını Peres’in o dönemki danışmanı Yosi Beilin’e anlattığını ve “Beni bir daha onunla yalnız bırakma” dediğini aktardı. Avital, Peres’le yaşadığı bu tatsız tecrübeler konusunda niçin şimdiye kadar sustuğu sorusunu da “Bu kararı çok zor aldım. Ancak sonunda, benim gibi cinsel tacize uğrayan kadınlar adına konuşmam gerektiğini düşündüm” şeklinde cevapladı.
HERKES BİLİYORDU
Kolet Avital’in ifşaatından birkaç gün sonra, ismi açıklanmayan ikinci bir kadın daha Şimon Peres tarafından taciz edildiğini itiraf etti. İsrail Dışişleri Bakanlığı’ndaki diplomatlardan biri olduğu belirtilen kadın, N12 kanalına yaptığı açıklamada, Peres’in kendisini bir odada sıkıştırıp saldırıda bulunduğunu belirtti. N12’nin konuyla ilgili haberinde,Şimon Peres’in bu tür vakalarının “epey fazla” olduğu ve yakın çevresinin de hepsini bildiği ancak sessiz kaldığı vurgulandı. Haberde, “Peres’in etrafındakiler sustu, çünkü siyasi veya ekonomik çıkarları vardı” denildi.
Taciz ve cinsel saldırı ifşaatının ortaya dökülmesinin ardından, İsrail kamuoyundan gelen tepkiler başlıca iki kısma ayrıldı. Bir grup, yaşananları normal ve sıradan karşılarken, diğerleri ise “kendisini savunamayacak durumda olan” biriyle ilgili bu türden haberlerin yapılmasını “etik” bulmadığını kaydetti.
SÜREKLİ SKANDALLAR
Tepkiler ne yönde olursa olsun, Şimon Peres’le ilgili iddialar, kimseyi şoka uğratmadı. Çünkü İsrail’de sembolik bir konumda olan cumhurbaşkanlığı, sürekli olarak skandalların göbeğinde yer alan bir makam. Peres’ten önceki cumhurbaşkanı Moşe Katsav, 2000 yılında başladığı 7 yıllık görevini doldurmasına günler kala, çeşitli zamanlarda yaklaşık 10 kadına cinsel saldırıda bulunduğu suçlamaları üzerine istifa etmek zorunda kalmıştı. İran doğumlu olan Katsav’ın yakasını bırakmayan İsrail mahkemesi, 2011 yılında kendisini 7 yıl hapis cezasına çarptırdı. 2011’de hapse giren Katsav, birçok kısıtlamalar eşliğinde tahliye edildiği 2016’ya kadar cezaevinde kaldı. Katsav’dan önceki cumhurbaşkanı Ezer Weizman da, adının karıştığı bir yolsuzluk sebebiyle istifa ederek görevi bırakmıştı. Ezer Weizman, İsrail’in ilk cumhurbaşkanı Chaim Weizmann’ın yeğeni, 1967’de Kudüs’ün işgali sırasında savunma bakanı olan Moşe Dayan’ın da bacanağıydı.
İsrail’de yalnızca cumhurbaşkanları değil, bazı başbakanlar da içine düştükleri çok çeşitli skandallar nedeniyle yargılandılar, bir kısmı istifa etti, hapse girenler de oldu. Yitzhak Rabin, Ehud Olmert, Ariel Şaron, Yitzhak Şamir, Benyamin Netanyahu en bilinen örnekler. Bunların dışında, sayısız milletvekili, bürokrat ve diplomat da aynı şekilde “kamusal suçlar”dan dolayı koltuklarından oldu, cezaevlerine düştü.
KATLİAMLAR CEZASIZ
Yahudi kamuoyunun haklarına karşı oldukça hassas hareket eden İsrail yargısının bu tavrı, İsrail’in “Ortadoğu’daki tek demokratik devlet” olduğu iddiasının kanıtlarından biri olarak kullanılıyor. Ancak bu sözde imajın gözden kaçırmaya çalıştığı esas hakikat şu: Aynı İsrail yargısı, Araplara ve Müslümanlara karşı işlenen hiçbir suçta, bu kadar hassas ve dakik davranmıyor. Taciz, rüşvet, yolsuzluk gibi cürümlerden dolayı suçlanan birçok İsrailli politikacı ve askerin elinde, aynı zamanda binlerce masumun kanı da bulunuyorken, bu insanlık suçlarıyla ilgili yargı ve dava süreçleri işletilmiyor. Böylece, kariyerlerini kana ve kine borçlu olan nice Siyonist lider, Filistinlilere karşı işlediği suçların kovuşturulmayacağından emin bir şekilde hayatına devam edebiliyor. Bu durumun tarihte ve günümüzde sayısız örneği var.
Dolayısıyla, esas olarak göz yumduğu ve imza attığı insanlık suçları, kışkırttığı faşizm ve Filistinlilere yapılanlar sebebiyle gündeme gelmesi gereken Şimon Peres’in, birkaç kadının şahsî iddiaları yüzünden -üstelik iş işten geçtikten sonra- “skandal” temalı manşetlere konu olması gülünç ve anlamsız.
Yeşil Prens
04:0023/10/2021, Cumartesi
G: 23/10/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail gazetelerinden Haaretz’in 24 Şubat 2010 Çarşamba günkü nüshasında, oldukça dikkat çekici bir haber yer alıyordu: Hamas’ın kurucularından ve üst düzey isimlerinden Şeyh Hasan Yusuf’un oğlu Musab, 1997-2007 tarihleri arasında İsrail İç Güvenlik Servisi Şin-Bet’in ajanı olarak görev yapmıştı. Haberde, Musab’ın İsrail tarafından “Hamas içindeki en kıymetli kaynak” olarak tanımlandığı ve onun sağladığı bazı bilgiler sayesinde, Hamas’ın İsrail hedeflerine düzenlemeyi planladığı birçok operasyonun engellendiği kaydediliyordu.
Hamas’ın yeşil renkli bayrağından dolayı kendisine “Yeşil Prens” kod adı verilen Musab Hasan Yusuf, 1996’daki hapis cezası sırasında, henüz 17 yaşındayken “devşirilmiş”. İsrail istihbaratıyla anlaşmaya varan Musab, ertesi yıl özgürlüğüne kavuştuktan sonra Filistin saflarından karşı tarafa bilgi aktarımına başlamış. Babasının konumundan dolayı Hamas’ın karar alma mercilerine kulak kabartabilen Musab, Filistin siyasetinin en önemli aktörlerinden Mervân Berğûsî’nin tutuklanmasında da rol oynamış. İspiyon işini para için yapmadığını söyleyen Musab, verdiği bu kararda ideolojik ve dinî motivasyonların etkin olduğunu belirtmiş.
Haaretz’in Filistinlileri ve Arap dünyasını şoka uğratan haberi, aslında Şeyh Hasan Yusuf için ikinci bir darbeydi. 2007’de Filistin’den ayrılarak ABD’ye giden ve orada yaşamaya başlayan Musab, ertesi yıl din değiştirdiğini ve Hristiyanlığı seçtiğini açıklayarak, babasına ilk darbeyi vurmuştu. İslâm ve Müslümanlık hakkında içine yerleşen şüphelerin 2000 yılında artık ciddileştiğini belirten Musab, 2005’te Tel Aviv’de gizlice vaftiz olarak Hristiyanlığa geçiş yapmıştı.
2010’da “Hamas’ın Oğlu” adlı bir kitap yazarak yaşadıklarını aktaran Musab Hasan Yusuf, günümüzde ABD’ye yaşamaya, İslâm ve Müslümanlar aleyhinde konuşmalar yapmaya ve Hamas’ın “barışın düşmanı” olduğunu anlatmaya devam ediyor. Ailesi kendisini çoktan evlatlıktan reddetti, ancak hikâyesi hâlâ canlı biçimde dilden dile aktarılıyor.
Şeyh Hasan Yusuf, bir baba için en ağır imtihanlardan birini omuzlamak zorunda kalırken, oğlu Musab’ın çizgisi, Filistinlileri İsrail işgalinin çok farklı bir cephesine karşı daha da uyanık ve dikkatli hale getirdi. Şerrin hayırlı tarafı…
Çifte ajan
Mısır’ın Mansûra kenti yakınlarındaki bir su kanalında, 14 Temmuz 1944 günü bulunan otomobilden iki ceset çıkarılmıştı.
Otomobilin başına toplanan vatandaşlar da ihbar üzerine olay yerine gelen polisler de iki genç kadına ait olan cesetlerden birini teşhis etmekte hiç zorlanmamıştı, çünkü sadece Mısır’ın değil bütün Arap dünyasının yakından tanıdığı birine aitti:
Kısaca “Esmahan” adıyla bilinen ünlü Dürzî şarkıcı Emel Atraş’a. Diğeri ise Emel’in yakın arkadaşı ve menajeri Marie Qelada’ydı.
1912’de dünyaya gelen Emel, Suriye’deki ünlü Dürzî klanı Atraşlara mensuptu. 1924’te babası Emir Fehd’in ölümü, ardından da Sultan Atraş liderliğinde Fransızlara karşı başlayan topyekûn isyan nedeniyle Suriye’de barınma imkânı kalmayınca, annesi ve kardeşleriyle birlikte Mısır’a göç etmişti. Kendisinden iki yaş büyük ağabeyi Ferîd’le birlikte Kahire’de şarkı söylemeye başlayan Emel, sahne ismi olarak “Esmahan”ı seçmişti. Sesi ve güzelliğiyle, 1930’ların ortasında Mısır’ın en ünlü simalarından biriydi artık. Mısır kraliyet yönetiminin üst katmanlarına rahatlıkla ulaşan Esmahan, sahne önünde şarkıcı ve film yıldızı olarak görünse de, esas misyonu perde gerisindeydi:
İngiltere, şöhretin basamaklarını hızla tırmanan Dürzî starı keşfetmekte elbette gecikmemişti. Esmahan 1941’de, yüklü ödemeler karşılığında, Suriye’deki Dürzî bölgesi Suveydâ’da yaşayan dindaşlarını ikna ederek İngiltere ve Özgür Fransa ordularının bölgeden rahatça geçebilmesini sağlama misyonunu üstlendi. Onun başarılı çalışmaları sayesinde, Vichy hükümetinin Suriye’deki hâkimiyeti kolayca sona erdirilebilmişti. Esmahan, Lübnan’ın bağımsızlığına giden yolda da dolaylı bir role sahipti böylece.
Arka plandaki gizemli maceraları şarkıcılığa her zaman tercih eden Esmahan, İngiltere ve Özgür Fransa’nın yanı sıra, Almanlarla da temastaydı. Hatta Adolf Hitler’in Ankara’daki büyükelçisi Franz von Papen’le bile irtibat kurarak, kendisini bizzat ziyaret etmeyi düşünmüştü. Esmahan’ın İngiliz ve Fransızlardan sonra Almanların hesabına çalışmaya başlaması, Paris’in, Suriye’nin bağımsızlığı yönünde verdiği sözde durmayışı nedeniyle idi. Onun, Almanlar lehine tam olarak ne elde edebildiği sorusu cevaplanmış değildir. Tıpkı, ölümü etrafındaki çok sayıda sorunun da cevaplanamamış olması gibi..
Kayıp Müslümanlar
04:0030/10/2021, Cumartesi
G: 30/10/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Hindistan’daki Müslümanlara yönelik saldırılar, son haftalarda yeniden tırmanışa geçti. Daha önceleri bireysel çapta gerçekleşen ve yaygınlaşmayan saldırıların aksine, Müslümanlar örgütlü ve planlı eylemlerin hedefi durumunda. Ülkenin çeşitli eyaletlerinde aybaşından bu yana onlarca cami ateşe verildi, yüzlerce ev ve iş yeri kundaklandı. Sosyal medyaya yansıyan manzaralarda, hiçbir şeyden çekinmeyen Hindu grupların sokaklarda Müslümanlara saldırdığı görülüyor. Üstelik bu olayların neredeyse hiçbirinde “karşılıklı çatışma” yok, aksine tek taraflı provokasyon var. İnternette yapılacak kısa bir tarama bile, bu türden onlarca hadiseyi yeri ve zamanıyla gözler önüne sermeye yetecektir. “Hindu tapınağına su içmek için giren 14 yaşındaki Müslüman çocuk
linç edildi”, “Delhi’de Hindu mahallesinde meyve-sebze satmak isteyen seyyar satıcı dövüldü”, “Yolda yürürken sloganlarla taciz edilen Müslüman kız, öldürülmekten polisin müdahalesiyle kurtarıldı” gibi çok sayıda başlık, sayfaları doldurmaya devam ediyor.
Hindistan hakkında bilgisi olmayan bir insan, yukarıdaki haberlere bakıp, oradaki Müslüman nüfusu “bir avuç” zannetme yanılgısına düşebilir. Oysa günümüzde Hindistan’da 200 milyondan fazla Müslüman yaşıyor. Hindistan, dünyadaki en kalabalık Müslüman azınlığa ev sahipliği yapıyor. 1947’de Hint Alt Kıtası Hindistan ve Pakistan olarak ikiye (aslında üçe: Pakistan da, aralarında fiziksel bağlantı bulunmayacak biçimde, “doğu” ve “batı” şeklinde parçalanmıştı) bölündüğünde, Hindistan’daki Müslüman nüfus
35 milyon kadardı. Müslümanların gerisi, nüfusu tamamen Müslümanlardan oluşan bir ülke biçiminde tasarlanan Pakistan’a göç etmiş veya sınırın o tarafında kalmıştı.
Hindistan’da bugün Müslüman nüfusun neredeyse yarısı üç eyalette toplanmış durumda: Uttar Pradeş, Bihar ve Batı Bengal. Diğer bütün eyaletlerde de, nereye giderseniz gidin, mutlaka dikkate değer bir Müslüman cemaate, tarihî camilere veya medreselere rastlayabiliyorsunuz.
Peki, bunca nüfusa, kalabalıklara, tarihî geçmişe vb. rağmen, Müslümanların sokak ortasında linç edilebilmesinin sebebi ne? Bu iş, nasıl bu kadar kolay gerçekleşebiliyor? Cevap, maalesef çok tanıdık: Müslümanları temsil edecek yekpare bir yapı veya müessese yok. 200 milyondan fazla Müslüman, Hinduların gözünü korkutacak ve onları caydıracak bir organizasyon meydana getirebilmiş değil. Sayısız dinî cemaat, okul, yayın, akademik çalışma ve diğer araçlar, Müslümanları “heybetli” hale getirmeye ve İslâm düşmanı grupları durdurmaya -maalesef- yetmiyor. Müslümanların Hindistan Parlamentosu’ndaki siyasî temsilleri de gün geçtikçe zayıflıyor.
Safran terörü
Müslümanlara saldıran gruplar, Hindu milliyetçiliğinin ultra-faşist bir formu olan “Hindutva” ideolojisine mensup ve bu adla anılıyorlar. Hindistan Başbakanı Narendra Modi’nin de bizzat coşkuyla desteklediği Hindutva, Müslümanlar için hayatı yaşanmaz hale getiren atmosferi oluşturan ana sebep. Hindutva mensuplarının safran sarısı kostüm ve kıyafetler giymesi nedeniyle, ortaya koydukları saldırganlık “safran terörü” olarak biliniyor.
Kolay anlaşılsın diye şöyle ifade etmek mümkün: İsrail için Siyonizm ne ise, Hindistan için de Hindutva odur. Narendra Modi’yi İsrail’in eski Başbakanı Benyamin Netanyahu’ya, partisini de İsrail’in ultra-faşist Likud’una benzetebiliriz.
Narendra Modi’nin 2014’te Hindistan başbakanı seçilir seçilmez, hızlı bir şekilde İsrail’le ve Netanyahu hükümetiyle yakınlaşması, ardından iki ülke arasındaki ilişkilerin stratejik bir işbirliğine dönüşmesi elbette boşuna değildi.
Tüm bunlara ilaveten:
Hindistan örneği, “Müslüman ekstremistler”i sürekli başımıza kakarak, alternatif olarak “barışçıl Asya dinleri”ni önümüze sürenlere de sarsıcı bir cevap. Hindu örneği muhataplarınızı tatmin etmezse, Myanmarlı Müslümanlara organize saldırılarını sürdüren “barışçıl” Budist rahipleri hatırlatabilirsiniz.
“Kriz yok”
04:003/11/2021, Çarşamba
G: 3/11/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhan, geçtiğimiz hafta Körfez ülkelerinin Lübnan’ın başkenti Beyrut’tan büyükelçilerini çekmeleriyle başlayan sürecin bir “kriz” olmadığını açıkladı. Amerikan CNBC televizyonuna konuşan Bakan Faysal, “Sadece Beyrut’taki mevcut yönetimle şu anda yakın ilişkide bulunmanın semereli veya yararlı olmadığına kanaat getirdik” dedi.
Suudi Bakan “kriz yok” dese de, Lübnan’la Suudi Arabistan ve onunla birlikte hareket eden ülkeler arasında ciddi bir diplomatik ve hatta ideolojik krizin yaşandığını herkes biliyor. Söz konusu kriz, Lübnan Enformasyon Bakanı George Kurdahi’nin, geçtiğimiz ağustos ayında yaptığı bir açıklamanın televizyon ekranlarına -Katar merkezli El Cezire- sürülmesiyle patlak vermişti. Suudi Arabistan ve ortaklarının Yemen’de sürdürdüğü savaşı “fuzuli” olarak niteleyen Kurdahi, İran destekli Hûsîlerin “yabancı bir devletin düşmanlığına karşı kendilerini savunduğunu” söylüyordu.
Eski bir televizyon sunucusuyken, milyarder işadamı Necîb Mîkâtî’nin eylül ayında kurduğu yeni Lübnan hükümetine katılan George Kurdahi, Suudilerin öfkeden küplere binmesine yol açan açıklamayı yaptığında henüz bakan değildi. Ancak buna rağmen, diplomatik krizin göbeğine yerleşmekten kurtulamadı.
Lübnan’ın her yönden yardıma ve desteğe ihtiyaç duyduğu bir dönemde zengin Arap ülkelerinin Beyrut’tan büyükelçilerini çekmesi, görünüşte, Ortadoğu’nun bu küçücük ülkesi üzerindeki İran ve Hizbullah tasallutunu protestoya yönelik bir tavır. Ancak Lübnan’da devletin kılcal damarlarına kadar çoktan nüfuz etmiş bulunan Hizbullah’ın tesirini diplomatik gösterilerle kırmaya çalışmak, çocukça bir hayalden fazlası değil. Meşhur atasözünde olduğu gibi, “tavşan dağa küsmüş, dağın haberi olmamış.”
Her alanda uçlara savrulan Suudi Arabistan’ın mevcut yönetiminin 2015’te başlattığı Yemen müdahalesi, altıncı yılını çoktan doldurdu. Bu süreçte, İran’ın silah, mühimmat ve gıda yardımı yaptığı, ayrıca ideolojik yönden de beslediği Hûsîlere geri adım attırılamazken, İran’ın geleneksel bir Sünnî Arap başkentinde daha kök salmasına zemin hazırlandı. Böylece Beyrut, Şam ve Bağdat’tan sonra, Sanaa’da da ipler Tahran’ın eline geçti.
Suudilerin kızgınlık ve panikle attığı beceriksiz adımlar, İran’ın sahadaki gücünün pekişmesinden başka bir netice doğurmuyor. Riyad’daki karar alıcıların bu mühim noktayı göremiyor oluşu, Ortadoğu’nun tamamını bundan sonraki on yıllar boyunca etkisi altına alacak önemli handikaplar ve kırılmalar meydana getiriyor.
Faysal’dan Faysal’a…
Kabile sisteminin hâlâ yaşadığı Arap toplumlarında erkek çocuklarına konulan “Faysal” isminin kelime manası, “doğru ile eğriyi birbirinden dikkatle ve maharetle ayıran”dır. Ortadoğu yakın tarihine meraklı olanlar, başlıca iki Faysal’ı hatırlar. Bunlardan ilki, 1921’de İngilizler tarafından Bağdat’ta tahta çıkarılan, 1933’teki ölümüne kadar da Londra’nın emrinden hiç çıkmayan, Şerif Hüseyin’in oğlu Faysal’dır. İkinci Faysal ise, 1964’te müsrif ağabeyi Suud’un kraliyet ailesi ve ulemâ meclisinin ortak kararıyla tahttan indirilmesinden sonra Suudi Arabistan kralı olan, ABD ve müttefiklerine karşı başlattığı petrol ambargosunun direkt bir neticesi olarak da 1975’te Riyad’daki sarayında yeğeni tarafından vurularak öldürülen Faysal bin Abdülaziz’dir.
Dün -2 Kasım- Kral Faysal’ın Suudi tahtına oturmasının 57’nci yıldönümüydü. Riyad yönetiminin doğru ile eğriyi birbirinden dikkatle ve maharetle ayırmaya mecbur ve muhtaç olduğu böyle bir dönemde, Kral Faysal’ın iktidar yıllarındaki Suudi Arabistan’ın çizgisini hatırlamamak ve kıyaslamalar yapmamak mümkün değildi doğrusu.
Kral Faysal suikastı, “Suudi Arabistan bir daha haddini aşmasın” diye ve petrol zengini bütün ülkelere “ibret için” gerçekleştirilmişti. Bugün şahit olduklarımıza bakınca, bu mesajın alındığı ve gereğinin fazlasıyla yapıldığı görülüyor. Maalesef.
Ezberler
04:006/11/2021, Cumartesi
G: 6/11/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
İngiltere’nin Ortadoğu Koloniler Yüksek Komiseri Lord Walter Moyne, 6 Kasım 1944 günü, yine her zamanki gibi sabah erken saatlerde mesaisine başlamış, öğleden sonra da dinlenmek için Kahire’nin merkezindeki konutuna dönmüştü. 28 Ocak’ta atandığı bu zorlu görev, Filistin başta olmak üzere, Ortadoğu’daki bütün sancılı alanlarla yakından ve ayrıntılı biçimde ilgilenmesini gerektiriyordu. Bu da bol stres, az uyku ve saatler süren uzun ve sıkıcı toplantılar demekti.
Makam aracı saat tam 13.10’da konutun kapısının önünde durduğunda, yaveri Andrew Hughes-Onslow, dış kapıyı açmak üzere inip binaya doğru yürürken, şoförü Arthur Fuller de Moyne’un kapısını açmak için hamle yapmıştı. Tam o sırada, aniden karşılarında beliren iki silahlı adamdan biri Fuller’i omzundan vurarak yere düşürdü. Diğeri de Lord Moyne’un kapısını kendisi açarak, İngiliz diplomata üç kurşun sıktı. Saldırıyı yara almadan atlatan Hughes-Onslow içeri koşarak alarm zilini çalmıştı, ama saldırganlar da bu sırada çoktan kaçmayı başarmıştı. 64 yaşındaki Lord Moyne, hemen hastaneye kaldırıldı, ama o akşam 20.40’ta aşırı kan kaybı nedeniyle öldü.
Mısır polisi, Kahire sokaklarında kısa bir kovalamacanın ardından saldırganları yakaladı ve hapsetti. İkisi de Siyonist terör örgütü Lehi (Stern) mensubu olan suikastçılar, Mısırlıydı: Eliyahu Bet-Zuri ve Eliyahu Hakîm. Saldırı emrini örgütlerinin Kudüs’teki merkezinden almışlar, aylarca plan yapıp Lord’un bütün hareketlerini izlemişler ve nihayet harekete geçmişlerdi.
Mahkeme safhasında açıkça ortaya çıktığı üzere, (kendisi de 12 Şubat 1942’de İngilizler tarafından öldürülen) Lehi’nin kurucusu Avraham Stern, daha 1941’den itibaren İngilizlerin Kahire’deki yüksek komiserini öldürmeyi kafasına koymuştu. Lord Moyne’dan önceki Yüksek Komiser Richard Casey, Avustralya asıllı olduğu için katledilmeye “uygun” bulunmamıştı. 1944’ün başında Lord Moyne Kahire’ye tayin edildiğinde, Lehi yönetimi, suikast için geri sayıma başlamıştı.
Örgüte göre, Lord’un birinci ve en büyük suçu, Struma faciasının yaşanmasına sebep olmaktı. Söz konusu hadise, Romanya’dan Struma adlı bir gemiyle Filistin’e gelmeye çalışan 800’e yakın Yahudi mültecinin, İngilizlerin Filistin sahiline erişim izni vermemesi nedeniyle Karadeniz’de boğularak ölmesiydi. Lehi, onu Filistin’e Yahudi akınının engellenmesi politikasının sadece uygulayıcısı değil aynı zamanda mimarı olarak da görüyordu. Yine resmî raporlara yansıyan ifadelere göre, örgüt, “Arap yanlısı” olarak damgaladığı Lord Moyne’u öldürerek, Filistin’de yaşanan mücadelenin, “Yahudi ulusu” ile “İngiliz emperyalizmi” arasında olduğunu dünyaya göstermek istemişti.
Eliyahu Bet-Zuri ve Eliyahu Hakîm, Mısır tarafından yargılanarak, 18 Ocak 1945’te ölüme mahkûm edildi. Affedilmeleri için Siyonist örgütlerin yaptığı yoğun baskı, Kral Fârûk tarafından reddedildi. Çünkü Kral, bizzat Londra’dan gelen tam aksi yönde bir başka baskıyla muhataptı: Lord Moyne’la çok yakın dostluğu bulunan Başbakan Winston Churchill, Siyonizm’e olan desteğine ve sempatisine rağmen, katillerin idam edilmesi için bizzat devreye girmişti. Churchill’e göre, Kahire’de işlenen suikast, kendisine yapılmış ağır bir hakaret mesabesindeydi. İngiltere Başbakanı’nın isteği doğrultusunda, Bet-Zuri ve Hakîm, 23 Mart 1945’te idam edildiler.
***
Bu hafta, yine merkezinde İngiltere’nin bulunduğu bir başka olayın daha yıldönümü vardı. Dönemin İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur James Balfour, İngiliz Yahudilerinin gayrı resmî lideri Lord Lionel Rothschild’a 2 Kasım 1917 günü gönderdiği mektupta, temsil ettiği hükümetin Yahudilere Filistin’de bir vatan sözü verdiğini belirtiyordu. “Balfour Deklarasyonu” olarak tarihe geçen bu ünlü mektup, Ortadoğu yakın tarihindeki birçok hadisenin adeta başlangıç noktası olarak kabul edilir. Hafta içi, deklarasyonun 104’üncü yıldönümü vesilesiyle yapılan birçok açıklama ve yayınlanan yazı, bu noktaya işaret ediyordu.
Oysa İngilizlerle Yahudilerin Filistin toprakları bağlamındaki ilişkilerinin seyri, yukarıda aktardığım türden hadiselerle de sık sık dalgalanmalar yaşamıştır. Bugün yeni belgeler ortaya çıktıkça ve arşivlerin derinliklerine inildikçe, yaşanan süreci tek cümleyle özetlemenin mümkün olmadığı daha net biçimde anlaşılıyor.
Velhasıl, ezberlerin ve genellemelerin uzağında, olayları dikkatle ve ayrıntılardaki işaretleri izleyerek, çok yönlü biçimde kavramaya ihtiyacımız var.
Paris-Tahran hattı
04:0010/11/2021, Çarşamba
G: 10/11/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Irak Başbakanı Mustafa Kâzımî’nin Bağdat’taki evine geçtiğimiz pazar gecesi düzenlenen drone’lu saldırı, Ortadoğu’da bu haftanın en önemli hadisesiydi. Ayrıntılarını pazartesi günü gazetemizin “Dünya” sayfasında okuduğunuz suikast girişiminin ardından, elbette gözler Irak’taki bazı “olağan şüpheli” odaklara çevrildi. Ki bunların başında da İran tarafından desteklenen Şiî milis gruplar geliyordu. Korumalarının yanı sıra Kâzımî’nin kendisinin de sol elinden yaralandığı saldırıyla ilgili, söz konusu gruplar ve İran cephesinden kınamalar geldi. Ancak birbirinin tekrarı kabilinden açıklamalar şüpheleri ortadan kaldırmaya yetmedi. Zira Mustafa Kâzımî’nin uzunca bir süredir Iraklı Şiî milislerce tehdit edildiği biliniyordu.
SADR’IN ÇIKIŞI
6 Mayıs 2020’de göreve başlayan Mustafa Kâzımî, Şiî inancına mensup olmasına rağmen, uluslararası aktörlerle İran arasında denge siyaseti yürütmeye çalıştığı için, Şiî milis gruplar tarafından sevilmiyor. 10 Ekim’de düzenlenen genel seçimlerde ciddi bir oy kaybına uğrayan İran destekli gruplar, Irak siyaset sahnesinin yeni düzenine uyum sağlamamakta direniyor. Seçimden zaferle çıkan Iraklı Şiî lider Muktedâ Sadr’ın Kâzımî ile birlikte hareket etmesi de politik arenanın dikkat çeken unsurlarından. Örneğin Sadr, Kâzımî’ye yönelik suikast girişimini şu sözlerle değerlendirdi: “Bu terör saldırısı, Irak’ın istikrarını hedeflemektedir. Saldırganların amacı, Irak’ı devlet dışı güçlerin kontrol ettiği bir kaos ve anarşi durumuna sürüklemektir.” Muktedâ Sadr’ın, bu kurşun misali cümlelerle kimlere doğru nişan aldığı elbette meçhul değildi.
APRONDA 90 DAKİKA
Irak’ta bunlar yaşanırken, İsrail’de yayınlanan Haaretz gazetesinde Yossi Melman imzasıyla çıkan bir haber, ilginç ve önemli bir gelişmeyi gözler önüne serdi:
Libya’nın “de-facto” lideri sayılan General Halife Hafter’in oğlu Saddam Hafter’i taşıyan uçak, 1 Kasım Pazartesi günü Dubai’den Libya’ya doğru uçarken İsrail Ben-Gurion Havaalanı’na iniş yapmış, 90 dakika kadar apronda kaldıktan sonra yoluna devam etmişti. Melman’ın elde ettiği bilgilere göre, İsrail istihbaratıyla bir görüşme gerçekleştiren Saddam Hafter, 24 Aralık’ta yapılacak devlet başkanlığı seçimlerinde babası için İsraillilerden destek istemiş, bunun karşılığında da Libya’nın İsrail’i resmen tanıyacağını vaat etmişti. Oğul Hafter’in gizli ziyareti ise, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri’nden bir grup danışman tarafından organize edilmişti.
TÜRKİYE’Yİ ENGELLEMEK
Eş zamanlı olarak, Kuzey Afrika’nın batı köşesinde Fas ile Cezayir arasındaki diplomatik krizin gittikçe derinleştiğine dair işaretler de yoğunlaştı. Ağustos ayında karşılıklı büyükelçilerin çekilmesiyle ayyuka çıkan krizin arka planındaki ülke belli: Fransa. Bir yandan Fas’la Cezayir’i kafa kafaya tokuşturmak için elindeki bütün kozları kullanan Fransa, diğer yandan Libya’da kendi menfaatlerine uygun bir düzen kurabilmenin mücadelesini veriyor. Minik, ama önemli bir detay: Saddam Hafter’i İsrail’e taşıyan uçak, bir Fransız şirketine aitti. Fransız istihbaratının Libya’da cirit attığı ve bilhassa Türkiye’nin Libya’nın istikrarı için sergilediği adımları baltalamaya gayret ettiği biliniyor.
ORTAK HEDEF
“Türkiye’nin engellenmesi” hedefi, coğrafyanın doğusunda da İran tarafından yürütülen bir politika. Neredeyse her gün Türk hükümeti ve Cumhurbaşkanı Erdoğan aleyhine manşetlerin atıldığı İran basınında, “Osmanlılar geri dönmeye çalışıyor” temalı sözde analizlerin ardı arkası kesilmiyor. İran ayrıca Suriye, Irak, Lübnan, Yemen gibi ülkelerde sahadaki milisleri aracılığıyla kontrolünü ve yayılmacı siyasetini pekiştirirken, Türkiye’nin bu ülkelerde mümkün olduğunca oyun dışında kalmasına çabalıyor. Tahran’daki devlet aklının “kontrol edilebilir ve gücü sınırlanabilir bir Türkiye” peşinde koştuğu sır değil. Yalnızca Azerbaycan-Ermenistan cephesini yakından izlemek bile, İran’ın bu konudaki niyetlerinin anlaşılmasına yeter.
İlk bakışta birbirinden uzakta ve irtibatları zayıf görünen Paris ve Tahran’ın, coğrafyanın en batısından en doğusuna, “Türkiye’yi engellemek” ortak hedefine kilitlendiğini görmek, bazı gerilimlerin tarihin derinliklerinden günümüze ne kadar canlı biçimde aktarıldığını fark etmek açısından oldukça öğretici.
Neden şimdi?
00:0013/11/2021, Cumartesi
G: 13/11/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz salı günü –9 Kasım– Suriye’nin başkenti Şam’dan gelen bir haber, yaygın bir şaşkınlığa sebep oldu. Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Dışişleri Bakanı Abdullah bin Zâyid, Beşşar Esed tarafından başkanlık sarayında kabul edildi. Hatta hızını alamayan ikili, kameraların önünde sıcak biçimde birbirlerine sarılarak, muhabbetlerini de izhar ettiler. Suriyeli muhalifler cephesinde büyük kızgınlık meydana getiren kabul, şu sorunun da sorulmasına yol açtı: BAE, ne oldu da Şam’la ilişkilerini bu seviyeye taşımaya karar verdi? Neden şimdi?
Aslında BAE-Suriye ilişkileri, bir günde bu noktaya gelmiş değil. 2011’deki halk ayaklanmasının başlangıcından bu yana, BAE, diğer Arap ve Müslüman ülkelere kıyasla hep daha farklı bir noktada durdu. Bu süreçte yaşanan belli-başlı gelişmeleri hatırlayacak olursak, karşımıza çıkan kronoloji özetle şöyle:
İKİLİ İLİŞKİLERİN SEYRİ
Sivil halkın özgürlük talebiyle ve barışçıl gösteriler yoluyla Suriye’nin çeşitli şehirlerinde meydanları doldurması üzerine, Baas rejimi bu kalabalıkları silahla ve gerçek mermiyle dağıtma yoluna gitmişti malum. Suriye hadiselerinin silahlı bir kalkışmaya dönüşmesi ise, ilk protesto gösterilerinden yaklaşık 6 ay sonraydı. Bölgenin çetin ceviz bazı devlet başkanlarının koltuklarını bırakması, Suriye halkında da kendi ülkelerine dair böyle bir beklenti doğurmuştu. Bu dönemde, BAE, rejimle halk arasında bir yerde mevzilendi. Rejime yönelik eleştirilerini sürdürürken, hiçbir zaman Suriye içindeki silahlı muhalif grupları desteklemedi.
2014 sonrasında, Suriye’deki “DAEŞ” varlığı bahane edilerek ABD öncülüğünde oluşturulan uluslararası koalisyona aktif şekilde destek veren BAE, bundan sonraki bütün siyasi oyununu, Türkiye’nin Suriye’de hiçbir şekilde etkinlik kazanmaması hedefi üzerine kurdu. Suriye’deki PKK bağlantılı gruplara verilen destekler de yine aynı sebepleydi.
2018’de, BAE yetkilileri, takip ettikleri siyaseti çok açık biçimde dünyaya duyurdu: “Suriye krizinde bizim pozisyonumuz çok net. Beşşar Esed’i veya muhalifleri desteklemek gibi bir ikilemle karşı karşıyaydık. Muhaliflerin içinde cihatçılar ve teröristler doluydu. Bu sebeple, arada durarak, siyasi bir çözüm peşinde koştuk.” Aynı yılın sonunda, BAE Şam’daki büyükelçiliğini yeniden faaliyete geçirdi. Hemen ardından iki ülke arasında sivil uçuşların da başlayacağı açıklandı. Ertesi yıl, BAE’nin Şam’daki büyükelçisi, “Beşşar Esed’in bilgece yönetimi”ne övgüler yağdırıyordu.
Tüm bunları, pandemi döneminde BAE tarafından Suriye’ye gönderilen ekonomik ve tıbbî yardımlar izledi. Ve nihayet, BAE Dışişleri Bakanı Abdullah bin Zâyid’le Beşşar Esed’in Şam’daki kucaklaşması, döngüyü tamamladı.
DÖNÜM NOKTASI İHVÂN İKTİDARI
Arap Baharı adı verilen bölgesel türbülans sürecinde BAE yönetimini esas olarak alarma geçiren en önemli gelişme, Mısır’da Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın (kısaca: İhvân) iktidara gelmesi oldu. Sandık yoluyla yönetimin değişmesi usulünün genel bir örnek olacağı korkusu, BAE ve Suudi Arabistan’ı, Ortadoğu’nun her noktasında “Siyasal İslâm” adlı bir heyula ile savaşmaya itti. Binlerce İhvân mensubu veya sempatizanı bu çerçevede tutuklanırken, medya ve din adamları eliyle “Siyasal İslâm”ın zihinlerde de mahkûm edilmesi için düğmeye basıldı. Bu politika, bölge çapında hâlâ yoğun biçimde devam ettiriliyor.
BAE, Türkiye’yi de sözünü ettiğim sürece dâhil etmesine rağmen, son aylarda iki ülke arasında bazı yumuşamalar görülüyor. BAE’nin, Türkiye ile “yeni köprüler” kurmak suretiyle Ankara’yı bölgede kuşatmayı ve hareketlerini kısıtlamayı hedeflediği söylenebilir. Aynı strateji, Suriye için de geçerli. BAE yetkilileri, Şam’la son dönemdeki aşırı yakınlaşmayı “İran’ın etkisini kırmak ve Suriye’yi yeniden Arap cephesine döndürmek”le açıklamaya çalışsa da, BAE-Tahran ilişkileri de gittikçe ivme kazanıyor. Nitekim BAE Dışişleri Bakanı, Şam’dan sonra soluğu Tahran’da aldı. İranlı yetkililer, BAE’nin “bölgesel işbirliğinde attığı pozitif adımlar”ı öve öve bitiremediler.
Hepsinin üstüne, BAE yönetiminin İsrail’le çok yakın ve artık stratejik düzeye ulaşan ilişkilerini eklediğimizde, manzara daha da ilginç hale geliyor.
“Bu karmaşadan İslâm dünyasının lehine bir netice çıkar mı?” derseniz, herhalde bu sorunun tek cevabı var: BAE, şimdiye kadar kendi lobicilik faaliyetleri olarak tasarladığı temasları, İslâm dünyasının lehine kullanmak isterse… Bunun mümkün olup olmadığına ise, kıymetli okurlarımız kendi ferasetleriyle karar versin.
Kudüs, yeniden
04:0017/11/2021, Çarşamba
G: 17/11/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Bütün dünyayı etkisi altına alan Covid-19 salgını sebebiyle yaklaşık iki yıldır askıda tutulan Kudüs ziyaretleri, nihayet yeniden başlıyor. İsrail işgalinin etkisini pandemi şartlarında daha ağır şekilde yaşayan Kudüslü Müslümanlar için, bu durum yeni ümitlerin de habercisi. Yeter ki, Kudüs’e ayak basacak olan Müslüman ziyaretçiler, bazı şeylerin farkında olsunlar ve sıradan bir seyahate çıkmadıklarını kavrayabilsinler.
Ne demek istediğimi biraz açmam ve detaylandırmam gerekiyor. Zira hayatî önemde bir konu bu.
NASIL GİTMELİ?
Her şeyden önce, Kudüs “sadece sevap kazanmak için” ziyaret edilmemeli. İşgal sebebiyle hayatları her geçen gün biraz daha zorlaşan Müslüman bir halka -elden ne gelirse- yardım etmeye çalışmak, temel hedeflerden biri olmalı. Kudüs’e giden her bir kafile, iyi bir şekilde organize olarak, işgalin dayattığı şartlara rağmen ayakta kalmaya çabalayan Kudüslülere ekonomik destek sağlamalı. Müslümanların otelinde konaklamaktan Müslüman esnaftan alışverişe, borçluların borcunu üstlenmekten şehit ve mahpus yakınlarına yardım ulaştırmaya, yapılacak çok şey var. Tüm bunlar, atılacak her slogandan ve çekilecek her hamasi nutuktan çok daha önemli. Sessiz, derinden, kimseye duyurmadan bu tür işleri organize etmek gerekiyor. Devletlerin siyasetlerinden ve uluslararası sistemin kahrolası dengelerinden uzakta, herkesin katılabileceği türden faaliyetler bunlar.
Kudüs’ün İslâm tarihindeki ve şuur dünyamızdaki yerine dair tefekkürlerin eksik olduğu bir ziyaret de, yine ancak yorgunluk ve angarya anlamına gelecektir. Sadece “Osmanlı merkezli” veya “Türklük odaklı” bir bakış değil, meseleyi ta Hz. Davud ve Hz. Süleyman’dan alarak, Kudüs’ü “bizim” yani “Müslümanların” yapan bütün unsurları hep bir arada değerlendirebilen, her taşı gediğine oturtan, tarihteki rolleri düzgünce ve yerli yerince dağıtan, dünden bugüne vazifeler çıkartan, derin ve çok boyutlu bir tefekkürden bahsediyorum. Tabii bu noktada Kudüs konulu okuma materyallerinden yetkin ve iyi yetişmiş Kudüs gezi rehberlerine, uzun bir ihtiyaç listemiz var. Özellikle “meselenin farkında rehber” konusu, ehline malum olduğu üzere, Kudüs seyahatlerinin kanayan yaralarından biridir. İşi asılsız menkıbelere boğmadan, hamasetle laf kalabalığı etmeden, soğukkanlı ama diri bir bilinçle Kudüs’ü Müslümanlara anlatacak rehberleri çoğaltmalıyız. Vakıflarımız, derneklerimiz, resmî kurum ve kuruluşlarımız, sadece Kudüs rehberi yetiştirmek için okul açsalar yeridir.
Bilhassa bu iki hususa hassasiyet gösterilerek çıkılacak bir Kudüs seyahati, içinde bulunduğumuz şartlarda, umduğumuzdan çok daha fazla bereketlere vesile olacaktır. Bazı adımları küçümsüyoruz ve gözümüzü ta uzaklardaki “fetih”lere dikiyoruz. Fakat en uzun yollar bile küçük adımlarla başlıyor ve hiçbir mesafe de birden bire kat edilemiyor. Tutarlı ve sağlam başlangıçlar, kalıcı temellere muhakkak dönüşecektir. Bu yüzden, hedefini 12’den vuran Kudüs seyahatlerinin tesiri hiçbir zaman küçümsenmemeli.
NİÇİN GİTMELİ?
Yine bu köşede daha evvel defalarca yazdığım ve değindiğim bir bakış açısı var: “İsrail işgali sürerken, Kudüs’ü ziyaret etmek caiz değildir.” Böyle düşünenlere de, sahada bizzat şahit olduğum iki noktayı tekrar hatırlatmak istiyorum. Belki bazı fikirleri ve bakış açılarını revize etmek imkânı doğar.
Tel Aviv Ben-Gurion Havaalanı’na inip pasaport bankolarının önünde sıraya geçen herkes, orada görevli şahsın, özellikle Türkiye’den gelenlere ısrarla problem çıkarttığına mutlaka şahit olmuştur. Bakışlarla ve tavırlarla, söylenmek istenen şudur: “Sizi burada istemiyoruz!” Hele de kafile şöyle genç ve dinç insanlardan oluşuyorsa.
Kudüslü Müslümanlarla biraz sohbet edenler de, onların şu çağrılarına illa ki kulak vermiştir: “Lütfen daha sık ve çok gelin. Bizi işgale karşı yalnız bırakmayın. Mescid-i Aksâ’nın saflarını sıklaştırın, çarşılarımızı kalabalıklaştırın.”
Fıkhî ve siyasî tartışmaların hepsini bir yana bırakırsak, sadece yukarıda işaret ettiğim iki ayrı sahne bile, Kudüs’ü niçin ziyaret etmek gerektiğini bize anlatıyor. Siyonist’in canını sıkan ve onu öfkelendiren şey, iyi midir yoksa kötü mü? Keza, dışarıdan kesilen her türlü ahkâmın aksine, Kudüslü Müslümanlar, daha fazla ve kalabalık kafilelerle şehirlerini ziyaret etmemizi istiyorlarsa, söylenecek söz kalmış mıdır?
Ama elbette Kudüs ziyaretlerinin şuurlu ve bilinçli olması şartıyla. Müslümanların şuursuzca yaptığı her şeyin işgalcileri sevindirdiğini hiç unutmadan…
Müftüye darbe
04:0020/11/2021, Cumartesi
G: 20/11/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriye’de bu hafta, ülke tarihi açısından bir ilk gerçekleşti: Beşşâr Esed, yayınladığı başkanlık kararnamesiyle “başmüftülük” makamını ilga etti ve müftülüğün yetkilerinin Vakıflar Bakanlığı bünyesinde görev yapan bir heyete devredildiğini duyurdu. Böylece, 2005’ten bu yana makamında oturan ve rejimin en büyük destekçilerinden biri olarak hafızalara kazınan Ahmed Bedruddîn Hassûn devre dışı kaldı. Başmüftülük ile Vakıflar Bakanlığı arasında son yıllarda giderek kızışan rekabetin kaybedeni de Hassûn oldu.
Önce Suriye’de başmüftülük makamının yakın tarihteki serencâmını ve siyasetle ilişkilerini, ardından da kurumun ilgasının Suriye için hangi anlamları taşıdığını konuşalım.
FRANSIZLAR DOKUNMADI
Suriye’de 1920-1946 arasında yürürlükte kalan manda yönetimi döneminde, Fransızlar ülkedeki dinî hiyerarşiye çok fazla müdahale etmemişti. Manda yönetimine karşı herhangi bir isyan vuku bulmadığı sürece, Suriye ulemâsının teşkilâtlanması ve halkın dinî ihtiyaçlarının karşılanması noktasında Fransızlar işleri oluruna bıraktı. Mandadan bağımsız cumhuriyete geçiş döneminde, Şam’ın köklü ailelerinden birine mensup olan Muhammed Şukrî Ustuvânî Suriye Müftüsü idi. Şukrî Efendi’nin 1955’te vefatı üzerine, vazifeyi Muhammed Ebu’l-Yusr Âbidîn devraldı. Döneminin en birikimli ve karizmatik âlimlerinden biri olan Muhammed Ebu’l-Yusr, 1963’teki Baas Partisi darbesine kadar görevde kaldı. Seküler subaylardan oluşan Baas idaresinin ilk icraatlarından biri Muhammed Ebu’l-Yusr Âbidîn’i emekliye sevk etmek oldu.
Fransızların bile müdahale etmediği dinî hiyerarşiye dokunulacağını gören Şam ulemâsı, kendi aralarında toplanarak, Şeyh Hasan Habenneke el-Meydânî’yi müftü seçmeye karar verdiler. Ancak bu sırada, eş zamanlı bir gelişme de yaşanıyordu: Normalde ulemâ arasında görüş birliği sağlanmış gibiyken, Baas kadrolarıyla irtibatta bulunan Şam Müftüsü Ahmed Keftârû, alttan alta kendi lehine kulis çalışmalarını sürdürüyordu. Bunun neticesinde saflar bölündü ve yapılan oylamada yalnızca tek bir oy farkıyla, Keftârû müftü seçilmeyi başardı.
BAAS’LA 40 YIL
Mardin’den Şam’a göç etmiş bir Kürt babanın oğlu olan Ahmed Keftârû, aynı zamanda Nakşibendî şeyhiydi. 1964’ten 2004’teki ölümüne kadar kesintisiz biçimde 40 yıl başmüftülük yapan Keftârû, Hâfız Esed’in her icraatının altını “dinî” yönden doldurmakla görevliydi. Bu uzun süre içinde gerçekleştirilen çok sayıda katliam da aynı şekilde Keftârû tarafından naslarla meşrulaştırıldı. Şam’ın merkezinde dev bir külliye inşa eden Keftârû hem müftülük hem de tasavvuf şeyhliği üzerinden, Suriye halkının hayatına dokunuyordu. Hâfız Esed’le Ahmed Keftârû’nun siyasî işbirliği, bir tür azınlık dayanışmasıydı: Sünnî çoğunluğa Nusayrî bir devlet başkanı ile Arap çoğunluğa Kürt bir müftü.
Ahmed Keftârû’nun ölümünden sonra, başmüftülük makamına, o dönemde Halep Müftüsü olarak görev yapan Ahmed Bedruddîn Hassûn getirildi. Tıpkı Keftârû gibi Nakşibendî tarikatına mensubiyeti bulunan Hassûn döneminde, başmüftülükle Baas rejiminin işbirliği artık “stratejik ortaklık” halini aldı. 2011’de halk ayaklanmasının başlamasından sonra militan bir Baas’çı kesilen Hassûn, hem rejimin katliamlarını savundu hem de yurtdışına kaçmak zorunda kalan Suriyelilere her vesileyle hakaretler yağdırdı. Eş zamanlı olarak, Vakıflar Bakanı Muhammed Abdussettâr Seyyid’le nüfuz kavgasına da girişen Hassûn, son zamanlara kadar Beşşâr Esed’in desteğini yanında hissediyordu. Hassûn’un görevden alınmasından sonra, birçok çevrede kendisi için yapılan yorum şu: Kullanım süresi dolunca, çöpe atıldı.
İRAN TESİRİ ARTACAK
Suriye’de başmüftülük makamının ilga edilmesi ve yerini “her mezhebi temsil edecek bir ilim adamları heyeti”nin alması, şüphesiz ki sadece dinî bir düzenleme değil. Hatta dinî bir düzenlemeden çok, düpedüz siyasî bir dizayn denemesi. 1964’ten günümüze, rejimin yılmaz savunucuları bile olsalar, başmüftüler en azından Sünnî çoğunluğa mensuptu. Bundan sonraki süreçte, Suriye’deki dinî sahanın ve din dilinin tertibi için karma bir heyetin vazifelendirilmesi, İran’ın dinî hiyerarşi içindeki tesirinin daha da artacağını akıllara getiriyor. Suriye’nin birçok noktasında ziyaretgâhlar ihdas ederek Şiî nüfusu buralara yönlendiren İran, ülkedeki vakıf eserlerini de kontrolü altına almak için girişimleri başlatmış durumda.
Şimdiye kadar hep “savaş” bağlamında konuştuğumuz Suriye’de, savaş sonrasında yaşanan gelişmeler son derece önemli. Adım adım, bir ülkenin yüzyıllardır taşıdığı dinî ve kültürel kimliğinin değiştirilmesine tanıklık ediyoruz. Suriye meselesini “dış müdahale” bağlamında tartışacaksak, konuşulması gereken asıl nokta burası.
Parti bitti
04:0024/11/2021, Çarşamba
G: 24/11/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ortadoğu’nun yakın tarihine dair okumalarını derinleştiren herkesin karşısına sıklıkla çıkan bir karakter, İsviçre’nin Montrö kentindeki göle nazır villasında, geçtiğimiz hafta sessiz-sedasız son nefesini verdi. Ölümünü ailesi yerine İran resmî haber kaynaklarının duyurduğu bu isim, 1979’dan önceki süreçte Tahran’ın Batı -ve bilhassa ABD- ile en kritik bağlantılarını tesis eden Ardeşir Zâhidî idi.
Rıza Şah döneminin muktedir askerlerinden General Fazlullah Zâhidî’nin oğlu olarak 1928’de Tahran’da doğan Ardeşir Zâhidî, üniversite eğitimini ABD’de tamamladı. İlk önce New York’taki ünlü Columbia Üniversitesi’nde şansını denemiş, ancak İngilizcesi yeterli gelmediği için Utah eyaletine giderek orada ziraat tahsil etmişti. 1949’da Utah’ı ziyaret eden İran’ın genç şahı Muhammed Rızâ Pehlevî ile şahsen tanışarak dostluk kurması, Zâhidî’nin hayatında yepyeni bir süreci başlatacaktı.
HEP ŞAH’TAN YANA
İran’ın milliyetçi başbakanı Muhammed Musaddık, 1953’te CIA tarafından planlanan bir darbeyle devrildiği zaman, sahadaki ana organizatör General Fazlullah Zâhidî idi. Tek suçu “İngiltere ve Amerika’ya rağmen İran petrollerini millîleştirmek” olan Musaddık’ın ardından, General Zâhidî başbakanlığa getirildi. Yaşanan gerilim sırasında, o esnada henüz 25 yaşında olan Ardeşir de elbette babasının, dolayısıyla da Şah Muhammed Rızâ’nın tarafındaydı. Ardeşir’in Şah’ına bağlılığı öyle bir seviyedeydi ki, sadece iki yıl sonra, “aşırı güçlendiği” gerekçesiyle babası azledildiği zaman Muhammed Rızâ’nın tarafını tuttu. Bu sadakatinin ödülünü de, 1957’de Şah’ın kızı Şehnaz’la evlenerek aldı. Prenses Şehnaz, Muhammed Rızâ Pehlevî’nin Mısır Kralı Fuâd’ın kızı ve Kral Fârûk’un kız kardeşi Prenses Fevziyye ile evliliğinden dünyaya gelmişti. Zâhidî böyle bir izdivaç yapmakla, -o tarihte devrik de olsa- bir kraliyet ailesiyle daha akrabalık bağı kurmuş oluyordu.
Şah’a hayranlığını damatlıkla perçinleyen Ardeşir Zâhidî, İran hariciyesinin basamaklarını da yıldırım hızıyla tırmanmaya başladı. 1960-1962 arasında, bir zamanlar “İngilizcesi yetmediği için” prestijli bir üniversitesinde okuyamadığı ABD’ye büyükelçi olarak atanan Zâhidî, sonrasında aynı görevle Londra’daydı. 1962-1966 arasındaki elçilik vazifesi sırasında İngiliz istihbarat raporlarının kendisinden “yetersiz ve başarısız” diye söz ettiği Zâhidî, aynı zaman dilimi içinde Şah’ın kızından boşandı. Ancak ilginçtir, bu durum Şah’la arasında problem yaratmak şöyle dursun, ikiliyi birbirine daha da yaklaştırdı. Ardeşir Zâhidî 1966’da İran dışişleri bakanlığına atandı; yedi yıl sonra ise, Şah’ın devrilmesine kadar kalacağı Washington büyükelçiliğine getirildi.
GERİYE DERSLER KALDI
Ardeşir Zâhidî’nin 1960’dan 1979’a kadar kesintisiz biçimde devam eden hariciye kariyeri, İran’la Batı arasındaki siyasî ve ekonomik ittifakların stratejik boyutlara ulaştığı bir zaman dilimiydi. Onun özellikle Washington’daki büyükelçilik rezidansında verdiği şaşaalı partiler, bugün bile hatırlanıyor. Her türlü ahlakî sefahatin sergilendiği ve birçok utanç verici detayın bilahare ortaya döküldüğü bu partiler, dönemin siyaset, sanat ve sinema yıldızlarını bir araya getiriyordu. “Zevk ve işi birleştiriyorum” diyen Zâhidî, bu vesileyle milyon dolarlık kontratlara imza attığı önemli anlaşmaları da kotarıyordu
Fakat bu yol, garip bir yere çıktı daha sonra: Ardeşir Zâhidî’nin “İran’ın imajına katkı olsun diye” planlayıp organize ettiği renkli parti ve kutlamalar, ironik bir biçimde ABD’nin başkenti Washington’daki karar alıcıların İran hakkında yanılmalarına yol açtı. Şah’ın devrilmesinden hemen önce Tahran’ı ziyaret eden dönemin ABD Başkanı Jimmy Carter, sokakları kan gölüne çeviren bir diktatörü şu sözlerle övüyordu: “Sarsıntılı bir coğrafyada, bir istikrar adası oluşturdunuz.” Bu sözlerin hakikatlerin ne kadar uzağına düştüğünü görmek için, sadece bir yıl beklemek yeterli olacaktı. Tam burası, “ABD’nin her şeyi planladığı ve her şeyin de onun planladığı gibi gittiği” yargısının aslında bir tür efsane olduğunun da yakın tarihteki kanıtlarından biriydi.
93 yıllık uzun bir ömrün ardından, Ardeşir Zâhidî için artık bütün partiler bitti. Geride, tarihi dikkatle okuyacaklar için ibret dolu dersler kaldı.
Her şey mümkün
04:0027/11/2021, Cumartesi
G: 26/11/2021, Cuma
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suudi Arabistan’ın Cidde kenti, geçtiğimiz çarşamba oldukça önemli bir toplantının açılışına şahitlik etti. “Rusya ve İslâm Dünyası” üst başlıklı üç günlük toplantı, “Diyalog ve İşbirliği Perspektifleri” unvanını taşıyordu. Suudi Arabistan Kralı Selman bin Abdülaziz’i temsil eden Mekke Valisi Prens Hâlid el Faysal’ın konuşmasıyla başlayan oturumlarda, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin adına Tataristan Cumhurbaşkanı Rüstem Minnihanov yer alıyordu. Protokolde ayrıca Mısır Müftüsü Şevkî Allâm ve diğer ülkelerin müftü veya diyanet işleri başkanları vardı.
Hâlid el Faysal, Suudi Arabistan ile Rusya arasındaki ilişkilerin 95 yıllık uzun bir maziye sahip olduğunu vurguladığı konuşmasında, Moskova ile Riyad’ın her alanda ortaklığı bulunduğunu kaydetti. İki ülkenin dinî kurum ve şahsiyetlerinin işbirliğinin de ayrıca büyük ehemmiyet taşıdığını belirten Prens, Rusya Federasyonu topraklarında yaşayan 20 milyondan fazla Müslüman sebebiyle, Rusya’nın İslâm İşbirliği Teşkilâtı’nda “gözlemci üye” statüsüyle yer aldığını hatırlattı.
YARIM ASIRLIK KOPUŞ
Tarafların gülücüklerle ve jestlerle süslenmiş konuşmalarındaki iyi niyet ifadeleri ve temenniler ne kadar yoğun olursa olsun, Suudi Arabistan’la Rusya arasındaki “95 yıllık” ilişkinin yaklaşık 50 yılında iki ülkenin birbiriyle hiçbir irtibatı yoktu. Bu durumun arka planında ise, trajik bir hikâye gizliydi:
Sovyet yönetimi, Cidde’deki başkonsolosluk makamı için, 1924 yılında Kerim Abdurraufoviç Hakimov adlı Müslüman bir Tatar’ı tercih etmişti. Kral Abdülaziz ve ordusunun Hicaz’ı ele geçirmesinden hemen sonra, 16 Şubat 1926’da Abdülaziz’i bizzat ziyaret eden Hakimov, ülkesinin dostluk ve saygılarını iletmişti. Sovyetler Birliği, o dönemde “Hicaz ve Necd Kralı” olarak bilinen Abdülaziz’in Arabistan’daki hâkimiyetini tanıyan ilk ülkeydi. Arapçayı ana dili gibi konuşan Hakimov’un aynı zamanda dindar bir Müslüman oluşu, Sovyet Büyükelçi ile Kral arasında sıcak bir dostluğun doğmasına yol açtı. 1932’de Suudi Arabistan bağımsızlığını ilân ettikten sonra da, Sovyetler Birliği’nin bu yeni ülkeye ilgisi yoğunlaşarak sürdü. Tüm bu süreç, tamamen Kerim Hakimov’un şahsî gayret ve teşebbüslerinin neticesiydi.
Her şey yolunda gidiyor gibiyken, Kerim Hakimov, 1937’nin eylül ayında aniden ülkesine çağrıldı. Eşi ve kızı o sırada Moskova’da yaşayan Hakimov, rutin istişareler için davet edildiğini düşünürken, kendisini birden bire siyasî tutukluların toplandığı bir kampta buluverdi. Komünist Parti lideri Josef Stalin’in başlattığı cadı avının pençesi ona da uzanmış, “ajanlık” sıfatıyla yaftalanmasına yol açmıştı. Kerim Hakimov, 10 Ocak 1938 günü, kendisi gibi onlarca “politik suçlu” ile birlikte Moskova’nın güneyindeki Butovo’da kurşuna dizildi.
Tatar dostuna yapılanı hiçbir zaman affetmeyen Kral Abdülaziz, Sovyetler Birliği tarafından gönderilen yeni büyükelçiyi kabul etmedi. İki ülke arasındaki ilişkiler hızla koptu ve sonraki 52 yıl boyunca neredeyse hiçbir resmî irtibat gerçekleşmedi. Değişen iktidarlara ve farklı dönemlerdeki şartlara rağmen, Suudiler Rusya’ya olan mesafeyi ısrarla korudular.
Mekke Valisi Hâlid el Faysal’ın Suudi-Rus dostluğuna övgüler yağdırdığı konuşmasını dinlerken, elbette yukarıda aktardığım ayrıntıyı da akıllarda tutmak gerek. Zaten, bugün şahitlik edilen “balayı”nı çok boyutlu anlamak ancak bu sayede mümkün. Geçmişte yaşananları bilenler için, bugünleri hayal etmek bile imkânsızdı. Ama Ortadoğu’da hiçbir şey imkânsız değildir.
TARİHİN HÜKMÜ
Cidde’de bu ilginç toplantının gerçekleştiği saatlerde, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Veliaht Prensi Muhammed bin Zâyid de beraberinde kalabalık bir heyetle Ankara’yı ziyaret ediyordu. Yukarıdaki paragrafın son cümlesinin teyidi mahiyetindeki bu ziyaretle, taraflar, bölgesel ve uluslararası sahadaki birçok uyuşmazlığı parantez içine alarak, ekonomik işbirliğinin yoğunlaştırılmasına yönelik çok sayıda anlaşmaya imza attı.
Bu bağlamda, Türkiye’nin dış politikasının İslâm dünyasına bakan yüzünde, sürekli kendini hatırlatan bir ilkeyi görmek gerekir: Mümkün olduğu ölçüde, herkese elini uzatmak. İnsaflı ve vicdanlı biçimde Türk dış politikasını değerlendiren herkes, hiçbir kavga ve gerilimi başlatanın Türkiye olmadığını görecektir. Türkiye hep el uzatan, diyalog kapısını açık tutmaya çalışan, uzlaşma peşinde koşan, hatta bunu bazen kendinden kayıplar verme ve ağır eleştirilere uğrama pahasına yapan bir ülkedir. Adaletle bakan her gözün gördüğü bu hakikati, tarih de böyle kaydedecektir.
İçeriden bakış
04:001/12/2021, Çarşamba
G: 1/12/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Veliaht Prensi Şeyh Muhammed bin Zâyid’in geçtiğimiz hafta gerçekleştirdiği günü birlik Ankara ziyareti, gündemdeki yerini hâlâ korumaya devam ediyor. Mesele ülkemizdeki bazı çevrelerde “Türkiye’nin takip ettiği siyaset” üzerinden tartışılsa da, asıl konuşulması gereken şey, BAE’nin çizgisindeki değişim. Çünkü Türkiye yine kendi istikametindeki yürüyüşünü sürdürüyor: Bütün seçenekleri masada tutmak ve hiçbir kapıyı kapatmamak. Birileri Türkiye’nin karşısında konumlanmışken şimdi yanına gelmişse, burada Türkiye’nin değil karşı tarafın değişimini analiz etmek gerekir. BAE’nin çizgisindeki değişimi anlayabilmek için ise, Arap cephesine içeriden bir bakışa ihtiyaç var.
YIKICI REKABET
Arap dünyasında bilhassa iki ülke uzun soluklu bir rekabet halindedir: Mısır ve Suudi Arabistan. Mısır, birçok yönden “amiral gemisi” denmeyi hak edecek bir ülke olmasına rağmen, Suudiler de Mekke ve Medine’nin kendi topraklarında bulunmasının getirdiği prestijle hareket ederek, Arap ve İslâm dünyasındaki nüfuz alanlarını genişletmeye çabalar.
Mısır hem İslâm dünyasının modern dönemde ortaya çıkardığı en tesirli “İslâmcı” hareket olan Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’na ev sahipliği yapması hem de –Cemal Abdunnâsır fenomeniyle efsaneleşen– Arap milliyetçiliğinin beşiğine dönüşmesi sayesinde, Arap dünyasında sıra dışı bir konuma sahiptir. En kalabalık Arap ülkesi olması, Süveyş Kanalı’nı uhdesinde tutması, Arap âlemindeki en güçlü orduyu barındırması, Afrika ile Ortadoğu arasında çok yönlü köprü konumu, Nil Nehri’nin sağladığı stratejik avantajlar gibi çok sayıda unsurla birlikte, eline su dökülemez bir ülkedir. Suudiler, Mısır’ın tüm bu kozlarına karşılık, Harameyn’in manevî avantajlarının yanına Körfez ülkeleri arasında oluşturdukları petrol temelli ekonomik birlikteliği koyarak ve Arap-İslâm dünyasının farklı ülkelerini peşlerine takarak cevap geliştirmeye çalıştılar. 1962-1970 arasında Yemen topraklarında Mısır’la Suudi Arabistan arasında yaşanan yıkıcı savaş, bu rekabetin en ölümcül sahnelerinden biriydi.
“Arap Baharı” adı verilen türbülans Ortadoğu’yu sarsmaya başladığında, Arap ülkelerinin tamamı bu fırtınaya hazırlıksız yakalandı. Eski rekabetler ve anlaşmazlıklar bir yana bırakılarak, statükoların sarsılmamasına ve kurulu düzenlerin yıkılmamasına odaklanıldı. Bu çerçevede, Müslüman Kardeşler Teşkilâtı ve ondan ilham alan diğer hareketlerin ön plana çıkmaması hedefine kilitlenmiş bir siyaset benimsendi. Ancak iç rekabetler de yok olmuş değildi. Nitekim hemen her konuda sürekli anlaşmazlıklar ve görüş ayrılıkları sıklıkla su yüzüne çıktı veya çıkarıldı.
MECBURİ İSTİKAMET
Örneğin 2017’nin haziranında Katar’a yönelik abluka kararı alındığında, Körfez’de iki önemli ülke –Kuveyt ve Umman– bu sürecin dışında kaldı. Nihayet abluka başladığı hızda bitirilirken Suudi Arabistan’la Katar arasındaki sürpriz yakınlaşma, BAE ile Katar arasında aynı derecede tesis edilemedi. Keza Mısır’la Suudi Arabistan da, 2013’teki askerî darbe sırasında yakın bir işbirliğine gitmiş olsalar da, sonrasında aradaki mesafeyi korumayı tercih ettiler. Katar’la Suud yakınlaşmasına mukabil, BAE Türkiye ile yeniden yakınlaşmayı seçerken, tüm bu denklemler ağının ortasında İran faktörü de kendisini gösteriyordu. Nitekim Katar, BAE ve Mısır, İran’a karşı hiçbir zaman Suudi Arabistan’ın sertliğinde bir duruş sergilemediler. Üstelik, İran, Yemen’in başkenti Sanaa’yı 2014’ten bu yana işgal altında tutan Hûsîleri her yönden desteklerken, BAE ile Suudi Arabistan arasında Yemen bağlamında çok ciddi anlaşmazlıkların ve rekabetlerin bulunduğu biliniyor.
Arap cephesinin bu karmakarışık manzarasına bir de suyun öte yakasında, ABD’nin başkenti Washington’daki kaosu eklemek icap eder. ABD Başkanı Donald Trump ikinci kez seçilebilseydi, bugün bambaşka bir Ortadoğu’ya şahitlik edecektik. Demokrat aday Joe Biden’ın seçilmesi ve son derece dirayetsiz bir başkanlık sergiliyor olması da, Arap dünyasındaki iç kamplaşmalarda “Türkiye’nin kıymeti”ni artırdı.
Girişte de ifade ettiğim gibi, Türkiye zaten hep “İslâm ülkelerinin birbirinin kuyusunu kazması hepimizi zayıflatıyor. Düşmanlık siyasetinin kimseye faydası yok” noktasındaydı.
Tarafların bu yeni dönemde birbirinden hangi kazanımları elde edecekleri ise, artık pazarlık gücüne ve masadaki kozların önem derecesine bakıyor.
O mektup
04:004/12/2021, Cumartesi
G: 4/12/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasının ardından, 1920’den itibaren bugünkü Suriye ve Lübnan topraklarını “manda” yönetimi altına alan Fransızlar, 1934’te artık “bağımsızlık” sözünü telaffuz etmeye ve bu yönde bazı hazırlıklar yapmaya başlamıştı. Ancak bu bağımsızlık, Suriyeli Arap milliyetçilerinin tatmin olabileceği bir çerçeveden çok uzaktı, çünkü ülkenin batı kesimindeki dağlık bölgelerin Fransa kontrolünde kalmasını öngörüyordu. İleride “Lübnan” adını alacak olan kıyı şeridini iç bölgelerden koparmayı planlayan Fransızlar, “özgür” kılacakları geleceğin Suriye’sinin Akdeniz’e erişimini tümüyle imkânsız hale getirme peşindeydi. Böylece Suriye bağımsızlığını kazansa bile, kolu-kanadı kırık bir ülke olarak sahneye çıkacaktı.
1934 tarihli plan, tahmin edilebileceği gibi, Suriye içinde büyük bir öfke dalgasına yol açtı. Humuslu bir ulemâ ailesine mensup olan Hâşim Atâsî Bey’in liderliğindeki manda karşıtı hareket, Suriye’nin bütün şehirlerinde organize gösteriler ve grevler düzenledi. Bu süreçte Fransa’da da bazı siyasi değişimler yaşanıyordu. Nihayet 1936’da “Halk Cephesi” koalisyonu işbaşına gelip de Andre Leon Blum başbakanlık koltuğuna oturunca, Hâşim Atâsî ve diğer Suriyeli siyasetçiler, Suriye’deki Fransız mandasının bitirilmesi talebini Paris’le resmen müzakereye giriştiler. Sosyalist bir Yahudi olan A. Leon Blum, Suriyelilerin bağımsızlık talebine sıcak bakıyordu. Bu durum, “dönemin ruhu”na da son derece uygundu.
Tam bu sırada, Fransa Başbakanı Andre Leon Blum’un eline, 15 Haziran 1936 tarihli bir mektup ulaştı. “Fransa ile Suriye arasında müzakereler devam ederken, Suriye’deki Alevî [Nusayrî] liderleri olarak, sizin ve partinizin dikkatini bazı noktalara çekmek istiyoruz” diye başlayan mektupta, özetle şu mesaj veriliyordu: “Lütfen Suriye’ye tam bağımsızlığını vererek bu toprakları terk edip gitmeyin ve bizi Sünnî çoğunlukla baş başa bırakmayın. Bizim inancımız, tarihimiz ve geleneklerimiz onlarınkinden tamamen farklıdır. Eğer Suriye’ye tam bağımsızlık verecek olursanız, onlar bizi buralarda yaşatmazlar. Alevî [Nusayrî] toplumu, ‘Müslüman Suriye’nin içinde yer almayı kesinlikle reddetmektedir. Bölgemize bakarsanız, Müslüman olmayanlara karşı ne kadar büyük bir nefretin hâkim olduğunu kendiniz de rahatlıkla görebilirsiniz…”
(Arap dünyasında Şiî inancının Nusayrîlik kolu için “Alevî” tanımlaması yapılır. Ancak bu ibarenin Türkiye’deki dinî, sosyolojik ve kültürel çağrışımları farklı olduğu için, yukarıdaki paragrafta parantez içine “Nusayrî” ibaresini ekledim. Nusayrî inancının ana akımında Hz. Ali’ye ilahlık atfetmek, reenkarnasyon inancı ve kendi özel kutsal metinleri çerçevesinde ibadet gibi esaslar mevcut. Asırlar boyunca Şiîlik içinde addedilmeyen ve “sapkın bir fırka” olarak tanımlanan Nusayrîlik, 1973’ten sonra Lübnanlı Şiî lider Mûsâ Sadr tarafından “Şiîliğin meşru bir kolu” şeklinde tescillendi. Mûsâ Sadr ile Hâfız Esed arasında uzun yıllara dayanan bir dostluk mevcuttu. Nusayrîliğin “makbul” sayılmaya başlaması, Esed’in 1979’dan sonra İran’la stratejik bir ittifak kurmasını da kolaylaştırdı.)
Mektubun altında, hepsi de Suriye’nin “Cebelu’l-Aleviyyîn” (Alevî Dağlık Bölgesi) mıntıkasında yaşayan altı kişinin imzası yer alıyordu: Aziz Ağa Havaş, Mahmud Ağa Cedîd, Muhammed Bey Cüneyd, Ali Süleyman, Süleyman Mürşid ve Muhammed Süleyman Ahmed. Bu isimlerden Ali Süleyman, Suriye yakın tarihine damgasını vuran Hâfız Esed’in öz babasıydı. Ali Süleyman, 1927 yılında, ailenin esas soyadı olan “Vahş”ı (Vahşi) değiştirerek “Esed” (Aslan) yapmış, ikinci evliliğinden doğan dokuzuncu oğluna da “Hâfız” (Koruyucu) adını vermişti. Babası Fransızlara “Lütfen gitmeyin, bizi terk etmeyin” mesajları yollarken, Hâfız Esed henüz altı yaşında bir çocuktu.
Birkaç gün önce, müsamereyi andıran hileli seçimlerle oluşturulan “Suriye Parlamentosu”nun Hatay’la ilgili saldırgan açıklamasını okuduğumda, aklıma 1936 tarihli o mektup geldi. Suriyeli sözde milletvekilleri, “Hatay’ın Türkiye’nin elinde kalmaması ve geri alınması için her şeyin yapılacağını” söylerken ve Fransızların İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye ile ittifak kurabilmek için Hatay’ı “rüşvet” olarak Türklere verdiğini iddia ederken, kendi yakın tarihlerindeki kara lekeyi akıllarına bile getirmemişlerdi.
İddialı çıkışlar, tatsız sürprizleri de beraberinde getirir her zaman.
Delhi’de dengeler
04:008/12/2021, Çarşamba
G: 8/12/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, pazartesi günü Hindistan’ın başkenti Yeni Delhi’ye resmî bir ziyaret gerçekleştirdi. Hindistan Başbakanı Narendra Modi tarafından ağırlanan Putin’in temasları sırasında, iki ülke arasında çok farklı alanlarda yatırımları içeren 28 işbirliği anlaşması imzalandı. Bu çerçevede, Hindistan’ın Rusya’dan temin edeceği silahlarla ilgili teknik ayrıntılar da netleştirildi. Hindistan Savunma Bakanlığı’nın “dönüm noktası” şeklinde nitelendirdiği mutabakatla, Hint ordusunun silah kapasitesinin ciddi biçimde yükseltileceği kaydedildi.
Putin’in Delhi ziyareti, Hindistan’ın son yıllarda kendisini konumlandırdığı uluslararası pozisyon düşünüldüğünde, oldukça ilginç bir vakte rastladı. Çin’le çok uzun süredir sınır ihtilafları yaşayan Hindistan, kendisini güvenceye alabilmek için ABD ile yakınlaşma siyasetini tercih etmeye başlamıştı. Çin’le Rusya arasındaki “uzun senelere dayalı” dostluk ve ittifak düşünüldüğünde, Putin’in Hindistan’da boy göstermesinin “olağanüstü düzeyde sembolik önem” taşıdığı açık.
Bir araya geldiği dünya liderlerini “aşırı sıcak” biçimde kucaklamasıyla kekre bir şöhrete kavuşan Hindistan Başbakanı Narendra Modi, ABD eski Başkanı Donald Trump’la özel bir hukuka sahipti. Trump 2020’nin şubatında Yeni Delhi’yi ziyaret ettiğinde sıra dışı bir kalabalık ve organizasyonla karşılanmış, kendisine adeta “imparator” muamelesi yapılmıştı. Trump ise, Hindistan’a gelen yabancı liderlerin genellikle dikkat ettiği o çizgiyi aşarak, Delhi’deki muhataplarına Pakistan ve Keşmir meselelerinden söz etmiş, Pakistan Başbakanı İmran Han’la dostluğundan dem vurmuştu. Modi’ye övgüler yağdırarak durumu dengeleyen Trump’ın sözleri, Hindistan cephesinde hafif bir soğuk duşa yol açmıştı.
Yine Modi-Trump dostluğunun meyvelerinden biri olarak, Dörtlü Güvenlik Diyalogu (QUAD) bu dönemde diriltildi. İlk kez 2007’de kurulan ve ABD, Hindistan, Japonya ve Avustralya’nın katılımıyla oluşturulan, ancak sonrasında sürüncemede kalan QUAD’ın açık bir şekilde Çin’e karşı birleşik bir cephe şeklinde tasarlandığı belliydi. 2017’de QUAD yeniden hayata geçirildiğinde, bu durum sadece Çin’in değil, Rusya’nın da tepkisine yol açmıştı. Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, oluşan manzarayı “Batı’nın Hindistan’ı Çin karşıtı oyunlara dâhil etmeye çalışması” olarak yorumlamıştı. Hindistan “QUAD’ın askerî bir amacı yok ve herhangi bir ülkeyi de hedeflemiyor” şeklindeki savunması, Moskova’yı ikna etmemişti. QUAD’ın işlevi ve Hindistan’ın oradaki varlığı konusunda hâlâ aynı noktada duran Rusya’nın, bizzat Vladimir Putin eliyle Hindistan’ı “Amerikan kampı”na kaptırmamaya azimli olduğu anlaşılıyor.
Rusya ve Hindistan’ın ortak çalışabilecekleri sahalardan birinin de Afganistan olduğu, bütün siyasî gözlemcilerin üzerinde ittifak ettikleri bir husus. Taliban’ın “aşırı” güçlenmesi ve bölge ülkelerine “terör” ihraç etme ihtimali karşısında duyulan endişe, iki ülkenin Afganistan bağlamında paylaştığı en büyük hassasiyet. Ancak Afganistan cephesinde Hindistan’ın iki dişli hasmı da sahnede: Pakistan ve Çin. Yeni Delhi’nin bu karmaşık denklemin orta yerinde kendisine nasıl bir menfaat devşirebileceği ve bunu hangi yollarla sağlayacağı henüz muamma. Rusya’nın Pakistan ve Çin’i bir tarafa bırakıp, Afganistan’da bütün yumurtaları Hindistan sepetine koymayacağı da açık.
Narendra Modi yönetimi, Hindistan içindeki Müslüman azınlığa –yaklaşık 220 milyonluk nüfusla dünyanın en kalabalık Müslüman azınlığı aynı zamanda– karşı son derece ırkçı ve kaba bir yaklaşım içinde. Zaman zaman artan ve azalan, ama hiçbir biçimde sona ermeyen fiilî saldırganlıklar, Modi’nin artık kemikleşmiş politikasına ve oy toplama yöntemine dönüşmüş durumda. İronik biçimde, hem Taliban örneği üzerinden Hint Müslümanlarının “radikal” eylemlere girişebileceğinden endişe ediyorlar hem de Müslümanlara yönelik aşağılama ve baskı siyasetlerini her geçen gün yoğunlaştırıyorlar. Buna mukabil, Rusya’nın kendi içindeki Müslüman azınlığa yönelik tavrındaki rahatlık, Hindistan’la asla mukabele edilemeyecek düzeyde. Putin elbette bu Müslüman nüfusu kendi politikalarına uygun biçimde şekillendirmek için siyasî, ekonomik ve dinî her türlü tedbiri alıyor, ancak uygulamada Müslümanların yaşadığı nispî bir özgürlük mevcut.
Bizim sormamız gereken soru ise şu: Bunca Müslüman nüfus, kendisinin merkezde olduğu tüm bu politikalara ve siyasî hesaplara karşı, nasıl bir yol haritasına ve hareket planına sahip? Yoksa sadece akıntıya kapılıp gitmekle mi meşgul?
Nüfuz daralması
04:0011/12/2021, Cumartesi
G: 11/12/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Demokrat aday Joe Biden, 2020 ABD başkanlık seçimlerine “kadın bir başkan yardımcısı adayı” ile girme niyetini açıkladığında, şansı en az isimlerden biri Kaliforniya Senatörü Kamala Harris’ti. Kendisi de başkan adaylığı için yarışan, ama gösterdiği düşük performans yüzünden bağışçılarını ikna edememesi sebebiyle çekilmek zorunda kalan Harris, nihayet “siyahî ve göçmen” kontenjanından Biden’ın yanı başına yerleştirildi. Doğrusu “Harris faktörü” ile seçimin kolayca kazanılacağı hesaplanıyordu, ama hiç de öyle “kılçıksız” bir yarış olmadı.
Biden-Harris ikilisinin Beyaz Saray’daki ilk yıllarına, Demokrat Parti yönetimi ve seçmenleri açısından memnuniyetsizlikler, yetersizlikler ve hayal kırıklıkları damgasını vurdu. Yapılan son anketlerde hem Joe Biden’a hem de Kamala Harris’e halk desteğinin hızla düşmekte olduğu görülüyor. Biden’ın “halk tabanındaki memnuniyet oranı” (approval rating) yüzde 40’larda seyrederken, Harris’inki yüzde 28’e kadar geriledi. Son dönemlerde yapılan başka anketler de var. Mesela 79 yaşını dolduran Biden’ı “başkan olmak için aşırı yaşlı” bulanların oranı yüzde 58. Bunların içinde yüzde 27’lik Demokrat seçmen de yer alıyor. “Biden’ın aklî melekelerinin başkan olmak için yeterli olup olmadığından şüphe duyanlar”ın oranı yüzde 53, ki bunların da yüzde 16’sı Demokrat seçmen.
Yaşı ve sağlığıyla ilgili tartışmaların farkında olan Başkan Joe Biden, Amerikan basınında ve sosyal medyada bu yönde polemikler yoğunlaştıkça “başkanlık için fit” olduğunu ispat gayretlerini artırıyor. “Tamamen sağlıklı” neticesini veren sağlık raporlarını medyayla paylaşıyor, sık sık basının karşısına çıkıyor, kendisince dinamik ve enerjik bir görüntü vermeye çalışıyor. Ama konuşurken yaptığı kelime ve telaffuz hataları, kameraların karşısında adeta başka bir dünyada yaşıyormuşçasına dalıp gitmeleri, prompter cihazından demecinin metnini okurken normalde atlaması gereken uyarı notlarını okuyacak kadar mevzudan kopması… Tüm bunlar elbette, Biden’ın başkanlığının kalan üç yılını nasıl tamamlayacağı hususunu tartışmaya açık hale getiriyor.
“Biden çekilecek, yerine Harris gelecek” şeklinde özetlenen senaryo ise, Kamala Harris’in hem kendi partisinin yönetimine hem Biden’ın ekibine hem de seçmene güven vermemesi sebebiyle, giderek gündemden düşüyor. Bu durum da, Beyaz Saray’da adeta bir panik havasının yaşanmasına yol açıyor. CNN başta olmak üzere Amerikan basınına yansıyan kulis bilgilerine göre, Biden’ın ekibi Kamala’yı yetersiz ve yüzeysel bulurken, Kamala cephesi de Harris’in kasten arka planda tutulduğu inancında. Ancak Kamala Harris’in hasbelkader ön plana çıktığı bazı durumlar da kendisinin bilgi ve algı seviyesi noktasında derin soru işaretleri doğuruyor. Örneğin, geçtiğimiz haziran ayında NBC televizyonundan Lester Holt’a bir röportaj veren Harris’in söylediği bir yalan, sunucunun üstelemesiyle ortaya çıkmış, bunun üzerine Harris yersiz bir kahkaha atarak izleyicileri şaşkına çevirmişti. Çaresizliğini gürültülü kahkahalarla bastırmaya çalışması, Harris’in zaten dibe batmakta olan imajına bir darbe daha vurmuştu.
Meselenin bundan sonraki safhaları, artık Amerikan iç siyasetinin konusu. Beyaz Saray’daki kargaşanın İslâm dünyasına ve Ortadoğu’ya bakan yüzüne odaklandığımızda ise, “Amerika’nın oluşturduğu boşluk”un Rusya, Fransa ve İngiltere başta olmak üzere birtakım aktörlerce doldurulduğuna şahit oluyoruz. İçinde boşluk kelimesinin geçtiği tamlamayı tırnak içine almamın bir sebebi var: Aslında ABD, hiçbir zaman diğer geleneksel uluslararası aktörlerin yerini alamadı. Yalnızca askerî gücü, işgal politikaları ve patavatsızlığı sebebiyle “olduğundan daha güçlü” göründü, o kadar. Ortadoğu ve İslâm dünyasının bazı bölgeleriyle irtibatını hiç kesmeyen Rusya, ardında bıraktığı nice acı hatıraya rağmen sahada varlık göstermeye çalışan Fransa ile sessiz ve derinden ilerleyen, görünmese de varlığını hissettiren İngiltere karşısında, ABD’nin zaten kalıcı ve sürekli bir tesir meydana getirmesi mümkün değildi.
Biden-Harris ikilisinin sergilediği mevcut acziyet hali, aslında “ABD’nin gerçek gücünün sınırları”nı da göstermesi bakımından da dikkat çekici işaretler barındırıyor. “Amerikan İmparatorluğu çöküşe geçti” demek için erken belki, ama bir gerileme ve nüfuz daralması döneminin başladığı çok açık.
Beyaz Saray’dan İslâm’a…
04:0015/12/2021, Çarşamba
G: 15/12/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD eski başkanlarından Richard Nixon’ın danışmanı Robert Dickson Crane, 12 Aralık 2021 Pazar günü 92 yaşında hayatını kaybetti. Crane’i Amerikan başkanlarının gelmiş geçmiş sayısız danışmanlarından farklı kılan şey, kariyerinin zirvesindeyken İslâm’ı seçmiş olması ve hayatının sonuna kadar Müslümanların meselelerine kafa yoran bir düşünür olarak kalmasıydı.
Robert Dickson Crane, 1929’da ABD’nin Massachusetts eyaletine bağlı Cambridge kentinde dünyaya geldi. Gençlik yıllarında uluslararası alanda çalışan bir gazeteci olmak niyetindeydi, hatta bunun için Rusça bile öğrendi. 1948’de, o dönemde işgal altında bulunan Almanya’daki Münih Üniversitesi’ne kabul edilen ilk Amerikalı oldu. Avrupa’daki tecrübelerinin ardından yeniden ABD’ye döndüğünde, bu kez de hukuk sahasında kendisini geliştirmek isteyen Crane, alanında dünyanın en prestijli okullarından biri olan Harvard Üniversitesi Hukuk Fakültesinde yükseköğrenimini ve doktorasını tamamladı. Harvard’dayken çok aktif bir profil sergileyen Crane, okulun ilk uluslararası hukuk dergisini kurdu.
1962’den itibaren Washington’daki düşünce kuruluşlarında çalışmaya başlayan Robert D. Crane, aynı dönemde Richard Nixon’la yakın bir mesai içindeydi. Kendisi de hukukçu olan Nixon, Crane’i yalnızca bilgili bir meslektaş değil, aynı zamanda ilerideki siyasî yaşamında yanı başında tutacağı bir danışman olarak da görüyordu. Nitekim 1968’de ikinci kez denediği başkanlık yarışını bu kez kazanınca, Crane’i de Beyaz Saray’da istihdam etti. Ulusal Güvenlik Konseyi’nin başkan yardımcılığına getirilen Crane, aynı zamanda Başkan Nixon için özel raporlar hazırlamakla da görevliydi. Bu raporlardan birçoğu İslâm ve Müslümanlarla ilgiliydi. Başlangıçta profesyonel bir iş olarak başlayan bu süreç, zaman içinde Crane’i İslâm konusunda o dönemde Beyaz Saray’ın en bilgili şahsiyeti haline getirdi.
Richard Nixon’ın 9 Ağustos 1974’de başkanlıktan istifasıyla birlikte Beyaz Saray’dan ayrılan Robert D. Crane, hukuk ve finans alanında mesleki yaşamına devam etti. Çok kısa süre sonra gerçekleşen ilginç bir vesile ise, Müslüman dünyanın merkezinde bilfiil yaşamasını ve Müslümanları yakından tanımasını sağladı: 1976’da Amerikan hükümetinin ricasıyla, yönetime ekonomik danışmanlık sunmak üzere Bahreyn’e yerleşti. Bahreyn’de geçen yıllar boyunca hem oradaki gözlemleri hem de çeşitli İslâm ülkelerine yaptığı yolculuklarla kalbi İslâm’a ısınan Crane, bu dönemde yine kendisi gibi İslâm’a doğru yürüyen önemli bir isimle, Fransız düşünür Roger Garaudy (1913-2012) ile tanıştı. Garaudy ile yaptığı derin sohbetlerde, zihnindeki birçok soruya ikna edici cevaplar buldu.
Nihayet 1980’de Müslüman olmaya karar verdiğinde seçtiği yeni isim, Crane’in hayat çizgisinin ve düşünce dünyasının da özeti gibiydi: “Fârûk Abdulhak”. İslâm tarihinde adaletin sembolü olan Hz. Ömer’in bu unvanı, “doğru ile eğrinin arasını dikkatlice ayıran” anlamına geliyordu. “Abdulhak” ise “Hakk’ın kulu”.
1981’de ABD’nin Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki büyükelçisi sıfatıyla profesyonel diplomatik yaşama giriş yapan Robert D. Crane, siyasî iktidarla yaşadığı görüş ayrılıkları sebebiyle iki yıl sonra sivil hayatına geri döndü. 1983-86 arasında Washington İslam Merkezi’nde yönetici olarak görev yapan Crane, ardından Uluslararası İslâm Düşüncesi Enstitüsü (IIIT) bünyesine katıldı. 1981’de Prof. Dr. İsmail Râcî Fârûkî ve Malezyalı siyasetçi Enver İbrahim tarafından kurulan IIIT, o dönemde Crane’in kendisini en rahat hissettiği oluşumdu. Uzun yıllar boyunca ABD başta olmak üzere dünyanın dört bir yanındaki Müslümanların fikrî ve siyasî teşkilatlarında görev alan, onlara yol gösteren ve yazdıklarıyla kendi tecrübelerini kitlelere aktarmaya çalışan Crane, 2014’te emekliye ayrılana dek Katar’ın başkenti Doha’da ilmî çalışmalarına devam ediyordu.
Hayatının son demlerine kadar Müslüman dünyanın meseleleriyle ilgisini hiç kesmeyen Crane, yakın dönemde verdiği bir röportajda, Hindistan Müslümanları bağlamında değerlendirmelerde bulunarak, Müslümanların kendi toplumlarında daha aktif ve özne durumunda hareket etmeleri gerektiğini vurguluyordu.
Son olarak:
Vakti ve ilgisi bulunan araştırmacılar için güzel bir kitap konusu: “İslâm’ı seçen Batılı diplomatlar”. Eminim ortaya harika bir eser çıkacaktır.
Begümlerin kavgası
04:0018/12/2021, Cumartesi
G: 18/12/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz perşembe günü -16 Aralık-, Bangladeş’in bağımsızlığına kavuşmasının 50’nci yıldönümüydü. Ne var ki, ülke çapında törenlerle kutlanan bu bağımsızlığın öyküsü daha en başından itibaren acı hatıralarla dolu. İslâm dünyasının en kalabalık nüfuslarından birine -yaklaşık 180 milyon- ev sahipliği yapan Bangladeş, bugün hâlâ o hatıraların yükünü taşımaya devam ediyor.
1800’lerin ortalarından itibaren Hint Alt Kıtası’nı işgal eden İngiltere, 1947’de Hindistan ve Pakistan adında iki yeni ülkenin doğuşuna zemin hazırlamıştı. Ancak tek parça halindeki Hindistan’ın aksine, Pakistan “doğu” ve “batı” olmak üzere iki kısma ayrılmıştı. Birbiriyle fiziksel bağlantısı bulunmayan Doğu Pakistan ile Batı Pakistan arasında 2200 kilometre mesafe vardı. Sonraki yıllarda özellikle Hindistan’ın tahrikiyle, Bengal bölgesinde yer alan Doğu Pakistan kendi yolunu çizmeye ve Batı Pakistan’dan ayrılmaya karar verdi. Hint ordusunun da fiilen desteklediği Bengalli milliyetçiler, 1971’in ilk aylarında başlattıkları saldırıları aynı yılın sonunda neticeye ulaştırarak Dakka’yı ele geçirdiler. Pakistanlı General Abdullah Han Niyazi’nin şehri Hindistan ordusunun komutanı Jagjit Singh Arora’ya teslim edişi, Bangladeş (“Bengal Ülkesi”) adında yeni bir devletin doğuşunun habercisiydi.
Bağımsızlık sürecinin öncü ismi Şeyh Mucibur-Rahman, Bangladeş’in ilk devlet başkanı oldu. Ancak siyasî istikrar dönemi çok uzun sürmedi. 15 Ağustos 1975 günü düzenlenen bir askerî darbeyle Şeyh Mucibur-Rahman ve ailesi katledildi. Mucibur-Rahman’ın iki kızı Hasina ve Rehana, o sırada yurtdışında bulundukları için ölümden kurtulabilmişlerdi. Katliamın ardından meydana gelen karmaşa, 1976’da Bangladeş ordusunun komutanı Ziyaur-Rahman’ın düzenlediği yeni bir darbeyle nispeten sona erdirildi. İki yıl sonra kendisini devlet başkanı ilân eden Ziyaur-Rahman, 30 Mayıs 1981 günü bir grup askerin organize ettiği suikast sonucu yaşamını yitirdi. Ziyaur-Rahman’ın kısa devlet başkanlığı döneminin en tartışmalı icraatlarından biri, Mucibur-Rahman suikastına adı karışanlara dokunulmazlık sağlanması ve onların yargılanmaktan korunmasıydı.
Ülkenin iki önemli figürü birbirine yakın zamanlarda ortadan kaldırıldıktan sonra, onların siyasî misyon ve miraslarını en yakınlarındaki iki kadın sahiplendi: Mucibur-Rahman’ın kızı Şeyh Hasina ve Ziyaur-Rahman’ın karısı Hâlide Ziya. Bu durum, Bangladeş yakın tarihine “Begümlerin kavgası” olarak geçecek olan bol gerilimli ve çekişmeli bir sürecin de başlangıcıydı. Hindistan coğrafyasında yönetici elitlerin ve aristokratların hanım aile üyelerine verilen bu onursal unvan, Bangladeş için ölümcül bir siyasî rekabetin simgesine dönüşecekti.
1990’ların başından itibaren, Bangladeş’te başbakanlık makamı sürekli biçimde, Hâlide Ziya ile Şeyh Hasina arasında el değiştirdi. Hâlide Ziya 1991-1996 ve 2001-2006 arasında başbakanlık yaparken, Şeyh Hasina 1996-2001 arasındaki ilk döneminden sonra 2009’da iki kez üstlendiği başbakanlık görevini hâlen sürdürüyor. 30 yıllık bu uzun döneme bolca karşılıklı mahkemeler, yargılamalar, idamlar, sürgünler, ev hapisleri, yolsuzluk suçlamaları vs. eşlik etti. Gücü hangisi eline geçirdiyse, rakibini siyaset sahnesinden silmek için bütün imkânları kullandı.
Bangladeş siyasetini ve devlet yönetimini her yönden kilitleyen kavgada, tarafların birbirine yaklaşımı ve üslubu da seviye bakımından epey aşağılarda üstelik. 2013’te basına sızan bir telefon görüşmesinin kayıtlarında tarafların karşılıklı yönelttikleri suçlamalar, adeta sudan sebeplerle saç saça, baş başa kavga eden iki komşu kadının sözlerinden iktibas gibiydi. Örneğin biri diğerine “Seni aradım, açmadın!” diye bağırırken, karşısındaki “Yoo, açtım” diye kendisini savunuyordu. Lafın bir yerinde Şeyh Hasina, Hâlide Ziya’yı “Neden 15 Ağustos günü doğum günü pastası kesiyorsun? Babamın ölümünü mü kutluyorsun?” şeklinde haşlarken, Ziya “O gün doğmuş olamaz mıyım?” diyordu.
Dışarıdan bakan biri için okuması veya izlemesi epey keyifli olan bu uzun soluklu polemiğin Bangladeş halkına yansıması ise sürekli siyasî gerilim, fakirlik ve gittikçe derinleşen başka problemler… Koskoca bir ülkenin iki kadın arasındaki husumete göre vaziyet alması da, tarihi okurken “Böyle bir şey nasıl olabilmiş?” diye şaşırdığımız nice hadisenin güncel ve tatsız bir versiyonundan ibaret.
Balkanların geleceği
04:0022/12/2021, Çarşamba
G: 22/12/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Avrupa Birliği Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü (EUISS) tarafından düzenli olarak yayınlanan “Chaillot Paper” adlı ayrıntılı raporun Ağustos 2018 tarihli 147’inci sayısı, Balkanların geleceğine ayrılmıştı. “2025 için üç senaryo” başlığıyla tanıtılan 73 sayfalık raporda oldukça dikkat çekici detaylar yer alıyordu. Giriş kısmında verilen bilgide, 2018’in ocak ila nisan ayları arasında Brüksel, Belgrad, Saraybosna, Üsküp ve Tiran’da tertip edilen seri toplantılar sonrasında olgunlaştırılan raporun hazırlıklarına 200’e yakın insanın katıldığı belirtiliyordu.
Rapora göre, Balkanların yakın geleceğinde ve bilhassa 2025’e adım atıldığında, üç muhtemel senaryodan söz etmek mümkündü:
1) Yunanistan’la Makedonya Cumhuriyeti arasındaki “isim meselesi”nin halledilmesinden başlayarak, bütün Balkanlara bir iyimserlik havası yayılacak. Ardından Kosova ve Sırbistan’ın münasebetleri rayına girecek. Ekonomik büyümeyle eş zamanlı olarak işsizlik azalacak ve iç piyasada eleman ihtiyacı fazlalaştığı için, Balkan halkları artık dünyanın diğer ülkelerine işçi olarak gitmekten vazgeçecek. Karadağ ve Sırbistan Avrupa Birliği (AB) üyeleri haline gelecek. Her ülke kendisine çeki düzen vererek, hukukun egemen olduğu sistemler kuracak. Böylece yolsuzluk ve örgütlü suçlar ortadan kalkacak.
2) Balkanlarda kısmî ilerlemeler görülecek, ama özellikle AB süreçlerinde aksamalara şahit olunacak. Siyasi karar süreçleri kurumlardan ziyade, şahısların ve belli odakların elinde bulunacak. Bazı gerilimler yaşanacak, fakat çözümlenecek. Kosova ve Sırbistan arasında diyalog tesis edilse de, tam bir normalleşme gerçekleşmeyecek. Etnik kökene dayalı politikaların öne çıkışı Bosna Hersek’te de görülecek. Sırp Cumhuriyeti, birlikten ayrılma emareleri göstermeye başlayacak. Bölgesel güvenlik ve istikrarın kırılganlığı sürecek. Rusya, Balkanlarda istikrarı tehdit eden bir dış faktör olarak tesirini artıracak. İşsizlik ve diğer problemler, gündemdeki yerini koruyacak.
3) Balkan ülkelerinde AB’ye entegrasyon süreçleri yavaş yavaş askıya alınacak. Bunun yerine jeopolitiğe ve iç çatışmalara dayalı bir dönem başlayacak. Sırbistan-Kosova diyalogu, Kosova dahilî siyasetinde devasa çatlaklar üretecek. Bu durum da, Bosna Hersek’te Sırp Cumhuriyeti’nin kendi bağımsızlığının peşinde koşmasına yol açacak. Sınırların yeniden çizilmesi elbette kansız olamayacağından, Balkanlar yeniden çatışma ve savaş girdabına sürüklenecek. Karadağ ve Arnavutluk’taki hükümetler, ülke içindeki mafya yapılanmaları ve suç örgütleri karşısında tutunamayacak. Sırbistan’da, ülkenin yönünü tamamen Rusya’ya çevirecek derin devlet unsurları iktidara gelecek. Balkanlarda Rusya’nın tesiri -öncelikle askeri alanda- daha da derinleşecek.
Balkanların yakın geleceğine dair bu üç muhtemel senaryoyu ortaya atan “Chaillot Paper”, bölgenin karşı karşıya bulunduğu başlıca altı istikrarsızlık sebebini de şöyle sıralıyordu: 1) Neredeyse her ülkede, çeşitli sebeplerle nüfusun düşüşe geçmesi, 2) Yüksek seviyelerde işsizlik ve kamu borcu, 3) Kapasite altı çalışan ve atıl durumda bulunan kurumlar, 4) Kültür ve millet merkezli ayrışmaların artması, 5) Eğitim sistemlerinin ve müfredatların çağın ihtiyaçlarının gerisinde kalması, 6) Globalleşme, teknoloji ve şehirleşmenin gittikçe yaygınlaşmasının getirdiği çok boyutlu problemler.
Rapordaki bir diğer dikkat çekici nokta, Balkanlarda etkili olan “altı bölge dışı oyuncu”dan söz edilmesiydi. Bunlar da AB, NATO, Rusya, Çin, Türkiye ve Körfez ülkeleri (özellikle Birleşik Arap Emirlikleri) olarak sıralanıyordu. AB ve NATO bölgeyi kendi yörüngesinde tutmaya çalışırken, Rusya geleneksel “Pan-Slavizm” politikasını sürdürüyor; Çin altyapı ve ulaştırma alanında boşluğu doldururken, Türkiye de “Osmanlı misyonu”nu devam ettiriyordu. Körfez’in Balkanlara ilgisi ise ekonomik ve ideolojik olmak üzere iki ayaktan oluşuyordu. (Rapor, “Vehhabiliğin yayılması” misyonundan söz etse de, BAE’nin böyle bir motivasyonunun olmadığı açık.)
Balkanların yeniden çatışma iklimine sürüklenmekte olduğuna dair tahminlerin yoğunlaştığı günümüzde, 2018 tarihli bir rapordan bugünlere ve yarınlara dair ipuçları devşirmeye çalışmak oldukça öğretici. Buradan kendimize de bir ödev çıkaralım: Hem devlet hem de STK’lar ve bilumum fikir odakları olarak, Balkanları adım adım etüt etme, panoramasını çıkarma ve çeşitli alternatiflere uygun stratejiler geliştirme noktasında biz neler yapıyoruz?
Dörtte bir
04:0025/12/2021, Cumartesi
G: 25/12/2021, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail’de 8 ortaklı “yamalı bohça” koalisyonunun tek Arap lideri Mansûr Abbâs, Arapların İsrail’in “Yahudi devleti” hüviyetini tartışmaktan artık vazgeçmesi gerektiği yönündeki açıklamalarıyla, gündemin üst sıralarına yerleşti. Önce Nâsıra şehrinde Arapça yayınlanan “Kull el-Arab” gazetesine konuşan Abbâs, ardından Tel Aviv’de düzenlenen bir ekonomi toplantısında aynı görüşleri bu kez İbranice olarak seslendirdi. Böylece hem dilinin sürçmediğini ve gaf yapmadığını ispatladı hem de Araplardan sonra Yahudilere de kendi dillerinde hitap ederek, meramını net bir şekilde anlatmış oldu.
Mansûr Abbâs, özetle şunları söyledi:
“İsrail, bir Yahudi devleti olarak sahneye çıktı. Bir Yahudi devleti kurmak, Yahudi halkının kendi tercihiydi. Bugün sormamız gereken soru, devletin kimliğinin ne olduğu değildir. Bu devlet nasıl kurulduysa, o şekilde de kalacaktır. Realite budur. Bunu kabul edip etmemek, herkesin kişisel kararıdır. Problem, devletin kimliğiyle alakalı değildir. Esas mesele, bu devletin içindeki Arap vatandaşların statüsünün ne olacağıdır. Ben kendimi tümüyle İsrail’in vatandaşı hissediyorum ve hiçbir ayrımcılığa uğramadan haklarımı istiyorum. Benim haklarım, sadece vatandaşlığımdan ileri gelmiyor. Haklarım aynı zamanda Filistinli kimliğimden ve kendi vatanımın evladı oluşumdan kaynaklanıyor. İster hoşlanalım ister hoşlanmayalım, İsrail devleti, Filistin vatanının içinde kuruldu.”
Bu ifadeler, Filistin ve Arap cephesinde elbette büyük bir tepkiye yol açtı. İsrail Parlamentosu’nda (Knesset) görev yapan Arap vekillerden sosyal medyadaki etkili hesaplara, yazarlardan kanaat önderlerine, çok sayıda merci Mansûr Abbâs’ın sözlerini ağır biçimde eleştirdi. “Kendisini Yahudilere beğendirmeye çalışıyor”, “Yıkılmayacağını sandığı o İsrail mutlaka yıkılacak”, “Hükümette kalmak için her türlü tavizi veriyor” şeklinde suçlamalar havada uçuşurken, Abbâs tüm bu eleştirilere herhangi bir karşılık vermedi. Aksine, başlattığı tartışmadan memnun görünüyordu.
Knesset’te 4 milletvekiline sahip “Birleşik Arap Listesi”nin liderliğini yapan Mansûr Abbâs, diş hekimliği mesleğinden siyasete geçmiş bir isim. İsrail politik arenasındaki iki yıllık belirsizlik ve kaos dönemi, geçtiğimiz bahar aylarında Abbâs’ın Naftali Bennett hükümetinin kurulmasına verdiği kritik destekle aşılabilmişti. Benyamin Netanyahu’nun rekor uzunluktaki başbakanlığı bu sayede sona erdiği için, Abbâs’ın İsrail’deki Netanyahu karşıtı cephe içinde kredisi artmıştı. Abbâs’ın İsrail’in dinî ve millî kimliğiyle ilgili tartışmalarda aldığı tavır, tümüyle Siyonist cephenin tezlerine sahip çıkmak anlamına geliyor elbette. Hal-i hazırdaki hükümette koalisyon ortağı olan bir siyasî liderin başka türlü konuşması da zaten mümkün değildi. Siyonist bir hükümete payanda olabilen, bu cümleleri de rahatlıkla söylerdi. Dolayısıyla, kendisine tepki gösterenler, onun çizgisinde herhangi bir tenakuzun bulunmadığını görüyor olmalılar.
Mansûr Abbâs’ın yaptığı açıklamaların başka bir anlamı daha var: İsrail sınırları içinde yaşayan Arapların “Filistin davası” bağlamındaki duyarlılıkları, hızlı bir şekilde “kendi vatandaşlık hakları”nı koruma içgüdüsüne doğru evriliyor. Abbâs’a açıktan gösterilen tepkilerin karşı cephesinde, onu içten içe destekleyen ciddi bir kesim de bulunuyor. “İşgal yakında sona erecek gibi görünmüyor, bari kendi hayatımızı kurmaya ve haklarımızı elde etmeye odaklanalım” düşüncesi, bilhassa yeni nesil Araplar arasında gittikçe yaygınlaşıyor.
İsrail işgal yönetimi, çok uzun süredir, Filistin’in dört ayrı parça halinde (İsrail sınırları içindeki Araplar, Gazze, Batı Şeria ve Doğu Kudüs) kemikleşmesi ve bu parçaların birbiriyle mümkün olduğunca temas etmemesi yönünde politikalar geliştiriyor. Elbette amaç, ileride bir “Filistin devleti”nin kurulması gündeme gelirse, bu devletin coğrafi açıdan bir bütün oluşturamayacak biçimde parçalanmış olması. (Dikkatli okurlar hatırlayacaktır: Bu konuyu, 26 Haziran 2021 Cumartesi günü “Hangi Filistin?” başlığıyla bu köşede yayınlanan yazımda genişçe tartışmıştım.)
İşte Mansûr Abbâs’ın açıklamaları, İsrail’in bu politikalarıyla da son derece uyumlu bir seyir izliyor. Abbâs’ın sergilediği tavır, dört parçaya ayrılan Filistin’i birbirinden tümüyle koparma projesinin Arap cephesinde yerleşmesine ve kitlelerde sempati kazanmasına yardımcı oluyor. Kendisi bunun ne kadar farkında bilinmez, ama dışarıdan bakıldığında manzara çok net.
Câhiliye
04:0029/12/2021, Çarşamba
G: 29/12/2021, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Arapların İslâm öncesi dönemde içinde bulundukları dinî, sosyal ve fikrî atmosfer, kısaca “Câhiliye” olarak anılır. Kur’ân’da ve hadislerde de geçen bu kavram, kelimenin ilk akla getirdiği biçimiyle okuma-yazma bilmemeyi, malumat kıtlığını veya dünyadan habersiz olmayı değil; hikmetten, insaftan, irfandan, fıtrattan, temiz ahlâktan ve başlıca insanî hasletlerden genel anlamda uzaklığı ifade eder. Bazı küçük istisnalar dışında, eski Arap halkları umumi manzara itibariyle “Câhiliye toplumu”dur. İslâm’ın gelişiyle birlikte bu “cehalet”, imanın ve temiz fıtratın nuruyla yer değiştirmiş olsa da, “Câhiliye karanlığı”na savrulma tehlikesi, kişiler ve toplumlar için her zaman mümkündür. Câhiliye, tarihte yaşanıp bitmiş bir dönem değil, belli şartlar tahakkuk ettiğinde tekrarlanabilecek bir bozulma ve çürüme sürecidir çünkü. Câhiliye, bu yönüyle son derece diri, dünya çapında yaygın ve başını çıkarmak için sürekli pusuda bekleyen bir tehlikedir.
Yazıya böyle teknik bir detayla başlamaya beni sevk eden şey, iki gün önce İngiliz The Guardian gazetesinde yer alan ürkütücü bir haber oldu. “Aileler ne pahasına olursa olsun, erkek çocuk istiyor” başlığıyla verilen haberde, Hindistan toplumundaki kız çocuğu düşmanlığı mercek altına alınıyordu. Kız doğurduğu için dışlanan, bebeğinin kız olduğu ortaya çıkınca kürtaja zorlanan, oğlan çocuk dünyaya getiremediğinden dolayı linç edilen kadınların tanıklıklarına da yer verilen dosyada, son 50 yılda Hindistan’da 46 milyon civarında kız bebeğin kasten ortadan kaldırıldığı belirtiliyordu. “Kayıp kızlar”ın bir kısmı doğum öncesinde gönüllü-gönülsüz kürtaj yoluyla, bir kısmı da doğumdan sonra öldürülmüştü.
Benzer haberler, 2019 yılında da dünya basınının gündemine taşınmıştı. Hindistan’ın kuzeyinde bulunan Uttarakhand eyaletindeki doğum kayıtlarını inceleyen yetkililer, bazı bölgelerde aylar boyunca sadece erkek çocukların doğduğunu tespit etmişti. Hakikat elbette akıllardan geçtiği gibiydi: Aslında dünyaya gelen veya gelmeye hazırlanan çok sayıda kız bebek de vardı, ancak doğmalarına ve yaşamalarına müsaade edilmemişti.
Bebeğin hayat hakkını cinsiyetine göre belirleme canavarlığı, Hindistan’da 1994’te resmen yasaklanmış olmasına rağmen, bir türlü ortadan kaldırılamıyor. Konuyla ilgili yayınlanan raporlarda, kız çocuk düşmanlığına dair başlıca beş sebepten söz ediliyor:
-Kızların, aileye maddî yük olarak görülmesi
Hindistan toplumunda, evlenen kızların yanlarında yüklü miktarda çeyiz ve mal götürerek gelin gitmesi, çok köklü bir gelenek. Bu yüzden pek çok ailenin nazarında kız çocukları “kendilerini batıracak zarar kaynağı”. Gelin oldukları ailelerde, “yeterince çeyiz getirmediği” için aşağılanan, dövülen ve hatta öldürülen kadın sayısı da maalesef epey fazla.
-Erkek çocukların aileye ekonomik katkısı
Erkeklerin hem kırsalda hem de şehirlerde iş gücünün başlıca kaynağı oluşu, kızlara negatif bakışın bir başka sebebi. Kızlar, iş üretimi noktasında zayıf ve düşük randımanlı olarak değerlendiriliyor.
-Soyların erkek çocukla devamına atfedilen önem
Erkeklere, soyun ve aile adının devamının garantisi gözüyle bakıldığından, kız çocukları “yabancı” addediliyor. Aynı sebeple, kızları mirastan mahrum bırakma uygulaması da oldukça yaygın.
-Yaradılıştan gelen kırılganlık
Kız çocuklarının yaradılışlarından kaynaklanan narinlik ve kırılganlıkları, onların değersiz ve faydasız olduğunun düşünülmesine yol açıyor. Kızlara yönelik sözlü ve fiilî tacizlerin altında da, “kadın cinsi”ne yönelik bu hastalıklı bakış var.
-Dinî inançlar ve gelenekler
Ve nihayet, kızların kıymetsiz görülmesinin altında dinî inançlar ve bu çerçevede yüzyıllar içinde oluşan gelenekler de yatıyor. “Erkek çocuğu olmayanın tanrıların gazabına uğrayacağı” türünden saçmalıklar çok meşhur mesela. Öyle ki, tıbbî sebeplerle çocuk sahibi olamayan çiftler, “gazaba uğramamak için” kız bebekleri evlat edinmekten ısrarla kaçınıyor.
Ne demiştik: Câhiliye, yaşanıp bitmiş bir dönem değil, belli şartlar tahakkuk ettiğinde tekrarlanabilecek bir bozulma ve çürüme sürecidir.
Yazının konusu, modern Câhiliye’nin Hindistan’daki tezahürlerinden biriydi. Ama elimizdeki aynayı İslâm coğrafyasının başka yerlerine tutsak, acaba oralardan neler yansır? Câhiliye, hangi unsurlarıyla Müslüman bünyeyi kemirmeye devam ediyor? Bu hayatî sorular, istisnasız hepimizi ilgilendiriyor. Aksayan tarafları onarmak ve Câhiliye alametlerinden kurtulmaya çalışmak da, vazife haline geliyor.
. .
. .Arsız evlat
04:001/01/2022, Cumartesi
Fransa’nın başkenti Paris’teki kitapçıların vitrinine 8 Eylül 2016 günü yerleştirilen bir kitap, yazarının temas etmeyi çok sevdiği konuları işliyordu: Kimlik, İslâm ve medeniyetler savaşı. İddialı cümlelerle “Fransız kimliği”nin korunması gerektiğini ısrarla vurgulayan yazar, kitabının bir yerinde şunları söylüyordu: “Eğer yarın 20-30 milyon Fransız Müslüman karılarını tesettüre sokmaya ve Şeriat kanunlarını uygulamaya başlarsa, o zaman sekülarizmin asgari kurallarını ancak diktatörlük yoluyla koruma altına alabiliriz. Müslümanların giderek fazlalaştığı bir ülkeyi Müslümanlığın baskısından sadece diktatörlük koruyabilir.”
Kitabın müellifi Eric Zemmour, 1986’da başladığı gazetecilik kariyerini, adeta Müslümanların Fransa’daki varlığına düşmanlık üzerine inşa etmişti. Katıldığı televizyon tartışmalarında ve kaleme aldığı yazılarda lafı sürekli bu noktaya getiriyor, karşı karşıya bulunduğu “büyük tehlike” hakkında Fransız kamuoyunu -sözüm ona- uyarıyordu.
Zemmour, kitabının yayınlanmasından birkaç gün sonra, Nicolas Sarkozy’nin cumhurbaşkanlığı döneminde adalet bakanı olarak görev yapan Kuzey Afrika asıllı (Faslı bir baba ile Cezayirli bir annenin kızı) Fransız politikacı Rachida [Râşide] Dati’yi diline doladı. Dati’nin 2009’da dünyaya gelen kızına -annesinden dolayı- Zehra adını vermesini ağır bir dille eleştiren Zemmour, “Çocuklarına Müslüman isimleri koyan aileler, Fransız kültürünübenimsemeyi reddediyor” dedi. Oysa Dati, her şeyiyle, Zemmour’un “Fransız kültürü” dediği atmosferin içindeydi: Çocukluğundan itibaren Katolik okullarında okumuş, İslâm’la pratik hiçbir bağı kalmamış, kızını da evlilik dışı ilişki yoluyla dünyaya getirmişti. Zehra’nın babası, ünlü Fransız kumarhaneler kralı Dominique Desseigne idi.
İslâm ve Müslüman düşmanlığı, kariyerinde zaman zaman küçük yol kazalarına neden olsa da (2014’te, bir İtalyan gazetesine yaptığı ırkçı açıklamalar nedeniyle “iTELE” kanalındaki yorumculuk görevi sona ermişti), Eric Zemmour, Fransız toplumundaki yabancı düşmanlığı damarını çok iyi yakalamış bir fırsatçıydı. Attığı hiçbir olta boş dönmüyor, her seferinde ağına daha fazla balık geliyordu. Derken, bugünlerde kendisini 10 Nisan 2022’de birinci turu düzenlenecek olan Fransa cumhurbaşkanlığı seçimlerinin adayları arasında görüyoruz. Hem de en iddialı adaylardan biri olarak. Aynı ırkçı, İslâm düşmanı ve yabancı karşıtı söylemler eşliğinde…
Eric Zemmour, yaklaşık iki hafta önce, bir Fransız radyosuna verdiği mülakatta, başörtüsü ve peçenin yasaklanması gerektiği konusundaki ısrarını tekrarladı. “Arap dünyasında Burgiba ve Nâsır gibi büyük reformcular, kadınların örtüsünü açmışlardı” diyen Zemmour, örtünün “görsel manzarayı işgal ettiğini”vurgulayarak, “Fransa’nın görsel veya gerçek biçimde işgal edilmesine asla izin vermeyeceğim” şeklinde konuştu. Zemmour daha önce de Fransa’da doğan bebeklere “Muhammed” adının verilmesini yasaklama vaadiyle gündeme gelmişti.
Zemmour’un övdüğü Arap liderlerden Habib Burgiba, 1956-1987 arasında Tunus’un devlet başkanıydı. Yükseköğrenimini Paris’te tamamlayan Burgiba, avukat olarak ülkesine dönerken yanında Fransız kız arkadaşı Mathilde ve evlilik dışı dünyaya gelen oğulları Jean-Claude’u da götürmüştü. Sonrasında siyasete atılıp ülke yönetimine kadar tırmanan Burgiba, Tunus’u yönettiği 30 yılı aşkın süre boyunca, Müslüman halka dayattığı Fransız tipi Jakoben laik uygulamalarla Tunusluların zihninde acı hatıralar bırakmıştı. Zemmour’un övdüğü diğer isim, Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdunnâsır ise, örtüyü yasaklamak gibi bir adımı hiçbir zaman atmamıştı.
Yabancı düşmanlığıyla ünlenen Eric Zemmour’un öyküsündeki en gülünç unsur, kendisinin de göçmen bir aileye mensup olması. Zemmour’un 1950’lerde Cezayir’den Fransa’ya iltica eden anne-babası Yahudi. Ailenin kökenlerinin, 1492’de Katolik Hristiyanlar tarafından İspanya’dan sürgün edilen Seferad Yahudilerine kadar uzandığı iddiaları var. Zira Kuzey Afrika boyunca ilerleyen sürgün Yahudilerin önemli bir kısmının bugünkü Cezayir topraklarına yerleştiği biliniyor. Eğer Zemmour’larla ilgili bu iddia doğru ise, öykü hepten eğlenceli hale gelecek demektir: Vaktiyle Katoliklerin Avrupa’dan kovduğu bir ailenin, bugün Katolikliğin baskın olduğu bir ülkede cumhurbaşkanlığına oynayan ve bunun için ırkçılığın her türlüsünü bayraklaştıran arsız evladı...
Gırnata’nın düşüşü
04:005/01/2022, Çarşamba
G: 5/01/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Endülüs’te adil ve etkili siyasetin gerçekleşmesi ise ancak yöneten-yönetilen ilişkilerinin, idarecilerle birlikte dinin, ahlâk ve hukukun temsilcisi konumundaki âlimler veya hukukçular ile yüksek kültürün temsilcisi konumundaki münevverler ve şairler tarafından sıkı tatbik ve teftiş edilmesiyle mümkün olabilmiştir. Bu da ancak siyasî, idarî, hukukî, dinî ve iktisadî bütünlüğe sahip bir toplumsal yapı ya da düzenin kurulması sayesinde gerçekleşmiştir. Bu düzeni kurma işi ise neredeyse yalnızca en tepedeki idarecinin şahsi yetenek ve başarısına bağlı bir olguydu. Çünkü mesela Abdurrahman b. Muaviye’nin, ailesinden gelen tecrübesi ve toplumsal etkinliği sayesinde inşa ettiği toplumsal düzenin Mağrib, Maşrık ve Avrupa’da meydana gelen gelişmeler ve oralarda bulunan toplumlarla iletişim ve etkileşimler sayesinde gerçekleşen değişimini yönetmek, her siyasetçi için siyasî beceri isteyen oldukça zorlu bir işti.”
Endülüs konusunun Türkiye’deki sayılı uzmanlarından, Sakarya Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Lütfi Şeyban, Derin Tarih dergisinin Ocak 2022 sayısının kapak dosyası için kaleme aldığı mufassal yazıda bu değerlendirmelerde bulunuyor. Şeyban’a göre, Müslümanların Endülüs’ü kaybetmesinin başlıca üç sebebinden söz edilebilir:
1) Toplumsal varoluş biçimlerine bağlı olarak oluşan dâhilî ve haricî etkenler (Müslümanlar arasındaki sosyal ve siyasî gerilimler, bedevî-hadârî ayrışmaları, elitlerle taşralıların mücadelesi)
2) Endülüs’ün doğal üyesi olduğu İslâm toplumunun dünyada çapındaki hâkimiyetinin zayıflaması nedeniyle, rakiplerin artan saldırıları (1085’te Tuleytula’nın Hristiyanlarca ele geçirilmesinden itibaren, adım adım toprak ve itibar kayıplarının yaşanması)
3) Devlette kalıcı siyasî istikrar ve toplumsal adalet oluşturma işinin müesseselere değil de büyük ölçüde kişilere bağlı oluşu (Tarih boyunca birçok Müslüman devletin yaşadığı, nice yıkılışlara doğuran etki eden ve bugün de tesirleri görülen kurumsallaşamama problemi)
2 Ocak 1492, Endülüs’teki son Müslüman devlet olan Gırnata Nasrî Emirliği’nin Katolik Hristiyanlar tarafından ele geçirildiği tarih. Hal böyle olunca, genel yayın yönetmenliğini yaptığım Derin Tarih dergisinin Ocak sayısında, bu önemli hadiseyi ayrıntılı biçimde işlemeyi uygun bulduk. Romantik bir çerçevede değil de, somut veriler, vesikalar ve tarihî hakikatler üzerinden, “Yanlış giden neydi?” sorusuna cevap bulmaya çalıştık. Yerli ve yabancı çok sayıda uzman isim, yetkin değerlendirmeleriyle, meselenin Türk okurlar açısından anlaşılır ve kavranır hale gelmesini sağladı.
Konuyu mercek altına alma düşüncemiz, sadece mühim bir yıldönümünü es geçmeme hassasiyetinden kaynaklanmadı. Müslümanların Endülüs serüveni, çokça yazılıp çizilmesine veya sosyal medyada sıklıkla duygusal paylaşımlara dönüşmesine rağmen, ayrıntılarıyla ve farklı safhalarıyla çok az biliniyor maalesef. Örneğin, birçok insan Endülüs sürecini, tek seferde başlayıp biten tek bir devlet halinde tasavvur ediyor. Zihinlerde mesele netleştirilemediği gibi, Elhamra Sarayı veya Kurtuba Camii gibi semboller üzerinden geliştirilen, ama ayakları yere basmayan “medeniyet romantizmleri” yüzünden, kronolojiyi kavramak bile imkânsız hale geliyor. İşte bu yüzden, 530’uncu yıldönümünde “Gırnata’nın düşüşü”ne odaklanırken, yitirilen mülke ağıttan çok, hezimetin gerçekleşme aşamalarına ve nedenlerine ayna tuttuk.
Müslümanların tarihinin Müslümanlar tarafından hangi açıdan ve nasıl ele alınacağı konusu, eskiden beri devam eden bir usul tartışmasıdır malum. Yüceltici bir anlayışla sürekli maziyi takdis etmek mevzunun bir ucuysa, diğer uçta da oryantalist ve dışlamacı bir bakışla tarihî aktörleri ve hadiseleri kaba genellemelere kurban etmek yer alıyor. Her iki uçtan da, bugüne ve yarına dersler çıkmayacağı belli. “Haddini aşan zıddına inkılâb eder” ölçüsünce, aşırı övgüler de aşırı tenkitler de bizi hakikatin kendisinden uzaklaştırıyor. Böylece her ikisi de aynı amaca hizmet ediyor.
Tarih ilminin ve bu ilimle iştigal etme eyleminin, benim en sevdiğim tanımı şöyledir: “Bugünü anlamak ve geleceğe hazırlanmak için, geçmişe ayna tutmak.” Buradan, şu zaruri neticeye de ulaşıyorum: Bugünü anlatmayan ve bizi geleceğe hazırlamayan tarih okumalarının, bize pratik bir faydası da yoktur. Biraz hamaset, biraz duygu, o kadar….
Kazak raporu
04:008/01/2022, Cumartesi
G: 8/01/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Rus ordusunun üst düzey subaylarından Aleksey İvanoviç Tevkelev ile “Rusya’nın doğuya açılan penceresi” Orenburg’a vali olarak atanan Peter Rıçkov, 1759 yılında, Kazak steplerinin genel durumu ve bölgedeki dengelerle ilgili ayrıntılı bir rapor hazırlayarak Dışişleri Ofisi’ndeki yetkililere takdim etmişlerdi. Tevkelev, esas adı “Kutlu Muhammed” olan eski bir Müslüman’dı. 1734’te vaftiz olarak Hristiyanlığa geçmiş, ardından Ruslar hesabına çalışmaya başlayarak tâbiyeti altına girdiği yeni millete büyük yararlılıklar göstermişti. Kendisinin Kazak, Tatar veya Başkurt asıllı olduğuna dair iddialar bulunan Tevkelev, Türkistan coğrafyasında konuşulan neredeyse bütün dillere iyi derecede hâkimdi. Peter Rıçkov ise Rus Bilimler Akademisi’nin saygın bir üyesi, ciddi ve gayretli bir bilim adamıydı. Dolayısıyla, bu iki ismin ortaklaşa hazırladığı raporda, dikkate değer noktaların bulunacağı kesindi.
Tevkelev-Rıçkov ikilisi raporlarında, evvela, steplerde 7 bin 500 kilometrelik hat boyunca uzanan bir alanı kaplayan Kazak otlaklarının bulunduğu konumu tanımladılar. Kazakların güneyde Türkmenler, Hîveliler, Aral Denizi Türkmenleri, Küçük Karakalpaklar, Buharalılar, Türkistan, Taşkent ve Oyratlarla komşu olduğuna dikkat çektiler. Kazakların Küçük ve Orta Orda’ları bölgedeki en zorlu gücü teşkil ediyordu. Her iki Orda tek bir güçlü liderin komutası altında toplanmış olsa, 50-60 bin atlıdan oluşan bir ordu toplayabilirdi. Ancak sırf geleneksel bağımsızlık anlayışları ve bir hanın güçlü otoritesinden hoşlanmamaları nedeniyle, ordularının mevcudu ancak 10-20 bin atlı civarındaydı.
Aleksey İ. Tevkelev ve Peter Rıçkov, Rus ordusundaki birçok komutanın aksine, askerî yöntemlerle Kazakları tamamen saf dışı bırakmaya güçlerinin yetmeyeceğini düşünüyorlardı. Tevkelev ve Rıçkov’a göre, bu şekilde düşünen komutanların saha bilgisi çok zayıftı. Bölgenin yapısından dolayı, askerî harekâtla hedefe ulaşmak mümkün değildi. Zira Kazaklar stepler boyunca kaçabilir ve misilleme baskınları düzenleyebilirdi. İkili, bunun yerine bambaşka bir yöntem önerdiler. Özetle şöyle diyorlardı:
“Tüm bir halkın ulusal örfünü ve eski geleneklerini değiştirmek en zor kısım olsa da, yeni tâbi halkları yönetme meselelerinde, en başından itibaren onların gelenek ve göreneklerinin farkında olmak ve devletinin çıkarlarının gerektirdiği şekilde, adalet ve ölçülülük yoluyla onlara rehberlik etmek en önemli husustur. Diğer uluslara nazaran, Kazaklar Rus tesirine çok yatkındır. Kazaklar ticarete, diyet ekmek yemeye ve kış için saman yapıp depolamaya çoktan alıştılar. Ticaret, onları zamanla ehlileştirip yerleşik hayata geçirecektir. Hanlar, Rus yönetimi tarafından atanmalı ancak hanların otoritesi güçlendirilmelidir. Yerel yöneticilerden bazıları, ileride han olmak üzere yetiştirilip desteklenmelidir. Kazaklarla askerî düzlemde karşı karşıya gelmek makul değildir, çünkü sayıları çok fazladır. Bunun yerine Kazaklar arasında düşmanlıklar tetiklenmeli, bölge birbirine düşürülerek halklar kontrol altına alınmalıdır.”
Yukarıdaki bilgilere, tam da Kazakistan’da ortalığın karıştığı şu günlerde elimin altında bulunan “Türkistan ve Avrasya Steplerinde Rus Yayılmacılığı - Bir Sömürge İmparatorluğu’nun Oluşumu (1500-1800)” adlı kitapta (Michael Khodarkovsky, tercüme: Mehmet Akif Koç, Selenge Yayınları, s. 249 vd.) rastladım. Khodarkovsky, Tevkelev-Rıçkov raporunun yeterince dikkate alınmadığını, kısa süre sonra yeniden kaba askerî metotlara geri dönüldüğünü, böylece Ruslar açısından bazı fırsatların da kaçtığını kaydediyor.
Rusya’nın çoğunlukla Müslümanların yaşadığı Asya, Kafkasya ve Ortadoğu coğrafyasına yüzyıllar boyunca ısrarla ve istikrarla devam ettirdiği akınları her boyutuyla anlamak için, çok daha ayrıntılı ve dikkatli okumalar gerekiyor kuşkusuz. Bugün şahit olduğumuz her bir hadisenin, on yıllara yayılan arka planları, aşamaları ve süreçleri var. Sadece yönetilen coğrafyalar açısından değil, yöneten devlet aklı açısından da geçerli bu durum. Örneğin, Rusya’nın bugünkü yönetimi ve Devlet Başkanı Vladimir Putin’in, Kazaklarla ilgili tam 263 yıl önce hazırlanan Tevkelev-Rıçkov raporundan habersiz olduğunu düşünmek zor. Hatta bölgeye yaklaşımında raporun içeriğinden faydalanmadığını da söylemek mümkün değil. Putin’in attığı adımları dikkatle takip eden herkes, onun eski imparatorluk çağlarına sadece öykünmekle kalmadığını, aynı zamanda o dönemde üretilen teorik çerçeveyi de tamamen elinin altında tuttuğunu görecektir.
Devlet aklında devamlılık, coğrafyada iddia sahibi olmanın en ayırıcı vasıflarından biridir çünkü.
Hafıza kaybı
04:0012/01/2022, Çarşamba
G: 12/01/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yaklaşık üç yıl önce, 15 Mart 2019 günü, Yeni Zelanda’nın Christchurch kentinde bir cami ile bir İslâm merkezine düzenlenen çifte saldırıda 51 kişi hayatını kaybetmiş, 10 kişi de yaralanmıştı. Brenton Harrison Tarrant adlı beyaz bir ırkçı terörist tarafından gerçekleştirilen saldırılar bütün dünyada büyük bir şoka yol açmış, hadisenin bilahare ortaya çıkan ayrıntılarıyla bu şok daha da derinleşmişti.
Eylemlerinden birini Facebook üzerinden canlı yayınlayan terörist, ardında ayrıca 73 sayfalık bir “manifesto” bırakmıştı. Beyaz ırkın üstünlüğüne vurgularla dolu bu manifestoda, Müslümanlara yönelik düşmanlık hemen her satırda göze çarpıyordu. Farklı zaman dilimlerinde dünyanın farklı yerlerinde yaşanan olaylara atıflarda bulunan Tarrant, özellikle Avrupa’daki İslâm varlığını hedefine yerleştiriyor, Endülüs’ten Osmanlı’ya, tam bir Haçlı mantığıyla içindeki bütün kini ve nefreti kusuyordu. Terörist, saldırılarda kullandığı otomatik silahın üzerine “Müslümanlarla savaş”ı sembolize eden tarihî vaka ve şahsiyetlerin isimlerini de yazmıştı. Bunlardan biri, Birinci Kosova Savaşı’nın (1389) akabinde, harp meydanında Sultan Murad Hüdâvendigâr’ı şehit eden Sırp Miloş Obiliç’ti.
(Sultan Murad’ın Kosova’da şehit düştüğünü belki hepimiz biliriz, ama katilinin adı kaç Müslüman’ın aklındadır?)
Geçtiğimiz pazar günü –9 Ocak– Bosna Hersek Cumhuriyeti’ni oluşturan siyasi yapılardan Sırp Cumhuriyeti’nde düzenlenen resmî bir tören vesilesiyle, Yeni Zelandalı Müslüman düşmanı teröristin “tarih şuuru”nu bir kez daha hatırladım. Srebrenitsa Soykırımı’na iştirak eden “Akrepler” adlı özel birliklerin simgesi olan kırmızı berelerle törende yürüyüş yapan Sırp polisler, Miloş Obiliç’in ve Sırbistan millî kültürünün oluşumunda önemli bir yeri bulunan Stefan Nemanyiç’in (ö. 1199) adını haykırdılar. Bosna Hersek Anayasa Mahkemesi bu türden nümayişleri ve ırkçı eylemleri resmen yasaklamış olsa da, binlerce Sırp törenlere coşkuyla iştirak etti.
Aradan geçen yüzyıllara ve sözde “demokratik” dünya düzenine rağmen, Haçlı cephesinde Müslümanlara yönelik kinlerin hâlâ bütün canlılığıyla yaşamaya devam ediyor oluşu, hepimize bir şeyler söylemeli.
Günümüzde özellikle Avrupa ve ABD ile farklı vesileler üzerinden sıkı temasa geçen bazı Müslümanlarda, Hristiyan dünyanın düşünsel bir dönüşüm geçirdiği ve artık eski kinlerin çok ufak bir azınlık dışında toplumların şuur altında etkisinin kalmadığı şeklinde bir yanılgı çok yaygın. Hatta bu Müslümanlar içinden bazıları, tamamen “onlar gibi” olma adına kılık ve şekil değiştirmek veya kimliğinden tamamen soyunmak gibi yöntemlere de başvuruyor. Ezkaza “Sen diğer Müslümanlara benzemiyorsun” veya “Türk gibi değilsin hayret” türünden güya övgüler aldıklarında, keyiften dört köşe oluyorlar. Hatta bunu dönüp diğer Müslümanlara anlatan, buralardan kendince “fazilet” hissesi çıkaranlar da çok. Ya da hali vakti yerinde, ideolojik ve dinî olarak pratikte herhangi bir hassasiyet taşımayan Müslümanların, kimliğini içiyle-dışıyla korumaya çalışan, tarihini unutmayan, dostunu ve düşmanını hatırında tutan kendi dindaşlarını “yobazlık”la suçladıklarına da şahit olunuyor.
Oysa Batı’da ve Hristiyan dünyada Müslümanlara yönelik kin ve nefret damarı, zannettiğimizden çok daha güçlü biçimde varlığını sürdürüyor. Özellikle kriz anlarında, bu damardan oluk oluk kan ve öfke fışkırıyor.
Bugün mesela Bosna’da yeniden bir din savaşının çıkıp çıkmayacağını tartışıyoruz. Sırpların (ve onların destekleyen yabancı ülkelerin) niyeti apaçık ortadayken, belki bizim asıl sormamız gereken soru şu: Bosnalı Müslümanlar, acaba tehlikenin ne kadar farkında? Bu konuda aklımdan hiç çıkmayan bir hatıram var:
Bir Balkan seyahati sırasında, Balkan ülkelerinden birinde oradaki dostlarımızla sohbet ediyorduk. Laf, Bosna Savaşı’na geldiğinde, dostlarımızdan biri şöyle dedi: “Bosnalı Müslümanlar, savaştan önceki yıllarda Sırplarla öylesine içli dışlı olmuşlardı ki, adeta aradaki farklar tamamen unutulmuştu. Savaş, acı bir faturayla, kimliklerin yeniden hatırlanmasına vesile oldu.”
Hafıza kaybı, her şartta kötüdür. Bu kayıp, milletleri toplu şekilde etkilemeye başladığında ise, yaşanan hasar kelimelerle tarif edilemeyecek bir boyut kazanır. Bosna’da bugün çalmaya başlayan tehlike çanlarını konuşurken, en çok vurgulanması gereken nokta zannediyorum burasıdır.
.Vazifeye odaklanmak
04:0015/01/2022, Cumartesi
“Arapça öğrenmek, çalışmak veya bu dil üzerine araştırmalar yapmak, Siyonizm’in bir parçası olduğu gibi, İbraniceye ve Sami Doğu’ya dönüşün de bir parçasıdır. Arapça, İbranicenin orijinal yapısını korumak ve İbraniceyi zenginleştirmek için çok önemli bir kaynaktır.”
Geçtiğimiz yüzyılın en büyük şarkiyatçılarından biri olan Shlomo Dov Goitein, 1923’te Filistin’e yerleşmesinin ardından Yahudilere Arapçayı öğretmek için kaleme aldığı ders kitabının başına bu notu düşmüştü. Goitein’e göre İsrail bir Ortadoğu ülkesiydi ve Siyonistler de bu yüzden bölgeyi derinlemesine tanımak zorundaydılar. Yahudilerle Arapların birlikte yaşaması gerektiğini savunan Goitein, 85 yıllık uzun hayatı boyunca İslâm kültürü, Müslümanların tarihi ve Araplarla ilgili yaptığı sayısız çalışmada hep aynı hedefi takip etti: İsrail’in Ortadoğu’daki varlığını kalıcı hale getirmek ve Yahudileri bulundukları coğrafyayla kaynaştırmak.
Shlomo Dov Goitein, Macar kökenli dindar bir Yahudi ailenin çocuğu olarak, 1900 yılında Almanya’nın Bavyera eyaletindeki Burgkunstadt kasabasında dünyaya geldi. Birinci Dünya Savaşı başlarken, babası Eduard’ın ölümü üzerine, 4 yaşındaki Shlomo ve ailesi Frankfurt’a taşındı. 1918-1923 arasında Frankfurt Üniversitesi’nde Arapça ve İslâm üzerine eğitim alan Goitein, aynı zamanda şehirdeki bazı Yahudi ailelerin çocuklarına Arapça dersleri verdi. “İslâm’da ibadet” adlı teziyle üniversiteden mezun olan Shlomo, dönemin moda akımına uyarak, Filistin’e göç etti. Bir süre Akdeniz kıyısındaki Hayfâ şehrinde yaşayan Goitein, ardından Kudüs’e geçerek İbrani Üniversitesi’nde ders vermeye başladı. Akademik çalışmalarını devam ettirmek üzere 1957’de ABD’ye yerleşinceye kadar Kudüs’te yaşayan S. D. Goitein, bu süre zarfında birbirinden önemli projelere imza attı: Yemen Yahudilerinin tarihini ve Arapça lehçesini çalıştı, meşhur İslâm tarihçisi Belâzurî’nin “Ensâb” adlı eserinin tahkikli neşrini gerçekleştirdi, İslâm hukukuna dair kitaplar ve makaleler yazdı. 1953’te ABD’de misafir öğretim üyesi iken -kendi ifadesine göre- “halka açık bir parkta, ders aralarında verdiği molalar sırasında” yazdığı “Yahudiler ve Araplar” adlı kitabı yine bu dönemin ürünüdür.
ABD’ye taşındıktan sonra akademik çalışmalarını daha da derinleştiren S. D. Goitein, özellikle Akdeniz ülkelerindeki Yahudi cemaatlerinin hayatına yoğunlaştı. Onun beş ciltten oluşan “Bir Akdeniz Toplumu: Kahire Yazmalarında Anlatıldığı Şekliyle, Arap Dünyasındaki Yahudi Toplulukları” adlı eseri henüz aşılamamıştır. İlginç bir rastlantı eseri, Goitein, eserinin beşinci cildini tamamlayıp yayıncısına gönderdiği gün -6 Şubat 1985- hayatını kaybetti. Yahudilerin Akdeniz-Hindistan ticaret rotasında oynadığı rolü anlatmayı planladığı “Hindistan Kitabı” adlı eserini yazmaya ise ömrü yetmedi.
Arap ve İslâm dünyasını derinlemesine etüt eden Shlomo Dov Goitein, “sapına kadar” Siyonist olmasına rağmen, akademik çizgisini siyasî görüşünün önünde tutmuş, bu anlayışla çalışmıştı. Böylece aslında ömrü boyunca Siyonizm’e hizmet etmesine rağmen, yaptığı araştırmalar İslâm dünyasında da büyük hüsnükabul gördü, aralarında Türkçenin de bulunduğu birçok dile çevrildi.
Dikkatli okurlar hatırlayacaktır: 8 Şubat 2017 Çarşamba günü yine bu köşede, “Bir dil, bir adam, bir ideal, bir hayat” başlıklı yazımda, İbraniceyi modern zamanlarda dirilten ve konuşma dili haline getirilmesine öncülük eden Eliezer Ben Yehuda’yı anlatmıştım. 1858’de Beyaz Rusya’da dünyaya gelen, 1881’de de Kudüs’e yerleşerek İbranice çalışmalarını sürdüren Ben Yehuda, kendisini idealine adamış tek bir kişinin aslında tarihte bazen ne büyük roller oynayabileceğinin canlı bir misaliydi. Ben Yehuda 1922’de Kudüs’te tüberkülozdan öldüğünde, İsrail’in kurulmasına daha 26 yıl vardı. Ama o, gelecekteki Yahudi devletinin dilini hazırlayarak dünyadan ayrılmıştı.
Eliezer Ben Yehuda’nın ölümünden bir yıl sonra Filistin’e ayak basan Shlomo Dov Goitein, onun bıraktığı noktadan çalışmalarına devam etti. Bugün bütün dünyada 20 milyondan fazla insanın konuştuğu İbranice ve İsrail’deki kapsamlı şarkiyat çalışmaları, kurumsallaşmalarını ve sonraki nesillere intikallerini büyük ölçüde bu iki adama borçlu.
Bu hayatlardan kendimiz adına alınacak ders belli: Peşin ve hızlı neticelere erişmenin heyecanına kapılmadan, bugünün vazifelerine odaklanmak ve gelecek nesillere sağlam malzemeler bırakmak için çalışmak, çalışmak, çalışmak…..
Tiran’ın mücevheri
04:0019/01/2022, Çarşamba
G: 19/01/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Osmanlı yönetimi, 1400’lü yılların ikinci yarısında bugünkü Arnavutluk topraklarında İskender Bey adlı bir Arnavut beyinin ayaklanmasıyla meşgul olmak durumunda kalmıştı. Başlangıçta Osmanlı ordusunda görev yapan İskender Bey, sonrasında isyan bayrağını açarak karşı mücadeleye başlamıştı. Bölgedeki derebeylerini ve kabile reislerini etrafına toplayan İskender Bey, Haçlılar ve Vatikan tarafından da destekleniyordu. İsyan Arnavutluk’un tamamına yayılmasa da, İskender’in kullandığı “gerilla taktikleri” yüzünden geniş bir alanda istikrarı etkiliyordu. Venediklilerin de müdahil olduğu bu uzun çekişme, nihayet Fatih Sultan Mehmed’in 1467’nin haziranında kalabalık bir ordunun başında Arnavutluk’a giriş yapmasıyla nihayete erdi. İskender Bey’in, sığındığı Venedik kalesinde 17 Ocak 1468’de ölümü ise Arnavutluk tarihinde bir dönemin sonuydu.
Arnavutluk’un şimdiki başkenti Tiran, 1614 yılında Berkinzâde Süleyman Paşa tarafından bir Osmanlı şehri olarak kuruldu. Camisi, hamamı, kervansarayı, çarşısı ve imaretiyle klâsik bir görünüm arz eden Tiran’ın temellerini atan Süleyman Paşa, Osmanlı İmparatorluğu’nun emrinde İran topraklarında Safevîlere karşı yapılan savaşlara katılmış bir Arnavut asilzâdesiydi. Paşa vefat ettiğinde, kendi adıyla anılan caminin yanı başındaki şirin türbeye defnedildi.
1800’lü yılların başına doğru, Tiran bütün Balkanların en hareketli şehirlerinden biriydi. Ticaret yollarına yakınlığı ve verimli arazileri sayesinde zeytinyağından ipeğe, çok sayıda mamul burada üretilip başka ülkelere ihraç ediliyordu. Zaman içinde Müslüman nüfus artıp da Süleyman Paşa Camii’nin yanı sıra yeni bir merkez camiine daha ihtiyaç duyulunca, Paşa’nın ahfâdından Molla Bey kolları sıvadı. 1793’te temeli atılan caminin inşaatı, aynı yıllarda rakip Arnavut klanlar arasında patlak veren savaş sebebiyle sürdürülemedi. 1808’de Molla Bey’in vefatıyla birlikte sürüncemede kalan inşaat, oğlu Edhem Bey (1783-1846) tarafından ancak 1822’de tamamlanabildi.
Edhem Bey, siyasetçi ve asker vasıflarının yanında güçlü bir şairdi; Türkçe ve Arnavutça yazdığı şiirlerden oluşan dört divanı vardı. Ve onun, büyük dedesi Süleyman Paşa’nın izinden giderek yaptırdığı cami ve külliye, Arnavutluk’un çok çeşitli dönüşümler geçirdiği Osmanlı sonrası dönemde, Enver Hoca’nın 1941-1985 arasındaki ateist diktatörlüğü sırasında Tiran’da ayakta kalan tek İslâm eseri olacaktı. Süleyman Paşa’nın camisi ve türbesi ise ortadan kaldırılarak, yalnızca tarihî kayıtlara silik bir dipnota dönüşecekti.
Uzun süre kapalı tutulduktan sonra müzeye çevrilmesi sayesinde günümüze ulaşabilen Edhem Bey Camii, 1991’de yeniden Müslüman cemaatle buluşmuştu. O tarihten günümüze bakım ve onarıma ihtiyaç duyan cami, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) eliyle 2018’de kapsamlı bir restorasyona alındı. Nihayet çalışmalar tamamlandı ve Edhem Bey Camii, önceki gün -17 Ocak, aynı zamanda İskender Bey’in ölüm yıldönümü- Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Arnavutluk Başbakanı Edi Rama’nın katıldığı bir törenle ibadete açıldı.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın açılış töreninde Edhem Bey Camii’ni anlatırken kullandığı “Tiran’ın mücevheri” tanımlaması, sadece camide iç mekânın her bir noktasını kaplayan kıymetli el işi nakış ve süslemelerin değil, aynı zamanda mabedin tarih içinde kat ettiği zorlu yolculuğun da beliğ bir ifadesiydi. Edhem Bey Camii, Tiran’da Osmanlıların hâkimiyetinde geçen yüzyıllar boyunca yapıldığı bilinen sekiz büyük caminin hepsini şimdi yalnız başına temsil eden “tek taş yüzük” gibiydi zira.
Edhem Bey Camii’nin restorasyonu vesilesiyle, sınırlarımızın dışındaki dünyanın dört bir yanında ülkemizi başarıyla temsil eden, imza attığı imar ve ihya projeleriyle göğsümüzü kabartan TİKA’ya teşekkürlerimizi sunuyoruz. Adım attığım neredeyse her ülkede bir imzasını gördüğüm TİKA’nın çalışmaları, yalnızca bugünler için mühim değil, yarınlarımıza da tesir edecek bir derinliğe sahip.
Ayağa kaldırılan bir duvar, suyu tekrar akıtılan bir çeşmecik, görünür hale getirilen bir mezarlık, cemaate kavuşturulan bir mescid… Velhasıl coğrafyada bırakılan her bir iz, istikbale atılan umut tohumlarıdır. Bu noktayı hiç akıldan çıkarmamak gerekir
Eymen’in mektubu
04:0022/01/2022, Cumartesi
G: 22/01/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Benim adım Eymen. Suriye’nin kuzeyinde, Türkiye sınırına yakın bir çadır kentte yaşıyorum. Savaştan önce, babam Halep’te büyükçe bir bakkal dükkânı işletiyormuş. Sonrasında ise her şeyimizi kaybetmişiz ve çadırda yaşamaya başlamışız. Annem bana ve iki küçük kardeşime en iyi şekilde bakmaya çalışıyor, ama eldeki imkânlar malum…
Hayata kalabalık bir kampta başlayınca, çocukluğuma dair ilk hatıralarda da hep kamptan tablolar var: Yaşadığımız çadırın biraz ilerisine bir yardım kuruluşu tarafından kurulan çocuk parkı, ilk oyun yerimdi mesela. Okuma-yazmayı yine bir çadır sınıfta öğrendim. Öğretmenimiz, büyükçe bir plastik levhanın üzerini kâğıtla kaplamış, harfleri yazıp bize göstermek için onu kullanmıştı. Arkadaşlarımla en büyük sevinçlerimizi, hayırsever insanlar kampımızı ziyaret ettiğinde yaşardık. Çünkü bize hediyeler dağıtılırdı. Rengârenk balonlar, oyuncaklar, kıyafetler… Bir defasında, fotoğrafçı bir abla gelmişti. Arkadaşlarımla, ona hep beraber poz verirken çok mutluyduk. Çektiği fotoğrafı bize de göstermişti hatta daha sonra.
Yaşım ilerledikçe, çocukluğun saf sevinçlerinden uzaklaşıp, yaşadığımız hayatın zorluklarını fark etmeye başladım. Sonbahardan kışa doğru havalar soğurken, annemle babamın düşünceli halleri gözümden hiç kaçmazdı. Annem bir defasında içini çekerek “Kış geliyor…” dediğinde, önce niçin böyle söylediğini anlamamıştım. Ancak ilk karlar yağmaya başladığında çadırımız içinde durulamayacak kadar soğumuştu ve ben annemin sözünün manasını kavramıştım.
Kar, bizim kamptaki herkes için aynı zorlukları beraberinde getiriyor:
Dondurucu soğuğa karşı odun, mazot ve diğer yakacak malzemeleri daha kış başlamadan temin etmemiz gerekiyor. Odun ve mazot alabilmek, paranızın olmasına bağlı. Fiyatlar sürekli yükseldiğinden, kamptakiler yakacak bulabilmek için yardıma ve desteğe muhtaçlar. Bazen naylon ve diğer yanıcı maddelerle ısınmaya çalışanlar da oluyor, ama bu defa çadırın içinde zehirli gaz soluyorsunuz. Ne yazık ki bir bebek bu yüzden vefat etti geçenlerde.
Kış, sadece ısınma yönüyle zor bir mevsim değil. Zaman zaman çok şiddetli fırtınalar çıkıyor bizim buralarda. Çadırlarımız yıkılıyor, yırtılıyor, ipleri kopuyor. Bir çadırı tamir etmek de ciddi masraf. Yeni çadır bulamadığımızda, elimizdeki kumaş ve kartonlarla yama yapmaya çalışıyoruz.
Kış mevsiminin çok şiddetli ve bol karlı geçtiği zamanlarda, çadırda vakit geçirmek de kolay olmuyor. Düşünün, sabahtan akşama kadar aynı yerde, adeta hapis hayatında gibisiniz. Etraf karla kaplı olduğundan, dışarıda gezip dolaşma imkânı da bulunmuyor. Çadırın içinde böyle günler, haftalar geçiyor…
Benim en sevdiğim mevsim bahar. Hava yavaş yavaş ısınırken, içim sevinçle doluyor. Fakat önce bir problemi aşmamız gerekiyor kamp olarak: Karlar erimeye başladığında, çadırlarımızı tamamen su basıyor. Halılar, kilimler, yataklar, yorganlar, hepsi haftalarca ıslak kalıyor.
Yazın gelişi, bizim için yine zor günlerin başlangıcına işaret. Mevsimin ortalarında 45 derecelere kadar yükselen sıcakta, çadırların içinde durmak mümkün değil. Kendimizi mecburen dışarı atıyoruz. Çok şükür yaşadığımız bölgede nem yok, bu nedenle sıcağa tahammül nispeten mümkün. Etraftaki ağaçların altında, kampın çevresinde vakit geçirebiliyoruz. Sıcaklar, bir tehlikeyi beraberinde getiriyor ama: Akrepler ve yılanlar, çadırlarımızdan eksik olmuyor. Bazı durumlarda ölüm ihtimali bile bulunduğundan, bu hayvanlara karşı devamlı tetikte bekliyoruz. Kampımız kırsal bölgede yer aldığından, akrep ve yılan buraların gerçeği.
Sonra yaz biterken küçük bir sonbahar molası. Ardından tekrar kış… Kamptaki hayatımız işte böylece geçip gidiyor…
***
Bizim için hoş manzaralar ve sosyal medyada paylaşılacak romantik tablolar anlamına gelen kar, coğrafyamızın birçok noktasında insanların imtihanı. Özellikle Suriye’nin kuzeyinde ve Lübnan’da, çadırlarda yaşayan insanlar çok zor durumda. Oralardaki sıradan bir insanın karşılaştığı zorlukların küçük bir tasvirini, yukarıda muhayyel kardeşimiz Eymen’in dilinden aktardım.
Onlar kendi imtihanlarını yaşarken, biz de onlarla imtihandayız.
Kış mevsiminin çetin şartlarının hüküm sürdüğü bu günlerde, hangi yardım kurumunu kendimize yakın buluyorsak veya hangisine güveniyorsak, onları vesile edinip kar altında titreyen mazlumlara ellerimizi uzatalım.
Hadiseleri yorumlamanın ve beylik analizler yapmanın konforu, bize acılı coğrafyaların buz gibi gerçekliklerini ve sorumluluklarımızı unutturmasın.
Hedefsizlik
04:0026/01/2022, Çarşamba
G: 26/01/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz hafta bölgemizde yaşanan en önemli hadiselerden biri, Yemen merkezli ve İran destekli Hûsîlerin Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) başkenti Abu Dabi’ye düzenlediği füze saldırısıydı. Bir petrol tesisiyle havaalanının hedef alındığı saldırı, Yemen’de Suudi Arabistan’ın başını çektiği Hûsî karşıtı cephede yer alan BAE’ye yönelik bir uyarıydı elbette. Suudi Arabistan topraklarına füze saldırılarını epey zamandır rutin biçimde sürdüren Hûsîler, hedeflerini BAE’ye doğru genişletmiş görünüyor. Suudilerin bile baş edemediği ve durduramadığı Hûsî güruhunu BAE’nin engelleyemeyeceği zaten açık. Tahran ve Sanaa’daki mahfillerin, Abu Dabi’nin sıkıştığı çaresizliği keyifle seyrettiğine ise kuşku yok.
Hadise, zamanlamasıyla da dikkat çekiciydi: Zira BAE yönetimi, son birkaç aydır, İran’ın da aralarında bulunduğu bölge ülkeleriyle ilişkileri onarmak için yoğun bir gayretin içerisinde. BAE Veliaht Prensi Muhammed bin Zâyid’in Türkiye ziyareti keza bu gayretin neticesiydi. Ancak askerî ve fikrî açıdan İran’ın desteğine sahip bir silahlı grubun Abu Dabi’ye füze fırlatması, Körfez’deki siyasî tercihlerin yeniden masaya yatırılacağı, ancak seçeneklerin de giderek azaldığı bir sürecin habercisi.
İran’la Suudi Arabistan arasında, Yemenli masum sivillerin kanları pahasına ve bedenleri üzerinde yaşanan bölgesel rekabetin çok çeşitli neticeleri, coğrafyamızı meşgul etmeyi sürdürecek. Dolayısıyla, bu mevzuya yeri geldikçe dönmek durumunda kalacağız. Ancak ben, daha derinlerdeki bir başka probleme, Ortadoğu coğrafyasının bilhassa Sünnî ülkelerinin karşı karşıya bulunduğu varoluşsal bir riske işaret etmek istiyorum. Bu risk, “harekete geçirici ideoloji” yoksunluğundan doğan hedefsizlik.
Konuyu pratik örneklerle ele alacağım:
Hiçbir toplum, -hele de Ortadoğu gibi sert bir coğrafyada- “ideolojik motor” olmadan varlığını idame ettiremez. Eğri veya doğru, insanların tamamen teslim olacakları, varlıklarını anlamlandıracakları ve gerekirse canlarını bile feda edebilecekleri bir ideoloji, her topluma ve devlete lazımdır. Başka türlü, toplumları bir arada tutmanız ve dağılmayı engellemeniz mümkün değildir.
İsrail, bugün Siyonizm’i “muharrik güç” olarak kullanıyor. Tarihte ve günümüzde Siyonist önderlerin çok ciddi bir bölümü “ateist” veya en azından “agnostik” kimlikleriyle bilinmesine rağmen üstelik. Filistin toprakları bu ideolojik ateşle işgal edildi, hâlâ da aynı retorikle işgal devam ediyor. Hiçbir kutsala inanmayan seküler Yahudilerin, sıklıkla soluğu Kudüs’teki “Ağlama Duvarı”nda alıyor olmaları bu yüzden.
İran aynı şekilde elinde “Şiîlik”i koz olarak tutuyor. Afganistan’dan Nijerya’ya geniş bir sahada İran’ın etkinliği, Şiîliği yaymayı dış politikasının temel hedefi haline getirmiş olmasından kaynaklanıyor. Uygulanan ağır ambargolara ve karşılaşılan türlü güçlüklere rağmen, Şiîliğin mensuplarına aşıladığı ideolojik heyecan, bütün sıkıntılara katlanan ve kendisini “davası için” feda eden kitleleri hem meydana getiriyor hem de radikalize ediyor.
Peki, Ortadoğu coğrafyasında gündemi belirleyen bu iki yıkıcı devletin -İsrail ve İran- karşısında, Sünnî dünyanın çeşitli ülkelerinin kendi halklarına vaat ettiği ve taraftarlarını harekete geçirmekte kullandığı bir ideoloji var mı? Bazı Arap ülkelerinin yaptığı gibi, “Siyasal İslâmcı” addedilerek düşmanlıkların odağına yerleştirilen Müslüman Kardeşler (İhvân) çizgisini boğup, onun yerine sadece turizm, ekonomik refah veya uluslararası ilişkilerde Batı’yla aynı safa durmak, çözülmeyi ve dağılmayı engelleyecek bir çözüm sunabilir mi? Bu sorulara verilecek cevapların mahiyeti, coğrafyamızın istikbalini yakından ilgilendiriyor.
Vaktiyle, Suudiler “Vehhâbîlik” üzerinden Ortadoğu’da ideolojik bir varlık gösteriyordu. Ancak bu zihniyetin İslâm dünyasının ekseriyetiyle yaşadığı pürüzler ve Müslümanların geneline yaklaşımda sergilediği kaba tavır, geniş kitlelerce benimsenmesine engel oluyordu. Yine de, Suudileri “güçlü” kılan, ideolojileriydi. Şimdilerde, Veliaht Prens Muhammed bin Selman’ın “Suudi Arabistan’ı Vehhâbî kodlarından kurtarma” adına uygulamaya giriştiği Batılılaşma ve modern dünyaya açılma hamleleri, Suudi toplumunu yıldırım hızıyla “hedefsizleşme”ye sürüklüyor. Vehhâbîliğin panzehrinin körü körüne Batılılaşma olmadığını anladıklarında, çoktan iş işten geçmiş olacak.
Ortadoğu, yüzeyselliğin ve boş vermişliğin coğrafyası değildir. Toplumların önüne, onları zinde tutacak ideolojik bir hedef koyamadığınızda, fırtınalara direnmeniz de imkânsızlaşır. Bugün bölgemizde yaşadığımız karmaşanın temelinde, tam olarak bu yatıyor.
Aile siyaseti
04:0029/01/2022, Cumartesi
G: 29/01/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Lübnan politika sahnesinin en önemli figürlerinden Saad Hariri, geçtiğimiz günlerde yaptığı açıklamayla, siyasî hayattan tamamen çekildiğini ve mayıs ayında düzenlenecek olan parlamento seçimlerinde adaylığını koymayacağını duyurdu. Babası Refîk Hariri’nin fotoğrafı önünde titrek bir sesle ve duygusal bir üslupla konuşan Hariri, siyasetle meşgul olan aile fertlerini de benzer bir adımı atmaya davet etti. Hariri, “İran’ın tasallutu, uluslararası sistemin dağınıklığı, içerideki ayrışmalar, mezhepçilik ve devletin çöküşe sürüklenmesi gibi unsurları düşündüğümde, Lübnan için herhangi bir olumlu adımın atılmasına imkân bulunmadığına ikna oldum. Ülkemde iç savaşa engel olabilmek için her türlü tavizi verdim. Hatta bu uğurda şahsî servetimi kaybettim, bazı yabancı dostlarımla aram bozuldu, Lübnan’daki birçok müttefikim beni terk etti, hatta kardeşlerimi bile yitirdim” dedi.
Tam adıyla Saadeddîn Hariri, babası Refik Hariri’nin 14 Şubat 2005’te Beyrut’ta bombalı bir suikasta kurban gitmesinin ardından onun siyasî mirasını devralmış, 2009-2011 ve 2016-2020 yılları arasında başbakanlık görevini yürütmüştü. Dışarıdan Suudilerin tesiri ve tazyiki altında bulunan Hariri, içeride de İran ve Hizbullah’ın katı defansıyla karşılaşmıştı. Saad Hariri’nin iktidar süreçleri, denkleme Fransa’nın da dâhil olmasıyla tümüyle kaotik bir hale gelmiş, genç politikacı nihayet hiç kimseyi memnun etmeyi başaramamıştı. Hariri’nin ikinci başbakanlık dönemi, Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’da yaşanan bir olayla da gölgelenmişti: 2017’nin kasımında Riyad’ı ziyareti sırasında, birden bire televizyon kameralarının karşısına geçerek görevinden istifa ettiğini açıklayan Hariri, kararında İran ve Hizbullah’ın Lübnan’a yönelik ağır baskının etkili olduğunu bilhassa vurgulamıştı. Ancak kısa süre sonra, Saad Hariri’nin söz konusu açıklamaya Suudiler tarafından zorlandığı, hatta cep telefonunun elinden alınarak kendisine fiilî darp uygulandığı ortaya çıkmıştı. Lübnan’a dönmesine izin verildikten sonra istifasını geri çeken Hariri, “Riyad’da tam olarak ne yaşandığının” gizli kalacağını söyleyerek, konuyla ilgili iddiaları da adeta tümüyle doğrulamıştı.
Haririler, dünyanın farklı ülkelerindeki benzerleri gibi, karizmatik bir öncünün peşinden toplu biçimde siyasete dâhil olan bir aile. Lübnan’ı harabeye çeviren yıkıcı iç savaşın (1975-1990) sona ermesiyle birlikte ülkeyi baştanbaşa imar etmeye koyulan Refik Hariri, 1992-1998 ve 2000-2004 yılları arasında iki kez başbakanlık koltuğuna oturmuştu. Suudi Arabistan’la birçok yönden çok stratejik bağlara sahip olan Hariri, ölümüne doğru ilerleyen süreçte İran ve onun Lübnan’daki uzantısı olan Hizbullah örgütüyle gittikçe artan dozda gerilimler yaşamıştı. Hariri’nin Beyrut’un göbeğinde öldürülmesi, iç savaşı bahane ederek ülkeye yerleşen Suriye ordusunun ve istihbaratının Lübnan’dan çekilmesine de yol açmıştı. Ancak Suriye’nin bıraktığı boşluk, anında Hizbullah tarafından doldurulmuş, böylece aslında İran’ın Lübnan’daki hegemonyası açısından değişen bir şey olmamıştı.
ABD’de Kennedyler, Hindistan’da Gandhiler, Pakistan’da Buttolar, Lübnan’da Haririler… Farklı coğrafyalarda ve farklı çizgilerde siyaset yapan bu ailelerin mensupları, bir yandan ülkelerinde belirgin izler bırakıp hafızalara yerleşirken, diğer yandan trajedilerle ve suikastlarla yüzleşmek noktasında ortak bir paydada toplanıyor. 22 Kasım 1963’te bir suikasta kurban giden ABD Başkanı John F. Kennedy, 31 Ekim 1984’te Delhi’de korumaları tarafından öldürülen Hindistan Başbakanı Indira Gandhi, annesinin peşinden giderek başbakan olan ve 21 Mayıs 1991’de tıpkı onun gibi öldürülen Rajiv Gandhi, askeri darbeyle devrildikten sonra 4 Nisan 1979’da idam edilen Pakistan Başbakanı Zülfikâr Ali Butto, babasının izini takip ederek başbakanlık koltuğuna oturan, sonrasında ise 27 Aralık 2007’de bombalı saldırıda yaşamını yitiren Benazir Butto ve yine ömrü suikastla sona eren Refîk Hariri…
Ülkelerin yakın tarihlerini aile siyasetleri ve siyasetçi aileler üzerinden okumak, ayrı bir ufuk kazandırıyor. İnsan hikâyeleri, ülkelerin karmaşık ve iç içe geçmiş serüvenlerini de daha anlaşılır kılıyor
Ravza’da bir Osmanlı efendisi
04:002/02/2022, Çarşamba
G: 2/02/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yarın -3 Şubat- Üstad Ali Ulvi Kurucu’nun 20’nci vefat yıldönümü. Âlim, ârif, edîb, şair ve mütefekkir bir şahsiyet olarak kültür ve irfan dünyamızda müstesna bir yeri bulunan merhum Kurucu, yine de ülkemizde yeteri kadar tanınan bir şahsiyet değil. Rahmete vesile olması, hatırlanması ve tanınırlığının artması umuduyla, bugünkü yazımı Üstad’a hasretmek istedim.
Ali Ulvi Kurucu, 1922 yılında Konya’da dünyaya geldi. Dedesi Hacı Veyis Efendi, babası Hacıveyiszâde İbrahim Efendi ve amcası Hacıveyiszâde Mustafa Efendi, şehrin tanınmış ilmî simalarındandı. Böyle bir ailede hayata gözlerini açan Kurucu, bir yandan resmî eğitimine devam ederken, diğer yandan da sağlam bir dinî tedrisattan geçti. Babası İbrahim Efendi, o günün şartlarında evlatlarına yeterli manevî terbiyeyi veremeyeceğinden korkarak ailesiyle birlikte Medine-i Münevvere’ye yerleşince, genç Ali Ulvi’nin hayatında yeni bir dönem başladı.
1939’da Mısır’a giderek Ezher Üniversitesi’ne kaydolan Kurucu, okuldaki ilmî müfredatın yanısıra Kahire’de mukim veya şehre yolu düşen önemli zevâtın sohbetinden de istifade etti. Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın karizmatik lideri Hasan el Bennâ ile dostluk kurdu. Filistin Müftüsü Hacı Emin el Hüseynî’yi yakından tanıma ve mücadelesini kendi ağzından dinleme fırsatı buldu. Mustafa Sabri Efendi, Muhammed Zâhid Kevserî, Yozgatlı Mehmed İhsan Efendi gibi zatların halkalarında yer aldı. Mustafa Runyun, İsmail Ezherli, Ali Yakup Cenkçiler, Ahmed Davudoğlu gibi isimlerden oluşan arkadaş çevresiyle ilmî müzakere ve mütalaayı hiç bırakmadı. 1945 yılında babasının aniden vefatıyla Medine-i Münevvere’ye dönmek durumunda kalıncaya kadar, Ali Ulvi Kurucu Kahire’deki ilmî ve fikrî muhitlerden doya doya beslendi.
1953’ten 1975’e kadar, Sultan İkinci Mahmud’un inşa ettirdiği Mahmûdiye Kütüphanesi’nde müdürlük yapan Kurucu, 1985’te emekli olana dek de Şeyhülislâm Ârif Hikmet Kütüphanesi’nde “hâfız-ı kütüb” idi. Hem üstlendiği vazife hem de Medine’de mücâvir oluşu, onu İslâm dünyasının ilmî, siyasî ve fikrî şahsiyetleriyle tanıştırdı ve buluşturdu. Kaleme aldığı şiir ve makalelerle kendisi de başka diyarlara ulaştı, Müslüman coğrafyanın dört bir yanıyla sıkı ve sıcak bir bağlantı kurdu. 3 Şubat 2002’de Medine-i Münevvere’de vefat ederek Bakî Kabristanı’na tevdî olunan Ali Ulvi Kurucu Üstad, Türkiye ile alakasını hiç kesmemiş, hasretini çektiği diri ve şuurlu gençliğin yetişmekte olduğunun sevincini yaşayarak gözlerini yummuştu.
Ali Ulvi Kurucu, “intikal nesli”ne yetişmesi ve onlardan öğrendikleriyle, Ravza-i Mutahhara’da bir Osmanlı beyefendisiydi. Ömrünün büyük bir kısmını ülkesinden uzaklarda geçirmesine rağmen millî şuurunu kaybetmemiş, ecdadına ve onların taşıdığı değerlere samimi bağlılığını sürdürmüştü.
M. Ertuğrul Düzdağ tarafından uzun ve zahmetli bir gayretin sonucunda hazırlanan, ama maalesef ancak Üstad’ın vefatından sonra yayınlanabilen 5 ciltlik “Hatıralar” serisi, Kurucu merhumu yakından tanımak için en önemli kaynaktır. Orada yıllar önce okuduğum ve hiç unutamadığım bir hatırayı, “tadımlık” kabilinden zikrederek sözlerimi noktalıyorum:
Annesi, çok sıcak bir Ramazan günü, öğle ile ikindi arası vakitte, genç Ali Ulvi’yi kadayıf almaya gönderir. Birkaç dükkân dolaşan ama hepsini kapalı bulan Kurucu, nihayet Nablus muhacirlerinden Sâlih Efendi adında bir zata gider. O sırada 80 yaşlarında olan Sâlih Efendi, kirada oturduğu evin avlusuna bir ocak yapmış, kömürle yaktığı sacın başında, öğle sıcağında kadayıf dökmektedir. Hava belki 50 derecedir, arada esen sam yelleri de yüzleri yalayıp geçmektedir. Ali Ulvi siparişinin hazırlanmasını beklerken, Sâlih Efendi’ye “Hocam, bugün biraz sıcak galiba, değil mi?” der. İhtiyar adam munis ve müşfik gözlerle karşısındaki gence bakıp tebessüm ederek, sadece tek bir kelime söyler: “Yekûlûn” (Öyle diyorlar). Ali Ulvi, dersini almıştır:
“Bak, ne kullar var. Sen öğle namazına gittim diye bir iş gördüm sanıyorsun, hava sıcaklığından şikâyet ediyorsun. Sâlih Efendi, yaşına ve ilmine rağmen, kimseye muhtaç olmadan ailesini geçindirebilmek için, Ramazan günü kızgın ocağın başında çalışıyor. Üstelik sıcaktan şikâyet etmek şöyle dursun, tavrıyla takdir-i ilâhîye karşı takınılması gereken edebi de öğretiyor.”
Rîf’in aslanı
04:005/02/2022, Cumartesi
G: 5/02/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Bugünkü Fas’ın Fes şehrinde, Sultan Mûlây Abdulazîz’in nâibi Mûlây Yûsuf’la Fransızların temsilcisi Eugene Regnault arasında 30 Mart 1912 günü imzalanan anlaşma, Mağrib topraklarının “Fransız himayesi” altına girmesine yol açmıştı. Fransızlar aynı yılın 27 Kasım günü İspanyollarla da bir anlaşma imzalayarak, Fas’ın kuzey kıyılarını İspanya tesirine bıraktılar. Böylece “Rîf” adı verilen Berberî ağırlıklı coğrafya, doğrudan İspanyollar tarafından sömürülmeye başladı.
Mağrib ve Batı Sahra bölgesinde uzun sayılabilecek bir kolonyal geçmişe sahip olan İspanya, başlangıçta Rîf’i kolayca kontrolü altına alabileceğini zannetmişti. Ancak özellikle Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra bunun böyle olmadığı anlaşıldı. Derken 1921’de Envâl’de gerçekleşen bir savaş, İspanyollara tarihlerinin en büyük hezimetlerinden birini yaşattı:
Rîf’teki kabilelerin mensuplarından müteşekkil 3 bin kişilik ordu, 22 Temmuz günü Envâl’deki düşman karargâhına yaptığı ani baskınla İspanyolları büyük bir şoka uğrattı. İki haftadan fazla süren yoğun çatışmalar sona erdiğinde, “bir avuç” Rîfli 13 binden fazla İspanyol askerini öldürmeyi başarmış, binlercesinin de canlarını kurtarmak için korku içinde bölgeden kaçmasına yol açmıştı. Yaşanan hezimet öylesine büyüktü ki, İspanyol komutan Manuel Fernandez Silvestre, şakağına sıktığı tek kurşunla intihar etmişti. Görgü şahitleri, İspanya ordusunun en kalifiye generallerinden biri olan Silvestre’nin cesedinin sonraki haftalar boyunca yüzükoyun biçimde öylece yatmaya devam ettiğini söyleyecekti.
İspanya’da siyasî krize ve rejim değişikliğine yol açan Envâl Zaferi’nin arkasındaki isim, Rîflileri işgalcilere karşı başarıyla organize eden Abdulkerîm Hattâbî adlı bir Berberî komutandı.
1882’de Rîf bölgesindeki Acdîr kasabasında dünyaya gelen Abdulkerîm, temel İslâmî eğitimini bir zaviyede tamamladıktan sonra Fes’in ünlü Karaviyyîn Medresesi’ne kaydolmuş, sonrasında İspanya’nın Salamanca şehrinde hukuk tahsil etmişti. 20’li yaşlarında hem klâsik hem de modern anlamda oldukça donanımlı bir akademik seviyeye gelen Abdulkerîm, 1906’da İspanyolların kontrolündeki Mağrib kenti Melilla’da “kadı” olarak görev yapmaya başladı. Bu vazifesi sırasında işgal karşıtı açıklamaları ve görüşleri sebebiyle hapisle de yüzleşen Abdulkerîm, Birinci Dünya Savaşı’nın bitişiyle birlikte, 1919’da memleketi Acdîr’e geri döndü. Niyeti, uzun zamandan beri kalbinde ve zihninde olan bir projeyi hayata geçirmekti: İspanyolları Mağrib’den sürüp çıkarmak. Düşmanı içeriden tanımış ve zaaf noktalarını net biçimde tespit etmişti. Rîf halkının savaş gücüne ve azmine güveniyordu. Nitekim haksız da çıkmayacaktı.
Envâl Zaferi’nden sonra Rîf bölgesinde cumhuriyet yönetimi kuran Abdulkerîm Hattâbî, İspanyolların yaşadığı ağır hezimeti telafi etmek için Mağrib’e asker yığan Fransızlarla da savaşmak durumunda kaldı. Envâl’in verdiği moralle başlarda sıkı duran direniş safları zamanla çözülürken, 200 binden fazla Fransız askerinin çekirge sürüsü gibi üşüştüğü Rîf’te tutunmak Abdulkerîm için gittikçe zorlaşmıştı. Toparlanan İspanyolların da eşlik ettiği bu istila süreci, 1926’da Abdulkerîm’in Fransızlara teslim olmasıyla sonuçlandı. Direniş boyunca, 150 binden fazla Rîfli hayatını kaybetmişti. Bilahare ortaya çıkan çok sayıda rapor ve tanıklık, işgalcilerin Rîf halkına diz çöktürebilmek için kimyasal silah da kullandıklarını ispatlayacaktı. (2021 tarihli bir rapor, Fas’ın tamamındaki gırtlak kanseri vakalarının yüzde 80’inin bugün hâlâ Rîf bölgesinde görüldüğüne işaret ediyor.)
Fransızlar, Abdulkerîm Hattâbî’yi Hint Okyanusu’ndaki Reunion adasına sürgüne yolladılar. 1947’ye kadar, tam 21 yıl sürgünde kalan Abdulkerîm, sömürge karşıtı tutumundan hiç taviz vermedi. Sürgününün Reunion’dan sonraki durağı olan Kahire’de yaşadığı zaman boyunca da, dünyanın dört bir yanından sömürge karşıtlarıyla bir araya geldi, onlara kendi tecrübelerini aktardı. Che Guevara, 1959’daki ünlü Mısır seyahati sırasında Abdulkerîm’i bizzat ziyaret etmiş, ondan İspanyollara karşı kullandığı savaş taktiklerini dinlemişti.
1956’da Fas’ın, 1962’de de -Kahire’de vefatından bir yıl önce- Cezayir’in Fransız sömürgesinden kurtuluşunu gören Abdulkerîm Hattâbî, Fas Kralı Beşinci Muhammed’in ülkesine dönmesi çağrılarına ise olumsuz cevap verdi. Gerekçesinde “Mağrib, gerçek anlamda bağımsız oluncaya kadar dönmeyeceğim” diyordu.
Yarın -6 Şubat- Abdulkerîm Hattâbî’nin 59’uncu vefat yıldönümü. Mağrib’in bu ölümsüz kahramanı, Cezayirli Emir Abdulkâdir ve Libyalı Ömer Muhtâr gibi, Kuzey Afrika’da yabancı işgallerine karşı halklara ilham kaynağı olmaya devam ediyor.
Kudüs Muhafızı
04:009/02/2022, Çarşamba
G: 9/02/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Filistin’in en tanınmış liderlerinden Şeyh Râid Salâh, İsrail’in sürekli engellemeleri sebebiyle ziyaret edemediği Mescid-i Aksâ’ya, tam 15 yıl sonra nihayet ayak basabildi. Pazar akşamı, yanında küçük bir grupla birlikte Aksâ’nın tarihî kapılarından Bâbu’l-Esbât yoluyla külliyeye giriş yapan Salâh, namazın ardından coşkulu bir kalabalıkla buluştu. “Kudüs Muhafızı” unvanıyla bilinen Salâh’ın Aksâ ziyaretine ait fotoğraf ve videolar, sosyal medyada da yüzbinlerce kişi tarafından paylaşıldı. Râid Salâh’ın avukatı Hâlid Zabarka, “Acı ve mutluluk birbirine karıştı. Kendisi çok uzun süre adaletsizlikle karşı karşıya kaldı. İsrail’in sergilediği haksızlıklara direndiği için, büyük bir bedel ödedi” şeklinde konuştu.
İsrail vatandaşı Filistinlilerden (“48 Arapları” da denir) olan Şeyh Râid Salâh, 1958’de Hayfâ’daki Ummu Fahm kasabasında dünyaya geldi. Babası, İngiliz mandası döneminde başladığı polislik mesleğini sonrasında da sürdürmüştü. Nüfusunun tamamı Filistinlilerden oluşan Ummu Fahm, İsrail’in kuruluşunun akabinde bu yeni devletin sınırları içinde kalmış, ancak Filistin’in diğer parçalarıyla duygusal bağlantılarını koparmamıştı. Râid Salâh, işte böyle bir atmosferde yetişti.
Daha ilkokul çağlarından itibaren aktif bir mücadele hayatının içine giren Râid Salâh, üniversite yıllarında “1948 Filistin İslamî Hareketi”ne katılarak buranın önde gelen isimlerden birine dönüştü. Resmî adı “İsrail İçindeki İslâmî Hareket” olan teşkilât, 1971’de Abdullah Nimr Dervîş (1948-2017) tarafından kurulmuştu. Hareket, sosyal yardımlaşma ve dayanışma başta olmak üzere, İsrail sınırları içinde yaşayan Filistinlilerin mümkün olduğunca tek yürek halinde hareket etmelerini sağlamaya odaklanmıştı. Ancak birçok yerdeki ayrışma ve kutuplaşmalar, 1948 Filistin İslâmî Hareketi’nin de yakasını bırakmayacaktı.
Râid Salâh, 1989’da Ummu Fahm belediye başkanlığına adaylığını koydu ve yüzde 70 gibi bir oranla kazandı. Bu yalnızca onun başarısı değil, mensup olduğu harekete Filistinlilerin gösterdiği teveccühün de bir işaretiydi. Salâh 1993 ve 1997 seçimlerini de açık ara kazanmak suretiyle gücünü pekiştirirken, 2001’de başkanlık yarışından çekildi. Bu tavrında, birbirine yakın zamanlarda gerçekleşen iki hadisenin etkisi vardı:
1948 Filistin İslâmî Hareketi, teşkilâtın yönetim kadrosunun İsrail parlamento seçimlerine katılma kararı alması üzerine, 1996’da “kuzey” ve “güney” olmak üzere iki kanada ayrılmıştı. Râid Salâh ve arkadaşları, İsrail’in işgal politikası değişmediği sürece, parlamentoda görev yapmanın Filistinlilere herhangi bir fayda sağlamayacağını savunuyordu. Tam aksini düşünen merkezî yönetim seçimlere iştirak edince, Râid Salâh, hareketin kuzey kanadının doğal liderine dönüştü. Aslında sadece kuzey kanadın da değil, teşkilâtta kim kaldıysa hepsinin.
Râid Salâh’ı belediye başkanlığını bırakarak sahada aktif mücadeleye sevk eden diğer gelişme, 28 Eylül 2000’de dönemin muhalefet lideri Ariel Şaron’ın Mescid-i Aksâ’ya gerçekleştirdiği provokatif ziyaretti. İkinci İntifada’nın patlak vermesine yol açan bu olay, Salâh’ı Filistin kamuoyunu harekete geçirmek için yoğun bir çaba göstermek gerektiğine ikna etmişti.
Bundan sonra sadece cuma hutbeleri, vaazlar ve sohbetler yoluyla halka hitap etmesine rağmen, “şiddeti kışkırttığı” suçlamalarıyla İsrail tarafından sürekli yargılanma ve hapsedilme süreci başlayacaktı. İşgal yönetimi, 2015’te Râid Salâh’ın liderlik ettiği hareketin bütün faaliyetlerini durdurarak teşkilâtı yasakladı.
Daha önce yine bu köşede müstakil yazı konusu ettiğim üzere, Filistin bugün dört parça: Kudüs, Batı Şeria, Gazze ve İsrail içinde yaşayan Filistinliler. İsrail, bu dört parçanın birbirinden ayrılması ve gelecekte bir araya hiç gelememesi üzerine projeler geliştirirken, Râid Salâh’ın eline tek bir taş dahi almadan, sadece konuşarak ve gülümseyerek, işgalin araya çektiği kalın duvarları aşan ortak bir sembole dönüştüğü görülüyor. Salâh’ın “şiddeti kışkırtmak” ithamlarını hiçbir şekilde hak etmediğini, bazı İsrailliler bile itiraf ediyor üstelik.
Bir asrı geride bırakmaya doğru ilerleyen Filistin meselesi, İsrail işgaline karşı geliştirilen çok çeşitli yöntem ve çözüm önerileriyle de tarihe geçecek. Râid Salâh’ın çizgisi, tüm bunların içinde ayrı ve geniş bir parantez olarak incelenmeyi gerektirecek kadar sıra dışı ve dikkat çekici.
TMT’ye selâm
04:0012/02/2022, Cumartesi
G: 12/02/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Büyük Britanya İmparatorluğu’nun İstanbul’daki büyükelçisi Austen Henry Layard, 25 Mayıs 1878 günü Yıldız Sarayı’nda Sultan İkinci Abdülhamid’in huzuruna çıkmış ve padişaha Londra hükümetinin bir talebini arz etmişti. İngilizler, Osmanlı devletinin aynı yılın 3 Mart günü Ruslarla imzaladığı Ayastefanos Anlaşması’nı “Devlet-i Aliyye’nin menfaatlerine aykırı” olarak niteliyor, Büyük Britanya’nın Osmanlı’ya yardım edebileceğinin altını çiziyor, ancak bunun için Akdeniz’de bir ikmal ve sevkiyat noktası olarak Kıbrıs’ın idaresinin kendilerine devrini istiyordu. Dönemin İngiltere Dışişleri Bakanı Robert Gascoyne-Cecil Salisbury müspet netice elde edeceklerinden öylesine emindi ki, Yıldız’daki görüşmeden iki hafta önce Büyükelçi Layard’a Kıbrıs’a İngiliz birliklerinin yerleştirilmesi için hazırlıklara başlanması talimatını çoktan göndermişti.
Henüz saltanatının başlangıç devresini idrak eden ve çok sayıda birikmiş problemi kucağında bulan Sultan Abdülhamid, İngilizlerin bu teklifine direnmeye çalıştıysa da devletin karşı karşıya bulunduğu tehditler nedeniyle Kıbrıs’ı masaya koymaya mecbur kaldı. 4 Haziran 1878’de İngiltere ile Osmanlı devleti arasında imzalanan sözleşme, Kıbrıs adasının “Padişah adına” yönetimini İngilizlere bırakıyordu. İngiltere de bunun karşılığında, Rusya başta olmak üzere yabancı güçler Osmanlı topraklarına saldırırsa, İstanbul hükümetini desteklemeyi taahhüt ediyordu.
Kıbrıs’ı “tepe tepe” kullanan İngiltere, Birinci Dünya Savaşı patlak verir vermez, Ada’yı ilhak ettiğini duyurdu. Söz konusu ilhak, Lozan Anlaşması (1923) ile Türkiye Cumhuriyeti tarafından da resmen tanındı.
İngiltere 1878’den 1960’da Kıbrıs’ın “bağımsızlığını” kazanmasına kadar geçen uzun süre boyunca, klasik emperyal taktiklerini sahnelemeyi sürdürmüştü. Müslüman Türkler, işgalcilerden yüz bulan Rumların taciz ve saldırılarıyla karşılaşırken, İngilizler 1930’lardan sonra Ada’nın polis teşkilatında Türkleri yoğun biçimde istihdam ederek, Rumların Müslümanlara yönelik nefretinin daha da körüklenmesini sağladı.
İkinci Dünya Savaşı’nın bitişiyle oluşan yeni konjonktürde yönetilen bölgelere bağımsızlık verilmesi istikametindeki baskılar yoğunlaşmaya başlamıştı. Bu süreçte İngiltere, İslâm coğrafyasının üç farklı noktasında, gelecek on yıllarda artık kördüğüme dönüşecek olan bazı problemleri mayalamakla meşguldü: Hint Alt Kıtası, Filistin ve Kıbrıs. Hint Alt Kıtası 1947’de bağımsızlığını kazanırken Keşmir meselesi ortada bırakılacak, 1948’de Filistin’deki manda sona ererken Araplarla Yahudiler arasındaki gerilim zirve noktaya taşınmış olacak, 1960’ta Kıbrıs bağımsız olduğunda ise Türklerle Rumların çekişmesi artık kontrol edilemez bir hal alacaktı.
İşte bu zor zaman diliminde, İngiltere’nin ve onu takip eden uluslararası toplumun ikircikli tavrından yılan Kıbrıslı Müslüman Türkler, “Ada’yı Türklerden temizlemek” idealini açıkça dillendirmekten çekinmeyen Rumlara karşı kendi başlarına mücadeleye giriştiler. Rumlar 1954’te kurdukları terör örgütü EOKA eliyle 1955’in ilk aylarında Kıbrıs çapında saldırılara başladıktan sonra, Türklerin de kendi direniş örgütlerini kurmaları kaçınılmaz hale geldi. Derken 1 Ağustos 1958’de Türk Mukâvemet Teşkilâtı (TMT) tesis edilerek faaliyetlerine başladı. Üyelerine “mücahit” adı verilen TMT’nin kurucuları arasında Rauf Denktaş (1924-2012) da vardı. TMT’nin sahneye çıkışından önce, ta 1952’lerde Ankara’da temaslarda bulunarak destek arayan Kıbrıslı Türk temsilcilerin, dönemin Dışişleri Bakanı Fuad Köprülü’den işittiği “Şimdi Yunan ile dostluk vardır, dostluklar zaruridir. Türkiye ayakta olduğu müddetçe size kimse bir şey yapamaz” şeklindeki iddialı sözler de bu bağlamda hatırlanmalıdır.
Demokrat Parti döneminde Türkiye’den yeterince destek alamayan TMT, 27 Mayıs 1960 darbesinden de direkt biçimde etkilendi. Askerlerin oluşturduğu Milli Birlik Komitesi, TMT’yi “Adnan Menderes’in şahsî silahlı ordusu” olarak tanımlıyordu. Bu sebeple, Ada’ya darbeden sonra atanan ve “Türkiye Kıbrıs’ta olay istemiyor!” talimatıyla hareket eden Büyükelçi Emin Dırvana, TMT’nin bütün faaliyetlerini engellemek için elinden geleni yapacaktı. Türkiye’de hâkim olan yeni siyasî zihniyet, Kıbrıslı Türklerin bağımsızlık mücadelesini haksız ve gereksiz buluyor, bunu dile getirmekten de çekinmiyordu.
Tüm bunlara rağmen, 1974’te Türkiye tarafından gerçekleştirilen “Barış Harekâtı”na kadar, TMT Kıbrıslı Müslüman Türklerin Rumlara karşı savunulması noktasında olağanüstü işler başardı. TMT, işgale uğramış herhangi bir toprakta, düşmana karşı neler yapılması gerekiyorsa onları yapmaya çalışan meşru bir direniş teşkilâtıydı.
(Bugün için aslında başka bir konu hazırlamıştım. Ama ismini anmaya bile değmeyecek bir televizyon programcısı TMT’yi diline dolayınca, hafızalarımızı tazelemek şart oldu.)
Çatışmanın kökleri
04:0016/02/2022, Çarşamba
Bugün Hindistan, Bangladeş, Butan, Nepal, Sri Lanka ve Pakistan’ı -bazı tanımlarda Afganistan’ın büyük bir kısmını da- içine alan Hint Alt Kıtası, tarihinin 300 küsur yılını (1526-1858) Bâbürlü İmparator-luğu’nun hâkimiyeti altında geçirmişti. 1600’lerin başında Alt Kıta’ya tüccar olarak gelen İngilizler, elde ettikleri imtiyazlarla zaman içinde siyasette de etkin olmaya başlamışlar, nihayet Bâbürlüleri tarih sahnesinden silerek Hindistan topraklarına el koymuşlardı.
Bâbürlülerin Hindistan’a vurduğu mühür o kadar çeşitli alanlarda ve o kadar derinlere işlemiş durumdaydı ki, bunu söküp atmak mümkün değildi. Söküp atma imkânı bulunsa, ortada Hindistan da kalmayacaktı zaten. Çünkü Hint Alt Kıtası’nda “görmeye değer” her şeyde Bâbürlülerin izi ve imzası vardı. İngiliz devlet aklı, Bâbürlü mirasını kazımaya çalışmak yerine, devreden çıkarmayı ve değersizleştirerek gözden düşürmeyi seçti. Bunun için üç parçalı bir strateji devreye sokuldu. Şimdi, sırasıyla bugün de büyük ölçüde geçerliliğini koruyan bu safahata daha yakından bakalım:
-Bâbürlü imajını şeytanlaştırmak
Tarihî kaynakların çarpıtılması, ders kitaplarında gerekli müfredat ve üslup değişiklikleri, popüler kültürün çeşitli unsurlarının kullanılması gibi yöntemlerle, Bâbürlüler devamlı surette karikatürize edildi. İmparatorluğun altıncı hükümdarı Muhyiddîn Muhammed Evrengzîb (1618-1707), bu noktada özellikle seçilen bir günah keçisiydi. Babası Şah Cihân’ı devirerek 1658’de tahta oturan Evrengzîb, neredeyse yarım asrı bulan saltanatı sırasında yıllarını cephelerde cihad ile geçirmiş, çok büyük bir hükümdardı. Bu açıdan, İngiliz işgali sonrasındaki dönemde kaleme alınan metinlerde Evrengzîb’in “bağnaz, yobaz, diğer kültürlere kapalı, eli kanlı, zalim” bir yönetici olarak tasvir edilmesi ve onun Hindistan’ın Hindu kimliğini yok etmeye odaklandığının vurgulanması elbette tesadüf değildir.
-Hindu milliyetçiliğini azdırmak ve İslâm düşmanı damarı beslemek
Bâbürlülerin zayıflamaya başlamasıyla birlikte, Hindistan’daki Müslümanların üzerindeki himaye şemsiyesi de tedricen kalkmıştı. Bu durumdan faydalanan Hindu milliyetçileri, asırlardır aynı topraklarda yaşadıkları Müslümanlara saldırılarını yoğunlaştırdılar. 1800’lerin sonundan itibaren gittikçe artan bu saldırılarda yüzlerce mescit ve cami yıkılıp talan edildi. 1947’de İngilizler Hint Alt Kıtası’ndan resmen çekilip bağımsız Hindistan kurulduktan sonra da, ülkedeki Müslüman nüfus Hindu milliyetçileri için “problem kaynağı” olmaya devam etti. Hatta bazı siyasî partiler, İslâm düşmanlığını resmî politikaları haline getirmekten çekinmediler.
-Müslümanların safında ayrılıklar meydana getirmek
Hint Alt Kıtası’na dikkatle bakan biri, Müslümanlar arasındaki dinî, fıkhî ve mezhebî ayrışmaların, başka hiçbir yere benzemez şekilde keskin ve derin olduğunu hemen fark edecektir. Bu durum elbette tesadüf değildir. Bir yandan tarihî ihtilaflar alttan alta körüklenirken, diğer yandan da temeli atılan birtakım yeni kurumlar ve yapılanmalar eliyle, çatışmanın gelecek on yıllara yayılması adeta garantiye alınmıştır. 1875’te Sir Seyyid Ahmed Han tarafından Aligarh’ta kurulan ve İslâm’ın “modernist” yorumunu temel alan üniversite, bu minvaldeki en meşhur misallerdendir. Seyyid Ahmed Han’ın İngiltere’deki ünlü Oxford ve Cambridge üniversitelerinden ilhamla oluşturduğu eğitim sistemi, Hint Alt Kıtası’ndaki Müslümanlar arasında ayrı bir damar olarak yıllar içinde geniş bir taraftar kitlesi edindi. İngiltere’nin Hindistan Genel Valisi’nin de “cömert” bağışlarda bulunduğu okulun bazı mezunları Hindistan, Pakistan ve Bangladeş’te üst düzey vazifeler üstlendiler. Keza 1800’lerin ikinci yarısından 1900’lerin ortalarına kadar Hindistan havalisinde ortaya çıkan birçok siyasî ve dinî akımda da “İngiliz aklı”nı görmek mümkündür. Bu akımlardan bazıları, açıktan açığa Londra’dan kumanda edilir üstelik.
***
Hindistan, 65 milyon nüfuslu Karnataka eyaletinde hortlayan başörtüsü yasağı nedeniyle, bugünlerde yoğun biçimde gündemimizde. Oysa gerilim bir günde su yüzüne çıkmadığı gibi, çatışmanın yüzyıllar ötesine uzanan kökleri mevcut. Bugünü anlamanın ve yarına hazırlanmanın yolunun dünü bilmekten geçtiği gerçeğinden hareketle, daha fazla tarih okuma ve yaşananlardan ders çıkarma zamanı. Hem Hindistanlı Müslümanlar hem de İslâm dünyası adına…
Dr. Azzâm’la hasbihal
04:0019/02/2022, Cumartesi
G: 19/02/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ürdünlü akademisyen ve gazeteci Dr. Azzâm Temîmî ile uzun zamandır tanışmak ve sohbet etmek istiyordum. Nihayet geçtiğimiz çarşamba günü, ramazan ayında yayınlanmak üzere hazırladığı programın çekimleri için geldiği İstanbul’da buluştuk. Kıymetli dostum Abdurrahman Gozum’un vesile olduğu sohbetimize, Beyoğlu Anadolu İmam Hatip Lisesi öğrencilerinden Emir Maruf Şatır kardeşim de katıldı. Biz sorduk, Dr. Azzâm anlattı. İslâm coğrafyasının dört bir yanına doğru öğretici fikrî seyahatler yaptık. Şaşırtıcı, merak uyandırıcı, eğlenceli ve hüzünlü onlarca anekdot birikti heybemizde.
Hasbihalimizden bazı başlıkları aktarmadan önce, belki kendisini tanımayan okurlarımız da olabilir diye düşünerek, Dr. Azzâm’a dair kısa bir malumat vereyim:
Azzâm Sultân Temîmî, İsrail’e karşı cephede bizzat savaşmış Filistinli bir babanın oğlu olarak, 1955’te El Halîl’de dünyaya geldi. Temîmî ailesi, işgal sebebiyle hayatın giderek zorlaştığı Filistin’den Kuveyt’e göç ettiğinde, Azzâm henüz 7 yaşındaydı. Liseyi bitirdikten sonra yükseköğrenimine Londra’da devam eden Azzâm Temîmî, Sunderland Üniversitesi’ni bitirdi; 1998’de de Westminster Üniversitesi’nde siyaset teorisi sahasında doktorasını tamamladı. Tüm bu süreçler boyunca İslâm dünyasının merkez coğrafyasıyla -Ortadoğu- irtibatını da koparmayan Dr. Azzâm, çoğunu şahsen yakından tanıdığı Müslüman siyasetçi, fikir adamı ve kanaat önderleriyle görüşmeler gerçekleştirdi. Bilahare kaleme alacağı kitaplar ve hazırlayacağı televizyon programlarında, bu tecrübenin büyük etkisi oldu. Nitekim Tunus Nahda Hareketi’nin kurucusu Râşid Gannûşî’nin en detaylı biyografisini yazdı, Hamas hakkında belgesel niteliğinde kitaplar neşretti, Müslüman Kardeşler Teşkilâtı liderleriyle hareketin tarihçesini kayıt altına aldı, Müslümanların siyaset tecrübesinin teorik boyutunu incelediği metinler yazdı. Dr. Azzâm’ın, Londra’da kuruluşunda yer aldığı El Hivâr televizyonunda birbirinden önemli şahsiyetlerle yaptığı uzun mülakatlar, İslâm dünyasının yakın tarihine ışık tutan birer vesika hükmündedir.
Bu özetin ardından, Dr. Azzâm Temîmî’nin yorumlarından yaptığım seçkiyi takdim edeyim:
“Araplar maalesef okumuyor. Arap halklarında okuma alışkanlığı çok zayıf. Mısır gibi bazı ülkelerde, okuma-yazma bilmeyenlerin oranı hâlâ çok yüksek.”
“Mısır’da İhvân’ın durumunun, darbe öncesine göre daha da güçlendiğini gözlemliyorum. Çünkü insanlar, [2012-2013 arasındaki] o kısacık iktidar sırasında İhvân’a haksızlık edildiğini şimdi çok daha iyi fark ediyorlar, ama seslerini yükseltemiyorlar.”
“İslâm dünyasındaki siyasî hareketlerde, tek bir liderle kâim olma geleneği çok yaygın; bundan vazgeçmeli. Hepimiz ölümlüyüz. Lider ömrünü tamamladığında dava da bitiyorsa, orada bir problem var demektir.”
“Fikir adamlarının ve kanaat önderlerinin aktif siyasete girmesine karşıyım. Aktif siyaseti birileri sürdürürken, fikir adamlarımız tefekkürle ve ilimle meşgul olmalı, eser vermeli, öğrenci yetiştirmeli. Mesela Râşid Gannûşî’ye siyasete şahsen hiç dâhil olmamasını ve hiçbir görev almamasını özellikle tavsiye ettim. Ne yazık ki bu tavsiyem dikkate alınmadı. Şimdi bakın, Tunus’taki tartışmaların taraflarından birine dönüştü Gannûşî ve epey yıprandı. Oysa kendisi olağanüstü bir mütefekkirdir. Birçok özel sohbetimizde, onun bu yönüne şahitlik etmişimdir. Yine, Hâlid Meşal, 2017’de Hamas liderliğini fiilen bıraktığında, kendisine artık fikir imali ile meşgul olmasını ve tecrübelerini yeni nesillere aktarmak için ilmî çalışmalar yürütmesini önerdim. Önce beni tasdik etti, sonra etrafındakilerin sürüklemesiyle yine siyasetle uğraşmayı sürdürdü maalesef. Keza, Ahmet Davutoğlu’na da söyledim. “Siyasete girme, asla parti kurma. İlim adamı ve akademisyen kimliğinle Müslümanlara hizmet et” dedim. Kafa salladı, ama dinlemedi. Şimdiki durumu malum… Yûsuf el Karadâvî, bu konuda güzel bir örnektir. 1970’lerde kendisine İhvân’ın liderliği teklif edildiğinde reddetti ve “Beni ilmî çalışmalarımla baş başa bırakın” dedi. Netice de çok bereketli oldu. Yüzlerce kitap, sayısız öğrenci…”
“Hamas bugün iki kanattan oluşuyor. Yahyâ Sinvâr’ın liderliğindeki kanat, tümüyle İran’ın etkisi altına girdi. Sinvâr uzun seneler hapis yattığından, dünyanın ve bölgenin dengelerinden habersiz. İran’ın bölgesel planlarını göz ardı ederek, sırf Hamas’a yardım ediyor diye İran övgülerini abartıyor.”
“Ben İslâm dünyasının şu anda içinden geçmekte olduğu süreçlerden umutsuz değilim. Tarihte böyle dönemler hep olmuştur. Nasıl ‘Arap Baharı’ 2011’de bir patlama halinde yaşandı ise, benzer patlamalar yine gerçekleşecektir.”
Tutkal
04:0023/02/2022, Çarşamba
G: 23/02/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
İrlanda’da bulunan Laois Kontluğu’nun Aghaboe kasabası, geçtiğimiz 10 Şubat Perşembe günü öğleden sonra, bir cenaze törenine sahne oldu. Kasabanın merkezindeki St. Canice’s Kilisesi’nden uğurlanan kişi, İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri’ne (Royal Air Force: RAF) uzun yıllar hizmet etmiş Mareşal Sir Erik Bennett (93) idi. Törende bir konuşma yapan İngiltere eski dışişleri bakanlarından Alan Duncan’ın ifadelerinden, Erik Bennett’in bir havacıdan çok daha fazlası olduğu anlaşılıyordu. Zira Duncan, laf arasında onu “Arap Körfezi’ndeki en etkili operatörlerden biriydi” şeklinde tanımlamıştı. Bennett’in son nefesini 28 Ocak’ta Umman Sultanlığı’nın başkenti Maskat’ta vermiş olması da, son derece dikkat çekiciydi.
Şimdi, ölümünden sonra İngiliz basınında bolca yer verilen çok sayıda detayı bir araya getirerek, Bennett’in Ortadoğu’da oynadığı rolü tasvir etmeye çalışalım.
Erik Bennett, 3 Eylül 1928’de çiftçi bir anne-babanın oğlu olarak dünyaya geldi. Temel eğitimini Dublin’de aldıktan sonra, RAF’a intisap eden Bennett, Ortadoğu’ya ilk kez 1948’de adım attı. Süveyş Kanalı bölgesinde askerî pilotluk stajını tamamladı, ardından 1951’de profesyonel pilotluğa başladı. Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdunnâsır’ın Süveyş Kanalı’nı millîleştirmesiyle patlak veren kriz sırasında da bölgede bulunan Bennett, 1958’de Ürdün Krallığı’na gönderilerek, hava kuvvetleri filosunun iyileştirilmesi misyonunu üstlendi. Bu süreçte Kral Hüseyin’le çok yakın bir dostluk geliştirdi. Öyle ki Kral, ileride oğlu Abdullah’ı dünyaya getirecek olan İngiliz eşi Antoinette Gardiner’le evlenirken şahidi Erik Bennett’ti. İngiliz mareşal, Prens Abdullah’ın da eğitmeni ve öğretmeni olacaktı.
Ürdün’de kaldığı süre içinde Arapçayı mükemmel biçimde öğrenen Erik Bennett, 1970’lerin başında Kral Hüseyin’in özel pilotluğuna atandı. Ürdün Kraliyet Hava Kuvvetleri mensuplarının İngiliz usulüne uygun içimde eğitilmesi ve modernize edilmesi çalışmalarını tamamlayan Bennett, aynı zaman zarfında Kral’ın otoritesine meydan okuyan Filistinli grupların ordu kuvvetiyle bastırılması operasyonlarında da aktif biçimde görev almıştı. Bu hadiseler, tarihe “Kara Eylül Olayları” adıyla geçecekti.
Erik Bennett’in hayatı, 1974’te yeni bir istikamet kazandı. 1970’de babası Saîd bin Teymûr’u devirerek tahta oturan Umman Sultanı Kâbûs bin Saîd, Kral Hüseyin’e başvurup, sultanlığının hava kuvvetlerini yeniden dizayn etmek ve mükemmelleştirmek istediğini belirterek, bu iş için kimi tavsiye edeceğini sorunca, cevap “Erik Bennett” oldu. Sultan Kâbûs’un hassasiyeti, o dönemde Umman’ın güneybatısında yaşanan ayrılıkçı ayaklanma ile yakından alakalıydı. Bennett’in “hava kuvvetleri komutanı” sıfatıyla Umman’a yapacağı katkı, ileride benzer durumların yaşanmamasını garanti altına alacaktı.
1991’de RAF’tan emekli olduktan sonra da Umman’da kalmayı seçen Erik Bennett, Sultan Kâbûs’la sıra dışı bir dostluk tesis etmişti. Bennett’in aynı zamanda İngiltere Kraliçesi Elizabeth’le de şahsî yakınlığının bulunması, Maskat’la Londra arasında doğrudan, diplomatik teamüllerden uzak ve çok sıkı bir irtibatın kurulmasını sağladı. Öyle ki, Alan Duncan, cenaze törenindeki mezkur konuşmasında Bennett’i, “Kraliçe ile Sultan arasındaki tutkal” olarak tavsif edecekti.
93 yaşında ölünceye kadar Umman’dan ayrılmayan Erik Bennett, İngiliz Kraliyet Coğrafya Kurumu’nun (RGS) sunduğu cömert yardımlarla, sultanlığın turizm potansiyelini de keşfedip ortaya çıkaran isimdi. Umman günümüzde otantik değerlerini de koruyan gözde bir turistik destinasyon haline gelmişse, bunun arkasındaki aktör kuşkusuz Erik Bennett’ti.
Ölümünün ardından satır aralarına yansıyan bazı yorumlar, onun misyonunun sadece yukarıda anlatılanlardan ibaret olmadığını ortaya koyuyor. Bennett’in Basra Körfezi’nin tamamında, buna ilaveten Ürdün ve Suudi Arabistan’da da hatırı sayılır bir rolünün bulunduğu, kendisine kulak verildiği ve kritik anlarda tavsiyelerinin önemsendiği anlaşılıyor. 1990’lardan sonra “emekli asker” görüntüsü altında ülkesinin askerî ve stratejik hedeflerinin gerçekleşmesi için canla başla çalışan Bennett’in müdâhil olduğu işlerden bazılarını muhtemelen hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz. Ancak tablonun görünen kısmı, görünmeyen kısımları hakkında fazlasıyla fikir veriyor.
Kırım’ın hafızası
04:0026/02/2022, Cumartesi
G: 25/02/2022, Cuma
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Mevcut durum bizden, kararlı ve derhal eylem istiyor. Donbass Halk Cumhuriyetleri Rusya’ya yardım başvurusunda bulundular. Bu bağlamda, BM Şartı’nın 7’nci bölüm 51’inci maddesi uyarınca, Rusya Federasyon Konseyi’nin onayıyla ve Donetsk Halk Cumhuriyeti ve Lugansk Halk Cumhuriyeti ile yapılan ve Federal Birleşim tarafından 22 Şubat’ta onaylanan dostluk ve karşılıklı yardım anlaşmasının yerine getirilmesi amacıyla, tarafımdan, özel bir askeri operasyon yürütülmesi kararı alınmıştır.”
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in 24 Şubat günü fiilen başlayan Ukrayna işgalini duyurduğu uzun konuşmasında geçen bu cümleler, Moskova yönetiminin hadiseyi nasıl ele aldığının ipuçlarını barındırıyordu. Böylece, ta ortaokul yıllarından beri karşımıza çıkan o ünlü ifadeler, yeni bir konjonktür içinde ama aslında özünden hiçbir şey kaybetmeden bir kez daha gerçek oluyordu: “Sıcak denizlere inmek isteyen Rusya…”, “Ortodoksları koruma bahanesiyle Osmanlı’nın içişlerine müdahale eden Rusya…”, “Kafkaslarda yayılmacı politikasını sürdüren Rusya…”
Meselenin güncel detayları veya Batı ile Rusya çekişmesine dair değerlendirmeler, elbette uzun bir süre daha ekranları ve zihinleri meşgul etmeyi sürdürecek. Dolayısıyla, bu konuyu konuşmaya devam edeceğiz. Ben bugünkü yazımda, Ukrayna’nın incisi konumundaki Kırım Yarımadası’ndan çok önemli bir portreyi öne çıkarmak istiyorum. Önce, tarihî arka plandan başlayarak…
Osmanlı İmparatorluğu ile Rusya arasında 1768’den 1774’e kadar devam eden yıkıcı savaş, Osmanlıların ağır yenilgisiyle sonuçlanmıştı. Günümüzde Bulgaristan sınırları içinde kalan Küçük Kaynarca kasabasında 21 Temmuz 1774 günü imzalanan meşhur anlaşma ile çatışmalar sona ererken, uluslararası siyaset açısından artık yeni bir döneme giriliyordu. Osmanlı “büyük devletler” liginin alt sıralarına geriliyor, imparatorluk dâhilindeki Ortodoks Hristiyanların hamisi olarak da Rusya sahneye çıkıyordu.
Küçük Kaynarca’nın Osmanlı İmparatorluğu açısından en net sonuçlarından biri, 1449’dan itibaren payitahta bağlı Müslüman bir belde olarak varlığını sürdüren Kırım’ın kaybedilmesiydi. Anlaşma ile “bağımsız” ilân edilen Kırım, sadece 9 yıl sonra Ruslar tarafından işgal edildi. Bundan böyle Yarımada’nın Müslüman halkı için, hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktı.
Kırım’ın ilhakından sonra, Rus hükümeti ve Rus Ortodoks Kilisesi, Yarımada’nın Müslüman kimliğini ortadan kaldırmak için seferber oldu. Sonraki on yıllar boyunca, baskı ve yıldırma politikaları neticesinde Müslüman Tatar nüfusun önemli bir kısmı Kırım’ı terk etmek zorunda kalırken, onların yerine Hristiyanlar iskân edildi. Sivastopol-Yalta-Aluşta kıyı hattına Rus stilinde mimarî eserler inşa edildi, şehirlerin geleneksel İslâmî manzarası değiştirildi. Bu demografik, kültürel ve dinî müdahalelerle aidiyetlerini yitirme tehlikesiyle karşı karşıya kalan Kırım Tatarları, kendi mücadelelerini vermeye koyuldular. Böylece, en meşhuru Gaspıralı İsmail Bey (1851-1914) olan bir dizi eylem adamı ve mütefekkir sahneye çıktı. Ancak bunlardan bir tanesi, Kırım’ın millî ve manevî kimliğinin kayıt altına alınması ve sonraki nesillere aktarılması noktasında çok kritik bir rol oynadı: Hüseyin Bodaninski. Kendisine “Kırım’ın hafızası” dense yeridir.
1877’de Akmescit’e (günümüzde Simferepol) bağlı Bodana köyünde bir öğretmenin oğlu olarak dünyaya gelen Hüseyin Bey, çocukluğundan itibaren iyi bir eğitim aldı. 1905’te Moskova’daki Sanat ve Sanayi Üniversitesi’ni bitiren Bodaninski, Paris’te sanat alanında tecrübe kazandıktan sonra 1911’de St. Petersburg’a giderek iç mimar ve tasarımcı olarak çalışmaya başladı. Beş yıl sonra Kırım’a dönen Hüseyin Bey, Bahçesaray’da bir zamanlar Kırım hanları tarafından ikametgâh olarak kullanılan Hansaray Külliyesi’nin müdürlüğüne getirildi. 1920’lerin başından itibaren Kırım’daki dinî ve millî kültür varlıklarının envanter çalışmalarına başlayan Bodaninski, Yarımada’nın her bir köşesini kayıt altına aldı, fotoğraflarını çekti, arşiv belgelerini muhafaza etti…
Stalin rejimi tarafından 1934’te görevinden alınan Hüseyin Bodaninski, bir süre sonra tutuklandı ve 17 Nisan 1938 günü kendisi gibi bir grup arkadaşıyla birlikte (içlerinde Hasan Sabri Ayvazov, Fevzi Musanif, Hasan Rafetov, Osman Akçokraklı, Bilal Çagar, Ramazan Aleksandroviç ve Cafer Gafarov gibi isimler vardı), yalnızca 20 dakika süren göstermelik bir yargılamanın ardından kurşuna dizilerek öldürüldü. Maktullerin cesetlerinin nereye gömüldüğü hiçbir zaman açıklanmadı.
Hüseyin Bodaninski bugün çok az insanın hatırladığı bir isim. Ama işbaşında olduğu o kısacık ve daracık zaman dilimde yerine getirdiği hayatî vazife sayesinde, Kırım’ın Müslüman kimliğinin sayısız ayrıntısı bugün elimizin altında. Ruhu şâd olsun.
Test sahası
04:002/03/2022, Çarşamba
G: 2/03/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Rusya Savunma Bakanı Sergey Şoygu, 14 Temmuz 2021 günü Rus helikopter firması Rostvertol’ün yönetici ve çalışanlarıyla gerçekleştirdiği buluşmada, Suriye’deki askerî operasyonlar sırasında 320’den fazla yeni silah türünü test ettiklerini açıklamıştı. “Bu arada sizin helikopterleri de denedik tabii” diyen Şoygu, gelişmiş teknolojilerle donatılan yeni savaş helikopterlerinin tamamen “Suriye tecrübesi” sayesinde üretildiğinin altını çizmişti.
2015 sonbaharından itibaren, Beşşar Esed rejiminin düşmemesi için Suriye’de aktif biçimde askerî operasyonlar başlatan Rus ordusu, o tarihten 2018 Martına kadar tam 6 bin 833 hava saldırısı gerçekleştirdi. Bu saldırılardan yalnızca yüzde 14’ü DEAŞ hedeflerine yönelirken, çoğunlukla sivil yerleşim alanları bombalandı. 2021 yılının Mart ayı itibariyle, Rus savaş uçaklarının düzenlediği operasyonlar nedeniyle hayatını kaybeden toplam insan sayısı 90 bine yaklaşıyordu. Gerçek rakamlar ise, muhtemelen hiçbir zaman açıklanamayacak. Yabancı gözlem kuruluşları, bir noktadan sonra saymayı bıraktı zira. Rus ordusu ve Esed yönetimi ise öldürülen herkesi “terörist” veya “terörle iltisaklı” saydığı için, onların tablolarına itimat etmek mümkün değil.
Suriye’ye askerî müdahale, Rusya’ya sadece yeni silahlarını deneme ve ekipmanlarının eksiklerini tespit ederek orduyu modernize etme fırsatı sunmadı; aynı zamanda Ortadoğu’daki silahlanma yarışında Moskova’yı üst sıralara da taşıdı. 2018 ve 2019’da Rus silah sanayiinin Ortadoğu ülkelerinden aldığı siparişin miktarı 55 milyar dolara fırladı. Yayınlanan sektörel raporlara göre, 2017-2019 arasında Rusların silah ihracatındaki artış yüzde 102 olarak gerçekleşti. 2019’da sadece Mısır’la 2 milyar dolarlık anlaşmaya imza atıldı.
Geçtiğimiz hafta Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in emriyle Ukrayna’nın fiilen işgalinin başlamasından bu yana dünya basınında yayınlanan çok sayıda analizin işaret ettiği ortak nokta şu: Rusya, Suriye’de kazandığı savaş ve silah tecrübesinin verdiği cesaretle, Ukrayna’ya girebildi. Batılı analistlerin eksik bıraktığı vurguyu da biz ilave edelim: Test sahası haline getirdiği Suriye’de, on binlerce Müslümanın ölümü pahasına kazandığı savaş ve silah tecrübesinin verdiği cesaretle…
Ukrayna’nın işgali, Batı’nın genetik kodlarında bulunan ırkçılığı, ayrımcılığı ve elitizmi bir kez daha gözler önüne serdi. Günlerdir televizyon ekranlarında “Ukrayna Irak veya Afganistan değil, bu işgal nasıl mümkün olabilir?!” türünde sözüm ona yorumları izliyoruz, sınır kapılarından Avrupa’ya alınan mültecilerin renklerine göre seçilip ayrıldığını görüyoruz, İslâm dünyasının çeşitli ülkeleri teker teker işgal edilirken meydanları doldurmayan “milyonlar”ın Avrupa başkentlerinde sokaklara döküldüğüne şahit oluyoruz.
Buna benzer tutarsızlıklar ve çelişkiler silsilesi, bizim buralarda, aslında bizatihi emperyalizmin tanımında da mevcut. Kâhir ekseriyet, “emperyalizm” dendiğinde sadece Batılı ülkeleri –bilhassa ABD’yi– algılıyor. Bu sebeple, Rusya’nın Ukrayna’yı işgalini “Putin, bu operasyona NATO sebebiyle mecbur kaldı” şeklinde izah girişimi çok yaygın. Yayılmacılığı sadece “Batı”ya veya ABD’ye atfedenler, aynı şeyi Rusya veya Çin yapınca birden bire sessizliğe gömülüyor ya da gülünç açıklamalarla meseleyi toparlamaya çalışıyor. Oysa Rusya tarihte Kırım’ı, Kafkasya’yı veya Asya’daki Müslüman coğrafyayı adım adım işgal ederken, ortada NATO yoktu. Dolayısıyla, her meseleyi illa NATO’ya bağlamaya çalışmadan, tarihî perspektifi de gözeten analizler yapmak şart.
Ukrayna işgalinin başlangıcından beri, en faal tartışma konularından birini, Avrupa’nın Ukraynalılara gösterdiği aşırı şefkati neden Müslümanlardan esirgediği sorusu oluşturuyor. Aynı soruyu belki, yayılmacılık, emperyalizm veya silah zoruyla yönetim değişikliğinin niçin sadece Avrupa veya ABD’ye yakıştırıldığı şeklinde de formüle etmek gerekiyor. Veya ABD ve müttefiklerinin Irak ve Afganistan’da kıydığı yüz binlerce Müslüman için ortaya konan haklı tepkilerin, niçin Suriye ve diğer bölgelerde Rusya ve müttefikleri için sergilenmediğini sormak icap ediyor.
Sadece mazlumlar arasında seçim yapmıyor modern dünya insanı. Emperyal hedefler taşıyan büyük devletler arasında da tercihte bulunuyor. Böyle olunca, ortaya çıkan netice de vicdanî duruş veya insan onurunu korumak değil, sadece tarafgirlik anlamına geliyor.
Asil düşman
04:005/03/2022, Cumartesi
G: 5/03/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tarihler 1193’ün şubat ayının ikinci yarısını gösterirken, Şam Kalesi’ndeki bir odada, bütün zamanların en büyük komutanlarından biri ömrünün son günlerini yaşıyordu. Hayatı savaş meydanlarında ve sayısız macerayla iç içe geçen Salâhuddîn Yûsuf bin Eyyûb –meşhur adıyla Salahaddîn Eyyûbî–, atlattığı onca riskli duruma ve ölüm ihtimaline rağmen, ecelini yatağında karşılıyordu.
1138’de Tikrit’te dünyaya gelen Salahaddîn, ilk ciddi sağlık problemini 1185’in aralık ayında, Musul kuşatmasını yönetirken yaşamıştı. İki aydan fazla süren bu rahatsızlık sırasında yüksek ateşten muzdarip olan Salahaddîn’in sıhhati öylesine bozulmuştu ki, etrafındaki komutanlar onun ölümüne kendilerini hazırlamıştı. Kuşatmanın bitişiyle birlikte Salahaddîn’in sağlığı da düzelmiş, yeniden ordusunun başına geçebilmişti. Sonraki aylarda kendisini ara ara yoklayan yüksek ateş, 1190’ın sonbaharında nüksederek bir ay kadar süreyle yatağa düşmesine ve yeniden öleceğinin zannedilmesine yol açmıştı. Tabipler, sultanın “sarıhumma” hastalığına yakalandığı kanaatindeydi. Kaderin bir cilvesi olarak, Salahaddîn, iki ağır ateş nöbeti arasında Hıttîn Savaşı’nı –4 Temmuz 1187– komuta edebilecek kadar iyileşmiş ve Haçlılara karşı kazandığı ezici zaferin ardından Kudüs’ü Müslümanlara yeniden kazandırmıştı.
Ancak “Şark’ın en sevgili sultanı” artık yolun sonundaydı. Şam’da çok sert bir kışın hüküm sürdüğü o günlerde, Salahaddîn yeniden yüksek ateşle yataktaydı. Vücudu öylesine çökmüştü ki, kimse henüz 55 yaşında olduğunu düşünemezdi. Yüksek ateşe aşırı bir terleme ve dayanılmaz bir baş ağrısı eşlik ediyor, etrafındaki hizmetkârlar ve aile fertleri ise hastanın durumunu biraz olsun düzeltebilmek için ellerinden geleni yapıyordu. Hastalığının başlangıcında çevresindekilerle konuşmak ona iyi geliyordu, ancak bir süre sonra konuşma için de takat yetirememeye başladı.
Yataktaki altıncı gününde, tabipler Salahaddîn’in oturur pozisyona getirilmesine ve ağızdan ılık su takviyesine karar verdi. Sonraki iki gün boyunca, sultanın hafızası istikrarını yitirdi ve bayılmalarla sayıklamalar başladı. Onuncu gün, hastaya iki kez lavman yapıldı, bu onu biraz olsun rahatlatmıştı. Ancak terleme nöbetleri de giderek artıyordu. On birinci gece Salahaddîn öyle yoğun şekilde terledi ki, kıyafetleri ve yatak çarşafları sıklıkla değiştirilmesine rağmen, yere düşen ter damlalarından odanın zemininin bile nemlendiği fark edildi. Nihayet on ikinci gün, sultan tümüyle komaya girdiğinde, tabipler “her an” son nefesini verebileceğini düşünmüştü. Ama buna rağmen iki gün daha dayandı. Yatağa düşmesinin on dördüncü gününde –Hicrî 27 Safer 589, Milâdî 4 Mart 1193– kuşluk vaktine doğru Salahaddîn dünyaya gözlerini kapadı. Yakalandığı tifo hastalığı, ecelinin de bahanesi olmuştu.
Hayatı boyunca savaştığı ve defalarca yendiği Haçlıların –kusursuz ahlâkından ve tutarlı dindarlığından ötürü– “asil düşman” unvanıyla andığı Salahaddîn Eyyûbî, sahip olduğu ne varsa, hastalığının ağırlaşmaya başladığı günlerde muhtaçlara dağıtmıştı. Ayrıca, vasiyeti uyarınca, ömrünün sona ermesine az bir süre kala Şam sokaklarına bir münâdî çıkarıldı. Elinde, ucuna kefen bağlanmış bir mızrak taşıyan münâdî şöyle haykırıyordu: “Ey ahali, işte Salahaddîn’in beraberinde götürebildiği tek şey bu!” Şam halkı böylece hem çok sevdikleri hükümdarın artık dünyadan ayrılmakta olduğunu anlayıp hüzne boğuluyor hem de gerçek tevazuun canlı bir örneğine veda ediyordu.
Salahaddîn’in âhiret âlemine giderken verdiği bu ders, sadece Müslümanları etkisi altına almamıştı. Hristiyanlar da “asil düşman”larının dünyadaki son anlarının her detayına muttali olmaya çabalarken, cenaze merasimindeki sıradanlığı da şaşkınlık ve hayranlıkla takip etmişti. Hatta öyle ki, sonraki asırda yaşayan papaz Jacques de Vitry (1180-1240), Salahaddîn’e olan bütün husumetine rağmen, vaazlarında onun ölüm karşısında sergilediği metaneti ve dünyadan ayrılışındaki sadeliği örnek gösterecek, Hristiyan cenaze törenlerinin de benzer şekilde sade olması gerektiğini vurgulayacaktı.
Meraklı okurlar için not:
Salahaddîn Eyyûbî’nin geçirdiği hastalıklara ve vefatına dair yukarıdaki detayları, 2018’de ABD’deki Maryland Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde düzenlenen ve “Salahaddîn tam olarak neden öldü?” sorusuna odaklanan ilmî bir konferansın sonuç bildirgesinden alıntıladım. Biz kendisini belki çok yakından tanımıyoruz, ancak Batılıların zihin dünyasında Salahaddîn hâlâ güncelliğini korumaya devam ediyor.
Kudüs’ü adımlarken…
04:009/03/2022, Çarşamba
G: 9/03/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Romalı komutan Titus’un M.S. 70’te Kudüs’ü ve Beyt-i Makdis’i tamamen istila ederek altını üstüne getirmesinden hemen önceki yıllarda, bugünkü Filistin topraklarında Yahudilerle Romalılar arasındaki çatışmalar zirveye tırmanmıştı. Aksiyonun reaksiyon doğuracağı kuralının tabii bir neticesi olarak, Romalılar kaba kuvvette ısrar ettikçe, Yahudiler içinde de bazı organize gruplar ortaya çıkarak işgale kendi yöntemleriyle direnmeye çalışıyordu. Bunlardan biri “Sikariyim” denilen bir gruptu ki, elbiselerinin altında taşıdıkları küçük kama ve hançerlerle -isimleri de zaten buradan geliyordu- Romalı askerlere, Roma taraftarı yerli elitlere ve işgali desteklediğini düşündükleri herkese yönelik saldırılar düzenliyordu. Sikariyim mensuplarının yöntemi, hedeflerini genellikle kalabalıkların içinde ve gündüz vakti bıçaklamak, sonrasında ise meydana gelen kargaşa atmosferinden yararlanarak izlerini kaybettirmekti.
6 Mart Pazar sabahı saat 04.20 civarında, Kudüs surlarının tarihî kapılarından Bâbu’s-Sâhire’yi geçerek sabah namazı için Mescid-i Aksâ’ya doğru yürümeye başlamıştık. Hristiyanların Hz. İsa’nın haçı sırtına yüklenerek yürüdüğüne inandıkları Via Dolorosa’ya (Acılar Yolu) kavuştuğumuz sırada, üst üste mermi sesleri karanlığın içinde yankılandı. Az sonra artık girişine yaklaştığımız Aksâ’nın Hıtta Kapısı’nın önünde İsrail askerlerinin toplandığını gördük. Saniyeler içinde askerlerin sayısı hızla arttı, derken bir ambulans geldi, namaz için Aksâ’ya girmeye çalışan Filistinlilerle askerlerin tartışmaları da bu sahneye eklendi. İleride, kapının girişinde, yerde genç bir çocuk yatıyordu. İşgal askerlerine bıçak çektiği için, oracıkta vurularak öldürülen bir çocuk… Aynı anda Aksâ’nın bütün kapıları dışarıdan gelenlere kapatıldığı için, namazımızı Bâbu’n-Nâzır önünde, yaşlıca bir Kudüslünün imametinde eda ettik.
Namazdan sonra Şam Kapısı’na doğru yürürken, aklımda Romalı işgalcilere karşı Kudüs sokaklarında bıçaklı eylemlerle direnmeye çalışan Sikariyim fedaileri vardı. “Acaba bu çarpıcı karşılaştırmayı, Yahudi tarihçiler ve siyasetçiler de yapıyor mudur?” diye düşünerek…
Yine Roma döneminden kalma başka bir karşılaştırma, 4 Mart Cuma sabahı, Kudüs surlarının doğu yamaçlarını adımlarken de aklımdaydı:
Zeytindağı’nın kuzey yönündeki uzantısı, Yahudiler tarafından “Har HaTsofim” olarak bilinir. Araplar buraya “Cebel el Meşârif”, Batılılar da “Mount Scopus” derler. Dağın bütün dillerdeki anlamı “izlemek” ve “izleyiciler” kelimelerini içeren çağrışımlara sahiptir. Hikâyesine de uygundur bu: Filistin topraklarında Yahudiler üzerindeki baskıyı yoğunlaştıran Romalılar, onları Kudüs Eski Şehir’den uzak tutmak için ellerinden geleni yapıyordu. Sonradan Bizans’ın da zaman zaman devam ettirdiği bu baskı ve kovuşturmalar sırasında, Yahudilere, -sadece dinî bayramlarında- Cebel el Meşârif’ten Kudüs’ü seyretme hakkı tanınıyordu. Sıklıkla engeller çıkarılarak ve yaş sınırı getirilerek üstelik.
Vaktiyle kendilerine böylesine ağır yasaklar uygulanan bir milletin, şimdi aynı döngüyü Kudüs’te işgal altında tuttukları Filistinlilere tatbik ediyor olması, üzerinde uzun uzun düşünülecek bir ibrettir doğrusu. Acaba Yahudi tarihçiler ve siyasetçiler içinde, Kudüs’teki mekânları bu nokta-i nazardan ele alan var mıdır? Kudüs’te her şey konuşuyor çünkü. Her tepe, her sokak, her taş…
Pandeminin dayattığı olağanüstü şartlar nedeniyle iki yıla yakın uzak kaldığım Kudüs’ü oldukça tenha ve sakin buldum. Şehrin ziyaretçilerden mahrum kalmasının, özellikle Müslüman esnaf üzerindeki tesirleri yıkıcı olmuş. Hal-i hazırda işgalin ağır şartlarıyla mücadele etmeye çalışan Filistinlilerin, dışarıdan gelecek ziyaretçilere hem ekonomik hem de psikolojik açıdan ihtiyaçları var. Seyahati birlikte gerçekleştirdiğimiz arkadaş grubuna, bu noktayı her vesileyle tekrar tekrar hatırlattım. Kudüs seyahatlerimizin amacı sadece Aksâ’nın saflarını doldurmak değil, aynı zamanda Kudüslü Müslümanları da maddî açıdan karınca-kararınca desteklemek olmalı. Onların orada tuttuğu nöbet, ancak “güçlü” kalmalarıyla mümkün zira.
Mescid-i Aksâ ise her zamanki gibi ihtişamlı, sekînet dolu ve mağrurdu. Dünyanın farklı yerlerinden gelen ziyaretçilerini bağrına basarken, gurbetteki yavrularına uzun yıllar sonra kavuşmuş müşfik bir anne gibiydi. Onların yokluğunda çektiği acıları hiç sezdirmeyen, kavuşmanın mutluluğuna gölge düşmesin diye hiçbir tatsızlığı dile getirmeyen, mütebessim ve mütevekkil bir anne gibi…
.Mustafa Aga ile hasbihal
04:0012/03/2022, Cumartesi
G: 12/03/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kırım Tatarlarının efsânevî lideri Mustafa Abdülcemil Kırımoğlu ile uzun zamandır tanışmak istiyordum. Nihayet bu hafta içi, İstanbul’da kendisiyle hasbihal etme imkânı buldum.
Sevenlerinin tabiriyle “Mustafa Aga”, bugün tam 78 yaşında. Ancak heyecanı ve umutları hâlâ dipdiri. İşte, sohbetimizden satır başları:
-Şu anda Ukrayna’da durum nedir? Genel bir değerlendirmeyle başlamak isterim…
Direniyoruz, ama ne kadarına gücümüz yetecek bilemiyorum. Rusya’yı Ukrayna’ya sokmayacağız. Girseler bile, sokak savaşları başlar ve hepsinin hakkından geliriz. Ruslar kendi şartlarını bize dikte etmeye çalışıyor. Kırım’ın ilhakının tanınmasını, silahlarımızı bırakmamızı ve tamamen kendilerine teslim olmamızı istiyorlar. Rusya çok ciddi kayıp verdi ve veriyor. Ölü, yaralı ve esir sayısını topladığımızda, etkisiz hale getirilen asker sayısı 50 bine yaklaştı. Uçakları ve helikopterleri düşürülüyor. Bir de sözde bunlar en elit birlikleriydi. Savaşın bundan sonraki aşamasında hiçbir çarpışma tecrübesi olmayan gençleri sahaya sürecekler.
Savaşın şu anki seyrine göre, Ruslar istedikleri gibi ilerleyemiyor. Rus askerlerin telefon ve telsiz görüşmeleri Ukrayna istihbaratınca takip ediliyor. Orada ne kadar şaşkınlığa düştüklerini ve şoka uğradıklarını görüyoruz. “Tatbikata götürülüyoruz zannediyorduk” diyorlar. Bizimkiler de onlara çok insanî davranıyor. Ruslar olsa asla böyle muamele etmez.
-Rusların Ukrayna’yı fiilî olarak işgal edeceğini bekliyor muydunuz?
Bu soru bana çok soruluyor. Rusya’nın şu anda yaptığı, bana sorarsanız kelimenin tam anlamıyla aptallık. Putin bundan önce de benzer hesapsız işlere girişti. “Neden yine yapmasın? Ukrayna’yı neden işgal etmesin?” diyordum ben. Kırım’ın işgali keza böyle bir durumdu. Putin’in kendi ülkesine verdiği zararı, Rusya’nın hiçbir düşmanı vermemiştir. ABD ve Batılı ülkelerin yaptırımları, Rusya’yı inanılmaz bir zarara uğratacak. Putin şu anda tamamen yalnız, etrafında kimse yok, kimseyle de görüşmüyor. Devrilmekten korkuyor. Ama Rus devleti içinde aklı çalışan insanlar da var. Dünyanın üçüncü bir savaşa sürüklenmesine müsaade etmezler.
-Dünyanın Ukrayna’ya desteğini nasıl buluyorsunuz? Yeterli mi sizce?
Bizim şu anki talebimiz, Ukrayna hava sahasının tamamen kapatılması ve “uçuşa yasak bölge” ilân edilmesi. Ama bunu kabul etmiyorlar. Böyle davrandıkları takdirde, Ruslarla fiilî bir savaş içine gireceklerinden korkuyorlar. 80’e yakın savaş uçağının Ukrayna’ya verilmesi söz konusu. Bu uçaklar Ukrayna’ya gelirse, durum çok değişir. Ruslar esas olarak havadan vuruyorlar, sokak çarpışmalarına güçleri yetmiyor. Ukraynalılarda ise ruh var, direniş isteği var.
-Bu savaşı NATO’nun kışkırttığı, Rusya’nın Ukrayna’yı işgale “mecbur” kaldığı şeklinde bir görüş var…
Bu, tamamen Rus propagandasının bir parçasıdır. Ben böyle görüşlerin bu kadar yaygınlaşmasına gerçekten hayret ediyorum.
-Çeçenlerin Rusya saflarında savaşa katılması da Türkiye’de çok tartışılıyor. Siz ne diyorsunuz bu konuda?
Çeçenlerin yarım metre sakalı var, ama tecrübeleri yok. Çeçen komando birlikleri Ukrayna’ya geldiler, maksatları Cumhurbaşkanı Zelenskiy’i öldürmekti. Bizim istihbarat haber aldı. Ramazan Kadirov’un en yakın adamları da dâhil, hepsi öldürüldü. Çeçenlerin kaybı, söylendiğine göre 550’ye yakın. Cesetler şu anda Belarus sınırında bir kasabada, morglarda ve buzdolaplarında bekletiliyor. Çeçenistan’a gönderemiyorlar, çünkü Kadirov’un bunu halka izah etmesi çok zor. Resmî açıklamada “2 ölü, 5 yaralı” gibi komik şeyler söylendi.
Bizde de Çeçenler var. Cahar Dudayev zamanında gelip yerleşmişlerdi. Onlar mesela Ruslara karşı savaşmıştı. Çeçenistan’dan gelenler için bizimkiler “Çeçen” bile diyemiyor açıkçası, durumlarına üzülüyorlar.
-Peki, şu anda Kırım’da durum nasıl? 2014’te Rusya tarafından ilhak edilmesinden bu yana neler yaşandı, yaşanıyor?
Rusya şu anda Kırım’ı (Ukrayna’yı) işgaldeki ölü ve yaralılarını naklettiği bir yer olarak kullanıyor. Bir arkadaşımla konuştum: Büyük bir hastane yapmışlar, tamamen Rus askerleriyle dolu şimdi. Rus ordusu, mayınlı alanlara önce askerleri yolluyor, sonra da oralardan tanklarla girmeye çalışıyor. Nerelerde mayın döşeli olduğunu bildikleri halde… Mesela Ukrayna’nın Herşon şehrini işgal ederken, sınırdaki mayınlar yüzünden onlarca Rus askeri öldü. Savaş stratejileri bu.
Rusya ayrıca Kırım Tatarlarından bazı çocukları da askere aldı zorla. Ukrayna’da esir düşen Tatar çocuklarımız var. Kiev’de Ukrayna tarafındaki vatandaşlarımıza onların serbest bırakılması için müracaat ettik. Tatarlara da “Siz buraya gelirseniz ya katil olacaksınız ya da mezara gideceksiniz. Burası cehennem. Ruslara direnin, askere gitmeyin ve savaşa katılmayın” dedik. Şimdi bize ulaşan yeni haberlere göre, artık bizimkileri askere almamaya başlamış Ruslar.
-Kırım’daki tarihî eserler ne durumda? Bahçesaray, Hansaray mesela…
Rusya’nın esas amacı, Kırım’ı tamamen Ruslaştırmaktır. Kırım’ı “Rus toprağı” olarak gördükleri için. 15 civarında okulumuz var Kırım’da. Onları kapatmıyorlar, ama müfredatını değiştirip Ruslaştırıyorlar. 1944’deki sürgünden sonra, Kırım’daki bütün eserlerimizi tahrip ettiler, mezarlıklarımızı bile ortadan kaldırdılar. Hansaray gibi birkaç şey kaldı sadece. Ona da büyük zarar verdiler.
Hansaray, 2003’te UNESCO tarafından “geçici koruma listesi”ne alındı. UNESCO yetkilileri, o zaman şöyle bir açıklama yapmıştı: “Sonradan yapılan müdahalelerle aslında sarayın orijinalliği ortadan kalkmış. Ancak biz size siyasî bir destek olarak bu kararı alıyoruz.” Ruslar şu anda “restorasyon” adı altında Hansaray’ın bütün malzemelerini ve mimarîsini yenileriyle değiştiriyor. 2014’te Kırım’ın ilhakından sonra, bölgeye dışarıdan erişim zaten çok zorlaştırıldı. Dolayısıyla istediklerini yapıyorlar şu anda.
-Bildiğim kadarıyla, sizin vatanınız Kırım’a girmeniz de yasaklandı…
2014’te 5 yıllığına yasak koymuşlardı. Bu süre dolduğunda, 15 yıllık bir yasak daha getirdiler. Yani benim Kırım’a girişim 2034’e kadar yasak. Benim o zamana kadar yaşamayacağım açık. Rusların maksadı, ölsem cesedimi bile Kırım’a sokmamak. Çünkü yasağı ölümden sonra da devam ettiriyorlar, belirledikleri süreyi mutlaka dolduruyorlar. 1979’da bir muhalif generali 5 yıllığına hapse atmışlardı. Adamcağız birinci senenin sonunda öldü, ama cenazesini 5 yıl dolmadan ailesine teslim etmediler.
Bir canpolat
04:0016/03/2022, Çarşamba
G: 16/03/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tarihin dönüm noktalarında ve fırtınalı hadiselerin orta yerinde yaşayan bazı şahsiyetler, üstlendikleri sorumluluklarla ve sağladıkları bağlantılarla, bazen şahsî kabiliyetlerinin çok ötesinde vazifeler ifade ederler. Ortadoğu yakın tarihinde, bu tanıma uyan kişilerden biri, Lübnanlı münevver, fikir ve siyaset adamı Emîr Şekîb Arslan’dı (1869-1946).
Geleneksel İslâm inancından uzakta, Dürzî bir ailede doğup büyüyen Emir Şekîb, ömrünün ilerleyen safhalarında Sünnî İslâm’ı benimsemiş, ardından bütün mesaisini Osmanlı İmparatorluğu’nu savunmaya harcayarak, emperyalist güçlerin Müslüman coğrafyayı işgaline karşı sarsılmaz bir tavır geliştirmişti. İmparatorluğun dağılmasının ardından bugünkü Suriye ve Lübnan toprakları Fransızlar tarafından manda yönetimi altına alınınca, mücadelesini Fransız karşıtlığı noktasında yoğunlaştıran Arslan, 9 Aralık 1946’da Beyrut’taki vefatına kadar çizgisinden hiç sapmadı. Ortadoğu coğrafyasının dört bir tarafının yanı sıra Avrupa’ya da seyahatler gerçekleştiren Emir Şekîb Arslan, kaleme aldığı kitap, makale ve mektuplarla, “İslâm birliği” idealinin en güçlü savunucularından biri olarak kayıtlara geçti.
Emîr Şekîb Arslan’ın iki kızından Mây, İsrail’in kuruluşunun ilânından yaklaşık iki hafta önce, 1 Mayıs 1948 günü, Lübnanlı Dürzîlerin önemli isimlerinden Kemâl Cumblat’la Cenevre’de dünya evine girdi. Emîr Şekîb’in görmeye ömrünün yetmediği bu merasimle, iki köklü ailenin evlatları böylece aynı çatı altında bir araya geliyor, adeta güçlerini birleştiriyordu.
Lübnan’ın Şûf bölgesinde, güçlü Dürzî klanı Cumblat’ların (Türkçe’deki “Canpolat”ın yerel dile uyum sağlayarak değişmiş hali) bir mensubu olarak 1917’de dünyaya gelen Kemal Cumblat, babası Fuâd Efendi’nin 1921’de bir suikasta kurban gitmesi sebebiyle küçük yaşta yetim kalmış, kız kardeşi Linda ile birlikte, kudretli bir kadın olan annesi Nazîre tarafından yetiştirilmişti. Fransa’da hukuk tahsil eden Kemal, 1939’da döndüğü Lübnan’da, evliliğine kadar hukukçu olarak çalışmış ve avukatlık yapmıştı. Bu süreçte, Lübnan Fransa’dan bağımsızlığına kavuşmuş (1943), ancak ülke yakın tarihinin en çalkantılı dönemlerinden birine girmişti.
Hem babası hem de kayınpederi kanalıyla köklü bir siyasî ve fikrî altyapıyı tevarüs etmiş bulunan Kemal Cumblat, 7 Ağustos 1949’da dünyaya gelen tek oğlu Velîd’i de aynı şekilde yetiştirmişti. Sosyalist-sol çizgide bir düşünceye meyleden Kemal Cumblat, Arap milliyetçiliği üzerinden Filistin davasının keskin bir savunucusuydu. Mensup olduğu cemaatin etkisiyle her dönem milletvekili seçilen ve devlet idaresinde farklı görevler de alan Cumblat, özellikle 1960’ların ikinci yarısından itibaren, etnik ve mezhepsel yönden kaotik bir görünüm arz eden Lübnan’da, “yabancı etkisine ve düşman işgaline karşı mücadele” ideali etrafında bir araya gelen farklı kimlikten insanların üzerinde ittifak ettiği neredeyse tek isimdi.
1975’te patlak veren iç savaşta, Siyonistlerin müttefiki olan Lübnanlı Hristiyan Falanjistlere karşı ulusal cephenin kuruluşuna öncülük eden Kemal Cumblat, ertesi yıl Suriye ordusunun Lübnan’ı fiilen işgale başlamasıyla birlikte Baas rejiminin de karşısına dikildi. Beklenen akıbet, Cumblat’ın Şam’da bizzat Suriye Devlet Başkanı Hâfız Esed’le görüşerek kendisine itirazlarını sıralamasının ve Suriye ordusunun Lübnan’daki varlığına yönelik eleştirilerini dile getirmesinin hemen ardından geldi:
16 Mart 1977 günü, Kemal Cumblat, doğum yeri olan Şûf bölgesindeki Muhtâra kasabasında bulunan ikametgâhına giderken, arabasının içinde kurşunlanarak öldürüldü. Suikastın failleri hiçbir zaman belirlenemedi. Ama o tarihten günümüze, güçlü bir şekilde kulaktan kulağa yayılan bir fısıltı, Hâfız Esed’in kardeşi ve Beşşâr Esed’in amcası Rifat Esed’i işaret ediyor. Kemal Cumblat’ın yokluğunda Suriye’nin Lübnan’da ne kadar rahat hareket etiğini bilen herkes için, bu fısıltı, bir iddiadan çok daha fazlası anlamına geliyor.
Ölümünün 45’inci yıldönümünde Kemal Cumblat’ı bir kez daha hatırlarken, Ortadoğu’da kendi kimliğini ve şahsî kabiliyetlerinin çerçevesini aşarak olağanüstü roller üstlenmiş benzer karakterlerin giderek eksilmesinin, her ülkeyi aslında ne kadar kırılgan hale getirdiğinin de altını bir kez daha çizmek gerekiyor.
(Dün Suriye’nin Lübnan’ı işgal gerekçeleriyle, bugün Rusya’nın Ukrayna’yı işgali arasındaki çarpıcı benzerlikler de, müstakil bir yazı konusu olarak burada dursun.)
Çerçevenin içi
04:0019/03/2022, Cumartesi
G: 19/03/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Bu haftanın en dikkate değer haberlerinden biri, Suudi Arabistan’ın Çin’e yaptığı petrol satışlarında Amerikan doları yerine “yuan” (Çin’in para birimi) kabul edeceğine dair kulis bilgileriydi. Uluslararası finans piyasasının muteber kaynaklarında yer alan iddialar, Riyad-Washington ilişkilerinin seyrinde önemli bir dönüşüme işaret ediyor. Zira söz konusu niyet gerçekleşir ve Suudiler Çin’e sattıkları petrolün bedelini yuan üzerinden tahsil ederlerse, bunun Amerikan dolarının dünya çapındaki sirkülasyonu açısından ciddi tesirleri meydana gelecek. Suudi Arabistan’ın ihraç ettiği petrolün yüzde 25’ini Çin’in tek başına aldığı düşünülürse, ortaya çıkacak olan sonuçların ABD için sarsıcı olacağı açık. Sadece bu da değil üstelik; yakın gelecekte Riyad-Pekin arasında petrol dışında diğer birçok alanda da yine yuan bazlı anlaşmaların imzalanacağı belirtiliyor.
Meselenin ekonomik ve finansal gidişatını tartışmayı işin uzmanlarına havale ederek, siyasî ve bölgesel bazı noktalara odaklanalım:
Suudi Arabistan’ın, on yıllardır geleneksel stratejik müttefiki olan ABD’den giderek daha da uzaklaştığı bir vakıa. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sonrasında Suudi Arabistan ve komşularının takındığı temkinli tavır ve izlediği “bekle-gör” politikası da bunun bir göstergesi. Riyad yönetiminin, Yemen’de devam eden savaş konusunda Washington’dan yeterince destek görmediğinden şikâyet ettiği biliniyor. ABD Başkanı Joe Biden’ın İran’ı yeniden nükleer anlaşma masasına oturtmadaki ısrarlı tavrının da, Suudileri sinirlendirdiği sır değil. Biden’ın Afganistan’dan çekilme yönündeki kararı, keza Riyad’ı hayal kırıklığına uğratan ve ABD ile yan yana durma konusunda isteksizliğe iten bir başka gelişme.
Tüm bu faktörlerin etkisiyle Riyad ve Çin safları hızla sıklaştırırken, mesele sadece “Suudi Arabistan, ABD’yi bırakıp Çin’e yaklaşıyor” şeklinde okunmamalı. Aynı zamanda, Çin de Ortadoğu’ya yaklaşıyor. Hatta mesele, daha çok Çin açısından önemli. Çünkü Ortadoğu çerçevesinin içine girmesi, onun uluslararası siyaset sahnesinde etkili bir oyuncu olabilmesinin de en temel şartı.
Birçok açıdan “dünyanın odak noktası” olan Ortadoğu coğrafyası, uluslararası ilişkiler bağlamında hangi gelişmeler yaşanırsa yaşansın, önemini ve hayatiyetini yitirmeyecektir. Bölgeyi genellikle “petrolün varlığı” üzerinden değerlendiren bazı yorumcuların iddialarının aksine, günün birinde petrol bitip tükense bile, Ortadoğu’nun merkez ve odak vasfı ortadan kalkmayacaktır. Tıpkı 1900’lerin başından önce, petrolün esamisinin bile okunmadığı yüzyıllar boyunca, Ortadoğu’nun yine odak ve merkez olmaya devam edişi gibi. Tıpkı, Ortadoğu’yu sınırları içine dâhil eden devletlerin dünya çapında “süper güç” oluşları gibi. Dolayısıyla “Pasifik-merkezli” veya “Atlantik-merkezli” iddialı çıkarımlar, genel-geçer bir kural olarak değerlendirilmemeli. Ortadoğu’nun önemini kaybedeceği yanılgısına hiç düşülmemeli. Bu nokta, uluslararası ilişkilerin gidişatını ve “dünya düzeni” denen şeyin iç yüzünü kavramanın anahtarlarından biridir.
Ancak Çin özelinde, aydınlığa kavuşturulması gereken önemli bir detay var: Ortadoğu çerçevesinin içine girmek suretiyle dünya denklemine tesir eden karar mekanizmalarında kendisine yer bulmaya çalışan Çin, kalıcı olabilmek için hangi enstrümanı kullanacak? Çin’in elinde “ekonomik güç”ten başka hangi kozlar var? Bu sorular önemli, çünkü Ortadoğu’da kök salmak için “semâvî dinler” olarak adlandırılan -tabirin kapsamına yönelik rezervleri saklı tutarak- İslâm, Yahudilik veya Hristiyanlıktan birine mensubiyet ya da yakınlık gerekiyor. İsrail’i kuran ve çoğu ateist ya da agnostik olan Siyonist kadronun Yahudiliğe dayanmak ve sığınmak zorunda kalışı, bu hakikatin pratik bir ispatıdır. Yahudilikten ve Tevrat’tan devşirilen tezler yardıma çağrılmasaydı, Siyonizm, tek başına Ortadoğu’da bir devlet ideolojisi olamazdı.
Çin, “semâvî dinler”e kapıları tamamen kapattığı sürece, Ortadoğu coğrafyasıyla kalıcı ve sürekli bir irtibat kuramayacaktır. Ortadoğu halkları da, manevî hiçbir boyutun bulunmadığı kaba bir Çin kapitalizmini “kültür” olarak benimsemeyecektir. Çin, bu haliyle, ekonomik bir dev şeklinde coğrafyaya ayak basacak, bölgeyle menfaatlere ve kazanca dayalı bir ilişki geliştirecek, maddî gücü olduğu sürece görünür kalabilecektir. Ancak İslâm, Yahudi ve Hristiyan kültürleri için aynı şeyi söylemek mümkün değildir.
Çin’in İslâm dünyasının dört bir yanında ve bilhassa Ortadoğu’daki serüvenini izlerken, yukarıdaki ayrıntıları hatırda tutmakta fayda var.
Arap Birliği’nin serüveni
04:0023/03/2022, Çarşamba
G: 23/03/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ülkeler ve hükümetler arasında yıllar süren yoğun bir mekik diplomasisinin ardından, Mısır’ın başkenti Kahire’de “Arap Birliği”nin kuruluşu dünyaya ilân edilirken, tarihler 22 Mart 1945’i gösteriyordu. Mısır, Irak, Ürdün (o dönemki adıyla: Mâverâ-i Ürdün Emirliği), Lübnan, Suudi Arabistan ve Suriye, birliğin kurucu üyeleriydi. Mayıs ayında Yemen’in de katılmasıyla, toplamda yedi Arap ülkesi, milyonlarca Arap’ın uluslararası arenadaki tek ve en büyük resmî temsilcisi haline geliyordu. Kuruluş bildirgesinde Arap Birliği’nin hedefleri “ülkeler arasında koordinasyon ve dayanışmayı sağlamak; halkların her alanda yakınlaşmasına aracılık etmek; ortak menfaat ve kazanımları korumak” şeklinde açıklanmıştı. Ne var ki, Birliğin -dün itibariyle- 77 yılı dolduran uzun tarihi, tüm bu hedeflerin neredeyse hiçbirinin tam anlamıyla gerçekleş(e)mediği bir zaman dilimi olarak kayıtlara geçti.
Arap Birliği’nin, sahneye çıkışından hemen sonra karşı karşıya kaldığı ilk kriz, 1948’de İsrail’in kuruluşuydu. Teşkilât, Siyonistlerin oldubittisine müdahale edemediği gibi, Filistin topraklarında yaşanan mezalime ve Filistinli mültecilerin dramına karşı etkili bir çözüm sunamadı. Bu kadarla da kalmadı:
1958’de Irak’taki Hâşimî monarşisi kanlı bir darbeyle devrildikten sonra Irak’ın içine yuvarlandığı kaos sırasında… 1962’de Mısır ve Suudi Arabistan, Yemen topraklarında yıkıcı bir savaşa tutuşurken… 1967’de İsrail komşularının en stratejik topraklarını işgal ederek sınırlarını 3,5 kat büyüttüğünde… 1975’ten 1990’a kadar Lübnan’ı harabeye çeviren iç savaş boyunca… 1976’da Suriye ordusu Lübnan’ı fiilen işgale giriştiğinde… 1980’de İran’la Irak arasında sekiz yıllık bir savaş başladığında… 1982’de Suriye’de rejim eliyle gerçekleştirilen Hama Katliamı’nda… Aynı yıl, İsrail işgal güçleri Lübnan’ın başkenti Beyrut’u kuşattığında… Yine aynı yıl, Beyrut’taki Sabra-Şatilla kamplarında Hristiyan Falanjist teröristler Filistinli mültecileri kıyıma uğratırken… 1987’de Birinci İntifada patlak verdiğinde… 1990’da Saddam Hüseyin’in Kuveyt’i işgali sırasında ve Körfez Savaşı’nda… 1991’de ordunun demokratik seçimlere müdahale etmesinin ardından Cezayir iç savaşa sürüklendiğinde… 2003’te Irak, ABD ve müttefikleri tarafından işgal edildiğinde… 2011’den sonra, “Arap Baharı” adı verilen bölgesel türbülans, Ortadoğu ve Kuzey Afrika’daki bütün dengeleri yerinden oynattığında… 2014’ten günümüze devam etmekte olan ve İran’la Suudi Arabistan arasındaki hegemonya savaşının acısını sadece sivil halkın çektiği Yemen krizinde… Velhasıl, yakın tarihte Arap dünyasını sarsan çok sayıda kriz ve problemde, Arap Birliği inisiyatif alamadı. Birçok defa, yapabildiği şey sadece kınama açıklamaları yayınlamak oldu. Bu açıklamaları da, üye ülkeler bile ciddiye almadı.
“Arap Birliği, neden zayıf ve pasif kaldı?” sorusunun birçok cevabı var. Ancak bunlardan iki tanesi bilhassa önemli. Diğer cevapları bu ikisine eklemek mümkün.
Birincisi, Arap devletleri ve hükümetleri arasındaki ölümcül rekabet ve düşmanlık. Laf açıldığında herkes işbirliğinden ve kardeşlikten dem vursa da, sahada yaşananlar başka gerçeklere işaret ediyor. Sırf söz konusu rekabet nedeniyle, Arap Birliği gündemine alınan tasarılar için şöyle bir kural getirildi hatta: “Bir karar, ancak onu kabul eden ülkeyi ya da ülkeleri bağlar.” Hiçbir kararın veya kınama tasarısının etkili olmayacağı daha baştan belli böylece.
Bununla bağlantılı olarak, Arap Birliği, Filistin meselesinde de özellikle savruk ve derbeder bir görüntü sergiliyor. Zira her Arap başkentinde Filistin konusunda başka başka tarifler, öncelikler ve çözüm önerileri mevcut. Herkesin Filistin’i farklı. Herkesin Filistin meselesinden beklediği menfaat farklı. Hiçbir Arap ülkesi, “pasta”yı diğerine yedirmek istemiyor. Hatta birinin tek başına yemesindense, pastanın çöpe gitmesine bile razılar.
Birliğin karşı karşıya bulunduğu ikinci handikap, dışarıdan müdahaleler. Her bir ülkenin birlik dışından da müttefikleri bulunduğu için ABD’den Rusya’ya, İran’dan Fransa’ya pek çok aktör, Arap ülkelerinin iç işlerine farklı boyutlarda karışmayı sürdürüyor. Bu, iç düşmanlıkları daha da körükleyen ve böylece Arap Birliği’nin felç olmasına yol açan bir faktör.
Günün birinde “Arap Birliği’nin müstakil tarihi” yazılırsa, modern dönemde Araplar arasındaki ihtilafların tarihi de yazılmış olacaktır.
“Dünyayı kadınlar yönetsin”
04:0026/03/2022, Cumartesi
G: 26/03/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD’nin ilk kadın dışişleri bakanı Madeleine Jana Korbel Albright, yakalandığı kanser nedeniyle, 23 Mart Çarşamba günü 84 yaşında öldü. 1970’li yıllardan itibaren Amerikan dış siyaset mahfillerinin önde gelen isimlerinden biri olan Albright, arkasında parlak ama oldukça tartışmalı bir meslekî miras bırakarak sahneden çekildi.
1937’de Çekoslovakya’nın başkenti Prag’da dünyaya gelen Albright, Yahudi bir çiftin kızıydı. 1948’de ABD’ye iltica eden Albright ailesi Colorado eyaletinin merkezi Denver’a yerleşirken, genç Madeleine de 1957’de Amerikan vatandaşlığına geçti. “Prag Baharı” konulu teziyle New York’taki prestijli Columbia Üniversitesi’nde doktorasını tamamlayan Madeleine Albright, 1976’dan itibaren Amerikan dış politikasının karar alıcılarıyla yakın mesaiye başladı. Bir yandan Georgetown Üniversitesi’nde de dersler veren Albright’ın dünya sahnesine çıkışı 1992’de Bill Clinton’ın ABD başkanı seçilmesiyle oldu: 1993’te ABD’nin Birleşmiş Milletler temsilciliğine, 1997’de de dışişleri bakanlığına atandı.
Madeleine Albright, üstlendiği görevlerdeki başarılarıyla değil, Müslüman coğrafyada yaşanan acılara karşı zihin dünyasındaki bariyerleri açığa vuran skandal açıklamalarıyla akıllarda kaldı. Irak’a uygulanan ambargolar yüz binlerce çocuğu açlığa, hastalıklara ve sefalete mahkûm ederken, Albright “Tüm bunlara değdi doğrusu” diyebildi mesela. ABD’nin başrol oynadığı diğer bütün işgal ve ihlaller konusunda da aynı çizgideydi. Kendisi zaten, Amerikan dış politikasını şekillendiren “teorisyenler çemberi”yle iç içeydi.
Ölüm haberi vesilesiyle Madeleine Albright’ı bir kez daha hatırlarken, dünyanın herhangi bir yerinde bir şeyler ters gittiğinde ağızlarda sakız gibi çiğnenen o meşhur tekerleme aklıma geldi ister istemez: “Dünyayı kadınlar yönetsin, erkekler ellerinin değdiği her şeyi mahvediyor! Kadınlar işbaşında olsa ne savaşlar yaşanır, ne de kan dökülür; dünyamız şefkatle ve merhametle dolar.” Oysa bizzat Albright’ın duruşu, bu gülünç ezberi yalanlamaya fazlasıyla yetecek malzemelerle doluydu. Üstelik Albright örneği nadirattan da değildi:
2001-2005 arasında ABD ulusal güvenlik danışmanı, 2005-2009 arasında da ABD dışişleri bakanlığı yapan Condoleezza Rice, “kadın merhameti” mefhumundan son derece nasipsiz, yırtıcı ve acımasız bir karakterdi. Dönemin Amerikan yönetiminin İslâm dünyasının çeşitli yerlerine yönelik aldığı savaş ve işgal kararlarının arkasında, Rice ve onun gibi düşünenler vardı. Elini milyonlarca masumun kanıyla kirleten Rice’ın, aynı ellerle piyano çalan usta bir müzisyen olması da, bu tablonun en absürt parçası. “Sanat ruhu inceltir, insanı yüceltir” miydi o ünlü cümle? Gülünç bir tekerleme daha…
Hindistan’ın ilk -ve şimdiye kadar tek- kadın başbakanı Indira Priyadarshini Gandhi (1917-1984), ülkesinin ve Hint Alt Kıtası’nın en kanlı savaşlarından birine önderlik etmişti. Gandhi’nin ilk başbakanlığı (1966-1977) sırasında, 1971’de patlak veren bu savaşla “Doğu Pakistan” artık Bangladeş adıyla yeni bir ülkeye dönüşürken, günümüzde hâlâ devam eden Pakistan-Bangladeş geriliminin de temelleri atılmıştı. 1980’de ikinci kez başbakanlık koltuğuna oturan ve bu süreçte hem ekonomik hem de siyasî açıdan çok sayıda skandala adı karışan Indira P. Gandhi, izlediği agresif politikaların bir neticesi olarak, Yeni Delhi’deki konutunun bahçesinde kendi korumaları tarafından öldürülmüştü.
Sırf kadın olmanın tek başına fazilet ve erdemleri beraberinde getirmeyeceğinin bir başka örneği de Filipinler’de yaşandı. 1965-1986 arasında ülkeyi demir yumrukla yöneten Ferdinand Marcos’un karısı Imelda, kocasının gücünden faydalanarak, akla gelebilecek her türlü yolsuzluğu yapmış, devleti milyonlarca dolar zarara uğratmış, böylece sadece kendisini değil kocasını da bir nefret objesine dönüştürmüştü. Imelda Marcos, halk yoksullukla boğuşurken verdiği müsrif partiler, ayakkabı ve mücevher koleksiyonları, ülkenin dört bir yanına inşa ettirdiği ve çoğunu hiç kullanmadığı lüks malikâneler, alışveriş için çıktığı yurtdışı seyahatleri ve daha nice marifetiyle bugün tiksintiyle hatırlanan bir figür.
Velhasıl, tersini ispatlayan çok sayıda örnek ortada dururken “Dünyayı kadınlar yönetsin, çünkü…” ezberini gevelemek yerine, “Dünyayı adalet ve vicdan yönetsin” demek en doğrusu.
Şeyh Rosario
04:0030/03/2022, Çarşamba
G: 30/03/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
İtalya Müslümanlarının önde gelen simalarından Abdurrahman Rosario Pasquini, 88 yaşında vefat etti. Adından da anlaşılabileceği gibi sonradan İslâm’ı benimseyen Pasquini, Milano’da yapımına büyük emek verdiği Rahman Camii’nin avlusundaki küçük Müslüman mezarlığına defnedildi. “Gençlerin hocası” lakabıyla anılan Pasquini’nin cenaze töreninde yerli ve yabancı yüzlerce Müslüman hazır bulundu.
Rosario Pasquini, Roman-Katolik bir ailenin oğlu olarak, 1934’te -bugün Hırvatistan sınırları içinde kalan- Fiume kentinde dünyaya geldi. 1953’te Milano Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne kaydolan Pasquini, yaklaşık altı yıllık sıkı bir eğitimin ardından 1960’ın ilk aylarında Milano Barosu’na kaydolarak avukatlığa başladı. Sonraki 12 yıl boyunca avukatlığa devam eden Pasquini, mesleğin getirdiği ağır stres ve yoğun çalışma temposu nedeniyle alkol ve aşırı sigara bağımlılığına sürüklendi. Pasquini, ailesinin artık hayatından endişe etmeye başladığı bu zor süreci, iş vesilesiyle tanıştığı ve kısa zaman içinde derin bir dostluk kurduğu Ali Ebû Şveyme sayesinde atlattı. Ali Ebû Şveyme, tıp tahsili için Milano’ya gelen ve burada hayatına devam etme kararı alan Ürdünlü bir Arap’tı. Ebû Şveyme ile yaptığı uzun soluklu sohbetler, Pasquini’nin hayatında olağanüstü bir dönüşüm meydana getirecek ve nihayet 1974’te İslâm’a girişiyle neticelenecekti.
“Abdurrahman” ön adını benimseyen Rosario Pasquini’nin hidayete erişinden kısa bir süre sonra, Ürdünlü dostunun İtalyan karısı Paola da İslâm’ı kabul etti. Paola’nın seçtiği isim de sembolikti: Hatice.
Kötü alışkanlıklarından tamamen sıyrılan ve kendisini İslâm’a adayan Abdurrahman Rosario Pasquini, 1977’de “İslâm’ın Mesajı” isimli İtalyanca bir dergi yayınlamaya başladı. Aynı yıl Milano’da geniş bir kültür merkezi şeklinde tasarlanan Rahman Camii’nin temellerini atan Şeyh Rosario ve arkadaşları, külliyeyi 1988’de ibadete açtılar. Rahman Camii, İtalya topraklarında yüzlerce yıl sonra inşa edilen minareli ve kubbeli ilk Müslüman mabediydi.
Cami ve kültür merkezinde sayısız İtalyan’ın İslâm’la tanışmasına vesile olan Şeyh Rosario, ülkesinin vatandaşlarına İslâm’ı kendi dillerinde anlatabilmek için 1991’de “Kalem Yayınevi”ni kurdu. Toplamda 300’den fazla eseri İtalyanlarla buluşturan yayınevi, bilahare Pasquini’nin hazırladığı İtalyanca Kur’ân mealini de basarak bu alanda önemli bir boşluğu doldurdu.
Milano’nun en başarılı avukatlarından biri olarak başladığı hukuk kariyerindeki tecrübesini İtalya’da Müslümanların hayatın her alanında görünür hale gelmeleri için kullanan Şeyh Rosario, bu hedef doğrultusunda devlet kademelerinde girişimlerde bulundu. Müslümanların İtalya’nın eşit vatandaşları olması yolundaki gayretlerini son nefesine kadar devam ettiren Pasquini, ilerleyen yaşına rağmen, gençlerle kurduğu sıkı diyalogla da dikkatleri çekti. İtalya’ya sonradan yerleşenlerin entegrasyon süreçlerinin yönetiminden aile hayatlarının İslâmî usuller çerçevesinde tanzim edilmesine kadar, Şeyh Rosario, Müslüman camia üzerinde derin bir tesir meydana getirmişti.
Abdurrahman Rosario Pasquini, 2017’de yine Milano’da vefat eden İtalyan mühtedi Abdulvâhid Pallavicini’den sonra, şehirdeki Müslümanların sığınağıydı. Milanolu aristokrat ailelerden birine mensup olan Pallavicini, 1951’de, Alman asıllı İsviçreli aristokrat mühtedi Titus Burckhardt (1908-1984) vesilesiyle İslâm’a girmişti. Ancak, Kuzey Afrika ve Mağrib esintili Şâzelî tarikatının Milano’da yaygınlaşmasını sağlayan Pallavicini’nin mutasavvıf karakterinin aksine, Şeyh Rosario daha sade ve “Şeriat merkezli” bir İslâm anlayışına sahipti.
Dünyanın her yerinden yabancıların akın ettiği ve gelip geçtiği İtalya’da, yerli mühtedilerin oynadığı rol, oldukça kritik. Arapların veya başka milletlerden Müslümanların sergilediği örnekliğin yanında, yerli tonların varlığı İtalyanların İslâm’ı kabulünde hızlandırıcı etki yapıyor. Şeyh Rosario’nun 24 Mart Perşembe günü Rahman Camii’nde düzenlenen cenaze törenine katılan cemaat içindeki çeşitlilik de bunun pratik bir ispatıydı.
Rahmet olsun.
İslâm dünyası”na dair…
04:002/04/2022, Cumartesi
G: 2/04/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Müslümanların mevcut durumuna ve parçalanmışlığına bakarak, bazılarının itiraz ettiği veya anlamsız bulduğu “İslâm dünyası” tabiri, bütün olumsuzluklara ve eksikliklere rağmen yine de somut bir coğrafyaya işaret ediyor. Mağribden maşrıka kadar, Müslümanların asırlardır yaşamaya devam ettiği, ülkeler ve şehirler kurduğu, vaktiyle imparatorlukların hâkim olduğu, anıt eserlerle donatılan, İslâm’ın günlük hayatın rutinine sindiği ve görünür hale geldiği yaklaşık 8 bin kilometre uzunluğundaki kuşağa -kuzeyiyle ve güneyiyle beraber- “İslâm dünyası” diyoruz. “Eski dünya” da tabir edilen bu coğrafya, asırların ötesinden günümüze uzanan serüveniyle, insanlığın bütün öyküsünün en önemli kesitlerinin de yaşandığı bölge aynı zamanda.
İslâm dünyasının tamamını gösteren bir haritayı masasına yayan bir kişi, Fas’tan ta Doğu Türkistan’a kadar, tarihin coşkulu akışını ve çatışmaların şiddetini aynı anda görür. Camilerle, medreselerle, saraylarla… Dağlarla, denizlerle, nehirlerle, göllerle… Farklı ırk ve renklerle… Değişik iklim, bitki örtüsü ve doğal zenginliklerle… Kısacası beşerî kaynak, insan eseri veya tabiat nimeti olarak coğrafyada ne mevcutsa, hepsiyle hemhal olunur. Bakışlara böyle bir derinlik yerleştiğinde ise, artık “İslâm dünyası var mı gerçekten?” sorusunun ne kadar fuzuli olduğu da ortaya çıkar. Çünkü vardır ve orada dipdiri durmaktadır. Her şeye rağmen…
Bu manzarayı rakamlar ve sayısal veriler üzerinden okuduğumuzda, karşımıza çıkan tablonun en çarpıcı unsurları şunlar:
Dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 25’i (yani 1,9 milyar) Müslümanlardan oluşuyor. Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da kendisini “Müslüman” olarak adlandıranların oranı yüzde 91, Orta Asya’da yüzde 89, Güneydoğu Asya’da yüzde 40, Güney Asya’da yüzde 31 ve Sahra Altı Afrika’da yüzde 30 civarında. Dünya Müslümanlarının yüzde 13’ü (yani 230 milyon) Endonezya’da yaşıyor. Endonezya, Müslüman nüfus yoğunluğu yönünden, İslâm dünyasında liste başı. Güney Asya, tek başında dünyadaki Müslümanların yüzde 31’ine ev sahipliği yapıyor. Müslümanların yüzde 20’si Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da yaşarken, Hindistan dünyanın en kalabalık Müslüman azınlığını (yaklaşık 210 milyon) barındırıyor.
Öte yandan, Müslümanların yüzde 85’ten fazlası Sünnî İslâm’a mensup. Kendisini Sünnîliğin rakibi ve antitezi olarak konumlandıran Şia’nın oranı ise yüzde 10-15 arasında değişiyor. Bazı modern kaynaklar, İslâm dünyasındaki Sünnî-Şiî dengesini yüzde 80’e yüzde 20 olarak da veriyor. Bunların dışında -Umman’ın resmî mezhebi- İbâdîlik, tarihte Fâtımîlerin takip ettiği inanç sisteminin -İsmâilîlik- günümüzdeki uzantıları, Şia’nın Ehl-i Sünnet’e en yakın kolu Zeydîlik gibi yan akımlar da mevcut. Ayrıca bol miktarda modern dinî akım ve hatta beşerî itikat da Müslümanlar arasında boy gösterebiliyor. Onların genel yüzde içindeki temsil oranı ise marjinal seviyelerde.
İslâm dünyasının yukarıda verilen coğrafî taksim ve tarifinde, daha çok klâsik dönem esas alınıyor. Klâsik dönemden, yani imparatorluklar zamanından kalma nüfus yoğunlukları ve inanç haritaları… Ancak bugün, bütün Batılı kaynakların üzerinde ittifak ettiği bir hakikat var: İslâm, dünyada en hızlı yayılan din. Günümüzde iletişim ve ulaşım imkânları böylesine artmışken, “İslâm dünyası” dediğimizde kastettiğimiz sınırların hızlı bir şekilde değişmekte olduğunu da görmek gerekiyor. Mesela şu örnekler:
Yeni Zelanda’da 15 Mart 2019’da gerçekleştirilen cami katliamı, orada yaşayan Müslümanların da “İslâm dünyası” içinde telakki edildiğini gösterdi. Ancak geleneksel tasnife göre, Yeni Zelanda “İslâm dünyası”nın epey dışında. Veya ABD’de, İngiltere’de, Fransa’da, Almanya’da, Rusya’da… yaşayan milyonlarca Müslüman da keza klâsik “İslâm dünyası”nın haricinde, ancak hepsi de genel Müslüman nüfusa dâhil.
Bütün engellemelere, karalama kampanyalarına ve aleyhte çabalara rağmen, İslâm’ın mevcut yayılma hızı, gelecek yüzyılda “İslâm dünyası” kavramının daha geniş ve çok boyutlu biçimde tarif edileceğini gösteriyor. Bu da Müslümanlar için yepyeni tecrübeler ve yepyeni yüzleşmeler demek. Feraset sahibi olmak, o zamanlara şimdiden hazırlanmayı gerektiriyor.
Mübarek ramazanın huzur ve bereket esintilerinin başlangıcında, sözü İslâm dünyasından açmışken, “İslâm dünyasına nasıl bakmalı?” sorusunu cevaplamazsak, mesele yarım kalır. Çarşamba günü tam bu noktadan devam edelim, nasipse.
İslâm dünyasına nasıl bakmalı?
04:006/04/2022, Çarşamba
G: 6/04/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
“İslâm dünyası” diye bir coğrafya var madem, o zaman bu dünyaya nasıl bakacağımıza da kafa yormak gerek. Usulünce yaklaşım geliştirilmediğinde, ortaya pek müspet neticeler de çıkmıyor zira.
İslâm dünyasına:
- Muhabbetle bakmalı
Coğrafyamıza yaklaşımda, başlangıç noktamız her zaman muhabbet olmalıdır. Bu topraklar hasbî bir sevgiyle ve derinden sevilmedikçe, detaylarına nüfuz etmek de imkânsızdır. Oryantalist bir merak saikiyle ve kuru bilgiyle değil, tamamen ve gönülden gelen bir yakınlıkla işe başlanmalıdır. Bu önemli nokta ihmal edilirse, sonrasında ne yapılırsa yapılsın, muhakkak eksik ve kusurlu kalacaktır.
- Aidiyet hissederek bakmalı
Hz. Peygamber, iki ayrı hadisinde, Müslümanların birbiriyle ilişkisini anlatırken bir vücudun organlarını ve bir binanın tuğlalarını misal olarak zikreder. Vücuttaki bir organ rahatsızlandığında, diğerleri bu acıya ve hastalığa nasıl katılırsa, Müslümanların da birbirine yakınlığı bu seviyede olacaktır. Keza, bir binanın sağlamlığı, tuğlalarının birbirini sıkıca kavramasına ve hep birlikte o binayı ayakta tutma gücüne bağlıdır. Müslümanlar da aynı şekilde sımsıkı irtibatta olacaklar, ümmet binasını ayakta tutacaklardır. İslâm coğrafyasına bakışta, “aidiyet hissi” çok hayatîdir. Bu, yorumlara ve değerlendirmelere insaf katacak, konuşan kişi İslâm dünyasından bahsederken aynı zamanda kendisinden de bahsediyor olduğunu bilecektir.
- Önyargısız bakmalı
Önyargılar (olumsuz veya olumlu biçimleriyle), herhangi bir şeyi doğru algılamanın önündeki belki de en büyük engeldir. İslâm dünyası söz konusu olduğunda, tanımı kolayca yapılabilecek olan olumsuz önyargıların yanı sıra, olumlu önyargılardan da arınmak gerekir. Her gelişmeyi kazanmasını istediğimiz tarafa yontmak, çeşitli ülkelerdeki belli hareketleri idealleştirerek adeta günahsız addetmek, İslâm’ın en doğru formlarının daima uzaklarda yaşandığını düşünmek, kahramanlar listesini sürekli yabancı isimlerle doldurmak gibi davranış kalıpları, olumlu önyargılara verilebilecek başlıca örneklerdir.
- Gerçekçi bakmalı
İnsan hayal kurmadan yaşayamaz ve hayata tutunamaz, doğru. Ancak hayaller fazla kaçırıldığında, bu defa insan günün vazifelerine ve yapabileceği şeylere odaklanamaz hale gelir. O halde şöyle diyebiliriz: Hayal kurmaya evet, ancak İslâm coğrafyasına sadece hayal penceresinden bakmaya hayır. Gerçekler canımızı sıksa ve hoşumuza gitmese de, gerçekçi bakışı yitirmemek durumundayız. Aksi halde, coğrafyaya dair algılarımız ve kanaatlerimiz sadece zanlardan ve temennilerden ibaret kalır.
- Bilgi eksenli bakmalı
Türkiye’de yaşayan insanlar olarak, İslâm dünyasına bakışta belki de duygu yoğunluğu en yüksek milletiz. Dolayısıyla, meseleleri ele alırken duygu ve his eksiğimiz yok. Fakat altı bilgiyle doldurulmayan duygular, insanları sadece slogana ve hamasete sürükler. Bu duygu potansiyelini mutlaka bilgiyle desteklemeli, coğrafyamıza derin bir muhabbet ve aidiyet hissi içinde, gerçekçi ve bilgi eksenli bakmayı başarabilmeliyiz. Teklifim, ömür boyu devam edecek bir ısrar ve disiplinli bir çalışma gerektiriyor. Evet yorucu, ama başka çaremiz de yok.
- Çeşitliliği görerek bakmalı
İslâm coğrafyası, dünya tarihine dair bütün önemli hikâyelerin ve dönüm noktalarının yaşandığı mekânları barındırdığı için, aynı zamanda muazzam bir çeşitliliği de içerir. Dolayısıyla, coğrafyaya bakışta tek tipçilikten, at gözlüklerinden, hipermetropluktan kurtulmak gerekiyor. Bütün renkleri ve çeşitleriyle, İslâm coğrafyasını oluşturan unsurların tümünü kavrayan ve kapsayan, hepsine coğrafyanın parçaları olarak hak ettikleri değeri veren ve tamamını bağlam içinde yerlerine oturtan, kuşatıcı bir bakışla yaklaşmak… Yapılması gereken bu.
- Bütüncül bakmalı
Üstteki maddeyle bağlantılı olarak, kurtulmamız gereken bir başka handikap da, coğrafyaya “Osmanlı-merkezci” bir yaklaşım geliştirmek. Bugünkü İslâm dünyasının merkezinde, 600 yıla yakın hüküm süren Osmanlı İmparatorluğu’ndan geriye kalan hatıralar ve tarihin kaydettiği safahat, tüm insanlığın göğsünü kabartan numunelerle doludur. Ancak İslâm tarihi Osmanlı’dan ibaret değildir. Osmanlı’nın ihtişamıyla kamaşan gözlerin, İslâm medeniyetinin diğer unsurlarına tamamen kapanması, gerçek bir talihsizlik olacaktır. Çünkü Osmanlı’yı doğru anlamak, onu İslâm tarihi içindeki yerine ve bağlamına oturtmakla mümkündür. Sadece Osmanlı’ya odaklananlar resmin tamamını göremeyeceği gibi, aslında Osmanlı’yı bile kavrayamazlar.
IMF’nin eli
04:009/04/2022, Cumartesi
G: 9/04/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Uzun süredir yaşadığı siyasî krizin yanında, son yıllarda ekonomik yönden de iflasa sürüklenen Lübnan, Uluslararası Para Fonu’yla (IMF) taslak bir kredi anlaşması için mutabakata vardı. IMF, 3 milyar dolar tutarındaki kredinin onaylanması için Lübnan’dan bazı yapısal değişiklikleri gerçekleştirmesini beklediklerini vurguladı. Yapılan resmî açıklamaya göre, “Beyrut yönetimi, en acil sekiz reformu hemen tatbikata geçireceğinin garantisini verdi.” Ancak IMF’nin söz konusu taleplerinin nasıl yerine getirileceği merak konusu. Zira Beyrut’ta, kredi karşılığında dayatılan “yapısal reformlar”ı uygulamaya koyabilecek bir hükümet iradesi mevcut değil. Menfaatleri çatışan tarafların birbirinin boğazını sıktığı Lübnan’da, hal-i hazırdaki kaosun temel sebebi, ülkenin düze çıkması noktasında ortak bir paydada buluşamamak zaten.
IMF “reform yoksa kredi de yok” diyedursun, Lübnan’ın gündeminde aynı zamanda 15 Mayıs’ta düzenlenmesi planlanan bir de genel seçim var. Seçmenin siyasî çözümden tamamen ümidini kestiği bir atmosferde, seçimlerin de müsamereden bir farkı bulunmuyor. Sandıklardan çıkan sonuç, üstelik aylarca sürebilecek hükümet krizlerini ve kıyasıya pazarlıkları da beraberinde getiriyor. Lübnan’da herkesin üzerinde mutabık kalabileceği bir kabineyi oluşturmak neredeyse “mucize” olduğundan, IMF, müstakbel krediyi takdim için yeni hükümetin kurulmasını beklemek durumunda kalacak. O da kim bilir, ne zamana kadar…
Lübnan Cumhurbaşkanı Mişel Avn (Katolik Hristiyan), Başbakan Necîb Mîkâtî (Sünnî Müslüman) ve Nebîh Berrî (Şiî Müslüman), IMF’nin öngördüğü reformların hızla hayata geçirileceğini deklare ettiler, ancak hiçbir kaynak söz konusu açıklamaları ciddiye almadı. İşin gülünç yanı, Lübnan’daki siyasî sistemin tıkandığı ve ülkenin bir parçalanmaya doğru gittiği düşüncesi o kadar yerleşmiş durumda ki, bizzat Başbakan Mîkâtî, geçtiğimiz mart ayında 15 Mayıs’taki seçimlerde adaylığını koymayacağını çoktan açıklamıştı. Mîkâtî’nin, kendisinin bile inancını yitirdiği bir sistemin içinde, IMF’nin taleplerinin yerine getirileceğini söylemesi, elbette güven uyandırmıyor.
Öte yandan, Lübnan hükümet kaynakları, ekonomik krizin “önemli ölçüde” çözülmesi için 70 milyar dolarlık bir kaynağa ihtiyaç duyulduğunu kaydediyor. Altyapı, ulaşım, katı atık dönüşümü, turizm, haberleşme ve enerji gibi sayısız alanda devasa boşluklar oluştu. Dolayısıyla, IMF’nin kredisi Beyrut’un eline geçse bile, bu cüzî miktarın hangi sorunu halledeceği meçhul.
Bunca olumsuz ve karamsar tablonun içinde, geçtiğimiz hafta önemli bir ses, Lübnan’ın yuvarlandığı uçuruma dair cesur değerlendirmelerde bulundu. Lübnan Müftüsü Şeyh Abdullâtif Diryân, “Yolsuzluğa bulanmış bir kliğin, son 100 yılda kazanılan ne varsa hepsini yok ettiğini” vurguladı. Ramazan ayının gelişi sebebiyle yaptığı geleneksel konuşmanın önemli bir kısmını Lübnan’ın mevcut manzarasının tasvirine ayıran Diryân, bahsettiği “yolsuzluğa bulanmış kliğin” kim olduğuna ismen işaret etmese de, “Arap ülkeleriyle ilişkilerimizi mahvettiler ve Lübnan’ın millî kimliğinin yok olmasına yol açtılar” derken, adeta İran’ın Lübnan’daki aparatı olan Hizbullah’ı kasteder gibiydi. Diryân’ın “Anayasal düzeni kendi kişisel kazançları ve politik hesapları için hasara uğrattılar” sözleriyle hedef aldığı kimseler ise, Lübnan’daki siyasetçilerin neredeyse tamamıydı.
1943’te Fransa’dan bağımsızlığını kazanan -ancak hiçbir zaman gerçekte bağımsız bir ülke olamayan- Lübnan’ın başından beri en büyük sorunu, ülkenin birliğini savunan ve yabancı güçler hesabına çalışmayan liderlerin azlığıydı. Zaman zaman sahneye çıkan karizmatik ve toparlayıcı isimler de, suikastlarla ortadan kaldırıldılar. Kurucu Başbakan Riyâd Sulh (1951), Dürzî politikacı Kemal Cumblat (1977), âlim ve davetçi Subhî es-Sâlih (1986), Lübnan Müftüsü Hasan Hâlid (1989), İç Savaş sonrası ülkeyi ayağa kaldıran eski Başbakan Refîk Harîrî (2005) ilk akla gelen isimler…
Velhasıl, en büyük eksikliğin “ortak vatan duygusu” olduğu bir ülkede, IMF’nin uzattığı yardım eli, mevcut manzarayı daha da karmaşıklaştırmaktan başka bir işe yaramayacak gibi görünüyor.
Joburg postası
04:0013/04/2022, Çarşamba
G: 13/04/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Etrafta akan yoğun trafiğe inat, duvarın iç tarafındaki mezarlıkta bulunan kabirlerde insanı dinlendiren bir sükûnet hâkim. Güney Afrika’nın Johannesburg şehrinde, Braamfontein bölgesindeki tarihî mezarlığın Müslümanlara ayrılan kısmındayız. Bilhassa ziyaret etmek istediğimiz bir isim var: Mehmet Remzi Bey. 1914’te Osmanlı hükümeti tarafından Johannesburg’a başkonsolos olarak atanan M. Remzi Bey, Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte İngilizlerce hapse atılmış, 1916’daki vefatının ardından da buraya defnedilmiş. Kendisi, kabristanın kuytu bir köşesinde, iki yanında hizmetkârlarıyla birlikte kıyamet sabahını bekliyor.
Uzun süre devam eden sağanak yağmurun verdiği moladan istifadeyle uğradığımız mezarlıkta, Mehmet Remzi Bey’i sadece Osmanlı İmparatorluğu’nun uluslararası vizyonunun parlak bir nişanesi ve hatırası olarak hatırlamadık. Sâbık Osmanlı diplomatı, vefatından neredeyse 100 yıl sonra, ruhunu muazzep eden bir oldubittinin de konusu haline gelmiş: 2011’de kabri açılarak naaşının kalıntıları yeni inşa edilmiş bir külliyenin bahçesine taşınmış. Sahte evraklarla ve yalancı şahitlikler yoluyla gerçekleştirilen bu operasyonun failleri, sadece 5 yıl sonra 15 Temmuz 2016’daki o meş’um ve hain darbe girişimine imza atan malum güruh FETÖ… Neyse ki, uzun ve zorlu bir hukuk mücadelesinin neticesinde, 18 Ocak 2022 günü, Türkiye’nin Güney Afrika nezdindeki büyükelçisi Ayşegül Kandaş Hanım’ın da bizzat katıldığı bir merasimle, Mehmet Remzi Bey yeniden ilk defnedildiği yere gömülmüş.
Türkiye Maarif Vakfı’nın Güney Afrika’daki çalışmalarını yerinde gözlemlemek üzere, vakfın mütevelli heyeti üyelerinden Mahmut M. Özdil Ağabey’in nazik davetiyle geldiğim Johannesburg’da, Mehmet Remzi Bey’in hazin ve düşündürücü öyküsünü kabri başında hatırlamak çok sarsıcıydı. Köklerine yabancılaşan ve mankurtlaşan söz konusu güruhun, okullar açarak sadece beyin yıkama, yabancı istihbarat örgütleri hesabına faaliyet gösterme ve nüfuz ticareti için insan kaynağı devşirme işleriyle meşgul olmadığı, türlü usulsüzlüklerle kendisine alternatif bir meşruiyet çerçevesi çizmeye de odaklandığı anlaşılıyordu. Mehmet Remzi Bey’in kabrinin taşınması, tamamen bunun içindi: Osmanlı’nın Güney Afrika’ya gönderdiği başarılı diplomatın tarihî mirasını, zimmete geçirmek.
Türkiye’nin yurtdışındaki eğitim faaliyetlerini koordine etmek ve kendi kökleriyle barışık bir irfan hamlesi başlatmak için 2016’da temelleri atılan Türkiye Maarif Vakfı, bu eğitim yılının başında Johannesburg’un Mondeor bölgesinde kurulu bir okulu da devralmış. Yemyeşil tepelerle çevrili, cennet gibi bir muhitte yer alan okulu ziyaretimiz sırasında, eğitime yapılan yatırımın ne kadar hayatî bir ehemmiyet taşıdığını ve kalpleri kazanmanın aslında ne kadar kolay olduğunu bir kez daha hatırladım:
Okulun kapısında müdire hanım Samantha Delport ve kıdemli eğitim danışmanı İbrahim Sedaat tarafından sıcak bir şekilde karşılandıktan sonra, öğretmenlerle tanışıp sınıfları dolaşmaya başlamıştık. Mahmut Ağabey, sınıflardan birinde kendisini tanıtıp kısa bir konuşma yaptı, ardından ön sıradaki iki çocukla tokalaştı. Tam sınıftan çıkıyorduk ki, öğretmen “Diğer çocuklar da tokalaşmak istiyor” ricasında bulundu. Bütün sınıf coşkuyla ve sevinçle ellerini uzatırken, çocukların gözlerindeki parıltı görmeye değerdi.
Maarif’in Güney Afrika Temsilcisi Deniz Doğan Bey’in verdiği bilgiye göre gerek öğretici kadronun özverisi gerekse velilerin Türkiye’ye duyduğu güven sebebiyle, yeni döneme geçişte hiçbir ciddi sorun yaşanmamış. Önümüzdeki süreçte hem Johannesburg’daki eğitim hizmetlerinin hacmi genişletiliyor hem de Cape Town’da da okul açılması planlanıyormuş.
Türkiye Maarif Vakfı’nın dünya çapında yürüttüğü faaliyetlerin kapsamının anlaşılması adına, bazı güncel verileri de paylaşmalıyım: Dünyanın 47 ülkesinde, 460’tan fazla eğitim kurumu vasıtasıyla 50.000’i aşkın öğrenciye örgün ve yaygın eğitim ile barınma hizmeti sunan vakıf, aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti’nin yurtdışındaki bütün kurumlarıyla da eşgüdüm içinde çalışıyor. Afrika, Maarif Vakfı için özellikle önemli bir alan, zira faaliyet gösterilen 47 ülkeden 25’i Afrika’da yer alıyor.
Siz bu yazıyı okurken bizim Johannesburg ve başkent Pretoria’daki temaslarımız sürüyor olacak. Ardından nasipse Cape Town’a geçeceğiz. Dolayısıyla, Güney Afrika izlenimlerimin devamı, cumartesi yazısında.
Pretoria’da bir akşam
04:0016/04/2022, Cumartesi
G: 15/04/2022, Cuma
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz salı akşamı, Güney Afrika’nın başkenti Pretoria’daki büyükelçiliğimizin rezidansı, oldukça önemli bir iftar davetine sahne oldu. Büyükelçimiz Ayşegül Kandaş Hanımefendi’nin ev sahipliğinde Türkiye Maarif Vakfı tarafından verilen iftara, Johannesburg ve Pretoria bölgesinin birçok üst düzey ismiyle, çeşitli İslâm ülkelerinin büyükelçileri katıldı. Bu çerçevede Mısır, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) gibi ülkelerin davete icabeti bilhassa anlamlıydı. Ayrıca Bölge Eğitim Bakanlığı Özel Okullar Genel Direktörü Chriselda Makhubela’nın salonda bulunması, başlı başına önemliydi. Zira özellikle Türkiye Maarif Vakfının Güney Afrika’daki faaliyetlerini yaygınlaştırması, böylesi irtibatların kurulmasıyla mümkün hale gelebilecekti.
Oruçlar açıldıktan hemen sonra, Büyükelçilik Din Hizmetleri Müşaviri Ahmet Yılmaz’ın imametinde akşam namazı kılınırken, cemaatte İslâm dünyasının her yerinden temsilciler vardı.
İftar yaklaşırken, BAE Büyükelçisi Mahaş Saîd Sâlim el Hamelî ile epey sohbet ettik. Büyükelçi, İngilizce başlayıp Arapça devam eden hasbihalimiz sırasında, BAE ile Türkiye arasındaki yakınlaşmadan sitayişle söz ederek, “Çok uzun zamandır bu adımı bekliyorduk. Hükümetler arasındaki görüş ayrılıkları şimdi artık bir kenara bırakıldı ve bölgenin ortak kazanımlarına odaklanıldı” dedi. Eski bir savaş pilotu ve subay olan Hamelî, 1990’larda askerî eğitimlerini Konya’da aldıklarını belirterek, “Ülkelerimiz arasındaki ilişkiler çok köklü” vurgusunda bulundu. Az sonra sohbetimize Yemen Büyükelçisi Ahmed Hasan da katılınca, konu hızlıca Yemen’deki ateşkese kaydı. Büyükelçi Hamelî “bu kez” ateşkesten umutluydu, ancak Ahmed Hasan aynı fikirde değildi. “Başkent Sanaa, Hûsîlerin elinde. Hudeyde limanı onlarda. Ülkenin kuzeyini tamamen kontrol ediyorlar. Ateşkese neden razı olsunlar? Daha kesin adımların atılması gerekiyor” diyen Yemen Büyükelçisi hem dertli hem de gerçekçiydi.
Yemen, Umman, Suudi Arabistan, Mısır ve BAE büyükelçilerinin iftardan sonra baş başa verip uzun ve hararetli bir müzakereye girişmeleri, dışarıdan bakıldığında ilginç bir manzaraydı doğrusu. İran büyükelçisi de hemen yan masadaydı üstelik.
Davetin benim için bir başka önemli yanı, Güney Afrika’daki çeşitli Müslüman kuruluşların temsilcileriyle tanışmak ve onları uzun uzun dinlemek fırsatı sunmasıydı. Örneğin, Johannesburg Evkâf İdaresi Başkanı Zeynelabidin Kaje Bey’le sohbetimiz, ufuk açıcıydı. Bana hem Güney Afrika Müslümanlarının ahvaline dair önemli bilgiler aktardı hem de Evkâf İdaresi olarak yaptıkları çalışmalardan söz etti. Zeynelabidin Bey, “Müslümanlar olarak Türkiye’ye çok büyük ümit bağlıyoruz. Türkiye, kararlarını kendi başına alabilen, bağımsız bir ülke” derken çok samimiydi. Ayrılırken, “Artık Johannesburg’da bir evin olduğunu unutma!” derken de öyle…
Konukları uğurladıktan sonra, Büyükelçi Ayşegül Hanım’la detaylı konuşma fırsatım oldu. Görevine geçtiğimiz yıl başlayan Ayşegül Hanım, diplomatik hareketliliğin üst düzeyde bulunduğu Pretoria’daki yabancı misyonlarla diyalogu çok hızlı tesis etmiş. İftar davetine katılımdaki temsil seviyesi de zaten bunu gösteren bir örnekti.
Ramazan ayı vesilesiyle gıda yardımlarını düzenli şekilde sürdürdüklerini kaydeden Büyükelçi Kandaş, Türkiye’den Güney Afrika’ya gelen yardım kuruluşları ve STK’larla da işbirliği içinde olduklarının altını çizdi. “Türkiye Maarif Vakfı, Yunus Emre Enstitüsü, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA), Anadolu Ajansı, Türk Havayolları gibi millî markalarımız burada. Ülkemizin tanıtımında tüm bu enstrümanları etkili bir şekilde kullanmamız gerekiyor, kullanacağız da” diyen Kandaş, özellikle Güney Afrikalı turizm ve medya sektörlerinin temsilcileriyle temasları sıklaştırdığını kaydetti. Kandaş, “Şahsî diyalogu çok önemsiyorum, bu yöntemle daha kesin sonuçlar alınabildiğini gördüm” diyor.
Johannesburg ve Pretoria’daki programlarımızı tamamladıktan sonra, çarşamba akşamı iki saatlik bir uçuşla Cape Town’a geldik. Perşembe akşamı iftarda Cape Town’daki Başkonsolosumuz Sinan Yeşildağ ve ailesinin misafiriydik. Sinan Bey, meslek hayatında üç ayrı defa Libya’da görevlendirilmiş. Muammer Kaddafi’nin iktidarına da devrildiği zamanlara da şahitlik etmiş. Afrika’nın en güney ucunda Sinan Bey’den Libya’ya dair dinlediklerim hem şaşırtıcı hem de öğreticiydi. İleride belki hatıratını kaleme alırsa, ortaya çok keyifli bir tanıklığın çıkacağına eminim.
Cape Town, elbette bir yazının son paragrafına sıkıştırılacak bir şehir değil. Dolayısıyla, Güney Afrika izlenimlerimin devamı, üçüncü ve -şimdilik- sonuncu yazı için, çarşamba günü bu köşede buluşalım.
İmam Harun’un hatırasına…
04:0020/04/2022, Çarşamba
G: 20/04/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Güney Afrika’da İslâmî mücadelenin öncü isimlerinden İmam Abdullah Harun, çocukluk hatıralarımın ayrılmaz bir parçasıdır. 1990’da piyasaya çıkan “İmamın Öldürülüşü” adlı bant tiyatrosu, –bugün bile anlayamadığım bir hızla– Mersin’in Anamur ilçesinde elime geçtiğinde henüz ilkokul beşinci sınıftaydım. Teyp kasetlerinin çok revaçta olduğu o dönem, “İmamın Öldürülüşü”nü sürekli dinlemeye başlamıştım. Uzak diyarlarda, adını yeni duyduğumuz bir kahramanın öyküsüydü bu:
İslâmî eğitimini Mekke’de tamamlayan Abdullah Harun, 1955’te, henüz 30’lu yaşlarının başındayken Cape Town’daki Câmia Mescid’e imam tayin edilmiş, sonrasında şehrin Müslüman gençlerine siyasî şuur aşılayan bir odağa dönüşmüştü. Bu durum, Güney Afrika’nın ırkçı Apartheid rejiminin elbette dikkatinden kaçmayacaktı. 28 Mayıs 1969 günü polis karakoluna “ifadeye” çağrılan İmam, eziyet ve işkence dolu tam 123 günün ardından, 27 Eylül’de ruhunu teslim etmişti. Cesedi ailesine teslim edilirken “merdivenden düştüğü” söylense de, işkencenin fiziksel izleri bütün çıplaklığıyla görülebiliyordu.
Yaşım ilerledikçe, İmam Abdullah Harun’un mücadelesinin diğer boyutları ve İslâm dünyası çapındaki önemine dair okumalarım da derinleşti. Kendisine hayranlığım ve muhabbetim, gittikçe arttı böylece. Güney Afrika bizden 12 bin kilometre uzakta olsa da, İmam Harun yanı başımızdaydı. Onu bize, bizi de ona bağlayan irtibat, öylesine güçlüydü.
Geçtiğimiz cuma akşamı, Cape Town’ın Crawford semtindeki o sade evin kapısını çalarken, ta çocukluğumdan itibaren aklımdan hiç çıkmayan bu büyük adama dair onlarca hatıra zihnimde uçuşuyordu. Az sonra bize kapıyı açan kişi, İmam Abdullah Harun’un küçük kızı Fâtıma Hanım’dı çünkü. Güney Afrika ziyaretimiz sırasında bu güzel aileyle de tanışmak ve kendilerinden babalarına dair hatıraları bizzat dinlemek istemiştim. Fâtıma Hanım’a randevu talebimi ilettiğimde, “Evimize iftara buyurun lütfen” şeklinde cevap gelmişti. “İşte ramazanın sayısız bereketlerinden biri…” diye düşünmüştüm ben de.
Fâtıma Hanım, bizi girişin hemen yan tarafındaki misafir odasına buyur etti. Birazdan, ağabeyi Muhammed Bey de geldi. İftardan önceki bir saatlik vaktimizde, doyumsuz bir sohbete daldık. İmam Abdullah Harun’un tek oğlu olan Muhammed Bey, babasının katledilmesi sırasında henüz 13’ündeymiş.Cesedin teşhisini de ona yaptırmışlar üstelik. Küçücük yaşında, kocaman yükleri omuzlamak durumunda kalmış. Kendisine “Babanızın biyografisini yazıyordunuz, ne zaman bitecek?” diye sordum. Önce “Çok yoğunum” diye geçiştirmek istedi, ben üsteleyince açıkladı: “Kitabı üç versiyon şeklinde planladım. Birincisi, sıradan halkın rahatlıkla okuyabileceği, sade bir özet. İkincisi, akademik ve ayrıntılı bir çalışma. Üçüncüsü de şahitlerin ve yakın dostlarının dilinden İmam Harun. Ama maalesef çalışmayı devam ettirmek ve bitirmek konusunda biraz isteksizim. Bazıları, beni babasının mirasını yiyen bir evlat gibi algılıyor. Bu türden yorumlar nedeniyle yavaşladım…” Böyle bir durum asla söz konusu olmadığı gibi, İmam’ın hayatını oğlunun anlatımıyla okumak, başlı başına önemliydi. “Lütfen bitirin” dedim. Gülümseyerek başını salladı Muhammed Bey.
Ezan okununca, mutfaktaki uzun masada yerlerimizi aldık. Çorbalarımızı içtikten sonra sofradan kalkıp cemaatle akşam namazını eda ettik. Akabinde “ikinci bölüm” için yeniden sofra başındaydık.
Fâtıma Hanım, mutfak duvarında asılı olan fotoğraf ve çizimlerden hareketle, babasının hatırasının unutulmaması için yaptıkları faaliyetleri anlattı uzun uzun. Düzenledikleri resim yarışmasını, açtıkları sergileri, basın toplantılarını… Babasını son görüşünde sadece 6 yaşındaymış Fâtıma Hanım. O mahzun kız çocuğu, bugün Abdullah Harun’un adının dünyaya duyurulması adına güçlü kampanyalar yürüten yürekli bir aktivist. Konuşma sırasında söz, 2019’da 93 yaşında rahmetli olan anneleri Galiema (Halime) Hanım’a da geldi. Fâtıma Hanım, “Ben annemden hiç ayrılmadım. Beşikten mezara kadar, tamamen onunlaydım” derken şükrü ve hüznü bir arada yaşıyordu. Galiema Harun, sevgili eşinin katlinin tam 50’nci yıldönümünde vefat ettikten sonra, Mowbray Müslüman Mezarlığı’nda onunla aynı kabre defnedilmiş.
İmam Abdullah Harun’a dair hatıralar babında, Fâtıma Hanım’ın şu anlattıkları da çok çarpıcıydı: “Apartheid rejimi, babamın cenazesini mezarından çıkararak, suçluların gömüldüğü bir yere defnetmeyi planlıyordu. Ancak aynı gece Cape Town’da meydana gelen şiddetli deprem sebebiyle bu amaçlarına ulaşamadılar.”
Bitmesini hiç istemediğimiz koyu sohbetin ardından, akşamın ilerleyen vaktinde misafirlikten ayrılırken, hissettiğimiz şey duru bir samimiyet ve sanki yıllardır tanışıyormuşçasına bir aile sıcaklığıydı…
Rabin kâbusu
04:0023/04/2022, Cumartesi
G: 23/04/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Birinci İntifada” adıyla tarihe geçen kapsamlı Filistin ayaklanmasının (1987) en keskin neticelerinden biri, örgütlü ve ideolojik olarak “demir leblebi” sayılabilecek bir yapının ortaya çıkmasıydı: İslâmî Direniş Hareketi veya meşhur kısaltma adıyla Hamas. Bu yeni yapı, hem 1960’lardan beri Filistinlileri temsil iddiasındaki sosyalist ve seküler fraksiyonlara “İslâmî” bir alternatif olmaya soyunuyor hem de İsrail işgaline karşı netice odaklı bir direniş vaat ediyordu. Hamas’ın Filistin sokağında bulduğu güçlü karşılık, o zamana kadar zıt kutuplarda duran işgal yönetimiyle Filistin Kurtuluş Örgütü’nü (FKÖ) aynı safa doğru sürükledi. Bu garip “düşmanımın düşmanı dostumdur” ittifakı, önce Oslo Anlaşması’nı, buna bağlı olarak da Filistin Yönetimi’nin kurulmasını doğurdu. 13 Eylül 1993 günü Beyaz Saray’ın bahçesinde İsrail Başbakanı Yitzhak Rabin ve FKÖ lideri Yâser Arafat anlaşma için imzaları atarken, ABD Başkanı Bill Clinton da “Ortadoğu’ya barışı getiren adam” pozlarında gülümsüyordu.
Ne var ki, Ortadoğu’ya barışın geldiği falan yoktu:
Filistinlilere “yönetim” bahşedilmek suretiyle sokaklardaki gerilimin düşürülmesi, Hamas’a karşı FKÖ’nün desteklenerek Filistin’in uluslararası arenada sadece Arafat tarafından temsil edilmesinin sağlanması, böylece işgalin meydana getirdiği tahribat azaltılarak, İsrail’in güvenliğinin sağlanmasıydı olan-biten. FKÖ liderliği ise, Hamas karşısında kaybettiği mevzileri bu şekilde kazanabileceğini düşünüyordu.
Askerî ve siyasî kariyeri boyunca Filistinlilere karşı sergilediği gaddarlıkla ünlenen Yitzhak Rabin’in gayet stratejik hesaplarla attığı bu adım, İsrail içinde sarsıcı bir muhalefet dalgasının patlamasına neden oldu. İsrail şehirleri, aşırı sağcı Likud Partisi’nin oportünist lideri Benyamin Netanyahu tarafından organize edilen protesto gösterileriyle inlerken, Rabin’e “Siyonist ideallerden sapmak”, “Yahudilerin kazanımlarını yok etmek”, “İsrail’i tehlikeye atmak”, “Teröristleri cesaretlendirmek” gibi suçlamalar yöneltiliyordu. Rabin ayrıca Adolf Hitler’e benzetiliyor, FKÖ ile anlaşmak Holokost’la kıyaslanıyordu. İş o noktaya vardı ki, yine Netanyahu’nun bizzat katıldığı bir protestoda, ellerinde tabut taşıyan kalabalıklar “Rabin’e ölüm!” sloganları attı. Tam bu noktada, İsrail İç Güvenlik Servisi Şin-Bet, Netanyahu’yu uyarmak zorunda kaldı: “Rabin’in hayatı tehlikede. Dilinizi biraz yumuşatın!” Netanyahu, bunu elbette kabul etmedi ve aynı zamanda bir tür seçim kampanyasına da dönüştürdüğü protestoları sürdürdü.
Derken, 4 Kasım 1995 akşamı, İsrail Başbakanı Yitzhak Rabin, Tel Aviv’in göbeğinde bir Yahudi tarafından vurularak öldürüldü. Rabin’in katili Yigal Amir’in suikast gerekçesi olarak öne sürdüğü ifadeler, Benyamin Netanyahu’nun ağzından çıkanların aynısıydı. Şin-Bet’in korktuğu olmuş, protesto dalgasının meydana getirdiği öfke ve nefret atmosferi, Rabin’in sonunu hazırlamıştı. Netanyahu, Rabin’in öldürülmesinden sonra düzenlenen ilk genel seçimde başbakanlık koltuğuna oturdu, 1996-1999 arasında görevde kaldı.
Kudüs’te, genel olarak da Filistin ve İsrail’de son aylarda yaşanan gerilimlere bakınca, arka planda bütün gücüyle yeniden iktidara gelmeye hazırlanan bir Benyamin Netanyahu portresi görmemek mümkün değil. “Netanyahu nefreti” ortak paydasında buluşan ama neredeyse hiçbir konuda aynı düşünmeyen sekiz partili bir koalisyonun devirdiği Netanyahu, siyasî çizgisi ve karakteri gereği kaostan besleniyor. Netanyahu ve müttefikleri için, Kudüs’te ve işgal altında bulunan bütün topraklardaki her karmaşa, mevcut İsrail hükümetinin yetersizliğinin ispatı. Dolayısıyla, ortalık ne kadar karışırsa, Netanyahu’nun iktidar hayalleri de o kadar canlanıyor. Bu nedenle, Yahudi yerleşimcilerin Mescid-i Aksa’ya baskın girişimlerini sadece Müslümanlara yönelik bir tahrik olarak değil, aynı zamanda İsrail hükümetini baltalama ve zayıflatma çabası olarak da görmek gerekiyor.
Cumhurbaşkanlığı makamının sembolik ve etkisiz düzeyde olduğu, kabinenin de yamalı bohçaya benzediği İsrail’de, gerilimi yönetebilecek bir siyasî irade görünmüyor. Yitzhak Rabin’in trajik akıbeti, İsrailli siyasetçilerin zihninde bir kâbus şeklinde yaşamaya devam ediyor çünkü.
Müslüman dünyadan Ramazan notları
04:0027/04/2022, Çarşamba
G: 27/04/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Toplu iftarların yeri genellikle camilerdir. Camilerde kurulan iftar sofraları için insanlar ya evlerinde pişirerek ya da satın alarak camiye yemek gönderir. Biz de zaman zaman kardeşimle camiye yemek gönderirdik. Kardeşim camide kalır ve iftarını orada yapardı. Dileyen, iftar yemeğini bıraktıktan sonra evine de dönebilir. Müezzin veya imam, gelen yemekleri toplar ve sofraya eşit şekilde dağıtır. İftar için camiye gelenler, toplanan yemeklerle orucunu açar.
Cami iftarları her gün kurulduğu için çok önemli bir işlev görür. İftar vaktinde evine ulaşamamış bir insan, hemen sokaktaki bir satıcıdan yemek alıp camideki sofraya dâhil olabilir. Camide zaten yemek olduğundan, dilerse yemek almadan da iftarını yapabilir. Bizim sofralarımızda onlarca yemek olur. Çok zengin bir menümüz var, ama Türkiye’de olduğu gibi çorba kültürümüz yok. Özellikle “chola” dediğimiz bir yemeğimiz var, onu çok fazla tüketiriz. Chola normalde de yediğimiz bir yemek ama Ramazan ayında tadı bir başka oluyor. Cholanın dışında “muri”, “peyaju”, “beguni” ve “jilapi” dediğimiz yemeklerimiz mevcut. Bir de çay kültürümüz var ama bu Türkiye’de olduğundan çok farklı. Türkiye’de bir bardak bitiyor, tekrar doluyor. Bir daha bitiyor, doluyor derken, beş-on bardak çay içiliyor. Bizde ise çay sürekli tazelenmez. Bir bardak sütlü çay içer, kalkarız.
Türkiye ile karşılaştırdığımızda farklı olan bir diğer uygulamamız da sahurlarımızdır. Aslında eskiden Bangladeş’te de Ramazan davulcusu vardı. Ancak bugün insanları sahura kaldırmak için camilerden selâ okunuyor. Selâdan sonra Kur’ân-ı Kerîm’den bir miktar ayet okuyan müezzin, “Ey cemaat! Sahur vakti geldi, kalkın. Şu saatte bitecek, uyanın!” diyerek anons yapar. Sahur vaktinin çıkmasına on dakika kala tekrar anons yapar. Sahur vakti bitip ezan okunmak üzereyken, “Artık sahur vakti bitti, ezan okunacak” diyerek son duyuruyu yapar.
Bangladeş’te tüm camilerde teravih namazı hatimle kılınır. İftar yemeğinden sonra camiye gider, yatsı namazından önce verilen vaazı dinleriz. Vaazlarda cuma namazının, Kadir Gecesi’nin, Ramazan ayının ve bayramın faziletleri anlatılır. Medreseler, hastalar ve ihtiyaç sahipleri için bağış toplanır. İmamlar bu noktada kilit rol oynar. Ayrıca ihtiyaç sahibi biri doğrudan imama gelip durumunu arz edebilir. Mesela kızını evlendiremeyen ailelerin geldiği çok olur. Çünkü Bangladeş’te evlilikte kız tarafı “başlık parası” gibi bir şey verir. Bu sebeple kız tarafı için bu süreç maddî anlamda zordur…”
Bu uzun alıntıyı, “Bi’ Dünya Ramazan – Dünyanın Dört Bir Yanındaki Müslümanların Ramazan İzlenimleri” adlı kitaptan yaptım. Sevgili kardeşim Hakan Emin Öztürk, 2018’de “İslâm coğrafyasından pozitif ve umut dolu haberler” vermek gayesiyle kurduğu “Bi’ Dünya Haber” adlı sitede biriken hikâyeleri şirin bir kitaba dönüştürmüş. Müslümanların dünyanın farklı yerlerinde Ramazan ayını nasıl idrak ettiklerini ve bu mübarek ayda hangi geleneklerin yaşatıldığını anlatan kitap, konusu ve kapsamı itibariyle bir ilk. Yıllardır kendisini “Müslümanları tanımak ve onları birbirine tanıtmak” misyonuna adayan Hakan, kitabın devamının geleceğini ve bir seriye dönüşeceğini söylüyor. Bi’ Dünya Haber’de de Türkçe, İngilizce, Arapça, Arnavutça, Almanca gibi çok sayıda dilde, bu tanıma ve tanıtma eyleminin güzel örneklerini bulmak mümkün.
“Bi’ Dünya Ramazan – Dünyanın Dört Bir Yanındaki Müslümanların Ramazan İzlenimleri”nde şu ülkelerden Ramazan notları bulunuyor: Afganistan, Almanya, ABD, Arjantin, Bangladeş, Belçika, Bosna Hersek, Bulgaristan, Endonezya, Filipinler, Fransa, Gürcistan, Hollanda, İsveç, İtalya, Kanada, Kuzey Makedonya, Lübnan, Pakistan, Ürdün, Yunanistan ve Zambiya. Her bir bölümü, oradan biri veya oraları görüp gözlemleyen bir isim kaleme almış. Kitabı okurken, başka diyarlarda yaşayan Müslümanların bize benzeyen ve benzemeyen taraflarını görüyor, farklılıklarımızın bir zenginlik olduğunu idrak ediyor, rengârenk ama ahenkli bir ümmet olmanın önemini ve güzelliğini keşfediyorsunuz.
“Ramazanın bereketiyle şöyle uzaklara açılayım, tanımadığım kardeşlerimin dünyasına konuk olayım, onların arasında dolaşayım, sözlerine kulak vereyim…” diyorsanız, bu kitap tam size göre.
Endülüs dersleri
04:0030/04/2022, Cumartesi
G: 30/04/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tam 1311 yıl önce, 711’in bir Nisan günü, Târık bir Ziyâd’ın komutasındaki Müslüman birlikler Mağrib’den İber Yarımadası’na (bugünkü İspanya) geçerken, tarihte yepyeni bir sayfayı açmışlardı. Hristiyanların kendi aralarındaki çatışmalardan yararlanarak kolayca ilerleyen Müslüman fatihler, kısa zaman içinde geniş bir coğrafyada İslâm hâkimiyetini tesis ettiler.
Abbâsîlerin Emevî hanedanına uyguladığı kapsamlı yok edişten kurtulmayı başaran bir prensin -Abdurrahman ed-Dâhil bin Muâviye- 755’te Kurtuba’ya geçişi ve arkasından kurduğu devlet ise, İslâm ve dünya tarihinde “Endülüs Emevîleri”nin sahneye çıkışıdır. Bundan sonrası hem ihtişamlı hem de karmaşıktır. Müslümanlar bir yandan Hristiyanlarla mücadeleyi sürdürürken, diğer yandan da kendi içlerindeki boğuşmalara esir düşmeye başlamışlardır çünkü. Derken, en son, 1492’de Gırnata Nasrîlerinin Katolik hükümdarlara teslim olmasıyla, Endülüs tarihinde bir devir kapanır. İlk fetihlerden son perdeye kadar geçen zaman tam 781 yıldır. Uzun ve ibret dolu, yaklaşık 8 asır…
Müslüman fatihlerin İspanya’ya ilk ayak basışlarının yıldönümünü idrak ederken, Endülüs serüvenimizden çıkarılabilecek başlıca 8 dersi şöylece sıralamak mümkün:
1. İlk nesillerin İslâm’ı yayma gayreti, çağlar boyunca hepimize örnektir
Târık bin Ziyâd’dan çok önce, Kuzey Afrika’yı fetheden meşhur komutan Ukbe bin Nâfi’nin Atlas Okyanusu kıyısına geldiğinde, atını denize doğru sürüp şöyle yakardığı rivayet edilir: “Ya Rabbi, eğer karşıma şu deniz çıkmamış olsaydı, senin adını duyurmak için dünyanın öbür tarafına giderdim!” O dönemin şartlarını düşündüğümüzde kat edilen mesafeler ve katlanılan meşakkatler, akılları durduracak seviyededir.
2. İç çatışma tuzağına Müslümanlar da düşmüştür.
Müslümanların Avrupa içlerine doğru ilerlemesi, Hristiyanların kendi aralarındaki çekişmelerden faydalanmak suretiyle olmuştu. Sonraki dönemlerde ise, aynı rekabet ve çatışmalar Müslümanlar arasında da patlak verdi. Böylece terazinin kefeleri yer değiştirirken, adım adım başlayan fetihler, adım adım geri çekilişle sonuçlandı.
3. Gırnata Nasrîleri, kendi devletlerini İşbiliyye ve Kurtuba’nın düşüşüne borçluydular. Ancak kendileri de yok olmaktan kurtulamadılar.
Hristiyanlar hükümdarlar, Müslümanların elindeki Kurtuba’yı 1236’da, İşbiliyye’yi de 1248’de ele geçirirken, Müslüman kabile Benî Ahmer’den destek almışlardı. Kabilenin reisi Ebû Abdullah Muhammed, bu yardımlarının karşılığında Gırnata’ya hâkim olmakla ödüllendirildi. Ne var ki, 260 yıl sonra, kurduğu Nasrî hanedanı da Hristiyanlara yem oldu.
4.Endülüs’te meydana getirilen medeniyet, ihtişam ve mimarî harikalar, Müslümanların cephesinde “cihad ruhu”nun yok olmasıyla eş zamanlıdır.
Elhamra Sarayı başta olmak üzere, bugün Endülüs dendiğinde akıllara gelen birçok eserin inşa edildiği dönemlerde, Müslümanların kendi aralarındaki çatışmaların da zirveye ulaştığı görülür. Kuvvet ve öfke ortak düşman yerine, kardeşlere yöneltilmiştir. Böylece birbirine düşman kale şehirlere hapsolan Müslümanlar, estetik ve süse yoğunlaşmış, daracık alanlarda olağanüstü eserler vücuda getirmiştir.
5. Endülüs’ün yetiştirdiği birçok ismin kıymeti, çok sonraları anlaşılmıştır.
Endülüs’ün uzun ve bol serüvenli tarihi boyunca yetişen ve eser veren birçok isim, yaşadıkları dönemden çok zaman sonra kıymetlenmiştir. Bu kategorideki belki en önemli isim, Gırnatalı meşhur fıkıh âlimi ve usulcü Şâtıbî’dir (1320-1388). Günümüzde kabri bile belli olmayan Şâtıbî, kendi zamanında kıymeti bilinmeyen bir şahsiyetti. Bugün ise, kaleme aldığı ölümsüz eseri Muvâfakât ile dünya çapında şöhrete sahiptir.
6. İnsan tarihin hangi döneminde yaşayacağına karar veremediğine göre, her dönemin sınavına hazırlıklı olmak gerekir.
Târık ve askerlerinin imtihanıyla 1200’lerin Endülüs’ündeki şartlar çok farklıdır. Hristiyanlar için “asla bitmeyecek” gibi görünen 8 asrın sonunda İslâm hâkimiyeti sona ererken yaşananlar ise, Endülüs medeniyetinin en acı sayfalarını oluşturur. Bir zamanın hâkimleri artık mahkûm olmuş, esir düşmüş, din değiştirmeye ve sürgüne zorlanmaya başlamıştır.
7. Tarihi tek bir düzlem üzerinden okumamak gerekir.
Müslümanların Endülüs’teki hâkimiyeti sona ererken, doğuda Osmanlılar yükselecek, onları da daha doğuda Bâbürlüler takip edecekti. Gırnata’nın son sultanı Ebû Abdullah, sürgün bir kral olarak Mağrib’in Fes şehrinde son nefesini verirken, İstanbul’daki Osmanlı tahtında Kanûnî Sultan Süleyman oturuyordu.
8. Her İslâm toprağı, bir gün elden çıkabilir. Sürekli tetikte olmak gerekir.
Endülüs tecrübesinden çıkacak belki de en önemli ders budur. Endülüs yaklaşık 800 yıl, Hindistan 600 yıl, Balkanlar 600 yıl tamamen İslâm’ın hâkim olduğu topraklardı. Sonrasında yaşananlar malum. Tarihi ibret almak için okuyacaksak, meselenin bu yönüne ağırlık vermek en doğrusu olacaktır.
Kudüs’te bayram
04:004/05/2022, Çarşamba
G: 4/05/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Pazar akşamı… Ramazan ayının son iftarını Mescid-i Aksâ’da yapmak üzere, tarihî Şam Kapısı’ndan geçerek Kudüs sokaklarında ilerliyoruz. Derken kalabalığın arasından bir el uzanıyor ve kucağıma kocaman bir hurma paketi tutuşturuyor. “Bu ne?” diyerek şaşkın bakışlarımı kendisine yönelttiğimde, cevabı net: “Salli ale’n-Nebî!” (Peygamber’e salavat getir!) Bu kısacık ama dopdolu ifade, Kudüs halkının lisanında sayısız düğümü çözen bir iksir, hemen her soruya verilmiş bir cevaptır. Kızdıklarında, sevindiklerinde, heyecanlandıklarında, üzüldüklerinde, bir nimete kavuşunca, eldekini paylaşırken… Kısaca hayatlarının her anında, “Peygamber’e salavat” muhakkak gelir, bağlamına yerleşir. Akşamın şu telaşlı vaktinde, bir paket hurmanın üzerine kurdele gibi iliştirilen salavat ise şu anlama geliyor: “Ramazanın son orucunu bunlarla aç, hatta sadece kendin yeme, etrafına da dağıt.” Aksâ’da hüzünlü ama tok bir sesin okuduğu akşam ezanını dinlerken, bana söyleneni harfiyen uyguluyorum. Eh, kardeşlik hukuku böyle gerektirir.
Akşam ve yatsı namazlarından sonra, geç vakit tekrar Şam Kapısı’nın önündeyiz. Osmanlı’nın Kudüs’teki en şık ve zarif izlerinden biri olan bu ihtişamlı kapı, gündemimize zaman zaman çatışmalarla ve işgal askerlerinin Filistinli çocuklara uyguladığı zorbalıklarla girse de, bu akşam atmosfer bambaşka… Çünkü yarın bayram. Bayram da bayram gibi karşılanmalı: Ortalık tam bir cümbüş yeri. Balon satıcıları, şekerlemeciler, şarkı söyleyenler ve bunlara eşlik edenler, seyyar satıcılar, meyve tezgâhları, hatta bir yılan oynatıcısı… Şam Kapısı’na inen merdivenler lebalep dolu. Ortamda öyle bir neşe ve mutluluk var ki, bir an Kudüs’ün İsrail işgali altında bulunduğunu bile unutabilirsiniz. Ama zinde, enerjik ve yüksek moralli bir toplum manzarası da işgale karşı direnişin yöntemlerinden biri. Umudunu hiç kaybetmeme ve hayata tutunma anlamında, belki de en önemlisi. Kudüs’e gelmeden, bunu kavrayabilmek gerçekten çok zor.
Ve bayram namazı… Sabah namazı için erkenden Kıble Mescidi’ne geldiğimiz için, rahatlıkla yer bulabildik. Mescitte sadece Filistinliler ve Kudüslüler yok, Afrika’dan Asya’ya dünyanın dört bir yanından Müslümanlarla omuz omuzayız. Tesbihât, tekbirât ve tehlîlât ile geçen dakikaların ardından, 12 tekbirli -ilk rekâtta 7, ikinci rekâtta 5- bayram namazımızı eda ediyoruz. Ardından Kubbetu’s-Sahra avlusunda tam bir şölen… Sohbet, muhabbet, kucaklaşmalar, ikramlar…
Namaz bittiğinde, Kadîm Kudüs’ün içindeki iki ana arterden biri olan Vâdî Caddesi’nden yürüyerek tekrar Şam Kapısı’na gelmek, neredeyse 45 dakika sürdü. Bu güzergâhı kat etmek, normalde birkaç dakikadır. Ama dedim ya, Kudüs’te bayram var bugün. Her şey ona göre. Sık sık durmak zorunda kaldığımız yürüyüş, bizi yormak veya bıktırmak şöyle dursun, heyecanlandırıyor bile. Zira Kudüs sokaklarının Müslümanlarca böylesine doldurulmasının büyük bir anlamı var. Nüfus ve kitle, burada başka hiçbir yerde olmadığı kadar önemli.
Kudüs Başkonsolosumuz Büyükelçi Ahmet Rıza Demirer Bey ve eşi Semra Hanımefendi’nin ev sahipliğinde düzenlenen bayramlaşma programı, Aksâ’dan sonraki ikinci durağımızdı. Şeyh Cerrah Mahallesi’ndeki başkonsolosluk binasında icra edilen program keyifli sohbetlere ve yeni tanışıklıklara vesile oldu.
Bayramlaşmadan sonra tekrar Kudüs’ün merkezine ve sur içine döndüğümüzde, karşımızda çok tenha bir şehir bulduk bu defa. Sabahki yoğunluğun ardından, Filistinli Müslümanlar bayram ziyaretleri ve aile sohbetleri için evlerine ve köylerine çekilmiş, şehir de ziyaretçilere kalmıştı böylece. Hele Aksâ’daki sükûnetin tadını anlatmaya kelimeler yetmez. Ramazan ayı boyunca gece-gündüz yüzbinlerce Müslümanı ağırlayan, arada kurşunlara ve gözyaşı bombalarına bile maruz kalan Külliye, şimdi bayramın keyfini çıkarıyor, kendi lisan-ı haliyle bayramını yapıyordu. Böyle sakin zamanlar, şehre birkaç günlüğüne gelenler için gerçek bir ganimettir. Hemen bu ganimetin tam ortasına varıp yerleştik biz de. Aksâ’yı böyle görmek, bilhassa sabah sokaklardaki izdihamı yaşayan çocuklarımıza çok iyi geldi. Aynı gün içinde en kalabalık ve en tenha vakitleri idrak etmiş oldular.
Kudüs’te bayramın birinci günü sona ererken, “Çok uzun zamandan beri ilk kez bir bayramı her yönden gerçek bir bayram gibi yaşadık” diyorduk.
İşgal mi? Kudüs’ün ve Mescid-i Aksâ’nın uzun yürüyüşünde küçük bir parantezdir o, öyle de kalacaktır. Kudüslülerin bayram sevinci, bunu bir kez daha hatırlattı hepimize.
Kudüs’ten Akkâ’ya…
04:007/05/2022, Cumartesi
G: 7/05/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Perşembe günü sabah erken saatlerde Kudüs’ten ayrılarak, Tel Aviv’e doğru yöneldik. Oradan da istikamet kuzeydi. Amacımız Akkâ’ya kadar uzanarak, “1948 Arapları” denilen İsrail sınırları içindeki Arap nüfusun yaşadığı şehirlere uğramaktı. Tel Aviv’den itibaren, Akdeniz sahili boyunca Netanya-Kayserya-Zikron Yaakov hattında yolumuza devam ederken, Kudüslü şoförümüz sık sık “Şurası bir Arap köyüydü, 1948’de işgal ettiler ve ahalisini sürdüler” şeklinde açıklamalarda bulunuyordu. Yer yer Arap nüfusun hâlâ yaşamaya devam ettiği kasabalara da denk geliyorduk. Kuruluşu ta 1882’ye kadar giden ve temelleri Fransız Siyonist Baron Edmond Rothschild tarafından atılan Zikron Yaakov’u geçtikten sonra geniş ve boş araziler dikkatimizi çekti. “Normalde yerleşimleri buralara da inşa edebilirler. Ancak buna rağmen Batı Şeria ve Doğu Kudüs’ü tercih ediyorlar, çünkü buralar cepte…” dedi şoförümüz.
Yaklaşık iki saatlik bir yolculuğun ardından Hayfâ’dayız. Kermel Dağları’nın yamaçları üzerine yayılan şehir, Doğu Akdeniz’in en büyük limanlarından birine ev sahipliği yapıyor. 1900’lü yılların başına dek kayda değer bir Yahudi nüfus barındırmayan Hayfâ, sonrasında hızlı bir göçe sahne olmuş. İsrail’in kuruluşuna giden süreçte ise, Arap ahaliye yönelik katliam ve tedhiş faaliyetleri öne çıkmış. Bunların en önemlilerinden biri, 31 Aralık 1947 gecesi başlayan ve kayıtlara “Beledu’ş-Şeyh Katliamı” olarak geçen hadise. Bilahare İsrail ordusunun temelini de oluşturacak olan Hagana tarafından gerçekleştirilen olayda, Beledu’ş-Şeyh köyü sakinlerinden “70 civarında” insan öldürülmüş. Katliamın yarattığı korku ve panik, civardaki birçok Arap köyünün de boşalmasına yol açmış. Günümüzde yerinde “Neşer” adlı Yahudi yerleşkesinin bulunduğu Beledu’ş-Şeyh köyü, yakın tarihe bir başka yönüyle de geçmiş: Yirminci yüzyılın en yiğit adamlarından, âlim ve mücahit İzzeddîn el-Kassâm’ın (1882-1935) kabri burada. Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı saflarında yerini alan Kassâm, sonrasında İngiliz manda yönetimi ve Siyonist işgalle mücadeleye girişmiş. Onun çarpıcı hayat hikâyesi, imkânsızlıklardan imkân çıkarmanın da destanı adeta.
Hayfâ, bugün dünya çapında yaklaşık 8 milyon insanın inandığı “Bahâîlik” dini için de çok önemli bir merkez. Bahâîliğin öncülü Mirza Ali Muhammed Bâb’ın (1819-1850) kabri burada. Bâb’ın öğretilerini müstakil bir din haline getiren Bahâullâh (1817-1892), oğlu Abdulbahâ (1844-1921) ve Abdulbahâ’nın torunu Şevki Efendi (1897-1957), İngiltere’nin gözetimi ve kontrolü altında Filistin topraklarına yerleşmişler. Tüm bu isimlerin İran kökenli oluşları da, meselenin bir diğer ilginç boyutu. İngiltere’nin İslâm coğrafyasında “yeşerttiği” böyle nice nevzuhur inanç ve din de, bu bağlamda ayrıca incelenmeli…
Hayfâ’nın karşı kıyısı, günümüzde bile muhkem bir kale konumunu koruyan tarihî Akkâ şehri. Uzun geçmişi boyunca sayısız maceralar yaşayan ve badireler atlatan Akkâ, hafızalarımızda meşhur bir Osmanlı komutanıyla kâim: Cezzâr Ahmed Paşa (1720-1804). Saydâ valisiyken ikamet için Akkâ’yı seçen Cezzâr’ın, 1799’da Napolyon ve ordusuna karşı ortaya koyduğu efsanevî direniş hâlâ akıllarda. Akkâ’nın merkezinde kendi adını taşıyan yeşil kubbeli cami ve etrafındaki külliye, klâsik Osmanlı mimarisinin izlerini taşıyor. Caminin çevresi ise ne yazık ki bir ibadethaneye yaraşır şekilde düzenlenmemiş. İsrail vatandaşı Arapların yaşadığı şehirde, karmaşa ve gürültüden ibaret bir kaos vardı. Filistinlileri dört ayrı parçaya (Kudüs, Batı Şeria, Gazze ve İsrail içindeki Araplar) bölen İsrail’in yıllar içinde meydana getirdiği “fark”ı Akkâ’da acı şekilde gözlemleme imkânı bulduk. Kendilerine bahşedilen vatandaşlık, rahatlık ve günlük rahat rutin karşılığında, hayatlarının amacını yitirmeye yüz tutmuş bir kalabalık… Kudüs’le Akkâ’yı karşılaştırınca, bu “fark” daha da keskin bir hal alıyordu.
Dönüş yolunda, sahil güzergâhını değil de, iç kısımdaki Arap şehirlerini görebileceğimiz paralel otobanı tercih ettik. Bu defa, işgalin bir başka gerçekliğiyle yüz yüzeydik: Batı Şeria sınırı boyunca örülen “utanç duvarı”nın birbirinden ayırdığı Arap yerleşkeleri…
Biz kuzeyde iken, İsrail askerleri yeniden Mescid-i Aksâ’ya saldırmış, ortalığı savaş alanına çevirmişti. Akşam Kudüs’e döndüğümüzde, Yahudiler “Bağımsızlık Günü” kutlamalarına devam ederken, Müslümanlar sabahki olayların yarasını sarmakla meşguldü.
Aynı gün içinde gerçekleştirdiğimiz birkaç saatlik yolculuk sırasında arka arkaya dizilen bütün bu tablolar, Ortadoğu’nun temel problemlerini hızlıca tekrar hatırladığımız bir özet gibiydi adeta…
Zirvedeki gençler
04:0011/05/2022, Çarşamba
G: 11/05/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Uluslararası Model İslâm İşbirliği Teşkilâtı Liseler Zirvesi”nin üçüncüsü, 6-9 Mayıs günleri arasında İstanbul’da düzenlendi. Beyoğlu Eğitim ve Kültür Vakfı (BEKV) ile İslâm İşbirliği Teşkilâtı’na (İİT) bağlı İslâm İşbirliği Gençlik Forumu’nun (İİGF) ortaklaşa organize ettiği program, dünyanın dört bir yanından Müslüman gençleri aynı çatı altında buluşturdu. BEKV Vakfı Başkanı Şaban Kurt ve İİGF Başkanı Taha Ayhan beylerin nazik davetiyle kapanış oturumuna katıldığım organizasyonda, bazılarını yakından tanıdığım gençlerin heyecanını ve mutluluğunu da bizzat müşahede ettim.
“Daha Adil Bir Dünya İçin Barışın Tesisi” ana temasıyla düzenlenen zirveye, İİT’ye üye 56 ülkeden, toplam 224 temsilci katılmış. Arapça, İngilizce ve Fransızca müzakerelerin yapıldığı oturumlarda, liseli Müslüman öğrenciler hem tanışma hem de yeteneklerini sergileme imkânı bulmuşlar. Türkiye’nin çok farklı şehirlerinden 44 imam-hatip lisesinin iştirak ettiği organizasyona, yurtdışından katılımlar da epey çeşitlilik göstermiş. ABD’den Filipinler’e, Gambiya’dan Kırgızistan’a, Ürdün’den Özbekistan’a, Arnavutluk’tan Moritanya’ya… Programda müthiş bir renklilik gözlemleniyordu. Bir başka dikkat çekici nokta ise, geleneksel eğitimi sürdüren medrese talebeleriyle modern kolej öğrencilerinin zirve vesilesiyle aynı çatı altında buluşmuş olması… Sadece tartışılan konular (“Filistin’deki işgalin durdurulması için atılması gereken adımlar”, “Kültürel yozlaşmaya karşı, İslâm kültürünün inşası ve ihyası”, “Gençleri hayatın her alanında güçlendirmek” vs.) yönüyle değil, farklı coğrafyalardaki farklı şartlarda yaşayan Müslüman gençlerin birbirine aşinalık kazanması açısından da zirvenin büyük bir kıymet taşıdığında şüphe yok.
Bu tür programlar, organizasyonun bütün aşamalarında planlamaya bizzat katılan ve bütün detaylarla yakından ilgilenen liseli öğrenciler için de ayrıca öğretici. Burada organizasyon genel sekreteri Emir Berat Demir ve yardımcısı Mustafa Eren Köse ile, komite üyeleri Yusuf Bilal Karasakal, Emir Maruf Şatır, Mehmed Fuat Kurt, Abdulkerim Aygen, Muhammed Emin Güldü ve İbrahim Yusuf Kocapınar’ı ismen anmak isterim. Lise üçüncü sınıf öğrencisi Emir Berat ve arkadaşlarının çabalarını izlerken, ister istemez kendi lise yıllarıma doğru dalıp gittim:
Bu çapta olmasa da, nice programların organizasyonuna dâhil olmuştuk. Konuların belirlenmesi, konukların ayarlanması ve davet süreçleri, programın aksamadan sahneye konması için gösterdiğimiz insanüstü gayretler, arada imza attığımız minik acemilikler ve nihayet her şeyin bittiği ve bizim de rahat nefes aldığımız o son perde… Her bir program bizi büyütür, olgunlaştırır, yaşı ve makamı bizden büyük kişilerle nasıl münasebet kurulacağını öğretir, hayata hazırlanmada değerli bir adım olurdu. Gündemlerimiz genellikle İslâm dünyası ve Müslümanlardı bizim de. Hal böyle olunca, şahsen bugün ilgilendiğim ve çalışmalarımı sürdürdüğüm birçok konunun temelleri o programlarla atılmıştır, diyebilirim. O zamanlarda tesis ettiğim tanışıklıklardan bazıları bugün de devam eder.
Tabii her dönemin imtihanları da imkânları da kendine göre. Zaman zaman ısıtılıp önümüze konan “Z kuşağı” tartışmalarına, söz konusu liseliler zirvesi bağlamında baktığımızda, karşımıza çıkan manzara bambaşka: Bu gençler de sözüm ona “Z kuşağı”na mensuplar. Ama kendilerine sunulan imkânlarla uluslararası çapta ve Müslümanların birbiriyle daha sıkı irtibatlar kurması yönünde çalışmalar yapmayı bilmişler. Eskiden imkânsızlıklar ve zor şartlar altında belli bir seviyeye kadar ancak çıkabilen gençlerimiz, bugün ellerinden tutulduğunda zirveleri zorluyorsa, o zaman “Z kuşağı” tartışmalarına şu soruları da ilave etmek lazım: “Gençlere kimler, nasıl rehberlik ediyor? Gençler büyüklerinden ne görüyor, ortaya hangi örneklikleri koyuyorlar? Şikâyet edilen hususlarda, büyüklerin karnesi nasıl?” Böyle yapılırsa, tartışmaların da daha âdil ve tutarlı bir zeminde ilerleyeceğine inanıyorum doğrusu.
“Uluslararası Model İslâm İşbirliği Teşkilâtı Liseler Zirvesi”ne emeği geçenleri kutlarken, Müslümanlar olarak bu topraklardaki geleceğimize umutla bakmamıza vesile teşkil edecek önemli bir adım daha attıkları için teşekkürlerimi sunuyorum.
Şirin’in hatırlattığı…
04:0014/05/2022, Cumartesi
G: 14/05/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
El Cezîre televizyonunun en meşhur muhabir-lerinden Şirin Ebû Akle’nin Batı Şeria’nın Cenîn kentinde İsrail işgal güçleri tarafından öldürülmesi, Filistin topraklarında yaşanmakta olan gerçekliklerin birçok boyutunu aynı anda hatırlattı.
Şirin’in, gazeteci kimliğini açıkça belirten “Press” yazılı yeleğine rağmen İsrail askerlerinin kurşunlarına hedef oluşu, meselenin belki de en “sıradanlaşmış” tarafı. İşgalciler, gazetecileri korumak veya ayırt etmek şöyle dursun, kasten atış menziline yerleştiriyor. Zira aklı başında ve dikkatli bir gazetecinin yapacağı haberler, bombalardan daha tesirli olabiliyor zaman zaman. Şirin, tam da böyle bir insandı. Onun, buğulu sesiyle 1997’den beri Filistin’den yaptığı canlı yayınlar ve haberler, Filistinli genç kuşakların hayatlarının ve çocukluk hatıralarının ayrılmaz bir parçasıydı aynı zamanda.
Şirin Ebû Akle’nin hikâyesindeki en çarpıcı unsur, onun Kudüslü Hristiyan bir aileye mensup oluşuydu. Beytullahim kökenli olan Ebû Akle ailesi, Kudüs’ün kuzeyindeki Beyt Hanîna kasabasında yaşıyordu. Hadise duyulur duyulmaz, Şirin’in Türkiye kamuoyunda “otomatikman” Müslüman zannedilmesi, bölgeye dair bilgimizin yüzeyselliğinden kaynaklanıyordu şüphesiz. Ebû Akle, İsrail’in işgal politikaları sonucu bugün Kudüs ve çevresinde ancak yüzde 3’lük minik bir topluluğa dönüşen yerli Hristiyan azınlıktandı. Ve kendisi Roman Katolik olmasına rağmen, birçok Ortodoks’tan daha fazla Kudüslü ve Filistinliydi.
Burada zaruri bir parantez açmamız gerekiyor:
Hristiyanlar, Kudüs’ün uzun ve serüven dolu tarihi boyunca, şehrin hep aslî unsuru olageldiler. 638’de İkinci Râşid Halife Hz. Ömer tarafından bizzat teslim alınan Kudüs, Hristiyanlar için sürekli huzur ve refah dolu bir şehirdi. Müslümanların hâkim olduğu dönemlerde hiçbir haklarından mahrum bırakılmayan, ibadethanelerine dokunulmayan ve himaye altında tutulan yerli Hristiyanlar, 1099-1187 arasında devam eden Haçlı işgali sırasında zulme uğrayan kesimler arasındaydı. Avrupalı dindaşlarının kılıçtan geçirdiği Kudüslü Hristiyanların sayısı binlerle ifade ediliyordu. Bu yüzdendir ki, Salahaddîn Eyyûbî, Kudüs’ü Haçlı işgalinden kurtarıp yeniden Müslümanlara kazandırdığında, Haçlılarca gasp edilen mülklerini de yerli Hristiyanlara geri verdi. Eyyûbî, Memlûk ve Osmanlı asırları da keza Hristiyanlar için adeta “Asr-ı Saadet”ti. 1967’de İsrail’in Kudüs’ü işgali, Hristiyanların yeniden hedefe konduğu ve sürekli tacize uğradığı bir süreci başlattı.
İşgalin meydana getirdiği öfkeyle, “Kudüs Müslüman-larındır!” şeklinde sloganlar, Türkiye’de oldukça yaygın. Ancak yukarıda işaret ettiğim tarihî hakikatler, Kudüs’ün hiçbir zaman “tamamen Müslümanların yaşadığı” bir şehir olmadığını gösteriyor. Hatta Sur İçi’nde Hristiyanların çok ciddi bir ağırlığı da var. Farklı dönemlerde çok küçük Yahudi cemaatleri de Kudüs’te kendilerine yer bulmuş. Burada, Mescid-i Aksâ’nın meşhur hatibi İkrîme Sabrî’den dinlediğim bir cümleyi nakletmek isterim: “Halife Ömer el Fârûk, şehre geldiğinde Kudüs’te eğer Yahudiler de bulunsaydı, onlara da haklarını teslim ederdi!” Detaylar, bazen hakikatin ta kendisini ifade ediyor.
Kudüs’ün dinî kimliği bağlamında, şu cümle -yine tarihin şahitliği eşliğinde- son derece doğru: Şehre Müslümanlar hükmettiğinde Kudüs’ün Müslüman, Hristiyan ve Yahudi sakinleri rahat ve huzurlu yaşamışlar. Hristiyanların veya Yahudilerin hâkimiyeti ise, diğer bütün din mensuplarının -hatta bazen kendi dindaşlarının bile- zulme uğramasına yol açmış. Bunu bir “Müslüman hamaseti”yle yazıyor değilim. Tarih böyle söylüyor.
Bir Hristiyan olan ve 51 yıllık ömrünün 30 yıla yakın bir bölümünü İsrail işgalinin Filistin cephesinde meydana getirdiği acıları ve travmaları dünyaya duyurmakla geçiren Şirin Ebû Akle’nin yine işgal askerleri tarafından öldürülmesi, “Kudüs’ün hüviyeti” konusunda tekrar düşünmeye sevk ediyor bizi.
Şirin, Kudüs surlarının hemen yanı başındaki aile kabristanına tevdi edilen bedeniyle, kutsal şehrin ve onun sarsıntılı tarihinin ayrılmaz bir parçasına dönüştü bugün. Müslümanıyla-Hristiyanıyla işgale ve haksızlığa direnişin Kudüs’te diğer bütün coğrafyalardan daha büyük anlamlar taşıdığının bir işareti olarak…
Cezayir’le yeni dönem
04:0018/05/2022, Çarşamba
G: 18/05/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Milliyet gazetesinin 15 Aralık 1958 günkü nüshasında, New York mahreçli bir haber yer alıyordu. “Cezayir hakkındaki tasarıyı BM reddetti” başlığıyla ve Anadolu Ajansı metniyle verilen haberin içeriği şu şekildeydi: “Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda Cezayir hakkında Asya-Afrika memleketleri tarafından hazırlanmış olan karar sureti, üçte iki çoğunluk elde edilemediği için reddedilmiştir. Tasarı 34 lehte, 19 aleyhte rey almış, 28 delege de müstenkif kalmıştır. Türkiye, müstenkif kalanlar arasındadır. Daha evvel siyasi komisyonda kabul edilmiş olan tasarı, Cezayir halkına istiklal hakkı tanınması ve Fransa ile muvakkat Cezayir hükümeti arasında müzakerelere girişilmesini tavsiye etmekte idi. Siyasi komisyon ve genel kuruldaki müzakerelere Fransız delegesi katılmamıştır.”
Haberde de açıkça ifade edildiği üzere, dönemin Demokrat Parti iktidarı Cezayir’in bağımsızlık sürecinde “müstenkif” yani “çekimser” kalmayı seçmiş, dolayısıyla Fransa ile birlikte hareket etmişti. Afganistan, Arnavutluk, Suudi Arabistan, Hindistan, Endonezya, Lübnan, İran, Fas gibi çok sayıda ülkenin olumlu oy kullandığı tasarı, çekimserlerin geri durması sonucu gündemden düşürülmüştü. Nihayetinde Cezayir 1962’de bağımsızlığını yine kazandı, ancak bu süreçte yaşananlar Cezayir devlet yöneticilerinin akıllarından çıkmadı, dillerinden de düşmedi:
Cezayir’in ilk Cumhurbaşkanı Ahmed Bin Bella, Türkiye’nin BM’de Fransa ile aynı safta durması karşısında hayal kırıklığına uğradıklarını belirterek, “Müslüman bir ülkeden beklentimiz bu değildi. Ancak yine de Türkiye sevgimiz kaybolmadı” demişti. Cezayir’in ikinci Cumhurbaşkanı Huari Bumedyen de “Türkiye’ye dargın ve kızgınız. Türkler Cezayir’e üç yüz sene hükmetti, fakat bizi mücadelemizde yalnız bıraktı” sözleriyle, düşüncelerini ifade etmişti.
Oysa Adnan Menderes hükümeti, Cezayir’i tamamıyla terk etmiş ve yüz üstü bırakmış değildi. Her ne kadar o dönemki uluslararası dengeler ve bazı mecburiyetler sebebiyle Fransa’yla paralel bir duruş sergilense de, bilahare ifşa edilen belgeler, Türkiye’nin Cezayir’deki bağımsızlık savaşçılarına el altından silah ve mühimmat gönderdiğini ortaya koyacaktı. Ancak bağımsızlık mücadelesinin net bir şekilde savunulamaması, Cezayir cephesinde bazı kırgınlıklar meydana getirecekti.
Yine Milliyet gazetesinin 4 Şubat 1985 tarihli nüshasında, Cezayir gündemli bir haber vardı. Ancak bu defa içerik de üslup da bambaşkaydı. “27 yıl sonra gelen diplomatik düzeltme” üst başlığıyla sunulan haber, dönemin başbakanı Turgut Özal’ın ağzından şu cümleyi kamuoyuna duyuruyordu: “1958’de Cezayir’e karşı hatalıydık.” Cezayir’i ziyaret etmekte olan Özal, “Hatayı kabul etmek büyük fazilettir” diyerek, bağımsızlık mücadelesi sırasında “müstenkif” kalınmasından dolayı, Cezayir halkından ve devletinden resmî özür diliyordu.
Önceki gün Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’la Cezayir Cumhurbaşkanı Abdulmecid Tebbûn’u Ankara’da el ele tutuşurken gördüğümde, iki ülke ilişkilerinin seyrine dair yukarıdaki dönüm noktaları aklıma geldi ister istemez. Şimdi, İslâm dünyasının iki önemli ülkesi, liderlerinin şahsında yeniden ve sımsıkı ellerini birleştiriyordu. Bu durumun sadece bereket ve güzellik getireceğine kuşku yoktu. Hükümetler arasında imzalanan çok sayıda anlaşma tarafların birbiriyle daha fazla yakınlaşmasına, sahip olduğu değerleri ortak bir istikbal için daha fazla paylaşmasına ve İslâm dünyasının genelini ilgilendiren kritik meselelerde güçlü bir ortaklık tesis etmesine yardımcı olacaktı. Gelinen nokta, zaten uzun süredir karşılıklı olarak sergilenen pozitif iradenin de açık bir tecellisiydi.
Cezayir, hakkında çok şey duymamıza ve konuşmamıza rağmen, çok az tanıdığımız bir ülke. Siyasî ve ekonomik yakınlaşmaların, halklar ve kültürler arasındaki tanışıklığı da artıracağına kesin gözüyle bakabiliriz. Bundan sonrası artık çift tarafları gayretlere ve ziyaretlere kalıyor.
Cezayir’le Türkiye arasındaki ilişkilerin en üst noktalara taşınmasında rol oynayan çok sayıda aktör var, ama onlardan bir tanesine özellikle teşekkür etmek gerektiğini düşünüyorum: Cezayir nezdinde Türkiye’yi temsil eden Büyükelçi Mahinur Özdemir Göktaş. Daha önce Brüksel Parlamentosu’nda milletvekili olarak da adını sıkça duyduğumuz Mahinur Hanım’ın Cezayirlilerle kurduğu sıkı ve samimi diyalog, birçok alanda meyvelerini hızlıca verdi, veriyor…
Yeni aritmetik
04:0021/05/2022, Cumartesi
G: 21/05/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ekonomik, siyasî ve sosyal krizlerle boğuşan Lübnan’da, parlamento seçimleri nihayet düzenlenebildi. Bazı önemli aktörlerin katılmadığı seçimlere halkın ilgisi ancak yüzde 41 düzeyinde kaldı. Siyasî gözlemciler, bunu Saad Hariri’nin liderliğindeki Gelecek Hareketi’nin seçimlere iştirak etmemesine bağlasa da, bu durum Lübnan özelinde normal sayılabilir. Zira 2018 seçimlerine katılım da yüzde 49’u geçmemişti.
Batılı ülkelerde seçime katılımdaki düşük oranlar, yerleşmiş sistemlere halkın güveni ve “sandığa gitse de gitmese de” gidişatta herhangi bir aksamanın olmayacağına inanç şeklinde yorumlanabilir. Bazı ülkelerdeki yüksek katılım oranları da, polarize olmuş halk kitlelerinin rakip kampı saf dışı bırakma isteği ya da rakipleri tarafından saf dışı bırakılma korkusuna hamledilebilir. Lübnan ise bambaşka bir örneklik ortaya koyuyor: Sadece Ortadoğu’nun değil, belki de bütün dünyanın en ayrışmış toplumu, belli aralıklarla ayağına gelen “değişim fırsatı”na veya “rövanş şansı”na ilgi göstermiyor. Manzarayı, değişimden tamamen umudunu kesmeye ve sandık yoluyla dönüşüme inanmamaya atfetmek mümkün.
Yine de, 15 Mayıs 2022 Pazar günü düzenlenen seçimlerin, ülke siyaseti adına bazı yenilikleri de beraberinde getirdiğini söylemek mümkün. Bunların en başında da, İran’ın desteklediği Hizbullah ve müttefiklerinin meclisteki çoğunluğu kaybetmesi geliyor. Ülkenin her bölgesinde oy kaybına uğrayan ittifak, toplam 128 milletvekilinin yer aldığı parlamentoda 58 sandalye elde edebildi. Bu sayı, geçtiğimiz mecliste 71’di ve Hizbullah’a -dolayısıyla İran’a- Lübnan siyasetini domine etme fırsatı veriyordu. Hizbullah kendi tabanında oy kaybına uğramasa da, müttefiklerinin hezimeti genel sonuçları da etkilemiş oldu.
Seçim sonuçları, Hizbullah’ın müttefiklerinden Özgür Vatansever Hareket’in artık “Lübnan’ın en büyük Hristiyan partisi” olmadığını da gösterdi. Bu unvan bundan böyle, ABD ve Suudi Arabistan tarafından desteklenen “Lübnan Güçleri Partisi”nin. Lübnan’ın şimdiki Cumhurbaşkanı Mişel Avn’ın (d. 1933) Fransa sürgününden döndükten hemen sonra 2005’te kurduğu Özgür Vatansever Hareket’in başında, Avn’ın damadı Cibrân Bâsil (d. 1970) bulunuyor. Lübnan Güçleri Hareketi’ne ise, İç Savaş (1975-1990) yıllarının önemli askerî ve politik aktörlerinden Semîr Caca (d. 1952) önderlik ediyor. Mişel Avn da Semîr Caca da, Mârûnî Katolik Hristiyan. Ancak buna rağmen, ikisinin arasındaki derin görüş ayrılıkları ve yıkıcı rekabet, Lübnan siyasetinin belirleyici unsurlarından birine dönüşüyor bugün. Daha da ilginci, Mişel Avn, İç Savaş sırasında Hizbullah’ın can düşmanıyken, şu anda cumhurbaşkanlığı koltuğunda oturmasını Hizbullah’a borçlu.
Seçimlerin getirdiği bir diğer yenilik, çok sayıda bağımsız adayın parlamentoya girmeyi başarması. Lübnan gibi düşman kamplara ayrılmış bir ülkede, herhangi bir ittifaka veya gruba yakın durmadan tek başına seçilebilmek, ciddi bir mesele. Bu durum da, halk kitlelerinde yerleşik partilere ve geleneksel siyasî çizgilere yönelik bir protestonun bulunduğu şeklinde okunabilir.
Lübnan’ın yeni parlamentosunun önünde üç önemli gündem var: 1) Öncelikle, ülkenin içine yuvarlandığı ekonomik darboğazdan çıkış için çare olarak görülen IMF programlarını tatbik edecek muktedir bir başbakanın ve kabinenin belirlenmesi, 2) Meclis başkanının seçimi, 3) Ekim ayında, cumhurbaşkanının seçimi.
Bu gündemler arasında ikincisi, kolayca halledilecektir. Zira 1992’den beri meclis başkanlığı yapan Nebîh Mustafa Berrî (d. 1938), koltuğunu bırakacak gibi görünmüyor. Ülkede cari olan siyasî dengeler gereği meclis başkanları Şiîlerden seçilmek zorunda. Emel Hareketi’nin lideri Berrî de bu kontenjanın rahatlığını yaşıyor. Muktedir bir başbakanın seçilmesi ve cumhurbaşkanının belirlenmesi ise, Lübnan siyasetine içeriden ve dışarında müdâhil olan bütün tarafların ellerindeki tüm kozları oynadığı bir satranca dönüşecektir.
18 ayrı din ve mezhebin sınırsız bir rekabet içinde var olmaya çalıştığı Lübnan, siyaset bilimciler ve tarihçiler için, hiçbir yerde bulunamayacak verileri sergileyen, “velûd” bir ülke. Dolayısıyla yukarıda sözünü ettiğim süreçleri yakından izlemek, her açıdan öğretici olacaktır. Sonrasında kaleme alınacak yazı, analiz, rapor ve kitapların sıradan halkın pratik problemlerine hiçbir katkı sağlamayacak olması da, bu tür meselelerin temel handikapı…
Gençlerin gündemi
04:0025/05/2022, Çarşamba
G: 25/05/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
İslâm dünyasının çeşitli noktalarını kapsayan yurtdışı seyahatlerime ilaveten, Türkiye içinde de -vaktim müsait olduğu ölçüde- konferans, söyleşi ve imza günlerine katılmaya çalışıyorum. Farklı şehirlerde -ekseriyeti gençlerden oluşan- birbirinden farklı kitlelerle buluşurken, yaşadığım ülkenin kılcal damarlarına ve sosyal katmanlarına nüfuz etmeye başlama hissi, bütün yorgunluklarımı unutturuyor bana. Sınırlarımızın dışında kalan Müslümanların ahvalini konuşurken aslında kendi kendimizden bahsediyor olduğumuzu fark etmek ise, hasbihal denen hasbî iletişimin en büyük bereketlerinden…
Doğudan batıya, güneyden kuzeye, üniversitelerden vakıf ve derneklere, öğrenci yurtlarından özel sohbet halkalarına Türkiye’yi adımlarken, muhataplarımın bakışlarından, sözlerinden (hatta bazen susuşlarından) ve yorumlarından, ilgilerin ve dikkatlerin şu beş noktada toplandığını tespit ettim.
- Tutarlılık
Gençler, karşılarında konuşan kişide, bilgiden çok tutarlılık ve ahlâkî istikamet arıyor. Söylediğine acaba kendisi riayet ediyor mu? Yasakladığı şeyden, kendisi de kaçınabiliyor mu? Tavsiye ettiğini yapıyor mu? Müslümanda bulunması gereken erdemleri liste halinde sayan bir konuşmacı, özel hayatında bunların kaçına sahip? Dilinden tevazu düşmeyen bir hatip, insanlarla ilişkilerinde nerede konumlanıyor? Sorular uzayıp gidiyor… Konuşmacı fark etse de etmese de, ağırlandığı yerlerde aynı zamanda tartıya çıkmış oluyor. Sınavını güzelce veremeyenlerin sözlerindeki tesir de kayboluyor.
- İçtenlik
Gençler, tepeden inme direktiflere ve didaktik nutuklara doymuşlar. İçtenlik ve sadelik, muhatapta aranan temel vasıflar. Lafı eğip-bükmeden, lüzumsuz söz sanatlarına dalmadan, dinleyicilere “sürekli mesaj” verme kaygısına saplanmadan, rahat ve gönülden bir anlatım en iyisi. Kitleye sirayet eden şey kâl’den (söz) çok, hâl. Dolayısıyla, konuşma yoluyla insanlarla temas kurarken, sözlerle anlatılanın çok ötesinde bir iletişim kanalının daha açıldığını ve gönüllerin esas olarak buraya odaklandığını fark edebilmek gerek.
- Karşılıklı iletişim
Yukarıdaki hususla bağlantılı olarak, “monolog” şeklinde kurgulanmış düz ve kuru konuşmalar yerine, soru-cevaplı hasbihaller ve karşılıklı tecrübe paylaşımı daha kıymetli bulunuyor. Gençler, takip ettikleri yazar veya kanaat önderini zaten okudukları ve izledikleri için, karşılarında uzun konferansların verilmesini istemiyor. Aksine kendileri de konuşmak, düşüncelerini paylaşmak, kıymet verdikleri kişilerden yorum ve öneri almak peşindeler. Konferansların sonundaki kitap imza fasılları da, çoğu kez bu amaçlara hizmet eden birer vesileye dönüşüyor.
- Uygulanabilirlik
Gençler, uygulanabilir örnekliklerle bezeli ve hayatlarına dokunan, güncel ve sıcak meselelerle ilgileniyor. Bu nedenle, mesela tarihî konular aktarılırken muhakkak bugünle irtibatların tesis edilmesi, anlatılanlardan pratik ve hayata yansıyan derslerin çıkarılması bekleniyor. Böyle yapılmadığında, konuşmalar boşa düşüyor. İnsanoğlu, fıtraten “işine yaramayacak” şeylerden uzak duruyor. Bugünün gençleri için, bu hal artık had safhaya ulaşmış durumda. Konuşmalarda seçilen misallerin âfâkî olmaması, güncellik arz etmesi, içinde yaşanan zamanla bağdaştırılabilmesi ve insan takatiyle çatışmaması, kitleyle sağlıklı bir iletişimin de anahtarlarından.
- Disiplin
Son olarak, programların tam vaktinde başlaması ve makul bir süreyi aşmaması, muhatapların dikkatini maksimum seviyeye taşıyor. Konuşmacının vakte riayet etmesini, gençler “kendilerine saygı” ve “sözünde durma hassasiyeti” zaviyesinden değerlendiriyor. Dinleyicisine saygı gösteren kişi, dinleyiciden de saygı ve ihtimam görüyor. Vakte riayet, konuşmacının sözlerinin tesirini artıran bir husus, aynı zamanda. Hatipler, sadece vakte riayet konusunda titiz ve disiplinli davranmaya gayret etseler, konuşmalarının meydana getireceği tesirlerin sınırsız biçimde artacağını da görecekler.
Evet, seyahatlerimde ve karşılıklı buluşmalarımda, gençlerin gündemlerinden süzebildiğim beş noktayı böylece arz etmiş oldum. Umulur ki, buradaki örneklikler, birbirimizi daha iyi anlamamız ve aramızdaki iletişimin pürüzlerini azaltmamız noktasında elimizden tutar…
Lübnanlı bakan
04:0028/05/2022, Cumartesi
G: 28/05/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un seçimleri tekrar kazanmasının ardından oluşturulan yeni kabinede, kültür bakanlığı koltuğu Lübnanlı bir isme emanet edildi: Rima Abdulmâlik (d. 1979). Beyrut’un kuzeyindeki Şeyhân kasabasında Hristiyan bir ailenin kızı olarak dünyaya gelen Abdulmâlik, Lübnan’da yaşanmakta olan iç savaş sebebiyle, henüz 10 yaşındayken anne-babası ve iki kardeşiyle birlikte Fransa’ya göç ederek Lyon kentine yerleşmiş. Erken yaşlardan itibaren Fransız kültür çevrelerinde boy gösteren Rima, 2019’dan beri Macron’un “kültür danışmanı” olarak görev yaptığından, bakanlığa atanması sürpriz değil. Ancak Fransa gibi yabancı düşmanlığının had safhalara tırmandığı bir ülkede, “Fransız kültürü”nü temsil makamına bir Arap’ın getirilmesi, neresinden bakarsanız ilginç ve dikkat çekici. Bu Arap, Fransız örfünü tamamen benimsemiş bir Hristiyan bile olsa…
(Fransa, Arap kökenli bakanlara aslında hiç de yabancı değil. Meryem Humrî, Râşide Dati, Necat Vallaud-Belkasım, Kadir Arif, Azuz Begag, Jeanette Bugrab gibi pek çok isim, geçmişte Fransız kabinelerinde yer aldılar. Genellikle Fas veya Cezayir kökenli olan bu şahsiyetlerin ortak özelliği, sıradan bir Fransa vatandaşından daha “Fransız” olmaları, hatta adeta bunun için özel gayret sarf etmeleri. Bu yüzden, örneğin Cezayir Bağımsızlık Savaşı (1954-1962) sırasında Fransız ordusu saflarında Cezayirlilere karşı savaşmış Müslüman bir babanın kızı olan Jeanette Bugrab’ın “İslâm’ın ve Müslümanların ılımlısı olmaz, hepsi şiddet yanlısı” şeklinde açıklamalar yapması kimseyi şaşırtmadı. İşin şaşırtıcı yanı, yine Arap ülkelerinde doğup büyüyerek bilahare Fransa siyaset sahnesinde boy gösteren gayrimüslim politikacıların kamuoyu önünde İslâm ve Müslümanlar hakkında ileri-geri konuşmaktan kaçınmaları. Şu anda UNESCO genel direktörlüğü görevini yürüten Fas Yahudisi Audrey Azulay, böyle bir isim mesela. Audrey Azulay’ın babası Andrey Azulay da, 1990’lardan bu yana Kraliyet ailesine başdanışmanlık yapıyor.)
Rima Abdulmâlik’in Fransız kabinesine dâhil olması, dünyanın farklı ülkelerine dağılmış durumdaki “Lübnan diasporası”nı da yeniden gündeme getirdi.
Diaspora dediğimizde, Lübnan’ın bugün tahmin edilen yaklaşık 6 milyonluk nüfusunun çok üzerinde, 15 milyon civarında bir insan varlığından söz ediyoruz. 1860’lardan itibaren savaşlar, kıtlık ve ekonomik problemler nedeniyle Ortadoğu’yu terk etmeye başlayan Lübnanlılar, yoğun olarak Latin Amerika ülkelerine yerleştiler. Bugün Brezilya’da 2 ila 5 milyon arasında Lübnanlının yaşadığı düşünülürken, bu rakam Arjantin için 2-3 milyon ve Venezüella’da da 1 milyon olarak tahmin ediliyor. Kolombiya’da 700 bin, Meksika’da 400 bin, Uruguay’da da 100 bin kişi kendisini “Lübnanlı” veya “Lübnan kökenli” olarak tanımlıyor. Lübnan diasporasının geri kalanına ABD’den İspanya’ya, Yeni Zelanda’dan Nijerya’ya, dünyanın dört bir köşesinde rastlamak mümkün. Ticaret, siyaset, sanat, edebiyat ve akademi sahalarında isim yapmış sayısız Lübnanlı var. Türkiye’de de yakından tanınan meşhur bohem şair Halil Cibran (1883-1931), ilk akla gelenlerden.
Çeşitli zamanlarda ülkeden ayrılan Lübnanlıların daha çok ülkedeki Hristiyan nüfusa mensup olması, demografik dengelerde değişimleri de beraberinde getirdi. Fransız mandası döneminde, 1932’de düzenlenen son nüfus sayımına göre Lübnan’da Hristiyanlar çoğunluktaydı; dolayısıyla devlet başkanlığı makamı da Hristiyanlara ayrılmıştı. Yine o dönemki nüfus oranları çerçevesinde, Sünnîler başbakanlığı Şiîler de meclis başkanlığını üstlenmişti. Bugün, artık eski rakamların geçerliliğini yitirdiği ve Müslümanların çoğunluğu elde ettiği, devlet başkanlığının da Müslümanlara teslim edilmesi gerektiği şeklindeki tartışmalar giderek yoğunlaşıyor. Yurtdışında Lübnanlıların zenginliği, etkinliği ve nüfuzu artarken, Lübnan’ın kendisi iç çatışmalar ve gerilimler nedeniyle patlama noktasına doğru sürükleniyor.
Fransa Kültür Bakanı Rima Abdulmâlik, doğduğu ülkeden ve onu kasıp kavuran tüm bu krizlerin çok uzağında, Paris kültür ve sanat çevrelerinin merkezinde görevine başlıyor. “Fransız tipi eleman devşirme sistemi”nin pratik bir numunesi olarak...
Pakistan zindebâd”
04:001/06/2022, Çarşamba
Çiçeği burnunda Pakistan’ın Devlet Başkanı Muhammed Ali Cinnah, 4 Mart 1948 günü başkent Karaçi’deki çalışma ofisinde önemli bir kabule ev sahipliği yapıyordu. Türkiye Cumhuriyeti’nin Pakistan nezdindeki ilk büyükelçisi Yahya Kemal Beyatlı, Cinnah’a itimat mektubunu takdim ederken, bu merasimle iki ülke arasındaki köklü ve çok boyutlu münasebetlerin de temeli atılmış oluyordu. 8 Ocak 1948’de yayınlanan kararnameyle Karaçi’ye atanan Yahya Kemal, o dönemin şartlarında oldukça hızlı sayılabilecek bir zamanda vazifesinin başına geçmişti. Ne var ki -yaşına bağlı olarak- sıhhati hızla bozulmakta olan ünlü şair, Pakistan’da çok uzun süre görev yapamayacak, Mart 1949’da yaş haddinden emekliliğini istemek zorunda kalacaktı.
9 Şubat 1948’de Pakistan’a gitmek üzere Ankara’dan ayrılan Yahya Kemal Beyatlı, trenle Irak’ın Basra şehrine gitmiş, oradan da bir vapura binerek Karaçi’ye hareket etmişti. 21 Şubat günü karaya ayak basan Yahya Kemal, Cinnah’la randevusuna kadarki süreyi Pakistanlı yetkililerle tanışarak ve sohbet ederek geçirmişti. Muhatapları, Üsküp doğumlu Türk şairin edebiyat ve tarih sahasındaki geniş müktesebatı karşısında şaşkınlık ve hayranlıklarını gizleyemiyordu. Muhammed Ali Cinnah da şöhreti kendisine çoktan ulaşan Yahya Kemal’in sohbetinden epey hoşlanacak, iki taraf arasındaki yakınlık diplomatik teamüllerin ötesine taşacaktı.
“Üsküp’ten Karaçi’ye şık bir selâm” şeklinde başlayan Türkiye-Pakistan ilişkileri, sonraki süreçte, stratejik meselelerde tarafların birbirini desteklemesiyle gittikçe derinleşti. Ticaret, savunma ve güvenlik başta olmak üzere birçok sahada imzalanan anlaşmalarla kayıt altına alınan dostluk ilişkilerinin çok ilginç bir yansıması, Bosna Savaşı (1992-1995) sırasında yaşandı. Dönemin Türkiye ve Pakistan başbakanları Tansu Çiller ve Benazir Butto, Avrupa’nın göbeğinde Müslüman Boşnaklara karşı sürdürülen soykırıma dünyanın dikkatini çekmek için 2 Şubat 1994 günü Saraybosna’ya gittiler. Aliya İzetbegoviç tarafından karşılanan Çiller ve Butto’nun temasları, iki kadın başbakanın çelik yelekli fotoğrafları eşliğinde, dünya basınının manşetlerinde yer buldu. Ziyaret, savaşın gidişatında bir değişikliğe yol açmadı gerçi, ancak Türkiye ve Pakistan’ın Bosna ortak gündeminde buluşması bakımından çok anlamlıydı.
Türkiye-Pakistan ilişkileri bağlamında, şu noktayı fark etmek mühimdir: İki ülke arasındaki yakınlık sadece devlet ve hükümet başkanları seviyesinde kalmamış, halklara da sirayet etmiştir. Ortak bir tarih veya soy birliği olmaksızın, İslâm dünyasında -hem devlet hem de halk düzeyinde- birbirine böylesine yakın iki ülke yoktur. “Pakistan zindebâd!” (Pakistan, çok yaşa!) derken, Pakistanlılardan sonra en çok heyecanlananlar herhalde Türklerdir. Aynı hisler, Pakistan cephesinde de mevcuttur, hatta belki daha da yoğundur. Bir örnekle, konuyu somutlaştırmak mümkün: Pakistan, Suudi Arabistan’la da stratejik bir yakınlığa sahiptir. Bizde -bir teamül olarak- devlet erkânının ilk yurtdışı ziyaretlerini Kıbrıs ve Azerbaycan’a yapmaları gibi, Pakistan başbakanları da göreve başlar başlamaz, yurtdışında ilk olarak Riyad’ı ziyaret ederler. Ancak Pakistan halkı ile Suudi halkı arasında “derin ve hasbî bir muhabbet”ten söz etmek imkânsızdır. Yüzbinlerce Pakistanlının ekmek kapısı olan Suudi Arabistan, aradaki mesafeyi özenle ve ısrarla korur. Bu “mesafe”nin acıklı tezahürleri de vardır hatta.
Türkiye-Pakistan ilişkileri, iki ülkenin kendi iç politik değişimlerinden hiçbir şekilde etkilenmemesiyle de dikkat çeker. Ankara’da veya İslamabad’da, göreve kim ve hangi kadro gelirse gelsin, münasebetler aynı ciddiyet ve derinlikle sürdürülmüştür. Bu bakımdan, Türkiye ile Pakistan arasındaki yakınlığın rüştünü ispatladığı ve uluslararası arenada örneğine az rastlanan bir olgunluğa eriştiği söylenebilir.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın davetiyle, Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif’in bugün başlayan resmî Türkiye ziyaretini değerlendirirken, yukarıdaki noktaların göz önünde tutulması, süreci anlamayı da kolaylaştıracaktır.
.İngiliz usulü
04:004/06/2022, Cumartesi
G: 4/06/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Gazetemizin dünkü nüshasında haber olarak da okudunuz: Avustralya Başbakanı Anthony Albanese, kurduğu kabinede iki Müslüman bakana yer verdi. Bosna Hersek kökenli Ed Husic ve Mısır kökenli Anne Aly, düzenlenen törende Kur’ân’a el basarak yemin edip görevlerine başladı. Husic sanayi ve bilim bakanlığını, Aly de erken çocukluk eğitimi ve gençlik bakanlığını deruhte edecek.
Ed Husic ve Anne Aly’nin pembe renkli -herhalde bu seçim tesadüf değildi- mushaflara el basarak bakanlık koltuğuna oturması, sadece Avustralya şartlarında mühim bir hadise değil, aynı zamanda İngiltere’nin İslâm’la ve Müslümanlarla kurduğu ilişkinin boyutları hakkında önemli ipuçları veren bir gelişme.
1700’lerden itibaren dünyanın dört bir yanında boy göstermeye başlayan Büyük Britanya, sonraki yüzyılda artık “üzerinde güneş batmayan imparatorluk” haline gelmişti. Her kıtada uçsuz bucaksız toprakları hâkimiyet altına alan İngilizler, milyonlarca Müslümanı da yönetmeye başlamıştı. İngiliz devlet aklı, aynı dönemde yine sömürgecilik yarışına çoktan başlamış olan diğer Avrupa milletlerinden -Fransızlar, Hollandalılar, Portekizliler vs.- daha farklı bir yol takip etti: Müslümanlarda var olan potansiyeli sömürürken, muhataplarına da bir miktar alan açmak. Çok boyutlu olarak birçok sahada ısrarla ve istikrarla tatbik edilen bu siyaset sonucunda, İngilizlerin ayak bastığı ve iz bıraktığı coğrafyalarda Londra ile dostane ilişkiler geliştiren veya Londra’ya muhabbet besleyen geniş kitleler ortaya çıktı. Bugün, İngiltere’nin, vaktiyle sömürdüğü hiçbir coğrafyada Fransızlar veya Hollandalılar gibi nefretle anılmamasının sebebi işte bu siyasetti.
İngilizlerin İslâm’ı ve Müslümanları anlama, kendi emperyal hedefleri için bile olsa Müslümanlarla yakın ilişkiler kurma ve bu yolla kitleleri kazanma politikası, günümüzde de hız kesmeden devam ediyor. Avustralya’da iki Müslüman bakanın kabineye dâhil edilmesi, bunun bir yansıması mesela. Yine, İngiltere’nin Sudan’daki büyükelçisi İrfan Sıddık’ın 2019 yılı Ramazan ayında Hartum’da birlikte iftar yaptığı Sudanlılara akşam namazı kıldırdığı sahne hâlâ hafızalarda.
Sadece uzak coğrafyalarda değil, krallığın merkezinde de Müslümanların yüksek mevkilerde önemli görevler aldığı malum. Londra’nın Müslüman Belediye Başkanı Sadık Han, pratik bir örnek. Oysa Paris’te bir Müslümanın belediye başkanlığı koltuğuna oturması, mevcut şartlarda tasavvur dahi edilemez. Geçen cumartesi -28 Mayıs 2022- bu köşede “Lübnanlı bakan” başlıklı yazımda anlatmıştım: Fransa’da Müslüman kökenli isimlerin bakanlık vazifeleri aldıkları vaki. Ancak orada da seçilen isimlerin, kendi kökleriyle kavgalı ve hatta açıkça İslâm karşıtı çizgilerde bulunmaları dikkat çekiyor. Herhalde bu da Fransız devlet aklının İslâm’la ve Müslümanlarla kurduğu ilişkinin biçimini aksettiren bir durum.
(İngilizlerin mezkûr tutumu, el altından desteklenen birtakım batınî ve nevzuhur fırkaların Müslümanlar arasında intişar etmesinde oldukça etken. İslâm dünyasındaki türlü dinî akımların, sapkın hareketlerin ve modern beşerî dinlerin, Büyük Britanya’nın kontrol ettiği coğrafyalarda doğup yeşermesi elbette tesadüf değil.)
Kraliçe İkinci Elizabeth’in tahta çıkışının 70’nci yıl kutlamaları da, Müslüman dünya ile Londra arasındaki ilişkilerin yakınlığını gösteren bir başka nokta olarak öne çıkıyor bugünlerde. 1952’den beri kesintisiz tahtta oturan Kraliçe, sadece İngilizlerin ya da Batı’nın değil, Müslüman kamuoyunun da ilgi odağında. Elizabeth’in 96 yıllık uzun yaşamındaki her aşama güncel siyaset, yakın tarih ve magazinin ilginç bir karışımı olarak, dikkatle ve ilgiyle takip ediliyor. Her yer Kraliçe’nin “Platin Jübile”sine dair haberlerle ve görüntülerle dolu. Bu durum elbette, batısıyla-doğusuyla, dünyanın her yerinde monarşilere ilginin hâlâ canlı biçimde yaşadığının da bir göstergesi.
İngiliz devlet aklının perde arkasındaki teorisyenleri, Osmanlı İmparatorluğu’nu 600 yüzyıl boyunca ayakta tutan esasları ve yönetilen halklarla ilişkilerde gözetilen temel düsturları derinlemesine incelemiş midir? Bazı noktalarda tamamen aynı esasları tatbik ediyor oluşları, böyle bir incelemenin yapıldığını düşündürüyor doğrusu.
41 yılın ardından…
04:008/06/2022, Çarşamba
G: 7/06/2022, Salı
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tunus siyaset sahnesinin en önemli aktörlerinden Nahda Hareketi’nin 41’inci kuruluş yıldönümü, geçtiğimiz pazar günü ülkenin güneyindeki Safâkis kentinde kutlandı. Düzenlenen törende bir konuşma yapan Nahda Lideri Râşid Gannûşî’nin hitabına, ülkenin içinde bulunduğu siyasî açmazın gölgesi düşmüştü. Kendisini dinleyen destekçilerine umut aşılamaya çalışan Gannûşî, “Darbenin sonu yakında gelecek” derken, sesinde güçlü bir azmin heyecanına dair bütün izleri yakalamak mümkündü. Salondaki hava da, bu azmimle mütenasip bir coşkuyla doluydu.
Râşid Gannûşî’nin “darbe” derken kastettiği şey, Cumhurbaşkanı Kays Saîd’in geçtiğimiz yıl, 25 Temmuz akşamı gece yarısı hükümeti görevden alarak parlamentoyu feshetmesiyle başlayan süreç. Hükümetin büyük ortağı olarak yalnızca Nahda Hareketi’ni değil, “meclis başkanı” sıfatıyla bizzat Gannûşî’nin şahsını da direkt biçimde etkileyen süreç, o zamandan günümüze gittikçe garipleşerek ve tanımsız bir hal alarak ilerledi. Başlangıçta Kays Saîd’i hararetle destekleyenlerin bile kısa süre içinde cumhurbaşkanına cephe almasına yol açan saçmalıklar silsilesi, ilk günlerde deklare edilen “devleti çöküşten korumak” hedefinin çok ötesine geçti. Nihayet birkaç gün önce ülke çapında 57 üst düzey yargıcı görevden alarak laik kesimlerin öfkesini de üzerine çeken Saîd, maksadının ne olduğuna veya kendisini yönlendirenlerin tam olarak ne istediğine dair soruların odağına yerleşti. Son olarak, Tunus Genel İşçiler Birliği de kazan kaldırıp Kays Saîd’den desteğini çekti. Saîd’in “ulusal diyalog” çabaları böylece cevapsız ve muhatapsız kaldı.
Nahda Hareketi’nin, 41’inci yılını böylesine tatsız bir atmosferde kutlamak zorunda kalması, yeni nesillerde belki bir burukluk ve hayal kırıklığına yol açıyordu, ama Gannûşî başta olmak üzere yaşı ilerlemiş kadroların, uzun yürüyüşleri boyunca benzer krizlere sıklıkla tesadüf ettikleri de kesindi. Zaten Gannûşî’nin kendisi, İslâm dünyasının bütün önemli merkezlerinden derlenmiş köklü tecrübelerin çok boyutlu bir terkibi:
1941’de Tunus’un güneydoğusundaki bir köyde, derme-çatma bir kulübede dünyaya gelen Râşid Gannûşî, ilmî ve entelektüel serüvenine başkent Tûnis’teki ünlü Zeytûne Medresesi’nde başlamış, ardından yolu Kahire’deki Ezher Üniversitesi’ne, ardından Şam Üniversitesi Şeriat Fakültesi’ne düşmüştü. Eş zamanlı olarak Avrupa’yı da tanımayı hedef edinen Gannûşî, farklı ülkelere yaptığı seyahatlerden sonra, Paris’teki Sorbonne Üniversitesi’nde felsefe dalında yüksek lisansa kaydolmuştu. Tüm bu baş döndürücü geçişler Gannûşî’yi sadece beslemekle kalmamış, ona farklı dünyalar arasında keskin kıyaslamalar yapmak ve kendi özgün düşüncesini oluşturmak imkânını da sunmuştu. Kahire’nin siyasî ve ilmî atmosferindeki birbirinden farklı tonlara Şam’daki ortamlar eklenmiş, nihayet Paris’te şahit olduklarıyla tablo tamamlanmıştı. Cezayirli düşünür Mâlik Bin Nebî, Suriyeli müfessir Vehbe Zuhaylî, Suriyeli Çerkes düşünür Cevdet Saîd, İhvân-ı Müslimîn’in kurucusu Hasan el Bennâ, İran Devrimi lideri Âyetullah Humeynî, Sudanlı siyasetçi ve düşünür Hasan Turâbî, Pakistanlı Ebu’l-Alâ Mevdûdî ve daha birçok isim, Gannûşî’nin düşünce dünyasının olgunlaşmasında rol oynamıştı.
İşte 6 Haziran 1981’de İslâmî Yöneliş Hareketi -bilahare adı “Nahda” (Yeniden Doğuş) olarak değişti- kurulurken, arka planında böylesine engin ve zengin tecrübeler vardı. Nahda’nın “çoğulcu demokrasi” üzerine bina edilen barışçıl bir siyasal hareket olduğu yönündeki deklarasyona İran cephesinden ağır eleştiriler gelince, Gannûşî şunları söyleyecekti: “İranlıların gösterdiği tepki bizi çok şaşırttı. Ama İranlıların diğer Müslümanlardan sorumlu bir veli gibi davranmaya hakkı yok. Onların uyguladığı modelin, değişime giden yolda yegâne model olduğunu düşünmeleri yanlış.”
2011’de Tunus Cumhurbaşkanı Zeynelabidin Bin Ali’nin devrilmesiyle sürgünden dönen Râşid Gannûşî, 2016’da “Nahda olarak biz dinî çalışmalarla siyasî faaliyetleri birbirinden ayırıyoruz. Biz kendimizi “Müslüman demokrat” adıyla anıyoruz” derken de, 2000’li yılların yeni tecrübeleriyle hareket ediyordu. Ancak demokrasiye bağlılığı başından beri hiç değişmeyen bir nokta olduğundan, onu dönüşmekle suçlamak mümkün değildi.
Nahda Hareketi’nin kuruluşunun 41’inci yılında Tunus’a, harekete ve lideri Râşid Gannûşî’ye tekrar bakarken, zahirî manzaranın arka planında ilk akla gelenler bunlar. Hikâyenin bundan sonrasını değerlendirmek, artık tarihçilere kalacak gibi görünüyor. Onlar da en çok, “Karizmatik liderden sonra hareketin akıbeti ve bölünmeler” noktasına odaklanacaklar muhtemelen.
Nöbet tutan kabirler
04:0011/06/2022, Cumartesi
G: 11/06/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Mezarlığın yaşlı bekçisi, önünde durduğumuz büyük kapının kilidini açarken “Şansınız varmış” dedi. Gerçekten de şansımız vardı: Duvarda yazılı ziyaret saatleri içinde gittiğimiz halde, kapı kapalıydı. Tam çevreye bakınıp birilerini soruşturacakken, kısa süreliğine mezarlığa uğrayan bekçi bizi görüp içeri almıştı. O anı denk getiremeseydik, ziyaret de mümkün olmayacaktı. “Kabrin yerini biliyor musunuz?” diye sordu. “Hayır” dedim. “Şu karşı köşede, duvarın dibinde. Üzerinde Filistin bayrakları var” şeklinde tarif etti. “Filistin bayrağı burada yasak değil demek ki” cümleme ise gülümsemeyle karşılık verdi.
Kudüs surlarının güney ucunda, Rum Ortodoks Mezarlığı’ndayız. Öğlen güneşinin yakıcı ışınları altında, oraya-buraya serpiştirilen ağaçların koyu gölgeleriyle serinleyen mezarların arasından yürüyoruz. Az sonra, duvarın dibindeki kabrin başına geliyoruz. Mermer taştaki ilk yazı: Nasrî Anton Ebû Akle (1932-2000). Hemen altında da o isim: Şirin Nasrî Ebû Akle (1971-2022). İsrail işgal güçleri eliyle, 11 Mayıs’ta Batı Şeria’nın Cenin kentinde kasten ve hedef gözetilerek öldürülen Şirin… İsrail polisi tarafından cenaze merasimine düzenlenen saldırıyla, dünya basınının manşetlerine tırmanan Şirin… Katolik Hristiyan -babası Ortodoks- olmasına rağmen, işgale karşı gösterdiği tavırla hak ve adalet peşindeki herkesin takdirini kazanan Şirin… Filistin tarihinde çok az kişiye nasip olacak bir kalabalıkla, on binlerin omuzlarında ebediyete uğurlanan Şirin…
“Ah keşke ben de orada olsaydım” hayıflanmalarıyla izlediğim bir törendi Şirin Ebû Akle’nin cenazesi. Perşembe akşamı Kudüs’te arkadaşlarla sohbet ederken, şehrin yaşadığı hüzünlü coşkuyu ve taşkın öfkeyi canlı tablolar halinde anlattıklarında, bunu bir kez daha derinden hissettim. 1997’den beri Filistin topraklarından dünyaya haber geçen Şirin’in sesi işgalciyi öylesine rahatsız etmişti ki, onu doğrudan hedef seçmişlerdi. Yine kendisi gibi El Cezire’de çalışan Kudüslü muhabir Civâra el Budeyrî’nin anlattığına göre, İsrailli askerin silahından çıkan kurşunların kuvveti Şirin’in kafatasını paramparça etmişti. Şirin’e ilk müdahalenin yapıldığı Râmallah’taki hastanede cesedi görenlerden biri olan Civâra, “Kafatasında tek parça kemik kalmamıştı. Başının arkasını kavradığımda, elime bir tutam kanlı saçtan başka bir şey gelmedi” diyordu.
Mayıs ayının son haftasında Kudüs’te “Bayrak Yürüyüşü” adı altında Müslümanlara yönelik nefret ve ırkçılık dolu eylemlere imza atan Yahudi yerleşimciler, Şirin’i de unutmamıştı. Şam Kapısı’nın önünde koro halinde attıkları sloganlardan biri, gayet ahlâksızca ve terbiyesizce ifadelerle Şirin’e hakaretler içeriyordu. Bu hıncın sebebi, Şirin’in işgalin çok çeşitli boyutlarını somut delillerle ve görüntülerle dünya kamuoyunun dikkatine sunma noktasındaki ısrarı ve istikrarıydı şüphesiz. Yerleşimci güruh, Şirin’in maaşının çoğunu Filistinli esirlerin aileleriyle paylaştığını, İsrail’in yetim bıraktığı onlarca çocuğa her ay düzenli yardım yaptığını ve geçtiğimiz ramazan ayında Mescid-i Aksâ’da itikâfa giren Müslümanlara iftariyelik dağıttırdığını, bunu da hiç kimseye duyurmadığını -Şirin’in arkadaşlarından biri, ölümünden sonra açıkladı- bilmiyorlardı muhtemelen. Bilseler, ağızlarından taşan öfke kim bilir nerelere yayılırdı?
Ziyaretin ardından, öğle namazı için Mescid-i Aksâ’ya geçtim. Kubbetu’s-Sahra’nın batı yakasında, yine Kudüs’ün yakın tarihinin ayrılmaz parçalarına dönüşen bazı şahsiyetlerin kabirleri vardı. Müslümanların bir araya gelmesi için yorgunluk nedir bilmeden çırpınan, bunun için dünya çapında toplantılar düzenleyen, vefatına yakın da “Beni Aksâ’ya defnedin” vasiyetinde bulunan Hindistanlı Müslüman aktivist ve siyasetçi Muhammed Ali Cevher (1878-1931)… Manda yönetimine muhalefeti nedeniyle İngiliz askerler tarafından dövülerek komaya sokulan ve bunun sonucunda vefat eden Kudüs eski Belediye Başkanı Mûsâ Kâzım Paşa el Hüseynî (1853-1934)… İsrail’in kuruluş sürecinde, işgale karşı kahramanca bir direniş başlatan, ama Siyonistlerce katledilen Abdulkâdir el Hüseynî (1907-1948)… Filistin eski başbakanlarından Ahmed Hilmî Abdulbâkî (1883-1963)…
Kudüs’e “Kabirler tapu senedidir” hakikati ışığında bakınca, insanın karşısına büyük bir mücadelenin ışıltılarla dolu durakları çıkıyor. Nöbet tutan kabirlerin varlığı, işgalin günün birinde mutlaka biteceğini hatırlatan somut işaretlere dönüşüyor.
Fethî Yeken’in mirası
04:0015/06/2022, Çarşamba
G: 15/06/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Lübnan’ın başkenti Beyrut’un merkezinde bulunan Şühedâ ve Riyâd Sulh meydanları, 8 Aralık 2006 Cuma günü, sıra dışı bir namaza sahne oldu. Her iki meydanı da tıka basa dolduran on binlerce insan, ülkenin tanınmış Sünnî âlim ve davetçilerinden Dr. Fethî Yeken’in ardında saf tuttu. Bu manzarayı “sıra dışı” kılan şey, ilk saflardan itibaren çok sayıda Şiî din adamının da namaza iştirakiydi. Hizbullah lideri Hasan Nasrallah’ın bir gün önce verdiği direktifle gerçekleşen bu katılım, Lübnanlıların “Sünnîsiyle-Şiîsiyle tek yürek” olduğunu dünyaya duyurmaya matuftu. Nitekim Dr. Fethî Yeken de hutbede aynı noktaya vurgu yaparak, “ABD’nin ve Batı’nın komplolarının Lübnan’da tutmayacağını” belirtti. Yeken, “ABD, Irak’taki işgalini silahla ve zor kullanarak yerleştiremeyeceğini anlayınca, mezhepçilik kozuna sarıldı. Lübnan’da da aynısını denemeye çalışıyorlar: Direnişin gücünü kırmak ve demokrasi ithal etmek. Bush’un demokrasisini…” diyordu.
Fethî Yeken’in bu sözleri söylediği atmosferde, Lübnan hâlâ büyük bir şokun tesiri altındaydı: 14 Şubat 2005 günü, ülkenin eski başbakanı Refîk Harîrî, Beyrut’ta düzenlenen bir bombalı saldırı sonucu yaşamını yitirmişti. Lübnan içinde ve dışında “olağan şüpheli” olarak bütün parmaklar Hizbullah’ı ve Suriye istihbaratını gösterirken, soruşturma için uluslararası bir komisyonun kurulması tartışılmaya başlamıştı. Bunun üzerine Hizbullah hızlı bir şekilde “Harîrî’yi İsrail öldürdü” propagandasını tedavüle sokmuş, suikast sebebiyle kendisini suçlayanlara “ABD ve Batı ile birlikte hareket etmek” yaftasını yapıştırmış, bu çerçevede Başbakan Fuâd Sinyora hükümetinin görevden uzaklaştırılması için kampanyalara girişmişti. Beyrut’taki o cuma namazı da “Emperyalizmin Lübnan üzerindeki oyunlarını bozma eylemi”ne dönüştürülmüştü. Ülke öylesine bölünmüş durumdaydı ki, Yeken’le aynı dakikalarda birkaç bulvar ötedeki İmam Ali Camii’nde hutbeye çıkan Lübnan Müftüsü Muhammed Raşîd Kabbânî, “Hükümetin düşmesine asla izin vermeyeceğiz” diyerek safını açıkça belli ediyordu.
Peki, Hizbullah’ın gövde gösterisinde imamlık yapan Dr. Fethî Yeken kimdi?
Türkiye’deki İslâmî çevrelerin yakından tanıdığı ve kitaplarını okuduğu / okuttuğu Fethî Yeken, 1933’te Lübnan’ın Trablus şehrinde dünyaya geldi. Baba tarafı Türk asıllı olan Yeken -soy ismi Türkçe’deki “yeğen” kelimesinin Arapçalaşmış haliydi-, küçüklüğünden itibaren babaannesinin gözetiminde sağlam bir dinî eğitim aldı. Gençlik yıllarında tanıştığı Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’na -kısaca İhvân- bütün varlığıyla bağlanan Yeken, 1964’te bir grup arkadaşıyla birlikte İhvân ideolojisi temelinde faaliyet gösterecek olan Cemaat-i İslâmî’yi kurdu. 1992’de milletvekili seçilinceye kadar teşkilâtın liderliğini yürüttü, ardından bir takım ihtilaflar sebebiyle Cemaat-i İslâmî’den ayrılarak İslâmî Eylem Cephesi’ni oluşturdu.
Fethî Yeken’i Lübnan çapında şöhrete kavuşturan en önemli olay, 27 Ekim 1979’da Trablus’taki ofisinin önünde silahlı bir grup tarafından kaçırılmasıydı. Yaklaşık iki haftalık bir esareti müteakiben salıverilen Yeken’i kaçıranlar, Suriye istihbaratına mensup ajanlardı. İlginç olan, bu hadiseden hemen sonra, Fethî Yeken’in bizzat Şam’a giderek Suriye Devlet Başkanı Hâfız Esed’le baş başa görüşmesiydi. Kendisine bilahare “Seni kaçıranlarla ne görüştün?” diye sorulduğunda, Yeken şu cevabı verecekti: “Suriye istihbaratı, o sıralarda ülkede gerçekleşen çeşitli saldırılarda Cemaat-i İslâmî’nin de parmağı olduğuna inanıyordu. Beni kaçırma sebepleri buydu. Bizim elbette Suriye’de yaşananlarla hiçbir alakamız yoktu. Bu ortaya çıktı, serbest kaldım.” Sonraki süreçte Yeken ve Esed arasındaki görüşmeler sıklaşacak ve derinleşecekti. Öyle ki, Esed’in Yeken’den “İhvân’la Baas rejimi arasında arabuluculuk” istediği bile ortaya çıkacaktı.
Ömrünün son yıllarını “ABD’ye karşı İran’ı” destekleyerek geçiren Dr. Fethî Yeken, ardında 40’a yakın eser bıraktı. Bunlardan “Müslüman Olmam Neyi Gerektirir?”, “İslâm’a Nasıl Davet Edelim?”, “Davetçinin Yol Azığı” ve “İslâm Gençliği”, Türkiye’de oldukça meşhur.
Tam 13 yıl önce, 13 Haziran 2009’da vefat eden Dr. Fethî Yeken, günümüzde yaşıyor olsaydı siyasî ve ideolojik olarak nerede dururdu? “Arap Baharı” çerçevesinde şahit olunan hadiselerde, İran’ı ve Hizbullah’ı desteklemeye devam eder miydi? Baas rejiminin kendi halkına reva gördüğü mezalim karşısında nasıl tavır alırdı? Tüm bu sorulara net cevaplar vermek zor. Ama şurası kesin: Birçok şey için “milat” olan 2011’den önce vefat edişi sayesinde, Fethî Yeken, bugün her kesimden Müslümanın okuduğu bir mütefekkir olarak anılmaya devam ediyor.
Kırım Kitabı
04:0018/06/2022, Cumartesi
G: 18/06/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Rusya’nın şubat ayında başlattığı Ukrayna işgali, İslâm dünyası ve Müslümanlar açısından çok önemli bir bölgeyi de yakından ilgilendiriyor: Kırım. 2014’te Rusya tarafından ilhak edilen ve Müslüman kimliğinin değiştirilmesi yönündeki projelere hız verilen bu mahzun İslâm yurdu, yaşadığı onca acıya ve baskıya rağmen, bağrında hâlâ mümtaz hazineleri barındırmayı sürdürüyor. “Gözden ırak olan, gönülden de ırak olur” meselindeki gibi, Kırım gündemimizin geri sıralarında yer bulabiliyor ancak. Yine de Güzel Kırım’ı hatırlamak ve hatırlatmak, anlamak ve anlatmak, aslî vazifelerimiz arasında olmalı.
Büyüyen Ay Yayınları etiketiyle okurlara takdim edilen, Doç. Dr. Süleyman Gür imzalı “Kırım Kitabı” işte bu hatırlama ve anlama ameliyesinin en nitelikli rehberlerinden biri olmaya aday. “Tarih, Ulemâ, Udebâ, Şuarâ, Meşâyih ve Müellifler” alt başlığını taşıyan “Kırım Kitabı”, iki ana bölüme ayrılmış:
Birinci bölümde Kırım’ın kısa tarihçesi verildikten sonra, İslâm’ın Kırım’daki serüvenine geniş bir parantez açılmış. Kırım-Anadolu münasebetleri ve bunun her iki tarafa çok boyutlu yansımaları da aktarılarak, şehir şehir Kırım’ın tarihî, dinî ve kültürel mirasının envanteri çıkarılmış. Bahçesaray, Akmescid, Karasu, Kefe, Sudak, Kerç, Karasubazar, Taman, Gözleve, Yalta, Akyar, Solhat, İvadiye ve diğer şehirlerdeki camileri, mescitleri, mektep ve medreseleri, tekke ve zaviyeleri, köprüleri, hanları, kaleleri vb. okurken, insanın yer yer gözleri doluyor. Zaman içinde kaybolan ve dış müdahalelerle kasten ortadan kaldırılan onca eser ve kadîm miras sayfalar arasında geçit resmi yaparken, yüreklerin sızlamaması zaten mümkün değil. Yazar tüm bu bilgileri verirken, Evliya Çelebi’nin Seyahatname’si başta olmak üzere birinci el tarihî kaynaklardan ve arşiv belgelerinden bolca faydalanmış. Metinlere, bugün ayakta olan eserlerin fotoğraflarıyla, yerinde yeller esenlerin eski görüntüleri eşlik ediyor. Okur böylece mazi ile hâzır arasında öğretici yolculuklara çıkarken, Kırım’ın derinliği karşısında büyüleniyor.
İkinci bölümde ise, 400’den fazla Kırımlı âlim ve ârif zatın biyografileri yer alıyor. Hem Kırım’da yaşamış hem de Kırım’da doğmuş olduğu halde İstanbul, İzmir, Mekke, Medine, Kudüs, Şam, Halep, Bağdat gibi İslâm beldelerinde müderrislik, müftülük, kadılık, kadıaskerlik, şeyhülislâmlık yapmış isimler bunlar. Yazar bu bölümde ayrıca, Kırımlı âlimlerin kaleme aldığı ve çoğunluğu kütüphanelerde yazmalar halinde bulunan yüzlerce eseri de araştırmacıların dikkatine sunmuş. Kitabın sonuna eklenen zengin “kaynakça” ise, meraklı okurları çok sayıda esere yönlendirerek, gerçek bir ilmî ve fikrî şölenin kapılarını açıyor.
“Kırım Kitabı”nın belki de en ilginç yanı, yazarı Süleyman Gür’ün Kırımlı olmaması. Kendisinin Kırım’a yakın ilgisi, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden mezun olduktan sonra, 2002-2003’te Kırım Müftülüğü’nde görev yapmasıyla başlamış. “Kırım’ı alelade bir memleket olarak tasavvur ediyordum. Ancak Kırım’a gidip Kırım’ı ve Kırım Türklerini tanımaya başlayınca çok farklı bir coğrafyada olduğumu ve çok farklı bir milletle karşı karşıya olduğumu anladım” diyen Gür, sonraki süreçte yoğun bir şekilde Kırım’ı araştırmaya ve derinlerine nüfuz etmeye başlamış. Ve yılların emeğiyle, nihayet ortaya 512 sayfalık gerçek bir kaynak eser çıkmış. “Kırım Kitabı”, bu alanda bundan sonra yapılacak ilmî ve akademik çalışmalara yol gösterecek ve ilham olacak bir nitelik taşıyor.
Kırım’dan söz açılmışken, kıymetli okurları, yayın yönetmenliğini sürdürdüğüm Derin Tarih dergisinin Kırım Özel Sayısı’ndan da haberdar etmek isterim. Yerli ve yabancı çok sayıda uzman ismin katkıda bulunduğu özel sayımız, Türkçede Kırım’la ilgili yapılan en hacimli ve kapsamlı çalışmalardan biri oldu. Kırım’ın dinî ve siyasî tarihi, kültürü, mimarisi, insanı, meşhur şahsiyetleri, folkloru ve hatta gastronomisi dergimizin sayfalarında detaylı biçimde yer buldu. Bütün hocalarımıza, araştırmacılara, yazarlarımıza ve dergimizin mutfağında emek veren çalışma arkadaşlarıma bu vesileyle tekrar teşekkürlerimi sunuyorum.
Sıkça vurguladığım bir şeyi tekrarlayarak bitireyim:
Bir konuda anlamlı ve derinlikli bir tavır ortaya koymak istiyorsak, o konuyu bütün boyutlarıyla kavramaktan başka çaremiz yok. Üstünkörü bildiğimiz veya bildiğimizi zannettiğimiz bir konuda doğru tavır alabilmek, ancak olağanüstü tesadüflere bağlıdır.
“Bu adamdan uzak durun!”
04:0022/06/2022, Çarşamba
G: 22/06/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail Seferad Hahambaşı Yitzhak Yosef, geçtiğimiz cumartesi günü verdiği haftalık vaazında, Yahudi yerleşimciler eşliğinde Mescid-i Aksâ’ya yaptığı baskınlarla ünlenen İsrailli milletvekili Itamar Ben Gvir’i ağır biçimde eleştirdi. Yosef, özetle şunları söyledi: “Bu adamdan ve yaptıklarından uzak durun! Kendisi aptalın teki… Tapınak Tepesi’ne [Mescid-i Aksâ Külliyesi] girmek büyük günahlardan biridir. Ben hahambaşılık görevini üstlendiğim zaman, -aralarında Aşkenaz meslektaşlarımın da bulunduğu- 100’den fazla Yahudi din adamının imzasıyla bir bildiri yayınladım. Herhangi bir Yahudi’nin, kendi kendine Tapınak Tepesi’ne gitmesi ve hele de orada ibadet etmesi asla uygun değil. Bu, Rabb’in ismini ve kutsal mekânı kirletmektir. Birileri izin veriyor veya caiz görüyor olabilir, bizim yolumuz bellidir. Takip ettiğimiz büyük üstatlarımızın hiçbiri, Tapınak Tepesi’ne girişe izin vermiyor.”
Hahambaşı Yitzhak Yosef’in de hatırlattığı gibi, Yahudi inancında ve tarih anlatısında “Süleyman Mabedi” olarak anılan Mescid-i Aksâ Külliyesi, Yahudi şeriatı açısından öyle elini-kolunu sallayarak rahatça girilebilecek bir mekân değil. İslâmî literatürde “Beyt-i Makdis” adıyla da bilinen Mescid-i Aksâ’nın 144 dönümlük alanının iç kısmına adım atmak isteyen bir Yahudi’nin, öncelikle gerekli dinî eğitimleri almış bir haham olması gerekiyor. Ardından “mikve” denilen özel bir havuzda dinî temizliğini (bizdeki “abdest” benzeri) yapmak ve ayağına da deriden mamul ayakkabı giymemek mecburiyetinde. Ancak tüm bu şartlar sağlansa bile, Aksâ’nın her yerine ayak basılamıyor. Örneğin, Kubbetu’s-Sahra’nın içine girmek, -kubbenin örttüğü kayanın Yahudi inancındaki kıymetinden ötürü- sadece “Kohanim” denilen en üst düzey hahamlara tanınmış bir imtiyaz.
Yahudiliğin çeşitli kolları birbiriyle boğaz boğaza kavga halinde bulunduğundan ve dînen Mescid-i Aksâ Külliyesi’ni kimin ziyaret edebileceğiyle ilgili kurallar kesinliğe kavuşturulamadığından, bütün alan sıradan Yahudilere “yasak” ilân edilmiş. Bu kestirme çözüm sebebiyle, dindar Yahudilerin kâhir ekseriyeti Aksâ’ya ayak basmayı “dinen haram” kabul ediyor bugün. (Sekülerlerin zaten “kutsal mekân” diye bir derdi yok.) Dolayısıyla Itamar Ben Gvir gibi “aptal”ların provokatif eylemleri de dinî açıdan sakıncalı görülüyor.
Irak Yahudisi bir ailenin oğlu olarak 1976’da Kudüs’te doğan Itamar Ben Gvir, 1987’de patlak veren Birinci İntifada sırasında “Arap düşmanı” haline gelmiş radikal bir figür. Gençliğinde, İsrail devletinin bile “terör örgütü” ilân etmek durumunda kaldığı aşırı sağcı “Kah Hareketi”ne katılan Ben Gvir, zapt edilemeyen provokatif karakteri sebebiyle askerlikten muaf tutulmuş. Neredeyse her sabah, beraberinde Yahudi yerleşimcilerle ve onları koruyan İsrail askerleriyle birlikte Mescid-i Aksâ Külliyesi’ne baskınlar düzenleyen Ben Gvir, Hahambaşı Yitzhak Yosef’i elbette dikkate ve ciddiye almıyor. Onun “Teröristlerin tehditlerine teslim olmayacağız. Kudüs’ün sahibi biziz!” sözleri hem Filistinlilere hem de Yitzhak
Yosef çizgisindeki Yahudilere yönelik.
Itamar Ben Gvir’in, Mescid-i Aksâ’ya adım atarken kendilerinden “fetva” ve ilham aldığı hahamlar da mevcut. Bunlar arasında en meşhuru, 1967’de Kudüs’ün işgali sırasında “ordu hahamı” olan Şlomo Goren (1917-1994). İşgalin hemen ardından yaptığı “Kubbetu’s-Sahra’yı havaya uçuralım” teklifini İsrailli komutanların bile “aşırı” bularak kabul etmediği Goren, ölümüne dek Yahudilerin Mescid-i Aksâ Külliyesi içine girip ibadet etmeleri gerektiğini savundu. Bu yöndeki
dinî yasakları dikkate almayan Goren, dönemindeki hahamlarla çatışmaktan ve onlara reddiyeler yazmaktan da geri durmadı.
Itamar Ben Gvir ve şürekasının Aksâ baskınları, sadece Filistinlileri provoke etmiyor, aynı zamanda sismik dalgalar halinde İsrail’deki 8 partili koalisyonun temellerini da sarsıyordu. Zira baskınların ve meydana getirdiği gerilimin en büyük kazananı, faşizan sağcı Yahudi kesimdi. Nihayet beklenen oldu ve İsrail hükümeti, seçim kararı aldı. Böylece yaklaşık 3,5 yıllık bir zaman dilimi içinde 5’inci kez genel seçim yapılacak.
Aklı başında ve tarihi dikkatle okuyan herkesin gördüğü bir hakikat var: İsrail, böylesine düşman kamplara bölünmüş bir toplumsal dokuyla, çok uzun süre varlığını devam ettiremez. Kendi zayıflığını gözlerden kaçırmak için sürekli Filistinlilere saldırsa ve hedef saptırmaya çalışsa da ettiremez.
Yeniden Şam’a
04:0025/06/2022, Cumartesi
G: 25/06/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ortadoğu dengeleri açısından bu haftanın en dikkate değer gelişmelerinden biri, İslâmî Direniş Hareketi (bilinen kısa adıyla: Hamas) ile Suriye rejiminin yeniden yakınlaşmaya başladığına dair yapılan resmî açıklamaydı. Reuters haber ajansına konuşan bir Hamas yetkilisi, “Suriye ile ilişkilerimizi tekrar tesis etmek için şu anda üst düzey müzakereleri sürdürüyoruz” dedi.
1987’de patlak veren Birinci İntifada sırasında kurulan Hamas, başından beri “içeride” ve “dışarıda” olmak üzere çifte liderlik esasıyla yönetildi. İçeride, kurucu lider Şeyh Ahmed Yâsîn ve beyin takımını oluşturan diğer isimlere yönelik İsrail baskısı giderek yoğunlaşırken Mısır ve Kuveyt’teki dış kollar, hem petrol zengini devletlerden akan finans desteği hem de ülkeler arasında serbestçe dolaşım açısından büyük bir rahatlık içindeydiler.
Hamas’ın Kuveyt şubesi, lideri Hâlid Meşal’in kişisel karizması ve uluslararası bağlantıları sayesinde hızla öne çıktı ve Meşal, örgütün “vitrin yüzü” haline geldi. Saddam Hüseyin 1990’da Kuveyt’i işgal edince, Hâlid Meşal ve beraberindeki ekip, Ürdün’ün başkenti Amman’a yerleşti.
25 Eylül 1997’de Mossad tarafından düzenlenen başarısız bir suikast girişimine maruz kalan Meşal, 1999’un yazında Kral İkinci Abdullah’ın emriyle sınır dışı edildi. Babası Kral Hüseyin’in 7 Şubat günü ölümüyle tahta çıkan Abdullah, Hamas’ın ülkedeki varlığından ve faaliyetlerinden endişe duyuyordu. Kısa bir süre Katar’ın başkenti Doha’da yaşayan Meşal, Suriye’nin başkenti Şam’a yerleşti.
Hâlid Meşal’in 10 yıl boyunca devam eden Şam ikameti, Hamas’la Baas rejimi ve İran arasındaki ilişkilerin de gittikçe derinleştiği bir zaman dilimi olarak dikkat çekti. Ancak Meşal, bu süre içinde İslâm dünyasının farklı ülkeleriyle -aralarında Türkiye de vardı- ve Filistin içindeki rakip siyasî fraksiyon olan Fetih çizgisiyle temasları sıklaştırmayı da ihmal etmedi.
Eş zamanlı olarak Hamas içindeki (ve dışındaki) tesiri giderek artan Hâlid Meşal, Şeyh Ahmed Yâsîn’in 2004’te İsrail tarafından katledilmesinin ardından örgütün tartışmasız liderliğine yükseldi.
2011’de Suriye’de patlak veren halk ayaklanması, Hâlid Meşal ve arkadaşlarını “ahlâkî bir seçim” yapma mecburiyetiyle karşı karşıya bıraktı: Kendi halkına bomba yağdırmaya başlayan bir rejimi ve onun en büyük hamisi olan İran’ı, sırf Hamas’a yardım ediyorlar diye desteklemeye devam etmek mi? Yoksa uğradığı mezalim karşısında, Suriye halkıyla birlikte saf tutmak mı?
Hamas ikincisini seçti. Meşal ve yakın yönetim kadrosu Şam’dan ayrılarak, Katar’ın başkenti Doha’ya yerleşti. Hatta Meşal, 8 Aralık 2012 Cumartesi günü, sürgün yıllarından sonra ilk kez ayak bastığı Gazze’de “onur konuğu” olarak katıldığı Hamas’ın 25’inci kuruluş yıldönümü kutlamaları sırasında, Suriyeli muhaliflerin bayrağını bile salladı.
Hikâyenin devamında, bilhassa 2013’de Mısır Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi’nin devrilmesiyle birlikte başlayan “yeni süreç” var. Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’yla (kısaca: İhvân) birlikte Hamas’a da cephe alan yeni Mısır yönetimi ve onun destekçisi olan Körfez ülkeleri, Hâlid Meşal ve arkadaşlarını Suriye-İran cephesine mecbur ve mahkûm hale getirdi.
Bu arada liderlik görevini bırakarak, örgütün İslâm dünyasının farklı ülkeleriyle ilişkilerini onarmaya odaklanmak isteyen Meşal, 2017’de Hamas’ın “kuruluş bildirgesi”nde giderayak yaptığı değişiklikle, İhvân’la organik bağ içinde bulunmadıklarını dünya kamuoyuna ilân etti. Bu adım elbette Mısır ve Körfez sermayesiyle köprüleri yeniden kurma hedefine matuftu. Ancak bunun hiç de kolay olmadığı görülecekti.
Hâlid Meşal görevi bıraktıktan sonra Hamas siyasî liderliğini üstlenen İsmail Haniye’nin, Suriye’nin yıkımında büyük rol oynayan İranlı General Kâsım Süleymani’nin 6 Ocak 2020 günü Tahran’da düzenlenen cenaze törenine bizzat katılması ve törende yaptığı ateşli konuşmada Süleymani’yi “Kudüs’ün şehidi” olarak ilân etmesi de, Hamas-İran yakınlaşmasının göstergelerinden biriydi.
Haniye’nin yerine Hamas’ın Gazze’deki liderliğine getirilen Yahya Sinvâr’ın da keza İran’a en yakın isimlerden biri olduğu biliniyor.
Bugün gelinen noktada, Hamas, Baas-İran cephesiyle saf tutmaya karar verdiğini artık bütün dünyaya resmen ilân edecek bir konuma sürüklendiyse, bunda elbette Arap dünyasının bazı güçlü ülkelerinin örgüte menfi yaklaşım biçimi ana etken. Kaçırılan fırsatların farkındalar mıdır, bilinmez…
Ortadoğu NATO’su?
04:0029/06/2022, Çarşamba
G: 29/06/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Amerikan CNBC televizyonundan Hadley Gamble’a konuşan Ürdün Kralı İkinci Abdullah, “Bir Ortadoğu NATO’su kurulması fikrini destekliyorum. Bu konuyu ilk gündeme getirenlerden biri zaten benim” dedi. Ürdün olarak, NATO ile birçok konuda on yıllardır “omuz omuza” çalıştıklarını da hatırlatan Kral Abdullah, “Kendimizi Kuzey Atlantik İttifakı’nın doğal bir parçası olarak görüyoruz” değerlendirmesinde bulundu. Kral, konuya dair şunları ifade etti: “Böyle bir çatı ittifak kurulabilir, hatta kurulmalıdır. Ama misyonu, vizyonu, çerçevesi ve kapsamı net biçimde belirlenmelidir. Böyle yapılmazsa, bölgenin karmaşasını daha da artırır. Güvenlik ve askerî işbirliği dışında, Ukrayna’da yaşanan savaş sebebiyle Ortadoğu ülkeleri kendi aralarında yardımlaşmaya ve birlikte çalışmaya çoktan başladılar bile. Bir araya geliyoruz ve birbirimize nasıl yardım edebileceğimiz hususunda kafa yoruyoruz. Yardımlaşma, içinde bulunduğumuz bölge için oldukça sıra dışı bir manzara. Geldiğimiz noktada, petrolü olup da buğdayı olmayan ülkeler de yardıma ihtiyaç duyuyor. Hiç kimse savaş ve çatışma istemiyor.”
Petrol veya doğalgaz türünden herhangi bir doğal kaynağa sahip olmayan, bölgesel ve uluslararası dengeler vesilesiyle ayakta duran, varlığını ekonomik yardımlar ve dış destek sayesinde sürdüren bir devletin başkanı bu tarz cümleler kurduğunda, elbette “Peki, Ortadoğu NATO’su mümkün mü?” sorusunu sormak gerekiyor. Zira Ürdün, böyle bir projeye liderlik edecek vasıfları haiz değil.
Tarih boyunca olduğu gibi günümüzde de dış etkilere son derece açık bulunan Ortadoğu, ideolojilerin ve onları temsil eden devletlerin savaş alanı durumunda. Bir yanda İran’ın bayraklaştırdığı ve bölgeye sirayette motor haline getirdiği Şiîlik, diğer yanda İsrail’in işgal ideolojisi Siyonizm, bu hengâmede son nefesini vermemek için çırpınan Arap milliyetçiliği, son yıllarda yaşanan gelişmelerle etkisi kırılmaya çalışılan ümmetçilik… Tüm bu çevrelerin birbirinden farklı çizgilerdeki yabancı müttefik ve hamileri: ABD, Avrupa, Rusya ve hatta Çin… Şiîlik ve Siyonizm, reaksiyoner tavırlarıyla birbirlerinin varlık sebeplerine ve yöntemleri itibariyle karbon kopyalarına dönüşürken, İran cephesi Müslüman halklar nezdinde sempati toplamaya odaklı; İsrail ise daha çok ekonomik ve siyasî elitler nazarındaki mevkiini kuvvetlendirme peşinde. Şimdiye dek, kısmen başarıya ulaştıkları noktalar yok değil.
Böyle kaotik bir atmosferde, “Ortadoğu NATO’su”nun imkânı da ortadan kalkıyor haliyle. Sadece İsrail-Filistin meselesi ele alındığında bile, Ortadoğu’yu ilgilendiren temel problemler için kolay bir çözümün bulunmadığı anlaşılır:
Filistin etrafında yumaklanan sorunların kökeninde, Müslüman dünyanın zihninde yer alan tanımlardaki farklılıklar yatıyor esasen. Her ülkenin Filistin tasavvuru farklı. Her ülkenin krize bakışı farklı. Her ülkenin önceliği farklı. Her ülkenin hassasiyet alanı farklı. Dolayısıyla, her ülkenin çözüm önerisi ve hareket noktası da farklı. Ortadoğu’nun Müslüman aktörleri bir masanın etrafına oturup Filistin’i konuşmaya ve tartışmaya başlasalar, konu birkaç dakika içinde kimin ne kazanacağına dayanıyor. Hal böyle olunca, Filistin mücadelesinin tarihi, “Sırf rakibi kazanmasın diye çözümü kasten ve ısrarla engelleyenler”le dolu.
(Sözünü ettiğim durumun Ortadoğu ve Müslüman dünyaya has olmadığını da hatırlamak lazım elbette. Rusya’nın Ukrayna’ya şubat ayında başlattığı ve halen sürdürdüğü işgal operasyonu, Batı’nın böylesine kritik bir problemi çözmekten aciz olduğunu gözler önüne serdi. Burada da aslında problemin temelinde aynı şey yatıyor: Her ülkenin, meseleye bambaşka bir noktadan ve kendi pozisyonunu koruma önceliği çerçevesinden bakması. Dünyanın, hiçbir şey yapamadan, Çeçenistan ve Suriye’deki manzaraların tekrarını donuk bakışlarla izlemek zorunda kalması bu yüzden.)
“Ortadoğu NATO’su” imkânsız ise de, Müslüman dünyanın düşünen akılları, günden güne üst üste yığılan devasa problemler için çözüm üretme yönündeki kararlılıklarından vazgeçmemeli. Kaldı ki, bu ameliye zaten siyasetçilerden veya devlet başkanlarından evvel, sivil iradeli münevverlerin, mütefekkirlerin ve âlimlerin işi. “Sivil iradeli” sıfatını özellikle önemsiyorum. “Gündemin seline kapılmadan, duruşunu konjonktüre göre ayarlamadan ve geçici şeylerle oyalanmadan” vurgusuyla…
Akhisar’dan Bosna’ya…
04:002/07/2022, Cumartesi
G: 2/07/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Bosna Hersek, bu yıl 512’ncisi düzenlenen “Ayvaz Dede Şenlikleri” vesilesiyle yine renkli görüntülere sahne oldu. Ülkenin dört bir yanından yola çıkan atlı birlikler, Travnik yakınlarındaki Doni Vakuf’a bağlı Prusac kasabasında toplanarak, Bosna topraklarını İslâm’la tanıştıran şahsiyetlerden Ayvaz Dede’yi yâd ettiler. Geleneksel kıyafetler giymiş kırmızı fesli öncülerin taşıdığı yeşil bayraklarla ve mehter takımıyla renklenen coşkulu merasim, binlerce kişinin cemaatle eda ettiği öğle namazıyla sona erdi.
Yaygın inanışa göre, Manisa-Akhisarlı bir derviş olan Ayvaz Dede, 1463’te Fatih Sultan Mehmed’in Bosna Seferi sırasında Balkanlara gelerek, bugünkü Bosna’yı yurt tutmuş bir isimdir. Prusac’ta hemen bir tekke tesis eden Ayvaz Dede’nin tertemiz karakteri bölgenin İslâmlaşmasında büyük rol oynar, kendisini de halkın gözünde çok saygı duyulan bir karakter haline getirir. Ancak Ayvaz Dede’yi “efsane”ye çevirecek olan hadise, bir kıtlık zamanında Prusac’ın susuzluktan kurtulmasına vesile olmasıdır: Yakınlardaki Şulyaga Dağı’nda bir su kaynağı vardır, ancak suyun Prusac’a gelmesinin önünde devasa bir kaya kültesi engel bulunmaktadır. 74 metre uzunluğunda, 30 metre genişliğinde bir kayadır bu ve insan eliyle kırılıp suya yol verilmesi imkânsız gibidir. Ayvaz Dede inzivaya çekilerek, 40 gün-40 gece dua etmeye koyulur. Son günün sabahında, Kur’ân tilavet ettikten sonra uyuyakalan Ayvaz Dede, rüyasında iki beyaz koçun büyük bir gürültüye boynuz tokuşturduklarını görür. Gözlerini açtığında, kaya ortasından ikiye ayrılmış, oluşan 3-4 metre genişliğindeki yarıktan Prusac’a doğru gürül gürül bir su akmaya başlamıştır.
Artık Ayvaz Dede öylesine ünlü bir isimdir ki, tesiri ve nâmı Doni Vakuf-Travnik havalisini çoktan aşmış, hatta Bosna sınırlarının dışında payitahta kadar ulaşmıştır. Prusac’ın adı “Akhisar” olarak değiştirilir ve statüsü yükseltilerek kadılık merkezine dönüştürülür.
Ayvaz Dede hem kendi döneminde hem de başrol oynadığı hadisenin katmerli efsanelere konu edildiği sonraki yüzyıllarda sayısız Boşnak’ın Müslümanlığı seçmesine vesile olmuş. Osmanlı asırları boyunca her yıl haziran ayının sonunda düzenlenen Ayvaz Dede’yi anma etkinliklerinin, geçtiğimiz yüzyılın başından itibaren artık Bosnalı Müslümanlar için “ispât-ı vücut” yerine geçmeye başladığını görüyoruz. Komünist Yugoslavya’da şenliklere katılmanın resmen “suç” oluşu da, yöneticilerin meseleyi “Müslümanların ülkedeki varlığı” noktasından değerlendirdiğini gösteriyor. 1990’lı yıllara kadar katı bir şekilde uygulanan “Ayvaz Dede’yi anma yasağı”, çok sayıda Müslümanın mahkemelere sevk edilmesine yol açmış.
İslâmî yaşantının renklerindeki çok çeşitli ton farklılıklarına rağmen, Ayvaz Dede, bugün Bosnalıları bir arada tutan ve onlara dinî-millî kimliklerini düzenli biçimde hatırlatan güçlü bir sembol. Başlarında kırmızı fesleri ve üzerlerinde yelek-şalvarlarıyla geleneksel kıyafetlere bürünmüş atlılar şehirlerin caddelerinde arz-ı endam ettikçe, Bosnalıların yüreklerinde birçok duygu köklü biçimde yer bulmayı sürdürecek. Ayvaz Dede bu yönüyle, Akhisar’dan Balkanlara, asırların ötesinden çakılmış şık bir selâm adeta…
Ayvaz Dede Şenlikleri’nin hatırlattığı bir husus daha var:
Zaman zaman, Selefîliğin Müslüman dünyada giderek yayılmakta olduğuna dair yorumlar göze çarpıyor. Hatta bazı kalemlere göre, Selefîler ekseriyeti ele geçirdi-geçirecek. Oysa hadiselere yakından baktığımızda, geleneklerle ve halk inanışlarıyla savaş halindeki Selefî düşüncenin toplumların geneline ve yaygın biçimde nüfuz etme kabiliyetinden yoksun olduğunu hemen fark ederiz. Derinlere sirayet bakımından Şiîlik daha etkili. Zira bırakın geleneklerle ve halk inanışlarıyla çarpışmayı, aksine bunları kucaklayarak ve körükleyerek ilerliyor. Üzerine bir de “Ehl-i Beyt muhabbeti” üzerinden geliştirilen duygusal söylemleri eklediğinizde, Şia sempatisinin kitlelerde yaygınlaşmaya başladığı, bir hakikat olarak karşımıza çıkıyor.
Sözün özü, Ayvaz Dede, etrafına örülmüş onca masal ve efsaneleriyle birlikte, Bosna’nın (ve hatta tüm Balkanların) Osmanlı mazisiyle arasındaki en güçlü köprülerden biri olmayı sürdürüyor. 500 yılı aşkın ömrüyle, taşları sapasağlam, nice fırtınalar ve afetlerle sınanarak kendini ispatlamış kavî ve haşmetli bir köprü…
Fettah Efendi’ye rahmetle…
04:006/07/2022, Çarşamba
G: 6/07/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kopacak büyük fırtınadan hemen önce, 1910’da Üsküp’te dünyaya gözlerini açan Abdülfettah Raûf (halk arasında bilinen adıyla “Fettah Efendi”), sabır ve mücadele dolu öyküsüyle, Balkan Müslümanlarının öncü ve sembol isimlerinden biridir.
Üsküp’ün tanınmış ailelerinden birine mensup olan Fettah Efendi, babası Raûf Efendi’nin himayesi ve desteğiyle seçkin bir eğitim aldı. Şehrin önemli âlimlerinden Atâ Efendi (Atâullah Kurtiş) tarafından ihya edilen Meddah Medresesi’nden 1933’te mezun olan Fettah Efendi, daha sonra bir yandan okuduğu medresede kelâm ve akâid müderrisliği yaparken, diğer yandan da Üsküp’ün camilerinde vaazlar verdi, halkı irşat etti. 1938’de hocası Atâ Efendi “Üsküp Ulemâ Meclisi” azalığına getirilince, Fettah Efendi de Meddah Medresesi’nde “başmüderrislik” vazifesini üstlendi. Kendisinin emek verdiği çok sayıda talebesi arasında Bekir Sadak (1920-1993) da vardı. (Bilahare İstanbul’a göç eden ve Marmara İlahiyat’ta uzun yıllar hocalık yapan Bekir Sadak, İslâmî İlimler Araştırma Vakfı’nın (İSAV) kurucularındandı. Çok sayıda dile vakıf olan Bekir Hoca, Kur’ân-ı Kerîm’in oldukça yetkin bir Türkçe tercümesini de hazırlamıştı.)
1945’te Yugoslavya’ya komünist yönetimin hâkim olmasından sonra, Fettah Efendi için de zor yıllar başladı. Meddah Medresesi kapatılarak kadroları dağıtılınca, Fettah Efendi ve hoca arkadaşları, kendilerini mahkemelerde buldular. Çeşitli göstermelik suçlardan yargılanan Fettah Efendi yedi yıl hapse mahkûm edildi, cezasının bir kısmını Bosna Hersek’in Doboj kasabasındaki taş ocaklarında ağır işçilikle geçirdi. Fettah Efendi’nin çilesi, hapisten çıktıktan sonra da bitmedi: Sürekli takip altında yaşadı, işsiz bırakıldı ve müezzinlik yapmasına bile izin verilmedi. Hayatının son yıllarında Makedonya Arşivi’nde Osmanlı belgelerini tercüme etmek üzere uzman olarak görevlendirilen Fettah Efendi, 24 Nisan 1963’te Üsküp’te rahmete kavuştu.
Günümüzde hâlâ Balkanlar’ın “en Osmanlı” şehirlerinden biri olan Üsküp’te millî ve manevî değerlerin korunarak bugünlere aktarılmasında kritik rol oynayan Fettah Efendi’yi, onun hatırasını yaşatmak için büyük gayretler gösteren Sevba Abdula kardeşim ve çalışma arkadaşları sayesinde tanıdım. Sevba ve arkadaşlarının 2016’da Üsküp’te kurduğu Fettah Efendi Eğitim ve Düşünce Derneği, bu büyük ilim ve mücadele adamını hem yeni nesillere tanıtmak hem de onun peşi sıra giderek irfan hayatımızda kalıcı izler bırakmak hedefiyle faaliyetlerini sürdürüyor. Dernek son olarak “Medeniyetimiz Endülüs” başlığıyla, oldukça dikkat çekici ve büyük ilgi gören bir program tertip etti. Seminerler, kitap okumaları ve belgesel sunumlarıyla uygulamaya konan program, Endülüs gezisiyle taçlandırıldı. Sevba, yakından izlediğim “Medeniyetimiz Endülüs”ün kapanış semineri için beni Üsküp’e davet ettiğinde, kabul için elbette bir saniye bile düşünmedim.
Geçtiğimiz Cuma akşamı (1 Temmuz), Üsküp’ün tarihî çarşısındaki Osmanlı eserlerinden Çifte Hamam’da, “Müslümanların Endülüs Tecrübesinden Çıkarılacak Dersler” konulu konuşmamı yaparken, karşımda çok dikkatli ve samimi bir kitle vardı. Özellikle soru-cevap faslındaki iletişimimiz, “Medeniyetimiz Endülüs” projesinin gençlerde derinlikli bir karşılık bulduğunu gösteriyordu.
“Endülüs tecrübesinden çıkarılacak dersler” sadedinde seçtiğim başlıklardan birinde, Gırnatalı meşhur âlim Şâtıbî’nin (v. 1388) hikâyesi vardı. Şatıbî’yi, kendi döneminde yeterince anlaşılamayan ve hizmet imkânı bulamayan nice ismin, daha sonraki yüzyıllarda Müslümanların hafızasında sağlam yerler edindiğine bir örnek olarak zikretmiştim. İşte Fettah Efendi de, vefatının üzerinden nice seneler geçtikten sonra, Üsküplü bir grup Müslümanın gayretleriyle yeniden sahneye çıkıyor, şehrin ilmî ve fikrî hayatında rol oynamaya başlıyordu. Onun yine Sevba ve arkadaşları tarafından gün yüzüne çıkarılarak kitaplaştırılan şiirleri ve külliyatı da, Fettah Efendi’yi yeni nesillere derinlemesine tanıtacak ve sevdirecekti. Ve tüm bu samimi adımlar, ilerde kim bilir ne kadar bereketli neticeler doğuracaktı…
Üsküp’e kadar gelmişken, Kosova’da Sultan Murad’ı, Prizren’i, İpek’i ziyaret etmemek olmazdı. Ertesi günümüzü de bu bereketli güzergâha ayırdık. İzlenimlerim, nasipse 9 Temmuz Cumartesi günü sizlerle.
.Sultan Murad’dan İpek’e…
04:009/07/2022, Cumartesi
G: 9/07/2022, Cumartesi
1
Sonraki haber
Taha Kılınç
Üsküp’e kadar gelmişken, Kosova’ya geçip Sultan Murad’ı ziyaret etmemek olmazdı. Sabahleyin erkenden yola düştük, sınırda da hiç beklemeyince “Meşhed-i Hüdâvendigâr”a hızlıca vasıl olduk.
Kosova’nın başkenti Priştine’den kuzeybatıya Mitroviça yönüne doğru devam ederken hemen sol yakada kalan Meşhed-i Hüdâvendigâr, Osmanlı devletinin üçüncü hükümdarı Sultan Murad Hüdâvendigâr’ın 1389’da Birinci Kosova Savaşı’nın bitiminde şehit edildiği noktaya inşa edilmiş bir makam. Meşhed’in kelime manası da zaten “Şehit olunan yer” demek. Tarihî kaynaklara göre: Savaştan sonra cesetlerin arasında dolaşırken Miloş Obiliç adında bir Sırp tarafından hançerlenen Padişah’ın iç organları şehit düştüğü yere gömülmüş, naaşı ise oğlu Bâyezid’in (Yıldırım) emriyle Bursa’ya götürülerek Çekirge semtine defnedilmiş.
Sultan II. Murad döneminde gerçekleşen İkinci Kosova Savaşı’yla (1448) birlikte bugünkü Kosova ve çevresi tamamen Osmanlı toprağı haline gelince, Meşhed ve çevresine ayrı bir ihtimam gösterilmiş, buraya Müslüman ahali iskân edilerek mamur tutulmuş. 1660’da bölgeyi ziyaret eden Melek Ahmed Paşa, Meşhed’in etrafına 500 meyve ağacı diktirmiş, türbeye de bir bekçi tayin etmiş. Meşhed-i Hüdâvendigâr, Sultan Abdülmecid’in 1848 tarihli beratıyla devlet tarafından atanmış resmî türbedarlara kavuşmuş. Buharalı Hacı Ali Efendi ailesi, türbenin bakım ve himayesiyle görevlendirilmiş. Aile zaman içinde “Türbedar” namıyla meşhur ve maruf olmuş.
Ziyaretten sonra, avludaki küçük evin kapısına doğru yöneldik. Burada, Türbedar ailesinin son gelini Saniye Teyze ikâmet ediyordu. Tam 50 yıldır Meşhed’de vazifeli bulunan 71 yaşındaki Saniye Teyze, ikram ettiği Türk kahvesi eşliğinde öyküsünü anlatırken mutlu ve gururluydu. Varlık âleminde herkes bir vazife icra ederken, Saniye Teyze’ye de Kosova’ya İslâm’ın bayrağını taşıyan Sultan Murad’ın meşhedinde nöbet tutmak düşmüştü. İlahî taksimatın hikmetlerine akıl-sır ermezdi.
Meşhed-i Hüdâvendigâr’dan sonra, Arnavutluk Alpleri’ne sırtını yaslayan şirin İpek şehrine yöneldik. Doğrusunu söylemek gerekirse, İpek’te beklediğimizden daha fazlasını bulduk: Osmanlı’nın Balkan Savaşları neticesinde kaybettiği şehirlerden biri olan İpek, aradan geçen onca fırtınalı ve zor döneme rağmen, daha ilk adımda “Ben bir Osmanlı şehriyim” diyordu lisan-ı haliyle. Çarşı Camii olarak da bilinen Bayraklı Cami’den başladığımız gezimizde tarihî Uzun Çarşı’yı, Müslüman mahallelerini, Hasan Paşa, Defterdar ve Kurşunlu camilerini ziyaret ettik. Camilerde genç cemaatin yoğunluğu bilhassa dikkatimizi çekti.
İpek, Mehmed Âkif Ersoy’un babası Tâhir Efendi’nin de memleketi. Temizliğe aşırı dikkatinden ötürü “Temiz” lakabıyla ünlenen Tâhir Efendi, İpek’in Suşitsa köyünden. Sonrasında ilim için İstanbul’a hicret etmiş, oğlu da orada dünyaya gelmiş. İpek’i ve olağanüstü güzellikteki tabiî muhitini görünce, merhum Sezai Karakoç’un Âkif’i yerleştirdiği şu bağlam daha bir anlam kazandı: “Baba soyu Rumelili, ana soyu Buharalı, doğuş yeri Fatih. Yani tam bir Doğu İslâmlığının, Batı İslâmlığının ve Merkez İslâmlığının sentezi bir çocuk… Çağ, bir batış çağı. Anne çizgisi duyarlılığı, sağduyuyu, kendini bir ülküye adayışı, şairliği getirecek; baba çizgisi ataklığı, savaşkanlığı, yılmaz ve her vuruşunda daha çelikleşen bir savaş adamını, gözüpekliği, korkmazlığı, ürkmezliği, umutsuzluğa sürekli olarak düşülmemeyi getirecektir. Doğuş yeri ise verimli bir topraktır ki, tabiatta nice saçılıp da kaybolan iyi tohumların bir gramını bile ihmal etmez, değerlendirir, yemişlendirir.”
Vakit ikindiye doğru ilerlerken, rotamızı bir diğer Osmanlı şehrine, Yakova’ya çevirdik. Evliya Çelebi’nin 1662’de yolunu düşürdüğü Yakova, o dönemde 2 bin haneli, canlı ve zengin bir ticaret şehri olarak tasvir edilmiş. Mimar Sinan’a atfedilen Hadum Ağa Camii, bugün de çarşının merkezindeki ana İslâmî motifi oluşturuyor. Yakova, Kosova Savaşı’nda (1998-1999) ciddi şekilde hasar görmüş. Savaşın fiziksel yaraları zaman içinde sarılırken, şehrin tarihî kesiminde genel bir sessizlik dikkat çekiyordu. Herhalde bu da savaşın derinlere tesir eden neticelerinden olsa gerek…
Ve nihayet Prizren… Amasya ile Bursa’nın kıvamlı bir karışımı; yılın her mevsiminde ve günün her saatinde ayrı bir güzel, Prizren… Akşamüstü ulaştığımız Prizren’de uzun bir mola verdik. Sinan Paşa Camii’nde kıldığımız akşam namazı, “hitâmuhû misk” tadındaydı. Çıkışta bastıran tatlı yaz yağmuru ise, temmuz sıcağının yerine sonbahar serinliğini getirdi.
Gece geç vakit tekrar Üsküp’e dönerken, bedenlerimiz yorgun ama kalplerimiz ve zihinlerimiz adamakıllı dingin ve doygundu.
Malcolm X’in hac notları
04:0013/07/2022, Çarşamba
G: 13/07/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
“An itibariyle burada, gayrimüslimlerin gözlerine haram kılınmış olan, dünyanın en mukaddes şehri mübarek Mekke’de dinî ziyaretimi (hac) tamamlamış bulunuyorum. Hac ibadeti, tüm Müslümanların hayatlarındaki en mühim hadisedir ve şu an burada Arabistan dışından gelmiş 226 bin kişi bulunuyor. Türkiye’den 600 otobüsle gelen 50 bin kişi ise en büyük kontenjanı oluşturuyor. Ki bu bile, aslında Batılıların, Türkiye’nin İslâm’a sırt çevirdiği yönündeki propagandalarını boşa çıkarıyor.
Bugüne kadar 10 Amerikan vatandaşının dahi Mekke’yi ziyaret etmiş olduğuna ihtimal vermiyorum. Ve öyle inanıyorum ki, siyahî olarak Amerika’da doğup hac ibadetini fiilî olarak yerine getirebilmek büyük ihtimalle ilk bana nasip olmuştur.
Bunu övünmek için söylemiyorum. Sadece bunun ne büyük bir lütuf ve harikulade bir kazanç olduğunu belirtmek ve aynı zamanda sana entelektüel manada daha iyi fikir sahibi olma imkânı sağlamak istiyorum. Aktardıklarımın takdirini senin idrakine bırakıyorum.
Şehirlerin en kutsalına gerçekleştirdiğim bu ziyaret, benim için öylesine eşsiz bir deneyim oldu ki, en çılgın hayallerimin bile ötesinde, beklenmedik sayısız ikramla karşılaştım.
Cidde’ye varışımdan kısa süre sonra Prens Muhammed el Faysal tarafından karşılandım ve ondan, meşhur babası Ekselans Faysal’ın fermanıyla Suudi Arabistan Krallığı’nın misafiri olduğumu öğrendim.
O günden itibaren cereyan edenleri tarif etmek, ancak birkaç kitaba sığar. Fakat Ekselanslarının sayesinde özel makam aracı, şoför, dinî rehber ve hizmetimdeki hizmetkârlar eşliğinde Cidde, Mekke ve Medine’de otellerde kaldım. Hiçbir zaman bu kadar el üstünde tutulmamıştım ve hiçbir zaman bu kadar saygı ve hürmet karşısında kendimi daha mütevazı ve sıradan hissetmemiştim. Bu tür nimetlerin bir “Amerikan zencisi”nin üzerine yağdırılacağını kim tahayyül eder ki?
Lakin Müslüman âleminde, İslâm’ı kabul eden kişi beyaz veya siyah olmayı geride bırakır. İslâm tüm insanları “insan” olarak kabul eder, çünkü buradaki insanlar tevhid inancındadırlar. Onlar tüm milletlerin de aslında bir olduğuna, tüm abilerimiz ve kız kardeşlerimizle birlikte bir “insanlık ailesi” oluşturduğumuza inanırlar.
Burada, Arabistan’da gördüğüm samimi misafirperverliğe ve hakiki kardeşliğe bundan önce hiç şahit olmamıştım. Şu bir gerçek ki, bu kutsal ziyaret esnasında gördüğüm ve tecrübe ettiğim her şey, beni birçok düşünce kalıbını yeniden düzenlemeye ve daha evvel edindiğim kanaatlerimi bir kenara itmeye mecbur bıraktı.
Aslında bu hakikate uyum sağlama süreci bana çok da zor gelmedi. Zira inandığım her şeye sadakatle bağlı olmama rağmen, her daim zihnimi açık tutmaya gayret ediyordum. Zekâ vasıtasıyla arayışa çıkan kişi, esneklikle el ele ilerlemelidir. Açık bir zihin ise bu esnekliği yansıtmak için zaruridir, çünkü hakikat asla nihayete ermez.”
Malcolm X, kendisini yepyeni bir insana ve sağlam bir Müslüman’a dönüştüren o meşhur haccını eda ettikten sonra, ABD’deki dostlarından Gloria Owens’a Mekke-i Mükerreme’den yazdığı 25 Nisan 1964 tarihli mektubunda, duygularını böyle ifade ediyor. Mektuba Mekke’nin ve Kâbe’nin o yıllardaki görünümünü gözümüzde canlandırmamızı sağlayacak kartpostallar da eşlik ediyor. Malcolm, yine Owens’a gönderdiği bir kartpostalda hacdan sonra Afrika turuna devam edeceğini haber veriyor. Haccı takiben ayrıca Lübnan ve Mısır’ı da ziyaret ederek oradaki dostlarıyla buluştuğunu da yine tuttuğu günlüklerden, mektuplarından ve defterine aldığı notlardan biliyoruz.
Haccın dönüştürücü ve baştan inşa edici rolüne verilebilecek en büyük örneklerden biri herhalde Malcolm X’dir. Siyah ırkın üstünlüğüne meyletmiş bir insan olarak ayak bastığı Mekke’den, İslâm’ın evrensel ve ırklar üstü mesajını iliklerine kadar kavramış bir muvahhid olarak ayrılan Malcolm, sadece kendi serüvenini kemâle erdirmekle kalmamış, aynı zamanda kendisinden sonraki herkese “Hac aslında nedir?” sorusunun en esaslı cevaplarından birini de hazırlamıştır.
Yukarıdaki uzun alıntıyı, Malcolm X’in İslâm dünyasının merkezindeki uzun yolculuklarının notlarından oluşan “Hac Yolunda 1964 Günlükleri” (Ekin Yayınları, 2019) adlı kitaptan yaptım. Gidenlerin de gidemeyenlerin de hac heyecanını yaşadığı şu günlerde, kitabı bütün okurlara sitayişle tavsiye ediyorum.
Nasip olursa, cumartesi yazısında, yine bir başka mühtedinin, Alman diplomat Murad Wilfried Hofmann’ın hac izlenimlerine yer vereceğim. Bizi dışarıdan gören gözlerin yakaladığı ilginç detaylara dikkat kesilme adına…
Eller semada, kulaklar Türkiye’de
04:0015/07/2022, Cuma
G: 14/07/2022, Perşembe
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz Ramazan ayının bir haftasını Güney Afrika’da geçirdim. Johannesburg, Pretoria ve Cape Town’daki Müslümanlarla buluşmak, tanışmak, aradaki mesafeye rağmen onların gündemlerine yakından bakma şansını yakalamak ve yeni dostluklar tesis etmek hem bereketli hem de öğreticiydi.
Johannesburg’daki temaslarımız sırasında ziyaret ettiğimiz kurumlardan biri, Güney Afrika’nın orta-kuzeydoğu ve güneydoğu eyaletlerini kapsayan Transvaal-Natal bölgesinin çatı İslâmî oluşumu Câmiatu’l-Ulemâ (Âlimler Birliği) idi. Temelleri 1923’te atılan Câmiatu’l-Ulemâ, Güney Afrikalı Müslümanların hayatlarının her alanında tesiri bulunan, faizsiz bankacılıktan helâl gıdaya pratik yaşamın bütün yönlerini kapsayan bir kuruluş. Yetkililerle yaptığımız görüşmeler sırasında Türkiye’yi ve Türkleri çok iyi tanıdıklarını ve yakından takip ettiklerini gözlemledim. Bize dair geliştirdikleri bu âşinalığın en büyük sebebi, FETÖ yapılanmasının oralarda uzun yıllar öncesinden başlamasıydı. Fakat FETÖ mensupları, asker yazıldıkları örgütün hedefleri gereği yerel Müslüman oluşumlarla -mecburiyetler haricinde- temas kurmaktan ve aynı kareye girmekten bilhassa kaçındığından, Câmiatu’l-Ulemâ yönetimi, FETÖ’yü ve bağlılarını doğru yere konumlandırmakta gecikmemiş.
FETÖ’nün Güney Afrika’daki dinî ve ideolojik üssü olarak 2012’de hizmete açılan Nizâmiye Külliyesi’nin Johannesburg’da bulunması da, Câmiatu’l-Ulemâ’nın örgütü mercek altına almasına yol açan bir diğer unsur. Yerel Müslüman gruplardan, cemaatlerden ve kuruluşlardan kendisini tamamen izole ederek, Güney Afrikalı üst düzey siyasetçilere çengel atmaya odaklanan FETÖ’nün bu bilindik tavrının yarattığı huzursuzluk, 1914’te Osmanlı hükümeti tarafından Johannesburg’a başkonsolos olarak atanan Mehmed Remzi Bey’in naaşının evrakta sahtecilik, rüşvet ve yalancı şahitlik gibi yasa dışı yollarla Nizâmiye Külliyesi’ne taşınmasıyla zirveye çıkmış. Bütün bu adımlar, Güney Afrikalı Müslümanların hafızasına, izah edilemez çelişkiler olarak not edilmiş.
15 Temmuz’daki hain darbe girişimi yaşandığında, bunda FETÖ’nün parmağının bulunması, muhataplarımız açısından hiç de garip ve sürpriz değildi. Yaptıkları, adeta yapacaklarının teminatıydı zira. Öyle değerlendiriliyordu.
Câmiatu’l-Ulemâ’daki yetkililerle sohbet ettiğimiz sıralarda, Mehmed Rezmi Bey’in 18 Ocak 2022 günü yeniden şehir merkezindeki Müslüman kabristanına nakledilmesinin üzerinden fazla bir zaman geçmemişti. Muhataplarımızın şaşkınlığı ve öfkesi hâlâ çok tazeydi dolayısıyla.
Müslümanlar nezdinde FETÖ’nün sahip olduğu imajla ilgili bu manzaraya, gittiğim neredeyse bütün ülkelerde rastladım. Her yerde taktik aynıydı: Ülkenin yönetici tabakasının ve zenginlerinin taze beyinlerine oynamak, böylece üstlenilen misyonu onlara aşılamak… Örgütün, yerel Müslümanlarla “İslâm kardeşliği” ortak paydasında buluşmak ve yerleşilen ülkelerde İslâm’ı yaymak gibi bir hedefi yoktu. Diğer Müslüman grupları “aşırı”, “radikal”, “Siyasal İslâmcı” gibi türlü yaftalarla karalayıp kendilerine alan açmak da en çok yaptıkları şeydi. Bu nazik noktalar, bütün ferasetli Müslümanlar tarafından kolayca fark ediliyordu.
15 Temmuz gecesinde yaşanan hain darbe girişimi sırasında, dünyanın dört bir yanındaki samimi Müslümanların ellerini semaya açarak kulaklarını Türkiye’den gelecek müjdeli haberlere dikmelerinin gerisinde, işte bu arka plan vardı. Yapılan onca yatırıma, ABD ve Batı’daki lobicilik faaliyetleriyle kazanılan onca desteğe ve inşa edilen gösterişli binalara rağmen, Müslüman gönüllere gir(e)meyen bir yapılanmanın samimi dualarda kendisine yer bulamayacağının da bir ispatıydı 15 Temmuz. Ve 15 Temmuz, hepimize yönelik ciddi bir uyarı, bir özeleştiri ve silkinme çağrısı, benzer hatalara düşmememiz için bizlere verilmiş bir nasihatti…
Bir Alman’ın hac günlüğü
04:0016/07/2022, Cumartesi
G: 15/07/2022, Cuma
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Bu ‘dur-kalklar’ arasında, Müzdelife’ye gecenin 11’inde yaklaşmış, ama henüz varamamıştık. Rabat’tan bir imamın öncülüğünde akşam ve yatsı namazlarımızı birleştirdik. Ağrıyan dizlerimiz, nohut büyüklüğündeki küçük ama keskin çakıl taşlarıyla kaplı zeminde eziliyordu. Şimdi dizimizi yaralayan bu taşlardan 49 tanesini, Şeytan taşlamada (recm) kullanmak için toplamamız gerekiyordu.
Ayrıca bize kumanya verileceği söylenmişti, ancak yiyecekler bize ulaşmadan yola çıkmak zorunda kaldık. Buna pek üzülmedim. Çünkü haccın geçen günleri boyunca birkaç parça tavuk, bir avuç bezelye, bir elma ve bir muzla yetinmeye alışmıştım. Yalnızca içecek hep aklımızdaydı, ancak hiçbir zaman su kıtlığı çekmedik. Hac boyunca resmî makamlar, çeyrek litre su içeren 80 milyon plastik torba dağıtıyor. Mina’nın her buluşma noktasında küçük karton kutular içindeki meyveler kalabalığa fırlatılıyor.
Gecenin 2’sine doğru, otobüsümüz Mina’ya döndü ve taşlanacak üç büyük taştan birinin yanında durdu. Şeytan taşlama, kişinin kendi içindeki ve etrafındaki dünyada bulunan Şeytan’ı nihaî olarak reddetmesini sembolize etmektedir. Kalabalığın arasında ilerleyerek yeterince güçlü taşlayabilmek için öne çıktım. (Geleneksel olarak, taşlar yalnızca iki parmakla tutulup atılır.) Ama yine de arkadan gelecek taşların hedefi olmamak için güvenli bir mesafede durdum.
Gerçekten etkileyici bir an! Yalın düşünen birçok kimse, yaşamları boyunca Şeytan’ı en azından bir kez açıktan taşladıkları fikrinin cazibesine kolayca kapılabiliyor. Bu yüzden koca taşlar, sandaletler ve hatta şemsiyeler fırlatılabiliyor.
Otobüsümüzün önünde ellerinde makaslarla bir çocuk grubu duruyordu. Bundan söz etmemiş miydim? Başımızı tamamen kazıtmak istemediğimiz için, en azından bir tutam saçı üç riyale kesmek istiyorlar. Sonunda istedikleri oluyor.
Böylelikle tüm hac görevlerimizi yerine getirmiş olarak ihramdan çıkabilecektik. Ama kimse bu rahatlığın peşinde değildi. Hepimiz coşkulu bir din aşkına kapılmıştık. Bu yüzden, tanyeri ağarmadan Mekke’ye yetişmeye koştuk. Gözleri kızarmış Filipinli otobüs sürücümüzün de aynı aşk içinde olduğunu söylemeye gerek yok. O da ihramlıydı.
Şimdi üçüncü kez Kâbe’yi -bu kez gece vakti- tavaf edecektik (İfâda tavafı). En azından 800 bin hacı aynı muhteşem fikri düşünmüştü ve inanılmaz bir enerji birikmişti. Bu yüzden, itişip kakışma geçenkinden çok daha fazlaydı. Sonuçta Beytullah’ın etrafının yedi kez dolaşılması ve ardından Safâ ve Merve arasında bazen yürüyerek bazen de koşarak yedi tur yapılması, tam olarak iki saatimi aldı.
Kurban bayramı sabahının 04.30’u, hac ayının (Zilhicce) 10. günü idi ve gücümüzün son damlasını kullanarak, tam bir vecd halinde sabah namazlarını kılmak üzere 800 bin diğer hacıya katılacaktık.
Sabah saat altıyı biraz geçe, sonunda Mina’daki misafirhaneye dönebildim. 26 saattir uykusuz ve ayakta kaldıktan sonra, duygusal ve fiziksel olarak kendimi çok bitkin hissediyordum. Hacı arkadaşlarımla kucaklaştık ve “Hac mübarek! Hac makbul!” diye bağrıştık…”
Katolik Hristiyan bir ailenin oğlu olarak 1931’de Almanya’da dünyaya gelen Wilfried Hofmann, Alman Hariciyesi’ne intisabının ardından 1960’ların başında Cezayir’e gönderilmişti. Cezayirlilerin Fransız sömürgesine karşı verdiği bağımsızlık savaşının en kanlı evrelerine şahitlik eden Hofmann, Müslüman halkın bunca baskı ve zulme direnirken İslâm’a sadakat sayesinde ayakta kalabildiğini gözlemlemişti. Fransa’nın acımasızlığını da yakından gören Hofmann, böylece mensubu olduğu medeniyet ve din hakkında derinlemesine bir sorgulama sürecine girdi. Eş zamanlı olarak Kur’ân okumalarına başlayan Hofmann, nihayet 25 Eylül 1980 günü kelime-i şehâdet getirerek İslâm’la şereflendi. Resmî vazifelerini sürdüren ve ülkesini Cezayir ve Fas’ta büyükelçi olarak temsil eden Hofmann, Müslümanlığa içtenlikle ve kendi iradesiyle bağlandığını belirtmek için, isminin başına “Murad”ı ilave etmişti. Bu içten bağlanış, onun 12 Ocak 2020’deki vefatına kadar sürecekti.
Yukarıdaki uzun alıntı, Murad W. Hofmann’ın 1992’de gerçekleştirdiği hac seyahatinden izlenimleri içeren “Mekke’ye Yolculuk” (Çağrı Yayınları, 2009) adlı kitaptan. Estetik kavrayışı derin, yüksek ruhlu bir Müslüman’ın gözünden İslâm dünyasının en büyük buluşmasını okumak, gerçekten çok öğretici. Kıymetli okurlara, bu güzel kitabı “yaz tatilinde okunacaklar listesi”ne dâhil etmelerini öneririm.
Soğuk duş
04:0020/07/2022, Çarşamba
G: 20/07/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD Başkanı Franklin Delano Roosevelt, 1945’in 4-11 Şubat günleri arasında Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin ve İngiltere Başbakanı Winston Churchill’le Kırım Yarımadası’ndaki liman kenti Yalta’da buluştuktan sonra, hızlı bir şekilde Mısır’a intikal etmişti. Süveyş Kanalı üzerindeki Acı Göl’de demirleyen Amerikan zırhlısı USS Quincy’ye geçen Başkan Roosevelt, bir süredir yoğun şekilde temasta bulunduğu önemli bir konuğu ağırlayacaktı: Suudi Arabistan Kralı Abdulaziz.
Uzun yaşamı boyunca ülkesinden hiç ayrılmayan ve Arap Yarımadası’nın dışına çıkmayan Kral Abdulaziz, Kızıldeniz’deki Cidde Limanı’na yanaşan bir başka Amerikan gemisi USS Murphy ile Acı Göl’e getirilmişti. Kral’ın beraberinde 48 kişiden oluşan kalabalık bir heyet de vardı. Amerikalılar, yakın tarihin dönüm noktalarından birine dönüşecek olan bu buluşma için özenli bir hazırlık yapmıştı. Yerlere serilen halılardan ikramlara, sunulacak hediyelerden diyaloglardaki sözcüklere, bütün detaylar haftalarca çalışılmış, Amerikan Dışişleri’nin bölge uzmanları, herhangi bir gafa meydan vermemek için büyük gayret sarf etmişti.
Roosevelt-Abdulaziz buluşması, 1938’de dev bir petrol denizinin üzerinde oturduğu ortaya çıkan Suudi Arabistan’ın ekonomik (ve siyasî) yönden ABD ile stratejik ortaklığının başlangıcı kabul edilir. Tekerlekli sandalyeye mahkûm bir Amerikan Başkanı ile ömrünün son demlerini yaşamakta olan savaş yorgunu bir bedevî Kral, ülkelerinin sonraki on yıllarına damgasını vuracak derin bir işbirliğinin ilk adımını o gün atmıştı.
Görüşmenin en ilginç detayı, Kral Abdulaziz’in Suudi petrol imtiyazını ABD’ye teslim etmek karşılığında, Başkan Roosevelt’ten “Filistin’e Yahudi akınını durdurması” yönündeki ricasıdır. Siyonizm’e hiçbir şekilde sempati beslemeyen Roosevelt bu “rica”yı kabul etmiş, ama karşılığında Suudilerden kendisi de bir istekte bulunmuştur: “Siz de petrolü uluslararası ilişkilerde bir silah olarak kullanmayacağınıza söz verin.” Eldeki tutanaklar, Başkan ve Kral’ın birbirlerine karşılıklı taahhütte bulunduklarını gösteriyor. Ne var ki, Roosevelt bu buluşmadan yaklaşık 2 ay sonra, 12 Nisan’da aniden hayatını kaybedince, “Filistin’e Yahudi göçünü durdurma” sözünün muhatabı ortadan kalkmıştır. Abdulaziz’in ikinci oğlu Faysal’ın 1973’teki Yom Kippur Savaşı’yla birlikte, İsrail’i destekleyen ABD ve Batılı ülkelere yönelik başlattığı petrol ambargosu ise, taahhüdün Suudi cephesinden “ihlali” idi. Ki Faysal bu ihlalin bedelini 25 Mart 1975’te canıyla ödemiştir.
ABD ve Suudi Arabistan arasındaki diplomatik ilişkilerin seyrine baktığımızda, özellikle Kral Faysal suikastından sonra, Riyad’ın Washington’a sürekli yaklaştığını gözlemlemek mümkün. 1982’den 2005’e kadar devam eden Kral Fahd dönemi, bu yaklaşmanın belki de zirveye vardığı bir zaman dilimidir. Statüko, Fahd’dan sonra onun yerini alan kardeşi Kral Abdullah’ın 10 yıllık hükümdarlığında da değişmemiştir. 11 Eylül 2001 saldırılarına katılanların Suudi Arabistan ve Körfez bağlantıları, iki ülkenin münasebetlerinde dalgalanmalara yol açtıysa da, tarafların birbirlerini hâlâ “stratejik ortak” olarak gördüğünde kuşku yoktur. 1979’dan 2001’e kadar Suudi Arabistan istihbaratını yöneten Prens Turkî el Faysal ile 1975’ten 2015’teki ölümüne kadar ülkesinin dışişleri bakanlığını yapan Prens Suûd el Faysal’ın ABD ile ilişkilerde kilit rol oynamaları, altı çizilecek bir husustur. Ancak burada asıl mühim nokta, her iki prensin de ABD ile yaşanan gerilimin ardından suikasta kurban giden Kral Faysal’ın oğulları olmasıdır.
Kral Abdullah’ın ölümünün ardından 2015’te tahta çıkan kardeşi Selman bin Abdulaziz dönemi, ABD ile Washington arasındaki münasebetlerin hissedilir biçimde ray değiştirdiği bir zaman dilimi olarak anılacak gibi görünüyor. Hafta sonu “Güvenlik ve Kalkınma Zirvesi”ne katılmak üzere Suudi Arabistan’ın Cidde kentine gelen ABD Başkanı Joe Biden’a Suudiler tarafından uygulanan mesafeli muamele, bu durumun belki de en çarpıcı göstergesiydi. İlerleyen yaşı, imza attığı gaflar ve yönetim tarzındaki dağınıklıkla Amerikan tarihinin en zayıf başkanlarından biri olmaya doğru giden Biden, Washington-Riyad eksenindeki kaymanın da sembolüne dönüştü. Rusya ve Çin gibi dişli rakipler karşısında tutunmakta zorlanan ABD, Ortadoğu’da ciddi biçimde zemin kaybederken, masanın diğer yanında oturan Suudi delegasyonunun sesinin Amerikalı muhataplarından daha yüksek çıkması, yaşananların da özetiydi.
Amerikan basını, “Suudi Arabistan ziyaretinde Biden’ın eline ne geçti?” sorusunu sora dursun, Suudilerin başını çektiği Körfez cephesi, istediğini çoktan başardı bile: O eski ABD’nin yerinde yeller estiğini bütün dünyaya göstermek.
Ulupamir Kırgızları
04:0023/07/2022, Cumartesi
G: 23/07/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Bu hafta içi Van-Bitlis-Siirt havalisinde yoğun tempolu bir seyahatteydim. 2007-2008 kışında askerliğimi Bitlis’te yaptığım için, hem hatıralarımı tazelemiş oldum hem de Tatvan’da doktorluk vazifesine devam eden Talha Karadoğan kardeşime verdiğim ziyaret sözümü tuttum. Van Kalesi’nde başlayıp Tatvan ve Bitlis’e uzanan, ardından Siirt ve Tillo’dan Saîd Nursî’nin doğum yeri olan Nurs köyüne doğru devam eden, nihayet Doğubayazıt’taki İshak Paşa Sarayı’nda son bulan gezimizin benim için en heyecan verici ayaklarından biri, Van’ın Erciş ilçesine bağlı Ulupamir köyüydü.
Ulupamir, etrafındaki yerleşim birimlerinin hiçbirine benzemiyor. Zira burada yaşayan nüfusun tamamı Kırgız Türkü. Muhteşem bir tabiatın eşlik ettiği kıvrım kıvrım yolları kat ederek ulaştığımız Ulupamir, daha ilk adımdan itibaren farklı atmosferiyle insanı kendisine çekiyor.
Yüzyılların ötesinden taşıyıp getirdikleri kültür ve geleneklerini hâlâ canlı biçimde yaşayan ve yaşatan Kırgızların, Van’ın bir köyüne gelip yerleşmelerinin hikâyesi ta 1916 yılına dayanıyor. Büyük zorluklarla ve zaman zaman acılarla dolu olan bu serüvenin ana duraklarını şöyle özetlemek mümkün:
Birinci Dünya Savaşı patlak verince, Çarlık Rusyası, savaşın çok çeşitli ihtiyaçlarını karşılamak için Orta Asya’daki Müslüman halkların yaşadığı bölgelere yönelmiş. Yaşı tutanları zorla askere alan Rus yönetimi, Müslümanların elinde ne varsa hepsini gasp etmeye kalkışmış. Maruz kaldıkları baskıyı sindiremeyen Kırgızlar, 1916’da kapsamlı bir isyan başlatmışlar. Tarihe “Ürkün Olayı” nâmıyla geçen bu sürecin sonunda, binlerce Kırgız öldürülmüş, binlercesi de vatanlarından sürgün edilmiş. Sürgünlerden bir kısmı, Afganistan’ın kuzeydoğusundaki 4,500 rakımlı Pamir Yaylası’na gönderilmiş. Rusların amacı, Kırgızların burada aşırı soğuktan ölüp gitmesiymiş. Yine de, kayıplara rağmen, Kırgızlar direnmeyi ve iklime uyum sağlamayı başarmış.
1979’da Afganistan Sovyetler Birliği tarafından işgal edildiğinde, Kırgızlara bir kere daha yol görünmüş. Savaş şartları ve Rusların kendilerine olan düşmanlığı sebebiyle, bu defa Pakistan’a göç etmişler. Ancak Pakistan’daki iklim şartları ve aşırı sıcaklar, Kırgız göçmenleri arasında ölümlere sebep olmuş. Kırgızların bu dönemdeki lideri Hacı Rahmankul, farklı ülkelerin büyükelçilikleriyle temas kurarken, ABD’den “Sizi Alaska’ya iskân edelim” teklifi gelmiş. Kırgızlar, “Dinimizi ve kimliğimizi kaybederiz” diyerek bu teklife sıcak bakmamışlar. Ardından, 1980 darbesini takip eden süreçte Türkiye ile temas kurulmuş. Kenan Evren, Pakistan’daki diplomatik temsilciğimiz üzerinden kendisine ulaştırılan iltica talebine sıcak bakınca, Kırgızların Türkiye yolculuğu başlamış.
İlk önce Adana’nın yaylalarına yerleştirilen Kırgızlar, daha sonra ikiye ayrılarak Malatya ve Van’a sevk edilmişler. Van seçeneği, bizzat kendilerinin “Bizi Türkiye’nin soğuk bir yerine yerleştirin. Hayvancılık da yapabilelim” isteği üzerine gündeme gelmiş. Başbakan Turgut Özal’ın direktifiyle Van’ın Erciş ilçesine bağlı Altındere köyünde Kırgızlar için kalıcı konutlar inşa edilmiş. Malatya ve Van’daki bütün Kırgızlar daha sonra buraya toplanmış; köyün adı da -Kırgızların talebiyle- “Ulupamir” olarak değiştirilmiş.
Kısa bir süre huzur ve esenlik içinde yaşayan Kırgızlar, 1990’ların başından itibaren PKK’nın baskılarıyla karşılaşmaya başlamış. Terör baronları, Kırgızlara açık çek vermiş: “Devlet buralarda hâkimiyeti sağlayamaz. Bizden yana yolun, rahat edin.” Kırgız Ak Sakallılar heyeti ise, halkları adına PKK’ya şöyle cevap vermiş: “Türkiye devleti, en zor zamanlarımızda bize kucak açtı. Biz bu devlete sırtımızı dönmeyiz.” Ulupamir halkına bilenen PKK, 1993’de köye büyük bir saldırı düzenlemiş. Köy ahalisi, bu saldırıyı savuşturmayı başarmış ve teröristleri Ulupamir’e sokmamış. Sonrasında da Ulupamir’in gençleri sürekli arazide nöbet tutarak ve devriye gezerek güvenliğin sağlanmasına katkıda bulunmuş.
Ulupamir sokaklarını kolaçan ettikten sonra, bir bakkalın önünde gölgelenen yaşlı Kırgızların yanına gidip sohbete başladık. Sıcakkanlılıkları ve nüktedanlıklarıyla bizi hemen kuşattılar, sorularımızı cevapladılar, hatta -içimizden “Fotoğraf çektirsek nasıl karşılarlar acaba?” diye geçirirken- bizi aralarına alıp güzel güzel poz bile verdiler.
Seyahat, insanın içinde iç içe pencereler açan, sürprizlerle dolu bir tecrübe. Ulupamir’i görmek ise, benim için “uluslararası sistem” dediğimiz kanlı çarkın acımasızlığını anlatan kalın bir kitabı uzun uzun okumak yerine geçti.
Eskiye dönüş
04:0027/07/2022, Çarşamba
G: 27/07/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tunus’ta cumhurbaşkanına sınırsız yetki veren ve her türlü tasarrufuna kanunî koruma sağlayan yeni anayasa, pazartesi günü düzenlenen referandumla kabul edildi. Yeni anayasa metni, cumhurbaşkanını hem hükümet hem de yargı üzerinde mutlak otorite mevkiine yükseltirken, meclisi de sembolik bir konuma indirgiyor. Geçtiğimiz yıl temmuz ayında parlamentoyu kapatarak hükümeti görevden alan Cumhurbaşkanı Kays Saîd, o tarihten bu yana zaten de-facto biçimde kullanmakta olduğu “sınırsız” yetkileri artık resmî güvenceye kavuşturmuş oldu. Yaşananlar, despot uygulamalarla hatırlanan “Eski Tunus”a geri dönüş olarak da yorumlanabilir.
Tunus Yüksek Seçim Kurulu’ndan yapılan açıklamaya göre, muhalefet partilerinin boykot ettiği anayasa referandumuna katılım yüzde 27,5 seviyelerinde kaldı. Tamamen Cumhurbaşkanı Kays Saîd’i destekleyenlerin sandıklara gittiği referandumun sonucu da “Yüzde 92,3 evet” olarak açıklandı. Bu oranlar, “Arap Baharı” öncesinde çeşitli Arap ülkelerinde düzenlenen sözde seçimleri hatırlatıyor elbette. “Bakın seçim bile yapıyoruz” demek için sahnelenen demokrasi müsamerelerinde, sonuçların hep yüzde 90 ve üzeri çıkması da dikkatlerden kaçmıyor.
Günlerdir Tunus sokaklarında devasa afişleriyle boy gösteren Cumhurbaşkanı Kays Saîd’in, referandumun sona ermesiyle birlikte yaptığı “zafer konuşması”nda sarf ettiği bir cümle bilhassa öne çıkıyordu: “Halkın hakkını gasp eden kim varsa, onunla hesaplaşacağız!” Geçtiğimiz hafta gündeme gelen, Nahda Hareketi lideri Râşid Gannûşî’nin tutuklanacağına dair söylentileri de bu bağlamda hesaba kattığımızda, Saîd’in, Nahda başta olmak üzere muhalif cepheyi -artık anayasa gücüyle- yok etmeye odaklanacağı düşünülebilir. Cumhurbaşkanlığı makamına yakın kaynaklar, Tunus’un içinde bulunduğu ekonomik ve siyasî krizde Nahda’nın başrol oynadığı yönünde raporların hazırlandığını zaten duyuruyordu. Ancak Saîd’in sadece Nahda’yı değil, bütün muhalif odakları susturmaya yönelmesi, Gannûşî’nin liderlik ettiği siyasî harekete yönelik baskının da etkisini yitirmesine yol açıyor.
1956’dan 1987’ye kadar, “Fransız tipi jakoben laik” anlayışa sahip Habib Burgiba tarafından yönetilen Tunus, o dönemde İslâm dünyasının en baskıcı rejimlerinden biriydi. Devlet memurlarına oruç tutmayı bile yasaklamaya girişecek kadar “laik” olan Burgiba, kendi eliyle yönetime getirdiği Başbakanı Zeynelabidin bin Ali’nin tertiplediği kansız bir saray darbesiyle devrildi; eline “akıl sağlığı iş görmesine manidir” şeklinde bir doktor raporu da tutuşturularak, görevden uzaklaştırıldı. Bin Ali, 2011’e kadar devam eden iktidarı boyunca, tıpkı hocası ve üstadı Habib Burgiba gibi devlet kurumları ve halk kitleleri üzerinde demir yumruğunu hep hissettirdi. Bir “polis rejimi” olarak şekillendirilen Tunus’un “Arap Baharı” sürecinde değişimin lokomotifi oluşu, bu açıdan düşündürücüydü. Ülkede siyasî, ekonomik ve toplumsal buhran artık patlama noktasına ulaşmış, tek bir damlacık, bardağın taşmasına yetmişti.
2011 sonrasında Tunus’un geçirdiği merhaleler, konuyu takip edenlerin zaten bildiği detaylar. Ben, gözden kaçan bir noktayı özellikle vurgulamak istiyorum:
Cumhurbaşkanı Kays Saîd, 2019’da yüzde 72 gibi rekor bir oyla seçimi kazanmıştı. Birinci turdaki rakibi, milyarder işadamı Nebîl Karvî idi. Fransa’nın açık bir şekilde desteklediği Karvî, Nahda Hareketi tarafından “tehlikeli” bulunduğundan, ikinci turda Gannûşî’nin işaretiyle bütün Nahda oyları “hukukçu, siyaseten tarafsız ve dindar” Kays Saîd’e aktı. Sonrasında yaşananlar malum. Saîd şimdi, Nahda’ya ve onun lideri Gannûşî’ye savaş açmış durumda.
İslâm dünyasının birçok ülkesinde, Tunus’taki bu garip tecrübe sürekli tekrarlandı, tekrarlanıyor. “Hukukçu kimliğiyle öne çıkan”, “Siyasete müdahale etmez zannedilen”, “dindar olduğu düşünülen”, “karizması güçlü olmayan” gibi vasıflarla kitlelere takdim edilen ve başa geçirilen nice şahsiyetin içinden jakoben, baskıcı, taraflı ve hak-hukuk tanımaz karakterler çıktı. Bilahare yaşanan pişmanlıkların da kimseye faydası olmadı.
Siyasetçilerin, tarihin kritik dönemeçlerinde, niçin böylesine önemli yanılgılara sürüklenebildiği sorusu çok önemli. Tecrübeli ve feraset sahibi siyaset adamlarının bu türden yanılgıları, daha da düşündürücü. Aynı delikten defalarca sokulmanın bedeli ise ne yazık ki çok ağır.
Süheyl Ünver’in defterleri
04:0030/07/2022, Cumartesi
G: 30/07/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Mısır’da allâme sayılan ve vaktiyle bizde ders vekilliği etmiş olan Mehmed Zâhidü’l-Kevserî’ye gitmiştim. 17 Şubat’ta otele gelerek iade-i ziyarette bulunmuş, beni bulamayınca kartın arkasına şöyle yazmıştır:
Büyük Üstad Süheyl Beyefendi,
Biraz keyifsizliğim iâde-i ziyarete mani oldu. Affınızı beklerim. Sizinle şerefyâb olanların kalplerinde büyük ihtiram hissi bırakıyorsunuz. Âbide-i fazl u irfân olan zât-ı seniyyeleri milletimizin makamını yükseltmektedir. Vâr olunuz muazzez üstad. Sonsuz ihtirâmâtımı lütfen kabul buyurunuz efendim hazretleri.”
Yakın tarihimizin en dikkate değer simalarından, tıp tarihçisi ve sanatkâr Prof. Dr. Ahmet Süheyl Ünver (1898-1986), dostu Esad Fuad Tugay’ın davetiyle 1951’de gerçekleştirdiği Mısır seyahatini –her zaman yaptığı gibi– bilgilendirici ve öğretici anekdotlarla beslediği ve kendi eseri çizimlerle süslediği bir “defter”e dönüştürmüş. Kubbealtı Neşriyat, söz konusu Mısır seyahatiyle birlikte, Irak (1952, İbn Sînâ’nın doğumunun 1000. yılı münasebetiyle, resmî davetli olarak) ve İran (1954, yine İbn Sînâ ile ilgili bir program dolayısıyla, Şah Muhammed Rıza Pehlevî’nin resmî davetlisi olarak) gezilerinde tutulan defterleri mükemmel bir baskı ile okurlara sundu. Yukarıdaki alıntıyı da serinin ilk kitabını teşkil eden “Süheyl Ünver’in Mısır Defteri - Mısırnâme”den yaptım.
Üzeyir Karataş tarafından yayına hazırlanan Mısır Defteri, 367 sayfalık hacmiyle serinin en kalın kitabı. Ünver, eşi Müzehher Hanım’ın da eşlik ettiği 3 haftalık seyahati, adeta dakika dakika kayıt altına almış. Kahire ve İskenderiye’den mekân tasvirleri, tanışılan ve ziyaret edilen zatlarla ilgili ayrıntılar, hatta yemek menülerine ve sokak aralarındaki sıradan manzaralara kadar, her şey iki kapak arasında bir araya gelmiş. Mısır’da akademik ziyaretler yapan, müzeleri gezen, tarihî eserleri temaşa eyleyen, halkla bir araya gelen, Osmanlı dönemine ait eserlere mercek tutan ve güncel hayata dair gözlemler yapan Ünver, gördüklerini cömert bir biçimde okurla paylaşıyor.
Milad Salmani’nin emek verdiği Irak Defteri–Bağdâdnâme, 300 sayfayı aşkın bir hacme sahip. Bu defterde okuru belki de en çok şaşırtacak olan notlar, Ünver’in Bağdat ve Kerbelâ’daki dinî mekânları ziyaret ederken hissettiklerini anlattığı satırlar. Buralarda duygulara hiçbir gem vurulmamış, hepsi de yürekten döküldüğü şekliyle sayfalara aksetmiş. Öte yandan, Irak’a ve Iraklılara dair pek çok izlenimin arasına sıkıştırılan bir not, hâlâ güncelliğini ve ehemmiyetini koruyor: “Arap memleketlerinde [ilmî] kongreler olursa, nutuklar ve tebliğleri Arapça söylemek muvafık. İran’da da Farsça. Nezaket icabı, gelenlerin anlamasını temin için lazım. Bizim Fransızca söylememiz, Garb’a dönmemizin bir ifadesi gibi geliyor.” Şu satırlar da keza, acı gerçekler: “Irak’tan güya İngilizler çekilmiş. Belki doğrudur. Fakat en asıl kuvveti içeride tutmuş. Siyaset âleminde birçok menfaatlerin dönüp dolaştığında şüphe yok. Şu ne bayağı bir dünya. Bir defa İngilizler Arabistan’ı birçok parçalara bölmüş ve hepsinin arasına da nifak sokmuş. İsrail diye bir bomba koymuş, artık Arap âlemi belini doğrultabilirse doğrultsun. Bir memlekette birbirine çıkar-menfaat düşkünlerini de karşı karşıya sürmüş. Kendisi ‘gel keyfim gel’de ve oraları hâlâ sömürmekte.”
Tarihî ve kültürel izlenimlerin yanı sıra siyasî vurguların da yer aldığı İran Defteri (Kapakta “Defterleri-1” denmiş. Demek ki devamı gelecek), yine Milad Salmani eliyle yayına hazırlanmış. Bu cildin ayırt edici özelliği, başına seyahat güzergâhını gösteren harika bir haritanın konmuş olması. Ayrıca İran’dan çok sayıda güncel fotoğraf, gazete kupürü, pul ve kartpostal eklenmiş. Süheyl Ünver’in Şah Pehlevî ile yan yana çekilmiş fotoğrafları bilhassa dikkat çekiyor. Ünver, o dönem Türkiye’de yakından takip edilen “Kraliçe Süreyya” fenomenine de bigâne kalamamış. Şah’ın şuh ve şöhretli eşi Süreyya İsfendiyârî’nin birkaç fotoğrafı birden konmuş deftere. Şah’ın 1959’da evlendiği üçüncü ve sonuncu eşi Farah Diba da sonradan deftere iliştirilmiş. Demek ki Ünver, Tahran’daki sarayı yakından izlemeyi sürdürmüş.
90 yıla yaklaşan uzun ömrü boyunca gördüğü her şeyi kayda geçirmesiyle bilinen A. Süheyl Ünver’in olağanüstü gayretleri, bugün bizim için de çarpıcı bir örnek oluşturuyor. Onun İran Defteri’ndeki şu satırları, onca defteri sonraki nesillere “Nasıl çalışılır?” sorusunun cevabını vermek için doldurduğunu gösteriyor:
“Ben şimdi açıkça itiraf edeceğim ki, bunu, sevdiğim talebeme bir örnek olsun diye hazırladım. Onlar unutmasınlar ki, ben her seyahatimde bir boş defteri alır, böyle doldururum. Şüphe etmem ki, seneler sonra bu defter bir kıymet iktisâb etmesin…”
Gerçekten de etti.
Yeşil ışık
04:003/08/2022, Çarşamba
G: 3/08/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Irak Devlet Başkanı Saddam Hüseyin, 25 Temmuz 1990 Çarşamba günü, Bağdat’taki sarayında önemli bir misafiri ağırlıyordu. Yakın danışmanlarının refakatinde, Saddam’ın kabul ettiği isim, ABD’nin Bağdat Büyükelçisi April Catherine Glaspie idi. Amerikan Dışişleri Bakanlığı’nın bir Arap başkentine atadığı ilk büyükelçi olan Glaspie, 1988’de geldiği Irak’ta söz konusu randevuya kadar Saddam’la şahsen hiç görüşmemişti. Irak’tan önce Kuveyt, Suriye ve Mısır’da diplomat olarak görev yapan Glaspie, Amerikan Hariciyesi’nin o dönem Ortadoğu konusundaki en tecrübeli aktörlerinden biriydi. Saddam’ın, başkente ayak basmasından yaklaşık 1,5 yıl sonra Glaspie’yi nihayet görmek istemesi, Kuveyt’le devam etmekte olan gerilimin Washington nezdinde nasıl algılandığını anlamak içindi.
Görüşme sırasında, Saddam Hüseyin Büyükelçi Glaspie’ye, Kuveyt ve bazı Arap ülkelerinin uyguladığı politikalar sonucu büyük zarara uğradıklarını söylemiş, Mısır Cumhurbaşkanı Hüsnü Mübarek’in arabuluculuk çabalarının önemini vurgulamış, 30 Temmuz’a kadar da Kuveytli bir diplomat heyetinin müzakereler için Bağdat’a geleceğini belirtmişti. “Kuveytlilerle bu toplantı yapılıncaya kadar herhangi bir adım atmayacağım konusunda Mübarek’e söz verdim” diyen Saddam, “Başkan George Bush’a sıcak duygularımı iletiniz” cümlesiyle görüşmeyi kapatmıştı. Büyükelçi Glaspie de cevap sadedinde, çeşitli Arap ülkelerinde görev yaptığını hatırlatarak, “O zaman da -şimdi olduğu gibi- Araplar arasındaki meselelerde taraf değiliz” demişti.
Saddam Hüseyin bu cümleleri dikkatle not etmişti. Büyükelçi Glaspie’nin sözleri, bir gün önce -24 Temmuz’da- Amerikan Dışişleri Sözcüsü Margaret D. Tutwiler’ın “ABD’nin, Kuveyt’i savunma konusunda bir sözü var mı?” sorusuna verdiği cevaba benziyordu: “Bizim Kuveyt’le herhangi bir savunma anlaşmamız bulunmuyor. Kuveyt’e verilmiş özel bir savunma veya güvenlik sözümüz de yok.” Aynı ifadeler, 31 Temmuz’da Amerikan Dışişleri Bakan Yardımcısı John Kelly tarafından tekrarlanacaktı: “ABD’nin Kuveyt’i savunmak gibi bir teminatı veya niyeti yok!”
Kendisine yakılan bu açık yeşil ışıktan sonra, Saddam Hüseyin’in 2 Ağustos 1990 günü Irak ordusuna Kuveyt’i işgal emri vermesinde şaşılacak bir durum yoktu. Saddam açısından asıl şaşılacak şey, ABD’nin -önceki sözlerin ve iddialı açıklamaların aksine- Kuveyt’i savunmak için bütün gücüyle sahaya inmesi ve peşine Suudi Arabistan liderliğindeki Arap dünyasını takmasıydı. Bağdat’taki rejimin kabullenmesi güç olsa da, Washington yönetimi Saddam’ı tuzağa düşürmüştü.
1990’dan 2003’teki işgale kadar, ABD cephesinin Saddam Hüseyin’e olan düşmanlığının esas ceremesini masum ve mazlum Irak halkı çekti. Uygulanan acımasız ambargolar sıradan halkın en temel ihtiyaç maddelerine erişimini kısıtladı, yüz binlerce çocuk ilaçtan ve tedaviden mahrum kaldı. Sözde hedef rejimdi, ancak Baas kadroları zaten kendilerini çoktan güvenceye almış bulunuyordu. On yıllardır olduğu gibi, uluslararası tepişmede yine Irak halkı eziliyordu.
11 Eylül Saldırıları bahane edilerek gerçekleştirilen Irak işgalinin en keskin neticesi, devrilen Saddam Hüseyin rejiminden doğan boşluğun İran tarafından doldurulması oldu. ABD, birçok alanda kasten açık bıraktığı noktaları İran ve ona bağlı güçlerin ele almasına göz yumdu. Böylece, 2001’de Afganistan’ın işgali sırasında başlayan işbirliği, Irak’ta da devam etmiş oldu. Saddam’a duyulan öfkeyle Irak’taki Sünnî dokunun darmadağın edilmesi, elbette ABD’nin de işine gelecekti. Söz konusu yardımlaşma, 2011’den sonra bu defa Suriye’de sahneye konacak, DAEŞ türü yapılanmaların ortaya çıkarılması ve onların nezdinde bütün bir Sünnî dünyanın “radikal” ve “terörist” ilân edilmesi sağlanacaktı. Bugün Batı basınına dikkatle baktığınızda, “cihadist” türünden yaftaların sadece Sünnîlere yapıştırıldığını, sahada düpedüz mezhepçi saiklerle kıyımlara girişen Şiî terör örgütlerinin sükût kalkanıyla koruma altına alındığını görürsünüz.
Saddam sonrası Irak’ın dizaynında belki hesaplanmayan tek nokta, Irak-Arap Şiîliğinin İran’ın dayattığı Fars Şiîliğine direnişiydi. Günümüzde artık bütün boyutlarıyla sahneye çıkmış bulunan bu rekabette özellikle Muktedâ Sadr ismi önemli. Onun mensubu olduğu Sadr ailesinin Şiî dünya içindeki duruşuna ve konumuna değinmeden, Irak’ta bugün yaşanan kaosu anlamlandırmak da mümkün değil.
Cumartesi yazısında, Şiî dünyada Sadr ailesini ve bu ailenin önemli bazı mensuplarını konuşalım.
Bir ailenin şeceresi
04:006/08/2022, Cumartesi
G: 6/08/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Lübnan asıllı meşhur İngiliz tarihçi Albert Habib Hourani (1915-1993), Londra Üniversitesi bünyesinde çıkan Doğu ve Afrika Çalışmaları Okulu Bülteni’nin 1986 tarihli bir sayısında, Lübnan’ın güneyindeki Cebel-i Âmil bölgesi hakkında şu bilgileri verir:
“Cebel-i Âmilli Şiî âlimler, Lübnan’ın güneyinde Sûr ile Saydâ’nın dağlık iç kesimlerinde uzanan memleketlerinde yaşayan cemaatlerinin, en eski Şiî grubu olduğunu iddia ederler. Buranın kuruluşunu da Peygamber’in sahabilerinden ve Ali’nin onun siyasî varisi olduğu tezini destekleyen isimlerden Ebû Zerr’e atfederler. Ebû Zerr, Medine’den Şam’a gelmiş, daha sonra da Cebel-i Âmil mıntıkasına sürgün edilmiş, burada ilk Şiî cemaati kurmuştur. Onun adına inşa edilmiş bir mescidi bugün de görmek mümkündür.
Gerçekte ise, Şiîliğin Cebel-i Âmil bölgesine nasıl yayıldığı belirsizdir. Hakikat, 10’uncu yüzyılda buralarda artık Şiîlerin varlık göstermeye başladığıdır. Halep merkezli bir yönetim kuran Şiî hanedan Hamdânîler ve sonrasında onların topraklarını da içine alacak şekilde genişleyen Fâtımîler döneminde, Suriye ve Lübnan bölgelerinde Şiîlerin ekseriyeti teşkil etmiş olması muhtemeldir. Birçok seyyah da bu duruma tanıklık etmiştir. 1047’de Sûr’dan geçen Nâsır-ı Hüsrev, nüfusun çoğunluğunu Şiîlerin oluşturduğunu, ancak kadılık vazifesini bir Sünnî’nin deruhte ettiğini gözlemlemiştir. İbn Cübeyr’e göre, 1184 tarihi itibariyle Şam diyarında Şiîlerin oranı Sünnîlerden fazlaydı ve Şiîler kendi aralarında İmâmîler, Râfızîler, Zeydîler, İsmâilîler ve Nusayrîler şeklinde bölünmüştü. Yarım yüzyıl sonra Halep’i ziyaret eden Yâkût el-Hamevî de, bölgedeki fakihlerin fetvalarını İmâmiyye Şiası’na göre verdiklerini söylüyordu…”
Günümüzde Hizbullah’ın ve ona bağlı Şiî fraksiyonların denetiminde bulunan Cebel-i Âmil, geçtiğimiz yüzyılın başından itibaren Lübnan, Suriye, Irak ve İran arasında mekik dokuyarak, Ortadoğu’da derin dinî ve siyasî etkiler meydana getiren çok sayıda Şiî din adamının çıkış yeri oldu. Bunlar arasında Sadruddîn Muhammed bin Sâlih’in (1779-1848) soyundan gelenler, özellikle büyük şöhret kazandılar.
Şeceresi Şia’nın yedinci imamı Mûsâ Kâzım üzerinden Hz. Ali’ye kadar ulaşan Sadruddîn Muhammed bin Sâlih, Osmanlı İmparatorluğu’nun gücünün zayıflamaya başladığı bir dönemde yaşamıştı. Onun oğlu İsmail es-Sadr (1842-1919) –ki bu unvanı kullanan ilk kişiydi– tam anlamıyla bir “geçiş dönemi şahsiyeti”ydi. Ama tesiri bütün bir yüzyıla yayılacaktı.
Necef’e giderek Şiî ilim hiyerarşisinin ana akımına konuşlanan İsmail es-Sadr’ın en büyük oğlu Muhammed Mehdî es-Sadr (1879-1939) idi. Onun oğlu Muhammed Sâdık es-Sadr (1906-1986), Irak iç siyasetinin en çalkantılı yıllarına tanıklık etti. Osmanlı’nın yıkılışını, Irak Hâşimî Krallığı’nı, krallığın dağılışını, ardından askerî darbeleri ve nihayet Saddam Hüseyin rejimini gören Muhammed Mehdî es-Sadr, oğlu Muhammed Sâdık es-Sadr’ı (1943-1999) da tıpkı kendisi gibi sıkı bir Baas Partisi karşıtı olarak yetiştirmişti. Aynı siyasî duruşu 1974 doğumlu oğlu Muktedâ’ya aktaran Muhammed Sâdık es-Sadr, Saddam rejiminin düzenlediği bir bombalı saldırı sonucu öldürülecekti.
İsmail es-Sadr’ın ikinci oğlu Sadruddîn Muhammed Alî es-Sadr (1882-1953), dinî eğitimini İran’ın Kum kentinde tamamladı. Dünya çapında şöhret kazanacak olan oğlu Mûsâ es-Sadr da 1928’de Kum’da dünyaya geldi. Lübnan’a yerleşerek atalarının topraklarında Şiîliği tekrar canlandırmaya odaklanan Mûsâ es-Sadr, 1969’da Şia Yüksek Konseyi başkanlığına getirildi. Suriye Devlet Başkanı Hâfız Esed’in mensubu olduğu Nusayrîlik mezhebini Şia’nın “makbul ve meşru” bir kolu olarak tasdik eden de yine Mûsâ es-Sadr’dır. 1975’te patlak veren Lübnan İç Savaşı sırasında ülkenin en aktif şahsiyetlerinden biri haline gelen Mûsâ es-Sadr, 1978 yazında Libya’ya gerçekleştirdiği resmî ziyaret sırasında ortadan kayboldu. Akıbeti hâlâ gizemini korumaktadır.
İsmail es-Sadr’ın en küçük oğlu Haydar es-Sadr (1891-1937), kısa ömrünün son demlerinde dünyaya gelen oğluna Muhammed Bâkır adını vermişti. Ailenin diğer üyeleri gibi Irak’ın fırtınalı yıllarına denk gelen yaşamı boyunca, Muhammed Bâkır es-Sadr (1935-1980), Baas rejiminin amansız bir düşmanıydı. İslâmî Dava Partisi’ni kurarak rejime açıktan bayrak açan Muhammed Bâkır es-Sadr, kız kardeşi Âmine Sadr Bintu’l-Hudâ ile birlikte Saddam Hüseyin rejimi tarafından idam edildi. Muktedâ Sadr, 1994’te Muhammed Bâkır es-Sadr’ın kızıyla evlenirken, hem babasından hem de kayınpederinden tevarüs ettiği bir siyasî çizgiyi de sahiplenmiş oluyordu.
Ortadoğu’nun yakın tarihini, meşhur aileler üzerinden de kaleme almak gerekiyor. Sadr’lar, bu konuda kalem oynatacaklar için yeterli ilhamı verecek, güçlü bir kaynak.
Sürpriz açıklama
04:0010/08/2022, Çarşamba
G: 10/08/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın (kısaca: İhvân) sürgündeki liderlerinden İbrahim Munîr, İngiliz Reuters haber ajansına yaptığı açıklamada, “Mısır yönetimiyle yeni bir iktidar kavgasına daha girmeyeceklerini” vurguladı. Munîr, “Şiddeti kategorik olarak reddediyoruz ve onu İhvân ideolojisinin dışında bir yöntem olarak görüyoruz. Sadece şiddeti ve silah kullanımını değil, herhangi bir biçimde Mısır’da güç mücadelesine girmeyi de reddediyoruz. İsterse bu, devlet tarafından siyasi partiler arasında organize edilen seçimlere girmek şeklinde olsun… Bütün bunlar, tarafımızdan kesin bir şekilde reddedilmektedir” diyerek, İhvân’ın Mısır siyaset sahnesinden bütünüyle çekildiğini dünyaya ilân etti.
İbrahim Munîr, İhvân çizgisi içinde başlı başlına dikkat çekici bir aktör:
1937 doğumlu olan Munîr, İhvân saflarına gençlik yıllarında katıldı. Kral Faruk’un devrildiği 23 Temmuz 1952 darbesinden iki yıl sonra, darbenin perde arkasındaki lideri Cemal Abdunnâsır’a İskenderiye’de düzenlenen suikast girişimi, Munîr’in de aralarında bulunduğu on binlerce kişinin hapse atılmasına yol açtı. Müebbet hapse mahkûm edilen Munîr, 1970’de Abdunnâsır’ın yerini alan Mısır Cumhurbaşkanı Muhammed Enver Sedat’ın çıkardığı genel afla 1975’te özgürlüğüne kavuştu. Sovyetler Birliği’nin Mısır üzerindeki etkinliğini kırmak için ABD’ye yanaşan, bu politikanın halka bakan yüzünde de komünistlere karşı “İslâmcı”ları desteklemeyi seçen Sedat’ın iktidarı, İhvân kadroları için büyük ölçüde özgürlük ve rahatlık getirmişti. İbrahim Munîr yine de Mısır’da uzun süre kalmadı; önce Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri’nde yaşadı, ardından 1980’lerin başında İngiltere’nin başkenti Londra’ya yerleşti. İngiliz makamlarına yaptığı siyasî iltica talebi kabul edildi, kendisine oturum izni verildi.
Mısır’a en son 1987’de ayak basan İbrahim Munîr, sonrasında sürekli yurtdışındaydı. İhvân’ın uluslararası bağlantılarının kurulmasında rol oynadı, Avrupa’da İhvân’a bağlı bazı kurumları yönetti, teşkilâtın basın-yayınla ilişkilerini düzenledi. Hakkında kesinleşen hapis cezası sebebiyle 2011’den sonra da Mısır’a dönmeyen Munîr, 2020’de İhvân’ın son mürşidi (genel başkanı) Mahmûd İzzet’in de tutuklanmasıyla, liderlik vazifesini üstlendi. Ancak bu süreç, teşkilâtta ciddi ayrışmalara ve problemlere yol açtı. Zira İhvân içinde Munîr’i “başına buyruk” bir şahsiyet olarak değerlendirenler az değildi. Gerilimli bir sürecin ardından, geçtiğimiz ekim ayında İhvân adına yapılan bir duyuruyla, İbrahim Munîr’in “teşkilâtı temsil etmediği” kamuoyuna bildirildi.
Londra’da yaşayan Munîr, bu arka plana rağmen, yine de İhvân saflarında sözlerine kulak verilen bir isim. Reuters’a verdiği son mülakatta da kendisinden “Teşkilâtın hal-i hazırdaki fiilî lideri” olarak bahsedilmiş. Bu tanımın, Munîr’in tercihi olduğunu anlamak zor değil.
İbrahim Munîr’in mezkûr ifadeleri, Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah Sisi’nin ülkede kapsamlı bir “ulusal diyalog” başlatılacağını açıklamasından hemen sonraya denk gelmesi itibariyle de dikkatleri çekti. Ramazan ayından itibaren bu yöndeki vurgularını sıklaştıran Sisi, Mısır’ın içinden geçmekte olduğu zor şartlar düşünüldüğünde, herkesin ortak bir paydada buluşmasının gerekliliğinden söz ediyor. Ancak eş zamanlı olarak, İhvân’ı da ülkeyi istikrarsızlaştırmakla suçlayan Sisi, yaptığı konuşmalardan birinde, teşkilâtın üst düzey isimlerinden Hayrat Şâtır’ın kendisini tehdit ettiğini bile dile getirdi. İhvân’ın Muhammed Mursi’den önceki cumhurbaşkanı adayı olan ve adaylığı Mısır Yüksek Seçim Kurulu tarafından veto edilen Şâtır, şu anda hâlâ hapiste.
İlave olarak, Mısır medyası, 2013’te başladığı İhvân karşıtı yayınlarını bütün şiddetiyle devam ettiriyor. Geçtiğimiz aylarda 30 bölüm halinde yayınlanan “El İhtiyâr” (Tercih) adlı bir televizyon dizisi, Abdulfettah Sisi’nin 2012-2014 arasında oynadığı rolü öne çıkardı. Sisi’nin “ülkeyi kaostan kurtaran kahraman” olarak konumlandırıldığı dizi, bizzat Sisi tarafından “Gerçekler, olduğu gibi yansıtılmış” şeklinde övgü aldı.
Bu atmosferde, “Mısır yönetimi, acaba İhvân’la barışabilir mi?” sorusu anlamsız veya lüzumsuz gelebilir. Ancak burası Ortadoğu ve bu topraklarda hiçbir şey imkânsız değil. Üstelik İhvân’ın tarihi de, iktidarla ilişkiler noktasında yükselişli-düşüşlü bir seyre sahip. Nasipse, cumartesi yazısında bu seyrin başlıca duraklarını ve dönüm noktalarını konuşalım.
İhvân’ın rotası
04:0013/08/2022, Cumartesi
G: 13/08/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Mısır’ın İsmâiliyye şehrinde, 1928’in Mart ayında temelleri atılan Müslüman Kardeşler Teşkîlatı (kısaca: İhvân), kuruluşunun üzerinden henüz dört yıl geçmişken, genel merkezini başkent Kahire’ye taşımıştı. Teşkilâtın karizmatik kurucu lideri Hasan el Bennâ, Kahire’ye yerleşmeyi sadece teşkilâtının daha hızlı büyümesi adına istememişti, aynı zamanda kraliyet yönetimiyle de temas kurmayı hedefliyordu. Kral Fuâd’ın 1936’daki ölümüne dek, Âbidin Sarayı’yla herhangi bir iletişim kanalı bulunamadı. Bu süreçte elbette İngiliz istihbaratı da İhvân’ı ve onun genç liderini yakından izliyordu.
Kahire’de bir yandan davet ve irşad çalışmalarına ağırlık veren Hasan el Bennâ, diğer yandan da dergi ve kitap yayınıyla ilgileniyordu. İhvân’ın aylık dergisi “Nezîr”, bu dönemde yayına başladı. Nezîr’in 1938’de piyasaya çıkan bir sayısında, Hasan el Bennâ, Kral Fuâd’ın henüz iki yıl önce tahta çıkan genç oğlu Faruk’a doğrudan hitap ediyordu. “Kral Faruk Hazretleri’nin Makamına” diye başlayan ve Kral’a –oldukça saygılı bir dille– Mısır’ın birliğe ihtiyacının olduğunu hatırlatan açık mektup, birinci sayfanın tamamını kaplıyordu. Hasan el Bennâ’nın satırlarının en dikkat çekici kısmı, Kral Faruk’u “İslâmî açıdan bütün topluma örnek bir şahsiyet” şeklinde tanımlamasıydı.
Uzunca bir zaman Kral Faruk’la bire bir görüşebilme fırsatı arayan Hasan el Bennâ, İhvân’ın sonraki düzenli yayını “Cerîdetu’l-İhvân”ı (İhvân Dergisi) da bunun için bir vesile olarak kullandı. 1942, 1945 ve 1948’de Kral Faruk, dergiye üç kez kapak yapıldı. Hepsinde de Kral’ın dindarlığı, Mısır halkına yakınlığı ve kendisinin taht için ne kadar uygun bir isim olduğuna dair özenli vurgular yer aldı. Bu dönemde, Kral Faruk, sınırsız ve sorumsuz bir biçimde gece hayatına savrulmuş, Mısır devleti, paşaların ve güçlü bürokratların elinde oyuncağa dönmüştü.
Hasan el Bennâ’nın 12 Şubat 1949’da Kahire’de şüpheli bir suikasta kurban gitmesinden sonra, iki yıllık bir bocalama devresinin ardından İhvân’ın dümenini ele alan Hasan el Hudaybî, oldukça farklı bir tercihte bulunarak, Kral Faruk’u deviren Hür Subaylar cuntasına destek verdi. 23 Temmuz 1952 darbesinin başarıya ulaşmasında, İhvân’ın Mısır toplumunun her katmanına yayılan uzantılarının büyük tesiri vardı. Nitekim Hür Subaylar, darbeden sonra kurulan yeni yönetimde İhvân’a bazı makamlar bahşederek borçlarını ödediler. Mısır’ın yeni hâkimi Cemal Abdunnâsır’a 1954’te İskenderiye’de düzenlenen bir suikast girişimi, rejimle İhvân arasındaki balayını sona erdirdi. Abdunnâsır, İhvân’a kelimenin tam anlamıyla savaş ilân etti. Bürokrasi ve siyaseti İhvân’dan tümüyle arındırdı.
1970’te cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturan Muhammed Enver Sedat, “komünizm tehlikesi”ne karşı “İslâmcılık”ı desteklemeye karar verince, İhvân’ın uzun yıllar yaşadığı baskılar da sona erdi. Binlerce İhvân mensubu hapishanelerden salıverildi, teşkilât üyelerinin siyaset ve kamuda boy göstermelerine göz yumuldu. İhvân, 1979’da Mısır’la İsrail arasında imzalanan barış anlaşmasına karşıydı ve Sedat’a bu yüzden tepki göstermişti. Yine de, 1973’ten 1986’ya kadar İhvân genel mürşidliği (genel başkan) görevini yürüten Ömer Tilmsânî, Enver Sedat 6 Ekim 1981’de öldürüldüğünde şu açıklamayı yapacaktı: “Sedat, tıpkı Hz. Osman gibi mazlum olarak katledilmiştir!”
Hüsnü Mübarek dönemi, Mısır yönetiminin İhvân’a “göz yumduğu” bir başka zaman dilimi olarak kayıtlara geçti. Teşkilâtın resmen siyaset yapması yasak olsa da, çok sayıda İhvân mensubu, farklı partilerin listelerinden milletvekili seçildi, bürokraside görev aldı, sivil toplum çalışmalarına katıldı. 2004-2010 arasında İhvân genel mürşidliği yapan Muhammed Mehdî Âkif’in 2005’te Mısır basınına yaptığı “Hüsnü Mübarek ‘ulu’l-emr’dir. Kendisine itaat vaciptir” şeklindeki açıklama, İhvân’la iktidar arasındaki münasebetlerin de özeti gibiydi.
Ezcümle, İhvân’ın Mısır’da 100 yıla yaklaşan tarihini dikkatle okuduğumuzda, ülkeyi yöneten kadrolarla sürekli temas içinde olmaya çalışan bir çizgiyi takip ettiğini görürüz. İktidardan İhvân’a uzatılan her elin teşkilât tarafından sıkıca tutulduğu, belirlenen sınırların dışına hiç taşmayan, uyumlu bir çizgidir bu.
İhvân’ı bu cephesiyle değerlendirince, “Mısır devleti, teşkilâta yeni bir kredi açar mı?” sorusunun cevabı da net bir “hayır” değil. Önümüzdeki süreçte, İhvân’ın yeniden oyuna dâhil edilmesine dair şaşırtıcı gelişmeler yaşanabilir. Bu bağlamda, Suudi Arabistan’ın “İçindeki radikal unsurları bertaraf ederek, kendi siyasetiyle eşgüdüm içinde ilerleyecek yeni bir İhvân tasarımı için çalıştığı” şeklindeki fısıltıları da ciddiye almak gerek. Böyle bir projenin hayatta kalma şansı ise, bambaşka bir tartışmanın konusu elbette.
Kudüs’te neden mülkümüz yok?
04:0017/08/2022, Çarşamba
G: 17/08/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kudüs şehir surlarının kuzey yönündeki girişlerinden Sâhire Kapısı (İngilizcede: Herod’s Gate), doğrudan Müslüman Mahallesi’ne bağlanan yolların da başlangıcıdır. Surlardan içeri adımınızı attığınızda, sol tarafa dönüp sağlı-sollu dükkânları geçtiğiniz zaman, az sonra kendinizi daracık ve labirent misali sokaklarla örülü kadîm Kudüs’ün tam göbeğinde bulursunuz. Sâhire Kapısı’nın iç kısmında, hemen sağdaki merdivenleri tırmandığınızda ise, sizi sol tarafta yeşil renkli demir bir kapı karşılar. Burası “Hindî Zâviyesi”nin (ez-Zâviyetu’l-Hindiyye / Zâviyetu’l-Hunûd) girişidir.
Daha önceki Kudüs ziyaretlerimde defalarca önünden geçtiğim ve her seferinde “Acaba içeride ne var?” diye merak ettiğim bir mekândı Hindî Zâviyesi. Ana giriş kapısının iki yanına iliştirilen Hindistan bayrağı ve İngilizce-Arapça-Hintçe “Hindistan Dışişleri Bakanlığı tarafından desteklenmektedir - Yeni Delhi” yazısı, zaviyeye dair merakımı daha da artırıyordu.
Nihayet geçtiğimiz cumartesi günü, Kudüs’te yaşayan dostlarımızın Hindî Zâviyesi’nde organize ettiği harika bir akşam yemeği sayesinde, duvarların içinde saklı tarihi de detaylı biçimde görme ve tanıma imkânı buldum:
Hindî Zâviyesi’nin temelleri, 1200’lerin ilk yarısında Hindistan’dan Kudüs’e gelen ve sur içinde halvete çekilen –muhtemelen Çiştiyye yoluna müntesip– Baba Ferîduddîn Genc-Şeker adlı bir mutasavvıf tarafından atılmış. Kurucusuna nispetle Ferîdiyye Zâviyesi olarak da isimlendirilen mekân, zaman içinde Hind diyarından Hicaz’a gelen Müslümanların uğrak yerine dönüşerek genişlemiş ve bir külliye halini almış.
Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde ihmale uğrayan ve aktif bir cemaati kalmayan Hindî Zâviyesi, 1924’te dönemin Yüksek İslâm Meclisi Başkanı Hacı Emîn el Hüseynî’nin gayretleriyle yeniden canlandırılmış. Hacı Emîn, Hindistan Müslümanlarına bir heyet göndererek, zaviyenin idaresini ele alacak ehil birinin seçilmesini talep etmiş. Hindistan uleması da Nezir Hasan Ensârî adlı bir zatı, zaviyenin yönetimini üstlenmek üzere 1927’de Kudüs’e göndermiş. Gelir gelmez kolları sıvayan ve külliyeyi imar için çalışmalara girişen Ensârî, ertesi yıl Kudüslü bir hanımla evlenmiş. 1952’ye kadar Hindî Zâviyesi’ni yöneten Nezir Hasan Ensârî, bu tarihten sonra yerini büyük oğlu Muhammed Münir Bey’e bırakmış.
1948’deki ilk Arap-İsrail Savaşı sırasında ciddi hasar gören Hindî Zâviyesi, İsrail’in Kudüs’ü işgal ettiği Altı Gün Savaşı’nda (1967) tümüyle harabeye dönmüş. İşgalcilerin bombaları sadece binaları yıkmamış, aynı zamanda Muhammed Münir Ensârî’nin annesi, kız kardeşi ve 2 yaşındaki yeğeni de enkazın altında can vermiş. Muhammed Münir Bey de saldırıları yüzünde ve elinde yanıklarla atlatmış. 1967’den 1991’e kadar metruk biçimde kalan Hindî Zâviyesi, sonrasında Hindistan hükümetinin meseleye müdahil olmasıyla yeniden ihya edilmiş.
Girişteki bir bölümü Birleşmiş Milletler Yakın Doğu’daki Filistinli Mültecilere Yardım Örgütü (UNRWA) tarafından klinik olarak işletilen zaviyede, aynı avluya bakan bir dizi yapı bulunuyor: Hücreler, mescit, kütüphane, hazire, çilehane ve yemekhane. Çilehanede, külliyenin kurucusu “Baba Ferîd”in 40 gün itikafta kaldığına inanılıyor. Aynı zamanda Kudüs’ün yakın tarihine dair çok sayıda belge ve fotoğrafın da yer aldığı kütüphane ise, adeta gizli bir hazine. Hindistan Müslümanlarının Kudüs’le organik bağlarını ortaya koyan birbirinden kıymetli vesikalar, mütevazı bir odada keşfedilmeyi ve çalışılmayı bekliyor.
Hindî Zâviyesi’nde geçirdiğim saatler boyunca, aklımda hep şu soru dönüp durdu: “Türkiye olarak, Kudüs’te niçin bize ait bir mülk veya gayrimenkul yok?”
Soruya şaşırmış olabilirsiniz. Evet, Osmanlı İmparatorluğu’nun tam 401 yıl boyunca yönettiği Kudüs’te, bugün mülkiyeti Türkiye Cumhuriyeti’ne ait olan tek bir yapı yok. Devletimizi temsil eden kurumlarımızın ikamet ettiği binalar, hep kira. Akıl alır gibi değil, ama Kudüs’te böyle acı bir hakikatle karşı karşıyayız.
Yetki ve imkân sahiplerine açık çağrımdır: Şimdiye kadar kaçırılan fırsatlar veya boşa geçirilen zamanlar bir yana, bu çok mühim eksikliği bir an önce gidermek gerekiyor. Sahada söz sahibi olmaya niyetleniyorsak, bu Kudüs’te “kiracı” kalarak olmaz.
Hâlid Meşal’in mesajları
04:0020/08/2022, Cumartesi
G: 20/08/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Hâlid Meşal’in mesajları
İslâmî Direniş Hareketi (yaygın kısaltmasıyla: Hamas) liderlerinden Hâlid Meşal (d. 1956), “siyasî büro şefliği” vazifesini 2017’de İsmail Heniyye’ye devretmesinden bu yana, en kapsamlı röportajını Katar merkezli El Cezire televizyonuna verdi. Geçtiğimiz hafta yayınlanan röportajda, kanalın tanınmış yüzlerinden Ulâ Fâris’e konuşan Meşal, şahsî hayatına dair detayların yanı sıra, Hamas’la ilgili gündemde olan bütün soruları cevapladı. Görevi bıraktıktan sonra “Hamas’ın Filistin Dışındaki Lideri” sıfatıyla çalışmalarını sürdüren Meşal, ekranda da bu unvanla tanıtıldı.
Hâlid Meşal, Ortadoğu sahnesinde hâlâ önemli ve faal bir aktör olduğu için, onun açıklamaları sıradan beyanların çok ötesinde. Bu nedenle, dikkatle ve notlar alarak izlediğim röportajda öne çıkan bölümleri, -konuşma dilini yazı diline aktarırken gereken bazı mecburi tasarruflarla- doğrudan alıntılar biçiminde paylaşacağım:
“Babam [Hâc Abdurrahim Meşal], 1930’ların ikinci yarısından itibaren İngiliz manda yönetimine karşı aktif mücadeleye katılmış bir isim. Kendisi Şehid Abdulkâdir el Hüseynî’nin silah arkadaşlarındandı. Ben onların nice savaş hatıralarını dinlemişimdir. Köyümüz Silvâd da savaşçılarıyla meşhur bir yerdi.”
“Yaşadığımız mıntıka 1967’de İsrail tarafından işgal edildiğinde, bombalanmış olan Kral Hüseyin Köprüsü üzerinden, ailecek Şeria Nehri’ni aşıp Ürdün’e geçtik. Daha sonra Kuveyt’e giderken, annemin Silvâd’dan bazı basit eşyaları sırf hatıra olarak yanında götürdüğünü hatırlıyorum.”
“[25 Eylül 1997’de] Ürdün’ün başkenti Amman’da İsrail bana suikast girişiminde bulunduğunda, Ürdün Kralı Hüseyin doğrudan ABD Başkanı Bill Clinton’ı aradı ve panzehir Amman’a gönderilmediği takdirde, Clinton’ı Ürdün’ün İsrail’le imzaladığı barış anlaşmasını bozmakla tehdit etti. Kral Hüseyin böyle yaptı, çünkü Ürdün topraklarının İsrail’in operasyon sahasına dönüşmesini istemiyordu. Suikast girişiminden kurtuluşum olumlu bir şeydi belki, ama şehadetten mahrum kaldım.”
“Bazı ülkeler bizimle doğrudan görüşüyor. Bazı ülkeler masanın altından teması sürdürüyor. Birçoğu ise, aradaki vasıtalar kanalıyla bizimle temasta. Gizli kalmayı seçenleri ifşa edemem, ama ABD’nin baskılarından çekindikleri için böyle davranıyorlar.”
“İsrail, bizi yok etmeye her çalıştığında, biz daha da güçlendik. Bizi her hezimete uğratmaya giriştiğinde, kendisi hezimete uğradı. İsrail’in durumu, örümceğin yuvasına benziyor.”
“Filistin’in kendi içinde parçalanmış olması çok üzücüdür, bunu ben de kabul ediyorum. Fetih Hareketi’yle şimdiye kadar çok sayıda ittifak girişimi olmasına rağmen ilerleme sağlanamadı. Bunu iki sebebinden söz edebilirim: 1) Dışarıdan yapılan müdahaleler, 2) Muhataplarımızın bizimle birlikte hareket etme konusundaki isteksizliği.”
“Rahmetli Şehit Yâser Arafat’la ihtilaflarımız vardı. Ama Arafat, sonradan Oslo Süreci’nin çıkmaz bir sokak olduğunu fark ederek, direnişin yanında saf tuttu. İkinci İntifada’ya kalkan oldu, destek çıktı. Gerçek bir liderlik sergiledi.”
“Suudi Arabistan’ın bize karşı tavır değişikliğine gitmesinin hiçbir ciddi sebebi yok. Hamas, Arap kardeşlerine verdiği hiçbir sözü bozmadı. Şu anda 60’dan fazla üyemiz, Suudi Arabistan’da hapiste. Niçin? Buna dair bir açıklama bulamıyorum. Biz hiçbir Arap ülkesinin kendi iç çatışmasının tarafı değiliz.”
“Müslüman Kardeşler Teşkilâtı, bir fikir ve yöntem ortaya koyar, ancak her bölgenin kendi yapılanması vardır. Biz, İhvân kaynaklı bir hareketiz, ama yöntemlerimiz ve önceliklerimiz tamamen Filistin merkezli. Biz İslâmî ve millî bir hareketiz.”
“[2011’den sonra] Suriye’den çıkışımız iki sebebe dayanıyordu: 1) Şam’da Hamas yöneticileri olarak güvenliğimizin sağlanmasında bazı problemler ortaya çıkmaya başladı, 2) Halka karşı yönetimin yanında durmayı istemedik, fakat yönetime karşı silahlı mücadeleye de girişemezdik.”
“Suriye’den ayrılmamız, İran’la ilişkilerimizi elbette etkiledi. Hatta bize bu konuda eleştirilerini yönelttiler, biz de izahlarımızı yaptık. Ama İran’la ilişkilerimiz, hiçbir zaman tümüyle kopmadı.”
“İran’la veya bölgenin başka herhangi bir ülkesiyle ilişkilerimiz, tamamen işgale karşı direnişte aldığımız desteğe bağlı. Bir ülkeyle irtibat ve ilişki içinde olmamız da, kararlarımızı özgürce vermediğimiz veya Filistin’in maslahatını öncelemediğimiz anlamına gelmiyor. Yine bir ülkeyle alakamız, o ülkenin diğer başka meselelerdeki siyasetlerini onayladığımız anlamına da gelmiyor.”
“Bazıları bana “Filanca Filistin davasını istismar ediyor, onun için senin yanında duruyor” diyorlar. Ben de onlara “İstismar bile etse, bana yardım ediyor, bu benim ve halkımın faydasına” diye cevap veriyorum.”
Satır araları
04:0024/08/2022, Çarşamba
G: 23/08/2022, Salı
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Satır araları
Ürdün Veliaht Prensi Hüseyin (d. 1994), geçtiğimiz günlerde Suudi Arabistanlı iş adamı Hâlid bin Musâid’in aynı yaştaki kızı Racve ile nişanlandı. İki ailenin tam kadro katıldığı nişan merasimi Riyad’daki kız evinde düzenlenirken, video ve fotoğraflar da Ürdün Kraliçesi Rania’nın sosyal medya hesaplarından paylaşıldı. Uluslararası basının yakın ilgi gösterdiği ve geniş yer verdiği tören, sadece bir magazin haberi değil elbette. Ortadoğu’nun iç dengeleri bağlamında, satır aralarında epey detay gizli.
Veliaht Prens Hüseyin’in müstakbel kayınpederi Hâlid bin Musâid, Suudi Arabistan’ın en zengin işadamlarından biri. Aynı zamanda, Vehhâbîliğin tarihî köklerinin bağlı bulunduğu Necd mıntıkasının en köklü kabilelerinden birine mensup. Âl-i Seyf ailesinin bir üyesi olan Hâlid bin Musâid, ayrıca Suudi-İngiliz İşadamları Konseyi’nin de yönetiminde yer alıyor. Gelin kızın annesi ise, Suudi Arabistan Kralı Selman’ın annesi Hassa binti Ahmed es-Sudeyrî’nin mensup bulunduğu meşhur Sudeyr klanından. Tüm bu bağlantılar, geleceğin Ürdün kraliçesinin dikkatle seçildiğini ortaya koyuyor.
1925’te İngilizlerin desteklediği Suudilere mağlup olarak Hicaz’ı terk etmek durumunda kalan Şerif Hüseyin ailesi, bilahare Ürdün ve Irak’ta -yine İngilizler tarafından sınırları çizilen ve tasarlanan- birer monarşiye sahip kılınmıştı. İslâm’ın en kutsal şehirleri Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere’yi Kral Abdülaziz ve neslinin yönetimine bırakan İngiltere, üçüncü kutsal şehir Kudüs’e Ürdün Hâşimîlerini ortak etmişti. Böylece Arap ve İslâm dünyası içinde bir denge tesis edilmiş, vaktiyle rakip olan iki aile, terazinin iki kefesine karşılıklı yerleştirilmişti. Ürdün Kraliyet ailesi, Prens’in nişanı vesilesiyle, Suudi Arabistan’la organik bağlarını derinleştirerek tarihî misyonunu sağlama alma noktasında bir adım daha atmış oldu. Üstelik bu meseleyi sadece tarihî bağlamda düşünmemek icap eder. Hüseyin’le Racve’nin evliliğinin, Ürdün’le Suudi Arabistan arasındaki güncel münasebetlerin seyrinde pozitif etki meydana getireceği söylenebilir. Ürdün’ün Kudüs’teki statükosunun devamı da -şimdilik- garantilenmiş demektir. Malum, ABD Başkanı Donald Trump’ın sözde “Ortadoğu barış projesi”nin bir ayağını, Ürdün’ün bölgedeki konumunu sarsarak, Kudüs’teki Müslüman mekânlarında Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’ni söz sahibi kılmak oluşturuyordu. Trump tekrar seçilemeyince, eski statükoya mecburen geri dönüldü.
Veliaht Prens Hüseyin’le Racve binti Hâlid Âl-i Seyf’in nişan haberinin açıklanmasından sonra, sosyal medyada birçok yorumcu “Hüseyin neden Ürdünlü bir kızı seçmedi?” türünden yorumlar yaptı. Oysa Ürdün Kraliyet Sarayı, yabancı gelin ve damatlara son derece aşina:
Kral Hüseyin’in 1961’de evlendiği ikinci eşi Toni Avril Gardiner adlı bir İngiliz’di. Müslüman olarak “Mûna” adını alan Gardiner, 1962’de bugün Ürdün Kralı olan Abdullah’ı dünyaya getirdi. 1972’de Gardiner’den boşanan Kral Hüseyin, 1978’de Lisa Halaby ile evlendi. Halep kökenli Amerikalı Hristiyan bir babanın kızı olan Lisa, evliliğin ardından İslâmiyet’i seçerek ismini “Nûr” olarak değiştirdi.
Kral Hüseyin’in erkek kardeşi Prens Hasan, 1968’de Pakistanlı diplomat Muhammed İkramullah’ın kızı Servet’le evlendi. Kral Hüseyin, 1965’ten 1999’a kadar “veliaht prens” unvanını koruyan kardeşini, ölümüne iki hafta kala aniden azlederek, oğlu Abdullah’ı veliahtlığa getirdi. Herkesi şaşırtan bu değişikliğin, “Ürdün tahtına Pakistanlılar ortak olmasın diye” alınan bir tedbir olduğu çok konuşuldu. Söz konusu tedbiri kimin aldığı ve Abdullah’ı tahta hangi iradenin çıkardığı, Kral Hüseyin’le birlikte mezara giden sırlar arasında. Ama bazı tahminlerde bulunmak elbette zor değil.
Son olarak, Kral Abdullah, büyük kızı İman’ı Caracas (Venezüella) doğumlu Alexander Thermiotis adlı bir Yunan gençle nişanladı. New York’ta finans alanında çalışan Thermiotis, Prenses İman’la evlenebilmek için Müslüman oldu ve Cemil adını aldı.
Ürdün gibi, kendisini diğer ülkelerden müstağni kılacak zengin yeraltı kaynakları bulunmayan, Ortadoğu’daki çatışmaların tam merkezinde yer alan, nüfusunun çoğu Filistinli mültecilerden oluşan ve sürekli dış yardımlarla ayakta kalmaya çalışan bir ülkede, evlilikler uluslararası çevrelerle kritik bağlantılar kurmanın en önemli vesilelerinden biri. Dolayısıyla, üst düzey bir nişan ya da düğün haberi, tek başına sadece magazin basınının malzemesi değil.
Geleceğe bakalım”
04:0027/08/2022, Cumartesi
G: 26/08/2022, Cuma
Sonraki haber
Taha Kılınç
Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, 2017’den bu yana ilk kez, resmî ziyaret için Cezayir’deydi. Kabinesindeki çok sayıda bakanın yanı sıra, iş adamlarından, sanatçılardan ve sporculardan oluşan 90 kişilik bir heyetle Cezayir’de boy gösteren Macron, Paris’ten ayrılmadan önce yaptığı açıklamada, Cezayir’le ilişkileri her alanda ileriye götürmek istediklerini, geçmişin yüklerinden kurtularak geleceğe bakmayı hedeflediklerini, iki ülke liderliğinde bu isteğin var olduğunu kaydetmişti. Benzer ifadeler ziyaret sırasında da tekrar edildi.
Emmanuel Macron, geçtiğimiz yıl Fransız basınına verdiği bir mülakatta, Cezayir ordusunun kendi halkını Fransa’ya karşı kışkırtmak için tarihi yeniden yazdığını iddia ederek, “1830’dan önce Cezayir diye bir yer mi vardı ki?” diye sormuştu. Macron’un bu sözleri, -doğal olarak- kendisine ve ülkesine karşı bir öfke tufanına yol açmış, Cezayir hükümeti Paris’teki büyükelçisini geri çağırmış ve hava sahasını Fransız uçaklarına kapatmıştı. 24 Nisan’da Macron yeniden cumhurbaşkanlığına seçilince, Cezayir’e karşı üslubunu yumuşatmış ve “özre benzer” bir ifadeyle muhataplarının gönlünü almaya çalışmıştı.
Beş yıllık bir arayla bile olsa, Macron’un Cezayir ziyareti, iki ülke arasındaki ilişkileri yeniden onarma ve özellikle ekonomik işbirliğini daha da derinleştirme noktasında Paris’in sergilediği isteği gösteriyor. Macron’u aceleye sevk eden başka unsurlar da var tabii ki. Bunların başında, Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle Avrupa’nın doğalgaz konusunda yaşamaya başladığı kriz geliyor. Kış mevsimi yaklaşırken, “Rus gazına alternatif” bulmak mecburiyeti var. Cezayir’in barındırdığı muazzam petrol ve doğalgaz rezervleri, Fransızların iştahını kabartıyor. Söz konusu rezervlerin büyük bir bölümü için ciddi altyapı yatırımları gerektiği için, Cezayir şu anda hemen Rusya’ya alternatif olabilecek bir ülke değil. Ancak Cezayir’den alınacak desteğin, kısa vadede Fransa’nın enerji açığı için pansuman işlevi göreceği kesin. Nitekim Macron, temaslarının son gününde -dolambaçlı bir üslupla- “Cezayir, Avrupa’nın gaz tedariklerini çeşitlendirmeye yardımcı oluyor” demek suretiyle, ziyaretinin alt metnini ifşa etmiş oldu.
Macron’u eski sömürge topraklarında yeniden boy göstermeye iten bir diğer sebep, son yıllarda büyük ivme kazanan Cezayir-Türkiye ilişkileri. İki ülkenin her alanda giderek derinleşen işbirliği ve dayanışmasının Fransızlar tarafından dikkatle takip edildiği sır değil. Türkiye’nin Cezayir’de tümüyle Fransa’nın yerini alabileceğini iddia etmek gerçekçi olmasa da, İslâm dünyasının iki büyük devletinin böylesine yakınlaşması, Paris’in işine gelmiyor.
“Geçmişte yaşanan acıların araştırılması için” Fransız ve Cezayirli tarihçilerden oluşacak karma bir komisyonun kurulacağına dair açıklama, Macron’un ziyaretinde öne çıkan bir başka noktaydı. İki tarafın da kendi arşivlerini açacağını, belgelerin ortaya konacağını ve 1830’dan 1962’deki bağımsızlığa kadar geçen bütün sürecin bu sayede dikkat bir şekilde inceleneceğini belirten Macron, “Bu iş, hiçbir şeyi tabu haline getirmeden, tamamen özgür bir biçimde ve tarihî kaynaklara dayanarak yapılmalı” dedi.
Arşivlerin sansürsüz biçimde erişime açılması durumunda, Fransa’nın Cezayir’de imza attığı mezâlimin hiç tahmin edilemeyecek boyutlarda gözler önüne serileceği ve tartışılacağı kesin. Bugün eldeki mevcut bilgi ve belgeler bile, hiçbir Fransız devlet yetkilisinin inkâra kalkışamayacağı netlikte. Örneğin, sömürge dönemleri boyunca -özellikle de 1945’te halk ayaklanması yaygınlaşmaya başladıktan sonra- Müslüman kadınlara tecavüzün sistematik ve kitlesel hale geldiğini artık bütün dünya biliyor. Cemile Bûpaşa (Djamila Boupacha), 1960’ta Fransız Le Monde gazetesinde yayınlanan öyküsüyle, bu acılı sürecin sembol isimlerinden biri. Keza 8 Mayıs 1945’te, Fransız ordusunun 45 binden fazla Cezayirliyi tek bir gün içinde ve gözünü kırpmadan katlettiğini hatırlamak için, arşivlerin açılmasına ve tarih komisyonlarının kurulmasına hacet yok.
Ezcümle, Macron bir takım şirinlikler sergilemeye çalışarak “Geçmişi boş verelim, geleceğe bakalım” diyor, ama Cezayirliler açısından bunun o kadar kolay olmayacağı açık.
Polisario krizi
04:0031/08/2022, Çarşamba
G: 31/08/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Polisario krizi
Tunus Cumhurbaşkanı Kays Saîd’in Batı Sahra’nın bağımsızlığı için mücadele eden Polisario Cephesi’nin lideri İbrahim Gali ve beraberindeki heyeti resmî merasimle ağırlaması, Fas’ın büyük öfkesine neden oldu. Tunus’taki büyükelçisini geri çağıran Fas yönetimi, Tunus’un tavrını “düşmanca” ve “lüzumsuz provokasyon” ifadeleriyle tanımladı. Bunun üzerine Rabat’taki büyükelçisini “istişareler için” ülkeye çağıran Tunus Dışişleri Bakanlığı ise, Fas’ın tavrını “sürpriz” olarak değerlendirdi.
Aslında, Batı Sahra meselesinin serencâmı hatırlandığında, Fas’ın tavrının “sürpriz” olmadığı da anlaşılır:
İsmini “Popular Front for the Liberation of Saguia al Hamra and Rio de Oro” (“Sâkiyetu’l-Hamrâ ve Vâdî Zeheb’in Kurtuluşu İçin Halk Cephesi”) ifadesinin kısaltmasından alan Polisario Cephesi, 10 Mayıs 1973’te bir grup üniversite öğrencisi tarafından kuruldu. Hedefini, o dönemde İspanya işgali altında bulunan Batı Sahra bölgesinin bağımsızlığı olarak belirleyen hareketin merkezi Moritanya’daydı. İspanya, 1975’ten itibaren Batı Sahra’dan çekildikten sonra bölge Fas ve Moritanya tarafından paylaşılarak ilhak edildi. Bunun üzerine Polisario Cephesi, her iki ülkeye birden savaş ilân etti. Cezayir’in de silah ve istihbarat desteği sağladığı cephe, 1979’da Moritanya’yı barış anlaşması imzalamaya mecbur bıraktı. Fas ise Moritanya’nın çekildiği yerleri de uhdesine alarak Batı Sahra’nın tamamında hak iddiasına başladı. 1991’de Birleşmiş Milletler’in girişimiyle imzalanan ateşkese kadar, Fas ordusuyla Polisario Cephesi milisleri arasında yıkıcı bir çatışmalar silsilesi yaşandı. Bütün bu sürecin en ağır yükü -benzer krizlerde hep olduğu gibi- sıradan halkın omzuna bindi. Fas-Cezayir-Moritanya üçgeninde bugün on binlerce sivil, iptidai mülteci kamplarındaki zor şartlar altında yaşam mücadelesi veriyor.
Batı Sahra meselesi, Fas Krallığı’nın dış politika ajandasının ilk sırasında. Rabat yönetimi bir yandan Polisario Cephesi’ne aktif yardımı hâlâ sürdüren Cezayir’le gerilim yaşarken, diğer yandan Batılı ülkeler nezdinde destek girişimlerinde bulunuyor. Amerikan yönetimi, Donald Trump döneminde, o zamana kadar devam ettirdiği geleneksel çizgisini tamamen terk ederek Fas’ın tezlerini desteklemiş ve Batı Sahra’yı “Fas toprağı” olarak tanımıştı. Fas ise bunun karşılığında İsrail’le barış anlaşması imzalayan Arap ülkeleri kervanına katılmıştı. İsrail faktörünün devreye girişi, Fas-Cezayir ilişkilerini daha fazla çıkmaza sürüklemekten başka bir işe yaramadı.
Fas yönetiminin bir diğer tezi, Batı Sahra’daki Polisario kamplarında İran ve Hizbullah mensubu silahlı grupların eğitim verdiği yönünde. Fas Dışişleri Bakanlığı’nın resmen kamuoyuna açıkladığı bu iddia, Polisario krizinin, coğrafyanın ta öte ucundan İran’ı bile içine çeken bir siyasî girdaba dönüştüğünü gösteriyor.
Tunus Cumhurbaşkanı Kays Saîd’in Polisario Cephesi heyetini ağırladığı gün, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron da resmî ziyaret için Cezayir’deydi. Bu ilginç rastlantı, Fas’ı sinirlendiren bir başka nokta oldu. Mağrib’de yaşanan bütün gerilimler, kendisine karşı ortak bir cephenin oluşmamasına çalışan Fransa’yı sevindirirken, Cezayir ve Tunus’un Polisario meselesinde aynı safta durması Rabat açısından hiç istenmeyecek bir senaryo.
Cezayir’le Fas arasında on yıllardır devam eden krizler boyunca sürekli tarafsızlığını koruyan ve her iki tarafa birden seslenebilen Tunus’un, şimdi birden bire başka bir çizgiye kayması da düşündürücü. Geçtiğimiz yılın temmuz ayında hükümeti görevden alıp parlamentoyu feshederek bütün yetkileri kendi şahsında toplayan Cumhurbaşkanı Kays Saîd, ülke içindeki hemen her kesimi karşısına almayı seçmişti. Şimdi görünen o ki, “etine-buduna bakmadan” Kuzey Afrika’nın iki güçlü ülkesinin arasına girip kendince bir pozisyon kapmaya çabalıyor. Sıkı bir Arap milliyetçisi imajı çizen Saîd’in temel motivasyonunun “İsrail’le barış yaptığı için Fas’ı cezalandırmak” olduğu düşünülebilir. O zaman da, kendi iktidarının en sıkı destekçisi Birleşik Arap Emirlikleri’yle girdiği derin angajmanı izah etmek güç. Zira İsrail’le barış furyasını Emirlikler başlattı, onu Bahreyn, Sudan ve Fas izledi.
Tam bir yıl önce, 28 Ağustos 2021 günü bu köşede yayınlanan yazımın başlığı şöyleydi: “Mağrib’de Kriz”. Anlaşılan Mağrib’in krizleri hiç bitmeyecek ve sürekli analizlere konu olacak. Ve Fransa da kenarda ellerini ovuşturup duracak.
Siyonist kongreler
04:003/09/2022, Cumartesi
G: 3/09/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Siyonist kongreler
Geçtiğimiz pazartesi akşamı –29 Ağustos– İsviçre’nin Basel kentinde, Steinenberg Caddesi üzerindeki “Stadtgasino” adlı konser salonu kalabalık bir törene ev sahipliği yaptı. İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog başta olmak üzere çok sayıda ünlü konuğun hazır bulunduğu törende, Theodor Herzl öncülüğünde düzenlenen ilk Siyonist kongrenin 125’inci yıldönümü kutlandı. Herzl ve beraberindeki yaklaşık 200 kişi, 29-31 Ağustos 1897’de bugünkü Stadtgasino’nun yerinde bulunan mekânda –mevcut konser salonu 1939 tarihli– bir araya gelmiş, tarihe “Politik Siyonizm” adıyla geçen ve nihayet 1948’de İsrail’in kurulmasıyla neticelenen süreci resmen başlatmıştı.
1897’den 2020’ye kadar, Siyonist kongreler 38 defa toplandı. 1951’e gelinceye dek çoğunlukla Basel’de icra edilen, o tarihten günümüze kadar ise sürekli Kudüs’ü merkez edinen kongrelerin detayları, hem Siyonizm’e hem de Ortadoğu’nun yakın tarihine dair çok önemli ipuçları içeriyor:
Her şeyden önce, kongreler üzerinden, Yahudiler arasındaki çatışmaları ve zaman zaman düşmanlığa kadar varan görüş ayrılıklarını izlemek mümkün. Theodor Herzl’in 1904’teki ölümünden sonra zirveye çıkan söz konusu ihtilaflar, birbirinden çok farklı Siyonizm çeşitlerinin doğmasına yol açmış: Kültürel Siyonizm, Dinî Siyonizm, Bölgesel Siyonizm, Revizyonist Siyonizm, Sentetik Siyonizm, Sosyalist Siyonizm… Dünyanın farklı bölgelerinden gelen ve farklı arka planları şahsiyetlerinde taşıyan Siyonist liderlerin kıyasıya kavgaları, ancak Siyonist kongreler dikkatle incelendiğinde anlaşılabiliyor.
Kongrelerin işaret ettiği ikinci nokta, bilahare İsrail’i kuracak olan Siyonist kadroların Yahudiliğin dinî inanç ve pratiklerine olan uzaklıkları, hatta bazı durumlarda apaçık düşmanlıkları. Theodor Herzl’in kendi oğlu Hans’ı kasten sünnet ettirmediğini öğrenmek, bu bağlamda ilginç bir detay. Keza onun gibi diğer birçok liderin Yahudiliğe bir dinden ziyade “kültürel ve siyasal bir kimlik” olarak baktığını anlıyoruz. Ortadoğu’da devlet kurmak için bir inanca yaslanmak gerekeceğinden, Siyonist liderler sözde “ilham”larını Yahudilikten almışlar. Ancak pratikte çoğu ateist, deist veya agnostik… Kurucu kadroların Sosyalizm ve Marksizm gibi seküler / din dışı akımlardan ağır şekilde etkilenmiş olmaları da bunun göstergesi.
Siyonist kongreler, o dönemin şartlarında Siyonist liderlerin ve delegelerin kat ettiği fiziksel mesafeler üzerinden okunduğunda, ortaya bir gayret öyküsü çıkıyor. Dünyanın dört bir tarafına sürekli yolculuklar, bitmek bilmeyen lobi çalışmaları, Avrupa siyaset koridorlarında devamlı kulisler… Bir yanda Filistin topraklarında Araplara yönelik kıyım ve tedhiş hareketleri başlarken, diğer yanda Politik Siyonizm akımının temsilcilerini sürekli seyahatlerde ve yollarda görüyoruz.
Konunun önemi böylesine ortadayken, yayın yönetmenliği emanetini taşıdığım Derin Tarih dergisinin Eylül sayısını “Siyonist kongreler”e ayırdık. Dosyanın ana yazısını yazarken, dehşet içinde fark ettiğim nokta şu oldu: Türkçe literatürde neredeyse elle tutulur hiçbir şey yoktu. Bilindik ezberlerin ve çok tekrarlanan bazı klişelerin dışında, Türkçe kaynaklardan istifade mümkün olmadı. Ancak daha da şaşırtıcı olan, İngilizce literatürdeki dağınıklıktı. Parçaları bir araya toplamak, malzemeleri düzenlemek ve ortaya anlamlı bir metin çıkarmak epey zaman aldı. Buna karşılık, en nitelikli işler İbranice kanalıyla yapılmıştı. Eh, buna şaşırmadım doğrusu.
İsrail’in resmî tarih tezleriyle çarpışarak, Filistinlilere uygulanan kıyımı arşiv belgeleri eşliğinde dünyanın dikkatine sunan Yahudi tarihçi Prof. Dr. Avi Shlaim, kendisinden dosyamız için katkı istediğimizde, bütün yoğunluğuna rağmen ricamızı geri çevirmedi. Eserleri Türkçeye de tercüme edilen Shlaim, Oxford Üniversitesi’nin dünyaca ünlü hocalarından biri olarak, bize özel yazdığı yetkin makaleyle dosyamızın ilmî derinliğini arttırdı.
Derginin hazırlıkları sırasında, yeni bir kitap fikrinin doğuşu da gerçekleşti benim için: Türkçe literatürde bir ilk olmak üzere, Siyonist kongreleri derli-toplu ve ayrıntılı biçimde yazmaya karar verdim, çalışmalara hemen başladım. Ketebe Yayınları etiketiyle okura takdim edeceğimiz kitap bittiğinde, Filistin meselesine çok farklı bir açıdan bakmak da mümkün olacak, nasipse.
Hac yolundaki o karınca misali, yürüyüşe devam…....
Dünden yarına
04:007/09/2022, Çarşamba
G: 7/09/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · TAHA KILINÇ - Dünden yarına
Katolik dünyasının ruhanî lideri Papa Francis, Malta Şövalyeleri’nin yönetimini feshederek, 2020’de ölen “büyük üstad” Giacomo dalla Torre’nin yerine yenisi seçilinceye kadar geçici bir yönetim atadı. Bizzat Papa’nın müdahalesiyle hazırlanan yeni anayasa çerçevesinde, dünya çapındaki en köklü Katolik tarikatlardan biri olan Malta Şövalyeleri’nin büyük üstadları bundan böyle 10 yıllığına seçilecek, iki dönemden fazla görev yapamayacak ve 85 yaşına geldiğinde de otomatikman emekliye sevk edilecek. Düzenlemenin en dikkat çekici tarafı, büyük üstadların Avrupa’nın “soylu” ailelerinden birine mensubiyet şartının kaldırılmış olması. Böylece artık “sıradan” kişiler de Malta Şövalyeleri’ne liderlik edebilecek.
Üstteki paragrafı okuyan birçok kimse muhtemelen “Malta Şövalyeleri mi?” sorusunu sormuş, biraz duraklamış ve tarih bilgisini şöyle bir yoklamıştır. Belki bazılarımız bu askerî ve dinî tarikatın adını en son lise tarih kitaplarında okumuştur. Oysa karşımızda bugün artık “kanlı” olmasa bile hâlâ canlı ve faal bir Katolik teşkilât var.
Malta Şövalyeleri’nin serüveni, 600’lü yıllarda Katolik Kilisesi’nin Kudüs’te açtığı bir hastaneyle başladı. Bu yüzden yaygın isimleri “Hospitalier Şövalyeleri”dir. 1099’da Haçlıların Kudüs’ü işgalinden sonra örgütlenen, resmî ve disiplinli bir yapıya kavuşan teşkilât, yaklaşık 90 yıllık Haçlı yönetimi sırasında gücünü ve etkinliğini daha da artırdı. 1187’de Salahaddîn Eyyûbî’nin Kudüs’ü yeniden Müslümanlara kazandırmasıyla birlikte, şövalyeler şehri terk ederek kuzeydeki Akkâ’ya yerleştiler. 1291’de Memlûkler Akkâ’yı fethedince, tarikat üyeleri bu defa Rodos adasını ele geçirerek burayı merkez edindiler. 1312’de güçlü rakip tarikat Tapınak Şövalyeleri Papalık kararıyla feshedildi ve bütün mülkleri Rodos Şövalyeleri’ne aktarıldı. Akdeniz’le Ege’nin kesişim noktasında, Osmanlı Devleti için ciddi bir tehdit oluşturan şövalyeler, 1522’de Rodos’un Kanunî Sultan Süleyman tarafından fethiyle bir kez daha yer değiştirmek zorunda kaldılar ve Malta’ya geçtiler. 1798’de Napolyon Bonapart Malta’yı işgal ettiğinde şövalyeleri adadan sürdü. Bir zamanlar Akdeniz’in en önemli tehdit unsurlarından biriyken, yıllar içinde sayıları ve etkinlikleri azalarak güçten düşen şövalyeler, nihayet 1834’te Roma’ya yerleştiler.
Malta Şövalyeleri, günümüzde yaklaşık 14 bin kayıtlı üyeye sahip bir yardım kuruluşu görünümünde. 95 binden fazla gönüllüsüyle dünyanın birçok noktasında faaliyet gösteren tarikat, Katoliklik etiketinin yardımıyla 110 ülkenin diplomatik olarak muhatap aldığı bir oluşum. Mülteci kamplarından savaş bölgelerine, doğal afet alanlarından yardıma muhtaç ülkelerin ara sokaklarına, Malta Şövalyeleri her yerde karşınıza çıkabilir. Roma’da yönetim ofisleriyle bir saraya, Malta’da da tarihî bir kalenin bir kısmına malik bulunan Malta Şövalyeleri, kendilerine özel pasaportlarla kıtalar arasında diledikleri gibi cirit atıyor bugün. Tarikatın en önemli hedefinin ise “misyonerlik” olduğunu söylemeye gerek bile yok elbette.
Tıpkı Malta Şövalyeleri gibi, Ortadoğu tarihinin ayrılmaz bir parçası olan Fâtımîler ve onların mensup olduğu Şiî-İsmâilî inanç da, günümüzde hâlâ yaşamaya devam ediyor: Başında “Ağa Han” lakaplı bir liderin bulunduğu Nizârîlerle, daha geleneksel usulleri benimseyen Dâvûdî Buhra Cemaati, bu misyonun temsilcileri. Ağa Han ve ona bağlı kadroları dünya jet sosyetesinin en hızlı mensupları arasında görüyoruz, Dâvûdî Buhra’ları ise Yemen’den Mısır’a, Filistin’den Hindistan’a, İslâm coğrafyasının farklı noktalarındaki tarihî mekânları kendi yöntemleriyle ihya ederken… Nizârîler kültür ve sanata düşkünlükleri ve yatırımlarıyla biliniyor. Ağa Han Mimarlık Ödülleri, uluslararası çapta saygınlığa sahip. Dâvûdî Buhra mensupları da Şam’daki Emevî Camii’nin içinde, Hz. Hüseyin’in kesik başının sergilendiğine inanılan bölümün restorasyonundan tutun, Yemen’deki dağlık Cible şehrini başkent edinen meşhur Şiî Kraliçe Erva es-Suleyhî’nin kabrinin ihyasına kadar, detaylarla meşguller. Ve her iki ekol de, İngiltere ile yakın bağlantı içinde faaliyet gösteriyor.
Tarihin kendi içinde akmaya devam eden sürekliliğini yakaladığınızda, geçmişte yaşanan her şeyin bugünlere uzanan bir damarının bulunduğunu fark ediyorsunuz. Bu da bugünü daha iyi kavramayı sağlıyor. İşte o zaman tarih, kuru bir malumat yığını olmaktan çıkarak, geleceğe tutulan bir aynaya dönüşüyor.
.Yahudilik
04:0010/09/2022, Cumartesi
G: 9/09/2022, Cuma
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · TAHA KILINÇ - Yahudilik
- Kur’ân’da Yahudilerin tarihi, inançları, gelenekleri ve din anlayışları, başlarından geçen serüvenler, peygamberleriyle ilişkileri ve daha birçok mesele ayrıntılı bir şekilde anlatılmaktadır. Kur’ân’ın onlara dair öne çıkardığı hususların daha iyi anlaşılması, ancak Yahudiliğin ve Yahudi mantalitesinin derinlemesine bilinmesiyle mümkündür.
- Kur’ân’ın Yahudiliğe dair tasvirlerinde, bir ırkın veya milletin kötülenmesinden ziyade, belli davranış kalıplarının ve karakter özelliklerinin eleştirisi görülür. Vahyi çarpıtma, peygamberlere düşmanlık, din adamlarının hakikati gizlemesi, kendilerini seçilmiş ve imtiyazlı görme gibi hususlar, bu meyanda zikredilebilir. Kur’ân bunları sadece Yahudi mantığının tenkidi mahiyetinde aktarmaz, aynı zamanda Müslümanlara da “Siz sakın bunlara benzemeyin ve aynı yanlışlara düşmeyin!” uyarısında bulunur.
- Müslümanlar, ilk dönemden sonra İslâm kaynaklarına sızmış bulunan Yahudilik kaynaklı rivayetlere (“İsrâiliyyât”) karşı uyanık olmak durumundadır. Eski devirlerde sıklıkla müracaat edilen bu türden rivayetlerin fark edilmesi ve ayıklanması, Kur’ân ve Sünnet’in duru bir biçimde anlaşılmasına yardımcı olacaktır.
- Tarih boyunca Müslümanlarla farklı boyutlarda münasebet içinde bulunan Yahudiler, günümüzde Müslümanların ilk kıblesi Mescid-i Aksâ’ya ev sahipliği yapan Kudüs’ü işgal altında tutmaktadır. Filistin meselesinin kavranması, ancak Yahudiliğin anlaşılmasıyla mümkün olacaktır. Bu noktada Yahudiliği iyi tanıyan uzmanların sağlıklı değerlendirmeleri, bilgi kirliliğinin de önüne geçecektir.
- Günümüzde Yahudilere hayatın her alanında ve dünyanın her yerinde rastlamaktayız. Muhatapların iyi tanınması ve onların düşünce dünyalarına nüfuz edilmesi, Müslümanlara özgüven kazandıracak ve onları iletişimde daha başarılı kılacaktır.
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyelerinden Doç. Dr. Yasin Meral, “Yahudi Kaynakları Işığında Yahudilik” (Milel Nihal Yayınları, İstanbul, 2021) adlı kitabının girişinde, “Yahudiliği öğrenmenin bir Müslümana ne faydası olur?” sorusunu, yukarıda özetlediğim beş esas çerçevesinde izah etmiş. 456 sayfalık kitabın tamamı da, söz konusu noktaların ikna edici bir biçimde detaylandırılmasından oluşuyor.
Rahat okunur bir üslupla, akıcı bir dille ve okuru dipnotlara boğmadan kaleme alınan “Yahudi Kaynakları Işığında Yahudilik”, beş bölüme ayrılmış:
“Tarihsel Gelişim” başlıklı ilk bölümde, tarihin en eski çağlarından günümüze, Yahudiliğin serüveni aşamalar halinde anlatılmış. Bölüm, konuyla ilmî veya aktüel hiçbir bağlantısı olmayan sıradan bir okurun bile anlayabileceği bir yalınlık taşıyor.
İkinci bölüm “Temel İnanç Esasları”na tahsis edilmiş. Burada Yahudilerin tanrı inancı, kutsal toprak ve ırk tasavvurları, peygamberlik ve meleklere bakışları ile haşre dair telakkileri gözler önüne serilmiş. Yahudilerin tam olarak neye inandıkları veya inanmadıkları, kendi referansları çerçevesinde ortaya konmuş.
“Yahudi Dinî Literatürü”, sonraki bölümü oluşturuyor. Burada Tevrat’ın yazılı ve sözlü versiyonlarıyla Yahudi metinlerinin tarihî süreç içindeki gelişiminin yanı sıra, Yahudilikteki fetva literatürü bütün ayrıntılarıyla izah edilmiş. Böylece Yahudilerin dinî metinleri nasıl anlayıp algıladığı ve bunlardan hangi esaslara binaen hüküm çıkardıkları konusu aydınlığa kavuşturulmuş.
Dördüncü bölüm “Beşikten Mezara Yahudi Yaşamı”nı konu ediniyor. İbadetler, mabedin fonksiyonu, bayramlar, doğum ve ölüm merasimlerine dair uygulamalar, yiyecek ve içecek fıkhı, evlilik ve boşanma hükümleri, ayrıca halk inanışları ve hurafeler gibi çok dikkat çekici ve pratik detaylar, bu bölümde yer alıyor.
“Yahudi Mezhep ve Grupları” beşinci bölümde ele alınmış. Bu bölüm, Yahudilik içindeki ayrışma ve çatışmaların tarihi olarak da okunabilir. İlk dönemki Yahudi gruplar, ortaçağ Yahudi mezhepleri, modern dönem Yahudi akımları gibi kısımların okurun ilgisini çekeceğine şüphe yok.
Ve nihayet altıncı ve son bölümde “Yahudilikte Diğer Dinlere Bakış” incelenmiş. Dünyanın en büyük dinleri olarak İslâm, Hristiyanlık ve Hinduizm’e Yahudilerin nasıl yaklaştığı, yine kendi kaynakları bağlamında incelenerek okura takdim edilmiş.
Özetle, Doç. Dr. Yasin Meral’in çalışması, Yahudiliği ve Yahudileri yakından tanımak isteyenlere sitayişle tavsiye edilebilecek bir eser. Bilhassa Ortadoğu çalışanlar için, ellerinin altında artık çok önemli bir başvuru kaynağı var.
Balkanların Kudüs’ü
04:0014/09/2022, Çarşamba
G: 14/09/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Balkanlar’ın Kudüs’ü
Arkadaşlar “Yol ne kadar sürer?” diye sorduğunda, “Sınırda hiç oyalanmazsak 6-7 saati geçmez. Ama malum, bugünlerde siyasî gerginlik var, sürprizler de olabilir” demiştim. Çok şükür ki olmadı. Tahminlerimizin aksine, İpsala’da hiç oyalanmadan Rumeli’ne adımımızı attık. Sabah namazından hemen sonra İstanbul’dan yola çıkmıştık, Selânik’e ulaştığımızda saatlerimiz 13.30’u gösteriyordu.
Tarihî kaynakların verdiği bilgiye göre, Selânik, ismini Makedonyalı Büyük İskender’in kız kardeşi Thessalonike’den almış. Bakışlarımızı denize doğru dikip uzakları hayal edince, karşı yakada, Akdeniz’in güney kıyısında İskenderiye var. Orası da adını kurucusu Büyük İskender’e borçlu. Tıpkı bizim İskenderun gibi. Öyküleri birbiriyle bağlantılı üç güzel şehir, aynı suya bakıyor bugün. Sakinleri aradaki irtibatların farkında mıdır, bilinmez…
Selânik, Sultan II. Murad döneminde, uzun ve zorlu bir kuşatmanın sonucunda Osmanlı hâkimiyeti altına girmiş (1430). Sonrasında, savaşta harabeye dönen şehrin imar çalışmalarına girişilmiş, çok sayıda cami, medrese ve imaret inşa edilmiş. Bir yandan da şehre Müslüman iskânına başlanmış. Buna rağmen, fethi takip eden yıllar boyunca Hristiyanlar hâlâ Selânik’te ciddi bir nüfusa sahip olmayı sürdürmüşler. Şehrin demografik dengelerindeki ani ve sürpriz değişim, 1492’den itibaren gerçekleşmiş: İspanya’dan sürgün edilen Yahudiler (“Seferadlar”), Sultan II. Bâyezid’in fermanı ve müsaadesiyle Selânik’e yerleşmeye başlayınca, kısa zaman içinde şehrin hâkim dokusu Yahudileşmiş. Ticaret, zanaat, mimarî, edebiyat ve diğer birçok dalda Selânik’in gündemini Yahudiler belirler olmuş. 1800’lü yıllarda şehre yolu düşen seyyahların dilden dile aktardığı tanım da şöhrete kavuşmuş böylece: “Balkanların Kudüs’ü”. Hatta İsrail’in müstakbel başbakanı David Ben-Gurion’un yolu 1910’da Selânik’e düştüğünde Yahudi kültürünün hâkimiyeti karşısında büyük bir şok geçirdiği ve şehre bu yönüyle hayran kaldığı anlatılır. Ancak Ben-Gurion’a “Aşkenaz” (Doğu Avrupa) Yahudisi olduğunu “çaktırmaması” da fısıldanmıştır. Zira Selânik Yahudileri, Seferad geleneğin dışındaki bütün Yahudi kollarını “sapkın” olarak nitelendirmektedir. Şehirde Ladino (İbranicenin İspanyol lehçesi) çok yaygındır, Yahudi seçkinler ise Fransızcayı da kullanmaktadır.
Selânik’teki ilk durağımız, meşhur Yahudi sanayici aile Allatiniler için İtalyan mimar Vitaliano Poselli tarafından 1898’de inşa edilen Allatini Köşkü oldu. Sultan II. Abdülhamid, 27 Nisan 1909’da tahttan indirildikten sonra Selânik’e sürgün edilmiş ve 1912’ye kadar son derece zor şartlar altında Allatini Köşkü’nde ev hapsinde tutulmuştu. Sultan’a hal’ini bildirmek üzere seçilen heyette yer alan Yahudi Emmanuel Karasu’nun, 1492 sürgünüyle Selânik’e yerleşen bir aileye mensup oluşu, ibretlik bir hikâyedir.
Allatini Köşkü’nden kuzeye doğru devam ederek, 1902 tarihli Yeni Cami’ye ulaştık. Yine Vitaliano Poselli’nin imzasını taşıyan bu modern mimarî eseri yapı, Selânik Dönmeleri tarafından Sultan II. Abdülhamid’in şerefine inşa ettirilmiş. Sahte Yahudi Mesih Sabatay Sevi’nin takipçilerine “Dönmeler” dendiği malum. İlginç olansa, camiye dair bütün resmî tanıtım metinlerinde “Dönmeler” kelimesinin de açıktan kullanılması.
Bugünkü görünümünü Kanunî Sultan Süleyman döneminde kazanan Beyaz Kule’nin etrafındaki modern Selânik, 1917’deki korkunç yangında açılan geniş alana kurulmuş. Şehrin 1912’de Yunanlarca ele geçirilmesinin hemen ardından çıkan yangının “kastî” bir eylem olduğu, Müslümanlara ve Yahudilere ait tarihî mekânlar böylece yok edildikten sonra, “Helen” unsuru baskın yeni bir Selânik’in tesis edildiği, bugün artık çok yaygın bir kanaat. Yeni Selânik’in en büyük meydanı da zaten Aristo’nun adını taşıyor. Minareleri tıraşlanmış mahzun camiler, sergi salonlarına dönüştürülmüş imaretler, alışveriş merkezi olmuş hamamlar ve daha nice eserler de cabası…
Yazın hâlâ hüküm sürdüğü ıslak ve nemli şehirden yukarılara, Yunanların “Ano Poli” dedikleri Kale İçi’ne çıkınca, sokak aralarında İslâm mahallelerinin bütün izlerini yakalayabildik. Yol üzerinde, yaptırdığı çeşmenin Osmanlıca kitabesinde adı hâlâ okunan Nâmike Hanım’ın mezarı, şimdi kim bilir nerededir? Ancak hatırası bizi muhabbetle ve sükûnetle selamladı. O selamı coşkuyla ve duayla aldık.
Selânik fotoğraflarından birini sosyal medyada paylaşıp üzerine “Güzel Selânik” notunu düşmüştüm. Bir arkadaşım, “Selânik güzel olabilir mi?” sorusunu sormuş. Onu şöyle cevapladım: “Nerden baktığımıza bağlı. Benim için Selânik, Sultan II. Murad’ın emaneti…”
Kraliçe’nin mirası
04:0017/09/2022, Cumartesi
G: 17/09/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · TAHA KILINÇ - Kraliçe’nin mirası
Kraliçe II. Elizabeth, 70 yıllık uzun saltanatı boyunca iki noktaya özellikle ağırlık verdi: 1) Tarihî gelenek ve seremonileri yeniden canlandırarak, medyanın -ve sonraları sosyal medyanın- ustalıkla kullanılmasıyla, halkın gözünde monarşiyi ilgi odağı haline getirmek, 2) Dünyanın dört bir yanına sürekli seyahat ederek, yönetici elitlerle şahsî bağlantılar kurmak ve farklı halk kitleleriyle doğrudan temas sağlamak.
Bu iki nokta, Kraliçe’nin etkisinin bütün dünyayla birlikte İslâm âleminde de derinleşmesine katkıda bulundu. Prens Charles’la Prenses Diana’nın boşanmayla sonuçlanan evlilikleri, milyonların gündeminde bu sayede yer buldu. Diana’ya duyulan sempati ve merhametle, Kraliçe Elizabeth’in krizi yönetmede sergilediği tavra yönelik hayranlık atbaşı gitti. Özel hayatındaki bütün problemlerde, her seferinde krizi fırsata çevirmeyi başararak takipçi ve hayran kitlesini genişleten Kraliçe, ölümünden önceki haftalarda pedofiliyle suçlanan ve hakkında davalar açılan küçük oğlu Prens Andrew’ün başına sardığı dertlerle boğuşuyordu. Bu durum bile, Kraliçe’nin hanesine sempati olarak yazıldı.
Kraliçe II. Elizabeth, 70 yılda tam 290 resmî yurtdışı ziyareti gerçekleştirdi. 117 farklı ülkeye ayak basan Kraliçe, yolculuklarında toplam 1 milyon 661 bin 668 kilometre yol kat etti. Son yurtdışı ziyaretini 2015’te Malta’ya yapan Kraliçe’nin güzergâhı, Dünya’nın çevresini 42 defa dolaşmaya denkti. İngiliz Milletler Topluluğu’na üye ülkelerin tamamına giden Kraliçe, Kanada’yı tam 27 kez, Avustralya’yı da 18 kez ziyaret etti. İlginç olansa, Kraliçe’nin hiçbir zaman pasaporta sahip olmamasıydı.
(Kraliçe’nin ziyaret etmediği tek ülke, İsrail’di. Ancak bu da yine İngiliz devletinin izlediği bir politikanın devamıydı: İngiltere, 29 Kasım 1947’de Filistin’in Araplarla Yahudiler arasında paylaştırılması konulu ünlü tasarı BM gündemine geldiğinde “çekimser” kalmıştı. Bütün gerilimin temelinde İngiliz siyaseti bulunmasına rağmen, kısacık bir oylamadaki göstermelik bir tavır, Arap dünyasının gönlünü almaya yetmişti. Bugün bile, milyonlarca Müslüman, Filistin meselesinde İngiltere’nin vebalini adeta unutmuş, bütün günahı ABD’nin omuzlarına yüklemiştir.)
Tüm bunların neticesinde oluşturulan Kraliçe Elizabeth imajı öylesine güçlü ve karşı konulamazdı ki, İslâm dünyasında kitleler bir yandan “Hain ve sinsi İngilizler” retoriğiyle sloganlar atarken, diğer yandan gözlerini Buckingham Sarayı’ndan ayıramıyordu. Hal böyle olunca, Müslüman dünyanın farklı köşelerinde bizzat İngilizlerin başrol oynadığı veya göz yumduğu sayısız trajedi, Kraliçe’nin şanına herhangi bir “leke” bulaştırmadan ve üzerinde iz bırakmadan geçip gitti.
Günümüzün modern demokratik dünyasında monarşilerin yerinin olup olmadığı konusu, sıklıkla tartışmaya açılır. Demokrasi, “insanlığın ilerlemesinin geldiği son nokta” şeklinde anlaşılıp tanımlandığından, monarşiler çok farklı cephelerden eleştiriye tabi tutulur. Bizatihi kendisi sayısız kusurla malûl bulunan insanoğlunun ürettiği, tecrübeye dayalı ve deneme-yanılma usulüyle ilerleyen bir sistemin “mükemmel” olamayacağı hakikati bir yana, yalnızca Kraliçe II. Elizabeth örneği bile, monarşinin toplumları bir araya getirme ve ihtilafların üzerini örtme noktasındaki işlevselliğini ortaya koyuyor.
Yakından ve dikkatle bakıldığında, Kraliçe Elizabeth’in insanlığı ve özel olarak İslâm dünyasını ilgilendiren hiçbir meselede açıktan tavır almadığı, olumsuz gidişata müdahalede bulunmadığı ve suçların faillerini kınamadığı görülür. Ülkesinin sebep olduğu veya başrol oynadığı nice dramda, Kraliçe’yi sorumluluktan ve eleştiriden kurtaran şey, onun “siyasetler üstü” şeklinde tanımlanan konumudur: Aktif siyaset politikacıların işidir, dolayısıyla bütün sorumluluk da onlara aittir. “Majesteleri” herhangi bir biçimde suçlanamayacağı gibi, güncel siyasetin içine de çekilemez. İsrail-Filistin geriliminde, Güney Afrika’yı beyazlar dışındaki herkes için cehenneme çeviren Apartheid rejiminin günah galerisinde, Balkanlarda yaşanan mezalimde, Irak’ın ve Afganistan’ın işgallerinde, sayısız ülkedeki iç çatışma ve askerî darbelerde Kraliçe’nin dahli yoktur, çünkü kendileri “sembolik” bir makamda oturmaktadır.
Kraliçe’nin ardında nasıl bir miras bıraktığı sorusunun tek ve kolay bir cevabı yok. Ancak II. Elizabeth etrafında oluşturulan çok boyutlu imaja baktığımızda, karşımızda çok başarılı bir “halkla ilişkiler projesi” olduğunu söylememiz gerekiyor. Kraliçe’nin şahsına duyulan sevgi ve saygı, artık bir ölünün arkasından yazıklanmaya dönüştüğüne göre, Kraliyet ailesinin mevcut temsilcilerinin dünya halklarıyla nasıl ilişki kuracağı sorusu, Britanya monarşisinin bundan sonraki seyrini de belirleyecek gibi görünüyor.
Bir suikast ve ötesi
04:0021/09/2022, Çarşamba
G: 20/09/2022, Salı
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Bir suikast ve ötesi
Tam 11 yıl önce, 20 Eylül 2011 günü, Afganistan’ın başkenti Kâbil’den dünya medyasına ve ajanslara düşen bir “son dakika”, milyonlarca Müslüman için sembol mesabesinde olan bir ismin artık sahneden çekildiğini söylüyordu:
Afganistan eski Cumhurbaşkanı, akademisyen ve âlim Burhâneddîn Rabbânî, evinde kendisini ziyaret eden iki intihar bombacısı tarafından öldürülmüştü. “Taliban temsilcisi” kılığında gelen saldırganlardan biri, sarığının içine gizlediği patlayıcı düzeneğini Rabbânî’yi kucakladığı sırada patlatmış, Rabbânî ile birlikte, başkanlık ettiği Yüksek Barış Konseyi’nin dört üyesi daha saldırıda yaşamını yitirmişti.
1979’da Sovyetler Birliği’nin Afganistan’ı işgaliyle başlayan süreç, İslâm dünyasının dört bir yanında çok yakından izlenmişti. Hatta on binlerce Müslüman, çeşitli ülkelerdeki rahat hayatlarını ve ailelerini bırakıp, “Moskof kâfirine karşı” savaşmak üzere Afganistan’a gitmiş, dolayısıyla “Afgan Cihadı” sadece duygusal bir hadise olmaktan çıkarak, Müslümanların gündemlerinde somut bir şekilde yerini almıştı. Burhâneddîn Rabbânî, işte o sürecin sembollerinden biriydi. Öyle ki, onu bembeyaz sakallarıyla ve başında sarığıyla, uzaktan uzağa çok sevdi Müslümanlar, hatta “aileden biri” addetti. Gülbeddîn Hikmetyâr ve diğer isimler de keza, İslâm âleminin duygu dünyasındaki “kahraman”lardı. 2011’deki o suikasta varıncaya kadar neler yaşandığı sorusu, bahsettiğim mizansen etrafında daha da anlamlı. O halde, hafızalarımızı tazeleyelim:
Burhâneddîn Rabbânî, 20 Eylül 1940’da, Afganistan’ın kuzey eyaletlerinden Badahşan’da, Farsça konuşan Tacik bir ailenin oğlu olarak dünyaya geldi. Temel dinî eğitimini Hanefî fıkhı üzere tamamladıktan sonra Kâbil Üniversitesi’ne intisap eden Rabbânî, İslâm hukuku sahasında eğitim gördü. Ardından Mısır’ın başkenti Kahire’ye giderek, 1966-1968 arasında Ezher Üniversitesi’nde İslâm felsefesi dalında yüksek lisansını bitirdi. Bu süreçte, Müslüman Kardeşler Teşkilâtı (İhvân) ile yakından ilgilenerek hareketin önemli mensuplarıyla temas kurdu. İhvân’a yönelik baskıların aşırı derecede yoğunlaştığı bir zaman diliminde Mısır’da bulunmak -Seyyid Kutub da aynı dönemde idam edilmişti- Rabbânî’ye siyaset düşüncesi noktasında çok önemli tecrübeler kazandırdı.
Afganistan’a döndükten sonra, başarılı bir akademisyen olarak bir yandan eğitim çalışmalarına odaklanan Burhâneddîn Rabbânî, diğer yandan üniversite öğrencilerini siyasî açıdan bilinçlendirmeye ve teşkilâtlandırmaya yöneldi. 1979’da Sovyet işgali başladığında, eski öğrencisi Ahmed Şah Mesud ve Gülbeddîn Hikmetyar’la birlikte direnişi örgütleyen cephede yer alan Rabbânî, 1989’da Sovyetler Birliği ülkeden çekilince, bu defa silahlarını birbirine doğrultan “Mücahit” fraksiyonlardan birinin lideri olarak öne çıktı. Rabbânî 1992’de cumhurbaşkanlığı görevini üstlendi. Ancak bu hiç de kolay bir vazife olmayacaktı:
1993’te Gülbeddîn Hikmetyar’la Özbek General Abdürreşid Dostum’un ortaklaşa hareket ederek Rabbânî ve müttefiklerine karşı saldırıya girişmesiyle, Afganistan’da iç savaş patlak verdi. Başkent Kâbil’in harabeye döndüğü, on binlerce insanın bir hiç uğruna hayatını kaybettiği, Sovyet işgaline direnişin bütün meyvelerinin heba edildiği bir zaman dilimiydi bu. Ardından, 1996’da Taliban’ın iktidarı başladı.
Önce Afganistan’ın kuzeyine, ardından da Tacikistan’a çekilen Burhâneddîn Rabbânî, Taliban’a muhalif olduğunu zaten hiçbir zaman gizlememişti. 2001’de ABD güçleri Afganistan’ı işgale başlayınca, Rabbânî bu defa “Kuzey İttifakı”nın siyasî lideri sıfatıyla sahneye çıktı. 1996’dan itibaren fiilen olmasa da resmen üstlenmeyi sürdürdüğü devlet başkanlığı görevini Hamid Karzai’ye devretmek durumunda kalan Rabbânî, ülkede hâlâ etkili bir aktör olarak, 2010’da “Yüksek Barış Konseyi”ni oluşturdu ve başına geçti. Artık yeni misyonu, Taliban güçleriyle Kâbil’deki merkezî hükümeti barıştırmak ve Afganistan’da kalıcı bir barışı tesis etmekti. Ne var ki, bu mümkün olmayacaktı.
Burhâneddîn Rabbânî’nin ardında bıraktığı siyasî mirası tek bir cümlede özetlemek imkânsız. Oynadığı rollere göre, farklı yargılara varmak mümkün. Ancak kesin olan şey şu: Hayatının 1990’lardan sonraki detaylarına vakıf olmayan “sıradan” Müslümanlar için, o hâlâ “Afgan Cihadı”nın unutulmaz şahsiyetlerinden biri olarak, hafızalarımızda yaşamaya devam ediyor. Ötesi ise, artık davasının çoktan intikal ettiği Yüce Divan’da verilecek hükme bakıyor ki, o da bizim sükût ettiğimiz bir nokta.
Rodos’ta bir gün…
04:0024/09/2022, Cumartesi
G: 24/09/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Rodos’ta bir gün...
Elimdeki krokiye göre, hemen sağda Konak Çeşmesi olacaktı. Duvara yaklaştım, karşıma kilitli bir kapı çıktı. İçeriyi, ancak haç şekli verilmiş bir boşluktan görmek mümkündü. Başımı uzattım, evet tam karşımdaydı Konak Çeşmesi. Başlığındaki kitâbesi silinmemişti: Osmanlı Türkçesi, bembeyaz mermerin üzerinde hâlâ konuşuyordu.
Geçtiğimiz salı sabahı -20 Eylül-, günübirlik ziyaret ettiğim Rodos’ta, uzaktan Ada’nın siluetine hâkim olan camilerden sonra, yoluma çıkan ilk Osmanlı eseri Konak Çeşmesi oldu. Rodos Şövalyeleri’ne ait tapınakların, silahlı talim alanlarının ve kışlaların bulunduğu taş döşeli uzun bir bulvarın sol yakasında, yüksek binaların arasına gizlenmişti. Hemen karşısında da Hanzâde Mescidi vardı.
Birkaç dakika sonra, Kanunî Sultan Süleyman Camii’nin önündeydim. 1523’te, Rodos’un fethi münasebetiyle inşa edilmiş bir camiydi burası. Ve kondurulduğu yüksek mevki nedeniyle, Ada’nın her yerinden kolayca görülüyor, bütün fotoğraflarda da kenardan illâ ki gülümsüyordu. Camiyi ve Ada’nın tamamını yüksekten izleyebilmek için, hemen yandaki Fethi Paşa Saat Kulesi’ne (1856) tırmandım. Kulenin en üst katında, Rodos’un dört bir yanını sonsuz bir keyifle temaşa etmek mümkündü. Nemden tamamen arınmış, rüzgârlı bir sonbahar günü Rodos’ta bulunduğumdan, manzara doyumsuzdu.
Fethi Paşa Saat Kulesi’nden çektiğim fotoğraflarda, kadraja Rodos’un bütün camileri giriyordu: Sultan Süleyman, Pargalı İbrahim, Mehmed Ağa, Demirci Mescidi, Recep Paşa, Mustafa Paşa ve Hamza Bey… Bunlardan Sultan Süleyman ve Pargalı İbrahim’in minareleri de ayaktaydı üstelik. Kuleden Rodos’un genel manzarasına bakınca, burayı Türkiye’nin herhangi bir şehri zannetmemek mümkün değildi. (Nitekim neresi olduğunu söylemeden fotoğrafı gösterdiğim herkes, sahil şehirlerimize dair tahminlerde bulunacaktı.)
1793 tarihli Hâfız Ahmed Ağa Kütüphanesi, Sultan Süleyman Camii’nin tam karşısında. Kütüphanenin iç kısmını ziyaret edebiliyorsunuz, yazma eserler ise kilitli bir odada muhafaza altına alınmış. Kütüphanenin meşrutasında Rodoslu Türk bir ailenin ikamet ettiğini, yaşları geçkince hanımların balkondaki Türkçe sohbetinden anladım. Öylesine koyu bir muhabbete dalmışlardı ki, sözlerini bölüp araya girmek istemedim. Rodos’ta 3 bin 500 civarında Müslüman Türk’ün yaşadığı tahmin ediliyor. Ekseriyeti, 1522’deki fetihle birlikte Ada’ya iskân edilen Osmanlıların torunları… Rodos’un genel nüfusu ise 115 bin.
Sur içindeki en işlek caddenin tam ortasında, yola doğru adeta bir nöbetçi gibi uzanan Mehmed Ağa Camii’nden geçerek, Pargalı İbrahim Camii’ne geldim. Kitabesinde verilen bilgiye göre, mabedin temeli, 1525’te “Kanunî’nin can dostu” Pargalı İbrahim Paşa tarafından atılmış. Cami -nice aksamalarla- 1540’da, Pargalı’nın boğdurulmasından 4 sene sonra nihayet ibadete açıldığında, tahmin edilebilecek sebeplerle Paşa’nın ismi resmî ithaflarda hiç anılmamış. Ama halk hafızası Pargalı’yı unutmamış.
Öğle namazını Pargalı Camii’nde kıldım. Burası, Rodos’un ibadete açık tek camisi aynı zamanda. İç kısmındaki mimarî özellikler, restorasyon ve eklemelerle artık kaybolmuş bulunsa da, halılara ayak basıp mermerlerine dokunmak eşsiz bir duyguydu.
Elimde harita ve krokilerle İslâm eserlerini adımlarken, Rodos’ta neredeyse girmediğim sokak kalmadı. Denizin kattığı muhteşem atmosfer eşliğinde, Kıbrıs’la Kudüs’ün karışımıydı Rodos. Hele labirent misali ara yollarda adeta kaybolurken, “Akdeniz havzası” kavramını oluşturan ortak paydaları iliklerime kadar hissettim. Biraz daha derinlere kulak verince, Haçlıların kılıç şakırtıları, Osmanlı kadırgalarının kürek sesleri, ezanlar, sultan ve kralların fermanları iç içe sedalar halinde yankılanıyordu…
Dikkatimi çeken bir diğer nokta, Osmanlı döneminde her caminin yanına muhakkak ulu bir ağacın dikilmiş olmasıydı. 1522-1912 arasında kesintisiz devam eden Osmanlı hâkimiyetinden sonra bugün ibadete kapatılan camilerle bu ulu ağaçlar öylesine iç içe geçmiş ki, o semtin “İslâmî” ve “uhrevî” havasını dağıtmak da mümkün olmamış. 1588 tarihli Recep Paşa Camii’nin bulunduğu meydan mesela, “Ben Dârü’l-İslâm’ım!” diye haykırıyordu. Tıraşlanmış minareye, suyu kesilmiş şadırvana ve zincire vurulmuş son cemaat yerine rağmen…
Rodos’taki son durağım Murad Reis Camii (1636), türbesi ve haziresi oldu. Kale İçi’nin kuzeyinde, deniz kıyısında bir külliye burası. Yüzlerce Osmanlı mezarının yanı sıra Mehmed Şekib Paşa türbesi, Canberk Giray Han türbesi, Memi Paşa türbesi ve Mehmed Redif Paşa türbesi, haziredeki diğer eserlerdi.
Vakit dolup da feribotla yeniden Fethiye’ye dönmek üzere Ada’ya veda ederken, şöyle mırıldanmaktan kendimi alamadım:
Sultan Süleyman’a binlerle rahmet olsun. Rodos’a vurduğu İslâm mührü öylesine derinlere işlemiş ki, hâlâ kazınamamış.
Karadâvî’nin ardından…
04:0028/09/2022, Çarşamba
G: 28/09/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · TAHA KILINÇ - Karadâvî’nin ardından...
Katar’ın başkenti Doha’nın dış semtlerinden birinde bulunan Ömer bin Hattab Camii’nde, 14 Ocak 2011 Cuma günü, coşkulu bir tören vardı. Cuma namazı kılındıktan sonra cemaat dışarı çıkmamış, önceden duyurulan tören için mihrabın önündeki kürsülere yönelen hatipleri dinlemeye koyulmuştu. Bunlar arasında en coşkulu konuşmayı yapan kişi, hutbeyi de aynı heyecanla irad etmiş olan Prof. Dr. Yûsuf el Karadâvî idi. Coşkusunun ve heyecanının sebebi ise, Tunus’tan gelen bir haberdi: Yaklaşık bir aydır protesto gösterilerinin hedefinde bulunan Cumhurbaşkanı Zeynelabidin Bin Ali, müsrif karısı Leylâ Trâbelsî ve çocuklarıyla birlikte ülkeyi terk ederek Suudi Arabistan’a sığınmıştı. O sıralarda henüz yeni telaffuz edilmeye başlayan adıyla “Arap Baharı”nın ilk meyvesi, Tunus’taki bu değişimdi. Karadâvî, zalimlerin ve diktatörlerin hep benzer akıbetlere maruz kaldığından bahisle, En’âm sûresinin 45’inci ayetine atıf yapmıştı konuşurken...
O gün orada bulunanlardan biri de bendim. Âhir ömründe nihayet şahit olduğu “müjde”lerin sevinciyle adeta yerinde duramayan Karadâvî’yi izlemek, bölgenin yakın tarihine dair kalın bir kitabı okumak kadar öğreticiydi.
Yûsuf el Karadâvî, 96 yıllık bereketli ve hareketli bir ömrün ardından, önceki gün can emanetini sahibine teslim etti. Karadâvî, Mısır’ın küçücük bir köyünde başlayan, ardından hep yüksek tempoda seyreden hayatı boyunca ilimle aksiyonu birlikte götürmüş, sürekli aktif siyasî gelişmelerin merkezinde yer almış, Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’na yakınlığı sebebiyle genç yaşında hapislerle tanışmış, 1960’lardan itibaren de Katar’a yerleşerek ilmî faaliyetlerini burada sürdürmüştü. Körfez’in bu küçücük ülkesi, Karadâvî’nin yönetici elitlerle kurduğu sıkı bağlantılar sayesinde kendisine farklı bir rota çizmiş, “İslâmcı” çizgiyle barışık kalmış, komşularıyla yaşadığı çok çeşitli krizlere rağmen de -fiziksel boyutlarının çok ötesine taşarak- Müslüman dünyanın önemli odaklarından birine dönüşmeyi başarmıştı. 1996’da El Cezîre televizyonun kurulması ve Karadâvî’nin burada adeta bir başrol oyuncusu olarak sahneye çıkması ise, Katar’ın siyasî gücünü artıran en önemli vesilelerdendi.
“Ezherli âlim”, artık bundan böyle Arap halklarına doğrudan hitap eden bir kanaat önderi, yaman bir polemikçi ve fetvalarıyla kitleleri yönlendiren cesur bir fakihti. Aynı zamanda İslâmî hareketlerle organik bağ içinde ve pek çok liderle doğrudan temastaydı. Şöhreti kısa zaman içinde Arap dünyasını aşacak, kendisi doğudan batıya, sözlerine kulak kabartılan dinî ve siyasî bir aktöre dönüşecekti.
Karadâvî, Filistinli grupların İsrail’de canlı bomba (“istişhad”) eylemleri düzenlemesine yeşil ışık yaktığı fetvasıyla büyük tartışmalara yol açtı. Batı medyası kendisini “terörist” ilân ederken, İslâm dünyasından birçok önemli isim ve kurum söz konusu fetvaya şerh düştü. İsrail’in her canlı bomba eyleminden sonra Filistinlilere daha fazla zarar vermesi de, Karadâvî’ye yönelik eleştirileri yoğunlaştıran bir başka unsurdu. Nihayet 2016’da Karadâvî fetvasını geri çekerek, “artık bu türden saldırılara gerek kalmadığını” duyurdu. Onu böyle davranmaya sevk eden en büyük sebep, hiç şüphesiz o dönemde IŞİD’in intihar saldırılarıyla gündeme oturmasıydı. Karadâvî, Filistin direnişinin, zihinlerde IŞİD çağrışımına yol açmasını istememiş olmalıydı.
Karadâvî’nin “Kudüs’ü ziyaret etmek haramdır” içerikli meşhur fetvası da, keza tartışmaları beraberinde getirdi. Böyle bir ziyaretin “İsrail işgalini meşrulaştıracağını” savunan Karadâvî, zaman içinde Filistin’i ve Filistinlileri fiilen terk etmenin mahzurları net bir şekilde ortaya çıkınca, bu fetvayı “yumuşatarak” Türklerin ve diğer Müslüman halkların gitmesinde bir mahzur bulunmadığını, ancak Arapların gitmemesi gerektiğini belirtti. Meseleye hâlâ “İsrail’i tanımış olmak” noktasından baktığı anlaşılıyordu.
Fıkhî yorumlarının, siyasî duruşunun ve güncel meselelerde aldığı tavırların yol açtığı polemikler bir yana, Yûsuf el Karadâvî, milyonlarca Müslüman üzerindeki doğrudan tesiriyle şimdiden tarihin büyük şahsiyetleri arasındaki yerini aldı. Uzun ömrü boyunca hiç durmadan konuştu, yazdı, seyahat etti, kitlelerle buluştu. Hatıralarını ayrıntılı bir şekilde kaleme alarak, tecrübelerini sonraki nesillere aktardı. Sayısız öğrenci yetiştirdi. Teknolojinin nimetlerinden istifadeyle, arkasında görüntülü ders, sohbet, hutbe ve mülakatlardan oluşan ciddi bir dijital arşiv bıraktı.
Yûsuf el Karadâvî’nin serüveni, iyi yetişmiş ve davasına inanmış bir insanın, tarihin dönüm noktalarında kendi başına ne büyük işler çıkarabileceğinin hikâyesi olarak da okunmaya değer. Cesaret verici örneklerin giderek azaldığı şu modern zamanlarda özellikle…
İran tiyatrosu
04:001/10/2022, Cumartesi
G: 1/10/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - İran tiyatrosu
“Tanık olduğumuz şey, tam 43 yıl sonra, İran’da ikinci bir devrimdir. Uluslararası toplum, baskıcı rejime karşı daha somut önlemler almalıdır. İranlılar değişim istiyor. Şu anda bunu konuşmanın tam sırası. Rejim sadece içeride değil, dışarıda da büyük problemler yaşıyor. İran’da bir alternatif oluşmaya başlıyor. Dünya bunu fark etmek zorunda. Bir rejim değişikliği an meselesi. Böyle bir şey sadece İranlıların lehine değil, aynı zamanda dünya da bunu böyle görmelidir.”
Bu iddialı cümleler, 1979’da devrilen İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevî’nin büyük oğlu Rıza Pehlevî’ye ait. Geçtiğimiz salı günü, Kanada’dan yayın yapan CBS televizyonunda katıldığı programda İran’da son birkaç haftadır yaşanan sokak olaylarını yorumlayan Rıza Pehlevî kendisinden öylesine emin konuşuyordu ki, sunucu bile sözünü keserek bazı hatırlatmalarda bulunmak zorunda kaldı: “Ama bu sokak hareketlerinin bir lideri yok. İnsanlar, bundan sonra neler olabileceği konusunda net düşüncelere sahip değil. Ayrıca şimdiye kadar rejime yönelik ambargolar da, herhangi bir değişime yol açmadı.”
Kendisini her alanda “antitez” olarak konumlandıran mevcut İran rejimi, muhalefetten ve başkaldırıdan doğmuş bir yönetim. Bugün herhangi bir utanma alameti göstermeden Batı televizyonlarında İran’ı yorumlamaya soyunan Rıza Pehlevî’nin mensup olduğu aile ve siyasal klan ise, attığı kritik bazı adımlarla 1979’dan bu yana Ortadoğu’ya ve İslâm dünyasına kendi ajandasını dayatmakla meşgul olan yeni rejimin doğuşunda başrol oynadı.
Bu bağlamda, özellikle beş olayı birer “dönüm noktası” şeklinde zikretmek gerekir:
Gevher Şad Hadisesi
10 Haziran-6 Temmuz 1934 tarihleri arasında Türkiye’yi ziyaret eden ve Batılılaşma hamlelerine hayran olduğu yeni yönetimle yakın alaka geliştiren İran hükümdarı Rıza Şah, ülkesine döner dönmez aynı hamleleri kendi halkı üzerinde denemeye karar verdi. Ulemâ sınıfına karşı açık bir savaş başlatan Şah, Meşhed kentindeki İmam Rızâ Külliyesi’nde toplanan sivil halka yönelik bir katliamın emrini verdiğinde, tarihler 1935’in Ağustosunu gösteriyordu. Külliyenin en önemli parçalarından Gevher Şad Camii’ne düzenlenen baskın, 200’e yakın insanın ölümüne yol açtı.
Keşf-i Hicâb Dayatması
Rıza Şah, 8 Ocak 1936’da yayınladığı bir kararnameyle İran’da çarşaf ve peçeyi tamamen yasakladı. “Keşf-i Hicâb” (Örtüyü Açmak) olarak bilinen yasadan güç alan polis ve jandarma büyük şehirlerde kadınlara fiziksel saldırılara girişmekle kalmadı, aynı zamanda köylerde ve kasabalarda da ciddi denetimler başladı. Rıza Şah’ın İngilizler tarafından 1941’de devrilmesine kadar, tesettür ve çarşaf, İran’da devletle vatandaş arasındaki en büyük gerilim sebebiydi.
Musaddık’ın Devrilmesi
Babasının yerini alan Muhammed Rıza Pehlevî, İran petrollerini millîleştirme kararı alan Başbakan Muhammed Musaddık’ın, 1953’te ABD-İngiltere ortak yapımı bir darbeyle devrilmesine göz yumdu. Şah böylece koltuğunu sağlama alsa da, “sömürgecilerin kuklası” unvanını da boynuna asmış oluyordu.
Beyaz Devrim
Pehlevî rejimi tarafından 1963’te “Beyaz Devrim” adıyla sahneye konan modernleşme programı, yönetici elitin semirttiği küçük bir azınlığın daha da zenginleşmesine yol açtı. Programın belkemiğini oluşturan toprak reformu İran’da sosyal ve ekonomik depremlere neden olurken, din adamı sınıfının Şah’a karşı muhalefeti ülke çapına yayılarak örgütlü hale geldi.
Persepolis Kutlamaları
“Pers İmparatorluğu’nun kuruluşunun 2500’üncü yıldönümü” anısına İran’ın Şiraz kenti yakınlarındaki Persepolis harabelerinde düzenlenen müsrif kutlamalar, rejimle geniş halk kitleleri arasındaki son bağları da kopardı. “İran’ın ihtişamlı geçmişini” dünyaya göstermek için milyonlarca dolar harcanırken, zavallı İran halkı fakr-u zaruret içinde çırpınıyordu.
Sonrasında, olaylar yıldırım hızıyla gelişti: Yolsuzluk, baskı, katliam ve dine açılan alenî savaşla özdeşleşen Pehlevî rejimi 1979’da yıkıldı, yerine bu defa Şiîliği yaymayı ana hedefi haline getiren bir “din adamları devleti” (“din devleti” değil) kuruldu. Etki tepkiyi, aksiyon reaksiyonu doğurmuştu. Yeni rejim, uluslararası sistemin de işine gelecekti: Ortadoğu’da bir gerilim odağı oluşmuş, bölgede zaten bolca bulunan ihtilaf ve çatışmalara bir yenisi daha eklenmişti. İran ise, bir yandan kendisini “dünya sistemine muhalif” olarak konumlandırırken, diğer yandan da, bu yolla, mezhepçi ajandasını İslâm coğrafyasına tatbik için bulunmaz bir fırsata kavuşmuştu.
Kötü hatırlanan bir rejimin “sürgündeki prens”i olarak televizyonlarda boy gösteren Rıza Pehlevî’nin tüm bu detayları fark etmesi, etse bile hazmetmesi mümkün değil. Hal böyle olunca, “İran tiyatrosu” da izleyici bulmaya devam ediyor.
Aachen’de bir kabir…
04:005/10/2022, Çarşamba
G: 5/10/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · TAHA KILINÇ - Aachen’de bir kabir...
Mezarlığın girişinde buluştuğumuz Faslı dostumuz “İşte şu karşıdaki” diyerek o etrafı boş kabri işaret ettiğinde, içimde uyanan hissi tam olarak şöyle tarif edebilirim: Çok uzun zamandır görmeyi hasret ve heyecanla istediğim bir aşina çehre ile sonunda karşılaşmak… 1 Ekim Cumartesi sabahı, Almanya’nın Aachen şehrindeki Hüls Mezarlığı’nın Müslümanlara tahsis edilen kısmında, Benân Tantâvî Attâr’ın kabri başında Kur’ân okuyup dua ederken, yıllardır nasip olmasını dilediğim bir ziyareti gerçekleştiriyordum. Bu güzel tevafuku da, Belçika’nın Leopoldsburg şehrinden Ali Dilekçi Ağabey’e borçluydum. Kudüs hakkında bir konuşma yapmak üzere beni Belçika’ya davet ettiğinde, kendisine “Aachen’e de geçmemiz mümkün mü?” diye sormuştum; müspet cevabı üzerine hızlı bir şekilde seyahatimizin Almanya etabını organize etmiştik.
Benân Tantâvî Attâr, İslâm dünyasına dair çalışmalarımı yoğunlaştırdığımdan beri, öyküsü belki de içimi en çok acıtan isim. Tertemiz yaşanmış duru bir hayat, ahiretteki çetin hesaba insanı bir kere daha ikna eden trajik ve hazin bir son… Benân Hanım’ı ziyaret ederken, hakkında bildiklerim, okuduklarım ve dinlediklerim yeniden zihnimden geçti:
Suriyeli âlim ve edip Şeyh Ali Tantâvî’nin (1909-1999) kızı olarak, 23 Mayıs 1943’te Şam’da dünyaya gelen Benân Tantâvî, babası tarafından özenle yetiştirilmişti. Ali Tantâvî’nin kızı olmak, ona sadece ilim ve edebiyat zevki aşılamamış, aynı zamanda dipdiri bir siyasî şuur da kazandırmıştı. Şeyh Tantâvî, 1946’ya kadar devam Fransız mandası döneminde sömürge karşıtı duruşuyla sivrilmiş, sonrasında da Suriye’yi etkisi altına almaya başlayan seküler cereyanlara direniş göstermiş aktivist bir şahsiyetti. Kızını yine kendisi gibi mücadeleci bir isimle, İsâm Attâr’la evlendiren Şeyh Tantâvî, Baas iktidarı öncesinde Suriye kamuoyunda en tanınan kişilerden biriydi. İsâm Attâr, bu sırada Müslüman Kardeşler Teşkilâtı Suriye kolunun liderliğini henüz üstlenmişti.
8 Mart 1963’te Baas Partisi’nin yönetime el koyduğu askerî darbe, Şeyh Ali Tantâvî ve ailesini yakından etkiledi. Tantâvî, üniversite hocası olarak çalışmak üzere davet aldığı Suudi Arabistan’a temelli yerleşirken, İsâm Attâr ve eşi Benân Hanım, henüz 3 yaşındaki kızları Hâdiye’yi de yanlarına alarak Suriye’den ayrıldı.
Attâr ailesi Lübnan ve diğer bazı Arap ülkelerinde kısa süreli ikametin ardından, Almanya’nın Aachen şehrine yerleşti. Burada siyasî ve dinî faaliyetleri için güvenli bir sığınak bulduğunu düşünen İsâm Attâr, özellikle güvenlik konusunda yanıldığını çok acı bir tecrübeyle öğrenecekti:
17 Mart 1981 günü, Şeyh Ali Tantâvî, kızı Benân Hanım’ı Suudi Arabistan’dan arayıp hal-hatırlarını sordu. Tantâvî’nin kızını arama sebebi, o sıralarda -muhtemelen Suudi istihbaratı tarafından- kendisine ulaştırılan bir uyarıydı. Selamlaşma faslından sonra, Benân Hanım’a şunları söyledi: “Hâfız Esed’in İsâm’ı öldürtmeye çalıştığı yönünde bir bilgi var. Lütfen dikkatli olun. Sakın, kapıyı yabancılara açmayın.” Kızı güldü, “Merak etme babacığım, çok dikkatliyiz” dedi, “Kapı zaten ben içeriden açmazsam asla açılmıyor. Ben de tanıdıklarım dışında kimseye açmıyorum.”
Dualaşıp telefonu kapattılar.
Bir saat kadar sonra kapının zili çaldı. Benân Hanım kim olduğunu sordu. Aynı binadaki bir Alman komşu kadındı. Müslüman değildi, ama sık ve samimi görüşürlerdi. Benân Hanım tanıdık sesi duyduğu için kapıyı rahatça açıverdi…
O anda, üç silahlı adam içeri daldı. Komşu kadının başına silah dayayıp zili ona zorla çaldırmışlardı. Ev halkını ve çevreyle münasebetlerini uzun süredir izledikleri belliydi. İsâm Attâr’ın şehir dışında olduğu bir zamanı da kasten seçmişlerdi. Hâfız Esed’in emriyle Aachen’e gönderilen suikast timi, Benân Hanım’ın vücuduna beş kurşun sıktıktan sonra, içlerinden biri, öldüğünden emin olmak için göğsünün üzerine çıkıp çizmeleriyle ezdi. Birkaç dakika sonra, geldikleri gibi çıkıp gittiler.
Eşini, çocuklarını, anne-babasını ve kardeşlerini tarifsiz bir acı içinde bırakarak fânî âlemden gerçek hayata uyanan Benân Hanım, korkunç suikast sırasında henüz 38 yaşındaydı.
Haberi Suudi Arabistan Dışişleri Bakanlığı’ndan gelen bir telefonla öğrenen Şeyh Ali Tantâvî’nin üzüntüsü öyle büyüktü ki, kızının adını telaffuz edebilmeyi ancak dört yıl sonra başarabilecekti. Çok sevdiği hanımını kaybeden İsâm Attâr ise bir daha evlenmeyecek, Benân Hanım’ın ardından kaleme aldığı mersiyeyi her okuyuşunda, -üzerinden ne kadar zaman geçerse geçsin- sürekli gözyaşlarına boğulacaktı…
.Pîr-i Türkistan
04:008/10/2022, Cumartesi
G: 8/10/2022, Cumartesi
3
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Pîr-i Türkistan
Çölün ortasında bir vahaya girer gibi ilerliyoruz “Pîr-i Türkistan” lakaplı Hoca Ahmed Yesevî’nin (1093-1166) türbesine. Tarihî Yesi -bugün Kazakistan’a bağlı Türkistan- şehrinin sur içinde, vaktiyle Emir Timur tarafından inşası başlatılmış, günümüze ise ciddi restorasyonlarla -ve değişikliklerle- ulaşabilmiş bir abide burası. “Çölün ortasında” ifadesini hem gerçek hem de mecaz anlamıyla kullanıyorum. Güneyindeki kültür, sanat ve ilim merkezlerini kuzeyindeki steplere bağlayan kritik konumuyla, tam bir eşik çünkü Yesi. Hoca Ahmed Yesevî de, ifa ettiği misyonla, tarihin içinden bugüne ışığı hâlâ sönmeyen bir fener.
Kaynaklarımız, Hoca Ahmed Yesevî hakkındaki bilgilerimizin efsanelerle iç içe geçtiğini söylüyor. Babasının Hz. Ali soyundan Şeyh İbrahim adlı bir zat, annesinin ise Âişe Hatun olduğu biliniyor. Küçük yaşlardan itibaren “Hızır” ile görüşmeye başladığı, ardından manevî işaretle Buhara’ya giderek Şeyh Yûsuf Hemedânî’ye (1048-1140) intisap ettiği belirtiliyor. Buhara’da şeyhlik makamına oturmasına rağmen -yine manevî işaretle- Yesi’ye dönen Hoca Ahmed, 63 yaşına eriştiğinde yeraltında bir hücre ve mescit inşa ettirerek vefatına kadar riyazet ve tefekkürle meşgul olmuş. Kendisinin temel misyonu “Türklere İslâmiyet’i sevdirmek, Ehl-i Sünnet inancını Türkler arasında yaymak ve Hanefî mezhebini yaygınlaştırmak” şeklinde tanımlanıyor bugün. Yaşadığı zaman dilimine, içinde bulunduğu coğrafyanın geçirdiği dönüşümlere ve sonraki dönemler üzerindeki tesirlere bakınca, Hoca Ahmed Yesevî’nin bu misyonu bihakkın ifa ettiği ve Orta Asya’ya sağlam bir mühür vurduğu görülüyor.
Yesi ve Hoca Ahmed Yesevî, Timur İmparatorluğu döneminde de çok rağbet gören bir mekân olmuş. 1389’da bizzat Timur’un inşasını başlattığı külliye, onun çocukları ve torunları tarafından tamamlanmış. Hoca Ahmed’in türbesine en yakın bina, turkuaz kubbesiyle hemen dikkat çeken bir başka türbe. Burada, Emir Timur’un meşhur torunu Uluğ Bey’in kızı Rabia Sultan yatıyor. 1485 yılında vefat eden Rabia Sultan’ın türbesini, oğulları inşa ettirmiş. Bugünkü bina ise, 1896’da yıkılan o eski eserin birebir kopyası. Mimarî açıdan öylesine ustalıklı bir iş çıkarılmış ki, türbe “yüzlerce yıllık” görünüyor.
Orta Asya’yı adımlarken, tasavvufun toplumları ve coğrafyayı yoğurmaktaki etkin gücünü bütün boyutlarıyla fark ediyorsunuz. Bilhassa Nakşibendî gelenek açısından büyük öneme sahip Özbekistan’daki ziyaretgâhları da Hoca Ahmed Yesevî ile birlikte düşününce, yüzyıllar boyunca bu toprakları ezip geçen nice bela ve musibete rağmen, İslâm’ın hâlâ canlı biçimde nefes alıp verişinin tasavvufun tesiriyle yakından bağlantılı olduğu gerçeğini teslim ediyorsunuz. Moğollardan Sovyetler’in yıkıcı din düşmanlığına, bütün tahripkâr fırtınalar, bu sayede atlatılabilmiş. Orta Asya’nın birçok noktasında, şehirler “veli”lerin kabri etrafında hâlelenmiş.
Tasavvufa bir bütün halinde ve kaba bir genellemeyle karşı çıkanların tarihî ve sosyolojik açıdan yanıldıkları nokta da esasen burası: İnsanoğlu, teorik tartışmalardan ve tepeden inme doktrinlerden çok, pratik ve uygulamaya dönük örneklikleri takip eden bir varlık. Muhataplarınıza sabahtan akşama “sahih bilgi” yükleseniz, tesir ihtimaliniz, yine onların önüne koyacağınız tutarlı ve samimi numunelere bağlı. Bu yoksa, kitleler söylediğiniz her şeyi “faydasız ve kuru cedel” şeklinde kodlayarak sizden ve sözlerinizden uzak duruyor.
Hoca Ahmed Yesevî’nin hemen güneyinde meşhur Otrar kasabasının kalıntılarının bulunması, yukarıdaki “çölde vaha” metaforunu tamamlayan bir detay. Burası, 1218 yazında Cengiz Han’ın gönderdiği kalabalık tüccar heyetinin Harzemşahların cüretkâr valisi İnalçuk tarafından kılıçtan geçirtildiği yer. Moğolların İslâm coğrafyasına yönelik yıkım harekâtı, böyle başlamış. Cengiz’in orduları tarafından yerle bir edilen Otrar, bugün hâlâ harabe vaziyette. Başına gelenleri anlatırcasına.
Siz bu yazıyı okurken, nasipse, Orta Asya seyahatimiz kapsamında Özbekistan’ın en batısına doğru yolumuza devam ediyor olacağız. Çarşamba yazısında, tarihî Hîve şehrinden izlenimlerle buluşmak üzere…
Hîve’nin ara sokaklarında…
04:0012/10/2022, Çarşamba
G: 12/10/2022, Çarşamba
1
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · TAHA KILINÇ - Hîve’nin ara sokaklarında...
Pazar sabahı, namazdan hemen sonra Hîve’yi adımlamaya başladım. Sokaklar bomboş. Dördüncü defa geldiğim için her bir köşesini avucumun içi gibi bildiğim bu tarihî şehir, “açık hava müzesi” denmeye en lâyık beldelerden biri, belki de birincisi. Yüzyılların ötesinden günümüze, birçok şey adeta hiç dokunulmadan duruyor. Müdahale icap eden noktalara da öylesine ustalıklı dokunuşlar yapılmış ki, şehrin otantikliği hiç bozulmamış. Surlardan içeri girdiğinizde, başka bir zamana akıveriyorsunuz.
Özbekistan’ın batısındaki Hârezm vilayetinde yer alan Hîve, öylesine köklü bir maziye sahip ki, yerel kaynaklar burayı Hz. Nuh’un oğlu Sâm’ın kurduğunu vurguluyor. (Türklerin, Hz. Nuh’un oğullarından Yâfes’in soyundan geldiği rivayetini düşününce, belki bu efsaneyi ona mal etmek daha doğru olurdu. Zira Sâm, inanışa göre, Arapların ve İbranilerin atası.) Sâm’ın Hîve’nin şimdiki yerinde bir kuyu keşfettiği, kuyunun suyunu da çok beğenerek “Hey vah!” (Ne güzel) dediği kaydediliyor. Evet, Hîve ismi buradan geliyor. Bu türden yakıştırmalar, Anadolu’da da çok yaygındır malum. Hatta Konya’nın adının, İç Anadolu semalarında “tayy-i mekân” eden iki dervişin nihayet inmeye karar verdikleri yeri işaret ederken söyledikleri “Kon ya!” sözünden türetildiğine ciddi ciddi inananlara bile rastlanır. Efsaneler, tarihin tuzu-biberidir.
İpek Yolu’nun Orta Asya’daki mühim duraklarından biri olarak, klâsik dönemde dünyanın en büyük köle pazarlarından birine ev sahipliği yapan Hîve’nin bugünkü dokusunu, 1512-1920 yılları arasında şehri yöneten Hîve Hanlığı’na borçluyuz. 1873’te bölgeyi ele geçirerek Hanlığı “himaye” altına alan, 1920’de ise tamamen ilhak eden Rusya, şehrin barındırdığı tarihî eserlere dokunmamış. Sovyetler Birliği döneminde ise, “İçan-Kala” olarak bilinen sur içindeki birçok medrese ve cami âtıl bırakılmış, bazıları başka amaçlarla kullanılmış. Tarihî Cuma Camii’nin kuzeyindeki şirin medrese, “ateizm müzesi” yapılmış mesela.
2,5 kilometre uzunluğunda ve 10 metre yüksekliğinde surlarla çevrili bulunan Hîve’nin dört kapısı var: Ata Dervâze (batı), Palvan Dervâze (doğu), Bahçe Dervâze (kuzey) ve Taş Dervâze (güney). Hîve’nin her karışı tarihî eserlerle dopdolu olsa da, “âbide” denmeye layık olanlarını görmek için, yürümeye Ata Dervâze’den başlamak gerek:
Karşımıza çıkan turkuaz-yeşil çini bezeli devasa yapı, Kalta Minor (Kısa Minare). İnşası 1852’de Muhammed Emin Han tarafından başlatılan minare, sponsorunun üç yıl sonra öldürülmesiyle yarıda kalmış. Böylece 70 metre olarak hedeflenen proje, 29 metrede durmuş. Yerel halk, “Tamamlansaydı, Buhara’dan görülecekti!” dese de, bunun imkânsız olduğu açık. Zira Buhara-Hîve arası 390 kilometre. Ama dedim ya, efsaneler olmasaydı, tarihin tadı-tuzu eksik kalırdı.
Medreselerin, mescitlerin, sol yanda kalan Köhne (Eski) Saray’ın yanından ve çarşıların içinden geçerek birkaç dakika sonra kapısına ulaştığımız yapı, Pehlivan Mahmud Külliyesi. Hîve’nin milli kahramanı mesabesindeki Pehlivan Mahmud’un (1247-1326), güreş meydanlarında gösterdiği mahareti ilim ve hikmetle birleştirmiş bir irfan ehli olduğuna inanılıyor. Hindistan’da kazandığı bir müsabakayla, binlerce Müslüman esiri özgürlüğüne kavuşturmuş mesela. Pehlivan Mahmud, bölgede öylesine saygın bir figür ki, Hîve hanları kendisinin kabrine yakın bir yere defnedilebilmek için adeta birbiriyle yarışmış.
Sonraki durağımız, Hîve Hanı İsfendiyar’ın baş veziri ve kayınpederi İslâm Hoca’nın 1908-1910’da inşa ettirdiği meşhur minare ve medrese. 44 metre yükseklikteki 118 basamaklı minare, hemen yakındaki 33 metrelik Cuma Camii’nin minaresiyle birlikte, Hîve manzarasının ayrılmaz bir parçası bugün. Şehrin neredeyse bütün fotoğraflarında, İslâm Hoca Minaresi’ni görmek mümkün.
Özbekistan’da son yıllarda yaşanan müspet gelişmelere paralel olarak, bir kısmında artık namaz kılınabilen Cuma Camii, Hîve’de beni en çok etkileyen mekân. 213 ahşap sütun üzerine 10’uncu yüzyılda inşa edilen cami, aklıma hep binlerce kilometre ötedeki bir başka mabedi, Kurtuba Ulu Camii’ni getirir. Sonsuzluk hissi veren sütunları, mazisi ve öyküleriyle…
Hîve’yi tanımlarken “açık hava müzesi” demiştim girişte, ama cümlemi bir daha okuyunca, “müze” kelimesinin çağrışımını çok modern buldum. Şöyle diyerek bitireceğim: Tarihin soluk alıp verdiği şehir.
Uluğ Bey’in hatırlattığı
04:0015/10/2022, Cumartesi
G: 15/10/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Uluğ Bey’in hatırlattığı
Buhara’nın turistlerin çokça rağbet ettiği tarihî merkezinin tenha bir köşesinde, gözlerden uzak bir medrese, Uluğ Bey’in adını taşır. Timurlu İmparatorluğu’nun Buhara’da bıraktığı az sayıda eser arasında zikredilen bu medresenin küçük boyutlardaki bir benzeri, şehir merkezine yaklaşık 45 kilometre mesafedeki Gucdüvân köyündedir. Meşhur mutasavvıf Abdulhâlik Gucdüvânî’nin kabrinin yanı başına iliştirilen bu medrese, tasavvuf kültürünün Özbekistan coğrafyasına hâkim olan tonundaki “ilim ve irfan birlikteliği” boyutuna şık bir atıf gibidir. Uluğ Bey’in yaptırdığı en büyük medrese ise Semerkand’dadır ve Registan Meydanı’nı süsleyen üç büyük abideden biridir.
Türkiye’de de yakından tanınan ve İslâm bilim tarihine dair okumalarda kendisine sıklıkla atıflar yapılan Uluğ Bey’in ibretlerle dolu öyküsü ve kendisinden sonra yaşananlar, hafta içi Buhara ve Semerkand’ı adımlarken sürekli zihnimde dolaşıp durdu:
“Uluğ Bey” lakabıyla meşhur olan Mirza Muhammed Taragay, 1394 yılında, Emir Timur’un oğlu Şahruh Mirza ile Timur’un önde gelen adamlarından Gıyâsuddîn Tarhan’ın kızı Gevher Şad’ın evliliğinden dünyaya geldi. Dedesi Timur’un özel ihtimamıyla yetiştirilen Uluğ Bey, küçük yaşlarından itibaren İslâmî ilimlerin yanı sıra astronomi ve matematikle de ilgilendi. 1409’da babası Şahruh Mirza tarafından Semerkand valiliğine atandığında 15 yaşına henüz basmış bulunan Uluğ Bey, muktedir bir yönetici olan babasının hükümranlığı altında, siyasî herhangi bir iddia taşımadan, Semerkand’ı bir kültür, ilim ve bilim merkezine dönüştürdü.
Ne var ki, bu uzun süreç boyunca bir kenarda usul usul birikmiş olan cerahat, kısa zaman içinde patlayarak etrafı saracaktı…
Şahruh Mirza’nın 1447’deki ölümüyle birlikte Timurlu İmparatorluğu’nda taht kavgaları başlayınca, Uluğ Bey, oğullarının yardımıyla başkent Herat’a girerek duruma hâkim oldu. Zaferin ardından, oğullarından Abdullatif Mirza müstakil olarak Herat’ın yönetimini isteyince büyük bir kriz patlak verdi. Uluğ Bey, ordusundan bazı üst düzey isimlerin de desteklediği oğluna karşı savaştı, ancak yenildi. Abdullatif Mirza’ya teslim olan Uluğ Bey’in yeniden Semerkand’a girmesine müsaade edilmedi. Bunun üzerine “hacca gitmek için” oğlundan izin alan Uluğ Bey, çıktığı yolculukta fazla mesafe kat edemeden, 27 Ekim 1449 günü bizzat Abdullatif Mirza’nın verdiği bir emirle öldürüldü. İhtiraslı şehzadeye Semerkand halkı bir lakap takacaktı: “Peder-kûş”, yani “baba katili.”
Bu trajik hikâye, ne yazık ki burada bitmiyor. Devamı da var:
Uluğ Bey’in kendisine sadık kalan oğlu Abdülaziz Mirza, babasının infazından iki gün sonra, yine kardeşi Abdullatif’in direktifiyle öldürüldü. Aynı günlerde Semerkand’da ortalık savaş alanına dönerken, Uluğ Bey’in inşa ettirdiği üç katlı muhteşem rasathane binası yağmalandı, el yazması eserlerle dolu kıymetli kütüphanesi talan edildi.
Babasına ve kardeşine kıyan Abdullatif Mirza’ya uzun yaşamak nasip olmadı. 9 Mayıs 1450’de, kendi askerleri tarafından Semerkand’da öldürüldü.
Uluğ Bey’in annesi Gevher Şad da siyasette ve devlet yönetiminde çok aktif bir isimdi. Kocası Şahruh Mirza üzerindeki etkisi sayesinde, imparatorluğun başkentinin Semerkand’dan Herat’a taşınması hamlesinin arkasında o vardı. Meşhed ve Herat’ta kendi adını taşıyan camiler inşa ettiren Gevher Şad, dönemin saray entrikaları çerçevesinde, Timur’un oğullarından Miran Şah’ın torunu Ebû Saîd Mirza tarafından 19 Temmuz 1457’de Herat’ta idam ettirildi.
Valide Sultan’ı ortadan kaldırarak Timurlu tahtını uhdesine almak isteyen Ebû Saîd Mirza, 4 Şubat 1469’da Karabağ Savaşı’nda Akkoyunlulara mağlup olarak esir düştü. Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan, Ebû Saîd’i, müttefiki Yâdigâr Muhammed Mirza’ya teslim etti. O sırada henüz 17 yaşında olan Muhammed Mirza, Uluğ Bey’in küçük kardeşi Baysungur’un torunuydu. Yâdigâr Muhammed Mirza, büyük babaannesi Gevher Şad’ın öcünü almak için Ebû Saîd’i öldürttü. Ancak kendisi de sadece 6 hafta sonra, siyasî rakibi Sultan Hüseyin Baykara tarafından infaz edildi. Hüseyin Baykara, Timur’un erkenden ölen ilk oğlu Ömer Şeyh’in torun-çocuklarındandı.
Ah ne güzel olurdu, Registan Meydanı’nda oturup, ayağımın bastığı yerlerde bir zamanlar yaşanan nice trajediyi hiç düşünmeden sadece fotoğraf çekebilmek…
Aliya bize ne söyler?
04:0019/10/2022, Çarşamba
G: 19/10/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · TAHA KILINÇ - Aliya bize ne söyler?
“Umut var ve bana gelince ben iflah olmaz bir iyimserim. Ben İslâm’a inanıyorum ve bu nedenle İslâm dünyasının istikbaline inanıyorum. Bu istikbal nasıl güvence altına alınır ve onun için nasıl çalışılır? Buna cevap vermek yerine, sizinle bir anekdot paylaşacağım:
On yıl kadar önce Londra’da bir konuşmamda tam da bu konudan bahsederken, hayal gücümü biraz açığa vurdum ve gelecekte birleşik ve güçlü bir İslâm dünyası vizyonu ortaya koydum. Bunun çok cesur, hatta hadsiz bir vizyon olduğunu ve “gerçekçi imkânsızlıklar” kümesine düştüğünü kabul ediyorum. Ama ne derler bilirsiniz: Gerçekçi olalım, imkânsızın peşinden koşalım. Programın ardından genç bir adam ayağa kalkarak bu vizyona hayran kaldığını fakat bunun gerçekleştirilebilmesine giden bir yol görmediğini söyledi. Benden eğer mümkünse böyle bir fikri gerçekleştirmenin şart ve metotları hakkında daha fazla bilgi vermemi istedi. Kendisine tüm şartları bilmediğimi fakat bunlardan en önemlisini bildiğimi ve dilerse kendisine bu sırrı açık edebileceğimi söyledim. “Nedir?” diye sordu. “Bu vizyona inanmak” diye cevap verdim.”
“İslâm ülkeleri sadece denizler, nehirler ve dağlarla değil, aynı zamanda farklı menfaat ve tesirlerle de birbirinden ayrılıyor. Bunun üstesinden gelmek zor olacak. Buna hiçbir zaman tam manasıyla erişemeyeceğiz, fakat asla bu vahdet için çalışmaktan vazgeçmemek gerekiyor. Tüm İslâm memleketlerinin güvenliği ve kurtuluşu buna bağlı.”
“Eğer siyasî zafer elde ettiyseniz, muhtemelen askerî zafere de ulaşırsınız. Bunun tersi de mümkündür, ama bu ihtimal daha düşüktür. Siyasî yenilgiyi askerî üstünlük ile kurtarmak veya telafi etmek ise hemen hemen imkânsızdır. Vietnam’da Amerikalıların yaşadığını hatırlayın. Askerî faktörler siyasî olarak en baştan kaybedilen şeyleri hiçbir şekilde kurtaramadı. Büyük Sırbistan ideolojisi soykırım ve etnik temizlik üzerine kuruldu ve siyaseten mağlup olarak tüm dünya tarafından lanetlendi. Bunun toplarla kurtarılabileceğini sanmıyorum.”
“Tarih boyunca kendini tekrar ve teyit eden bir hikâye vardır: Ölmeye hazır olan halklar, bunu yapmaya hazır olmayan halklara galip gelmiştir. Bu sonuncular sürekli daha zengin ve görünüşte daha güçlü olurlar. Görünüşte diyorum, çünkü güç ve zayıflık kalptedir.”
“İslâm ve Batı kültür ve medeniyetiyle ilişkiler söz konusu olduğunda, Müslümanlar iki uç noktadan kaçınmak zorunda oldukları bir seçimin eşiğindeler: Batı medeniyetini külliyen reddetmek ve sorgulamaksızın taklit etmek. Her ikisi de aynı derecede tehlikelidir. Şayet işbirliği yapmazsak, güçsüzlüğümüz sonsuza kadar sürer. Bu medeniyeti herhangi bir seçilim olmadan olduğu gibi kabul ettiğimizde ise, kimliğimizi kaybederiz ve artık olduğumuz şey olmayı bırakırız.”
“Dayton [Anlaşması], Bosna’nın bütünlüğünü kâğıt üzerinde ilan etmiş fakat gerçekçi bir şekilde bunu hayata geçirmemiştir. Bu, bugün bizi ve gelecek nesli bekleyen bir görevdir. Yaptığımız barış anlaşmasından dolayı pişmanlık duymamalıyız. Biz bütünlüğe sahip Bosna fikrinden vazgeçmedik fakat bu konudaki silahlı mücadelenin yerini siyasî mücadeleye bırakmaya karar verdik. Belki de yalnızca bir yıl sürecek bir savaşla alınabilecek olanlar, barış döneminde yıllar boyu sürecek özverili bir çalışma gerektirecek. Ancak bir yıl daha savaş, on binlerce can kaybı ve onun iki katı yeni malûl anlamına gelecekti.”
“Savaşta her on Boşnak’tan biri öldürüldü. Hayatta kalma ve özgürlük hakkımızın bedeli bu kadar ağır oldu. Bu yüzden Bosna’ya yeni haksızlıklar yapılmasına müsaade etmeyin. Masum insanların, din kardeşlerinizin kanları ile örtülü olduğu için, Bosna’nın sizin için ‘kutsal toprak’ olduğunu herkese duyurun.”
Aliya İzetbegoviç, tam 19 yıl önce bugün, 19 Ekim 2003’te Saraybosna’da rahmete kavuştu. Yakın tarihin en dikkate değer şahsiyetlerinden biri olan bu “cins” ufku anmak için, onun 1989-1995 ve 1996-2003 arasında verdiği mülakatları ve yaptığı konuşmaları içeren iki kitaptan (Bosna Büyük Bir Sır – Soğuk ve Acı Barış Günleri, Ketebe Yayınları) bazı pasajları paylaşmayı uygun buldum. Zira Aliya’nın durduğu yer ve bıraktığı miras üzerinde tefekkür, güncel gelişmeleri anlamamıza da yardımcı olacaktır. Hatta buradan, onun bugünkü siyasî varisi olarak görülen oğlu Bakir İzetbegoviç’in aybaşında düzenlenen genel seçimlerde aldığı yenilginin sebeplerine bile geçiş yapılabilir.
Şu noktayı vurgulayarak bitireyim:
Geçtiğimiz yüzyılın tecrübesini yaşamış, eskinin sıkıntılarını çekmiş ve güçlü misyonlar üstlenmiş “karizmatik” şahsiyetler aramızdan birer birer ayrılıyor. Bizlere ve bizden sonrakilere yüklenmiş bir sorumluluğu, omuzlarımızda bırakarak: Acaba biz aynı derinliği ve ufukları yakalayabilecek miyiz?
Beklenen oldu, ama…
04:0022/10/2022, Cumartesi
G: 22/10/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Beklenen oldu, ama...
“Bu sıcak görüşmede, [Suriye] Devlet Başkanı Sayın Esed’i, Filistin davasını ve Filistin halkını bütün gücüyle destekleme konusunda büyük bir kararlılık içinde bulduk. Kendisi, Suriye’nin, –şimdiye kadar olduğu gibi– bundan sonra da Filistin halkını destekleyeceğini ifade etti. Biz de gelecek için, geçmişteki bütün sayfaları çeviriyoruz. Böylece geçmişte yapılan şahsî, hatalı ve hareket liderliğinin onaylamadığı her eylemi de geride bırakmış oluyoruz. Sayın Esed’le, maziyi tamamen arkamızda bırakmak ve geleceğe yürümek konusunda ittifak halindeyiz.
Bugünkü buluşmamız, Filistin davasını hedef alan Siyonist projelere ve Amerika’ya karşı, halk direnişinin kuvvetlerinden ve Suriye’nin kalbinden verilmiş doğal bir cevaptır.
Sayın Esed’e şunu da teyit ettik: Biz, toprak bütünlüğü sağlanmış bir Suriye’den yanayız. Suriye’nin Siyonist, Amerikalı veya herhangi başka bir harici düşman tarafından hedef tahtasına oturtulmasına karşıyız. Suriye’nin İslâm ümmeti içindeki varlığını devam ettirmesini ve çektiği sıkıntılardan kurtulmasını temenni ediyoruz.
Esed’le buluşmamız, direniş ruhunun ve direniş hareketlerinin ümmetin içinde mevcut olduğunun bir göstergesidir. Bunun yeniden ispatı ve ilanı için, biz şu anda tekrar Suriye topraklarındayız. Şunu da belirtmeliyim: Bu karar, hareket liderliğimiz tarafından oybirliğiyle alındı.
Bugün biliyoruz ki, [tekrar Şam’a dönüşümüzden dolayı] milyonlarca insan büyük bir sevinç duyuyor. Fakat kızanlar ve üzülenler de var, onu da biliyoruz. Üzülsünler ve kızsınlar! Biz çok mutluyuz, çünkü zaferi kazanacağız.”
İslâmî Direniş Hareketi’nin (kısa adıyla: Hamas) Arap ve İslâm ülkeleriyle ilişkilerden sorumlu temsilcisi Halil Hayye, geçtiğimiz çarşamba günü –19 Ekim– Suriye’nin başkenti Şam’da Beşşar Esed’le görüştükten sonra düzenlediği basın toplantısında bunları söylüyordu. Kendisine eşlik eden diğer isimler rutin ve diplomatik jestlerle yetinirken, Hayye’nin kameralar karşısındaki “aşırı mutlu” hali de özellikle dikkat çekiyordu. Hayye, “mecbur kalınmış bir adım”ı atıyor olmaktan ziyade, adeta gurbetten vatanına dönüyor gibiydi. En azından, sergilediği görüntüyle.
Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri tarafından “terör örgütü” olarak değerlendirilen, Mısır’dan da istediği çapta destek göremeyen Hamas, son yıllarda giderek daha fazla oranda İran-Suriye cephesine yaklaşıyordu. Suriye rejiminin kendi halkına bomba yağdırmaya başlamasının ardından, 2012’de merkezini Şam’dan Katar’ın başkenti Doha’ya taşıyan Hamas, sonrasında mezkûr Arap ülkelerinin izlediği dışlayıcı siyaset neticesinde yeniden İran’la yakınlaşmayı seçmişti. Hamas lideri İsmail Haniye’nin, Halep’in Sünnî nüfusuna yönelik soykırım ve tehcirin mimarı olan İranlı General Kâsım Süleymânî’nin Tahran’daki cenazesine bizzat katılarak, törende yaptığı konuşmada Süleymânî’yi “Kudüs şehidi” ilân etmesi, Hamas-Tahran ilişkilerindeki eskiye dönüşün kamuoyuna izharı yerine geçmişti.
Dolayısıyla, Şam’da izlediğimiz sahnelerde sürpriz yok. Fakat sorulması gereken bazı sorular var ki bunlar sosyal medyada da yüksek sesle dile getirildi:
Hamas yönetimi, Baas rejiminin Şam’daki Filistinli mülteci kamplarında gerçekleştirdiği katliamları hangi bağlama oturtuyor? Suriye’deki savaş sırasında binlerce Filistinlinin de öldürüldüğü bilinirken…
Ortadoğu’yu mezhepçi bir yaklaşımla yeniden şekillendirmeye odaklanan İran, destek olduğu veya nüfuz ettiği bütün hareketlere kendi ajandasını dayatırken, Hamas bu dayatmalardan kendisini, siyasî çizgisini ve dinî ideolojisini nasıl koruyacak?
Hepsinden önemlisi, şu anda özellikle Batı Şeria sokaklarında kaynamaya başlayan işgal karşıtı öfke, Filistin’de büyük sürprizler meydana getirmeye gebeyken, Hamas, yeni nesil Filistinlilerin nabzını gerçekten tutabilecek mi? Yoksa, kendi maslahatını koruma ve kazanımlarını kurtarma derdine düşerken, zaman içinde İran’ın politik menfaatleri çerçevesinde kurduğu büyük oyunun küçük ve etkisiz bir parçasına mı dönüşecek?
Önümüzdeki süreç, bu soruların net cevaplarını da ortaya koyacak. Ve zannediyorum, cevaplar için çok uzun süre beklemek zorunda kalmayacağız.
(Hamas’a Arap dünyasında uygulanan boykotun, bölgemiz açısından aslında büyük bir fırsatın kaçırılması anlamına geldiğini, 16 Haziran 2021 tarihli ve “Bir imkânı heba etmek” başlıklı yazımda detaylıca anlatmıştım. Muhtevayı burada tekrar etmiyorum. Dileyen okurlara, o yazıyı hatırlatmakla yetineyim.)
Hapishaneler
04:0026/10/2022, Çarşamba
G: 26/10/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Hapishaneler
İran-Irak Savaşı’nın (1980-1988) bütün hızıyla devam ettiği bir dönemde, 1986’nın ekiminde, İran kamuoyunun çok yakından tanıdığı isimlerden Âyetullah Hüseyin Ali Muntazerî, Dini Lider Âyetullah Humeynî’ye hitaben bir mektup kaleme almıştı. Muntazerî, mektubunda, hapishanelerde devlet eliyle korkunç suçların işlendiğini anlatıyor; öldürülen hamile kadınlardan, iftar vakti katledilen dindar gençlerden, her gün düzenli biçimde atılan dayaklardan dolayı hafızasını yitiren mahkûmlardan söz ediyordu. Vahşi muameleler ve yargısız infazlardan dolayı insanların “İslâm Devrimi”ne sempatilerini yitirmeye başladığını vurgulayan Muntazerî, satırlarında şu çarpıcı kıyasa da yer vermişti: “İran İslâm Cumhuriyeti’nin zindanlarında işlenen suçlar, Şah’ın yaptıklarını geride bıraktı!”
Söz konusu mektubu yazan kişi, sıradan bir insan değildi: Âyetullah Hüseyin Ali Muntazerî, İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevî döneminde hapis yatmış, işkenceler görmüş, ardından Şah’ın devrilmesi sürecinde aktif rol oynayarak, “Humeynî’nin sağ kolu” mertebesine yükselmişti. Öyle ki, Humeynî 1979’da zafer kazanmış bir lider olarak İran’a dönünce, Muntazerî’yi kendisinin halefi ilân etmişti. Humeynî öldüğünde, yerini Muntazerî alacaktı. Ancak Muntazerî’nin hapishanelerde yaşananlar sebebiyle Humeynî’ye gösterdiği tepki (“Âhirette bunun hesabını veremem” diyordu), iki adamın arasının açılmasına yol açacaktı.
1988 yazında, Tahran’daki işkenceleriyle ünlü Evin Hapishanesi başta olmak üzere, zindanlarda binlerce tutuklunun toplu şekilde infaz edilmesi, iplerin koptuğu noktaydı. Uyarılarının dikkate alınmadığını gören Âyetullah Muntazerî, bu defa kamuoyuna yönelik açıklamalar yaparak işkence ve infazları kınadığını duyurdu. Gerginliğin büyümesi üzerine, Humeynî 26 Mart 1989 tarihli bir mektupla Muntazerî’yi halefliğinden azletti. Âyetullah Muntazerî, 19 Aralık 2009’daki ölümüne kadar ev hapsinde yaşayacaktı.
(Muntazerî, 1988’deki toplu infazlar sırasında, Evin ve diğer hapishanelerde öldürülen toplam mahkûm sayısını 3 bin 800 olarak tahmin ediyordu. Bazı rejim muhalifi kaynaklar sayıyı 30 bine kadar çıkarsa da, bunun abartılı bir rakam olduğu açıktır.)
İran halkının hafızasında korku ve travmalarla eşleşen Evin Hapishanesi, 1972’de Muhammed Rıza Pehlevî’nin emriyle kuruldu. Şah’ın acımasızlığıyla ünlü istihbarat teşkilâtı SAVAK, sonraki 7 yıl boyunca burayı bir sorgu, işkence ve idam merkezi olarak kullandı. Binlerce insanın yolu Evin’den geçti, yüzlercesi de burada can verdi. SAVAK’ın farklı mekânlarda ve biçimlerde yok ettiği binlerce siville birlikte… 1979’da Şah devrilip de yerine “İslâm Cumhuriyeti” kurulduğunda, Evin Hapishanesi bu defa artık yeni yönetimin muhaliflerinin tutulduğu bir korku evine dönüştürüldü. Görünen oydu ki, idam ilmiği sadece el değiştirmişti.
İran’ın Ortadoğu’daki uydusu ve ana üssü konumundaki Suriye de, ölüm kusan hapishaneleriyle ünlü. Manda yönetimi sırasında, Fransızlar tarafından çölün ortasına kışla olarak inşa edilen Tedmur Hapishanesi, ilk akla gelen örnek. 27 Haziran 1980’de gerçekleştirilen “Tedmur Katliamı”nda, binlerce tutuklu hücrelerinde ve hapishanenin avlularında otomatik silahlarla taranarak öldürülmüştü. Hayatını kaybedenler arasında, siyasî sebeplerle tutuklu bulunan çok sayıda akademisyen, doktor, mühendis ve âlim vardı. Baas rejimi, 1982’de Hama’da son noktayı koyacağı kitlesel Sünnî kıyımına Tedmur’den başlamıştı. Aynı şekilde Şam’daki Mezze Askerî Hapishanesi, Şam yönetimi muhaliflerinin sağ çıkamadığı ikinci bir adresti. Burada can verenlerin en ünlüsü, 1960’larda Suriye Baas Partisi’nin yöneticilerinden biri olan Salâh Cedîd’di. Hâfız Esed’in sağ koluyken, onunla düştüğü ihtilaf sonucu kendini Mezze’de bulan Cedîd, 19 Ağustos 1993’te “kalp krizinden” ölünceye kadar zindanda tutulmuştu.
Irak’ın işgalinden sonra, ABD’li işgalcilerin sivillere yönelik insanlık dışı eylemlerine sahne olan Ebû Gureyb Hapishanesi, coğrafyamızdaki işkence merkezlerinin belki de en ünlüsü olarak herkesin hafızasında. Oysa ABD, orayı Saddam Hüseyin rejiminden devralmıştı. Keza Libya’nın başkenti Trablus’taki meşhur Ebû Sâlim Hapishanesi de, Libyalıların hafızasında ölümle eşdeğerdeydi. 28 Haziran 1996’da Ebû Sâlim’de gerçekleştirilen toplu bir infazda en az 1250 kişinin öldürüldüğü biliniyor.
Ortadoğu çalışanlar için, iki ayrı tez konusu önerisi: “Radikal akımların ve terörün yayılmasında hapishanelerin rolü” ve “Diktatör rejimlerin hapishaneleri kullanış biçimlerinin ülkelere çok yönlü etkisi”.
Teopower olarak Şiîlik
04:0029/10/2022, Cumartesi
G: 29/10/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Teopower olarak Şiîlik
Dört yıl kadar önceydi. Safiyyuddîn İshak Erdebîlî’nin (1252-1334) İran’ın Erdebil şehrindeki türbesini ziyaret ederken, Kerbelâ merasimlerinin uzantıları da sokaklarda devam ediyordu. Hatta içeriye davullar, defler ve trampetler çalarak nümayişler yapan kalabalıkların arasından sıyrılarak girebilmiştik. Yüksek ve müzeyyen bir kubbenin altında, korunaklı ve gayet süslü bir kabirde yatan Safiyyuddîn Erdebîlî’nin bugün artık “Şiî anıtmezarı” biçiminde konumlandırılan türbesi, tarih ve coğrafyadaki dönüşümlerin en sarsıcı misallerinden:
Arap (veya Kürt) asıllıyken İlhanlılar döneminde Türkleşen bir aileye mensup olan Safiyyuddîn İshak Erdebîlî, Sünnî ve Şâfiî bir mutasavvıftı. Dönemindeki birçok emsali gibi tasavvuf öğretilerini yaymak ve öğrenci yetiştirmekle meşgul olan Erdebîlî’ye, muahhar torunlarından Şah İsmail ve oğlu Tahmasb tarafından yeni bir kimlik giydirildi. Şah İsmail’in dedesi Şeyh Cüneyd’in, Safeviyye tarikatını bir tasavvuf hareketinden militan bir askerî organizasyona dönüştürme süreci, aynı zamanda “Ehl-i Beyt sevgisi” kanalıyla ve dinî metinlerin bâtınî yorumları yoluyla Türkmen kitleleri Alevîleştirme ve nihayet “Safevîleştirme” serüveni haline gelmişti. Bu çerçevede, bir zamanlar Erdebil’de Sünnî ve Şâfiî bir irfan ehli sıfatıyla vazife yapan Şeyh Safiyyuddîn İshak da, “On İki İmam Şiîliğinin temsilcisi Safevîlerin atası” oluverdi.
Tarihî karakterlerdeki kimlik değişimleri, elbette coğrafyayı da etkiledi. Vaktiyle Büyük Selçuklu vatanının kalbini teşkil eden bugünkü İran toprakları, Şiîliğin ana üssüne dönüşürken, İslâm âlemindeki ihtilaflar derinleşti ve kökleşti. Günümüzde modern İran devleti, Safevîlerin gerçekleştirdiği tarihî ve coğrafî evrimi, çok daha geniş bir alana yaymanın mücadelesini vermekte, belli başarılar da kaydetmektedir.
Bu girişi, sözü Dr. Orhan Karaoğlu imzalı “Teopower [Dinî-mezhebî güç] Olarak Şiilik ve İran Dış Politikası” adlı kitaba (Kitabevi, İstanbul, 2021) getirmek için yaptım. Şiîliği yaymayı dış politikasının merkezine yerleştiren ve bunun için büyük bütçeler ayıran İran’ın mezhepçi karakterine dair ülkemizde yayınlanan en önemli metinlerden biri bu kitap, özellikle bugünlerde altı çizilerek okunmayı hak ediyor.
Giriş kısmında Şiîliğin tarihinin ve siyasî projeksi-yonunun tahlil edildiği eser, üç ana bölümden oluşuyor: 1) İran İslam Devrimi ve Şiilik, 2) 11 Eylül Sonrası Ortadoğu, 3) Arap Baharı ve İran Dış Politikası.
Birinci bölümde 1979’da İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevî’nin devrilmesinden sonra oluşan yeni devlet yapısının ideolojik katmanları ortaya konarak, Şiî inancının siyasete doğrudan etkileri somut örneklerle anlatılmış. Ayrıca, İran’ın Şiîliği yaymak / kökleştirmek ve kendi tesirini artırmak için Irak, Suriye, Lübnan, Yemen, Suudi Arabistan, Bahreyn, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Umman, Afganistan, Pakistan, Hindistan, Azerbaycan, Nijerya, Senegal, Gana, Fas, Malezya, Endonezya, Bosna Hersek, Arnavutluk ve daha birçok ülkede gösterdiği faaliyetlerin detaylı bir dökümü verilmiş.
İkinci bölüm, 11 Eylül Saldırıları sonrasında Afganistan ve Irak’ın ABD ve müttefikleri tarafından işgaliyle birlikte, İran’ın sahadaki etkinliğinin artışına odaklanmış. Bir yandan meydana gelen otorite boşlukları, diğer yandan Selefî-Şiî geriliminin yükselişe geçmesi, İran devlet aklının kullandığı başlıca fırsatlar olarak okurun dikkatine sunuluyor.
İran’ın mezhepçi ve milliyetçi bir ulus devlet olduğu gerçeğinin bütün çıplaklığıyla ortaya çıktığı Arap Baharı, Tahran yönetimi tarafından desteklenen devlet dışı silahlı aktörlerin de farklı ülkelerde başrol oynamaya başladığı yeni bir süreci beraberinde getirdi. Üçüncü bölümde, Dr. Karaoğlu, işte bu manzarayı bütün boyutlarıyla ele alarak Irak, Suriye, Yemen ve Lübnan’da İran’a bağlı hareket eden örgütlerin detaylı bir analizini yapıyor. Söz konusu örgütlerin motivasyonları, kendilerine sunulan argümanlar, dinî ve ideolojik dayanak noktaları, İran’la ilişkileri ve bölgesel gelişmelerde gösterdikleri refleks, farklı cepheleriyle ele alınıyor.
Kitap bittiğinde, İran dış politikasının dinî ve siyasî manzarasına dair net bir tabloya kavuşmak, okurun en büyük kazancı olacak. Bir de, toplam 28 sayfayı bulan ayrıntılı kaynakçaya müracaat edilerek oradaki eserler taranabilirse, söz konusu tablonun akademik bir derinliğe ve ufka kavuşacağı da kesin.
Kimin Kudüs’ü?
04:002/11/2022, Çarşamba
G: 2/11/2022, Çarşamba
1
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Kimin Kudüs’ü?
Dedemin babası Molla Yusuf rahmetli, 1880 doğumluymuş. Uzun bir ömür sürmüş, 1973’te 93 yaşında vefat etmiş. Onun oldukça sıra dışı bir hikâyesi var. Her hatırlayışımda beni sarsan, derinden etkileyen, belki de şuur altımda istikametimi tayin eden bir hikâye bu:
Molla Yusuf, Selvi adında bir hanımla evlenmiş. Yusuf ile Selvi’nin çok mutlu bir evlilikleri ve beş çocukları olmuş: Süleyman, Halil (dedem, babamın babası), İbrahim, Fatma ve Raziye. Kışı Mersin’in Bozyazı ilçesinde, yazı da Tersakan yaylasında geçirerek sıradan bir hayat süren büyük dedemizin aile düzeni, 1914’te patlak veren Birinci Dünya Savaşı’yla bozulmuş. İmparatorluk çapında ilân edilen seferberlik gereği, eli silah tutan bütün erkekler cepheye gönderilmiş. Ordunun memurları şehir ve kasabaları dolaşarak, tespit edebildikleri herkesi asker yazmışlar. 34 yaşındaki evli-barklı Molla Yusuf da askere alınanlar arasındaymış. Birlikler farklı cephelere gönderilirken, kelimenin en gerçek anlamıyla “nasip” gereği, Molla Yusuf’a Kudüs düşmüş.
Cepheye gittikten bir süre sonra, Molla Yusuf, salgın bir hastalık -muhtemelen kolera- sebebiyle yatağa düşmüş. Altı ay kadar, Kudüs’te Almanların kurduğu bir sahra hastanesinde dermansız şekilde yatmış. O dönemde imparatorluk çeşitli cephelerde bozguna uğramaya başladığından, cephe gerisinde salgın yüzünden yatan binlerce askerin bakımı büyük bir külfet oluşturuyormuş. Bunun üzerine, yürüyebilecek durumda olan her askerin terhisine karar verilmiş. Rahmetli Molla Yusuf, tabur doktorunun önünde attığı birkaç adımın ardından “sağlıklı” sayılıp terhisini almış.
Yıl 1916 olmalı. Molla Yusuf, Kudüs’ten ayrıldıktan sonra, yürüyerek bugünkü İsrail, Lübnan ve Suriye’yi aşarak Hatay’a gelmiş; Adana ve Mersin üzerinden memlekete ulaşmayı başarmış. Seferberlikte geri dönemeyen, bugün mezarları bile bilinmeyen on binlerce gariban Anadolu evladı düşünüldüğünde, büyük bir nasip. Savaş şartlarında yeme-içme, barınma ve yol güvenliği gibi birçok zorluğu hesaba kattığımızda, dönüşü mucize bile sayılabilir. Aylar süren yürüyüşün ardından evinin kapısını çaldığında yaşanan sevincin derecesini kelimelerle tarif etmek ise imkânsız.
Mersin yaylalarındaki kısa ve göreceli dinginlikten sonra, Birinci Dünya Savaşı’nın bitimiyle beraber, Kurtuluş Savaşı sırasında Molla Yusuf’u tekrar askere almışlar. Dedemiz bu defa Sakarya Meydan Muharebesi’ne yollanmış. Çatışmalara bizzat katılmış, ağır şekilde yaralanmış, ölümlerin kıyısında gezinmiş. Kaderin cilvesine bakın ki, bu savaştan da sağ çıkmayı başarmış. Cumhuriyet kurulup Türkiye’de yeni bir dönem başlarken, Molla Yusuf, Bozyazı ve Tersakan’daki sakin hayatına çoktan geri dönmüş.
Ben kendisine elbette yetişemedim, ama kendimi bildim bileli, hafızamı hep onun hatıraları süsler. Hatta bana “İslâm coğrafyasına ilgin nasıl başladı?” diye soranlara, Molla Yusuf’un Kudüs macerasını ve sonrasında yaşadıklarını anlatarak cevap veririm ve eklerim: “Benim hikâyem ben doğmadan başlamış.”
Rahmetli büyük dedemizi bugünlerde yeniden hatırlayışım, Falih Rıfkı Atay’ın meşhur kitabı “Zeytindağı” vesilesiyle oldu:
Hafta sonu, dün başlayan Kudüs seyahatime hazırlanırken, Zeytindağı’nı yıllar sonra yeniden ele aldım ve tekrar okudum. Modern Türkiye’nin seküler elitlerinin İslâm dünyasına dair algılarını şekillendiren temel metinlerden biri olan bu “kült” kitabın içindeki galîz ifadeler, Araplara dair kaba ve düşmanca tasvirler ve Osmanlı İmparatorluğu Ortadoğu’suyla ilgili küçümseyici yorumlar, kaç nesli Müslüman dünyadan uzaklaştırmıştı, kim bilir. “Ümmet” mefhumuyla “millet”i kafa kafaya tokuşturan ve reyini ikinciden yana kullanan, “kulluk”tan çıkıp artık “vatandaş” olduğunu savunan kim bilir kaç nesil, Zeytindağı’nı başucu kitabı yaptı…
Falih Rıfkı, Zeytindağı’nda kendi penceresinden görünen Kudüs’ü tasvir ederken “garp tiyatrosu” tabirini kullanır. Onun Kudüs’ü sefaletle, ihanetle ve keşmekeşle eşdeğerdir. Medine-i Münevvere de Falih Rıfkı için “ahalisinin, ziyaretçileri sürekli soyduğu bir Asya pazarı”dır. Bu tasvirlerin sadece birer yorum ve gözlemden ibaret olmadığı, aksine bir dünya görüşünü ve kalp kıvamını yansıttığı ortada.
Ben ise oyumu büyük dedem Molla Yusuf’un Kudüs’ünden yana kullanıyorum. Onca çileyi simgeleyen, nice geri çekilişlerle ve hezimetlerle kayıtlara geçirilen, ama buna rağmen heybetinden ve güzelliğinden hiçbir şey yitirmeyen Kudüs’ten yana…
Başlıkta sorduğum sorunun cevabı da şu benim için: Dedelerimizin iman atlasında zamanlar ve zeminler üstü bir yıldız gibi parlayan, Hz. Ömerlerin, Salahaddînlerin, Yavuz Sultan Selimlerin Kudüs’ü…
Taşlar konuşsa…
04:005/11/2022, Cumartesi
G: 5/11/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Taşlar konuşsa...
Perşembe akşamı, Mescid-i Aksâ’da yatsı namazı… İmam Yûsuf Ebû Suneyne, Hz. Yûsuf’un zindana girişi, zindan arkadaşlarının gördüğü rüyalar ve aralarında geçen konuşmalara dair ayetleri okuyor. Arapçada zindan anlamına gelen “sicn” kelimesi, Şeyh Yûsuf’un ağzından dökülürken, arkasında namaza duran cemaatin hafızasında nice acı hatıranın canlandığı kesin: Gözaltına alınmayan, hapse düşmeyen veya bir yakını hapiste olmayan insan bulmak çok zor burada çünkü. Aksâ imamlarının cehrî kılınan namazlarda Kudüs’le, Hz. Davud ve Hz. Süleyman’la, İsrailoğulları’nın başından geçenlerle, peygamberlerin azgın kavimlere karşı verdikleri mücadelelerle, sabır ve direnişle ilgili ayetleri özellikle tercih etmesi çok anlamlı. Kezâ sabah namazlarının ikinci rekâtının rükûundan sonra edilen “Kunût duaları” da, Kudüs ve Gazze’nin içinde bulunduğu durumu anlatan net yakarışlarla dolu.
Mescid-i Aksâ’da namazları bir “tevhid ve mücadele eylemi”ne çeviren şey, sadece içeriğinin doluluğu değil. Müslüman-ların rükû ve secde ettiği binanın hemen batı tarafında, Yahudilerin meşhur “Ağlama Duvarı” bulunuyor. Aksâ’da ibadet, dua ve tesbihat nidaları ne zaman yükselse, duvarın öte yanından, tonu gittikçe artan bir vâveylâ duyuluyor. Perşembe akşamı da aynı şey oldu: Şeyh Yûsuf, Hz. Yûsuf’un dilinden “Ben atalarım İbrahim, İshak ve Yakub’un dinine tabi oldum…” derken, bu hakikati işitmek bile istemeyen sesler tekrar göklere uzandı.
Yarıklarının içi dua metinleriyle doldurulan, nice inançsız insanın sırf objektiflere poz vermek uğruna önünde kıyama durduğu, içi ile dışı bambaşka dünyalara açılan o duvarın taşları konuşsa, bize kim bilir neler anlatırdı…
***
Kudüs’te beni en çok etkileyen mekânlardan biri, Zeytindağı’nın eteklerinde, Hz. Meryem’e atfedilen kabirdir. Elimizdeki kaynakların “ağleb ihtimal” notuyla tasdik ettiği bu kabir, üzerine inşa edilen kilise binasının en dip noktasında, merdivenlerle inilen loş bir holün sonundadır. İslâm asırları boyunca, Hz. Meryem’e duyulan saygı ve muhabbetten ötürü, Müslümanlar cuma günü burayı “mescit” olarak da kullanmışlar. Kıble yönünde, taş duvara oyulmuş mihrap bugün hâlâ görülebiliyor. Dikkatli bir bakış, önü ahşap bir paravanla kapatılan bu girintiyi muhakkak fark ediyor.
Hristiyanlık, aziz bir İslâm kadınından bir “kilise ikonası” çıkara dursun, bu her vakit ağır tütsü kokularıyla baş döndüren tarihî mekân, insanı İslâm’ın ana çizgisine daha da yaklaştırıyor. Kilisede “Fâtiha” okunur mu? Hz. Meryem’in kabrinde okuyoruz.
Merdivenlerin başında, Hz. Ömer’in torunlarından, Kudüslü meşhur fakih ve tarihçi Mucîruddîn el Hanbelî’nin türbesi yer alıyor. Onun, etrafı kiliselerle çevrili bu bölgede defnedilmesi, Hz. Meryem’e atfedilen kabrin gerçekliğini artıran bir unsur olarak değerlendirilebilir pekâlâ.
Biri aslî hüviyetini muhafaza eden, diğeriyse zâhiren başka bir şeye dönüştüren bu iki İslâm medfeninin taşları konuşsa, bize kim bilir neler anlatırdı...
***
Kudüs’ü özetlemem için bana tek kelimelik bir tercih hakkı verilseydi, hiç düşünmeden “Taş” derdim. Her şey taştan ibaret burada. İbadet mekânları, rekabet noktaları, düşmanlık odakları ve nihayet bizzat şehrin kendisi taş… Kubbetu’s-Sahra’nın üstünü örttüğü yekpâre taş, rekabetin ve çekişmenin en yıkıcısına konu bugün. Kıyâme Kilisesi’nde Hristiyanlar taşları öpüyor, hırkalarını ve tesbihlerini taşlara sürerek vecde gark oluyor. Yahudiler, taş kütlelerinin önünde dua ediyor, göz kapıyor, kimisi de nefretlerini buradan haykırıyor. Şehrin ara sokaklarında Büyük İskender’in ordularını, Roma’yı, Bizans’ı, Müslüman askerleri, Haçlıları, Eyyûbîleri, Moğolları, Memlûkleri, Osmanlıları ve İngiliz mandacılarını gören yorgun taşlar, bugün işgalin hoyratlığına göğüs geriyor.
Ve Zeytindağı’ndaki on binlerce Yahudi ölü gibi, İsrail tarihinin en acımasız başbakanlarından biri olarak, imza attığı katliam ve suçlar hâlâ dün gibi hatırlanan Menahem Begin, bir mermer blok altında kıyamet sabahını bekliyor. Mescid-i Aksâ’ya bakan kabrinde, hemen yanı başındaki camide beş vakit yüksek sesle okunan ezanı dinleyerek hem de.
Kudüs’ün bizatihi kendisi konuşsa… Kim bilir, duyabilenlere neler anlatırdı.
.Tünelin ucu…
04:009/11/2022, Çarşamba
G: 9/11/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Tünelin ucu...
Geçtiğimiz hafta salı günü -1 Kasım- uçağımız Tel Aviv Ben Gurion Havaalanı’na indiğinde, ortalıkta tam bir ölüm sessizliği vardı. Pasaport kontrolünden önce mutad olan “mavi kart”larımızı alırken, normalde yolculara yardımcı olan görevliler bu defa yerlerinde değildi. Pasaport bankoları öylesine boş ve salonda biriken insan sayısı o kadar fazlaydı ki, 35 kişilik grubumuzu doğrudan ülkeye “buyur” ettiler. Bazen saatlerce beklemeyle sonuçlanan o bıktırıcı prosedürü de atlamış olduk böylece.
Bahsettiğim sıra dışı sükûnetin sebebi, genel seçimlerdi. Birbirine düşman kamplara ayrılmış ve kanlı-bıçaklı hale gelmiş İsrail toplumunun farklı kesimleri kozlarını sandıklarda rahatça paylaşabilsin diye, ülke toptan paydos etmişti. Sonucu çoktan belli bir seçimdi bu gerçi: Benyamin Netanyahu ve müttefiklerinin oluşturduğu “aşırı sağcı” blokun yarışı önde tamamlaması bekleniyordu. Nitekim tahmin edildiği gibi oldu. Biz Kudüs sokaklarını adımlarken, şehrin öbür tarafında “Araplara ölüm!” sloganlarıyla kutlamalar yapılıyordu. Filistinliler için ise, seçimler sadece müsamereden ibaretti. Kime kulak versek, İsrail siyaset sahnesini tek kelimeyle tarif ediyordu: “Zebâle!” Yani “Çöp / çöplük!” Yakından bakınca, onları böyle konuşmaya sevk eden sebepleri kestirmek zor değildi. Netanyahu’yu devirmek için bir araya gelen “sekizli masa”, aslında en az Netanyahu kadar ırkçı ve Arap düşmanı bazı isimleri içinde barındırıyordu. Örneğin İçişleri Bakanlığı vazifesini üstlenen Ayelet Şaked’in “Sadece Filistinli teröristleri öldürmeyelim. Onların annelerini de öldürelim ki, terörist doğuramasınlar!” şeklindeki sözleri hâlâ hafızalardaydı. Şaked, şimdi yine aynı makama talip olan Itamar Ben-Gvir’in dişi versiyonuydu, o kadar. Filistinlilerin nazarından bakınca, görünen manzara buydu.
Son 3,5 yılda 5’inci kez genel seçimlerin düzenlendiği İsrail’de, toplumsal anarşi ve kaos hâli giderek derinleşiyor. Devletin ömrü 70 seneyi henüz aşabilmişken, içerideki uçurumların böylesine keskinleşmesi, İsrail ve onun kurucu ideolojisi olan Siyonizm’in tarihini bilenler için aslında hiç de sürpriz değil. İlk günden itibaren zaten var olan çatışmaların kalıcı hale geldiğini ve giderek yaygınlaştığını gözlemliyoruz sadece.
Siyonizm içinde, en başından beri, Araplarla yan yana ve barış içinde yaşamayı savunan şahsiyetler var olageldi. Katı bir Arap düşmanı olan ilk Başbakan David Ben-Gurion’u yumuşatmaya ve Araplar hakkındaki önyargılarını kırmaya çabalayan Moşe Şaret (1894-1965) bunlardan biriydi mesela. 1954-1955 arasında kısa süreli başbakanlık da yapan Şaret, çocukluğunun iki yılını Râmallah yakınlarındaki bir Arap köyünde geçirdiği için Arapça’yı akıcı biçimde konuşuyor, Araplara sempati besliyordu. Keza, meşhur Avusturyalı Yahudi filozof Martin Buber (1878-1965), ömrünün sonuna kadar Araplarla Yahudilerin birlikte yaşayabilecekleri modern bir devletin avukatlığını ve sözcülüğünü yapmıştı. Yine, Amerikan kadın Siyonistlerin öncülerinden Henrietta Szold (1860-1945) da, “tek devletli çözüm”ün yılmaz bir savunucusuydu. 1933’te Kudüs’e yerleşen Szold, New York’ta kurduğu “Hadassa” adlı yardım teşkilâtını burada büyük bir hastaneye çevirmişti. Szold, öldüğünde Zeytindağı’na, hâlen Kudüs’ün (ve İsrail’in) en büyük hastanelerinden biri olan Hadassa Tıp Merkezi’nin bulunduğu tepeler silsilesinin en güney ucuna defnedildi…
Ancak tahmin edilebileceği gibi, yukarıda saydığım isimler (ve benzerleri) Siyonist Hareket içinde minik bir azınlık olmaktan, sahne gerisine itilmekten ve ana akım içine dâhil edilmemekten kurtulamadılar. Yarışta Arap düşmanlığı ve ırkçılık, üstünlüğü ele geçirdi. Sırf pragmatik sebeplerle veya siyasî kazanç uğruna bile olsa, Araplara ve Müslümanlara göz kırpanların “Siyonizme ihanet”le suçlandığı bir atmosfer bu. Hatta -4 Kasım 1995 akşamı, Tel Aviv’in göbeğinde Yitzhak Rabin’in başına geldiği gibi- İsrailli Siyonist siyasetçileri yeterince Siyonist bulmayarak ortadan kaldırmaya yeltenebilecek bir cinnet hali…
Tarihî tercübe, İsrail’de hâkim trend haline gelen bu durumun, devletin ömrünü de kısaltacağını gösteriyor. “Nasıl”ını ve “niçin”ini görebilmek için, biraz tarih bilgisi yeterli. Nitekim aklı başında İsrailli tarihçiler ve sosyal bilimciler, göz önünde duran bu hakikati kendi toplumlarına duyurmaya çalışıyor. Ancak onların çabaları da gürültülü hezeyanların ve faşizm nöbetlerinin içinde kaybolup gidiyor.
Velhasıl, İsrail için tünelin ucu son derece karanlık görünüyor.
Aşina Filibe
04:0012/11/2022, Cumartesi
G: 12/11/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Aşina Filibe
Güneşin ışıldadığı ama yakmadığı güzel bir sonbahar öğlesinde, Cisr-i Mustafa Paşa’dayız. Bugünkü adıyla Svilengrad. Kapıkule Sınır Kapısı’ndan Bulgaristan’a geçtikten sonra karşımıza çıkan ilk büyük yerleşim yeri burası. Doğruca Meriç kıyısına ilerleyerek, şehre adını veren tarihî Osmanlı köprüsünü adımlamaya başladık.
295 metre uzunluğundaki köprüyü Çoban Mustafa Paşa inşa ettirmiş. Etnik kökeni nedeniyle “Boşnak”, katıldığı seferlerin çokluğu sebebiyle “Gazi” ve Kanûnî Sultan Süleyman’ın kız kardeşi Hanım Sultan’la evliliği sayesinde “Damad” unvanlarıyla da anılan Mustafa Paşa, 1529’daki vefatına kadar, -Mısır beylerbeyliği de dâhil olmak üzere- imparatorluğun dört bir köşesinde vazife yapmış. Köprünün tam ortasındaki kitabede Kanûnî ve Mustafa Paşa’dan bahsedilen satırları okuyup karşıya geçtik. Fotoğraf için güzel bir açı ararken, Meriç kenarında devam eden bir inşaata yaklaşıp müsaade istedik. Ev sahibi “Ben de fotoğrafçıyım, gerçekten en güzel nokta burası” diyerek nehre sıfır bahçesini kullanmamıza izin verdi. “Svilen” kelimesinin Slav dillerinde “ipek” anlamına geldiğini, Svilengrad’ın da “İpek Şehri” demek olduğunu ondan öğrendik.
Bulgaristan’a esas geliş amacımız Filibe’yi görmek olduğundan, Cisr-i Mustafa Paşa’da fazla oyalanmadık. Yol üzerinde öğle namazı için “teşehhüd miktarı” Hasköy’e (Haskovo) uğradıktan sonra, menzilimize devam ettik.
Akşamüzeri, Balkanlardaki en güzel Osmanlı şehirlerinden Filibe’ye ulaştık. Şehrin tarihî kısmında, eski bir konaktan dönme otelimize eşyalarımızı bırakıp hemen gezintiye başladık. Taş döşeli daracık sokaklarıyla, birbirine omuz veren ahşap evleriyle, rengârenk konaklarıyla, surlarıyla ve kapılarıyla, klâsik bir İslâm şehrindeydik.
Kaybolan ve değişen her şeye rağmen…
M.Ö. 342’de Makedon Kralı “Kör” Filip tarafından kurulan ve hâlâ onun adını taşıyan Filibe, 1360’larda Osmanlı hâkimiyeti altına alınıncaya kadar sürekli işgal ve istilalara sahne olmuş. Bir örnek sadedinde, sadece Osmanlı öncesindeki 150 yıl boyunca şehrin tam 11 kez el değiştirdiği biliniyor. Haçlı, Bulgar ve Bizans saldırıları ahaliyi öylesine bezdirmiş ki, Lala Şahin Paşa komutasındaki Osmanlı birlikleri Filibe’yi kuşattığında, halk kolayca teslim olmuş. 1878’e kadar devam edecek olan bu dönemde, Filibe hem sosyal ve ticarî yönden tarihinin en müreffeh zamanlarını yaşamış hem de birbirinden güzel mimarî eserlerle donatılmış. Osmanlı Filibesi’ne yolu düşen bütün seyyahların yorumu aynı: Yemyeşil, huzur dolu ve canlı bir belde…
Vaktiyle Filibe’de 50’den fazla cami, 70 mektep, 11 tekke ve sekiz hamamla birlikte kalabalık bir nüfus varmış. Bugün bu camilerin sadece üçü ayakta. İkisi ibadete açık, biriyse alkollü restoran haline getirilmiş. Akşam namazımızı, Şehid Sultanımız Murad Hüdâvendigâr’ın adını taşıyan “cuma camii”nde kıldık. Filibe’nin tam merkezinde, altındaki şirin pastane ve çay ocağıyla, eski günleri hatırlatan bir mabet burası. Bir safı bulmayan cemaatinin tamamına yakını yabancı turistlerden oluşsa da, içinde hâlâ rükû ve secde ediliyor olması muhteşem. Filibe’nin ibadete açık diğer camisi, Hüdâvendigâr’a 10 dakikalık yürüme mesafesindeki Şehâbeddin İmaret Camii. Yatsı namazımızı da orada eda ettik. Şehâbeddin İmaret’in sırasında, yine Meriç kenarındaki Taşköprü Camii ise, bahsettiğim restoran. Onu dışarıdan izlerken, “Müslüman Filibe”nin tarihine doğru acı bir yolculuk yapmış olduk.
Filibe, tıpkı İstanbul gibi yedi tepe üzerine kurulu: Taksim,
Nöbet, Canbaz, Sahat, Cendem, Bunarcık ve Markovo. “Sahat Tepe”, ismini üzerindeki saat kulesinden alıyor. Bunarcık da, bildiğimiz “Pınarcık”. Bu isimler, günümüzde de aynı şekilde kullanılmaya devam ediyor.
Sokaklarını adımladıktan ve camilerinde secdeye vardıktan sonra, Sahat Tepe’ye tırmanarak şehri farklı açılardan izledik. Gün içinde sıklıkla duyulan çan seslerine, çeşitli yönlere doğru genişleyen çarpık yapılaşmaya ve Osmanlı sonrasındaki “modern” mimarisine rağmen, Filibe’nin buradan görünen manzarasının hâkim unsuru Hüdâvendigâr Camii idi. Kırmızı beyaz kiremit minaresi, kurşunî kubbeleri ve heybetiyle… Etrafındaki binaların onu örtme ve gölgeleme çabalarına direnen azmiyle…
İki günlük hızlı bir seyahatin ardından, Salı gecesi (8 Kasım) yeniden İstanbul’a dönerken, Filibe, kalbimdeki İslâm şehirleri listesinin en üst sıralarına yerleşmişti bile. Saraybosna, Safranbolu ve Bursa’nın kıvamlı bir karışımı; öyle aşina, öyle güzel...
Sürpriz yok
04:0016/11/2022, Çarşamba
G: 16/11/2022, Çarşamba
1
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Sürpriz yok
“Seküler uygarlık neden Müslümanlardan nefret ediyor? Bu sorunun medyada yaygın kullanışı ile ‘Neden Müslümanlardan korkuyor?’ şeklinde sorulmasını bekleyenler doğru cevabı alamayacaklardır. Zira seküler uygarlık Müslümanlardan korkmaktan önce nefret ediyor; sekülerizm önünde diz çöktüreme-melerinin öfkesidir bu. Batılılar, Müslüman dünyanın mevcut hali ile askeri ve ekonomik anlamda korkulmasını gerektirecek bir durumunun olmadığının farkındalar.”
Merhum Âkif Emre Ağabey, 7 Mart 2017’de Yeni Şafak’taki köşesinde, Batı’nın Müslüman dünyaya yönelik dip dalgalarına hâkim olan temel motivasyonu böyle tanımlıyordu. Gerçekten de, gerek yurtiçinde gerekse yurtdışında karşımıza çıkan birçok hadisede, söz konusu motivasyonun türlü tezahürlerini görmeye devam ediyoruz.
Son olarak, Taksim’deki terör saldırısını dünyaya duyururken seçtiği üslupla, Amerikan New York Times gazetesi gündemimizdeydi. Oysa New York Times’ın meseleye yaklaşım biçiminde hiçbir sürpriz yoktu. Sözde “tarafsız”, sözde “etik kurallara bağlı”, sözde “kaynağından teyitli” haberler yayınlamakla ünlenen bu ve benzeri mecralar, kriz anlarında kendi ölçülerini bir tarafa bırakıyor ve şuur altlarında ne varsa çırılçıplak ortaya döküyordu. Sosyal medyadaki reaksiyonları takip ederken, en çok, Batı’yı mutlak anlamda “iyilik”le özdeşleştirip, kendi içinde yaşadığı toplumu mutlak anlamda “geri kalmış ve kötü” olarak tasavvur edenlerin şaşkınlığına güldüm. Bunlardan bir tanesi, ne büyük bir hayal kırıklığına uğradığından bahsederken epey samimi görünüyordu. Ona da cevap Aliya İzetbegoviç’ten gelsin: “Bunu hiç unutma evlat: Batı hiçbir zaman uygar olmamıştır ve bugünkü refahı; devam edegelen sömürgeciliği, döktüğü kan, akıttığı gözyaşı ve çektirdiği acılar üzerine kuruludur.” Duyabilirse ne ala…
Yine aynı şekilde, Katar’da 20 Kasım Pazar günü başlayacak olan 2022 FIFA Dünya Kupası çerçevesinde cereyan etmekte olan tartışmalar ve yaşanan gelişmeler de, Âkif Ağabey’in vurgusunu teyit ediyor:
Başından beri Katar’ın bu organizasyona ev sahipliği yapması hem Avrupa’da hem de Ortadoğu’daki bazı odaklarda ciddi bir rahatsızlığa sebep olmuştu. Ancak son günlerde bu rahatsızlık, adeta Doha yönetimine karşı bir ablukaya ve linç girişimine dönüştü. Meselenin odağına iki konu bilhassa yerleşti:
1) Maçlarda LGBT dayatması reklâmının yapılmasına yönelik Katar’ın getirdiği yasak, 2) Katar’ın “bozuk” insan hakları sicili. Bu iki gerekçeyi öne süren çok sayıda meşhur isim Dünya Kupası’nı boykot ederken, dünya basınında da aleyhte manşet ve makalelerin yoğunlaşması dikkat çekiyor.
“LGBT’ye ayrımcılık yapılmasın” şeklindeki talebin çoktan faşizme evrildiği, eşcinselliğin “yeni normal” olarak her mecraya cebren dayatıldığı, buna direnen marka ve ülkelerin türlü itibar suikastlarına maruz bırakıldığı, artık bir sır değil. Katar’ın yaşadığı da tam olarak bu. İnsan hakları sicili meselesi ise, baştan sonra tutarsızlıklarla dolu. Zira sözde insan hakkı savunucularının, dünyanın her yerindeki birçok haksızlığa çanak tuttuğunu, bazılarını bizzat kendilerinin oluşturduğu, sicili Katar’dan çok daha fena nice ülke ve hükümetle derin ortaklıklar kurduğunu bilmeyen yok. Dünya Kupası meselesinde dillerin altında saklanan bakla aslında şu: “Size dayattığımız şeylere karşı duramazsınız!”
Tarihimiz Müslümanlarla Batı arasında hem çatışma hem de sulh dönemlerinin çok sayıda örneğiyle dolu. İlla savaş veya illa barış şeklinde bir süreklilik yok. Bu zaten hayatın doğasına da aykırı. Ancak son asrın Müslümanlarıyla eski nesiller arasında şu fark var: Herhalde “demokratik dünya” uydurmacasının etkisiyle olacak, bugünün Müslümanları, Batı’nın şuur altındaki “yabancı” ve “düşman” algısının kaybolup gidebileceğine inanmak noktasında epey iyimserler. Hatta kendilerine gülümseyen ve el uzatan herkesi “dost” zannetmeye fazlasıyla hazırlar. Oysa toplumların benliklerine işleyen kodlar silinip gitmediği gibi, iş ciddiye bindiğinde bütün sertliği ve çıplaklığıyla karşımıza dikilir.
Meseleyi böyle anlar ve muhataplarımızla bu hakikat ışığında münasebet kurarsak hem ani gelişmeler karşısında şaşkınlıklar yaşamayız hem de uluslararası sistemin yıkıcı rekabetine kendimizi daha iyi hazırlarız.
Kabir siyaseti
04:0019/11/2022, Cumartesi
G: 19/11/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Kabir Siyaseti
Kudüs’e her gelişimde dikkatimi çeken bir husus var: Yahudilere ait (olduğu iddia edilen) kabirler yıldırım hızıyla çoğalıyor. Şehir surlarının özellikle güney ve doğu yakasında, pıtrak gibi kabristan inşa ediliyor. Üçerli-beşerli sıralar halinde, toprağa uzatılmış yatan ağır mermer ve krem rengi taş bloklar… Hemen yanında da öyküsü beliriyor: “Bilmem hangi zaman diliminden kalma, yeni bir Yahudi mezarlığı daha bulundu.” Ardından etrafı çevriliyor, muhkem hale getiriliyor, duvarların içine alınıyor. Orası artık ziyaretlerin ve abartılı ihtiram gösterilerinin sergilendiği bir sahne haline getiriliyor.
Kudüs surlarının doğu yakasındaki Müslüman mezarlıkları Bâbu’r-Rahme ve Yûsufiye’ye yeni defin yaptırmamak için elinden gelen tüm çabayı gösteren İsrail işgal yönetimi özellikle Zeytindağı’nda, Silvân Mahallesi’nde ve Şeyh Cerrâh mıntıkasında “uydurma” kabir üretimine ağırlık vermiş görünüyor. Bunun sebebiyse oldukça basit: Mezarlıklar bir beldenin tapu senedi sayıldığından, Kudüs’ü -kabir taşlarının yardımıyla- Yahudileştirmek… Sırf bu yüzden Müslüman mezarlıklarına yönelik saldırgan ve imha odaklı resmî siyasete, yeni Yahudi mezarlıklarının yoğun biçimde inşası eşlik ediyor. Vaktiyle on binlerce Müslümanın medfûn bulunduğu Batı Kudüs’teki Mâmilla Mezarlığı mesela, bugün yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Yarısı parka dönüştürüldü, diğer yarısının bir kenarına ise, adeta dalga geçercesine “Tolerans Müzesi” inşa edildi.
Şu anda bu satırları yazmakta olduğum otel odası, Şeyh Cerrâh Mahallesi’nde yine bir “nevzuhur” kabre bakıyor: Şimon Ha Tsadik. Veya daha aşina telaffuzuyla Sâdık Simon, Yahudi inanışına göre, Büyük İskender’le bizzat görüşerek Filistin bölgesindeki Yahudilerle Helenler arasında köprü vazifesi görmüş, sergilediği mucizelerle de kendi milletinin maneviyatını diri tutmuş bir şahsiyet. Şimon Ha Tsadik’in kabrinin bugünkü Şeyh Cerrâh’ta olduğuna dair tevatür, 1870’lerden itibaren karşımıza çıkmaya başlıyor. Kudüs ve çevresinin yoğun biçimde Yahudi göçüne sahne olmasına paralel biçimde, “kabir siyaseti” de sahnedeki yerini alıyor. İlk Siyonist nesillerin köpürttüğü ve kendilerini Kudüs’e nispet etmek için yürürlüğe koyduğu Şimon Ha Tsadik türbesi, bugün İsrail işgalinin ana odaklarından birini oluşturuyor Kudüs’te. Türbenin çevresine akın eden Yahudi gruplarla bölgenin yerleşik Müslüman sakinleri arasındaki gerilim, zaman zaman medyaya yansıyacak kadar somutlaşıyor.
1967’de Kudüs’ü işgal eden İsrail, o tarihten günümüze, arkeolojik çalışmaları ve kazı faaliyetlerini bir tür “din” haline çevirdi. Bir yandan “Burada ilk önce biz vardık” tezini tahkim etmekte kullanılan bu faaliyetler, öte yandan “Biz”le ifade edilen şeyin ne olduğuna dair tartışmaları da beraberinde getiriyor. Hz. Davud ve Hz. Süleyman döneminden itibaren Kudüs’te “onların” bulunduğu doğru. Ancak onlar, o dönemin peygamberlerinin ümmeti, yani Müslümanlarıydılar. Sonrasında -Tevrat ve Kur’ân’ın ortak ifadeleriyle- “azgınlıkları yüzünden” Arz-ı Mukaddes’in hâkimliği emaneti kendilerinden alındı. Hz. Davud ve Hz. Süleyman’ı “peygamber” olarak kabul etmeyen ve sadece “kral” kimliklerinde ısrar eden Yahudi teolojisi, meseleyi ta başından itibaren bambaşka bir mecraya soktuğu için, Kudüs bağlamında ortaya çıkan problemlerin ilmî veya tarihî açıdan çözüme kavuşturulması mümkün görünmüyor.
Ortadoğu’da “kabir siyaseti”ni uygulamaya koyan bir ülke daha var: İran. Şiîliği yaymayı dış politikasının ana eksenine oturtan İran, hem bu amaçla İslâm dünyasının dört bir yanında -eski asırlarda çokça rastladığımız- Şiî dâilerini kullanıyor hem de tesiri altındaki coğrafyada “uydurma kabir” üretimine büyük önem veriyor. Suriye ve Irak başta olmak üzere, İran’ın “periferisindeki” ülkelerde sürekli yeni türbe, makam ve ziyaretgâhlar beliriyor. Tarihî kaynakların ihtilaf ettiği nice nokta Şiî ideoloji çerçevesinde kesinliğe kavuşturulurken, hiçbir kaynakta adı anılmayan nice makam da devlet teşvikiyle belirginleştiriliyor, hikâyesi yazılarak ateşli vaizler marifetiyle halk katmanlarına yayılıyor.
(İran’ın kabir siyasetinin somut örneklerini 7 Ağustos 2021 tarihinde yine bu köşede yayınlanan “Kabir savaşı” adlı yazımda anlattığım için, tekrar ayrıntıya girmeyeceğim. İlgili okurlara o yazıyı hatırlatmakla yetineyim.)
Sözde birbirine düşman olan iki ideolojinin -Siyonizm ve Şiîlik-, bugünün Ortadoğu’sunda kolonileşirken tıpatıp aynı yöntemleri kullanıyor olması, bölgemizin iç dinamikleri adına oldukça öğretici. Ve “Siyonist yayılmacılık”la “Şiî yayılmacılık” arasında yapılacak detaylı bir karşılaştırma, çarpıcı bir tez konusu olmaya aday.
Çekingen ziyaretçiler
04:0023/11/2022, Çarşamba
G: 23/11/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Çekingen ziyaretçiler
Mısır merkezli Şiî-İsmâilî Fâtımî devletinin altıncı halifesi / hükümdarı Hâkim Bi-Emrillâh (985-1021), dengesiz davranışlarıyla ünlüydü. Ani öfke nöbetlerini sınırsız mutluluk anları takip eder, böyle zamanlarda ne yapacağını kimse kestiremezdi. Babası Azîz-Billâh’ın ölümüyle henüz 11 yaşındayken tahta oturan Hâkim, Kahire çarşılarında eşekle gezinir, eline geçirdiği bir kılıçla herhangi bir insanın kellesini uçurur, yarattığı dehşeti keyifle izleyerek yoluna devam ederdi. Teravih namazlarını yasaklaması, Kudüs’teki ünlü Kıyâme Kilisesi’ni yağmalatması, Nil’de kayık gezintilerini engellemesi, Kurban Bayramı dışında sığır kesilmemesini emretmesi, onun çok sayıda garip icraatının sadece bazılarıydı. Ömrünün son yıllarında ilahlık iddiasına bile kalkışan Hâkim, 13 Şubat 1021 gecesi Kahire’deki Mukattam tepesinde -yine eşek sırtında- çıktığı gezintiden geri dönmedi. Bazı tarihçiler, kendisinin, kız kardeşi Sittu’l-Mülk tarafından öldürtüldüğünü ileri sürer.
Hâkim’in torunu Mustansır-Billâh’ın 1094’teki ölümünden sonra, oğulları Nizâr ve Musta’lî arasında siyasî ve dinî verasetin kime geçtiği konusunda anlaşmazlık yaşandı. Nizâr’ın, kardeşi Musta’lî tarafından öldürülmesi, anlaşmazlığı kan davasına dönüştürürken, İsmâilî Şiîlik, “Nizârîler” ve “Musta’lîler” şeklinde iki ana akıma bölündü. İsmâilîlik, Ca’fer-i Sâdık’tan sonra imametin, oğlu İsmail’e geçtiğini savunanlarca kurulmuş bir fırkaydı. Diğer oğul Mûsâ Kâzım’ın imametine inanan Şiîlik “On İki İmam Şiası” olarak bilinirken, İsmâilîlik marjinal azınlığa dönüşmüştü. Mustansır-Billâh’tan sonraki bölünme, fırkayı bir kez daha parçalara ayırıyordu.
Meşhur Hasan Sabbâh’ın da mensubu olduğu Nizârîler, bugün “Ağa Han” unvanlı liderlerinin kontrolü altında, dünya çapında sayıları 20 milyonu bulan, seküler ve elit bir cemaat. Musta’lîler ise 2 milyon civarındaki mevcutlarıyla, İsmâilîlerin içinde azınlığı oluşturuyor. Musta’lîlerin ekseriyeti de, Hindistan merkezli Dâvûdî Buhra cemaati. Yine bir cemaat içi parçalanmada kendilerini Dâvûd bin Kutubşah’a (ö. 1612) nispet eden Dâvûdî Buhra’nın erkek üyeleri, Nizârîlerin aksine, dışarıdan görenlerin hemen tanıyacağı şekilde, karakteristik kıyafetleriyle dikkat çekiyor: Başlarında altın sarısı desenleri olan beyaz bir takke, beyaz bol elbisenin üzerinde yine beyaz bir cübbe... “Dâî el-Mutlak” unvanlı Mufaddal Seyfuddîn’in (d. 1946) yönetiminde, yekpare bir cemaat olarak yaşayan Dâvûdî Buhralar, özellikle ticaretteki etkinlikleriyle tanınıyor. Zaten “Buhra” takısı da Hindistan diyarında “ticaret / ticaret yapmak” anlamlarına işaret ediyor. Cemaatin resmî yayın organlarında, mensupları şu vurgularla tanıtılıyor: “Yaşadıkları ülkelerin kanunlarına itaatkâr, eğitimli, zihinsel ve fiziksel açıdan sağlıklı, çevreye saygılı, diğer inançlara dost, kadının güçlendirilmesinden yana…”
Mümkün olduğunca sadeleştirmeye ve kolay anlaşılır hale getirmeye çalıştığım bu tarihî detayları aktarma sebebim, geçtiğimiz hafta sonu Kudüs’te şahit olduğum bir manzaraydı:
Kalabalık sayıda Dâvûdî Buhra grupları Eski Şehir sokaklarında ve Mescid-i Aksâ’da boy gösteriyordu. Daha önce bir kez El Halil’de, Halîlurrahman Camii’nde toplu halde rastlamıştım, ama Kudüs’te ilk defa bu kadar çok Dâvûdî Buhra görüyordum. Cemaatle namaza hiç iştirak etmediler. Aksâ’nın bir köşesinde toplanıp, başlarındaki liderlerin sohbetini dinlediler. Şehirdeki Müslümanlarla herhangi bir şekilde iletişime geçmemeleri de dikkatimden kaçmadı. Zaman zaman selam vermeye çalıştım, göz teması bile kuramadık.
İsmâilî cemaatinin diğer fırkaları gibi, Dâvûdî Buhralar da, İngiltere başta olmak üzere Batılı ülkelerle son derece sıkı irtibatlara sahip. Özellikle “Dâî el-Mutlak” liderlerin, Müslümanların çeşitli sıkıntılar çektiği ve baskılarla karşılaştığı ülkelerin yönetimleriyle bile son derece dostane ilişkiler geliştirebildiği biliniyor. Dolayısıyla, söz konusu Kudüs ziyaretlerinin “kontrol dışı” olması zor görünüyor.
Acaba Kudüs’ü hangi duygularla adımlıyorlardı? 1187’de şehri Haçlı sürülerinden temizleyen Salahaddîn Eyyûbî, aynı zamanda Fâtımî devletini de yıkan isim olduğundan, İsmâilî Şiîler nezdinde nefret objesi durumundaydı zira. Kudüs’ün ilk fatihi Hz. Ömer, zaten onların gözünde “Ali’nin hakkı olan hilafeti gasp eden” isimdi. Yavuz Sultan Selim deseniz, keza “Şiî düşmanı” olarak değerlendiriliyordu. Kudüs’ün tarihinden Hz. Ömer’i, Salahaddîn’i ve Yavuz’u silip çıkarınca, geriye ne kalıyordu?
Ve Kudüs’ü kimin işgali altında görüyorlardı? İsrail’in mi, yoksa Sünnîlerin mi?
Dayatmacılık
04:0026/11/2022, Cumartesi
G: 26/11/2022, Cumartesi
1
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Dayatmacılık
Katar’ın başkenti Doha’da devam etmekte olan 2022 FIFA Dünya Kupası, bir spor organizasyonu olmanın çok ötesine geçerek, siyasî bir meseleye ve polemikler yığınına dönüştü. Daha doğrusu dönüştürüldü. Bu durumun çok açık örneklerini, Katar yönetiminin oldukça kibar ve net biçimde ilân ettiği yasakları delmekte ısrarcı davranan Batılı politikacılarda görmek mümkün:
Almanya İçişleri Bakanı Nancy Faeser, ülkesinin maçını izlemek için geldiği Doha’daki stadyumda, LGBT dayatmacılığının simgesi olan “One Love” kolluğunu takarak poz verdi ve fotoğrafını sosyal medyada paylaştı. Bilindiği gibi, futbolcuların söz konusu kolluğu takarak maça çıkmaları veya stadyumlarda LGBT’yi simgeleyen herhangi bir işaret ve kıyafetin kullanılması, Katar’ın açıkladığı yasaklardan. Ancak Alman Bakan, kendine bir “meydan okuma” alanı açarak, yasağı delmekte beis görmedi. Herhalde, Katarlı muhataplarının diplomasi dilinden uzaklaşıp kabalaşmayacağından emin olduğu için.
Nancy Faeser’in ardından, Belçika Dışişleri Bakanı Hadja Lahbib de aynı yolu izleyerek, “One Love” kolluğuyla fotoğraf çektirdi. Lahbib, kendince Katar yönetimini protesto yöntemi olarak ortaya koyduğu görüntüyü sosyal medya hesabından paylaştı.
Faeser ve Lahbib’in mesajı ortaktı:
“Sizin gelenekleriniz, inançlarınız, kültürünüz bizim zerre kadar umurumuzda değil. Normları biz koyarız ve bunu herkese istediğimiz gibi dayatırız. Yasaklarınızı tanımıyoruz, size saygı da duymuyoruz. Uluslararası düzlemde kabul görmesi gereken, bizim hayat tarzımızdır. Sizinkini ciddiye almıyoruz…”
Alman Bakan, başka bir ülkenin kendi hassasiyetleri çerçevesinde yapmış olduğu bir düzenlemeyi geçersiz sayarak, aslında kendi ülkesindeki yabancıların da benzer bir davranış sergileyebileceğini onaylamış oluyor. Bu çelişkinin elbette farkındalar, fakat kendi kültürlerini, normlarını ve kurallarını öylesine üstün ve aşılmaz görüyorlar ki, “Müslümanlara istediğimiz şekilde davranırız” rahatlığındalar.
Belçikalı Bakan’ın durumu ise Alman meslektaşından daha farklı. Zira kendisi kömür madenlerinde çalışarak hayatını kazanan Cezayirli Berberî bir babanın kızı. Hadja Lahbib (Arapça aslıyla: Hacce el Habîb), Avrupa sömürge sisteminin en başarılı ürünlerinden biri olarak, köklerinin bulunduğu coğrafyanın kültürel kodlarına meydan okumakta Avrupalılarla yarışıyor. Sıkı bir seküler eğitimden geçirilmiş, tamamen Avrupalılaşmış, Batı kültürünün ve hayat tarzının bütün detaylarını iliklerine kadar özümsemiş bir tipleme, karşımızdaki. Lahbib’in Doha’da koluna “One Love” yazılı bandaj takması da, sadece Katar yönetimine bir başkaldırı değil, aynı zamanda Avrupalı efendilere yaranma çabası olarak okunmalı.
Avrupalı ve Amerikalı gazetecilerin farklı noktalarda gösterdiği reaksiyonlar da keza yukarıda işaret ettiğim “üstenci bakış”ın izlerini taşıyordu. Bazıları karşılaşmalara namaz arası verilmesini diline dolarken, bazıları stadyumlara giriş-çıkışta kadınlara özel kapılar ayrılmasıyla alay ediyordu. Dinî ve kültürel hassasiyetlerin sosyal hayata yansıması bağlamında, aynı istihzalar acaba bu kadar açık ve kaba biçimde başka bir dinin mensuplarına -sözgelimi Yahudilere- yöneltilebilir miydi? Bu sorunun cevabını hepimiz biliyoruz: Hayır. Batı’yı İslâm’a ve Müslümanlara karşı böylesine pervasız davranmaya sevk eden nedenleri anlamak için yüzyıllarca geriye gitmek ve bütün bir tarihi taramak gerek. Orada epey malzeme var çünkü. Batılı zihin, kendisinden aşağı bir noktaya yerleştirdiği “Gelişmemiş Doğu”yu şuuraltında hâlâ yaşatmaya devam ettiğinden, Dünya Kupası’nda karşısına çıkan sürprizler onu afallatıyor ve küstahlaştırıyor.
Katar’ın 2022 FIFA Dünya Kupası’na ev sahipliği yapmaya hak kazandığı 2010 yılında, dünyada bu çapta bir LGBT gündemi yoktu. O zamandan günümüze, mesele küçük bir azınlığın marjinal tercihleri olmaktan çıkarak, sermaye çevrelerinin büyük paralar yatırdığı dev bir pazara ve küresel bir dayatmaya evrildi. Bu süreçte, bir yandan Katar’ın böyle bir organizasyonu nasıl kotaracağına dair tartışmalar alevlendirilirken, diğer yandan kamuya açık alanlarda alkol kullanımı, LGBT meselesi, müstehcenlik gibi konularda Katar’ın sergileyeceği duruşa dair soru işaretleri yoğunlaştırıldı.
Katar’ın tüm bu meselelerde bugün şahit olduğumuz zeki ve sağlam duruşunun arkasında, rahmetli Yûsuf el Karadâvî’nin büyük rolü var. Onun 1960’lardan itibaren Katar’da ilmek ilmek dokuduğu sosyal, ilmî ve siyasî doku, bugün meyvelerini veriyor. Batılı zihnin kibrinin ve bencilliğinin turnusolüne dönüşen Dünya Kupası vesilesiyle, Karadâvî’ye de rahmetler olsun.
İmam Harun dosyası, yeniden
04:0030/11/2022, Çarşamba
G: 1/12/2022, Perşembe
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - İmam Harun dosyası, yeniden
Güney Afrika’nın Cape Town kentindeki Yüksek Mahkeme binası, 7-18 Kasım 2022 tarihleri arasında çok önemli bir davaya ev sahipliği yaptı. Irkçı Apartheid rejimi döneminde, 123 günlük tutukluluk ve işkence sürecinin ardından, 27 Eylül 1969’da katledilen İmam Abdullah Harun’un dosyası yeniden incelemeye alındı. Yargıç Daniel Mafeleu Thulare’nin -kendisi siyahî olduğundan, üstlendiği vazife ayrıca anlamlıydı- başkanlığındaki iki haftalık duruşma maratonunda İmam Harun’un aile fertlerinin yanı sıra, hadiseye herhangi bir şekilde müdâhil olmuş bazı isimlerin şahitlikleri dinlendi. Mahkeme salonuna ayrıca İmam’ın cansız bedeninde tespit edilen çürük, kırık ve yaraların işaretlendiği gerçek boyutta mankenler de yerleştirildi.
Mahkeme heyetinin karşısına ilk önce, İmam Abdullah Harun’un üç çocuğundan en büyüğü, Şâmile Şems Hanım (d. 1950) çıktı. Babası gözaltına alındığı sırada -28 Mayıs 1969- üniversite öğrenimi için İngiltere’nin başkenti Londra’da bulunan Şâmile Hanım, özellikle yetişme çağlarına dair detaylı bir manzara çizdi. Babasının kendisini tam bir Müslüman hanımefendi olarak büyüttüğünü, küçük yaştan itibaren çok tatlı bir üslupla tesettürü telkin ettiğini, çevresindeki herkesin sevdiği örnek bir babanın evladı olmanın getirdiği sorumlulukları etkili bir üslupla anlattı. İmam’ın ömrü boyunca pazartesi-perşembe oruçlarını hiç kaçırmadığını da vurgulayan Şâmile Hanım, Müslüman karakterinin bütün vasıflarını babasında gördüğünü kaydetti.
Aile adına sonraki şahitliği, İmam Harun’un tek oğlu ve ortanca çocuğu Prof. Dr. Muhammed Harun (d. 1956) yaptı. Henüz 13 yaşındayken, babasının kaybı üzerine ailenin sorumluluğunu üstlenmek durumunda kalan Muhammed Bey, yaptığı uzun konuşmada annesi Halime Sadan’ın dul bir kadın olarak çocukları için göğüslediği zorlukları misallerle anlattı. Muhammed Bey, Barney Desai ile Cardiff Marney’in “İmam’ın Öldürülüşü” adlı kitabında, babasının nezarethanede gördüğü işkencelerin tasvir edildiği sayfaları okuyamadığını söylediğinde, salonda çok sayıda insanın gözleri dolmuştu.
İmam Harun’un küçük kızı ve en küçük çocuğu Fâtıma Harun-Masoet (d. 1963), aileden kürsüye en son çıkan isimdi. Apartheid rejimi babasını kendisinden kopardığında henüz 6 yaşında olan Fâtıma Hanım, kâğıt çıktısı 9 sayfa tutan konuşmasında duygularını oldukça dokunaklı biçimde ifade etti. 2019’da vefat eden annesi Halime Hanım’la birlikte bir ömür geçiren ve hayatını babası İmam Harun’u dünyaya anlatmaya adayan Fâtıma Hanım, Güney Afrika Cumhuriyeti yönetimine bazı somut tekliflerde de bulundu: 1) Babamın katliyle ilgili 1970 tarihli ilk soruşturma geçersiz sayılmalı ve orada yer alan “Merdivenden düşüp öldü” şeklindeki ‘hukukî yalan’ ortadan kaldırılmalıdır, 2) Babamın ölümünde dahli bulunan herkes “suçlu” ilân edilmeli ve bugün yaşayan yakınlarının devletten almaya devam ettiği emekli maaşları ve diğer ödemeler kesilmelidir, 3) Katiller ifşa edilmeli ve tarih kitaplarında isimleri açıkça anılmalıdır…
İmam Abdullah Harun’un cesedini hücresinde bulan ve karakol yönetimini haberdar eden -emekli- polis Johannes Burger’in ifadesi, haliyle tüm duruşma ve ifade maratonunun en ilginç anlarını teşkil etti. Aynı zamanda o dönemki polis memurları içinde hayatta kalan tek kişi olan Burger, özetle “İmam’ın hapsedildiği hücrenin kapısını açıp kapatmaktan başka bir işim yoktu. Öldüğü gün, normalde spor hareketi için hücreden çıkmayı adet haline getirdiği halde, dışarı çıkmak istememişti. Vücudundaki işkence izlerini ve kırıkları bilmiyordum” dedi.
1948-1994 arasında Güney Afrika’nın üzerine kâbus gibi çöken ırkçı Apartheid rejimi döneminde siyasî duruşu sebebiyle katledilen ilk din adamı olan İmam Abdullah Harun, günümüzde artık dünya çapında tanınıyor. Çocukları, özellikle son birkaç yıldır yoğunlaşan bir çabayla, İmam Harun’un dosyasının yeniden açılması, kendisine resmî iade-i itibar yapılması ve katillerinin mahkûm edilmesi yönünde kampanyalar düzenliyordu. Güney Afrika yönetimi, uzun süre ayak sürüdükten sonra, meselenin tekrar ele alınmasına nihayet yeşil ışık yaktı.
İmam Harun’un kızı Fâtıma Hanım, Eylül ayındaki bir yazışmamızda “Babamın davası tekrar görülecek” diyerek beni sürecin detaylarından haberdar etmişti. Yargıç Thulare, nihaî kararı açıklamayı 2023’ün başına bıraktı. Mahkemeyi yakından izliyor ve sizlere de aktarıyor olacağım, nasipse.
Osmanlı Arapları
04:003/12/2022, Cumartesi
G: 3/12/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Osmanlı Arapları
“Blunt, Londra’da çeşitli gazetelerde ve dergilerde yayımladığı fikirlerini 1882 yılında bir kitaba dönüştürdü. ‘The Future of Islam’ (İslâm’ın Geleceği) isimli kitabında eski fikirlerini aynen tekrar ediyordu. Artık o da tıpkı İngiltere gibi, fikirlerinin hayata geçmesi için zamana ihtiyaç olduğuna inanıyordu. Başka bir ifade ile II. Abdülhamid Osmanlı sultanı olarak kaldığı sürece bu fikirlerinin gerçekleşmesinin imkânsızlığına iyice kanaat getirmişti. Beş bölümden meydana gelen kitabın birinci bölümü, dünyadaki Müslümanların nüfusu ve haccın Müslümanlar için önemine ayrılmıştır. Kitabında ayrıca Avrupa’nın İslâm âlemini hakkıyla tanımadığını ve Müslümanları sadece Osmanlı Devleti’nden ibaret sandığını yazan Blunt, kendisinin de Arap dünyasını gördükten sonra fikirlerinin değiştiğini belirtmektedir. Müslüman nüfusu ve 1880 yılında Mekke’ye gelen hacılar hakkında bazı istatistikler verdikten sonra, İslâm mezhepleri ve müntesipleri hakkında da bilgiler vermektedir. Sonra konuyu hilafetin tarihine getirmektedir.
Kitabının ikinci bölümünde hilafet meselesini tartışan Blunt, burada Hz. Ebubekir’den I. Selim’e [Yavuz] kadar geçen sürede hilafetin nasıl el değiştirdiğini anlatmaktadır. Blunt’un bütün amacı, hilafetin Osmanlılar tarafından gasp edildiğini iddia edip, II. Abdülhamid’in İslâm Birliği fikrinin isabetsiz olduğunu ortaya koymaktır. En temel iddiası, İslâm literatüründe de bulunmakla birlikte farklı yorumlanan Hz. Muhammed’in ruhanî temsilcisi olacak kişinin, yani halifenin Hz. Peygamber’in mensubu bulunduğu Kureyş kabilesinden olması gerektiğidir. Blunt’a göre, sadece bundan dolayı II. Abdülhamid’in halifeliği uydurmadır. Blunt, bütün bunlara rağmen son zamanlarda II. Abdülhamid’in hem Türk ulemasının ve hem de diğer milletlere mensup ulemanın saygınlığını kazandığını itiraf etmekte ve adeta bundan dolayı üzülmektedir. Avrupalıların politikalarının da II. Abdülhamid’in daha fazla sempati toplamasına neden olduğunu söyleyen Blunt, Abdülhamid’in İngiltere’nin gözüne baka baka Yunanistan, Arnavutluk ve Kürtlere karşı zaferler elde ettiğini ifade etmektedir. Fransızların Tunus’u işgal etmeleri üzerine II. Abdülhamid’in Kuzey Afrika Müslümanlarının yoğun sempatisini kazandığını, hatta Hindistan’da hutbenin onun adına okunduğunu kitabında hayıflanarak anlatmaktadır. Buna rağmen, İslâm Birliği siyasetinin çökmesi için ümitvar olan Blunt, şu iddialarda bulunmaktadır: Adı ister Abdülaziz, ister Abdülhamid olsun, bir Osmanlı Hilafeti oldukça, İslâm dünyasında gerçek bir ilerleme mümkün olmayacağı gibi, içtihat kapısı da açılamaz. Eninde sonunda hilafet Medine veya Mekke’ye geri dönecektir.”
Prof. Dr. Zekeriya Kurşun Hoca’nın “Osmanlı Arapları - Hilafet, Siyaset, Milliyet, 1789-1918” (Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul, Ekim 2022) adlı kitabını okurken, İngiliz şarkiyatçı ve siyasetçi Wilfrid Scawen Blunt’ı anlattığı kısma (s. 127 vd.) gelince durakladım. Klâsik İngiliz kibrinin yanı sıra, Osmanlı’ya ve tarih içinde oluşan “Türk” misyonuna yönelik önyargı ve düşmanlıkların bugün de hâlâ yerli yerinde durduğunu müşahede ederek…
Zekeriya Hoca, 452 sayfalık hacimli eserinde, -isminden de anlaşılacağı üzere- Osmanlı İmparatorluğu çatısı altında yaşayan Arapları, Arapların merkezle ilişkilerinin seyrini ve nihayet Birinci Dünya Savaşı’nda Arap coğrafyasının Osmanlı’dan kopuş evrelerini anlatıyor. “Anlatıyor” dedim, ama belki şöyle söylense daha doğru olur: Canlı manzaralar halinde tasvir ve tahlil ediyor. Kitap, konusunun ehemmiyeti kadar, üslubundaki akıcılık ve muhatabını öyküsünün içine çekebilmesi yönüyle de tam bir “usta işi” olmuş.
“Osmanlı Arap Eyaletleri: Tehditler ve Tedbirler” başlıklı birinci bölüm, modern çağda Osmanlı İmparatorluğu’nun karşılaştığı ilk dış tehdit olarak, Napolyon’un Mısır’ı işgaliyle başlıyor. Bunu Vehhâbî Hareketi, Cezayir ve Tunus’un işgalleri ve Fransa’nın Cebel-i Lübnan siyasetine dair tablolar izliyor. İkinci bölüm “Sultan II. Abdülhamid ve Araplar” meselesine, üçüncü bölüm de “Hilafet ve Siyaset” başlığıyla, Abdülhamid’in İslâm Birliği yönündeki gayretlerine ayrılmış. Süreci Zekeriya Hoca’nın kaleminden takip ederken, 33 uzun yılın Yıldız Sarayı’nda hangi psikolojiyle yaşandığının detaylarına vakıf oluyoruz. Kitabın devamındaki üç bölümde, II. Meşrutiyet’in ilânıyla birlikte Arapların adım adım Osmanlı’dan ayrılışına tanıklık ediyoruz. Çok sayıda önemli şahsiyet, gizli cemiyet ve fikir akımı gözlerimizin önünden sırasıyla geçiyor.
Velhasıl, “Osmanlı Arapları”, modern dönem Ortadoğu’sunun nasıl oluştuğunu ve geçtiğimiz yüzyılda Araplarla aramızda neler yaşandığını net bir şekilde anlayabilme adına, vazgeçilmez bir metin…ççççç
.Ne değişti?
04:007/12/2022, Çarşamba
G: 7/12/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Ne değişti?
İsrail’de 17 Mayıs 1977 günü düzenlenen genel seçimler, ülke basınında “Deprem!” manşetleriyle dünyaya yansıtılmıştı. Zira devletin kurulduğu 1948’den itibaren sürekli olarak iktidarı domine eden ve siyasette söz sahibi olan İşçi Partisi’nin geleneksel hâkimiyeti sona ermiş, bir zamanlar “Siyonist terörist” unvanıyla anılan Menahem Begin’in liderliğindeki Likud Partisi, yüzde 33,41 oy oranıyla, ulaşılması güç bir rekora imza atmıştı. Meşhur Deyr Yâsîn Katliamı (9 Nisan 1948) başta olmak üzere çok sayıda insanlık suçunda parmağı bulunan Begin, hükümeti kurduğu 21 Haziran 1977’den, karısı Aliza’nın ölümü sebebiyle sürüklendiği ağır depresyon sebebiyle istifa etmek zorunda kaldığı 10 Ekim 1983’e kadar başbakanlık koltuğunda oturdu.
Menahem Begin’in başbakanlığı hem İsrail’de hem Ortadoğu’da hem de dünyada birbirinden önemli hadiselerin arka arkaya dizildiği bir zaman dilimini kapsıyordu. 19 Kasım 1977’de Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat’ın Kudüs’ü ziyaret ederek İsrail’i tanımasından 1979’da İran’da -İsrail’in en sıkı müttefiklerinden- Muhammed Rıza Pehlevî’nin devrilmesine, Sovyetler Birliği’nin yine 1979’da Afganistan’ı işgalinden Kâbe Baskını’na çok sayıda gelişmeyle birlikte, İsrail Parlamentosu’nun Kudüs’ü “ebedî başkent” ilân etmesi (1980), İsrail’in Lübnan’ı işgali ve Beyrut kuşatması (1982), Hizbullah’ın kuruluşu (1982), Sabra ve Şatilla Katliamı (1982) ve daha birçok olay da bu dönemin ürünüydü.
8 Aralık 1987 günü İsrail işgal askerlerinin Gazze sınırında 4 Filistinliyi katletmesinin, nasıl hızlı bir şekilde kapsamlı bir halk ayaklanmasına dönüşebildiğini anlamak için, yukarıdaki arka planı bilmek gerekir. “Birinci İntifada” (ikincisi de, dönemin İsrail muhalefet lideri Ariel Şaron’un Mescid-i Aksâ’ya düzenlediği provokatif ziyaretle, 2000’de patlak verecektir) olarak isimlendirilen bu süreç, Filistinli gençlerin içinde yıllardır biriken öfkenin patlamasıydı. İntifada’nın en keskin sonuçlarından biri, Yâser Arafat liderliğindeki Filistin Kurtuluş Örgütü ve Fetih çizgisinin işgale karşı mücadelede yetersizlikle suçlanmasıyla birlikte, Ahmed Yâsîn adlı engelli bir öğretmenin kurduğu İslâmî Direniş Hareketi’nin (kısa adıyla, Hamas) boy göstermesi oldu. Toplumsal tabanı güçlü “İslâmcı” bir muhalefetin sahneye çıkışının tetiklediği panikle İsrail ve Arafat cephesi birbirine yaklaştı; buradan da Oslo Anlaşması (1993) ve Filistin Yönetimi doğdu.
Aradan geçen 35 yıldan sonra, İntifada’nın yıldönümünde bugün İsrail cephesindeki siyasî durum 1977 atmosferiyle neredeyse aynı. Likud’un mutlak kontrolü, Menahem Begin’in şimdiki varisi Benyamin Netanyahu’nun ellerinde. Son 3,5 yılda 5’inci genel seçimlerin düzenlendiği İsrail’de, Yahudi cephesi bugüne kadar hiç olmadığı kadar karmaşık ve çatışmalı. Ancak seçimlerin sonucunda ortaya çıkan politik aritmetik, Filistinliler açısından işgalin dayattığı neticelerde herhangi bir değişikliğin olmayacağını gösteriyor.
Filistin saflarına baktığımızda ise, bazı değişim noktalarını gözden kaçırmamak gerektiği ortaya çıkıyor:
Her şeyden önce “karizmatik liderler dönemi” hızla sona eriyor. Farklı çizgilerde dursalar da Filistin’de terazinin iki kefesini karşılıklı dolduran Yâser Arafat ve Ahmed Yâsîn, aynı yıl içinde (2004) dünyadan ayrıldılar. Kendilerinden sonra, koltuklarını doldurmak çok kolay olmadı.
Karizmatik liderlerin yokluğunda, Filistin’de gençlerin kendi başlarının çaresine bakmayı önceledikleri yeni bir dönem başlıyor. Herhangi bir kaba sığmayan, kontrol edilmeleri oldukça zor, siyasî aidiyet açısından da son derece esnek bir kuşak bu… Ve teknoloji ve iletişim imkânları, artık modern birer silah ve mücadele aygıtı.
Arap ve İslâm dünyasının Filistin meselesine bakışındaki ve yaklaşımındaki değişimlere paralel olarak, “işgal gerçeği”ne daha pragmatik yaklaşımlara şahit olunuyor. İsrail pasaportu almak, giderek “daha az tabu” haline geliyor. Özellikle İsrail sınırları içinde İsrail vatandaşı olarak yaşayan “48 Arapları”nın göreceli rahatlığı, Filistin’de halkın önemli bir bölümünü cezbediyor. Böyle zihinlerde, “İşgali reddederim, ama günlük hayatımı kolaylaştıracak şeylerden de faydalanırım” yaklaşımı hâkim.
“Arap Baharı” sürecinin halklar açısından yenilgiyle ve geri çekilişle sonuçlanması da, Filistinlilerce yakından izlenen bir serüven oldu. Silahlı bir kalkışma, getireceği umulan şeylerden çok, götüreceği kesin olan şeyler üzerinden değerlendiriliyor artık.
Her zaman zaten sürprizlerle dolu olan Filistin sahnesi, önümüzdeki süreçte şimdiye kadarkinden daha büyük sürprizlere gebe gibi görünüyor. Her şeyin olduğu gibi, işgalin de bir ömrü var. Esas soru, Filistin sahnesinde senaryoyu kimlerin yazacağı etrafında düğümleniyor.
Körfez ve Çin
04:0010/12/2022, Cumartesi
G: 10/12/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Körfez ve Çin
ABD Başkanı Joe Biden, temmuz ayındaki Riyad ziyareti sırasında “ABD, Ortadoğu’da Rusya, İran veya Çin’in doldurabileceği hiçbir boşluk bırakmayacak” türünden iddialı cümleler kurmuştu. Ancak Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in 7-9 Aralık’ta gerçekleştirdiği Suudi Arabistan temasları, bölgede kendisine boşluk araması gereken asıl ülkenin ABD olduğunu ortaya koydu.
Suudiler, Şi Cinping’e Biden’la hiç kıyaslanmayacak derecede sıcak ve üst düzey bir karşılama merasimi tertip ettiler. İki devlet arasında 30’dan fazla stratejik anlaşma imzalandı. Enerji (Çin hal-i hazırda petrol ithalatının yüzde 18’ni zaten Suudi Arabistan’dan yapıyor), ulaşım, teknoloji ve finans başta olmak üzere karşılıklı anlaşmaların toplam değerinin 30 milyar doları bulduğu kaydediliyor. Şi’ye ayrıca “fahrî doktora” takdim edildi, Suudi basını da günler öncesinden başladığı Çin övgülerini ziyaret boyunca sürdürdü. Şi, Suudi medyası için kaleme aldığı makalede, ikili ilişkilerin gelişimini “Yeni bir dönemin başlangıcı” ifadesiyle yorumladı.
Şi Cinping, Suudi Arabistan ziyareti sırasında -Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah Sisi’den Filistin Yönetimi Başkanı Mahmud Abbas’a kadar- Arap dünyasının bütün önemli liderleriyle de bir araya geldi. Böylece, özellikle Avrupa ve ABD’ye güçlü bir mesaj verilmiş oldu.
***
Çin-Körfez yakınlaşması, on yıllardır ABD’nin geleneksel müttefikleri olan bölge ülkelerinin yeni politik seçeneklerin peşinden koştuklarını göstermesi açısından oldukça anlamlı. Washington’ın çoğu Ortadoğu başkentindeki ağırlıklı konumu sarsıntı geçirirken, Çin’in (ve Rusya’nın) terazideki hacmi artıyor.
Yaşanmakta olan yakınlaşmanın İslâm dünyasına ve Müslümanlara bakan yüzünde ise, ilk sırada Doğu Türkistan meselesi var. ABD, Doğu Türkistan’da Çin tarafından uygulanan baskı ve asimilasyon politikalarını Pekin’i zayıflatmak için politik bir koza dönüştürdükçe ve kendisi Müslüman dünyadaki nice zulme kayıtsız kalırken -mesela Filistin’de İsrail işgalini sınırsız biçimde desteklerken- Uygur meselesini sürekli kaşıdıkça, ABD’nin çelişkili siyasetlerinden yaka silkerek Çin’le ortaklıklara girişen İslâm ülkeleri de Doğu Türkistan’ı gündemlerinin dışına itiyor. “Müslüman dünya, Doğu Türkistan’a niçin yeterince duyarlı değil?” sorusunun can acıtıcı cevaplarından biri de bu.
***
Cezayir, Libya, Mısır, Cibuti ve Basra Körfezi’nden İran ve Afganistan’a doğru uzanan binlerce kilometrelik bir hat boyunca, Çin’in “kapital merkezli” tesir sahası giderek derinleşiyor. “Kapital merkezli” vurgusunu özellikle yapıyorum, çünkü “Çin’in bütün bu geniş coğrafyaya verebileceği ne var?” sorusunun cevabı burada gizli: Nakit para ve kredi. Çin’in elinde, bundan başka bir koz yok.
ABD, İngiltere, Fransa ve diğer büyük uluslararası güçler, ayak bastıkları coğrafyalara kendi dinlerini ve kültürlerini de götürdüler. Böylece yıllar ve yüzyıllar içinde “Amerikan kültürü”, “İngiliz kültürü”, “Fransız kültürü” vb. çerçeveli atmosferler meydana geldi. İslâm dünyasında bu kültürleri benimseyen elitler oluştu, bu ülkeler adına çalışan ve lobi faaliyetinde bulunan devşirmeler sahneye çıktı. Çin’in bu anlamda dünyaya verebileceği herhangi bir malzeme bulunmuyor. Bu açıdan, bazı yorumcuların büyük önem atfettiği ve hatta korku sebebi olarak gösterdiği “İslâm coğrafyasında Çin etkisi”nin, zannedilenden çok daha sınırlı kalacağını söyleyebiliriz.
Çin’in ısrarla devam ettirdiği Ortadoğu ve İslâm dünyasının merkezine doğru yaklaşma politikası, stratejik bir gerçekliğe de işaret ediyor: Dünyanın burasında fiilen ve aktif şekilde yerinizi almadığınızda, sadece ekonomik bir birikimle yapabileceğiniz fazla bir şey yok. “Süper güç” olmanın şartı, bir ayağını sağlam şekilde Ortadoğu’ya basmak. Çin, bu hakikati fark etmiş görünüyor. Dolayısıyla “Gelecek Asya-Pasifik’te şekillenecek”, “Ortadoğu önemini yitirecek”, “Petrol tükenince, Araplar ortada kalacak” türünden iddialı (!) yorumların, Çin’in kendisinin bizzat Ortadoğu’ya yerleşmeye çalıştığı gerçeği eşliğinde revize edilmesi gerekiyor.
Ancak, yukarıda da işaret ettiğim gibi, Çin’in diğer süper güçlerle kıyaslandığında en zayıf ve dezavantajlı tarafı, coğrafya insanıyla manevî temas kurabileceği bir inancının ve sirayet edici bir kültürünün bulunmayışı. Çin ileride ilahî dinlerle barışır ve kaba bir kapitalist sistemden derinlikli bir kültürel sürece geçiş yaparsa, belki…
Bir akşam sürprizi
04:0014/12/2022, Çarşamba
G: 14/12/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Bir akşam sürprizi
Dakar’ın ara sokaklarında dolaşırken, uzaktan minaresini fark ettiğimiz bir camide akşam namazı için durduk. Geniş avlusunda koyu gölgeli ağaçların bulunduğu, içi tertemiz, halıları mis kokulu, cemaati de son derece canlı bir camiydi burası. Ezandan hemen sonra kâmet getirildi, namaza durduk. Uzun boyu ve heybetiyle hemen dikkatimi çeken imam efendi, tane tane ve huşû dolu bir kıraatle namazı kıldırdı. Selâmdan sonra tesbihat faslı bitince, cemaatten insanlar imam efendiyle ayaküstü sohbet etmeye veya ona bazı müşküllerini arza başladılar. Halkın nazarında merkezî bir mevkide olduğu belliydi.
Ben gözlerimi önümdeki sahneden hiç ayırmıyordum. İnsanlarla işi bitince, imam, mihrabın hemen yanındaki küçük hücresine çekildi. Arkasından gittim, ama içeri girdiğimde akşamın sünnetine durmuştu çoktan. Yol arkadaşım Ömer Musa’ya “Ben bu zatla mutlaka tanışmak istiyorum” dedim. Sünneti bitirmesini bekledik. Sonra yanına gidip selâm verdik.
Selis bir Arapça’yla selâmımızı alan imam efendi, bizi hemen odasına davet etti. Ardından koyu bir sohbet başladı. Kurduğu her cümlede şaşkınlığım gittikçe arttı. Sorularımı neredeyse aralıksız sordum, ben sordukça o da açık sözlülükle ve muhabbetle cevapladı. Anlattıklarını okuyun (“sohbetimize özel” sayılacak bazı detayları es geçerek aktarıyorum), eminim siz de şaşıracaksınız:
“İsmim Mbaye Niang. 1953’te Senegal’in Diourbel şehrinde dünyaya geldim. Temel eğitimimi orada tamamladıktan sonra, İslâmî ilimler tahsilim için Fas’a giderek, Fes şehrindeki Karaviyyîn Üniversitesi’ni bitirdim. Bahsettiğim dönemde, Fas’ta hem İslâmî ilimler hem de modern ilimler birlikte tahsil edilebiliyordu. Aynı zamanda uçak mühendisliği bölümüne devam ettim, diplomamı aldıktan sonra Dakar Havalimanı’nda çalışmaya başladım. Orada yakın arkadaşlarımla havaalanı mescidini tesis ettik. Havaalanı mescidi, sıradan bir mekân değildi. Tebliğ ve davet çalışmalarının yanı sıra, dünyanın her yerinden konuşmacıları davet edip insanlarla buluşturuyorduk.
1980’lerin başında, çalıştığımız şirket, bize kooperatif ev inşa etme hakkı tanıdı ve Dakar’ın sahil kesiminde bir arsa gösterdi. Biz de yine bir grup yakın arkadaş, işte şimdi içinde bulunduğumuz mescidi yaptık.
Aynı zaman diliminde, ben siyasetle de ilgileniyordum. Yıllardır birlikte yol yürüdüğümüz bazı kişilerle bir siyasî parti kurduk: Toplumsal Kalkınma İçin Islah Hareketi. Hazırlıklarımızı tamamlayıp seçimlere katıldık, parlamentoya girdik. Ben meclis başkanlığı (10 yıl) ve bakanlık görevlerinde bulundum.
Aktif siyasetteyken, imamlığı hiçbir zaman bırakmadım. Meclis başkanıyken de bakanken de sürekli cuma namazları kıldırdım, hutbeler ve vaazlar verdim. İmamlık, zaten küçük yaşlardan beri hep yaptığım bir işti. Siyaset de beni imamlıktan koparamadı. Derken siyasetten emekli oldum, şimdi vaktiyle kurduğumuz mescide geri döndüm. 69 yaşında bir kardeşiniz olarak, burada imamlığa devam ediyorum...”
Tesadüfen girdiğiniz bir camide, namaz kıldıran kişinin böyle bir öyküsü olduğunu öğrenince ne hissedilirse, ben de onu hissettim Üstad Mbaye’yi dinlerken. Telefon numarasını yazdığı kâğıdı kibar bir şekilde bana uzatırken, birlikte fotoğraf çektirme ricamı da kırmadı, sağ olsun. Müsaade isterken, “Siz” dedim, “imamlık / önderlik mefhumunu bütün boyutlarıyla hayata geçirmişsiniz”.
Kendisinden ayrıldıktan sonra, aktif siyaset yıllarına dair haberleri ve görselleri internette tararken, hâlâ gülümsemeye devam ediyordum...
*
Pazar sabahı (11 Aralık) Senegal’e geldim. Fransızlara karşı sergilediği direnişle Batı Afrika Müslümanlarının hafızasında derin izler bırakan Ahmedu (Amadu) Bamba’nın (1853-1927) memleketi olan bu güzel ülke nicedir aklımdaydı. Hamd olsun, nihayet ayak basabildim.
Siz bu satırları okurken ben Ahmedu Bamba’nın Tûbâ şehrindeki kabrini ve adına inşa edilen dev külliyeyi ziyaret etmiş, sonrasında da kuzeydeki –eski sömürge başkenti– St. Louis’e doğru uzanmış olacağım. Nasipse, cumartesi günü bu köşede, oralardan izlenimlerle buluşalım.
Senegal’in dinî başkentinde
04:0017/12/2022, Cumartesi
G: 17/12/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Senegal’in dinî başkentinde
Otobandan çıktıktan sonra, kibar bir polis tarafından durdurulduk. Rutin ruhsat-kimlik kontrolünün ardından belgeleri direksiyondaki arkadaşıma uzatırken, torpido gözündeki sigara paketini fark etti memur. Parmağını içeri uzattı, net bir üslupla “Sigara içmek yok!” dedi. Senegal’in dinî başkenti, Mürîdîlik tarikatının ana üssü Tûbâ şehrine girerken, “Sigara konusunda çok katılar, kamusal alanda yasak epey ciddi uygulanıyor, aman dikkat” şeklindeki ön bilgimizi, yetkili bir ağızdan da teyit etmiş olduk böylece.
İsmini cennetteki o meşhur ağaçtan alan Tûbâ, bir uzlet ve tefekkür mekânı olarak Şeyh Ahmedu (Amadu) Bamba (1850-1927) tarafından kurulmuş. Fransızların Batı Afrika’daki sömürgecilik faaliyetlerinin yoğunlaştığı bir zaman diliminde yaşayan Bamba, Mâlikî fıkhıyla Kâdirî usulünü birleştirerek, bütün mesaisini öğrenci yetiştirmeye adamış bir isim. Silahlı mücadeleye girişmese de, tesiri öylesine yaygınlık kazanmış ki, Fransızlar Bamba’yı 1895’te tutuklayarak Gabon’a sürmüşler. Hristiyanların yaşadığı bir adada ikamete mecbur bırakılan Bamba, 1902’de bu kez Moritanya’ya sürgün edilmiş. Gittiği her yerde tebliğ ve irşada devam eden Bamba, bu süreçte çok sayıda eser kaleme almış. Hayatının son yıllarını Tûbâ’da geçiren ve tamamen ilimle meşgul olan Bamba, 1927’de son nefesini verdiğinde arkasında yüzbinlerce mensubu bulunan müstakil bir tarikat bırakmış: Mürîdiyye.
Tûbâ’nın kalbini oluşturan Ahmedu Bamba Külliyesi’nde bizi Senegalli dostlarımız karşıladı. Programımızda, Ahmedu Bamba’nın yaşayan torunlarından ve Mürîdiyye’nin şimdiki lideri Şeyh Muntehâ Mbacke’yle görüşmek vardı. Dostlarımızdan biri, üzerimizdeki gömlek-pantolona bakıp, “Halife’nin yanına böyle mi gideceksiniz? Kesinlikle olmaz. Hem fotoğraflarınız da güzel çıkmaz” dedi. Bize hemen yerel kıyafet uydurdular. Ziyaretlerimizi yeni kostümümüzle yaptık ve gerçekten daha güzel oldu.
Ahmedu Bamba, caminin kıble istikametinde, içi som altınla kaplı, gösterişli bir türbenin altında yatıyor. Külliye de aynı şekilde ihtişamlı ve göz alıcı. Yaşasaydı, cansız bedeninin üstüne kondurulan bu şatafata rıza gösterir miydi, bilmiyorum. Ahmedu Bamba’nın üzerine sadece bina inşa edilmemiş üstelik. Mürîdilik, bugün Senegal’in siyasî ve ekonomik açıdan en güçlü yapılanması. Tarikatın tensibi olmadan, hiçbir ciddi karar alınamıyor. Cumhurbaşkanları, bakanlar, işadamları, hatta yabancı büyükelçiler, Tûbâ’nın yolunu aşındırıyorlar sürekli. Tûbâ, öylesine güçlü bir kartvizit ki, onu yakasına iliştirebilenler için Senegal’de her kapı sonuna kadar açık.
Mürîdiler, her yıl hicrî Safer ayının 18’inci gününde Tûbâ’ya akın ediyor. Bu, Ahmedu Bamba’nın Gabon esaretinden dönüş tarihi. Dünyanın dört bir yanından toplanan kalabalığın sayısı, 3 milyon civarında tahmin ediliyor.
Şeyh Muntehâ’yı ziyaretimiz, pek çok açıdan öğretici sahnelerle doluydu. Kendisi bizi çok sıcak karşıladı. Türkiye’den geldiğimi söyleyince, iki ülke halkının kardeşliğinden dem vurarak, “Sizleri buralarda görünce çok mutlu oluyoruz” dedi. Ben de Türkiye’deki Müslümanlar adına kendisine selâm ilettim.
***
Senegal’in bir diğer dinî merkezi, Tivâvin şehri. Buranın hâkimi ise Ticânîler. Tivâvin’de Ticânî şeyhi Abdülaziz Efendi’nin oğlu Mustafa Abdülaziz, bizi evinde ağırladı. Tarikatın tarihine ve yapısına dair sorularıma verdiği cevaplar, Senegal’e gitmeden önce yaptığım okumalarda edindiğim bilgileri doğrular nitelikteydi: Cezayir doğumlu Ahmed bin Muhammed Ticânî (ö. 1815) tarafından kurulan Ticânîlik, doğrudan Hz. Peygamber’e dayandırılan, dolayısıyla silsilesi bulunmayan bir tarikat. Halvetî, Kâdirî ve Şâzelî usullerinin harmanlanmasıyla oluşturulan tarikatta, Muhyiddîn İbn Arabî’nin görüşlerinin baskınlığı dikkat çekiyor. Ticânîlik, müritlerine, diğer tarikatlara mensup velîlerin kabirlerini ziyareti yasaklıyor.
Senegal’in yaklaşık 17 milyonluk nüfusunun kabaca yarısının Ticânî olduğu tahmin ediliyor. Sayıları Mürîdilerden daha fazla olsa da, şehir merkezlerindeki tesirlerinin azlığı sebebiyle, Senegal’de ekonomik ve siyasî rolleri kısıtlı.
İlginç bir şekilde, Türkiye’nin yakın tarihinde de bir Ticânîlik izi var:
Kemal Pilavoğlu adlı bir zatın liderliğinde ortaya çıkan Ticâniyye mensupları, 1951’de Türkiye’nin farklı yerlerindeki Atatürk büstlerine saldırılar düzenlemişti. Demokrat Parti iktidarının hemen başlangıcına denk gelen bu provokasyon, Başbakan Adnan Menderes’i meşhur “Atatürk’ü Koruma Kanunu”nu çıkarmak zorunda bıraktı. Kanun bugün hâlâ yürürlükte.
***
Senegal’le ilgili anlatacağım çok şey var. Bu yüzden, Çarşamba günü de üçüncü bir yazıyla –şimdilik son kez– huzurlarınızı meşgul edeceğim.
Kölelik turizmi
04:0021/12/2022, Çarşamba
G: 21/12/2022, Çarşamba
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Kölelik turizmi
Eyyub (Ayuba) Süleyman Diallo, 1701’de Senegal’in doğusundaki Bundu platosunda, âlim bir babanın oğlu olarak dünyaya geldi. Bundu, Eyyub’un dedesi tarafından kurulmuştu. Babası Süleyman Diallo da hem dinî hem de siyasî yönüyle bütün bölgenin yakından tanıdığı bir isimdi. Genç yaşında Kur’ân’ı ezberleyerek hafız olan Eyyub, Mâlikî mezhebi üzere İslâmî eğitimini tamamladı. Erkenden evlendi, 30’lu yaşlarına ulaşmadan çok sayıda evladı dünyaya geldi.
1730’da Gambiya taraflarında bir yolculuktayken, Eyyub Süleyman Diallo, etrafını saran yerel köle tacirleri tarafından kıskıvrak yakalandı. Eyyub’u zincire vuran tacirler, sakalını tıraş ettikten sonra onu Yeni Dünya’ya köle transferinde kullanılan Arabella gemisine aktararak, kaptan Stephen Pike’a teslim ettiler. Arabella, yaklaşık altı ay sonra Annapolis’e -bugün ABD’nin Maryland eyaletinin başkenti- yanaşırken, karaya çıkarılan 150 kadar kölenin içinde Eyyub da vardı. Senegal’in şimdiki başkenti Dakar açıklarında, Goree adasından gemiye yüklenen diğer yüzlerce köle, Atlantik geçilirken veya mola verilen ada ülkelerindeyken ölmüş, cesetleri ya denize atılmış ya da topluca gömülmüştü. Eyyub şanslı sayılırdı, en azından hayattaydı.
Annapolis’te Eyyub’u satın alan beyaz aile, önce onu tütün plantasyonunda istihdam etti. Son derece ağır şartlar altında ve yoğun bir tempoda çalışan Eyyub, dindar bir Müslüman olarak namazlarını hiç aksatmıyor, Kur’ân’ı da ezberinden sürekli okuyordu. Namazlarını kılabilmek için gündüz işe biraz ara veriyor, yakınlardaki ormanlık alana gidiyordu. Efendileri onun bu “kaytarmalarını” affetmeyerek kendisini hapse attırdılar. Hapishane, Eyyub için yeni bir sayfanın açılması anlamına gelecekti:
Mahkeme aşamasında, iş için bölgeye gelen İngiliz avukat Thomas Bluett, Eyyub’un okuma-yazma ve ezber yeteneğindeki sıra dışılığı fark etti. Bluett, uzunca bir zaman sohbet ettiği Eyyub’un, Senegal’deki babasına bir mektup yollamasına yardımcı oldu. Mektup, Afrika’ya doğru çıkacağı yolculuk öncesinde bölgenin tanınmış girişimcilerinden James Edward Oglethorpe’un ofisine ulaştı. Kendisi de bir İngiliz olan Oglethorpe, dikkatini çeken mektubu tercüme ettirince içeriğinden çok etkilendi ve Eyyub’u efendilerinden satın alarak serbest bıraktırdı. Üstelik bununla da kalmadı, onu Thomas Bluett’e emanet ederek ikisinin Londra’ya gitmelerini sağladı. Eyyub ve Bluett, 1733’ün Nisan ayında Londra’ya ulaştılar.
Siyahî köleleri tamamıyla yabani, vahşi ve eğitimsiz bir “alt sınıf” olarak tasavvur eden İngiliz elitleri için, Eyyub çarpıcı bir istisnaydı. Eyyub, ertesi yıl, 1773’teki vefatına dek hiç ayrılmayacağı Senegal’e dönünceye kadar, Londra’da geçirdiği aylar boyunca ilgilerin odağındaydı. Öyle ki, dönemin ünlü ressamlarından William Hoare, onun büyük bir portresini dahi yaptı. Eyyub, tuvalin üzerinde, boynunda bizzat ezberinden yazdığı Mushaflardan biriyle arz-ı endam ediyordu. Hoare’in eseri “Şanslı Köle” adıyla şöhrete kavuşacak, aradan yüzyıllar geçtikten sonra da, 2009’da tam 530,000 sterlin müzayede bedeliyle Katar tarafından satın alınacaktı.
Geçtiğimiz çarşamba günü, Dakar Limanı’ndan bizi Goree adasına götürecek olan feribota bindiğimde, zihnimde dönüp duran şey şuydu: Vaktiyle tarif edilmez acıların yaşandığı mekânları, şimdi “turist” sıfatıyla ziyaret ederken ve ellerimizde akıllı telefonlarımızla üst üste fotoğraflar çekerken, herhalde içine düştüğümüz duruma en uygun başlık “kölelik turizmi” olurdu. Goree’de, bir zamanlar beyaz efendilerin yaşadığı kolonyal mimarî tarzı muntazam evleri, kölelerin gemilere istif edilmeden önce satışa çıkarılıp sergilendiği büyük kırmızı binayı, nihayet denize açıldıkları “geri dönüşü olmayan kapı”yı, zindan ve zincir kalıntılarını hep bu nazarla izledim. İnsan hangi zamanda yaşayacağını kendi seçmediğine göre, onlara köleliğin bize ise turizminin düşmüş olmasındaki esrâra akıl erdiremeyerek…
Goree’de teselli bulduğum tek mekân, adanın bir ucunda, okyanusun kenarına inşa edilen şirin cami oldu. Taşlara abanan dalgaların çığlıkları arasında namazlarımı kılarken, caminin öyküsü de içimde yankılanıyordu: Secdeye kapandığımız mabet, eskiden bir Hristiyan’ın eviymiş. 1825’te, adamcağız Müslüman komşularının namaz kılabilmesi için evini onlara bağışlamış. Ne dersiniz, sadece bu kısacık öyküden bile koskocaman bir roman çıkmaz mı?
Hanuka muhasebesi
04:0024/12/2022, Cumartesi
G: 24/12/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · TAHA KILINÇ - Hanuka muhasebesi
Dün (23 Aralık), İsrail’in en önemli gazetelerinden The Jerusalem Post’ta, dikkat çekici bir makale yayınlandı. Brian Blum imzalı makale, “Netanyahu’nun hükümeti, İsrail iç savaşına mı yol açacak?” başlığını taşıyordu. Gazetenin spota taşıdığı cümleler ise şöyleydi: “Smotrich, Maoz ve Goldknopf’un teokratik ekstremizmi, Yahudiler arasında yeni bir iç savaşı tetikleyecek mi? Düşmanlarımız, içimizdeki çatışmadan istifade edecekler mi?”
İsrail tarihinin en aşırı sağcı hükümetini kuran Benyamin Netanyahu’nun yeniden başbakanlık koltuğuna oturmaya hazırlandığı şu günlerde, Brian Blum’un yazısı, Yahudi dünyasında kutlanan Hanuka Bayramı’nın tarihî bağlamına atıflar taşıyordu. “Işık bayramı” olarak da bilinen Hanuka’nın, Filistin topraklarında Yahudilere baskı yapan Selevkoslara karşı direnişi (M.Ö. 160 civarları) ve Yahudilerin özgürleşmesini sembolize ettiğini hatırlatan Blum, sonrasında iktidara gelen Yahudi Haşmonayim yönetiminin ülkede iç savaşa yol açtığının altını çiziyordu. Blum’a göre, o dönemde kurulan bağımsız Yahudi devletinde dindar-seküler kavgası alevlenmiş, bunun üzerine bir de yönetici elitler yolsuzluklara gömülünce, hikâye sona ermiştir. 70 yılında Romalıların Kudüs’ü tamamen altüst ederek Yahudileri sürgüne göndermesi de “doğal bir netice”dir.
“İsrail devletinin ebedî olacağını ve sonsuza kadar burada [tarihî Filistin topraklarında] kalacağını hayal etmeyi çok seviyoruz. Ancak bu, Yahudilerin kendi tarihinin işaret ettiği bir durum değil. Bilakis, tarihte bağımsız yönetimler kurabildiğimiz dönemler oldukça kısa” diyen Brian Blum, sözü Netanyahu’nun oluşturduğu yeni kabineye getirerek, müstakbel İsrail hükümetini Haşmonayim iktidarıyla kıyaslıyordu.
Dindar Siyonist Parti lideri Bezalel Smotrich’in “Devletin Tevrat’a ve Yahudi dinî geleneğine göre işlemesini istiyoruz. Tevrat’a tabi olursak, ekonomik bolluk ve bereketle ödüllendiriliriz” ifadelerini hatırlatan Blum, yeni hükümette Yahudi kimliğinden sorumlu bakanlık koltuğuna oturması beklenen Avi Maoz’un bir cümlesini alıntılıyordu: “Gerçek Yahudiliğe zarar vermeye çalışan herkes karanlıktır. Sözde liberal bir din yaratmak isteyen herkes de aynı şekilde karanlıktır.” Blum ardından, Birleşik Tevrat Yahudiliği Partisi’nin lideri Yitzhak Goldknopf’tan bahis açarak, onun şu cümlelerini okura duyuruyordu: “İngilizce ve matematik eğitiminin ülkemizin ekonomik ilerlemesinde herhangi bir katkısı olduğuna inanmıyorum.”
“Netanyahu her ne kadar İsrail’i dinî kuralların yönlendirmeyeceğinden bahsetse de, onun sözleri koalisyon ortaklarının kulağına gitmiyor” diyen Brian Blum, yazısını Siyasî Siyonizm’in modern dönemdeki kurucusu Theodor Herzl’den yaptığı bir alıntıyla bitiriyordu: “Hahamların bizi yönetmesine müsaade mi edeceğiz? Hayır! Din bizi birleştiren bir şey, ama biz -zorla da olsa- bilgeliğin ve bilimin peşinden gideceğiz.”
Yahudi dünyasında, Brian Blum’un yazdıklarını muhtemelen çok az insan ciddiye alacak. İsrail’in içeriden çatırdamaya başladığı ve ömrünün giderek kısaldığı gerçeğini duymak, Yahudilerin hoşuna gitmiyor çünkü. Oysa Blum’un da açık bir şekilde ifade ettiği üzere, tarihin gösterdiği çok mühim hakikatler var ve gözlerimizin önünde ayrıntılı bir tekerrür sahneleniyor. Görebilen için.
İsrail’i kuran Siyonist kadrolar, bırakın dindar birer Yahudi olmayı, çoğunlukla ateist veya en iyimser ifadeyle agnostikti. Ortadoğu gibi dine atıf yapmadan herhangi bir adım atmanın mümkün olmadığı bir coğrafyada, Siyonistler Filistin’in işgalini Tevrat’la temellendirmek durumundaydılar. “Seküler bir devlet kuruyoruz” diyemezlerdi. Yahudi kitleleri peşlerinden sürüklemek için, asla inanmadıkları bir kitaptan alıntılar yaparak, Filistinlilerin yurtlarından kovulması projesini hayata geçirdiler.
Köprünün altından çok sular aktı. İsrail’in kuruluşunun üzerinden 70 küsur yıl ancak geçmişken, dindar Yahudilerle seküler Yahudiler arasındaki boğuşma, artık gizlenemeyecek boyutlara ulaşmış bulunuyor. Bu tabloya, farklı Yahudi sınıfları (Aşkenaz, Sefarad, Mizrahi vb.) arasındaki ölesiye nefreti ve işgal edilmiş toprakların her tarafına kanser hücresi gibi yayılan yerleşimci Yahudileri eklediğinizde, İsrail’in ne büyük bir krizin içine yuvarlandığı açık şekilde görülür.
Bu satırları, “ellerimizi ovuşturalım diye” yazıyor değilim. Zira aynayı kendimize tuttuğumuzda, İslâm dünyası içindeki çatışmalar da pek yüzümüzü ağartacak cinsten değil. İsrail kendi içinde çatırdayadursun, bizim de tarihin ibret vesikalarını yeniden hatırlayıp geleceğimizi buna göre planlamak dışında bir seçeneğimiz bulunmuyor.
Kubeysiyyât
04:0028/12/2022, Çarşamba
G: 28/12/2022, Çarşamba
1
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Kubeysiyyât
Çerkes asıllı Suriyeli yönetmen Necdet İsmail Anzur tarafından çekilen ve 2010 yılında bir uydu kanalından yayınlanan “Mâ Meleket Eymânukum” (Ellerinizin Sahip Oldukları) adlı dizi, üyelerinin tamamı kadınlardan oluşan Suriyeli bir dinî cemaati anlatıyordu. Başlarındaki “şeyh hanım”a sorgusuz-sualsiz itaat eden bu kadınlar, dizinin kurgusunda “terörist” imaları eşliğinde takdim ediliyor, cemaatin gizli örgütlenme yoluyla genç kızların beynini yıkadığı ve toplumsal tehlike oluşturduğu vurgulanıyordu.
Açıkça belirtilmese de, Suriye halkı, “Mâ Meleket Eymânukum”da kimin tasvir edildiğini daha ilk bölümde hemen anlamıştı: Kubeysiyyât (Kubeysîciler).
Filistin asıllı tüccar bir babanın kızı olarak 1933’te Şam’da dünyaya gelen Munîra el-Kubeysî, Şam Üniversitesi’nde biyoloji tahsilini tamamladıktan sonra İslâmî ilimlere merak sarmış, ardından 1950’lerden itibaren Şam’daki bütün büyük âlimlerle temas kurarak kendini geliştirmiş bir isimdi. Zaman içinde, 1964’te Baas rejimi tarafından Suriye Müftülüğü’ne atanan Şeyh Ahmed Keftârû’nun has talebelerinden birine dönüşen Kubeysî, onun vasıtasıyla Nakşibendî usulünü benimsemişti. Akabinde, Keftârû’nun kızı Vefâ ile arasında meydana gelen gerilim sebebiyle şeyhinin yanından ayrılmak durumunda kalarak, üyelerinin tamamı kadınlardan oluşan kendi cemaatini kurmuştu.
Hâfız Esed’in 1970’ten 2000’e kadar devam eden iktidarı boyunca, Munîra el-Kubeysî’nin talebeleri Suriye’nin her yerine ve çevredeki yakın ülkelere yayıldılar. Bu süreçte Muhyiddîn İbn Arabî ve Hallâc-ı Mansûr’un düşüncelerini esas alan bir çizgiye evrilen cemaat, mensuplarının kıyafet biçimiyle de dikkatleri çekmeye başladı. Yönetici tabaka, siyah renkli başörtüsü takıyordu. Kararların uygulayıcısı olan orta tabaka ablaların başörtüsü rengi lacivertti. Alt tabakadaki talebeler ise beyaz başörtülüydü. Başörtüsünü iğneyle tutturmak kesin şekilde yasaktı. Örtü muhakkak düğüm atılarak bağlanmalıydı. Bu, cemaat içi bağlılığa işaretti. Tesettürde yüzü kapatmak veya peçe takmak tasvip edilmiyordu. Cemaatin bütün kadınları siyah veya lacivert, bedene tam oturan mantolar giyiyordu. Abiye tarzında geniş kıyafet veya kot kumaştan Batılı giysiler de keza yasaktı.
Cemaatle ilgili gözlerden kaçmayan bir diğer detay, içerideki katı hiyerarşiydi. Munîra el-Kubeysî’den aşağı doğru piramit genişlerken, cemaat üyeleri hayatlarının herhangi bir alanında, yapacakları herhangi bir şey için muhakkak “üstâze”lerden izin almak zorundaydılar. Mensuplarını Suriye’nin zengin ve köklü ailelerinden devşiren cemaat, halkın önüne çıkardığı temsilcilerinin eğitimli ve kültürlü olmasına özellikle dikkat ediyordu.
Her adımın hiyerarşi disipliniyle atıldığı bir yapıda, cemaat kadınlarının evlilikleri de elbette sıkı bir denetime tabiydi. Bu çerçevede, kocaların (veya koca adaylarının) varlıklı insanlar olması tesadüf değildi.
Hâfız Esed’in el üstünde tuttuğu ve Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’na açtığı savaş sırasında “İslâm’a veya Müslümanlara düşman değilim, bakın…” diyerek önlerini açtığı Kubeysiyyât, 2000’den sonra Suriye devlet yönetiminden gelen baskı ve tahriklerle karşılaşmaya başladı. Yeni Başkan Beşşâr Esed’in ülkede dinin rolünü azaltma siyaseti çerçevesinde, Kubeysiyyât üzerindeki denetim artırıldı, kendilerine daha önceki dönemde verilen bazı imtiyazlar geri çekildi. İşte “Mâ Meleket Eymânukum”un yayını, tam olarak bu döneme denk geliyordu. Cemaatin halk nezdindeki popülaritesine savaş açılmıştı, yönetmen de durumdan vazife çıkararak gereğini yapıyordu. Veya gereğini yapması kendisinden istenmişti.
Ancak 2011’de patlak veren hadiseler, rejimin Kubeysiyyât’a yeniden ihtiyaç duymasına yol açtı. 2012’de cemaatten kalabalık bir heyet Beşşâr Esed’le buluşurken, sonrasında bu buluşmalar rutin hale getirildi. Kısa süre sonra Kubeysiyyât’ın önde gelen isimlerinden Selmâ Ayyâş, Evkâf Bakan Yardımcılığı’na atandı. 2014’te Esed “cumhurbaşkanlığı seçimi”ni kazanınca, Şam’daki Emevî Camii’nde düzenlenen “biat merasimi”ne binlerce cemaat mensubu katıldı. Ayrıca, 2018’de İran Dini Lideri Ali Hamaney’i ziyaret eden Suriye heyeti içinde Kubeysiyyât’tan kadınlar da vardı.
Kubeysiyyât’ın kurucusu Munîra el-Kubeysî, geçtiğimiz pazar günü (25 Aralık), 89 yaşında hayata veda etti. Ömrünün son yıllarını ağır hastalıklarla geçiren ve Şam’ın lüks semtlerinden Ravza’daki evinden hiç çıkmayan Kubeysî, arkasında uzun ve derin incelemelere konu edilmeye değer bir yapılanma bıraktı. Kendisini “siyasetten tamamen uzak” olarak tanımlayan, ama aslında siyasetin tam da göbeğinde yer alan bir yapılanma…
Ateşten gömlek
04:0031/12/2022, Cumartesi
G: 31/12/2022, Cumartesi
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Ateşten gömlek
Tunus Cumhurbaşkanı Kays Saîd, yayınladığı özel bir kararnameyle, Tunus Cumhuriyeti Başmüftülüğü’ne Şeyh Hişâm bin Mahmûd’u (81) atadı. 2019’da göreve başladığından bu yana birbirinden tartışmalı kararlara imza atan Saîd, son olarak, 25 Temmuz 2021’de hükümete el çektirerek seçilmiş parlamentoyu feshetmişti. Saîd’in çağrısıyla 17 Aralık 2022’de düzenlenen genel seçimlere ise katılım oranı yüzde 11’de kalmış, böylece ülkede siyaset mekanizması tümüyle kilitlenmişti. Böyle bir atmosferde, Şeyh Hişâm bin Mahmûd’un müftülüğe atanması, elbette birçok tartışmayı da beraberinde getirdi. Ki bunların başında Şeyh Hişâm’ın yaşı ve kendisini atayan iradenin halk nezdindeki meşruiyeti meselesi geliyor.
İslâm dünyasında “nev’i şahsına münhasır” bir ülke olarak dikkat çeken Tunus’ta, siyasetle doğrudan bağlantısı sebebiyle, müftülük makamı önemini hep korudu. Uzun Osmanlı asırları boyunca herhangi bir gerilimin konusu olmayan müftülük, 1950’lerden sonra ise bu göreve getirilenler açısından adeta “ateşten gömleğe” dönüştü.
1574’te bugünkü Tunus ve çevresi Osmanlı İmparatorluğu’nun hâkimiyeti altına girdiğinde, halkın ekseriyeti Mâlikî mezhebine mensuptu. Yönetimi üstlenen Murâdîler hanedanı, Hanefîliği de ülkede yaygınlaştırarak dinî hayata resmî bir düzen getirdi. 1600’lü yılların başından itibaren Tunus’ta biri Hanefî diğeri de Mâlikî olmak üzere iki müftü vazifelendirildi. Müftülük makamını dolduran zat, zaman içinde “müftî-i ekber”, “başmüftü”, “şeyhülislâm” gibi unvanlarla anıldı. 1881’de Tunus’ta başlayan “Fransız himayesi” dönemi, müftüler açısından ilk ciddi sıkıntıların baş gösterdiği bir zaman dilimiydi. Gördükleri siyasî baskıların yanı sıra, halkın “himaye” yönetimi sırasında yaşadığı çok çeşitli problemlerin çözümü yine müftülerin sorumluluğundaydı. Fransız tesirlerine karşı İslâm kültür ve ahlâkının müdafaası da müftülerden beklenen bir görevdi. Tüm bunları aynı anda ve mükemmel bir biçimde yerine getirmenin zorluğu ise malumdu. Keza, siyasî dengeler sebebiyle, süreç içinde Mâlikî müftü sayısının dörde kadar çıkması, dikkat çeken bir ayrıntıydı.
Tunus, 1956’da Fransız sömürgesinden kurtulup bağımsız bir cumhuriyet olarak tarih sahnesine çıktığında, Paris’te eğitim gören ve Fransız tipi jakoben laikliği benimseyen Habib Burgiba, ülkede gerçekleştirdiği “modern” reformlar bağlamında müftülük makamını da kontrolü altına aldı. Müftülükteki çok başlılık ortadan kaldırıldı, “Tunus Cumhuriyeti Başmüftüsü” siyaset tarafından atanan bir memura dönüştürüldü. Muhammed Abdulazîz Cuayt (1886-1970), müftülük makamına getirilen ilk isim oldu. 1957-1960 arasında koltuğunda oturan Cuayt’tan sonraki müftüler sırasıyla şunlardı: Muhammed Fâzıl Bin Âşûr (1909-1970, görev: 1962-1970), Muhammed Hâdî Belkâdî (1905-1979, görev: 1970-1976), Muhammed Habîb Belhûca (1922-2012, görev: 1976-1984), Muhammed Muhtâr Selâmî (1925-2019, görev: 1984-1998), Kemâleddîn Cuayt (1922-2012, görev: 1998-2008), Osman Battîh (1941-2022, görev: 2008-2013 ve 2016-2022), Hamde Saîd (d. 1940, görev: 2013-2016).
Bu isimlerden Muhammed Fâzıl Bin Âşûr, Tunuslu meşhur âlim Muhammed Tâhir bin Âşûr’un, Kemâleddîn Cuayt da ilk müftü Muhammed Abdulazîz Cuayt’ın oğluydu.
Habib Burgiba’nın İslâm’la kurduğu “Fransız tipi” münasebet sebebiyle, 1956’dan sonraki Tunus müftüleri ciddi sınavlarla karşı karşıya kaldılar. Burgiba, devlet memurlarına orucu yasaklamayı düşünecek kadar uçlarda gezinen bir devlet başkanıydı. “Aşırılıkla mücadele” adı altında İslâmî şiarların tamamına cephe alan ve din adamlarını da bu çizgide yürümeye zorlayan Burgiba’nın 1987’de kendi başbakanı Zeynelâbidîn bin Ali tarafından emekliye sevk edilmesi, müftüleri yine tam anlamıyla rahatlatmadı. Ancak görev yaptıkları sürelerin uzamasından da anlaşılacağı üzere, siyaset kurumuyla dinî müesseseler arasındaki gerilim azaldı.
Şimdi Tunus’un yeni müftüsü Şeyh Hişâm bin Mahmûd, ülke tarihinin en karmaşık ve belirsiz dönemlerinden birinde, tartışmalı bir devlet başkanının elinden görevini teslim alırken, hem şahsını hem de temsil ettiği makamı hedef tahtasına oturtmuş oldu. Tunus’un içinde bulunduğu mevcut şartlardan dolayı, herhangi bir “başarı” kazanması da mümkün görünmüyor. Zaten, Cumhurbaşkanlığı tarafından basına servis edilen kabul fotoğrafında tarafların beden dili, konunun özetiydi adeta.
Kişilerden bahsetmişken, kurumlara atıf yapmamak elbette olmaz. Ancak Tunus’ta İslâmî ilimler eğitiminin iki odağı Zeytûne ve Kayravân külliyelerinin serencâmı, meselenin detaylarından ötürü, –bilahare – iki ayrı yazının konusu olmaya aday.
.
Emekli muhafazakâr
04:004/01/2023, Çarşamba
Yeni Şafak · Tasha Kılınç - Emekli muhafazakâr
“Kurtubalı Hristiyanlar, Arapların şiirlerini ve masallarını okumayı seviyor. Onların fikirlerini çürütmek için değil, daha doğru ve zarif bir Arapça’ya sahip olmak için Arap ilahiyatçıları ve filozofları inceliyorlar. İncil’in Latince tefsirini okuyan veya İsa’nın yaşam ve öğretilerini, peygamberleri veya havarileri araştıran halk şimdi nerede? Heyhat! Tüm yetenekli genç Hristiyanlar, büyük bir şevkle Arap kitaplarını okuyup çalışıyor, büyük masraflarla muazzam kütüphaneler topluyor, Hristiyan edebiyatı ilgiye değmez diye küçümsüyorlar. Dillerini unutuyorlar. Arkadaşına Latince mektup yazan her bir kişiye karşılık, kendini zarafetle Arapça ifade edebilen ve bu dilde Araplardan daha iyi şiirler yazan bin kişi vardır.”
Endülüs Emevî Emirliği döneminde Kurtuba’da (Cordoba) yaşayan Hristiyan bilgin Paul Albar (800-861), Hristiyan gençler arasında gittikçe yayılan Arap ve Arapça hayranlığını bu esef dolu cümlelerle ifade ediyordu (Aktaran: Richard W. Southern, Orta Çağ Avrupasında İslâm Tasavvuru, s. 29, Kutadgu Yayınları).
Hristiyanlar için, Endülüs’teki Müslüman varlığı hiç sona ermeyecek gibiydi. Kendi içlerinde derin çatışmalara savruldukları yetmiyormuş gibi, İslâmî kültür Hristiyan nesilleri de etkisi altına almıştı. Nereden bakarsanız bakın, dindar bir Hristiyan için, durum hiç de “ümit” vadetmiyordu.
Aradan 250 yıla yakın bir zaman geçmişti ki, Avrupa’nın her yerinden toplanan Haçlılar, İslâm ülkelerini baştanbaşa çiğneyerek Filistin’e hücum ettiler ve 1099’da Kudüs’ü ele geçirdiler. Bu defa üzüntü sırası Müslümanlardaydı. Papalığın bizzat kışkırttığı Haçlıların Anadolu, Suriye ve Filistin’de işlediği cürümler öylesine dehşet vericiydi ki, Müslümanlar için adeta “dünyanın sonu” gelmişti. Haçlı Seferleri, Hristiyanların Müslümanlarla Endülüs’ten sonraki ikinci kitlesel temasıydı. Ancak bu defa, değerlendirme ve yorumlara “zafer tonu” karışıyordu. Endülüs’teki yorum ve yaklaşımların aksine, İslâm’a ve Müslümanlara dair yazılanlarda genelleme dolu ezberci üsluplar göze çarpıyordu.
Tarihin akışı yine durmadı. 1187’de Salahaddîn, Kudüs’ü Haçlıların elinden kurtardı. Sonraki süreçte Haçlılar, adım adım geri püskürtüldü. Arada Moğolların İslâm coğrafyasında meydana getirdiği tahribat Hristiyanları tekrar ümitlendirdiyse de, önce Memlûk ardından da Osmanlı çağları yaşandı. Osmanlı İmparatorluğu, yıkılıncaya kadar, Batı’da Kilise ve Hristiyan din adamlarının inşa ettiği “öteki” imajında ana unsurdu. Eş zamanlı olarak, bütün kollarıyla büyüyüp serpilen Oryantalizm de Kilise’nin istifade ettiği bir malzeme deposuna dönüştürüldü.
Geçtiğimiz yüzyıl boyunca ise, birbiri ardına ortaya çıkan modern siyasî ve kültürel akımlar, Roma merkezli Katolik Kilisesi’nin gittikçe zayıflamasına yol açtı. İslâm dünyası sömürgeci devletler, işgaller ve iç çatışmalar yoluyla zaten parçalara ayrılmıştı. Böylece karşısındaki “öteki”ni yitiren Kilise, kendi tabanına ve mensuplarına bir şey söyleyemez hale geldi. Kiliseler cemaatsiz ve papazlar muhatapsız kaldı. Zaman zaman “fanatik” bazı sesler yükselse de, Kilise artık dünyanın gidişatına yön verdiği ve Müslümanlara karşı kampanyaların başını çektiği o eski muktedir devirlerinden çok uzaktaydı.
2022’nin son günü 95 yaşında ölen “emekli” Papa 16. Benedictus, yukarıda sözünü ettiğim dönüşüm sürecinin en somut örneklerinden biriydi. 2005’te 78 yaşındayken başladığı papalık vazifesi 2013’te istifa ile sona eren 16. Benedictus, Katolik Hristiyan dünyasını Vatikan’dan yönettiği süre boyunca, çok sayıda krizle yüzleşmek durumunda kaldı. Kilise mensubu yüzlerce papazın taciz ve çocuk istismarıyla suçlanmasından Vatikan içi ekonomik yolsuzluklara, ağır içerikli dosyalar arka arkaya önüne yığıldı. Şahsının ve temsil ettiği makamın hedef alındığı her konuda içli özürler dilemeyi adet edinen Papa, bu adımlarıyla şahsını ve temsil ettiği makamın otoritesini daha da zayıflattı. Nihayet “Ben hasta ve yaşlı bir adamım, böylesine büyük bir yapıyı yönetecek enerjiden mahrumum” diyerek, 11 Şubat 2013’te istifa etti. Sonrasında, Kilise’deki istismar ve taciz skandallarına dair haber ve raporların, Benedictus’un görevi bırakması için hazırlanan bir şantaj senaryosunun parçası olduğu yazılıp çizilecekti.
Papa 16. Benedictus, Katolik Kilisesi içinde “muhafazakâr” kanadın son temsilcilerinden biri olarak görülüyordu. Eşcinselliğin, ateizmin, hedonizmin ve bilumum benzer -izmlerin toplumları her yerinden kemirdiği bir dünyada, Kilise’den geriye ne kaldıysa onları korumaya çalışan emekli bir muhafazakâr…
.Tebbûn’un mesajları
04:007/01/2023, Cumartesi
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Tebbûn’un mesajları
Fransa’nın en köklü ve ünlü gazetelerinden Le Figaro, geçtiğimiz hafta Cezayir Cumhurbaşkanı Abdulmecîd Tebbûn’la yapılmış uzun bir mülakata yer verdi. Tebbûn’un altını çizdiği noktalar, Cezayir-Fransa ilişkileri, Cezayir-Fas arasında devam etmekte olan siyasî kriz ve genel olarak da Mağrib bölgesindeki iç dengeler açısından oldukça önemli ipuçları ihtiva ediyordu. Ehemmiyetine binaen Tebbûn’un cümlelerini -anlamı değiştirmeyecek küçük tasarruflarla- alıntılayacağım, gerekli yorumları parantez içinde altına ekleyeceğim.
“Cezayir’le Fransa arasında, bir an evvel, yeni bir çift taraflı münasebet sürecinin başlatılması icap ediyor. Savaşın üzerinden 60 yıldan fazla zaman geçtikten sonra, artık hamle yapmalıyız. Fransa sömürgeci komplekslerinden kurtulmalı, aynı şekilde Cezayir de ‘sömürülen’ kompleksinden sıyrılmalı. Cezayir, bugün artık 1962’deki haline hiç benzemeyen bir Afrika gücü.”
(Cezayir yönetimi, Fransa’ya yönelik benzer söylemlerini son yıllarda gittikçe yoğunlaştırdı. Paris’in “eski”yi hatırlatan kaba imalarına daima kararlılıkla cevap verilirken, Cezayir’in diplomatik dilinde “iki eşit ülke” vurgusu bilhassa önem kazanıyor.)
“Sömürge dönemi, tarihçilerin araştırmasına bırakılmalı. 132 yıllık işgal sürecinin tamamını göz önüne almalıyız, çünkü bu mesele sadece bağımsızlık savaşıyla başlamadı. Ortada kanıtlanmış, arşivlenmiş, belgelenmiş somut gerçekler var ve biz yazılı belgeleri gizleyemeyiz.”
(Cezayir’in elinde, 1830’dan 1962’ye kadar devam eden sömürge döneminde Fransızların işlediği suçlara dair detaylı bir arşiv olduğu anlaşılıyor. Fransa yönetimi “Bu işi tarihçilere bırakalım” derken ipe un sermeye çalışsa da, Cezayir öneriyi kabul ederken, sözü yazılı delillere ve arşiv belgelerine getirerek Paris’in canını sıkıyor.)
“Biz okullarda Fransızcayı zorunlu tutmuyoruz. Aileler diledikleri seçimi yapıyor. İngilizce çok tercih ediliyor, çünkü evrensel bir dil. Anglo-Saksonlar Latinlere üstünlük sağladı.”
(Cezayir’in baskın Fransız kültüründen kurtulma adına son yıllarda attığı bir başka adım, Fransızcanın tedricî olarak eğitim sistemindeki başat mevkiinden dışlanması ve yerine yabancı dil olarak İngilizcenin ikame edilmesi. Tebbûn’un İngilizce tercihini halkın yaptığını söylemesi de akıllı bir hamle.)
“Fas’la ilişkilerimizi, iki ülke arasında savaş çıkmasını engellemek için kesmek durumunda kaldık. Gerilimin temeli 1963’e kadar gidiyor. Problem Fas’ın halkıyla değil, yönetimiyle. Cezayir’de 80 bin Faslı yaşıyor ve hiçbiri de en küçük bir sorunla bile karşılaşmıyor.”
(Cezayir, 2021 yazında batı komşusu Fas’la bütün ilişkileri kestiğini duyurmuştu. İki ülke arasındaki sınır gerilimi, Fransız sömürge döneminden miras bir kriz. 1963’te Cezayir’le Fas’ı savaşa bile sürükleyen mesele, Cezayir’in de Fas’a karşı Batı Sahra’da silahlı mücadele yürüten Polisario Cephesi’ni desteklemesine yol açıyor. Üzerine bir de, Fas’ın İsrail’le kurduğu sıcak münasebetlerin Cezayir’de meydana getirdiği rahatsızlık eklendiğinde, problem katmerleniyor.)
“Birleşmiş Milletler, sadece Avrupa’da gerçekleşen işgal ve ilhaklara duyarlı olmamalı. Golan Tepeleri’ndeki Siyonist işgali ve Batı Sahra’nın Fas tarafından ilhakını da kınamalı.”
(Dönemin ABD Başkanı Donald Trump, 2017’de Fas’ın Batı Sahra üzerinde iddia ettiği egemenliği resmen tanımış, Fas-İsrail barış anlaşması bu sayede imzalanmıştı. Cezayir, Batı Sahra’daki Fas hâkimiyetini İsrail’in Golan Tepeleri’ni işgaliyle kıyaslamak suretiyle, Fas’ı da İsrail’le eşitlemiş oluyor. Bu karşılaştırmanın Rabat’ta ne büyük bir öfkeye yol açacağını kestirmek zor değil.)
“Terörizm artık geride kaldı ve Cezayir için bir tehlike olmaktan çıktı. Yabancılar bunu görmemekte dirense de. İslâmcılık da mazide kaldı. Bazı küçük kalıntılarına rağmen, İslâmcılık artık siyasî bir tehlike değil.”
(Tebbûn’un “İslâmcılık” derken kastettiği, 1990’ların başında demokratik yöntemlerle iktidara yürürken ordu tarafından önleri kesilen, ardından mensuplarına karşı büyük bir kovuşturma başlatılan İslâmî Selâmet Cephesi [FIS] ve benzerleri olmalı. Tarihin akışına bakıldığında, “Siyasî iddia sahibi olmak ve toplumsal meselelere İslâm’dan ilham alan çözümler önermek” anlamındaki İslâmcılığın hiçbir zaman bitmediği, sadece bazı dönemlerde zayıfladığı ve mecalsizleştiği; şartlar olgunlaştığında ise yeniden yeşerdiği görülür. Cezayir de bu kuralın dışında kalmayacaktır.)
.Bir dönemin panoraması
04:0021/01/2023, Cumartesi
“İngiliz hükûmetinin davetlisi olarak 15 gün için İngiltere’ye giden 6 kişilik gazeteci heyetimiz Türkiye’ye dönmüş bulunuyor. Bu heyete, Ulus gazetesi adına ben de iştirak etmiştim. Bütün arkadaşlar, yurda, gerçek bir konukseverliğin, en nazikâne bir ev sahipliğinin hatırasıyla döndük. Çok yer gezdik, çok şey gördük, sulh devrinde kahramanlığın ne demek olduğunu dünyaya gösteren İngiltere’den kısa zamanda pek çok şey öğrendik.
Şahsen edindiğim intiba şu ki, bizim Atlantik Paktı’na alınıp alınmamamız davası, İngiltere için her şeyden evvel bir Ortadoğu, Doğu Akdeniz meselesidir. İngiltere bizim güvenliğimizle doğrudan doğruya değil, Avrupa bakımından da değil, ancak Ortadoğu’daki menfaatleri bakımından ilgilidir. Dışişleri bakanlığındaki görüşmemiz sırasında, biz Avrupa’nın müdafaasından bahsettikçe, Mr. Shuckburgh, Doğu Akdeniz’den bahsediyordu. Nihayet dayanamayıp sordum: “Siz bizim savunmamızı Avrupa çerçevesi içinde değil de münhasıran Ortadoğu çerçevesi içinde mi mütalaa ediyorsunuz?” Cevaben: “Münhasıran değil ama evvelemirde öyle mütalaa ediyoruz” dedi. “Münhasıran” (exclusively) ve “evvelemirde” (primarily) kelimeleri arasındaki nüans farkının da hakikatte varit olup olmadığını düşünmeye yer vardır, sanırım.
Bütün emarelerden, bütün izahattan, bütün kaçamaklı cevaplardan öyle anlaşılıyor ki, İngiltere için şu sıralar en mühim davalardan biri, dizginleri elinden kaçırmaksızın, Ortadoğu’da İngiliz menfaatlerini yakından ilgilendiren memleketler üstüne Amerikan himaye ve garantisini çekebilmektir. Türkiye, Atlantik Paktı’na alınırsa, buna imkân kalmayacaktır. Çünkü Amerika’nın Ortadoğu’da en güvendiği, hatta tek güvendiği memleket Türkiye’dir. Atlantik Paktı üzerinden Türkiye’nin savunması garanti altına alındıktan sonra, Amerika, diğer Ortadoğu memleketlerini bizim gerimizde nisbî bir emniyete kavuşmuş addedecek ve o memleketlere ayrıca garanti vermeye, yardımda bulunmaya ihtiyaç görmeyecektir.
Onun için, ne yapıp edip, evvelâ bizim arkamızda bütün Ortadoğu memleketlerini bağlamak ve ancak ondan sonra Atlantik Paktı garantisinin yahut başka türlü bir Amerikan garantisinin bize kadar teşmiline cevaz vermek, İngiltere’nin başlıca gayesi gibi görünüyor. Yani işimiz, Ortadoğu’nun istikrara kavuşmasına, buradaki memleketlerin aralarındaki ihtilâfları halledip bir araya gelmelerine kalmıştır.”
O sırada henüz 36 yaşında bir gazeteci olan Bülent Ecevit, 1951’in ilkbaharında gerçekleştirdikleri İngiltere seyahatinin izlenimlerini böyle kaleme almış. Gerek dönemin atmosferini yansıtması, gerekse bu genç gazetecinin daha sonra siyasete atılarak Türkiye’de başbakanlık makamına kadar yükselmesi sebebiyle, yazdıkları oldukça ilginç.
Yukarıdaki alıntıya, Murat Kutlu imzalı “Soğuk Savaş Döneminde Türkiye’nin İslâm Dünyası Politikaları, 1945-1960” isimli kitapta rastladım (Dergâh Yayınları, Aralık 2022). Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışından itibaren, oluşan yeni uluslararası dengeler çerçevesinde “İslâm dünyası fikri”nin nasıl ortaya çıktığını detaylı bir şekilde anlatarak konuya giriş yapan Kutlu, ardından Tek Parti dönemi ve Demokrat Parti iktidarı devrinde Müslüman dünyayla kurulan ilişkilere odaklanıyor.
Kitapta siyasetçilerden kanaat önderlerine, gazetecilerden dinî liderlere, dönemin Türkiye’sinde İslâm dünyası mefhumunun nasıl anlaşıldığının birbirinden çarpıcı ve renkli örnekleri ardı ardına sıralanmış. Ecevit’inki, bunlardan sadece biriydi. Meraklı ve dikkatli bir okur için, Murat Kutlu’nun kalemi çok kıymetli malzemelerden oluşan geniş bir sergi açıyor.
Fakat kitap boyunca, altı sürekli çizilen bir husus özellikle gözden kaçmıyor: “Sözü edilen dönemde, kendilerine “İslâmcı” veya “muhafazakâr” denilebilecek kalemler, İslâm dünyası ve dünya Müslümanları hakkında ne yazdılarsa, hepsi de konjonktürden, Soğuk Savaş şartlarından ve Amerika’nın İslâm dünyası için çizmeye çalıştığı rotadan fazlasıyla etkilenmiş, hatta bu rotaya göre şekillenmiştir.”
Doğrusu bu, tartışmaya değer bir olgu. Zira bugünden bakılarak yapılmış bir genelleme de olabilir. Ve bu bakış, özgün ve müstakil yorumların fark edilememesine de yol açabilir. Hatta günümüzde harcanan samimi çabalar bağlamında, şu bile sorulabilir: “100 yıl sonra bugünleri yazacak olanlar, acaba bizi de mi böyle değerlendirecekler?”
Ürdün notları
04:0011/01/2023, Çarşamba
G: 11/01/2023, Çarşamba
2
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yeni Şafak · Taha Kılınç - Ürdün notları
Geçtiğimiz hafta, çarşamba sabahtan cumartesi akşama kadar Ürdün’deydim. Dört kişiden oluşan arkadaş grubumuzla, Ortadoğu’nun bu küçük ama çok önemli ülkesini, baştan sona ve farklı boyutlarıyla gezme imkânı bulduk. Gözlemlerimi, bir köşe yazısının ebatlarına sığacak şekilde aktarmak istiyorum:
İstanbul’dan yaklaşık iki saatlik uçuşla, Amman Kraliçe Âliye Havaalanı’na -Âliye, Kral Hüseyin’in 1977’de helikopter kazasında ölen karısının adıydı- indiğimizde güneşli ama soğuk bir kış havası bizi karşıladı.
Seyahatimizin ilk gününü başkente ayırmıştık: Roma döneminden kalma kaleyle başlayan gezilerimiz, tarihî çarşılardan Hüseynî Camii’ne, oradan da Hicaz Demiryolu Amman İstasyonu’na uzandı. Çökmekte olan bir imparatorluğun tarihe attığı en şık imzalardan biri olan Hicaz Demiryolu projesini bir kere daha tefekkür etme imkânı bulduk, istasyonu adımlarken. Daha önce Şam, Kudüs ve Medîne-i Münevvere istasyonlarını görmüş olduğum için, Amman’da zincirin halkalarından biri daha tamamlandı. Dönüş yolumuz üzerinde, 1926’da Kral Abdullah tarafından inşa ettirilen Rağadân Sarayı yer alıyordu. Aynı zamanda, Osmanlı’ya karşı 1916’da başlatılan meşhur isyanın reisi olan Şerif Hüseyin’in 1931’de son nefesini verdiği yer olan Rağadân, dışarıdan ziyaretlere kapalı tutuluyor.
Perşembe sabahı güneş doğmadan yola düşerek, Ürdün’ün mimarî açıdan en güzel şehirlerinden Salt’a gittik. Türk Şehitliği, Salt’taki ilk durağımızdı. 1918’de İngilizlere karşı savaşırken şehit düşen 300 kadar askerimizin kalıntıları, topluca defnedildikleri mağarada 1973’te bulunmuş ve şehitlik inşa edilmiş. Kitâbede Drama’dan (Balkanlar) Dağıstan’a (Kafkasya) imparatorluğun her köşesinden ve her milletten yavrularımızın isimleri nakşedilmişti. İçimden “Türk Şehitliği yerine Osmanlı Şehitliği denseydi…” temennisi geçti doğrusu. Salt’ın eski mahallelerini şöyle bir kolaçan edip, kuzeye yöneldik.
Taberiye Gölü’nden Ölüdeniz’e (Lût Gölü) doğru akan Şerîa Nehri boyunca, yol üzerinde dört sahabînin kabrini ziyaret ettik: Dirâr bin Ezver, Ebû Ubeyde bin Cerrâh, Şurahbîl bin Hasene ve Muâz bin Cebel. Hepsi de ayrı ayrı İslâm tarihinin büyük kahramanlarından olan bu isimler, medfûn bulundukları bölgeleri bugün de yeşertmeye devam ediyor. Bilhassa Muâz’ın kabrindeki manevî hava, ürpertici yoğunluktaydı.
Ardından Ürdün’ün en kuzey noktasına kadar çıkarak, 636’da Bizans’a karşı Müslümanların zafer kazandığı Yermuk Nehri’ne vardık. Ummu Kays kasabasından Taberiye Gölü, Golan Tepeleri ve Yermuk Vadisi’nin kesişim noktasını izlemek, kelimelerle anlatılamayacak bir tecrübeydi.
Ürdün’deki ikinci gecemizi Ölüdeniz’de geçirdik. Suyun karşı yakası, 1967’den beri İsrail’in işgali altında bulunsa da, Kudüs’ün ışıklı tepeleri bizi selamlıyordu. İçinde canlının yaşamadığı Ölüdeniz, tarih içinde üst üste binen nice hikâyesiyle, sessiz ama vakurdu. Soğuk hava sebebiyle sahiller ve plajlar boş kalınca, tefekkür noktasında mekâna daha fazla odaklanmak mümkün olabildi. Aynı keyfi, Hristiyanların Hz. İsa’nın Hz. Yahya tarafından vaftiz edildiğine inandıkları Şerîa Nehri’nde de yaşadık. Ürdün-İsrail sınırında, tarih, coğrafya ve güncel siyasetle baş başaydık.
Cuma sabahı, Haçlıların Ortadoğu’daki en muhkem kalelerinden Kerak’ı ziyaret ederek Mute’ye geçtik. Burası, 629’da Müslümanların Bizans’la yaptığı ilk savaşın yaşandığı yerdi. Hâlid bin Velîd komutayı üstleninceye kadar Zeyd bin Hârise, Ca’fer bin Ebî Tâlib ve Abdullah bin Revâha sancağı omuzlamış, üçü de arka arkaya şehit düşmüştü. Üç sahabînin kabrini sırasıyla ziyaret ettik. Çocukluğumdan itibaren menkıbeleriyle büyüdüğüm isimlerin mezarlarını görmek, onları canlıyken görmek gibiydi adeta.
Cuma günü akşamüzeri, Ürdün’ün denize tek bağlantı noktası olan Akabe şehrine ulaştık. Akabe Körfezi’ni Ürdün, İsrail, Mısır ve Suudi Arabistan ortaklaşa paylaşıyor. Akabe ile İsrail’in Eylat şehri sınır komşusu. 1917’de Şerif Hüseyin ve şürekâsının Akabe’deki Osmanlı kalesine ve garnizonuna düzenlediği saldırı, Birinci Dünya Savaşı’nın dönüm noktalarından biriydi. Kale, bugün turistik bir kalıntıdan ibaret.
Ürdün’deki son gecemizde, çöl bölgesi Vâdî Râm’daydık. Dolunayın sütbeyaz aydınlığıyla çölün kırmızı kumları buluşmuş, ortaya inanılmaz bir manzara çıkmıştı. Tefekkür ve tezekkür için, çölden daha uygun bir mekân yoktu hakikaten. Gece saatlerinde, bunu iliklerimize kadar yaşadık. Ertesi sabah Türkiye’ye dönmeden hemen önce, antik kavim Nebâtîlerin imzasını taşıyan meşhur Petra harabelerini gezerken, çölün tesiri hâlâ üzerimizdeydi.
İzlenimlerimi “köşe yazısı ebadıyla” sınırlasam da, dikkatli okurlar, Ürdün’den aktardığım her bir anekdotun, aslında ayrı birer yazı konusu olduğunu gözden kaçırmamıştır. Bu da, girişte Ürdün’ü tanımlarken neden “küçük ama çok önemli” dediğimin cevabı.
Kimlik ihtarı
04:0025/01/2023, Çarşamba
G: 25/01/2023, Çarşamba
2
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yaklaşık dört yıl önce, 15 Mart 2019 günü, Yeni Zelanda’nın Christchurch kentinde bir cami ile bir İslâm merkezine çifte saldırı düzenleyen Brenton Harrison Tarrant adlı terörist, ardında 73 sayfalık bir “manifesto” bırakmıştı. Tarrant’ın satırlarında beyaz ırkın üstünlüğüne dair vurgularla, İslâm ve Müslüman düşmanlığını dile getirdiği ifadeler birbirine karışıyordu. Endülüs’ten Osmanlı’ya kadar, Müslümanların tarih boyunca kurduğu bütün medeniyetlere atıflarda bulunan Tarrant’ın tam bir Haçlı mantığına sahip olduğu anlaşılıyordu. Tarrant, saldırılar sırasında kullandığı otomatik silahın üzerine de “Müslümanlarla savaş”ı simgeleyen tarihî vaka ve şahsiyetlerin isimlerini işlemişti. Bunlardan biri, Birinci Kosova Savaşı’nın (1389) akabinde, harp meydanında Sultan Murad Hüdâvendigâr’ı şehit eden Sırp Miloş Obiliç’ti.
Geçen yıl 9 Ocak günü, Bosna Hersek Cumhuriyeti’ni oluşturan siyasî yapılardan Sırp Cumhuriyeti’nde düzenlenen resmî bir törende “Akrepler” adlı özel birliklerin simgesi olan kırmızı berelerle yürüyüş yapan Sırp polis ve güvenlik görevlileri, Miloş Obiliç’in ve Sırbistan millî kültürünün oluşumda önemli bir yeri bulunan Stefan Nemanyiç’in (ö. 1199) adını haykırmıştı. Akrepler, 1995’te binlerce Müslüman Boşnak’ın katledildiği Srebrenitsa Soykırımı’na iştirak etmiş isimlerden oluşuyordu üstelik. Dahası, Bosna Hersek Anayasa Mahkemesi, bu türden ırkçı öğeler barındıran yürüyüşleri resmen yasaklamış olmasına rağmen, binlerce Sırp söz konusu törene coşku içinde katılmıştı.
Ve nihayet, geçtiğimiz cumartesi günü (21 Ocak), İslâm düşmanlığıyla tanınan Rasmus Paludan adlı bir provokatör, İsveç’in başkenti Stockholm’de elindeki Kur’ân-ı Kerîm nüshasını yaktığı sözde bir “eylem” düzenledi. Paludan’ın, bu iş için Türkiye Büyükelçiliği’nin önünü seçmesi özellikle dikkatlerden kaçmazken, İsveç yönetimi bu açık küstahlığı “düşünce ve ifade özgürlüğü” çerçevesinde değerlendirdiklerini duyurdu. Dünyadaki basın-yayın organlarının, Kur’ân yakma hadisesini duyururken seçtiği dil de oldukça farklıydı. Önemli bir kısmı, “Türkiye karşıtı eylem” ifadesini tercih ettiler.
Yeni Zelanda’dan Sırbistan ve İsveç’e doğru bir hat çizseniz, bunca uzak ve birbiriyle alakasız uçların, aynı doğrultuda nasıl art arada dizildiğine hayret edebilirsiniz. Oysa hayret edecek bir şey yok. Asırlar içinde oluşan ve zihinlerde kök salan olgular, böyle böyle ortalığa saçılıyor. Burada şaşılacak esas nokta, bizim, dünyada hâlâ canlı bir damar şeklinde var olmaya devam eden bu şuuraltını sıklıkla gözden kaçırmamız veya unutmaya yüz tutmamız…
Müslümanları haklı biçimde kızdıran, üzen ve sokaklara döken son hadiseye, bize kimliğimizi ve durduğumuz / duracağımız yeri hatırlatan bir ihtar olarak da bakmamız gerektiğini düşünüyorum. Rasmus Paludan, provokasyon mekânını belirlerken niçin İran, Suudi Arabistan, Mısır, Malezya, Endonezya veya başka bir Müslüman ülkenin büyükelçilik binasını tercih etmedi? Meselenin sadece Türkiye ile İsveç arasında son dönemde yaşanmakta olan siyasî gerilimden veya İsveç’in NATO’ya üyeliğiyle alakalı tartışmalardan ibaret olmadığı gayet açık.
Konuyu bütün boyutlarıyla kavramak için, Stockholm’deki büyükelçilik binamıza Paludan’ın baktığı yerden bakmak lazım. Tarih boyunca bırakın Osmanlı’yı, başka herhangi bir Müslüman yönetimin bile hâkimiyeti altına girmemiş olan İsveç topraklarında ay-yıldız simgesini görmek, Paludan’a Yeni Zelanda’da, Bosna’da, Sırbistan’da (Fransa’da, Hollanda’da…) nice İslâm düşmanı aktörün üstüne çöken “karabasan”ı hatırlatmış olmalı. Zihinler ay-yıldızdan Osmanlı’ya intikal ederken, hafızalarda Kosova’lar, Mohaç’lar, Niğbolu’lar canlanıyor…
Modern dünya, uluslararası sistem, demokratik normlar, BM kararları vs. vs. derken, milletlerin şuuraltındaki fay hatları bizim gözümüzden kaçsa da, bir beyinsiz provokasyoncunun eliyle hakikat faş oluveriyor işte. İslâm gündeme geliyor, Müslümanlar gündeme geliyor, Kur’ân gündeme geliyor…
Ve bütün uluslararası araştırmalar ve akademik raporlar, İslâm’ın şu anda dünyada en hızlı yayılan din olduğunu ortaya koyuyor. Bu aziz dini temsil noktasında mensuplarının sergilediği bütün ihmal ve gevşekliklere rağmen…
Ordunun rolü
04:001/02/2023, Çarşamba
G: 1/02/2023, Çarşamba
5
Sonraki haber
Taha Kılınç
Mısır’da bir grup asker, “Hür Subaylar Hareketi” çatısı altında toplanarak 23 Temmuz 1952’de Kral Faruk’u devirdikten sonra, ülke hızlı bir şekilde “devlet sosyalizmi” şeklinde tanımlana-bilecek bir yönetim sistemine geçti. Süveyş Kanalı’nı millîleştirerek içeride ve dışarıda büyük sükse yapan Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdunnâsır, Arap milliyetçiliğini de koltuğunun altına sıkıştırarak, orduyu Mısır’ın tek hâkimi haline getirdi: Bir yandan kamulaştırma faaliyetleriyle çok sayıda kuruma ve şirkete el konulurken, diğer yandan ülke ekonomisi ordu yönetiminin rahatça kontrol edebileceği doğrultuda biçimlendirildi. Abdunnâsır ve arkadaşları, kendilerini “her açıdan” Mısır’ın hamisi ve kurtarıcısı olarak görüyordu. Dolayısıyla, ordu sadece siyaset ve savunmayla ilgilenmemeli, ekonomik yönden de Mısırlılara “sahip” çıkmalı ve onları korumalıydı. Ordu böylece ülkedeki üretim, tüketim, ihracat ve ithalat kalemlerinin hepsi üzerinde sıkı bir hegemonya kurdu. Ancak en büyük problem, gittikçe değişen bir dünyada ekonomiyi yönetmenin zorlukları ve askerlerin bu noktadaki bilgisizliğiydi. Haliyle yolsuzlukların, kaynak israfının ve neticede de fakirliğin önüne geçilemedi.
1970’de Cemal Abdunnâsır’ın ölümünden sonra onun yerini alan Enver Sedat, Mısır’ın yönünü Sovyetler Birliği’nden ABD’ye çevirmeye karar verince, ekonomik alanda geniş çaplı bir liberalleşme programı başlattı. “İnfitâh” (Açılım) olarak bilinen bu süreçte Mısır’ın ABD ve Batı ile ilişkileri sıkılaştırıldı. Batılı şirketler Mısır’da yatırım için yarışmaya başladı. Ordunun ekonomideki rolü hâlâ birincil noktadaydı, ancak ülkede bir rekabet ortamı meydana gelmişti. Yine de tümüyle liberal bir ekonomik modelden söz edilemezdi, zira İnfitâh’tan nemalananlar Enver Sedat’ın yakın çevresindeki bir avuç kapitalist iş adamıydı ve ordu, bu kanaldan dolaylı biçimde istifade ediyordu.
Enver Sedat’ın 6 Ekim 1981’de kendi ordusundaki bir yüzbaşı tarafından öldürülmesinden sonra ipleri ele alan Cumhurbaşkanı Hüsnü Mübarek, 1990’ların başında -ABD ve IMF’in baskılarıyla- ekonomide liberalleşme politikalarına ağırlık vermek zorunda kaldığında, ordu kendi imtiyazlarını korumayı başardı. Ülkedeki bütün kritik sektörlerde askerin hâkimiyeti devam etti, ordunun yatırımlarında vergi muafiyetleri sürdü ve ilgili bütün harcamalar “devlet sırrı” kapsamında muhafaza altına alındı.
Geçtiğimiz 10 yılda ise Mısır ordusunun ülkedeki rolü, yakın tarihteki en baskın ve yoğun oranlarına ulaştı. Kendisi de ordu saflarından gelmiş eski bir general olan Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah Sisi’nin üst üste imza attığı birçok kritik kararla, ordunun savunmanın yanı sıra siyaset, medya, dış politika ve elbette ekonomideki ağırlığı şimdiye kadar olmayan seviyelere çıktı. Makarnadan çimentoya, turizmden içme suyuna Mısır’ın her üretim ve tüketim kaleminde boy gösteren ordunun bütçesindeki “devlet sırrı” başlıkları fazlalaştı.
Fakat… Tüm bu gelişmelerle birlikte, eş zamanlı olarak Mısır’ın yakın tarihinin en derin ekonomik krizine sürüklenmesi, parasının sadece son bir yıl içinde üç kere devalüe edilmesi, fakirliğin ve hatta açlığın halkın tahammül sınırlarını zorlamaya başlaması, ordunun ekonomiyi yönetme biçimiyle alakalı ciddi tartışmaları da beraberinde getirecek gibi görünüyor.
Bu çerçevede, IMF ile Mısır hükümeti arasında geçtiğimiz aylarda imzalanan kredi anlaşmasının şartlarından biri “Ordunun ekonomideki rolünün azaltılması ve serbest rekabete müsaade edecek düzenlemelerin yapılması”ydı. Ülke içindeki dengeler düşünüldüğünde, Mısır’ın böyle bir şarta razı olmak durumunda kalması bile ekonomisinin içine düştüğü darboğazın derecesini göstermeye yetiyor. Ancak esas soru şu: Sisi yönetimi, IMF’e verdiği bu sözü tutabilecek ve ekonomiyi ordunun tasallutundan kurtarabilecek mi?
Gerçekçi olmak gerekirse, böylesine köklü bir değişim, ancak Mısır devlet yapısının baştan aşağı yeniden teşkilâtlandırılması, ordu-halk ilişkilerinin “modernize” edilmesi ve zihniyet anlamında derin bir dönüşümün sağlanmasıyla mümkün. Asker, böyle bir sürece ayak direyecektir. Zira, güç ve mensup sayısı bakımından dünyanın 14’üncü büyük ordusuna sahip bulunan Mısır’da, halk kitleleriyle ordu arasında kurulan çok boyutlu, organik ve fayda odaklı bağlar, askerin ekonomiden elini çekmesinin önündeki önemli bir engeli oluşturuyor. Bu nazik nokta, Mısır’da “sivil” bir demokrasinin neden tutunamadığının da cevabı ayrıca.
Derin kriz
04:004/02/2023, Cumartesi
G: 4/02/2023, Cumartesi
5
Sonraki haber
Taha Kılınç
Görüntüleri izlemişsinizdir: Azerbaycan’ın İran’ın başkenti Tahran’daki büyükelçilik binasına 27 Ocak sabahı düzenlenen saldırıda hayatını kaybeden Orhan Askerov’un cenazesi, İmam Humeynî Havaalanı’nda ülkesine gönderilmek üzere uçağa taşınırken, Azerbaycanlı güvenlik ve istihbarat görevlileri İranlı askerleri kenara iterek, tabutu kendileri omuzladı. Bu çok kısa, ancak çok sembolik ve önemli bir sahneydi. Büyükelçilikte güvenlik şefi olarak görev yapan Askerov’un na’şının İran tarafından “bürokratik gerekçelerle” iki gün boyunca bekletilmesinden sonra, havaalanında yaşananlara şaşırmak da zordu açıkçası.
Azerbaycan iki dikkat çekici adım daha attı:
Tahran’daki büyükelçilik misyonunu tamamen boşaltarak, çalışanları ülkeye geri çağırdı. Diplomatlarla ailelerinden oluşan 53 kişilik kafile, Tahran’ı terk etti. Hemen ardından da, Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı bir açıklama yayınlayarak, İran’a seyahat planlayan vatandaşların “ülkedeki istikrarsızlık” sebebiyle dikkatli olmalarını istedi. Diplomatik dilde, resmî kanallar üzerinden kamuoyuna duyurulan “seyahat uyarısı”, muhatap ülkeye güven duyulmadığının net bir ifadesidir malum.
Bunlar da şaşırtıcı değil. Çünkü İran, büyükelçilik saldırısıyla ilgili herhangi bir somut adım atmak şöyle dursun, “Bizde de bazı saldırıları Azerbaycan kökenli DAEŞ’liler yaptı, ama sesimizi çıkarmadık. Bu tarz şeyleri fazla büyütmeden aramızda halletmek lazım. Yaşanan, bir terör saldırısı değil, kişisel bir eylemdi” anlamına gelecek reaksiyonlar geliştirerek, meseleyi çözmeyeceğinin bütün işaretlerini vermişti.
İran’la Azerbaycan arasında artık gizlenemeyecek boyutlara ulaşan bu derin krizin köklerinde, Azerbaycan’ın son yıllarda Türkiye’yle omuz omuza vererek oluşturduğu stratejik ittifak var. Hatırlanacağı üzere, İran, Azerbaycan’ın Ermenistan tarafından işgal edilen topraklarının özgürlüğe kavuşturulduğu son savaşta (2020) göstere göstere Ermenistan’ı desteklemiş, Azerbaycan’a karşı Ermenilere silah, mühimmat ve asker sevkiyatında bulunmuştu. Azerbaycan elbette bu açık düşmanlığı sineye çekmemiş, Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in dilinden, Tahran’a gerekli mesajlar ulaştırılmıştı. Şiîliği yaymayı İslâm coğrafyasına yönelik temel hedef haline getiren İran, Kafkaslarda Türk bayrağının dalgalanması ihtimalinden öylesine rahatsız olmuştu ki, “takiyye”yi filan bir tarafa bırakıp Azerbaycan’a doğrudan cephe almayı seçmişti. İran devlet aklı, Azerbaycan’ı kazanmakla Asya içlerine doğru uzanacak kesintisiz bir “Türkiye hattı”nı yarmak arasında kalmış, Bakü’yü kaybetmeyi menfaatine daha uygun bulmuştu.
Birbirinden farklı bağlamlarda ve şartlarda 4 tarihî Arap başkentinde (Şam, Bağdat, Beyrut, Sanaa) etkinliğini artıran ve üstünlük sağlayan İran, Ortadoğu ve İslâm coğrafyasının diğer noktalarında da mezhepçi ajandasının tatbikini sürdürüyor.
Hükümetlerle ve iktidarlarla yaşadığı sürtüşmeler bir kenara bırakılacak olursa, İran’ın Müslüman halklara ulaşma ve onlardan taraftar devşirme politikasının üç ana ayağı var: 1) İsrail ve Amerikan düşmanlığını sloganlaştırmak, 2) Kudüs ve Filistin davasının bayraktarlığına soyunmak, 3) Ehl-i Beyt muhabbeti üzerinden, duygusal ortak paydalar oluşturmak. Dünyada olup bitenlere dair derin bir bilgisi bulunmayan, kendi halinde ve samimi bir Müslümanın, İran’ın mezhepçi ve Fars milliyetçisi ajandasını gizlemek üzere ustalıkla kurduğu bu üçgenin içine düşmemesi mümkün değil. İran da zaten kitlelerin bu zaafından istifade ediyor.
Fakat Azerbaycan örneği, bu konuda ilginç bir istisna teşkil etti:
Sırf Türkiye’nin kazanacağı nüfuzun doğurduğu panikle Ermenistan’ı Azerbaycan’a tercih eden İran’ın tavrı, Azerbaycan halkı üzerinde menfi tesirler bıraktı. Kalplerde, Türkiye’ye ve Türk hükümetine gösterilen coşkulu sevginin ve içten yakınlığın tam tersi, artık İran yönetimi ve İran’ın politikaları için mevcut. İran aynı handikabı Irak’ta da yaşıyor; Iraklı Şiî liderlerde Arap kimliğini ve ülke menfaatlerini öne çıkarma yönündeki eğilimler güçleniyor. Lübnan’da Hizbullah kanalıyla ülke siyasetini kilitleme politikalarının halktaki pratik yansımaları da yakın süreçte görülecektir.
Siyonist yayılmacılıkla Şiî yayılmacılık arasındaki kıskaca sıkışıp kalan Ortadoğu için, çözüm elbette –yine hepsinin bölgeyle alakalı kendi menfaat listeleri bulunan– başka yabancı aktörlerle kol kola girmek değil. Bu hakikat keşfedilip gereği yapılıncaya kadar, tünelin ucunda ışık belirlemeyecek. Azerbaycan’ın attığı adımlar, birçok ülke için cesaretlendirici birer örnek olmaya namzet.
Yürek dayanışması
04:0011/02/2023, Cumartesi
G: 11/02/2023, Cumartesi
8
Sonraki haber
Taha Kılınç
Afganistan’ın Mezâr-ı Şerif kentinde bulunan başkonsolosluğumuzda hazırlanan 9 Şubat 2023 tarihli bir tutanak… Kunduz vilayetinden altı kanaat önderi, 10 şehrimizi aynı anda etkileyen deprem felâketinin ardından kendi aralarında yardım toplayarak Türk yetkililere teslim etmişler. Tutanakta “nakit ve takılar” başlığı altında şunlar sıralanmış: “200 bin Afgani (2 bin 235 dolar), 13 adet gümüş bilezik, 5 adet gümüş yüzük, 3 adet gümüş kolye, 1 adet küpe, 12 adet sikke.”
Gözlerinizi kapatın ve tahayyül etmeye çalışın: Savaşlarla, doğal afetlerle ve fakirlikle on yıllardır hırpalanan bir ülkenin ücra bir köşesinde, Türkiye’deki acıyı dindirmenin derdine düşmüş bir avuç insan… Kollardan, parmaklardan, kulaklardan çıkarılıp masaya konan mütevazı ziynetler… Bunun adı neydi?
Kosova’nın Prizren şehrindeki bir camide, “Türkiye’ye yardım!” dendiğinde de aynı manzara yaşandı. Cemaat elini cebine attı, son kuruşuna kadar verdikçe verdi. Bir yüzük ve birkaç küpe de düştü yaygının üstüne. Buna ne söylenirdi?
Ya iki göz gecekondusunda nesi var nesi yoksa arabasının üstüne ve bagajına istifleyip, döşeklerin kenarına bir de Türk bayrağı iliştirerek “gardaş”larına yardıma koşan Azerbaycanlı Server Beşirli? Sergilediği şey kardeşliğin, samimiyetin, infakın ve imanın zirvesi değil miydi? “Yokken verebilmek” ne demekmiş, hepimize göstermedi mi?
Mescid-i Aksâ’da pazartesi sabahtan bu yana her vakit namazının ardından binlerce Müslümanın katılımıyla kılınan gıyâbî cenaze namazları… Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebevî’de dünkü cuma hutbelerinin Türkiye ve Suriye’deki depremlere ayrılması… Sadece Suudi Arabistan’da, başlatılan yardım seferberliğinde toplanan miktarın kısa süre içinde 900 milyon liraya ulaşması… Kahire’deki Ezher Üniversitesi yönetiminin daha ilk gün hızlıca meseleyi gündeme taşıyarak yardım kampanyalarına girişmesi… Sudanlı yetimlerin indirdiği hatimler, enkazın altından daha fazla canın sağ çıkabilmesi için ettikleri gözü yaşlı dualar… Endonezya’dan Fas’a, Özbekistan’dan Güney Afrika’ya, dünyanın her yerinden Müslümanların acımıza ortak olmaları, dualarıyla, yardımlarıyla, sosyal medya paylaşımlarıyla kardeşliği hepimize yakından hissettirmeleri… Her ülkeden koşup gelen arama-kurtarma timleri…
Yukarıda çok azını sıralayabildiğim böyle sayısız örneğe bakınca, Türkiye içindeki bazı odakların felâketi siyasî fırsata çevirme çabalarına, provokasyonlarla milleti birbirine düşürme gayretlerine ve yaydıkları yalan haberlerle sosyal dokumuza kastetmelerine üzülmemek elde değil. Bir diğer nokta, söz konusu dezenformasyonlardan bir kısmının düpedüz İslâm ve Müslüman alerjisinden kaynaklanıyor oluşu. Onlarca STK ilk dakikalardan itibaren işe koyulmuşken, “İslamcı STK’lar meydanda yok” diye paylaşım yapan, ardından görüntülü delillerle bu yalanı çürütüldüğü halde tweetini hâlâ silmeyen biri, başka hangi motivasyonla hareket ediyor olabilir? Felâketin büyüklüğünden dolayı sahada yaşanan organizasyon eksikliklerini genel bir çöküş havasında yansıtan, sonra da lafı Müslümanlara getirip “Bunlara hiçbir şeyinizi vermeyin, hepsi yalancı” diyen birinin tavrını başka nasıl yorumlayabiliriz?
İslâm coğrafyasının hemen her noktasını adımlamış, bazı bölgelerinde yaşamış ve hâlâ da aktif şekilde oralarla ilgilenmeye çalışan biri olarak şunu söylemem gerekiyor: Seküler kesimi bizim kadar Müslüman düşmanı ve İslâm konusunda cahil olan ikinci bir İslâm ülkesi yok. Diğer ülkelerde İslâm, en azından “kültürel” açıdan saygı görüyor. Bizdeki lâdinî güruh, Müslümanlığın her türlü tezahürüne açıkça düşman… İnsanî felaket bile dinlemeyen, cesetlerin üzerinde tepinecek kadar şuurunu yitirmiş, her türlü yalanı da mubah gören bir düşmanlık üstelik…
Ne yapacağız? Elbette kendi gündemlerimize odaklanmaya devam edeceğiz. Dilimizde dua ve istiğfarla, eylemlerimizde tevbe ve ıslahla, imkânlarımızın son noktasına kadar infaka koşacağız, paylaşacağız, paylaştıracağız… Kunduzluların, Prizrenlilerin, Server Beşirlilerin, Kudüslülerin, Sudanlıların ihlâsıyla… Dâhilî fitnecilere hiç kulak asmadan, hariçten ulaşan dualar, gözyaşları ve hüsn-ü zanlar hürmetine…
Vicdanı korumak
04:0015/02/2023, Çarşamba
G: 15/02/2023, Çarşamba
5
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrailli haham Şmuel Eliyahu’nun Türkiye ve Suriye’deki depremlerle ilgili skandal ifadelerini mutlaka okumuşsunuzdur. İsrail sağının popüler gazetelerinden “Olam Katan”a yazan Eliyahu, depremlerin “ilahî bir ceza” olduğunu vurgulamış, “Defalarca yurdumuzu işgale yeltenen ve bizi denizde boğmaya çalışan milletlerin” gazaba uğradığını iddia etmişti. Eliyahu sadece Müslüman dünyada değil, Yahudiler arasında da büyük tepki topladı, nihayet Dünya Yahudi Kongresi resmî bir açıklamayla kendisini kınadı. Buna benzer hezeyanlarını yıllardır sürdüren Eliyahu, Amerikan yönetimini bile bezdirmiş, nihayet geçtiğimiz yıl ABD vizesi iptal edilmişti.
Sözde “ilahî idarenin maksadını yorumlamak” amacı güden bu yorumların (ki farklı dinlerden de benzer sesler duyulabiliyor) düpedüz faşizm ve hatta insan düşmanlığı olduğunu söylemeye bile gerek yok.
İsrail’in tanınmış din adamlarından -1983’ten 1993’e kadar Sefarad hahambaşı- Mordehay Eliyahu’nun oğlu olan Şmuel Eliyahu, aynı zamanda mevcut İsrail hükümetinde “Kudüs’ten Sorumlu Bakan” olarak görev yapan Amihay Eliyahu’nun da babası. Filistin topraklarına Irak’tan göçen Eliyahu ailesi, “Sefarad” kelimesinin işaret ettiği üzere, 1492 sürgünüyle İspanya’dan Ortadoğu’ya gelmiş. Bu detay, Şmuel Eliyahu’nun ifadelerini daha ilginç hale getiriyor. Çünkü İsrail’de Sefarad Yahudiler, kendilerini onlardan üstün gören Aşkenaz Yahudilerin alt katmanında konumlandırılıyor ve satır aralarında ciddi biçimde aşağılanıyor. Eliyahu’nun deprem okuması, şuur altındaki ezikliğin bir yansıması olabilir mi? Kuvvetle muhtemel.
Şmuel Eliyahu ile “insan düşmanlığı” ortak paydasında buluşan müsveddeler, maalesef bizim buralarda da mevcut. Deprem bölgesinde yaydıkları türlü iftiralarla yabancı karşıtlığını körükleyen, asılsız haber ve iddialarla insanları birbirine düşürmeye çalışan, topraktaki fay hatlarını zihinlere ve kalplere doğru uzatıp oradan siyasî kazanımlar devşirmeye çabalayan, garibanların linç edilip parçalanmasından haz alacak kadar soysuzlaşmış, bütün bunları yaparken de bir seri katilin ustalığı ve soğukkanlılığıyla hareket edenlerin Eliyahu’dan ne farkı var?
Deprem felâketi, hepimiz için bir vicdan ve ahlâk sınavı aynı zamanda. Ve bu noktada, nice ibretli sahneler her gün gözlerimizin önünden geçip duruyor.
***
Vicdan sınavımızın ikinci parçası: İnsanî yardımları sürekli, kalıcı ve randımanlı hale getirmek. Felâketin ilk şok dalgalarıyla büyük bir halk seferberliği oluştu, herkes elinde ve evinde ne varsa sahaya yollamaya gayret etti, hâlâ ediyor. İnsanımız çok samimi, ama organizasyon noktasında bazı acemilikler ve eksiklikler yaşandığı için, gönderilen malzemelerin israf olduğu, hedefine yeterince ulaştırılamadığı veya iklime ve ihtiyaçlara uygun olmayan eşyaların yollandığı gibi şikâyetler mevcut. Bu konuyu daha organize ve aktif bir zihinle ele almak gerektiği anlaşılıyor.
İnsanoğlu, her şeye alışabilen ve her acıyı unutabilen bir fıtratta yaratılmış. Bu bizim hem güçlü yanımız hem de zaafımız. Alışmasak ve unutmasak, delirebilirdik. Ama birçok problem de alışmaktan ve unutmaktan kaynaklanıyor. Gündemin yoğunluğunun ve bazı polemiklerin tesiriyle, deprem felâketini şimdiden kanıksamaya başladık mesela. Bu da, mağdurlara gösterilen ilginin giderek azalacağına ve herkesin nihayet kendi acısıyla baş başa kalacağına işaret.
Oysa Hz. Peygamber’den öğrendiğimiz şekilde “en hayırlı amel, az da olsa devamlı yapılandır”. Ramazan ayının gölgesi üzerimize düşmüşken, depremin yaralarını nasıl daha sürdürülebilir ve tesirli biçimde sarabileceğimizi tefekkür zamanı…
***
İnsanî kayıpların ve yürek yaralarının dışında, depremde beni en çok etkileyen kare, Antakya’nın kalbi mesabesindeki Habîb-i Neccâr Camii’ndeki yıkım oldu. Habîb-i Neccâr’ın, Yâsîn suresinin ikinci sayfasında kıssası anlatılan kişi olduğuna inanılır, malum. Hani, kavmi inkârda ısrar ve inat ederken, şehrin öte yakasından koşup gelerek insanları peygamberlere imana çağıran o kutlu şahsiyet… Kendisine “Gir cennete!” dendiğinde, “Keşke kavmim bilseydi” diye üzülen o yürek adamı…
Coğrafyamız tarih boyunca nice acılara, savaşlara ve istilalara şahitlik etti. Ve hepsinden de belini doğrultarak kalkmayı başardı. İnsanıyla ve binasıyla yine doğrulacak, yine kalkacak, dünyaya sözünü yine söyleyecektir.
Cumartesi günü tam buradan devam edelim: Doğal afetler, salgın hastalıklar ve savaşlar gibi insanoğlunun dünyadaki varlığını derinlemesine ve çok boyutlu etkileyen hadiselerin, tarihin devinimi içinde bize ne söylemeye çalıştığına kulak verelim.
Nasıl bakmalı?
03:5918/02/2023, Cumartesi
G: 18/02/2023, Cumartesi
2
Sonraki haber
Taha Kılınç
I. Yemen’in başkenti Sanaa’nın kuzeyinde, bugün adeta terk edilmiş gibi duran Ma’rib şehri, tarihteki en büyük afetlerden birine sahne olmuştu. M.Ö. 520’lerde inşaatına başlanan dev sulama sistemi ve baraj, yaklaşık bir asır sonra yıkılmış, bunun neticesinde meydana gelen korkunç selle Sebe halkının yaşadığı memleket tamamen harabeye dönmüştü. Felâketten canlarını kurtarabilenler bölgeden göç etmiş, bir zamanlar Arabistan’ın en muhteşem bahçelerine ev sahipliği yapan mıntıkadan geriye, içinde tek-tük cılız ağaçların yükseldiği çorak bir arazi kalmıştı. Bu felâket, “Arim Seli” adıyla Kur’ân’da da ismen zikredilir (Sebe 15-16). Aradan yüzyıllar geçtikten sonra, yıkılan barajdan kalan duvar parçalarını çevredeki dağların yamaçlarında görmüştüm, bir Yemen seyahati sırasında.
II. Kudüs ile Ramle arasında yer alan Amvâs, Hz. Ömer döneminde Bilâdüşşâm’daki fetihler sırasında karargâh olarak kullanılmıştı. 639’da burada başlayan bir veba salgını ise, İslâm tarihinin en ağır trajedilerinden biri olarak kayıtlara geçti. Suriye orduları başkomutanı Ebû Ubeyde bin Cerrâh başta olmak üzere sahabeden Muâz bin Cebel, Şurahbîl bin Hasene, Süheyl bin Amr, Fazl bin Abbâs ve Yezîd bin Ebî Süfyân’ın da aralarında bulunduğu 25 bine yakın insan bu salgında hayatını kaybetti. Salgın Müslümanları öylesine etkiledi ki fetihler durakladı, birçok önemli şahsiyetin vefatı sonucu ilmî ve askerî boşluklar oluştu, köyler ve kasabalar metruk hale geldi.
III. Bilim tarihçileri, bundan yaklaşık 5 bin yıl önce Asya’nın “mega-kuraklık” olarak adlandırılabilecek bir çevre felâketine uğradığını belirtiyor. Nehirlerin ve göllerin kurumasına, iklimlerin değişmesine ve halkların kitleler halinde daha güneye ve batıya doğru göç etmesine yol açan bir felâket… Bugün büyük bölümü Özbekistan, Türkmenistan ve Kazakistan’a dağılmış durumdaki tarihî Türkistan mıntıkası, aynı tecrübeyi 1000’li yılların başında da yaşadı. Özellikle Hârizm bölgesindeki kuraklık öylesine şiddetliydi ki, buralarda nice şehirler terk edildi, bölge halklarının coğrafyadaki yer değiştirmeleriyle birlikte kitlesel kültür göçleri gerçekleşerek, tarihî odaklar başka bölgelere kaydı.
IV. 29 Kasım 1114 gecesi, sabaha doğru… Maraş, çok şiddetli bir depremle sarsıldı. Kar her yeri kaplamış, şehrin bütün giriş çıkışları kapanmıştı. Binlerce insan, enkaz altında kalarak can verdi. Dönemin tarihçileri, “Maraş’ta nefes alan hiç kimse kalmadı” diye yazacaklardı daha sonra. Deprem sadece Maraş’ı değil, civarındaki birçok yerleşimi de etkilemişti. Elbistan, Samsat, Adıyaman, Urfa, Antakya, Harran, Azez ve Halep yıkılan yerler arasındaydı. Bütün bölgede ölü sayısının on binleri bulduğu tahmin ediliyordu.
*
Örnekleri çoğaltabiliriz. Tarih, zaten insanoğlunun başına gelen nice tatsız sürprizle ağzına kadar dolu. Mesele, yaşananları nasıl değerlendireceğimiz noktasında düğümleniyor daha çok. Verdiğimiz tepkiler de buna bağlı çünkü.
Bir Müslümanın bakış açısından görünen manzara şudur: Doğal afetler, salgın hastalıklar ve hatta savaşlar, İlahî İrade’nin tarihe ve coğrafyaya müdahalede kullandığı araçlardır. Bu hadiselerin akabinde gerçekleşen değişimler, ekonomik ve siyasî açıdan kurulan yeni dengeler, yükselenler ve düşenler, yeryüzündeki nüfus hareketlilikleri, kültürün ve insanî birikimin farklı coğrafyalara taşınması, ortadan kaybolan değerler, üretilen yeni unsurlarla oluşan yeni alışkanlıklar ve kültürler vb. düşünüldüğünde, dünya tarihinin şekillenmesinde İlahî İrade’nin rolü ve müdahalesi çok açık biçimde görülür. Felâketler ister insanoğlunun işlediği suçların ve ihmallerin cezası olarak ortaya çıksın, isterse de “sünnetullah” dediğimiz değişmez yasalarla doğrudan “zaman ayarlı” şekilde gerçekleşsin, nokta-i nazar değişmeyecektir.
Peki, tedbirler? Bu konu da hassas bir teraziyle tartılmalı. Zira insanoğlunun kısıtlı bilgisi, dar ufku ve bitmez-tükenmez hırsıyla alabileceği tedbirler de aynı şekilde kısıtlı, dar ve hırsa bulanmış olacaktır.
Evet, tedbir çok önemli. Ama insanlık tarihinde, tedbiri aşan olağanüstülükler de çok fazladır. Hatta bazen, İlahî Kudret, insanoğluna kendi acziyetini hatırlatmak ve tedbirin bir hududu olduğunu öğretmek için de devreye girer. O zaman da insana dünyanın geçiciliğine dair derin bir tefekkür, muhtaçlara yardım vazifeleri ve ölüme her an hazır olacağı bir hayat sürme şuurunu kuşanmak düşer. Vesileleri Kâdir-i Mutlak bilme yanlışına sürüklenmeden…
Maskat’a ziyaret
04:0022/02/2023, Çarşamba
Beşşar Esed, iki gün önce -20 Şubat- Umman’ın başkenti Maskat’a resmî bir ziyaret gerçekleştirdi. 2011’de Suriye’de başlayan halk ayaklanmasından bu yana Umman’a ilk kez ayak basan Esed, havaalanında Sultan Heysem bin Târık ve diğer yetkililer tarafından en üst düzey protokolle karşılandı. Gün boyu devam eden temasların ardından, Esed, beraberindeki bakan, danışman, işadamı, gazeteci ve istihbaratçı kalabalığıyla birlikte Şam’a döndü. Suriye heyeti yolculuk sırasında Irak, Kuveyt, İran ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) hava sahalarını kullandı.
6 Şubat’ta yaşanan Kahramanmaraş merkezli deprem Suriye’yi de ciddi bir şekilde etkilediği için -çeşitli tahminlere göre can kaybı sayısı 5 bini geçti-, Umman’ın Esed’e kucak açması “Deprem diplomasisi” başlığı altında yorumlandı. Umman resmî kaynakları da hem yapılan açıklamalarda hem de sosyal medya paylaşımlarında ziyaretin bu yönünü öne çıkardı. Ancak özellikle son iki yılda Ortadoğu’da yaşanan gelişmelere dikkatle bakıldığında, Esed’in Maskat temaslarının aslında “Suriye’yi yeniden Arap Birliği saflarına katma” sürecinin bir devamı olduğu rahatlıkla görülür:
Abu Dabi yönetiminin Şam’daki büyükelçilik misyonunu yeniden faal hale getirmesinin ardından, BAE Dışişleri Bakanı Abdullah bin Zâyed 9 Kasım 2021 günü Suriye’ye giderek Beşşâr Esed ve diğer yetkililerle görüşmüştü. İki ülke arasındaki temasların sıklaştığının açık bir işareti olarak, 18 Mart 2022’de bu defa bizzat Esed BAE’yi ziyaret etmiş, Dubai Emiri ve BAE Başbakanı Muhammed bin Râşid’le bir araya gelmişti. Geçtiğimiz hafta Ürdün Dışişleri Bakanı Eymen Safedî, -2011’den bu yana ilk kez- Şam’a gitmiş, bunu BAE Dışişleri Bakanı’nın yeni bir ziyareti takip etmişti.
Deprem ise Suriye ile Arap dünyası arasındaki bu yakınlaşma sürecine yeni bir aşama kazandırdı. 7 Şubat günü Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah Sisi ilk kez telefonda Beşşâr Esed ile görüşürken, Suudi Arabistan ve BAE, Suriye’de depremden etkilenen bölgelere yüklü miktarda yardımlar gönderdi. 2011’deki halk ayaklanması sırasında Esed rejimine yönelik en sert tutumu takınan Arap ülkesi Katar’dı kuşkusuz. Katar, bu tavrının devamı olarak, deprem bölgesindeki yardımlarını sadece Suriye’nin kuzeyinde, muhaliflerin kontrol ettiği mıntıkalarla sınırlı tutarken, Suudi Arabistan ve BAE hem muhaliflere hem de rejimin elindeki alanlara yardım ulaştırdı. Ve son olarak, Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhân, “Suriye hükümetiyle diyalog gerekiyor. Mevcut statükonun problemleri çözme noktasında hiçbir işe yaramadığını görüyoruz, bu konuda Araplar arasında konsensüs var” dedi. Riyad, Şam’daki diplomatik misyonunu yeniden hizmete sokacağı yönünde verdiği işaretleri zaman içinde kesmiş, BAE’nin 2018’de neticeye ulaştırdığı söz konusu uygulamayı hayata geçirmemişti. Suudilerin Esed rejimiyle -en azından kamuoyunun gözleri önünde- verdiği tek poz, İstihbarat Şefi Hâlid el-Humeydân’ın 2021’de Şam’a gerçekleştirdiği ziyaretten ibaret kalmıştı.
Tüm bu detaylar göz önüne alındığında, Beşşâr Esed’in Umman’ın başkenti Maskat’ta boy göstermesi hiç sürpriz değil. Kaldı ki, Suriye’nin Arap Birliği’nden dışlanmasının ardından Şam’daki büyükelçisini 2012’de geri çağıran Umman yönetimi, 2020’de Esed rejimiyle diplomatik münasebetlerini tesis ederek büyükelçisini yeniden Şam’a gönderen ilk Körfez ülkesi -BAE, elçiliğini açmakla yetinmişti- olmuştu. Esed’in Maskat ziyaretinin ayrıca bir farkı vardı: Uygulanan protokol seviyesinin yanı sıra, önceki ziyaretlerin aksine olup bittikten sonra basına duyurulmadı, bilgilendirmeler eş zamanlı olarak yapıldı. Bu, Umman ve Suriye’nin hem Arap kamuoyuna hem de uluslararası camiaya açık bir mesajıydı.
Dış politikasını “Herkesle dost / hiç kimseye düşman” mottosu çerçevesinde şekillendiren Umman, Arap dünyasında ayrı bir yerde duruyor. Maskat yönetiminin aynı anda İsrail, İran, ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Mısır, Türkiye vb. bütün ülkelerle sıcak temasları bulunuyor. Umman’da hâkim dinî inanç konumundaki İbâdîliğin tarihteki Hâricîliğin modern bir uyarlaması olduğu gerçeğini, Şiî İran’ın Ortadoğu’daki uydusu Şam rejiminin Nusayrî kökleriyle yan yana koyduğunuzda, denklem daha da renkleniyor.
Günübirlik bir ziyaret, elbette karmakarışık denklemleri çözüvermek için tek başına yeterli değil. Ama başkentlerin siyaset labirentlerinde atılan adımları dikkatle takip etmek, uzun soluklu siyasetler geliştirmek için olmazsa olmaz şartlardan.
.El bombası
04:0025/02/2023, Cumartesi
G: 26/02/2023, Pazar
7
Sonraki haber
Taha Kılınç
Arap dünyasının en büyük medya kuruluşlarından MBC Group, Ramazan ayında yayınlayacağı bir dizinin medya tanıtımını gerçekleştirdi. Hemen ardından, söz konusu dizinin merkezde olduğu ciddi bir öfke tufanı patladı. Sosyal medya kullanıcılarının tartışmalarına siyasetçiler ve dinî liderler bile katıldı. Zira adından da (“Muâviye”) anlaşılacağı gibi, dizinin konusu İslâm tarihinin en dikkate değer şahsiyetlerinden biriydi: Muâviye bin Ebî Süfyân.
Kanaldan yapılan açıklamaya göre:
Çekimleri Tunus’un tarihî şehirlerinde tamamlanan “Muâviye” dizisinin başrolünde Suriyeli genç oyuncu Luceyn İsmail var. Dizinin senaryosu Mısırlı Hâlid Salâh’a ait. Yapımcı ve yönetmen koltuğunda ise Filistin asıllı Târık İryân oturuyor. Bütçesi 100 milyon doları bulan “Muâviye”de Üçüncü Râşid Halife Hz. Osman’ın şehit edilmesinden (656) Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’daki şehadetine (680) kadar, Müslümanlar arasında yaşanan iç çatışmalar ve savaşlar konu ediliyor. Bu çerçevede, Dördüncü Râşid Halife Hz. Ali’nin iktidar yılları, Cemel ve Sıffîn savaşları, Tahkim Olayı, Hz. Ali’nin şehadeti, Hz. Hasan’ın hilâfeti üstlenmesi ve ardından bu makamdan feragati, nihayet Muâviye bin Ebî Süfyân’ın Şam’da kendi hilâfetini ilân edişi ve Emevî İmparatorluğu’nun kuruluşu ekrana taşınıyor.
Henüz yayınlanmadığı için, hadiselerin nasıl bir perspektifle sunulacağı belli değil. Ancak MBC Suudi Arabistan sermayeli bir kanal olduğundan dolayı, “Muâviye” şimdiden güncel siyasî tartışmaların odağına yerleşti bile. Diziyi eleştirenlerin bir kısmı, MBC’nin “son derece Batılı” yayın çizgisi sebebiyle şüphelerini paylaştı. Bir kısmı, senaristinin 2001 yılında tecavüz suçundan tutuklanmış olmasını gündeme getirerek, böylesine kritik bir konuyu İslâmî hassasiyetler çerçevesinde kotaramayacağını savundu. Ve elbette en büyük tepki Şiî camiadan geldi, gelmeye devam ediyor. Sıradan sosyal medya kullanıcılarının galiz küfürleri ve meseleyi Sünnîlere düşmanlık için kullanma fırsatçılıklarının yanı sıra, çok sayıda Şiî kanaat önderi de tepkilerini ortaya koydu. Konuyla alakalı en sert ve resmî reaksiyon ise Iraklı Şiî lider Muktedâ Sadr’dan geldi. Sadr’ın açıklamasında da Muâviye bin Ebî Süfyân’la alakalı düşmanca tekfir ifadeleri yer alıyordu. Detayları tahmin edilebilir.
Sahabeye sövmek, İslâm tarihini siyasî ve mezhepçi bir okumaya tabi tutan Şia’da adeta “imanın şartı” telakki edildiğinden dolayı, Muktedâ Sadr’ın açıklamasında herhangi bir sürpriz yoktu. Ancak mesajın sonundaki “Ben size sadece nasihat ediyorum” cümlesi, açık bir tehdit barındırıyordu. Irak’taki en militan Şiî gruplarından birinin liderliğini sürdüren Sadr’ın tek bir işaretiyle sokaklar savaş alanına dönebilir. Sadr, İran’ın Arap dünyasına giydirmeye çalıştığı “Fars libası”nı elinin tersiyle itip “Arap Şiası” kimliği oluşturmaya çalışan bir figür üstelik. Kendisinin Suudi Arabistan’la bağlantılarının bulunduğu, Veliaht Prens Muhammed bin Selman’la perde arkasından irtibatta olduğu sır değil. Buna rağmen, Sadr, Şiîlik asabiyetiyle MBC’nin karşısına dikilmeyi tercih etti.
1991’de Londra’da kurulan MBC, merkez ofislerini 2002’de Dubai’ye, 2022’de de Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’a taşıdı. Kanalın sahibi Velîd İbrahim, 2017’de Muhammed bin Selman’ın emriyle Ritz-Carlton Oteli’ne hapsedilen işadamları arasındaydı. 83 gün sonra özgürlüğüne kavuşan İbrahim, aynı zamanda 2007’de Arap dünyasında Türk dizileri furyasını başlatan isimdi. 2018’de ani bir kararla portföyündeki bütün Türk dizilerini kaldıran kanal, dönemin siyasî atmosferine uygun şekilde, Türkiye karşıtı bir yayın politikasına savrulmuştu. Şimdilerde, -yine dönemin siyasî atmosferine uygun şekilde- Türkiye aleyhine bütün yayınlarına son vermiş bulunuyor.
Patlak veren mevcut polemikler çerçevesinde görünen o ki, MBC televizyonunun dizi projesi, Ortadoğu’nun zaten karmakarışık olan sokaklarına atılmış bir el bombası yerine geçecek. Bu bombanın parça tesirlerini takip edip sizlere aktarıyor olacağım, nasipse.
(Detayları gözden kaçırmayan kıymetli okurlar için şahsî bir not:
Yazı dilinde, isimlerin başına getirilen ve “Hazret-i…” ibaresinin kısaltması olan “Hz.” kalıbını sadece peygamberler ve aileleri, Sevgili Peygamberimiz, Ehl-i Beyt mensupları ve Dört Râşid Halife için kullanıyorum.)
Karşı hamle
04:001/03/2023, Çarşamba
G: 1/03/2023, Çarşamba
7
Sonraki haber
Taha Kılınç
İran’ın Kâşân şehrinde, yeşilliklerle çevrili duvarlı bir avlu içinde, konik külahla örtülü bir türbe… Bulunduğu konum itibariyle sürekli ziyaretçileri olmasa da, özellikle -hicrî- Rebîülevvel ayının 13 ila 27’si arası burası geniş katılımlı törenlere ev sahipliği yapıyor. Saygı ve sevgi gösterileri için toplananların, kabirde yattığı düşünülen kişi hakkında kullandığı başlıca ifadeler şöyle: “Seyyide Fâtıma’nın sadık askeri”, “Fâtıma’nın katilini öldüren fedai” “Dünyayı bir zalimden kurtaran kahraman”, “Baba Şucâuddîn” (Dinin Cesur Neferi), “Feyrûz Nihâvendî”… 1400’lü yıllarda yapılan ve sonrasında sürekli yenilenerek günümüze ulaşan bu türbe, İkinci Râşid Halife Hz. Ömer’i 644’te şehit eden Ebû Lu’lu Feyrûz’a nispet ediliyor. Ebû Lu’lu, Şiî halk muhayyilesinde bütün canlılığıyla yaşamaya devam ediyor.
Şia kaynaklarının aktardığı rivayetlere göre:
Hz. Ömer’i namaz sırasında bıçakladıktan sonra oluşan kargaşada kaçmayı başaran Ebû Lu’lu, daha sonra yakalanarak hapsedilir. Uzunca bir süre hapiste kaldıktan sonra, “ortadan kaybolması” şartıyla onu özgürlüğüne kavuşturan da Hz. Ali’dir. Medine’den ayrılarak bugünkü İran topraklarına gelen Ebû Lu’lu, doğum yeri olan Nihâvend yerine Kâşân’a yerleşir ve orada ölür. Mezarı, 1500’lerde Safevîlerin Osmanlı İmparatorluğu’na karşı Şiîliği yüceltme siyasetleri çerçevesinde ihya edilir ve bugünkü mevcut türbe yapılır.
Şiî gelenekte, Hz. Fâtıma’nın “şehit” olarak dünyaya gözlerini kapattığına inanılmaktadır. Onu “şehit” eden de Hz. Ömer’dir. Şiî vaizlerin kürsülerden heyecanla ve öfkeyle anlattığı kıssalarda, Hz. Ömer’in Hz. Fâtıma’nın evine yaptığı baskın, kapıyı omuzlayıp devirişi ve içeride korku içinde bekleyen Hz. Fâtıma’yı yumruklayarak kaburga kemiklerini kırışı vs. gibi detaylar vardır. Bu inanç öylesine yaygın ve günceldir ki, hicrî takvimin altıncı ayı olan Cumâdelâhire’nin (Cemâziyelâhir) üçüncü günü, bugün İran’da “Seyyide Fâtıma’nın Şehadeti” münasebetiyle düzenlenen yas törenlerine tahsis edilmiştir. Hz. Fâtıma’nın “şehadeti” böylesine geniş ve resmî bir kabul görünce, elbette onun “katiline” yöneltilen lanet ve kinin boyutları da tahmin edilebilir.
Bu dinî arka plan üzerinden, Ebû Lu’lu fenomenine niçin “kahraman” muamelesi yapıldığını anlamak son derece kolay. Görünen yüzeyin altını kazıdığımızda ise, Hz. Ömer’in şahsına yöneltilen öfkenin ve ona atfedilen nice “suç”un gerisinde, bütün çıplaklığıyla Fars milliyetçiliğini görürüz. Meselenin özünde, İran topraklarının Hz. Ömer döneminde fethedilmesi vardır. Zaten bugünkü Irak ve İran bölgesinin İslâm orduları tarafından zapt edilmesi, İran kaynaklarında “Arap istilası” kavramıyla karşılanır. İkinci Râşid Halife’ye duyulan kinin sebebi, aslında din sosuna bulanmış kaba bir milliyetçiliktir.
Ortadoğu’nun iç dengelerinden haberdar olan herkesin yakından bildiği bu detayları bana hatırlatan şey, 25 Şubat Cumartesi günü bu köşede yer alan “El bombası” başlıklı yazımı gazeteye gönderir göndermez okuduğum bir haber oldu. Sosyal medyada da geniş yankı bulan habere göre: Uydudan yayın yapan Irak televizyon kanalı eş-Şeâir, Suudi sermayeli MBC televizyonunun Ramazan ayında ekranlara getireceği “Muâviye” dizisine nazire olarak, “Ebû Lu’lu’nün Cesareti” adlı bir dizi hazırlıyordu. Hz. Ömer’in katilinin açık bir şekilde göklere çıkarılacağı dizinin hem de Ramazan ayında yayınlanacak olması, elbette büyük tepki doğurdu. İslâm dünyasının dört bir yanından sosyal medya kullanıcıları, söz konusu girişimi “provokasyon” olarak değerlendirdiler. MBC’nin dizisine gösterdiği tepkiyi geçen yazımda aktardığım Iraklı Şiî lider Muktedâ Sadr, eş-Şeâir’e de tepkisini gizlemedi. Ne var ki, “Ne Muâviye Sünnîleri temsil eder, ne de Ebû Lu’lu Şiîleri…” diyen Sadr, elbette bu bakış açısıyla yeni bir eleştiri tufanına daha yol açtı.
Türkiye’de yaşayan Müslümanlar olarak, yakın çevremizdeki halkların ve ülkelerin gündemlerini kasıp kavuran dinî-tarihî tartışmalardan büyük ölçüde uzağız. Bu, tarihteki ihtilaflardan yeni yaralar üretmemek adına, makul bir duruş. Ancak İslâm dünyasının iç gerilim noktaları bugün yaşadığımız pek çok problemin de temelini oluşturduğundan, söz konusu tartışmaları yakından takip etmekte fayda var. Zira bölgemizi daha derinden kavramak, ancak böylesi bir takiple mümkün…
Hilbâvî’nin ardından…
04:004/03/2023, Cumartesi
G: 4/03/2023, Cumartesi
4
Sonraki haber
Taha Kılınç
Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın (kısaca: İhvân) eski mensuplarından Dr. Kemal Hilbâvî, geçtiğimiz salı –28 Şubat– akşamı, İngiltere’nin başkenti Londra’da hayatını kaybetti. 84 yaşında ebediyete intikal eden Hilbâvî’nin cenazesi, Londra’nın kuzeydoğusundaki Riyâdu’s-Selâm (Gardens of Peace) Müslüman Mezarlığı’na gömüldü. 1939’da dünyaya gelen Kemal Hilbâvî, Kahire Amerikan Üniversitesi’nden mezun olduktan sonra 1970’ler ve 1980’ler boyunca Mısır’da bulunmuş, 1997’den itibaren ise temelli olarak İngiltere’ye yerleşmişti. Gençlik yıllarında İhvân saflarına katılan Hilbâvî, teşkilâtın Avrupa’daki sözcülüğü görevini üstlenmiş, özellikle İhvân eski genel mürşidlerinden Muhammed Mehdî Âkif’le (1928-2017) yakın dostluk kurmuştu.
Dr. Kemal Hilbâvî’nin ölümünü Arap basını için “flaş haber” yapan nokta, onun 2012’den sonra takip ettiği siyasî çizgiydi. İhvân’ın o dönemki yöneticileriyle ve Cumhurbaşkanı Muhammed Mursî ile ihtilaf yaşayan Hilbâvî, 2012’nin Mart ayı itibariyle İhvân’dan tamamen ayrıldığını açıklamış, akabinde ise Mısır basınına yaptığı sürekli açıklamalarla eski yol arkadaşlarını yerden yere vurmuştu. Tahmin edilebileceği gibi, Hilbâvî’nin benimsediği yeni duruş, sadece Mısır basınına malzeme olmamış, Arap ve Batı dünyasından, hatta Türkiye’den bile bazı mecralar “İşte İhvân’ın gerçek yüzü… Örgütün eski üyesi anlatıyor” spotlarıyla Hilbâvî’yi manşetlere taşımıştı.
Muhammed Mursî’nin 3 Temmuz 2013’te devrilmesiyle sonuçlanan süreçte, Dr. Kemal Hilbâvî yine ön saflardaydı. Kahire’de “İhvân karşıtı” gösterilerin merkezine dönüşen Tahrir Meydanı’na çadır kuran Hilbâvî, eski arkadaşlarını eleştirmeye orada da devam etti. Darbeden sonra geçici cumhurbaşkanlığını üstlenen Adlî Mansûr tarafından “yeni anayasayı hazırlama komisyonu”na seçilen Hilbâvî, 2014’te Mısır’ın yeni cumhurbaşkanı Abdulfettah Sisi’yi bizzat ziyaret ederek kutlayanlar arasındaydı. Hilbâvî, daha sonra yeni yönetimi de eleştirerek Mısır’dan ayrıldı ve ölümüne kadar kalacağı Londra’ya yerleşti.
Dr. Kemal Hilbâvî, 2019’da Mısırlı muhaliflerin televizyon kanallarından birine çıkarak, Mursî’nin devrilmesinin “doğru” olduğu yönündeki düşüncelerini tekrarlamıştı. Hilbâvî, özetle şöyle diyordu: “Askerin, halkın taleplerine cevap vermesi doğruydu. Kahire’de ve diğer şehirlerde milyonlarca insan toplandı ve İhvân iktidarının gitmesini istedi. Ben de Tahrir Meydanı’nda, bu insanların arasındaydım. Hasan el Bennâ sağ olsaydı, o da gelir insanların arasına oturur, onları irşad ederdi. 30 Haziran Devrimi’ne destek verdiğim için asla ve hiçbir şekilde pişman değilim. Kimseden özür de dilemiyorum.” Kendisini hâlâ “İhvâncı” olarak tanımlayan Hilbâvî, şu cümleleri kuruyordu: “Ben İhvâncıyım, ama Hasan el-Bennâ’nın takip ettiği usul üzere… Ondan sonra gelen, şiddet ve nefreti yayanlar gibi değilim. İhvân içinde Seyyid Kutub’cu kanat, Hasan el-Bennâ’nın düşüncelerini takip edenlere baskın çıktı. Bütün krizin sebebi budur.”
Ölüm haberi duyulduktan sonra sosyal medyada yapılan paylaşımlar, Hilbâvî’nin ardında bıraktığı çizginin ciddi tartışmalara konu olduğunu gösteriyordu. İlginç bir şekilde, Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’na mensubiyetlerini sürdüren birçok önemli isim, yayınladıkları taziye mesajlarında Hilbâvî için rahmet temennisinde bulundular. Sosyal medyada, bu durum da elbette eleştiri konusu oldu. Yorumculardan bir tanesi “İhvânu’l-Muflisîn” (Müflis Kardeşler) ibaresini kullanarak, “darbeyi destekleyenlere rahmet dilemek ne demek?” yazdı örneğin. “İhvân bitti-bitmedi” polemiklerine merak duyanlar, bahsettiğim tartışmaları uzun uzun okuyabilirler.
Tüm bu kargaşanın ortasında, beni şaşkınlığa sevk eden bir durum var:
İhvân-ı Müslimîn gibi İslâm dünyasının en önemli ve en büyük siyasî hareketlerinden birinin, dört başı mamur ve objektif bir tarihi hâlâ yazılmadı. Hareketi tümüyle günahsızlaştıran metinlerle şeytanlaştıranlar arasında, dengeli bir bakış gerekiyor. Günahsızlaştırmak ve şeytanlaştırmak, yolun sonunda aynı noktada buluşuyor çünkü: Tarihi, ders alınan bir tefekkür meşhedi olmaktan çıkararak, tarafların sadece kendi tribünlerine oynadığı kuru bir cedele dönüştürüyor.
.İran’ın hayali
04:0015/04/2023, Cumartesi
G: 15/04/2023, Cumartesi
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
Türkiye, yakın tarihinin en önemli seçimine hazırlanıyor. İç siyasetteki tartışmalar ve gelişmeler bir yana, seçimler dış dünyanın ana gündem maddelerinden biri. Zira neticeleri, sadece Türkiye’yi değil, uluslararası dengeleri de yakından ilgilendiren bir süreç bu. ABD, Avrupa, Rusya, Çin, Ortadoğu, Orta Asya, Basra Körfezi, Balkanlar, Afrika… Mübalağa etmiyorum, 14 Mayıs akşamı sandıklardan çıkacak sonuç, bütün bu bölgelerde derinden hissedilecek. O yüzden, şimdiye kadar görülmemiş sayıda ve yoğun ilgili birtakım kulaklar ve gözler Türkiye’ye çevrilmiş durumda. Dış basında sürekli analizler ve haberler yer alıyor. Hatta bazılarında, bizim burada konuşmaktan çekindiğimiz detaylar bile mevcut.
Ülkemizin çevresindeki güç odakları üzerinden meseleyi okuduğumuzda, seçimleri en yakından izleyen ülkenin İran olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Çünkü İran’ın yayılmacı politik ve dinî çizgisinin önündeki en büyük engellerden biri, kendi kararlarını kendi veren, her masada güçlü bir şekilde yer alan, savunma sanayiinde iddialı ve İslâm dünyasına her anlamda örnek olma potansiyeline sahip bir Türkiye… Yedili Masa’nın tüm bu alanlarda bambaşka vaatlerde bulunduğunu ve mevcudu tümüyle değiştirerek, Türkiye’yi bambaşka bir mecraya sokmayı hayal ettiğini elbette İran da görüyor. Dolayısıyla Tahran, muhtemel bir iktidar değişikliğini büyük bir iştiyakla bekliyor.
İran’ın hayali, dilediği şekilde yönlendirebileceği, peşine takıp sürükleyebileceği, sosyal ve dinî yapısına nüfuz edebileceği, güçsüz ve iradesiz bir Türkiye… Resmî ağızlardaki Amerika veya İsrail karşıtı ateşli retoriklere rağmen, İran’ın dış politika algısındaki en büyük rakip -hatta belki bazı durumlar için “hasım” tanımlaması yapmak bile doğru olabilir- Türkiye. İran basınını, siyasetçilerin demeçlerini ve kriz anlarında ortalığa saçılan söylemleri dikkatle takip edin, vurguladığım bu hususa dair çok sayıda somut delile ulaşacaksınız.
Bu çerçeveden bakınca, İran’ın Ankara Büyükelçisi Muhammed Farazmend’in Saadet Partisi Genel Başkanı Temel Karamollaoğlu’na hitaben, “Seçimlerden sonra beklentimiz, Türkiye’nin Suriye’deki askerî varlığını geri çekmesi” şeklinde bir cümle sarf ettiği iddiası, temelsiz ve desteksiz değil. İran Büyükelçiliği, -mesele iki gün boyunca tartışıldıktan sonra- söz konusu iddiayı yalanlamış olsa da, İranlı karar vericilerin tam olarak böyle düşündüğünü herkes biliyor.
(Saadet Partisi’nin İran’a kayıtsız-şartsız destek verdiği, bunu yaparken de İran’ın yayılmacı ve mezhepçi ajandasına herhangi bir eleştiri getirmediği malum. Öyle ki, ne Suriye’de dökülen kan, ne dünyanın farklı ülkelerinden Suriye’ye taşınan Şiî milislerin işlediği mezalim, ne de İran’ın Azerbaycan’a karşı açıkça Ermenistan’ın yanında saf tutması, Saadet Partisi yönetiminin duruşunu değiştiremedi. Aksine, yalanlanması mümkün olmayan nice vakıa karşısında ucuz komplo teorilerine sarılmayı, gülünç izah çabalarına girişmeyi, hedef şaşırtarak öfkeyi başka ülkelere yönlendirmeye çalışmayı ve kendi tabanlarını illüzyona sürüklemeyi tercih ettiler.)
İran’ın PKK ve uzantılarıyla son derece pragmatik bir ilişkiler ağı içinde olduğunu da görmek gerekiyor. Türkiye’nin PKK ve YPG ile mücadelesinde “ana hami” olarak ABD ve bazı Avrupa ülkeleri ön plandayken, İran “gizli ortak” olarak sürece dâhil. Washington, Tahran devlet dilinde “Büyük Şeytan” sıfatıyla lanetlense de, Suriye’de -ve Irak’ta- ABD ile İran’ın çıkarları atbaşı ilerliyor. Buradan yola çıkarak, İran’ın Suudi Arabistan’la yeniden kurduğu diplomatik münasebetlerin arka planında, kendi bölgesel gündemlerine daha rahat odaklanmak için cephe sayısını azaltma stratejisinin yattığını görürüz.
“İran bizim kardeşimiz, ona neden karşı olalım?” şeklindeki sorunun ise iki cevabı var. Kısa olanı şu: Devletler birbiriyle kardeş olmaz, ancak menfaatleri çerçevesinde ittifaklar veya ortaklıklar kurabilir. Uzun cevap da şöyle:
Bölgesel ve uluslararası hedefleri olan her ülkenin, çevresine sızma ve nüfuz etme stratejisi gütmesi anlaşılabilir bir husus. Ancak İran’ın stratejisindeki temel belirleyici, Şiîlik inancının doğası gereği, Müslümanların çoğunluğunu teşkil eden Sünnîlere karşı dışlamacı ve hatta tekfirci bir yaklaşım içinde olmasıdır. Bu nazik nokta, İran yayılmacılığını İslâm dünyası açısından tehlikeli hale getirmekte ve Müslüman coğrafyayı dışarıdan gelecek saldırılara karşı dayanıksız ve savunmasız bırakmaktadır.
Gannûşî’nin duruşu
04:0019/04/2023, Çarşamba
G: 19/04/2023, Çarşamba
5
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz birkaç gün, Ortadoğu ve İslâm dünyası açısından birbirinden önemli gelişmelere sahne oldu: Mısır Dışişleri Bakanı Sâmih Şükri, Ankara’ya gelerek Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu ile verimli bir görüşme gerçekleştirdi. Cezayir’den üst düzey bir heyet Suriye’nin başkenti Şam’a giderek Beşşâr Esed’le bir araya geldi. Hamas yönetimi, çok uzun bir aradan sonra Suudi Arabistan’la temas kurdu. Yemen’de devam etmekte olan kanlı iç savaşın bitişine dair bir umut olarak, İran’ın desteklediği Hûsîlerle Suudi Arabistan arasında esir takasları yaşandı. Sudan’da yaklaşık üç yıldır birbirine diş bileyen iki muktedir komutan –Abdulffettah Burhan ve Muhammed Hamideti– arasında iç savaş patlak verdi. Ve nihayet, önceki gece Tunus’ta Nahda Hareketi lideri Râşid Gannûşî, evine yapılan bir baskınla gözaltına alındı.
Tüm bu gelişmelerin hepsi, ayrı ayrı yazıların konusu olacak kadar önemli şüphesiz. Ancak “Arap Baharı’nın örnek ülkesi” olarak anılan Tunus’ta yaşananlar, sembolik konumu itibariyle bir adım öne çıkıyor, ben de oraya odaklanacağım:
1956’da Fransa’dan bağımsızlığını kazandıktan sonra, 1987’ye kadar Habib Burgiba’nın otoriter yönetimi altında kalan Tunus, akabinde Zeynelabidin Bin Ali tarafından yönetildi. Kendisini başbakan olarak atayan Burgiba’yı doktor raporuyla emekliye sevk ederek onun koltuğuna oturan Bin Ali, 2010’un son günlerinde başlayan halk ayaklanmasıyla devrildiğinde, “Arap Baharı” adı verilen dönem de resmen başlamıştı. Yıllardır sürgünde yaşayan Râşid Gannûşî’nin Tunus’a dönmesiyle, ülke tarihinde “demokratik” bir sürecin kapıları açılmış oldu. Yapılan ilk seçimde Gannûşî liderliğindeki Nahda Hareketi iktidara geldi, ancak özellikle 2013’ten sonra Nahda iktidarına karşı içeride ve dışarıda yoğun bir direnç oluştu. Dönemin dinamikleri gereği, “Siyasal İslâm’la savaş” konsepti Nahda’ya da uygulandı, medya eliyle Gannûşî’ye yönelik ağır bir karalama kampanyası başlatıldı, eş zamanlı olarak Tunus’ta siyasî suikastlar da sahneye kondu. Böyle bir atmosferde, Tunus’un sürüklendiği kaosu net bir şekilde gören Gannûşî, partisinin iktidardan çekilmesini sağladı ve Tunus’un “zinde” güçleriyle yönetimi paylaştı.
2019’da mevcut cumhurbaşkanı Kays Said’in seçilmesi de, yine böyle bir sürecin ürünüydü. Said’in rakibi Nebîl Karvî “Fransa’nın adamı” olarak görüldüğünden, Nahda Hareketi ve diğer bütün bileşenler, seçimin ikinci turunda Kays Said’den yana meylettiler. Said, yüzde 72 gibi rekor bir oyla cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturdu. Gannûşî ile başlangıçta iyi ilişkilere sahip olan Said, 2019’da aniden hükümeti görevden aldı, parlamentoyu feshetti ve parlamentonun başkanlığını sürdüren Gannûşî’nin de aralarında bulunduğu Nahda mensuplarına yasak getirdi. “Niçin böyle oldu?” sorusunu, başından beri Tunus’a müdahaleyi sürdüren bazı dış aktörlerden bağımsız okumak elbette imkânsız. Nahda’nın Tunus’taki varlığını istemeyen Arap ülkelerinin hangileri olduğu zaten biliniyor.
Bütün yapıcı çabalarına, alttan alan yaklaşımlarına ve Tunus’un sosyal barışının korunması için gösterdiği özene rağmen, Râşid Gannûşî’nin yolun sonunda yine gadre uğramasında, iki husus bilhassa vurgulanmalı:
Özellikle 2014’ten itibaren, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a sürekli örnek gösterilen bir siyasî aktördü Raşid Gannûşî. Erdoğan’ın da “Gannûşî gibi” yapması, alttan alması ve “uzlaşı”yı seçmesi salık veriliyordu. Gannûşî’nin “bilge” tavrı övülürken, kendisi Mısır merkezli Müslüman Kardeşler Hareketi’nin “düştüğü hatalar”a düşmemesiyle de göklere çıkarılıyordu. Oysa, âkıbetler farklı olmadı maalesef. “Siyasal İslâm” adlı heyulayı oluşturan odaklar, İslâm dünyasının en munis ve uzlaşmacı siyasî aktörünü de devreden çıkarmak için düğmeye bastılar.
Gelinen noktaya bakarak, “Gannûşî de Erdoğan gibi yapsaydı, kendi çizgisinde sebat etseydi ve alttan almasaydı böyle olmayacaktı” şeklinde tersten bir okuma yapmak ise, Tunus’un gerçeklerine aykırı. Sadece siyasetçi değil, aynı zamanda derin bir mütefekkir de olan Gannûşî, ülkesinin içinde bulunduğu şartlarda başka türlü davranamazdı. Tunus’la Türkiye’nin doğrudan kıyası çok zor. Gannûşî açısından en uç seçenek, liderliğini yaptığı hareketi tamamen feshederek kendini tümüyle toplumdan tecrit etmekti. Bir siyasetçiden bunu beklemenin abesliği bir yana, o zaman bile Gannûşî’nin peşinin bırakılacağının garantisi yoktu.
Yazıyı, “Bakalım, demokrasi havarileri 82 yaşında bir siyasetçinin evinden karga-tulumba gözaltına alınmasına nasıl tepki gösterecekler?” diye bitirecektim. Sonra, yaşanan nice tecrübeden sonra, bu sorunun kendisinin bile ne kadar abes ve tutarsız olduğunu görüp vazgeçtim.
İhvân’ın hezimeti”
04:0022/04/2023, Cumartesi
G: 22/04/2023, Cumartesi
8
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tunus’ta Nahda Hareketi lideri Râşid Gannûşî’nin tutuklanması ve Nahda temsilciliklerinin kapatılmasının ardından, Türkiye’de zaten tetikte bekleyen bazı kalemler hemen harekete geçti. Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nı (kısaca: İhvân) neredeyse “coğrafyamızdaki bütün kötülüklerin anası” olarak gösteren sözüm ona “analiz”ler özetle şunu söylüyordu: “Bir Atlantik projesi olarak Ortadoğu’ya giydirilmeye çalışılan İhvân gömleği parçalandı. Ilımlı İslâm adına bölgeyi dizayna çalışan Amerikan planları iflas etti. Mısır, Libya, Yemen ve Sudan’dan sonra Tunus’ta da İhvâncılar hezimete uğradı…” Bu cümlelerde, doğrudan iç siyasete atıf yapan bir alt metnin -hatta istihzayla karışık bir tehdidin- bulunduğunu anlamak için dahi olmak gerekmiyordu elbette.
Daha önce de yazmıştım: Seküler / din dışı kesimi, bizimkiler kadar İslâm düşmanı olan ikinci bir Müslüman ülke yoktur. Dolayısıyla, bizde “muhafazakâr iktidar”a yönelik birçok eleştiri, hızla Müslüman düşmanlığına doğru kayar. Eleştirilerine delil getirmek isteyen cahil kalemlerin, İslâm dünyasından herhangi bir şeyi eline alıp kafasına göre yorumladığı da çoktur. Bizdeki “İhvân eleştirileri”nin ekseriyeti, başka karın ağrılarının mahsulüdür velhasıl.
Dikkat çekilmesi gereken bir başka husus, Arap dünyasındaki İhvân karşıtı mahfillerin, meseleyi izah ederken hiçbir zaman, içinde “Atlantik”, “BOP”, “Washington”, “Ilımlı İslâm” vb. kavramların geçtiği cümleler kurmamalarıdır. Bu da, bizdeki “analiz”lerin indîliğine ve sığlığına bir başka işarettir. Bu bağlamda, sıklıkla karşımıza çıkan / çıkarılan “Siyasal İslâm” kalıbının, İslâmî duyarlılığa sahip siyasetçilerin sistem dışına itilerek marjinalleştirilmeleri için kullanılan bir ezber olduğu da izahtan varestedir.
Köksüz ve yüzeysel yorumlama çabalarını bir yana bırakacak olursak, İslâm dünyasının en önemli siyasî örgütlenmelerinden biri olan İhvân Hareketi’ni değerlendirirken, şu beş noktanın altını özellikle çizmek gerekiyor:
* Bu bir süreçtir ve devam etmektedir
İhvân, Mısır’da kurulduğu 1928’den günümüze nice badireler atlatmış, yükselişler ve düşüşler yaşamıştır. Teşkilâtın tarihinde, bugün gelinen noktadan çok daha derin bunalımlar ve belirsizlik dönemleri vardır. Ancak hepsinden sonra da toparlanmalar görülmüş, kayıplar telafi edilmiştir.
* İhvân’a temel teşkil eden fikriyat, yok olmayacaktır
İhvân, fikrî bir arka plana yaslanan, -sahadaki başarıları tartışılabilir olmakla birlikte- ciddi bir teorik altyapısı bulunan, yazılı metinleri ve külliyatı oluşmuş, kendi düşünürlerini yetiştirmiş bir harekettir. Bu nedenle, İhvân’a temel teşkil eden fikriyat yok olmadıkça ve zihinlerden silinmedikçe, İhvân da yok olmayacaktır
* Mevcut modeller zamanla antitezlerini üretecektir
Farklı ülkelerde İhvân’ın yerine ikame edilen veya İhvân devrilerek iktidara gelen yapıların da sosyolojik ve siyasî açıdan bir ömürleri vardır. Mevcut modellerin aksayan yönleri zaman içinde giderek daha görünür hale geldikçe, bir antitez olarak İhvân çizgisi de yeniden belirginleşecektir. Bunu anlamak için, tarihi çok boyutlu bir okumaya tabi tutmak yeterlidir.
* Her ülkede yaşanan tecrübe farklıdır
İhvân, Ortadoğu ve İslâm dünyasındaki her ülkede başka bir tecrübe ve serüven yaşamıştır. Örneğin Ürdün ve Kuveyt’te siyasal yapının parçası olmuş, Katar’da eğitim sistemine idrac edilmiş, Yemen’de sosyal yardımlaşma ve dayanışma örgütlenmesine dönüşmüştür. İhvân’ın en sert direnişlerle karşılaştığı bir-iki ülkeyi öne çıkarıp buradan bir genellemeye gitmek de, teşkilâtın mahiyetine ve yakın tarihte oynadığı role dair bizi yanıltabilir.
* İhvân, muhaliflerini de İslâmî çizgiye yaklaştırmıştır
İhvân’ın etkili olduğu her ülkede, diğer tüm siyasî odaklar da zaman içinde İslâmî tezahürleri benimsemiş ve İslâmî söylemler kullanmaya başlamıştır. “İslâmlaşma yarışı” şeklinde adlandırabileceğimiz bu süreç, -velev ki İhvân karşısında mevzi kazanmak niyetiyle olsun- İhvân Hareketi’nin Arap toplumlarında -hatta İslâm dünyasının genelinde- meydana getirdiği en derin tesirlerden biridir ve henüz bütün boyutlarıyla incelenmiş değildir.
Kıymetli okurlarımızın Ramazan Bayramı’nı en içten dileklerimle kutlar, bayramın getirdiği güzelliklerin ve bereketlerin Âlem-i İslâm’ı tamamen kuşatmasını niyaz ederim. Bayram, yaralarımızın sarılmasına, kırık gönüllerin onarılmasına ve dirilişimize vesile olsun.
İtidale özlem
04:0026/04/2023, Çarşamba
İslâm dünyasında milyonlarca Müslümanın sevinç içinde idrak ettiği Ramazan Bayramı, Yemen’in Şebve bölgesindeki Beyhân şehri ahalisi için epey buruk geçti. Beyhân’ın en önemli kanaat önderlerinden Şeyh Abdullah el-Bânî, bayram namazını kıldırdıktan hemen sonra, henüz namazgâhtan ayrılmadan gerçekleştirilen bir suikast sonucu katledildi. Bindiği aracın içinde infaz edilen Şeyh Abdullah’ın bedeninde 30’dan fazla kurşun yarası vardı.
Beyhân’da 20 yıldır cuma ve bayram hutbelerine çıkan Şeyh Abdullah el-Bânî, aynı zamanda Şebve çapında çok sayıda hayır-hasenat faaliyetinin de öncüsü durumundaydı. Şeyh Abdullah’ın oğlu Avd, 2016’da İran destekli Hûsîlere karşı savaşırken öldürülmüştü. Şeyh’in, suikasttan dakikalar önce, irad ettiği bayram hutbesinde söylediği şu sözler adeta hayatının da manifestosu gibiydi: “Müslümanların birlik olmasını ve birbirini seven kardeşler haline gelmesini istiyoruz. Silahımız, bizi ayıran ve bölen düşmana çevrilmeli…”
Yemen’den bayram günü gelen bu elim haberleri takip ederken, zihnim tam 17 yıl öncesine, 2006’nın o tatlı Ocak akşamına gitti:
Bir yardım organizasyonu vesilesiyle bulunduğum Yemen’de, başkent Sana’daki çalışmalarımız sırasında beyaz sakallı, ufak tefek, sempatik, gayet nazik ve hoşsohbet bir zat dikkatimi çekmişti. Nihayet cesaretimi toplayıp, “Üstadım, sizinle baş başa sohbet etmek istiyorum, bana vakit ayırabilir misiniz?” teklifinde bulundum. Gülümseyerek, Türkiye’ye ne zaman döneceğimi sordu, ardından “Tamam, siz gitmeden görüşeceğiz” dedi. Dediğini de yaptı gerçekten. Bir ikindi vakti, üzerinde geleneksel Yemen kıyafetleriyle, ikamet ettiğim misafirhaneye geldi. Sonraki bir buçuk saat, hayatımın en kıymetli anlarındandır.
Diz dize oturup hasbihal ettiğim zat, Yemen’in en büyük kabilelerinden birinin reisi olan Şeyh Sinân’ın oğlu Prof. Dr. Târık Sinân Ebû Luhûm’du. 1946’da, aynı zamanda büyük bir Osmanlı şehitliğine de ev sahipliği yapan İbb vilayetinde dünyaya gelmişti. Yükseköğrenimini ve doktorasını Paris’te tamamlayan Târık Sinân, çocuk hastalıkları sahasında uzmanlaşmıştı. Hayatının sonraki safhası ise tümüyle hizmet ve sâlih amelden ibaretti: Yemen’in ilk özel üniversitesi olan Bilim ve Teknoloji Üniversitesi’nin tesisi, Yemen’in en büyük sosyal yardım organizasyonu Cem’iyyetu’l-Islâh’ın kurulması, yüz binlerce insanın faydalandığı ücretsiz sağlık kampanyaları, fakir ve kimsesizlerin kollanması için ülkenin bütün imkânlarının harekete geçirilmesi, yerli ve yabancı binlerce öğrenciye burs ve barınma sağlanması, İslâm dünyasının her yerinden insanlarla sıkı temaslar ve tükenmeyen bir azimle, yoğun ilmî çalışmalar…
Sohbetimizin sonunda akşam namazının vakti girmişti. Bütün ısrarlarıma rağmen namazı kendisi kıldırmamış, imamete beni geçirmişti. Selam verdiğimizde söylediği şey, beni hâlâ gülümsetir: “Hayret, maşallah, Türkler gibi okumuyorsun. Sizin Türklerin kıraatında, Arapça’da olmayan bazı harfler var.”
2011’den itibaren Yemen’de iç savaş ve karmaşa şiddetlendikçe, Târık Sinân sıkça aklıma geliyor, “Acaba şimdi ne yapıyordur?” diye düşünüyordum. Derken, 2014’te -Sana’nın Hûsîler tarafından işgal edilmesinden hemen önce- Târık Sinân’ın vefat ettiğini öğrendim. İlmî bir kongreye katılmak için gittiği Malezya’da beyin kanaması geçirmiş, tedavi gördüğü Riyad’daki hastanede son nefesini vermişti. Üstad Târık’ın ömrü, çok sevdiği ülkesinin içine sürüklendiği kaosu görmeye yetmemişti, iyi ki de yetmemişti.
Şeyh Abdullah el-Bânî, Prof. Dr. Târık Sinân yaşasaydı ne yapacak idiyse, tam olarak aynısını yapıyordu Yemen’de: Islah, hakkı tavsiye, Müslümanlar arasında kardeşlik köprülerinin kurulması için gayret, yardım çalışmaları… Şeyh Abdullah, Târık Sinân ve emsalleri, sürekli olarak dışarıdan tazyiklerin hedefinde bulunan mazlum bir ülkenin çilekeş evlatlarıydı. Objektiflerin başka yerlere çevrildiği bir ortamda, çabalarını insanların çoğu fark etmiyordu üstelik. Ama tarih kaydedecekti. Okuduğunuz satırları yazma gayem de, esas o kayıt için.
Aslında bugün size “hakkı yenmiş” bir başka Yemenliyi daha anlatacaktım: Kadı İsmail el-Ekva. Ama onu müstakil bir yazının konusu yapmaya karar verdim. Nasipse, cumartesi bu köşede Kadı İsmail’i analım.
.Gizli kahraman
04:0029/04/2023, Cumartesi
G: 29/04/2023, Cumartesi
5
Sonraki haber
Taha Kılınç
Sanâ’dan güneye doğru devam ederek, yaklaşık iki saatlik bir yolculukla ulaşmıştık Radâ’ya. Burası Yemen’in orta kesiminde, Tâhirîler hanedanı döneminde (1454-1517) yıldızı parlayan, şimdi ise mazinin ışıltısını tümüyle yitirmiş bir bozkır şehriydi. Gri renkli tuğlalarla gelişigüzel inşa edilmiş evlerin arasından ve daracık sokaklardan ilerleyerek şehir merkezine ulaştığımızda ise, karşımıza, bütün bu ‘mat’ izlenimleri anında değiştiren bir sanat eseri çıkıverdi: Âmiriyye Medresesi.
Tâhîrilerin son sultanı Âmir bin Abdilvehhâb tarafından yaptırılan ve 1504’te tamamlanan 40x23 metre boyutlarındaki medrese, mescid, hamamlar ve hükümdarın özel yaşam alanından oluşan büyük bir külliye biçiminde tasarlanmış. Sünnî / Şâfiî bir dinî doktrine sahip olan Tâhirîler, medresenin tedrisat usulünü de buna göre oluşturmuşlar.
Restorasyonu yeni bitmiş olan Âmiriyye Medresesi henüz resmen açılmamıştı, ancak yetkililer âlicenaplık gösterip bizi gezdirdiler. İçeride müstakil bir bölümde, restorasyonla ilgili teknik bilgiler yer alıyordu: İlk olarak 1980’de onarımı gündeme alınan medresede, çalışmalar 1982’de başlayıp 2005’te sona ermiş. 500’ün üzerinde çalışan ve uzmanın iştirak ettiği restorasyon süreci İtalya, Danimarka, Yemen Ulusal Arkeoloji Kurumu ve Ağa Han Vakfı’nın ortak çabasıyla tamamlanmış.
Medresenin duvarında, Âmiriyye ve diğer pek çok eserin yaşatılmasında başrol oynayan çok önemli bir ismin, Kadı İsmail el-Ekva’nın portresi asılıydı. Kadı İsmail’i ilk kez Radâ ziyaretim sırasında tanımıştım; sonrasında yaptığı araştırma ve okumalarla, kendisine hayranlığım arttı. Yine -tıpkı geçen yazımda altını çizdiğim gibi- mazlum Yemen coğrafyasının yakın tarihindeki gizli kahramanlardan birini kıymetli okurlara tanıtma adına, Kadı İsmail’e dair notlarımı paylaşmak istiyorum:
Kadı İsmail el-Ekva (1920-2008), Radâ yakınlarındaki Zemâr şehrinde, âlim ve fakih yetiştiren bir ailenin evladı olarak dünyaya geldi. İsminin başındaki “kadı” ifadesi, aynı zamanda babasının ve ağabeyinin de mesleğini ifade ediyordu. Ailenin büyük atası Ahmed bin Abdullah el-Ekva, Zeydîlikten Sünnîliğe geçmiş yapmıştı. Şia’nın Ehl-i Sünnet’e en yakın fırkası olan Zeydîlik, yüzyıllardır Yemen’de ana akım Müslüman topluluklarla barış içinde yaşayan bir dinî yorumdu.
Osmanlı sonrası Yemen’in idaresini ele alan İmam Yahya rejimiyle anlaşmazlığa düşen Kadı İsmail, gençlik yıllarından itibaren ülkenin farklı yerlerinde yaşamak zorunda kaldı. Hatta siyasî sebeplerle üç yıl hapis cezası da aldı. İmam Yahya’nın oğlu İmam Ahmed’le 1959’da uzlaşmaya varan Kadı İsmail, bu tarihten itibaren hukuk ve diplomasi sahalarında resmî görevlerde bulundu. 1969’da Sanâ’da “Eski Eserler ve Kütüphaneler Kurumu”nu oluşturarak yönetimini üstleninceye kadar kabinede bakanlık da yapan Kadı İsmail el-Ekva, bundan sonra kalan ömrünü tümüyle Yemen tarihine ve kültürüne vakfetti. Bu süreçte kaleme aldığı veya yayınlanmasına aracılık ettiği çok sayıda eser bulunan Kadı İsmail’in en dikkate değer hizmeti, 1972’de Kur’ân-ı Kerîm’in en eski nüshalarından birini keşfederek ilim âleminin istifadesine sunması oldu.
Sanâ Ulu Camii’nin restorasyonu sırasında rulolar halinde bulunan Kur’ân sayfalarını uhdesine alarak inceleyen Kadı İsmail, ardından Batılı akademisyen ve araştırmacılarla temasa geçti ve Kur’ân araştırmalarına katkı sağlayacak çok önemli bir keşfi dünyaya kabul ettirdi.
Vefatından önce, Yemen’in ilmî tarihini, yetiştirdiği en önemli âlimleri ve ülkedeki dinî yapılanmayı anlattığı beş ciltlik ansiklopedik eserini tamamlamaya muvaffak olan Kadı İsmail el-Ekva, hakkında yazılan vefâyat metinlerinde çok sayıda unvanla övülüyordu. Ancak bunlardan bir tanesi, herhalde onu en iyi anlatanıydı: “Şeyhu’l-Muerrihîn” yani Tarihçilerin Şeyhi.
İslâm dünyasını sürekli olumsuz imajlarla ya da acı ve gözyaşıyla resmetmek yalnızca önemli detayları gözden kaçırmaya yol açmıyor, aynı zamanda kalbimizde umutlarımızı diri tutacağımız zemini de öldürüyor. Yemen bugün sadece iç savaşla anılan ve medya dilinde trajedilere konu edilen bir ülke olsa da, nice sürpriz ve nice meçhul kahraman, satır aralarından istikbale gülümsüyor. Son iki yazımda ısrarla bu satır aralarının peşine düşüşüm, Hz. Peygamber’in “İman Yemenlidir” sözüyle iltifatta bulunduğu bu muhteşem ülkeyi, görünenden / gösterilenden farklı bir biçimde tasvir çabasından ibaret.
Mısır’ın Kıbrıs’ı
04:003/05/2023, Çarşamba
G: 3/05/2023, Çarşamba
4
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Muhammed Hamîdetî’nin liderliğindeki Cancavîdler, 2003’te patlak veren Darfur krizinin devamında çok sayıda savaş ve insanlık suçuna imza attı. On binlerce insanın hayatını kaybettiği çatışmalar, bir milyona yakın kişinin de mülteci konumuna düşmesine neden oldu.
Darfur krizinin zirve yaptığı ve bütün dünyanın gözlerini Sudan’a çevirdiği bir zamanda, 2006’da Muhammed Hamîdetî, Sudan Devlet Başkanı Ömer Beşîr’le başkent Hartum’da bir araya geldi. Sudan hükümeti, Darfur’daki isyanı bastırmak için yardımlarına başvurduğu Cancavîdlerin, merkezî yönetimle koordinasyon içinde çalıştığını o zamana kadar hep reddetmişti. Hamîdetî-Beşîr görüşmesi, hem bu işbirliğinin resmen teyidi hem de Hamîdetî için ulusal çapta bir hüsnükabul anlamına geliyordu. Henüz 30’lu yaşlarının başında olan Hamîdetî, katların çoğunda durmayan bir asansöre binmişti artık.
Ömer Beşîr’den “Darfur’daki hizmetleri karşılığında” cömert bir destek alan Muhammed Hamîdetî, emrindeki birlikleri “Sınır Koruma Ordusu” adıyla resmî statüye kavuşturdu. Özellikle Çin’den ithal edilen silah ve mühimmat sayesinde, Hamîdetî’nin emrindeki ordu, düzenli orduya adeta rakip duruma yükselmişti. Ömer Beşîr’le görüşmesinden hemen sonra merkezî hükümete isyan bayrağı açmayı deneyen Hamîdetî, yine büyük tavizler ve daha fazla hareket serbestisi karşılığında geri kazanıldı. Hartum yönetimi açısından Hamîdetî ile ilişkiler, uyanık kalmak için uyarıcı hap almaya başlayan birinin zamanla uyuşturucu müptelası olmasına benziyordu. Darfur’daki isyanla baş etmekte zorlandığı için Cancavîdlerin sahaya sürülmesini destekleyen Beşîr hükümeti, zaman içinde bu gölge kuvvetin etkisinden kurtulamamaya başlamıştı.
1989’dan itibaren 30 yıl boyunca Sudan’ı yöneten Ömer Beşîr, 11 Nisan’da resmen görevden el çektirildi. Kendisini devirenlerin başında, elleriyle besleyip büyüttüğü Muhammed Hamîdetî’nin gelmesi, Sudan’ı izleyenleri elbette şaşırtmadı. Ramazan ayı içinde, 3 Haziran’da Hartum’da yüzlerce kişinin ölmesiyle sonuçlanan baskında da yine, Hamîdetî’nin emrindeki Cancavîd milisleri (2011’den bu yana isimleri artık “Hızlı Destek Kuvvetleri”ydi, ancak hareket tarzları Darfur’dakinin aynısıydı) başrol oynadı. Öldürülenlerin cesetleri, hâlâ Nil kıyılarına vurmaya devam ediyor.”
Yukarıdaki satırlar, 15 Haziran 2019 günü bu köşede yayınlanan Sudan konulu bir yazıdan. Sudan’da bugün yaşananlara bakınca, ister istemez “Deve tüccarı” başlıklı o yazıyı hatırladım. Perşembenin gelişi, bırakın çarşambayı, ta pazartesiden belliymiş maalesef.
Ömer Beşîr’in azledilmesinden sonra görevi devralan askerî konseyin başkanı ve aynı zamanda düzenli resmî ordunun da komutanı General Abdulfettah Burhan’la Hızlı Destek Kuvvetleri’nin lideri olan yardımcısı Muhammed Hamîdetî (“Hemedti” olarak da telaffuz ediliyor) arasında devam etmekte olan gerilim, artık Sudan çapında bir iç savaşa dönüşmüş bulunuyor. Çatışmanın arka planında ise, merkezinde Mısır’ın yer aldığı bölgesel bir güç mücadelesi var:
Türkiye için Kıbrıs ne ise, Mısır için de Sudan odur. Hatta çok daha fazlasının olduğu bile söylenebilir. Mısır, Beşîr’in devrilmesinden sonraki süreçte, bütün yatırımı Sudan resmî ordusuna ve General Burhan’a yapmıştı. 2011’de Sudan’ın ikiye bölünmesinin önüne geçemeyen Mısır, güney hududunda kaos istemiyordu. Kahire yönetimi Muhammed Hamîdetî’yi “kontrol edilemez” buluyor, devreden çıkarılması için bütün önlemleri alıyordu. Ancak özellikle Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail tarafından desteklenen Hamîdetî de birkaç yıldır kendi tedbirlerine yoğunlaşmıştı. Libya’da merkezî hükümete bayrak açan General Halîfe Hafter’le safları sıklaştırmış, Yemen’de Birleşik Arap Emirlikleri safına savaşçı yollamış, Tel Aviv’le de gizli-açık müzakereleri ilerletmişti. Öyle ki, Hızlı Destek Kuvvetleri’nin resmî armasındaki “Kudüs” ibaresi bir hokus-pokusla yok edilmiş, böylece Sudan kamuoyuna “bütün amaçlarının günün birinde Kudüs’ü kurtarmak” olduğu şeklindeki iddiadan da vazgeçilmişti.
Dünya, Sudan’da çatışan tarafların müzakere masasına oturtulmasına ve kalıcı bir ateşkesin sağlanmasına odaklanırken, asıl kendi aralarında ateşi kesmesi gerekenler, Sudan üzerinde bilek güreşine tutuşan haricî aktörler. Meselenin bam teli ve düğüm noktası tam da burası çünkü
Nereye ve nasıl?
04:006/05/2023, Cumartesi
G: 6/05/2023, Cumartesi
3
Sonraki haber
Taha Kılınç
Türkiye, yakın tarihinin en önemli seçimine hazırlanırken, “Suriyelilerin geri dönüşü” meselesi de iç siyasetin sıcak gündem maddelerinden biri olmayı sürdürüyor. “Göndereceğiz”, “Gidecekler”, “Dönecekler” vaatleri havada uçuşurken, yapılan yorumların çoğunda Suriye’deki mevcut duruma dair büyük bir cehalet ve umursamazlık göze çarpıyor.
İngiliz The Guardian gazetesi, birkaç gün önce, mültecilerin Suriye’de arkalarında bıraktıkları evlere veya diğer mülklerine neler olduğuyla ilgili çok çarpıcı bir dosya yayınladı. Farklı ülkelerdeki mültecilerin şahitliğiyle hazırlanan dosyada, Şam rejiminin ülkedeki gayrimenkulleri kendi siyasî projeksiyonuna göre yeniden dağıtmaya başladığı, “yurtdışında” bulunan binlerce mültecinin de bu sebeple artık geri dönecek bir evlerinin kalmadığı kaydedildi.
Konuyu somutlaştırmak adına, bazı örnekleri aktarayım:
Güvenlik sebebiyle ismi sadece “Abdullah” olarak zikredilen Suriyeli, Şam’dan gelen bir telefonla “evinin uzak bir akrabası tarafından istila edildiğini, mahkemeye gelip ifade vermemesi durumunda evini kaybedeceğini” öğrenmiş. Abdullah aynı zamanda rejim tarafından “aranan suçlular” kategorisinde bulunduğundan dolayı, elbette Şam’a dönmesi de söz konusu değil. Evini bu şekilde kaybetmiş ve geri dönme umudu da fiilen ortadan kalkmış.
“Ebû Hasan” adlı iş adamı, 2014’te terk etmek zorunda kaldığı Şam kırsalındaki mülkünü, Suriye içinde yer değiştirmek zorunda kalan geniş bir aileye ücretsiz olarak tahsis etmiş. Bir süre sonra o aile evden taşınmış, yerlerine yeni insanlar yerleşmiş. Komşuları kendisine haber verdiğinde duruma çok şaşıran Ebû Hasan, yaptığı araştırma sonucunda evin Suriye istihbaratı tarafından zorla boşaltıldığını ve eve yerleştirdiği aileye silah zoruyla devir-teslim belgesi imzalatıldığını öğrenmiş.
2017’de Suriye’den ayrılan “İman” adlı doktor, yurtdışına giderken Şam’daki evini bir memura kiralamış. Birkaç ay sonra, kiracı evi doktordan satın aldığını iddia ederek tapu işlemleri için resmî makamlara başvurmuş ve delil olarak da “Suriye’nin İstanbul’daki konsolosluğu kanalıyla aldığı resmî muvafakat belgesi”ni ibraz etmiş. Evin hemen yeni sahibine verildiğini ve söz konusu muvafakat belgesinin de sahte olduğunu belirtmeye gerek yok elbette. İman, “Evimi tekrar geri alabileceğime dair hiçbir ümidim yok” diyor.
2022’nin ilk yarısında, sadece Şam’da en az 125 ev ve gayrimenkulün bu şekilde el değiştirdiği belgelenmiş. Halep, Hama, Humus gibi diğer şehirlerde de benzer vakalar görülüyor. Üstelik bu şehirlerde yıkım Şam’la kıyaslanamayacak ölçüde kapsamlı olduğundan dolayı, buralar “sahipsiz” mülklerin el değiştirmesi için çok daha müsait. Savaşta tapu kayıtlarının tamamen tarumar olması, birçok ailede davaları takip edecek mensupların artık bulunmaması, Suriye’nin içine düştüğü derin ekonomik buhranın evrakta sahtecilik vakalarını inanılmaz ölçülerde artırması gibi sebepler de, söz konusu uygulamaları çocuk oyuncağı haline getiriyor.
Suriye rejiminin ev ve mülkler üzerinden giriştiği düzenlemeler, sadece ülkeden ayrılan muhalifleri cezalandırmak için yapılmıyor. Bu, çok daha geniş ölçekli bir kitlesel nüfus dizaynının ve iskân politikasının yansıması. İran’ın da bizzat içinde yer aldığı süreç, yolun sonunda etnik ve mezhepsel açıdan bütün dengeleri şaşmış, Arap ve Sünnî kimliği kaybolmuş, tarihî şahsiyeti yeniden tanımlanmış bir Suriye yaratmayı hedefliyor. Tarihte, her coğrafyada bu durumun sayısız örnekleri var. Mesela bugün İran’ın yer aldığı coğrafyanın, vaktiyle Selçuklu İmparatorluğu’nun kalbi olduğunu artık kim hatırlar? İskân politikaları ve mezhep temelli kıyımlarla buralara yüzyıllar içinde bambaşka bir kimlik giydirildi. Aynı plan, bugün Suriye için de son sürat uygulanıyor. Hatta Şiî demagoglar ve vaizler, “Emevîlerin tarihî başkentinde Hüseyin’in öcünü aldıklarını” bile söylüyorlar.
Suriyeli mülteciler sadece bizde değil, Lübnan, Ürdün ve Irak gibi ülkelerde de iç siyasetin ilk gündem maddelerinden. Lübnan, zor kullanarak mültecileri ülkelerine iade etmeye başladı. Suriye’ye dönenlerden bazılarının doğrudan hapsedildiği ve işkence gördüğü biliniyor. Ülkesine geri gönderilmesi gündeme gelenlerden Enes Ali Musaytif (26) adlı bir mülteci genç, başına gelecekleri bildiği için 1 Mayıs günü Beyrut’ta intihar etti. Böyle nice trajik hadise var.
Velhasıl, Suriyelileri göndermekten bahsederken, “nereye ve nasıl?” sorularına da insanî, mantıklı ve uygulanabilir cevaplar bulmak gerekiyor.
Yağı Kudüs’ten
04:0010/05/2023, Çarşamba
G: 10/05/2023, Çarşamba
5
Sonraki haber
Taha Kılınç
İngiltere Kralı III. Charles, geçtiğimiz cumartesi günü -6 Mayıs- Londra’da düzenlenen merasimle nihayet tacını giydi. Annesi Kraliçe II. Elizabeth’in 8 Eylül 2022’deki ölümüne dek, tam 70 yıl boyunca “veliaht prens” unvanını taşıyan Charles, karısı Camilla’yı da “kraliçe” ilân etti. Böylece uğruna nice mesafeler kat edilen krallık tacına kavuşulurken, Avrupa modern tarihinin en yakından takip edilen skandallarla örülü evliliği de Britanya tahtına tırmanmış oldu.
Kökleri yüzyıllar öncesine uzanan birçok unsuru barındıran taç giyme merasimindeki en dikkat çekici detaylardan biri, Kral Charles’ın takdis edildiği kutsal yağın Kudüs’ten getirilmiş olmasıydı. Zeytindağı’nda yetişen ağaçlardan devşirilen ve Kıyâme Kilisesi’nde kutsanan yağ, içine susam, gül, yasemin, tarçın, portakal çiçeği, sakızağacı reçinesi ve amber yağı esansı karıştırılarak hazırlandı. Kudüs Rum Ortodoks Patriği III. Theophilos’un yönettiği karışım töreninin ardından, yağ şişeleri Kudüs Anglikan Piskoposu Hüsam İlyas Naum tarafından teslim alınarak Londra’ya götürüldü.
Buckingham Sarayı’ndan yapılan açıklamaya göre, Kral III. Charles’ın takdisinde kullanılan yağın Kudüs’ten götürülmesi, İngiliz Kraliyet Ailesi ile Kudüs ve onun temsil ettiği Hristiyanlığa ait değerler arasındaki sıkı bağlantının bir işareti. 1948’de dünyaya gelen Charles’ın vaftizinde de Ürdün (Şeria) Nehri’nden alınan su kullanılmış. İngiliz basını, bunu “Filistin’le irtibatı, ta doğumunda başladı” vurguları eşliğinde hatırlatıyor.
Kral’ın babaannesi Prenses Alice’in kabrinin Zeytindağı’ndaki Mecdelli Meryem Kilisesi’nde bulunması da, söz konusu bağlantının bir başka işareti kabul ediliyor. 1969’da Buckingham Sarayı’nda ölen Prenses Alice’in cenazesi, vasiyeti üzerine 1988’de Kudüs’e nakledilmiş.
Meselenin Hristiyanlık ritüellerine ve tarihî birtakım referanslara bakan yönlerini bir tarafa bırakacak olursak, özellikle İsrail basınında sorulan birinci soru şu: Kral III. Charles, İsrail’i resmen ziyaret edecek mi? Cevap bilhassa önemseniyor, zira Kraliçe II. Elizabeth, tahtta bulunduğu 70 yıl boyunca 120’den fazla ülkeyi -hatta bazılarını defalarca- ziyaret ettiği halde, İsrail’e ayak basmamıştı. Kraliçe’nin bu ısrarlı ve bilinçli tavrı İsrail’de eleştirilere konu olmuş, buna rağmen II. Elizabeth geri adım atmamıştı. Konuyla ilgili elbette resmî ve net bir açıklama da yapılmadığından, Kraliçe’nin Arap dünyasına karşı dengeleri korumak ve “işgalin hamisi” gibi görünmekten kaçınmak için böyle davrandığı iddia edilmişti. Kraliçe’nin, 1984’teki Ürdün ziyareti sırasında, Batı Şeria semalarında uçan İsrail jetlerine bakarak “ürkütücü” şeklinde yorumda bulunduğu, bölgedeki Yahudi yerleşimlerini gösteren bir haritayı incelerken de “Ne iç karartıcı bir tablo!” dediği basına yansımıştı.
İngiliz Kraliyet Ailesi’nden İsrail’e ilk resmî ziyaret, 2018’de Charles’ın büyük oğlu Prens William tarafından gerçekleştirildi. Kıyâme Kilisesi’nden Ağlama Duvarı’na, Mescid-i Aksâ’dan Mecdelli Meryem Kilisesi’ne, şehirdeki bütün önemli mekânlara uğrayan Prens William, farklı dinlerin mensuplarınca aynı sıcaklık ve yakınlıkla karşılanmıştı.
Charles’ın -Galler Prensi sıfatıyla- 2020’de İsrail’e gidişi, Kraliyet adına yapılan ikinci resmî ziyaret oldu. Kudüs’te düzenlenen Dünya Holokost Forumu’nda bir konuşma yapan Charles, Batı Şeria sınırları içinde bulunan Beytüllahim şehrine de uğramış, “Ortadoğu’ya barış ve adaletin gelmesi için” Doğuş Kilisesi’nde dua etmişti.
Söz konusu ziyaretlerle “İngiliz Kraliyet Ailesi’nin İsrail’e uyguladığı gayrı resmî boykot” artık sona erdiğine göre, Kral III. Charles’ın annesinin izini takip etmeyeceği düşünülebilir. Kaldı ki, Kraliçe II. Elizabeth’in 70 yıl boyunca İsrail’den uzak durduğu dönemde, Arap dünyasındaki birçok devletin İsrail’e karşı çok net ve keskin bir tavrı vardı. Şu anda ise altı Arap ülkesi (Mısır, Ürdün, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn, Sudan ve Fas) İsrail’le resmî barış anlaşması imzalamış durumda. Birçoğu da el altından nabız yoklamaya devam ediyor. Filistin, Arap yönetimleri nezdinde İngiltere’nin “çekineceği” bir gerilim mevzusu olmaktan çıktı.
Bir de şu var:
Charles, bir dostuna yazdığı 1986 tarihli mektupta “Araplarla Yahudiler birlikte yaşıyordu. Filistin’deki bütün problem, Avrupalı yabancı Yahudiler bölgeye akın ettikten sonra başladı” şeklindeki ifadeleri 2017’de ifşa edildiğinden beri, İsrail’e karşı son derece çekingen ve mahcup. Almanya’nın Hitler’in yükünü sırtında taşımaya devam etmesi gibi, Charles da hâlâ o cümlelerini Yahudilere unutturmaya çalışıyor.
Hıttîn’in ruhu
04:008/03/2023, Çarşamba
G: 8/03/2023, Çarşamba
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
Pazar günü sabah namazını Mescid-i Aksâ’da eda ettikten sonra, Kudüs’ün mazisindeki nice hadisenin sessiz şahidi Aslanlı Kapı’dan çıkarak yola koyulduk. İstikametimiz, tarihî Filistin’in kuzey kesimleri ve Taberiye havzasıydı. 1948’de ahalisi tehcir edilen eski Filistin köyü Lifte’yi, yakın tarihin en büyük kahramanlarından Abdulkâdir el-Hüseynî’nin 8 Nisan 1948 gecesi şehit düştüğü Kastel’i, ismi İnguşlardan gelen Kafkas kasabası Ebû Ğûş’u, 639’da 25 binden fazla insanın hayatına mal olan ünlü veba salgınının başlangıç yeri Amvâs’ı, 1948’de Araplarla Yahudiler arasında çok şiddetli çatışmaların yaşandığı Latrûn’u ve ismini İsrail’in ilk başbakanı David Ben-Gurion’dan alan uluslararası havaalanını geride bırakarak, Akdeniz kıyısına ulaştık. Tel Aviv’den kuzeye dönerek sırasıyla: 1883’te Yahudi yerleşimi olarak kurulduktan sonra günümüzde 250 bin nüfuslu bir şehre dönüşen Petah Tikva’yı, temellerini 1929’da Amerikalı Yahudi milyoner Nathan Straus’un attığı Netanya’yı, metruk bir Boşnak camisine ev sahipliği yapan Roma kasabası Kayserya’yı ve ünlü Rothschild ailesinin 1882’de kurduğu Zikron Yaakov’u geçerek Hayfâ’ya ulaştık.
Akdeniz’in en güzel şehirlerinden biri olan Hayfâ’ya geçen Ramazan bayramında da uğramıştım. Bu yüzden, bir Müslüman esnafın dükkânında verdiğimiz kahvaltı molası ve üst mahallelerde kısa bir gezintinin ardından doğuya yöneldik. Filistin kasabaları Şefâ Amr, Bi’r el-Meksûr ve Tur’ân hattını izleyerek, yarım saatlik bir yolculukla Taberiye’ye vardık.
Yahudilerin Kineret, Araplarınsa Taberiye adını verdiği bir tatlı su gölünün kıyısında kurulu bu şirin şehir, Osmanlı asırları boyunca hem bereketin hem de siyasî gerilimlerin odağındaydı. 1600’lerin başından itibaren yerel Zeydânî aşiretinin kontrolü altına giren Taberiye, tarihî siluetini de Zeydânîlere borçlu. 1702 tarihli Câmiu’l-Bahr (Deniz Camii), sahildeki en eski eserlerden biri, ancak maalesef harabe halde. Hemen üst taraftaki Câmi-i Kebîr, 1743’te Zâhir el-Ömer (1689-1775) tarafından yaptırıldı. Henüz 14 yaşındayken, Taberiye’nin de içinde yer aldığı Akkâ ve çevresinin yönetimini üstlenen Zâhir el-Ömer ez-Zeydânî, uzun iktidarı sırasında Osmanlı merkezî ve bölgesel yönetimleriyle çatışmaktan çekinmedi. Azmzâde Süleyman Paşa, Cezzâr Ahmed Paşa, Cezayirli Gazi Hasan Paşa gibi namlı komutanlarla savaşan Zâhir el-Ömer, 21 Ağustos 1775 günü yine Osmanlı birliklerine direnirken Akkâ’da öldürüldüğünde 90’ına merdiven dayamıştı. Tarihteki nöbet değişimleri ilginçtir: Zâhir el-Ömer’in bertaraf edilmesinden sonra Akkâ’ya yerleşen Cezzâr Ahmed Paşa, 1799’da Napolyon’a karşı -tarihe geçen- meşhur direnişi örgütlerken, selefinin sapasağlam hale getirdiği şehir surlarının avantajını kullanmıştı.
Taberiye’den sonraki durağımız, her adımda tüylerimizi diken diken eden Hıttîn oldu. Evet, “Şark’ın En Sevgili Sultanı” Salahaddîn Eyyûbî komutasındaki İslâm ordusunun 4 Temmuz 1187’de Haçlı sürülerini yok ederek, Kudüs’ü yeniden Müslümanlara kazandırdığı o muhteşem zaferin yaşandığı yer… Ziyareti yaptığımız tarih -5 Mart- Salahaddîn’in vefat yıldönümünden bir gün sonra olunca, Hıttîn’deki hatıralar daha da yoğunlaştı. Salahaddîn’in kamp kurduğu nokta, düşmanın kavurucu yaz sıcağında Taberiye’deki içme suyuna ulaşmasının engellendiği boğazlar, Haçlıların birkaç saat içinde imha edildiği düzlük… Atmosfer, kelimelerle tarif edilemeyecek kadar olağanüstüydü. Salahaddîn’e rahmetler okuyarak, adeta istemeye istemeye dönüş yoluna girdik. Kulaklarımızda kılıç şakırtılarıyla ve Hıttîn’in ruhunu iliklerimizde hissederek…
Filistin’in tarihî şehirlerinden Nâsıra’ya uğrayıp, Batı Şeria’yı İsrail’den ayıran “Utanç Duvarı” istikametinde güneye indik ve yeniden Kudüs’e ulaştık.
*
Bu defaki ziyaretimde, Kudüs’ü çok huzurlu ve canlı buldum. Mübarek Ramazan ayı yaklaşırken, şehrin her yeri ışıklarla süslenmeye başlamıştı, caddeler ve çarşılar cıvıl cıvıldı. Mescid-i Aksâ’daki cuma hutbesinde de ifade edildiği üzere, Filistinlilerin en büyük endişesi ise, İsrail’in yine sudan sebepler uydurup “geleneksel” Ramazan saldırılarına girişmesi ve rahmet ayını Müslümanlara zehir etmesiydi.
Fakat bir şey daha vardı: İsrail cephesi, şimdiye kadarki hiçbir iç çatışmaya benzemeyen bir gerilimle kaynıyordu. Tel Aviv sokaklarında Yahudi göstericiler İsrail polisiyle çatışıyor, ülkedeki ayrışma noktaları artık dipsiz birer uçurumu andırıyordu. Filistinliler, Ramazan’a dair endişe yaşarken, gözleri ve kulakları da İsrail’deki sarsıntılardaydı.
Cumartesi günü, tam bu noktadan devam edelim.
Pogromlar
04:0011/03/2023, Cumartesi
G: 11/03/2023, Cumartesi
3
Sonraki haber
Taha Kılınç
Dönemin İsrail Başbakanı Ehud Olmert, 14 Eylül 2008 günü ülke basınına yaptığı sert açıklamada, “Yerleşimcilerin saldırıları, pogromdan başka bir şey değildir. İsrail’de, Yahudi olmayanlara yönelik pogrom tarzı uygulamaların asla yeri yoktur. Bunu hiçbir şekilde tolere etmeyeceğiz. Yapılanlar, İsrail kanunları çerçevesinde, en güçlü şekilde karşılık bulacak” diyordu. Kastettiği, Batı Şeria’nın Nablus kenti yakınlarındaki Filistin kasabası Asîratu’l-Kibliyye’de, Yahudi yerleşimcilerin düzenlediği kundaklama, silahlı saldırı ve taciz eylemleriydi. Gece vakti kasabayı kuşatan çok sayıda yerleşimci, sivil halka büyük bir dehşet yaşatmıştı.
19’uncu yüzyılın sonunda ve 20’nci yüzyılın başlarında Rusya İmparatorluğu sınırları içindeki Yahudi cemaatlerine yönelik toplu saldırı ve kuşatma faaliyetlerini ifade eden “pogrom” kelimesi, Yahudilerin şuuraltında uzun ve kanlı bir maziyi hatırlatıyordu. Dolayısıyla, Başbakan Olmert’in bu kelimeyi seçmesi tesadüf olmadığı gibi, muhataplarının zihninde canlandırmak istediği tablo da gayet netti.
Ne var ki, -İsrail tarihi boyunca sıklıkla görüldüğü üzere- Ehud Olmert’in bu “cesur” çıkışı, vakti hayli geçmiş bir hamasetten ibaretti. Zira Yahudiler eliyle Müslüman Araplara uygulanan “pogrom”lardan söz ettiği sırada, Olmert çoktan istifa etmiş, sadece yeni bir başbakan seçilinceye kadar görevde kalarak uzatmaları oynuyordu. Nitekim birkaç ay sonra görevini fiilen de bırakacak, ardından hakkında açılan yolsuzluk davaları çerçevesinde uzun bir mahkeme, yargılama ve temyiz meşguliyetine geçiş yapacaktı.
Olmert’in “pogrom” çıkışından bugünlere, İsrail siyasetinde birçok değişimler yaşandı. Bazı aktörler sahneden çekildi, yenileri çıktı, etkisi azalanlar oldu, artanlar oldu... Ancak bir şey hiç değişmedi: Yahudi yerleşimcilerin Batı Şeria’daki terör ve tedhiş faaliyetleri. Nice evleri kundakladılar, nice zeytinlikleri ateşe verdiler, nice masum sivili öldürdüler, hatta diri diri yaktıkları bile görüldü. Buna rağmen, dünyadan cılız birkaç kınama dışında, Yahudi yerleşimciler hiçbir yaptırımla karşılaşmadı. Hatta bırakın yaptırımları, yerleşimcilerin İsrail siyaset sahnesindeki etkinlikleri arttı, destekledikleri partiler iktidara yürüdü, verdiklerinden çok daha fazlasını elde etmeyi başardılar.
Son olarak, yine Nablus yakınlarındaki Huvvâra kasabasına yerleşimciler tarafından kapsamlı bir saldırı düzenlendi. Asîratu’l-Kibliyye’ye sadece 15 dakika mesafede bulunan Huvvâra’da onlarca araç ve ev kundaklandı, can kaybının yanı sıra ciddi maddî hasar da meydana geldi. Ve İsrailli üst düzey yetkililer, “pogrom” kelimesini bir kere daha telaffuz ettiler. Tarih kendi rutin tekerrürünü usul usul sürdürürken…
İsrail’in Batı Şeria ve Doğu Kudüs’ü işgalde “kolonileşme” yöntemi olarak kullandığı yerleşimler, uluslararası hukuk açısından “illegal” sayılsa da, her geçen gün adeta birer kanser hücresi gibi bölgeyi sarmaya devam ediyor. 1967’den itibaren uygulamaya konan yerleşim siyaseti çerçevesinde, Batı Şeria’da ortalama 500 bin, Doğu Kudüs’te de 250 bine yakın Yahudi yerleşimci yaşıyor bugün. Yerleşimciler, terör eylemlerini sadece Müslüman Araplara yönlendirmiyor üstelik. Kendi bulundukları azgınlık düzeyine varmayan Yahudiler ve hatta Siyonistler bile yerleşimcilerin doğal hedefinde. İsrail yakın tarihinde, ülkenin en meşhur Siyonist başbakanlarından Yitzhak Rabin, 4 Kasım 1995 akşamı, Tel Aviv’in göbeğinde Yigal Amir adlı bir yerleşimci Yahudi tarafından öldürüldüğünde, gerekçe oldukça tanıdıktı: Rabin’in Siyonist ideallere ihanet etmiş olması. Yerleşimci mantığın “ihanet” dediği şey, 1993’te Oslo Anlaşması’nın imzalanması ve Yâser Arafat liderliğinde bir Filistin Yönetimi’nin kurulmasıydı. Oysa Rabin ve Arafat’ı aynı masaya oturtan şey, Filistin tabanının Hamas tarafından “ele geçiriliyor” olmasından kaynaklanan ortak endişeydi. İlginçtir, “Oslo Anlaşması”nı, içerdiği ciddi tavizler nedeniyle “davaya ihanet” olarak değerlendiren Filistinli sayısı da az değildir.
Benyamin Netanyahu, bizzat tahrik ettiği yerleşimcilerin Rabin’i öldürmesinden sonraki ilk seçimde başbakan olmuştu (1996-1999).
O yüzden, sırtını yasladığı bu azgın güruhun neler yapabileceğini de en iyi Netanyahu biliyor. Oy deposu, ideolojik destek, ancak siyasetçilerin yüzüne çevrilmiş namlular… Bugün İsrail’in sıkıştığı karanlık tünelin içinde, Yahudi toplumunu bunlar karşılıyor.
İsrail’deki iç çatışma artık tamir edilemeyecek boyutlara ulaştığına göre, bu konuyu uzun süre konuşacağız demektir. Çarşamba günü, kaldığımız yerden devam edelim, nasipse.
İç içe çelişkiler
04:0015/03/2023, Çarşamba
G: 15/03/2023, Çarşamba
1
Sonraki haber
Taha Kılınç
Birinci İntifada (1987) sırasında Hamas’ın (Arapça adıyla: Hareketu’l-Mukâvemeti’l-İslâmiyye, İslâmî Direniş Hareketi) sahneye çıkışı, İsrail işgal yönetimini, o zamana kadar mesafeli durduğu Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) ve lideri Yâser Arafat’a yaklaştırmıştı. Seküler-Sosyalist bir çizgideki FKÖ’ye nispetle “İslâmcı” bir vizyona sahip olan Hamas, Filistin kamuoyunun o dönemdeki atardamarı mesabesindeydi. Hamas lideri Ahmed Yâsîn, 1989’da İsrail tarafından tutuklandığında, bu gelişme FKÖ saflarında sevinçle karşılanmıştı. Sonraki gelişmeler ise, Hamas’ı güçlendirmekten başka bir işe yaramayacaktı:
Hamas’a bağlı bir grup, 13 Aralık 1992 günü İsrailli subay Nissim Toledano’yu kaçırarak, karşılığında Ahmed Yâsîn’in serbest bırakılmasını istedi; talepleri karşılanmadığı takdirde Toledano öldürülecekti. Koltuğuna birkaç ay önce oturmuş bulunan İsrail Başbakanı Yitzhak Rabin, “teröristlerle müzakere etmeyeceğini” belirterek kapıyı kapatınca, Toledano’nun cesedi, 15 Aralık günü Batı Şeria’daki Yahudi yerleşimlerinden Kfar Adumim yakınlarında bulundu. Rabin hükümeti, bunun üzerine çok kısa bir zaman dilimi içinde Hamas, İslâmî Cihad ve İzzeddîn el-Kassâm Tugayları mensuplarından oluşan 1200 civarında insanı tutukladı. İsimlerin ve yerlerinin tespitinde, Filistin saflarındaki İsrail muhbirlerinin büyük yardımı olmuştu.
Bununla da yetinmeyen Yitzhak Rabin, Hamas ve İslâmî Cihad’ın lider kadrosundan 415 kişiyi Lübnan’ın güneyindeki Merc ez-Zuhûr’a sürgün ettirdi. Dönemin şahitlerinin anlattığına göre, aralarında Mahmûd ez-Zahâr, Abdulazîz Rantîsî, İsmail Haniye, Saîd Siyâm, İzzeddîn Şeyh Halîl, Abdullah Kavâsme ve Azîz Duveyk gibi isimlerin bulunduğu sürgünler, 10 saat boyunca yalın ayak yürütülmüş, kendilerine yemek vs. verilmemiş, nihayet kış şartlarının hüküm sürdüğü Merc ez-Zuhûr’da terk edilmiş halde bırakılmışlardı.
Merc ez-Zuhûr sürgünü, Hamas’ın Filistin kamuoyundaki konumunun sağlamlaşması sürecinde bir dönüm noktasıydı. İsrail hükümeti, farkına varmadan “düşman”ı güçlendirmiş, böylece kendi ayağına sıkmıştı. Rabin’i daha fazla Filistinliyi sürgüne yollamaktan alıkoyan makam, İsrail Yüksek Mahkemesi oldu. Siyaseten yalnızlaşan Rabin, geri adım atmak zorunda kaldı. Sürgünler de ertesi yıl dolmadan, kahramanlaşarak ve büyük şöhret kazanarak vatanlarına geri döndüler.
“Siyonist siyasetçilerin İsrail’in ömrünü kısaltacak çılgın adımlar atmaması” şeklinde özetlenebilecek bir misyonla hareket eden İsrail Yüksek Mahkemesi, 2004 ve 2005’teki iki ayrı kararında, Batı Şeria’nın çevresini kuşatan “Ayrım Duvarı”nın istikametinin -Filistinliler lehine- değiştirilmesine hükmetmişti. Ayrıca 2019’da Râmallah yakınlarındaki Yahudi yerleşimi Ofra’ya yapılan bir ilaveyi iptal etmiş, geçtiğimiz yıl da Nablus’un güneyindeki Avitar Yahudi yerleşiminin boşaltılması yönünde karar almıştı. Filistinlilerin faydasına gibi görülen tüm bu kararlarda, işgalin temelden sorgulanmadığı, sadece ufak rötuşlar yapıldığı gözden kaçmamalıdır.
İsrail’de Benyamin Netanyahu ve aşırı sağcı koalisyon ortaklarının İsrail Yüksek Mahkemesi ve genel olarak hukuk sisteminin köşe başlarını kendi kontrolleri altına alma teşebbüslerinin haftalardır sokak gösterilerine sebep olması, yukarıda dikkat çekilen noktalar ışığında düşündürücü. Netanyahu muhalifleri “mahkemenin tarafsızlığının” ve “İsrail hukuk sistemi içindeki ince dengelerin” ortadan kalkacağını iddia etseler de, Yüksek Mahkeme bağlamında tarafsızlıktan söz etmek zaten mümkün değil.
Öte yandan:
İsrail’de (ve aynı zamanda Batı’nın genelinde) işgal karşıtı tutum sergileyen, Filistinlilerin haklarını savunan ve özgürlüklerden yana olan çevreler, aynı zamanda -eşcinsellik başta olmak üzere- İslâm’ın kesin bir şekilde yasakladığı birçok günahın serbestliğini de bayraklaştırıyor. “Özgürlükler” meselesi “paket program” halinde satılıyor, içinden ayıklama yapamıyorsunuz. Tel Aviv sokaklarında Netanyahu ve ortaklarını telin eden kalabalıkları “Vay be insaf ve adalet peşinde olanları da varmış” diyerek izlerken, sık aralıklarla göze çarpan LGBT bayrakları mesela, Müslüman bir zihin için işaret fişeği yerine geçmeli. İşgale, İslâm ve Müslüman düşmanlığına karşı beraber hareket edilebilecek bir ortak bulduğunu düşünürken, aslında başka yönlerden kuşatılmakta olduğunu hatırlatacak bir işaret fişeği… Bu da onu, dayatılan
sözde “özgürlükler”e öykünmek yerine, kendi ifade dilini bulmak noktasında yöntem arayışlarına sevk etmeli.
Çin’in Büyük Oyun’u
04:0018/03/2023, Cumartesi
G: 18/03/2023, Cumartesi
5
Sonraki haber
Taha Kılınç
Amerikan The Washington Post gazetesinin 13 Ocak 1983 tarihli nüshasında, Michael Weisskopf imzalı dikkat çekici bir haber-analiz yer alıyordu. Devam etmekte olan İran-Irak Savaşı’nda taraflara ulaştırılan dış yardımların incelendiği analizde, Weisskopf özellikle Çin’in rolüne odaklanıyordu. Buna göre:
Çin, savaşın başlangıcında tarafsızlığını bütün dünyaya ilân etmiş olmasına rağmen, perde arkasından hem Irak’a hem de İran’a destekte bulunuyordu. Irak’a silah transferinde Ürdün’ün Akabe Limanı kullanılıyor, gemilerle buraya yanaşan Çin silahları, daha sonra karayoluyla Irak’a naklediliyordu. İran’a giden silahlar ise Kuzey Kore üzerinden taşınıyordu. Çin yönetimi silahları bizzat sağlamanın yanı sıra, İran’a gidecek olan silah yüklü Kuzey Kore uçaklarının kendi havaalanlarında yakıt ikmali yapmasına da göz yumuyordu. Çin’in gönderdiği silahlar Sovyet altyapısına uygun olduğundan, Irak’ın daha çok işine geliyor, ancak İran da Çin’den aldığı teknik destekle, rakibine karşı bu açığı kapatıyordu.
Irak ve İran’a destek bunlarla sınırlı değildi. Irak topraklarında hasar gören petrol boru hatlarının tamir ve yeniden inşasında 20 bin dolayında Çinli işçinin harıl harıl çalıştığı tahmin ediliyordu. Tahran’la Pekin arasında ise haberin yayınlandığı günlerde yüksek meblağlar içeren çok sayıda ticarî anlaşma imzalanmıştı. Çin’in bu anlaşmalar çerçevesinde İran’a transfer edeceği “sivil ekipmanlar”ın aynı zamanda askerî malzemeye dönüştürülme ihtimali de bulunuyordu.
Michael Weisskopf, tarafların tüm bu yoğun trafiği inkâr ettiğini vurgularken, haber-analizinde kullandığı somut verilerin sahadaki diplomatlardan ve diğer kaynaklardan kendisine ulaştığını kaydediyordu. Weisskopf’un dikkat çektiği bir diğer nokta da şuydu:
Çin, İran ve Irak’a aynı anda destek verirken, Ortadoğu’daki uzun vadeli planları çerçevesinde hareket ediyordu. Benzer bir strateji, Afganistan’da da uygulanıyordu. Orada da -tıpkı Amerikalılar gibi- Sovyet işgaline karşı mücadele eden Mücahitlere silah ve mühimmat desteği veriyor, böylece İç Asya’nın geleceğinde kendisine bir yer bulmaya çalışıyordu. Ve elbette, karşısında ABD gibi “dişli” bir rakip bulunduğundan son derece dikkatli hareket ediyordu.
Son haftaların en önemli gelişmelerinden biri, Suudi Arabistan ile İran’ın “Çin’in arabuluculuğunda” müzakere masasına oturarak, aralarındaki diplomatik pürüzleri gidermeleri ve bir sulh anlaşmasına imza atmalarıydı, malum. Normalde böyle durumlarda ABD, İngiltere, Fransa vb. Batılı ülkeleri arabulucu rolünde görmeye alışık olduğumuzdan, Çin’in varlığı büyük şaşkınlık uyandırdı. Ancak yukarıdaki 40 yıllık örnek, Çin’in Ortadoğu’nun karmaşık labirentlerinde epey zamandır gezinmekte olduğunu gözler önüne seriyor. Üstelik, bu durumu teyit edecek pratik örnek sayısı da oldukça fazla. Dolayısıyla, Çin’i “arabulucu” olarak görüp şaşırmaya gerek yok.
1983’ün mahcup ve sessiz Çin’i ile 2023’ün cüretkâr Çin’ini kıyaslamak ise imkânsız. Her şeyden önce Çin bugün çok daha güçlü. “Dişli” sayılan en büyük rakibi ABD, birçok nedenle uğradığı kan kaybını engellemekte zorlanıyor. Sadece Suudi Arabistan ve İran değil, Ortadoğu’nun her ülkesiyle derin angajmanlara giren Çin, hem kendi Kuşak-Yol Projesi’nin altyapısını hızlandırıyor hem de “Batı dostu” olarak bilinen bölge yönetimlerini kendisine yaklaştırıyor. Suudilerin, son yıllarda giderek artan bir hızla “Pekin kampı”na kaymakta oluşu, zaten sır değil.
19’uncu yüzyılda Rusya ile İngiltere arasında Asya toprakları üzerindeki şiddetli rekabet “Büyük Oyun” adıyla literatüre geçmişti. Şimdi aynı “Büyük Oyun”un ABD ile Çin arasında, ama bu defa Ortadoğu ve İslâm dünyasında yaşanmakta olduğu yazılıp çiziliyor. Ancak bütün gücüne ve cüretine rağmen, Çin’in İslâm coğrafyasıyla tam bir doku uyumu yakalayabileceğini söylemek için henüz çok erken. Bilhassa Ortadoğu’da, sahadaki kadim problemlerin yanı sıra, Çin’in en büyük eksiği “semâvî” dinlerden hiçbirine mensup olmamak. Dinler coğrafyasında, sadece “kapital” ile kalıcı bir varlık göstermek mümkün değil. Bu noktaya zaman zaman vurgu yapıyorum, zira mevzunun bam tellerinden biri.
Ve elbette bu anlaşmanın, özellikle Suudi Arabistan’a bakan tarafları da var. Meseleyi daha geniş bir perspektifte, Suudi Arabistan’ın son birkaç yıldır geçirmekte olduğu sosyal dönüşümle birlikte ele almakta fayda var. Nasipse, çarşamba günü bu köşede.
Yeni bir toplum?
04:0022/03/2023, Çarşamba
G: 22/03/2023, Çarşamba
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suudi Arabistan İslâmî İşler Bakanlığı, Ramazan başlamadan önce yayınladığı bir talimatnamede, mübarek ay boyunca ülkedeki cami ve mescitlerde geçerli olacak kuralları kamuoyuna duyurdu. Buna göre:
* İmamlar ve müezzinler, çok ciddi bir mazeretleri olmadıkça görev yerlerini asla terk etmeyecek,
* Ezan ve namaz vakitlerine tam riayet edilecek,
* Teheccüd namazları, sabah namazı vaktinin girmesinden çok önce bitirilecek,
* Teravih namazlarındaki dualar kısa tutulacak; duada edebiyat ve belagat çabasına girişilmeyecek,
* Bakanlığın tespit ettiği ve onay verdiği kitaplardan, cemaate dersler yapılacak,
* Namaz ve dua sırasında video kaydı yapılmayacak; namaz ve dualar yayınlanmayacak,
* Camilerde itikâfa girmek isteyen herkes, yetkili mercilerden izin alacak. İmamlar, bu kişilerden sorumlu olacak,
* Camilerde hiçbir şekilde yardım toplanmayacak,
* Camilerin içinde iftar verilmeyecek. Cami dışında iftar için hazırlanan mekânlar, yemekten sonra hızla temizlenecek,
* Camilere çocuklar getirilmeyecek.
Bu maddelerden bazılarının namaza giden cemaatin faydasına olduğu çok açık. Ancak özellikle namaz ve duaların yayınlanmaması, itikâfla ilgili getirilen sıkı tedbirler ve camilere çocukların götürülmemesine dair vurgular, –tahmin edilebileceği üzere– bazı tartışmaları beraberinde getirdi. Sosyal medya kullanıcıları, benzer tedbirlerin niçin konser ve eğlence etkinlikleri için alınmadığını, örneğin çocukların oralara götürülmesine neden yasak getirilmediğini sordular. Suudi Arabistan İslâmî İşler Bakanlığı, geçtiğimiz yıl yayınladığı bir başka tamimle, cami hoparlörlerinden okunan ezanların seslerini kıstırarak ezan ve kamet hariç dışarı ses verilmesini yasaklamış, gerekçe olarak da “etrafta evi bulunan insanların rahatsız olabileceği”ni göstermişti. Yukarıdaki soru, o zaman da gündeme gelmişti.
Ramazan tedbirlerinin açıklandığı günlerde, Suudi Arabistan, ülke tarihinde ilk kez “Bayrak Günü”nü kutluyordu. Resmî kurumlar “Bayrak Günü” ile ilgili etkinlikler düzenlemiş, sosyal medyada paylaşımlar yapılmış, Suudi Arabistan tarihine övgü dolu atıflarla, bayrak bir “iftihar vesilesi”ne dönüştürülmüştü.
Suudi Arabistan’ı yakından izleyenleri pek de şaşırtmayan bu merasimler, aslında son birkaç yıldır devlette ipleri elinde tutan Veliaht Prens Muhammed bin Selman’ın aldığı bir dizi kararın devamıydı. Muhammed bin Selman, kısa süre önce, “Suudi Arabistan, 1727’de kabile esasına dayalı, millî bir devlet olarak kuruldu” mealinde bir açıklama yapmıştı. Oysa o zamana kadar Suudi Arabistan’ın resmî tarih tezi, devletin 1744’te Dir’iyye Emiri Muhammed bin Suûd’la dinî lider Muhammed bin Abdilvehhâb arasındaki ittifaktan doğduğu yönündeydi. Muhammed bin Selman ise, Riyad yakınlarındaki Dir’iyye kasabasında 1727’de kurulan ilk kabile yerleşimini esas alıyordu. Bu, açık bir paradigma değişimine işaret ediyordu. Değişimi şuradan okumak da mümkündü: Dönemin Riyad Valisi –şimdi Kral– Selman bin Abdülaziz, 25 Nisan 2008 günü Suudi basınında yayınlanan uzun demecinde, “Suudi Arabistan, kabile asabiyeti temelinde değil, tamamen Kur’ân ve Sünnet üzere kurulmuştur” demişti.
Veliaht Prens Muhammed bin Selman, 2017’de yaptığı bir başka açıklamada, “Eskiden olduğumuz yere geri döneceğiz. Dünyaya ve tüm dinlere açık, mutedil bir İslâm ülkesi olacağız. Radikalizmi bitireceğiz. 1979’dan sonra durum değişti, fakat önümüzdeki 30 yılı yıkıcı fikirlerle uğraşmakla geçirmeyeceğiz” demişti. “1979” ile kastettiği meşhur Kâbe Baskını ve Sovyetler Birliği’nin Afganistan’ı işgaliyle beraber “Selefî” savaşçıların ABD tarafından dünyanın farklı ülkelerinde desteklenmesi, böylece Suudi Arabistan merkezli “müfrit Vehhâbî” çizginin kalınlaşmasıydı.
Ancak, “müfrit Vehhâbîlik”ten kurtulmanın yolu, on yıllarca her şeyin din adına yasaklandığı bir toplumun önündeki bütün setleri kaldırarak, özellikle gençleri Batılılaşmaya sevk etmek midir, bu tartışılabilir. Çünkü bu politika, yolun sonunda sizi ideolojisiz, fikirsiz, iddiasız ve hedonist bir gençlikle karşı karşıya bırakabilir.
Geçen yazıma konu ettiğim Suudi Arabistan-İran anlaşmasını bu çerçeveye dâhil ettiğimizde, anlaşmanın taraflarından birinin (İran) kendi ideolojisini (Şiîlik) giderek daha baskın ve katı biçimde Ortadoğu’ya nüfuz malzemesi olarak kullandığını görüyoruz; diğer taraf ise “aşırılıktan kaçınma programı” çerçevesinde Batılı kodlara daha fazla uyum sağlamış bir toplum yaratma hedefine yürüyor.
Ortadoğu’da, “ideolojisiz” iddia sahibi olunamaz. Sadece kapital, ekonomik güç ve askerî kudret, var olmaya yetmez. Bunun için, İsrail’i kuran seküler ve tanrı-tanımaz kadroların, coğrafyada tutunabilmek için var güçleriyle Tevrat’a sarılmak zorunda kaldıklarını hatırlatmak kâfidir. Bakalım, Riyad’da birileri bu örnek üzerinde kafa yoracak mı?
Sınır ve ötesi…
04:0025/03/2023, Cumartesi
G: 25/03/2023, Cumartesi
12
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Sınırdaki dağı geçip bizi bekleyen otomobillere bindik. Dikkat çekmemek için ön ve arka koltuklara dört kişi oturuyor, bagaja da beş kişi sığdırılıyordu. Biri şoförün tarif ettiği şekilde sırtüstü bagaja uzandı ve dördümüz secde eder vaziyette onun üzerine eğildik. Şoför, dışarıda kalan kafamı bacaklarıma doğru iterek bagajın kapağını kapattı. Bir kişinin sığabileceği bagajda beş kişi yola çıktık. Birkaç dakika sonra nefesim kesilmeye, ayaklarım uyuşmaya başladı. Kapağı açtıklarını hayal meyal hatırlıyorum. Altı saatin sonunda herkes bayılmıştı. Kaçakçı, kafamıza su dökerek ayılttı bizi ama bagajda hemen karşımda duran çocuk ayılmadı. Neden öldüğünü bilmiyorum. Belki de şişman olduğundan nefes alamamıştı. Yüzüne dikkatli bakınca tanıdım, benimle aynı şehirdendi. Cesedini bir kenara bırakıp yola devam ettik.
Sonraki beş gün hiç durmadan yürüdük. Aslında yürümüyor, koşuyorduk. Karanlık, zifiri bir hâl alıncaya kadar gidiyor, sonra olduğumuz yerde uyuyorduk. Sonbahardı. Her gece uzandığım ıslak toprakta yıldızları izlerken, “Acaba başarabilecek miyim?” diye düşünüyordum. Uyuduğumu hiç ama hiç hatırlamıyorum. Hem ölmekten korkuyor hem de bu işkenceden bir an önce kurtulmak için ölmek istiyordum. Göz kapaklarım birbirine her değdiğinde, zihnimde Pakistan’da gördüğüm hayvanlar canlanıyor, beni parçalamalarından korkuyordum. Ayrıca uyursam birileri çantamı çalabilirdi. Burada ekmeğini ve suyunu kaptırmak, ölmek demekti ki bu uzak bir ihtimal değildi.
Yol boyunca beraber yürüdüğümüz grup birbirinden ayrılıyor, sonra farklı alanlarda yeniden birleşiyordu. Pakistan-İran sınırındaki Müşkül Dağı’na vardığımızda yaklaşık beş yüz kişiydik. Müşkül, dilimizde zor, güç demek ve bu dağ adını buradan alıyor. Bu yolu kullanan herkes bilir ki yolculuğun en zor kısmı bu dağdır. Bıçak gibi keskin kayalıklarıyla yürümeyi engelleyen; suyu, gölgesi olmayan bu dağ, herkesin kaderini belirleyen noktadır.
Aştığım her tepenin son olduğu umuduyla yola sarılıyordum fakat nafile. Bu koca dağı aşmamız -ardımızda on kişiyi bırakarak- iki gün sürdü. Yaşlılar, zayıflar, kilolular, ekmeği ve suyu bitenler bu koşuya dayanamayıp geride kalmışlardı.
Henüz öldüğü anlaşılan gençlerin cesetleri, dağılmak üzere olan kemikler, yalnızca taşlardan oluşan mezarlıklar… Burada gördüklerimizden sonra, geçmeyi başarabildiğimiz için kendimizi şanslı hissediyorduk…”
1979’dan bu yana aralıksız devam eden Afgan göçünü araştıran, sayısız Afgan’la yüz yüze görüşmeler yapan ve Afganistan’da yaşanan trajedilerin insanî yönünü ele aldığı yüksek lisans tezini “Sınır Kapısındaki Deniz Kızı - Afganlar Türkiye’ye Neden Geliyor?” (Vadi Yayınları, 2023) adıyla kitaplaştıran Erhan İdiz, kitapta yer verdiği 13 ayrıntılı mülakatın ilkinde, Afgan göçmen Hasan’ın sözlerini aktardıktan sonra ekliyor: “Hasan’ın söylediklerine inanmakta tereddüt ediyordum.
Acaba gerçek miydi? Bu kadar insanın öldüğü bir yolculuğu, gazeteci olarak duymuş olmam gerekirdi…”
Belki sizler de yukarıdaki şahitlik hakkında şüpheye düşmüş olabilirsiniz. Ancak Hasan’ın anlattıklarından sonra, “40 yıldır savaştayız ve gördüğümüz tek şey ölüm. Afganistan’da insanlar için ölüm alışıldık bir şey. Bu yüzden göç yolunda ölmek bize garip gelmiyor” diyen Süleyman’ı… Yolculuğun meşakkatinin üstüne, İran’da “Müslüman mısın, Sünnî misin?” şeklinde sorgulanarak dövülen İnam’ı… Kadın olmanın bütün zorluklarını göç yolunda sonuna kadar yaşayan Şirin’i… Muhammed’i, Vekil’i, Nimetullah’ı, Nesim’i, Yeldâ’yı, Tahire’yi, Eymel’i, Basir’i, Abdullah’ı dinlerken, buz gibi bir hakikatle karşı karşıya bulunduğunuzu fark ediyorsunuz. Medyada gördüklerimizin veya zihnimizde oluşturduğumuz imajların çok ötesinde, kaskatı bir Afganistan hakikatiyle…
Türkiye’de sıklıkla tartıştığımız “göçmenler” veya “mülteciler” konusu, her türlü hamasetten ve gerçek dışı tasavvurlardan uzak bir bakışla değerlendirilmeli. İşte Erhan İdiz’in “Sınır Kapısındaki Deniz Kızı - Afganlar Türkiye’ye Neden Geliyor?” kitabı, tam olarak böyle bir bakışa hizmet edecek bir çerçeve sunuyor. Zihinlerin berraklaştığı, duyguların inceldiği, takvâ ve tefekkür ayı Ramazan’da, bu kitabı muhakkak okuma listenize alınız. Coğrafyamızın acıyan yerlerine bambaşka biçimde bakmaya başlayacaksınız.
Bu vesileyle, Ramazan-ı Şerîf ayının hepimize sükûnet ve sekînet getirmesini niyaz ederim. Yakın ve uzak, ihtiyaç sahiplerinin daha fazla gözetildiği bir Ramazan duasıyla…
Vilina Vlas
04:0029/03/2023, Çarşamba
G: 29/03/2023, Çarşamba
12
Sonraki haber
Taha Kılınç
Osmanlı İmparatorluğu’nun en kudretli sadrazamlarından Sokollu Mehmed Paşa, uzun kariyerinin son demlerinde, çocukken devşirilip getirildiği ata topraklarına kalıcı bir eser bırakmak istemişti. Hassa Mimarbaşı Sinan’ın bizzat nezaret ettiği projeyle, Bosna’nın Vişegrad kasabasında Drina Nehri üzerine Sokollu’nun yaptırdığı muhteşem köprü tamamlandığı zaman, tarihler 1577’yi gösteriyordu. 120 metre uzunluğunda, 11 gözlü ve mihraplı köprü “Mehmed Paşa” adını taşıyacak, aradan yüzyıllar geçtikten sonra da Hırvat yazar Ivo Andriç’in kaleme aldığı ve kendisine Nobel Edebiyat Ödülü’nü (1961) kazandıran ünlü romanla birlikte “Drina Köprüsü” olarak da şöhrete kavuşacaktı.
Bugün yolunuz Vişegrad’a düştüğünde, zümrüt yeşili Drina’yı nazlı nazlı akarken görürsünüz. Mehmed Paşa Köprüsü Drina’nın üzerine bir gerdanlık gibi asılmıştır. Yeşilin her tonunu cömertçe sergileyen etraftaki dağlar bu soluk kesici manzarayı doyumsuz bir arka fon halinde tamamlar. Ve siz, çok da çaba sarf etmeden, kendinizi asırlar öncesini düşlerken bulursunuz.
Bilgi, insana güç verdiği kadar acı da verir. Vişegrad’a gelmeden evvel, bölgenin yakın tarihine dair biraz okuma yaptıysanız, ağzınızın tadı hızla kaçar: Drina’nın akışında nazdan çok hüzün olduğunu fark edersiniz. Mehmed Paşa Köprüsü, taşıdığı ağır yüklerin altında adeta ezilmektedir, hatta yakından baktığınızda, gövdesinde nice bombardıman ve saldırıların yara izlerini kolaylıkla seçersiniz. Dağlardan da artık mazlumların çığlıkları ve iniltileri gelmeye başlar. Çünkü Vişegrad, Bosna Savaşı’nın (1992-1995) en trajik ve zalimane tablolarına sahne olmuştur. Mehmed Paşa Köprüsü’ne sadece 10 dakika mesafede, ormanların içinde bulunan bir “otel” ise yaşananların tek başına sembolüdür: Vilina Vlas.
1991 itibariyle Vişegrad’ın nüfusu 21 bin civarındaydı ve bunun da 14 bin 500’ü Müslüman’dı. Savaş patlak verdikten sonra bölgede kalan Müslümanlardan en az 3 bini vaktiyle komşuluk ettikleri ve “barışçıl” münasebetler içinde bulundukları Sırplar tarafından farklı şekillerde katledildiler. Milan Lukiç isimli bir barbar Sırp’ın liderlik ettiği “Beyaz Kartallar” çetesi, Vilina Vlas’ı “tecavüz kampı” haline getirerek, onlarca kızı orada iğfal ettiler. Kurbanlardan bazıları otelin balkonlarından atlayarak canına kıydı, bazıları da bizzat Lukiç ve milisleri eliyle –utançları artsın diye– ailelerine teslim edildiler.
Lukiç ayrıca Müslüman köylerine baskınlar düzenleyerek evleri ateşe verdi, onlarca insanın diri diri yanmasına sebep oldu. Ayak bileklerine taş bağlanarak Mehmed Paşa Köprüsü’nden Drina’ya atılan yüzlerce kurban vardı.
Savaştan sonra Arjantin’e kaçan Milan Lukiç, 2005’te Buenos Aires’te yakalandı ve Lahey Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne teslim edildi. Yaşananlara ve şahit olunanlara rağmen, Vişegrad’ın Sırp sakinleri ve yetkililer, Vilina Vlas’taki tecavüzleri kesin bir dille reddettiler. Hayatta kalan kurbanların çoğu da –tahmin edilebilecek sebeplerle– mahkemeye çıkmayınca, bilahare ömür boyu hapse mahkûm edilen Milan Lukiç hakkında açılan davalarda “tecavüz” suçlaması yer almadı.
Bugün Bosna Sırp yönetimi ve Vişegrad yerel idaresi, tüm bunlar hiç yaşanmamış gibi, içinde Vilina Vlas’ın da yer aldığı “SPA turizmi katalogları” yayınlayarak, turistleri bölgeye çekmeye çalışıyor. Tanıtım metinlerinde, Vilina Vlas’ta konaklayacaklara “huzur, sükûnet ve sağlık” vadediliyor.
Dedim ya, bilgi insana acı veriyor. Gördüğünüz manzaranın arka planına merak duymadığınızda, Vişegrad’ı ve Drina’yı “romantik” paylaşımların malzemesi haline getirmek işten bile değil. Meselenin iç yüzü ise, modern dünyanın bütün ikiyüzlülüklerinden insanı tiksindirecek kadar can sıkıcı.
Bana Vişegrad’ı yeniden hatırlatan şey, kendisinden Bosna ve Balkanlar hakkında sürekli yeni şeyler öğrenmeye devam ettiğim Emine Şeçeroviç Kaşlı Hanım’ın bir paylaşımı oldu: Yaşları 70’in üzerinde Müslüman bir karı-koca, Ramazan’ın ilk günü Vişegrad yakınlarındaki bir köyde Sırplar tarafından dövülmüştü. Ağızları-burunları kan içinde kalan amcayla teyzenin fotoğrafı da paylaşıma eşlik ediyordu.
Tarihin ve coğrafyanın hiç şakasının olmadığını, insan en çok Vişegrad gibi içinden aktif fay hatlarının geçtiği şehirlerde anlıyor. Hafızalarımız zayıf olsa da, her an karşımıza bize kim olduğumuzu yeniden hatırlatacak vesileler çıkıyor.
Ne diyordu Aliya: “Ne yaparsanız yapın, ama soykırımı unutmayın. Çünkü unutulan soykırım tekrarlanır.”
Amiral gemisi
04:001/04/2023, Cumartesi
G: 1/04/2023, Cumartesi
5
Sonraki haber
Taha Kılınç
Gerek akademide, gerek basın-yayın mecralarında, gerekse günlük değerlendirmelerde, Mısır’ın Arap dünyası içindeki konumunun yeterince takdir edilemediği görülüyor. Oysa Mısır, gayet haklı gerekçelerle Arap coğrafyasının “amiral gemisi”dir. Meseleye böyle bakmak, Ortadoğu’nun dengelerini yerli yerine oturtmak
için de elzemdir.
Mısır’ın söz konusu mevkiini öne çıkarmak için altı mutlaka çizilmesi gereken başlıca hususları şöyle sıralamak mümkün:
*Mısır’ı avantajlı kılan birinci nokta, hiç şüphesiz ki sıra dışı coğrafî konumudur. Yaklaşık 1000 kilometrelik bir hat boyunca, Mısır’ın kuzeyinde Akdeniz yer alır. Batı ve güney sınırlarıyla hem Sahra Çölü’ne hem de Afrika içlerine uzanan Mısır’ın doğusunda Kızıldeniz vardır. Kızıldeniz’in Akdeniz’e açılış noktası olan Süveyş Kanalı’nı tek başına kontrol eden Mısır, Sina Yarımadası üzerinden Filistin topraklarıyla komşudur. Ülkeyi boydan boya kat eden Nil Nehri ise, Mısır’ın hem can damarı hem de en stratejik kozlarından biridir.
*Coğrafî konumu nedeniyle, Mısır, Filistin meselesinin her zaman tam merkezinde yer almıştır. Mısır’da hangi yönetim ve zihniyet işbaşında olursa olsun, Filistin’le ilgili bütün konularda Kahire söz sahibidir. Günümüzde, Filistin cephesindeki iç çatışma ve kamplaşmalarda, yine Mısır devrededir. Örneğin Hamas yönetimi, Gazze’yle ilgili meseleleri Kahire’yle ve Mısır istihbaratıyla müzakere eder. Filistin’de ittifaklar, Kahire’nin hakemliğinde oluşturulur.
Barış süreçlerini Kahire takip eder.
*Güncel sayımlara göre, Mısır’ın nüfusu 100 milyonu aşmıştır. Bu, üçte birinden fazlasını gençlerin teşkil ettiği, son derece cevval bir potansiyeldir. Halkın yüzde 95’inin Nil Nehri havzasında yaşadığı Mısır’da, kaynakların yetersizliği nedeniyle işgücünün çalışmak üzere Arap coğrafyasına dağılması, “ekonomik diaspora”yı oluşturmuştur. Arap dünyasının çeşitli ülkelerinde yaşayan Mısırlı sayısının
7 milyonu geçtiği tahmin ediliyor.
*23 Temmuz 1952’de Cemal Abdunnâsır ve arkadaşları tarafından gerçekleştirilen “Hür Subaylar” darbesi, Arap dünyasında milliyetçi, seküler ve otokrat eğilimli asker kuşağının iktidara geldiği bir süreci başlattı. Mısır örneği Libya, Yemen, Sudan, Irak ve Suriye gibi birçok ülkede tekrarlandı. Bu damar, Arap dünyasında hâlâ canlıdır.
*Mısır ordusu, personel sayısı ve kapasite bakımından Arap dünyasının en büyük ve en güçlü ordusudur.
Yıllık ortalama 5-6 milyar dolarlık bir bütçe ayrılan ordu, özellikle 1952’den itibaren büyük bir gelişme göstermiş, günümüze kadar da gücü ve
etkinliği sürekli artırılmıştır.
*Ordu, halkın her kesiminin intisap etmek için yarıştığı, Mısır’ın en büyük işverenidir. Makarnadan yedek parçaya, iç çamaşırından inşaat sektörüne, devasa bir holding gibi çalışan Mısır ordusu, halkla organik bir bağlantı içindedir.
*Mısır, İslâm dünyasında –bütün olumsuz gelişmelere rağmen– canlılığını hâlâ koruyan Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın doğum yeridir. 1928’de kurulan hareket, kısa zamanda en uzak coğrafyalara kadar yayılmış, hatta bazen bulunduğu bölgenin en kapsamlı siyasî muhalefetine dönüşmüştür.
*Basın-yayın ve medya alanında, gözler yine Mısır’dadır. El Cezîre, MTV ve El Arabiya gibi kanalların son yıllarda gösterdiği gelişme kısmen istisna tutulursa, dizilerden sinema filmlerine, Mısır’da üretilen her şey Arap kamuoyunda adeta kapışılır. Keza Mısır edebiyatı da, dikkatle ve ihtimamla izlenir. Tüm bunlar sayesinde, Mısır, Arap kamuoyunun zihin ve düşünce dünyasını şekillendirmeye devam etmektedir.
*Ezher Üniversitesi, Mısır’ın elinde tuttuğu bir başka önemli güçtür. 972’de Fâtımîler tarafından cami ve medrese olarak kurulan, daha sonra da Şiî ideolojiyi yayacak bir propaganda merkezi şeklinde organize edilen Ezher, Salahaddîn Eyyûbî eliyle 1170’den sonra bir Sünnî eğitim kurumuna dönüştürüldü. Bugün Müslüman dünyanın dört bir tarafından on binlerce öğrenci, Ezher’de tahsil görmekte, ülkelerine dönerken beraberlerinde Mısır kültürünü ve dini anlayışını da götürmektedirler. Batı dünyasında da Ezher, “Sünnîliğin en üst fetva ve yorum mercii” olarak itibar görmektedir.
*Osmanlı-Memlûk çekişmesi, 1517’de Osmanlıların galibiyetiyle sonuçlansa da, İstanbul ile Kahire’nin rekabeti günümüze kadar devam etmiştir ve etmektedir. İslâm dünyası içinde böylesine birbirine benzeyen ve birbiriyle yarışan iki şehir daha bulmak mümkün değildir. Birini Boğaziçi’nin diğerini de Nil’in renklendirdiği ve canlandırdığı İstanbul ile Kahire, özellikle Osmanlı’nın gerilemeye başladığı dönemlerden itibaren, siyasî ve entelektüel anlamda rekabetlerini artırmışlardır.
Çarklar dönerken…
04:005/04/2023, Çarşamba
Güneşli bir kış günü Delhi’den yaklaşık dört saatlik yolculukla Aligarh’a ulaştığımızda, vakit öğleye yaklaşıyordu. Uttar Pradeş eyaletinin diğer tarihî şehirlerine oranla sönük bir yerdi burası, zaten biz de şehri gezmeye değil, burada kurulu devasa bir eğitim kurumunu görmeye gelmiştik: Aligarh İslâm Üniversitesi.
Kampüse ana kapıdan girdikten sonra aracımızı bir kenara park edip yürümeye başladık. İrili-ufaklı çok sayıda yapıdan, kütüphane ve fakülteden, mescit ve konferans salonundan, parklardan ve dinlenme mekânlarından oluşan üniversite öylesine büyük bir alana yayılmıştı ki, tamamını görmeye vaktimiz yetmedi. Öğrenci yurtlarını, “cuma mescidi” olarak bilinen ana mescitle ona yakın eski camiyi, Batılı tarzda inşa edilen ek kısımları ve sadece Kur’ân ilimlerine tahsis edilmiş binalarla kurucusunun evini ziyaret ettik. Hindistan’ın (ve İslâm dünyasının) dört bir yanından gelen ve yemyeşil kampüsün her yerine yayılan binlerce öğrenci, farklı renklerde kıyafetleriyle çok güzel bir görüntü oluşturuyordu. Mekânların temizliği ve bakımlı hali de ayrıca göz dolduruyordu.
Aligarh İslâm Üniversitesi’nin temelini teşkil eden Medresetu’l-Ulûm adlı okul, 1875’te Seyyid Ahmed Han adlı bir zat tarafından kurulmuş. İngilizlerden siyasî ve ekonomik destek alan Seyyid Ahmed Han –daha sonra “Sir” unvanını da alacaktır– Hindistan Müslümanlarını “Batılı” kodlara göre yeniden formatlamak için bu adımı atmış. 1878’de tamamen İngiliz tipi eğitim veren Mohammadan Anglo-Oriental College, öğrenci kabulüne başlamış. Sir Seyyid Ahmed Han’ın 1898’deki ölümünün ardından, kurduğu okullar 1920’de Aligarh İslâm Üniversitesi çatısı altında birleştirilmiş. 1934’te tıp fakültesi, 1945’te de ziraat yüksek okulu açılmış. Bilahare sanayi, teknoloji, ticaret ve fen sahalarında da eğitime başlayan Aligarh İslâm Üniversitesi, Hindistan’ın en elit okullarından birine dönüşerek bünyesinden Hindistan, Pakistan ve Bangladeş’te üst düzey yöneticilikler üstlenen çok sayıda ismi çıkarmış. Okulda verilen eğitimin mahiyeti, eğitimcilerin oryantalistlerden oluşması ve müfredatın İslâm kültürüne çarpık yaklaşım biçimi Şiblî Numânî, Muhammed İkbal ve Mevlânâ Ebu’l-Kelâm Âzâd gibi isimlerin eleştirisine uğramış.
Cuma mescidinde öğle namazlarımızı kılarken, havadaki dingin atmosfer ve şadırvan olarak kullanılan havuzun hemen yanındaki türbeler, manzarayı tamamlayan pitoresk unsurlardı. Üniversitenin arka planına dair hiçbir şey bilmeyen bir ziyaretçi, ideal bir İslâmî eğitim yuvasında olduğunu kolaylıkla düşünebilirdi. Hatta türbe kısmının ortasında, Sir Seyyid Ahmed Han’ın kabrine doğru bakarken, minnet dolu duygu dalgalanmaları bile yaşayabilirdi.
Oysa içinde bulunduğumuz kampüs, İngiliz İmparatorluğu’nun İslâm dünyasında kök salarken istifade ettiği en dikkate değer araçlardan biriydi. Bir insan fabrikası, imparatorluk aklının ürettiği bir ideoloji atölyesiydi. Buradan yetişenler, adeta bir torna tezgâhından çıkmış tek örnek ürünler gibi, Londra’daki tacın hizmetkârlarına dönüşüyordu.
Bir komplodan veya sadece kendimin keşfettiği gizli bir plandan söz ediyor değilim:
Her medeniyetin temeli, insan unsurudur. İnsanı yetiştirir, eğitir, altına bir koltuk veya yakasına bir unvan iliştirir, sonra onu –belki bazen ruhu bile duymadan– dilediğiniz istikamette kullanırsınız. Dünyada çarklar böyle dönüyor, düzenler böyle kuruluyor veya yıkılıyor. Projenizin her aşamasını sürekli titizlikle kontrol etmeniz de gerekmiyor üstelik. Çarkı bir kez sağlam şekilde kurdunuz mu, o kendi kendine işlemeye devam ediyor. Aksaklıkları kendisi onarıyor, defolu çıktıları yine kendisi belirleyip devre dışı bırakıyor.
“İngiliz tipi emperyalizm”in önde gelen özelliklerinden biri, kendi menfaatlerine uyduğu sürece İslâm’ın ve Müslümanlığın zâhirî taraflarıyla hiç uğraşmamasıdır. Bu yönüyle, Fransız tipi kaba jakoben İslâm düşmanlığı onda görülmez. Fransa’nın İslâm dünyasından devşirdiği pek çok şahsiyet de aynı düşmanlığı tevarüs etmiştir. İngilizler ise “dış görünüşü ve dinî pratikleri itibariyle Müslüman, ama zihniyeti İslâmî reflekslerden tamamen arındırılmış” şahsiyetler yetiştirmeye odaklanır. Sonra onları yükseltir, öne çıkarır, dünyaya kendini bir de bu sebeple alkışlatır.
.Beklendiği gibi…
04:008/04/2023, Cumartesi
G: 8/04/2023, Cumartesi
4
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ramazandan hemen önceki Kudüs ziyaretim sırasında, muhteşem bir bahar havası vardı. Şehrin atmosferi öylesine sükûnetli ve latifti ki, köşe başlarında ellerinde otomatik silahlarla dikilen İsrail askerleri de olmasa, adeta işgal sona ermiş zannedilebilirdi. Şam Kapısı, Ramazan’a has ışıklarla donatılmış, satıcılar yerlerini almış, merdivenlerde Kudüslüler geleneksel akşam sohbetlerine çoktan başlamıştı. Ramazan, Kudüs’ü kucaklamaya geliyordu, bütün bu hazırlıklar onu karşılamak içindi. Ancak sohbet ettiğim bütün Kudüslüler, “Bu sakinliğe bakma, İsrail her sene olduğu gibi Ramazan’ı Müslümanlara zehir etmek için yine provokasyon yapacaktır” demeyi de ihmal etmiyordu.
Nitekim beklenen oldu: Mescid-i Aksâ’nın içindeki en önemli bölüm olan Kıble Mescidi’ne gece yarısı postallarla ve silahlarla baskın yapan işgal askerleri, onlarca Filistinli genci coplarla darp etti, 200’den fazlasını da tutukladı. Sabah olduğunda gerilim hâlâ devam ediyordu. Öyle ki Kıble Mescidi’nin önünde namaza duran Filistinlilere saldıran İsrail askerleri, kıyamda duran insanları itekleyerek namazlarını bozdurdu. Böylece, “saldırılara karşılık vermek zorunda kaldıkları” yalanını bizzat kendileri çürüttü.
İsrail, saldırmak için niçin özellikle Ramazan ayını seçiyor?
Bu sorunun birinci cevabı şu: Çünkü Müslümanların böylesine yoğun biçimde Mescid-i Aksâ ve Kudüs’te toplandığı başka bir zaman dilimi yok. Teravih namazları, toplu iftar ve sahurlar, itikaflar, sohbetler, ateşli vaaz ve dersler, buluşmalar… İsrail, 1967’den beri Mescid-i Aksâ ve Kudüs’ün “Müslümanların toplandığı bir çekim merkezi” olmasını engellemeye çalıştığı için, Ramazan ayında işgal kuvvetleri bilhassa alarma geçiyor.
Sorunun ikinci cevabı ise, bir yönüyle Ramazan’dan da bağımsız: İsrail devlet aklı, kendi içindeki siyasî, sosyal ve dinî kamplaşmaları gözden uzak tutmak, hedef şaşırtmak ve Yahudi kamuoyunu “Arap düşmanlığı” ortak paydasında konsolide etmek için, Filistinlileri tahriki bir yöntem olarak kullanıyor. Karşı taraf patlayınca da, “Teröristler, bizim varlığımıza bile karşı” yaygarasıyla, ortalığı ateşe veriyor.
Kudüs, Cenin, Nablus ve diğer şehirlerde İsrail işgaline karşı sergilenen direnişe yakından baktığımızda, mutlaka fark etmemiz gereken bir hakikat var: Filistin içindeki siyasî cephelerden ve bölünmüşlükten tamamen bağımsız, kendi yöntemleriyle kendi kavgalarını vermeye odaklanmış, genç kuşaklar geliyor. Hamas veya Fetih’in politik ajandalarına tabi olmayan, her iki kampa da asker yazılmayı reddeden, dinamik ve “kontrol edilemez” bir kuşak bu. İşgalin yaşattığı acılarla pişmiş, senelerdir nice trajediye birinci elden şahitlik etmiş, kendisine dikte edilen reçetelere karnı yok, İsrail’i çok iyi tanıyan ve zaaf noktalarını tespit ederek oralara yoğunlaşan bir kuşak…
İşgal sona ermeden, yaşanan mahrumiyetler ve ihlaller ortadan kaldırılmadan, insanlara reva görülen zulümler bitmeden, Filistinli gençlerin öfkesi de durulmayacaktır. Tutuklamak, darp etmek, işkence yapmak, hapsetmek ve hatta öldürmek çözüm olmayacaktır. Dolayısıyla, medya dilinin en yaygın sorularından birini (“Olaylar tırmanmaya devam eder mi?”) rahatlıkla “Bu şartlar devam ettiği sürece, evet” şeklinde cevaplayabiliriz.
Tabii burada, Hamas ve Fetih’in alması gereken dersler de bulunuyor. Hamas, uzun yıllar devam eden gerilimlerin ardından, Filistin Kurtuluş Örgütü ve Fetih’in İsrail’e karşı sürdürdüğü mücadelenin cılızlığına bir tepki olarak, 1987’deki Birinci İntifada sırasında doğmuştu. O zamana kadar “esamileri” okunmayan Filistinli gençler, İsrail işgalinin karşısına öylesine güçlü bir şekilde çıkmıştı ki, İsrail yönetimi normalde “terörist başı” olarak gördüğü Yâser Arafat ve arkadaşlarıyla masaya oturmak ve böylece Hamas’ı devre dışı bırakmaya girişmek durumunda kalmıştı. Filistin’de, tıpkı 1987’ye giden süreçteki gibi bir “taban kayması” gözlemleniyor. Hamas ve Fetih,
bunun ne kadar farkındadır, bilinmez.
Bir de, Mescid-i Aksâ’ya düzenlenen gece baskınından sonra, İsrail ordusunun medyaya servis ettiği görüntülerle dünyanın gözüne sokulan “Filistinlilerden ele geçirilen saldırı aletleri” meselesi var. Birkaç havai fişek, köşeye yığılmış taşlar ve sopalar... Bu konuyu, İsrail istihbaratının on yıllardır kullandığı özel bir yöntem çerçevesinde ele almak istiyorum. Nasipse, Çarşamba günü tam bu noktadan devam edelim.
O nefret…
04:0017/05/2023, Çarşamba
Geçtiğimiz cumartesi günü -13 Mayıs- bu köşede okuduğunuz “Erdoğan’ın anlamı” başlıklı yazımı, yayınlanmadan epey önce yazmıştım. Çünkü salıdan cuma gecesine kadar Kudüs seyahatim vardı, yolculuğun telaşesi icabı yazı için belki vaktim olmaz diye düşünüp gitmeden hazır etmiştim. Dört günlük seyahat boyunca şahit olduklarım, İslâm dünyası ve Müslümanlar nazarında Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ifade ettiği anlamlara dair yazdıklarımı teyit etti:
Türkiye’den geldiğimizi fark eden insanlar bizi sık sık durduruyor, -bir kararlılık ve dikte etme eyleminin işareti olarak- parmaklarını yüzümüze doğru uzatıp, “Sakın ha, bir yanlış olmasın! Yeniden Erdoğan’ı seçeceksiniz, başka çare yok. Dua ediyoruz. Sizin selametiniz, bizim de selametimiz” diyordu. Mescid-i Aksâ’da, Kudüs sokaklarında, El-Halil’de… Adım attığımız her noktada, böyle sayısız hatıra yaşadık. Hatta ziyarette bana eşlik eden bazı dostlar gördüklerine inanamıyor, Araplardaki “Erdoğan hayranlığı”nın gerçekliğini sorguluyordu. Oysa tamamen hasbî, tümüyle hesapsız bir sevgiydi şahit olduğumuz. Önceden öğretmeyle veya herhangi bir maddî karşılık üzerinden planlanabilecek şeyler değildi.
14 Mayıs gecesi, seçimin ilk turunu Cumhurbaşkanı Erdoğan önde bitirdiğinde yine aynı coşkuyu gördüm. İslâm dünyasının her yerinden gelen tebrik mesajlarını, gözyaşı dolu duaları, samimi heyecanları… Ve elbette sitemleri de: “Hak ettiği kesinlikle bu değildi! Neden daha fazla destek vermediniz?” diye sorgulayanlar da çoktu.
“Erdoğan’ın anlamı” yazımda da ifade ettiğim üzere, Cumhurbaşkanı Erdoğan, şahsını fersah fersah aşan bir tesir ve misyonla, Müslümanların kendi serüvenlerini seyrettiği bir aynaya dönüştü. Bu nokta, seçim sonuçlarının da en net izahlarından biridir.
***
İslâm dünyasının farklı yerlerinden dostlarımızla hasbihal ederken, Türkiye’deki İslâm ve Müslüman düşmanı seküler damara dair intibalarını da dinledim. Kimisi öğrencilik yıllarında buradayken, kimisi ziyaretleri sırasında, kimisi de Türkiye’ye dair okumalarında gözlemlemişti bunu. Dolayısıyla, dışarıdan bakıldığında, Türkiye içindeki siyasî mücadelenin sadece bir “seçim meselesi” olmadığının, aynı zamanda doğrudan Müslümanların bu topraklardaki istikbalini ilgilendiren bir kavga olduğunun bilincindeydi hepsi. Yapılan bazı değerlendirmeleri, bizim buradaki değme “yerli”nin yapamayacağını belirtmeliyim.
Türkiye, din-devlet ilişkileri ve dinin sosyolojinin farklı katmanlardaki tezahürleri açısından çok zengin bir laboratuvar. Halkın bir kesimindeki “din alerjisi” de, dışarıdan bakan biri için bu toprakları anlama adına önemli ipuçları sağlıyor. İslâm dünyasında, seküler kesimleri din düşmanlığı zaviyesinden sıraladığımızda, Türkiye’yi Tunus ve Bangladeş’in izlediği söylenebilir. Eminim, bu konuda çok kapsamlı çalışmalar ve mukayeseler yapılacaktır zaman içinde.
***
14 Mayıs akşamı geç vakit, kızlarım Meryem (13) ve Sare’yi (9) karşıma alıp, ilk kez uzun uzun, bu ülkedeki din düşmanı damarı anlattım, fotoğraf ve videolarla. Evde ve arkadaş ortamındaki sohbetlerde çeşitli örneklere zaten aşinaydılar, ama sırf başörtülü oldukları için tartaklanan ve yerlerde sürüklenen hemcinslerini izlemek onları hem çok şaşırttı hem de üzdü.
Müslümanlar olarak hafızalarımız çok zayıf, affımız ve merhametimiz bol, kucaklarımız da herkese fazlasıyla açık… Oysa bazı şeyleri hiç unutmamak, hafızayı canlı ve diri tutmak, af mefhumunu israf etmemek ve kucaklarımızı da öyle herkese açıvermemek icap ediyor. Muhataplarımız, bu konularda son derece dikkatli, ısrarcı ve bağnaz zira.
Kızlarımla sohbetten sonra, seçim analizlerini takip ettim epey. Herkes kendi durduğu ve baktığı yerden, bir şeyler söylüyordu. Açıkçası, “Niye böyle oldu?” sorusunun en net cevaplarından birinin, bahsettiğim seküler damardaki din düşmanlığının Müslüman halkın şuuraltında meydana getirdiği nefret ve teyakkuz hali olduğunu düşünüyorum. Bunun hikâyesi de epey gerilere gider.
***
Şimdi siz bu yazıyı okurken, ben yine Kudüs yollarına düşeceğim nasipse. Mescid-i Aksâ’da kimlerin beni nasıl tebrik edeceklerini şimdiden görebiliyorum. Ah keşke, bir akşam namazı öncesinde Aksâ’nın kapısında yakama yapışıp, “Kardeşim, sizin ne işiniz var (…) ile? Size onlardan hayır gelmez” diyerek beni paylayan, böylece ülkece attığımız adımları saniye saniye izlediğini gösteren, Türkiye’den gelen birini de koca bir milletin temsilcisi olarak görüp hesap soran o abiye de rastlasam…
Yeni bir retorik
04:0020/05/2023, Cumartesi
G: 20/05/2023, Cumartesi
7
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail’in bayrağındaki altı köşeli yıldızı görünce aklınıza ne geliyor? Sadece, 1948’den bugüne gittikçe yayılan işgal, yerlerinden-yurtlarından sökülüp atılan Filistinliler, acı ve gözyaşı geliyor muhtemelen. Ki haklısınız da. Beyaz zemin üzerine işlenen o mavi renkli yıldız, zihinlerimize sadece olumsuz çağrışımları davet ediyor.
Bundan 100-150 yıl önce ise, bir Müslüman, baktığı hemen her yerde –türbe duvarlarında, sanduka örtülerinde, sancaklarda, cami girişlerinde, kubbe kasnaklarında, mushaf derkenarlarında, minarelerde, tekkelerde– altı köşeli yıldızı görüyor, zihninde de yalnızca İslâm’ın ihtişamlı zaferleri ve Müslümanları at üstünde kıtadan kıtaya koşturan o dipdiri ruh canlanıyordu. İstanbul’da Pertevniyal Valide Sultan Camii’nin gökyüzünün sonsuzluğunu çağrıştıran turkuaz kubbesinde, Altunîzâde İsmail Zühdü Paşa Camii’nin ahşap tavanında, Eyüp Lala Mustafa Paşa türbesinin iç çeperlerinde, Barbaros Hayreddin Paşa’nın yemyeşil sancağında, Üsküdar Yeni Vâlide Camii’nin dış kapılarında… Sonra Makedonya Kalkandelen’de Alaca Cami’nin girişinde, Kudüs’te Kıble Mescidi’nin iç mermer süslemelerinde, Delhi’de Bâbürlü İmparatoru Humâyûn’un türbesinin cephelerinde, Kahire’de Mehmed Ali Paşa Camii’nin demir hücrelerinde hep aynı simge görülür, Müslüman olmanın özgüveni ve şükrü, insanın içine işlerdi.
Bu böyleydi, çünkü Politik Siyonizm dünya çapında yayınlaşıncaya ve sonrasında İsrail kuruluncaya kadar, altı köşeli yıldız, İslâmî bir simgeydi. İslâm’ın iki muazzez peygamberi Hz. Davud ve Hz. Süleyman’ın resmî yazışmalarda kullandıkları mühür, sonra –tıpkı Müslüman fatihler gibi– kıtadan kıtaya yayılmış, binalardan kitaplara, her köşeye nakşolmuştu. Hilâl nasıl İslâmî bir sembolse, “Mühr-i Süleyman” da aynı şekilde Müslümanların şuuraltındaki seçkin yerini almıştı.
14 Mayıs 1948’de İsrail’in kurulmasından sonra ise, Siyonist işgalin doğrudan bir tesiri olarak, altı köşeli yıldız da semboller dünyamızdan silinip gitti. Bırakın bize geçmişimizi hatırlatmayı, ona hasbelkader İslâmî bir eserde rastladığımızda, meselenin arka planında “Siyonist komplo”lar aramaya ve hatta zavallı yıldızı ortadan kaldırmaya giriştik. Rize’nin İkizdere ilçesine bağlı Şimşirli köyündeki 200 yıllık tarihî caminin minberinde yer alan altı köşeli yıldızların dili olsa da, kaç kere bıçaklı saldırıya uğradığını anlatıverse…
Perşembe günü -18 Mayıs- kadîm Kudüs’ün tam ortasından ellerinde İsrail bayraklarıyla yürüyen binlerce Siyonist Yahudi’yi izlerken, bayrağın üstündeki yıldızın serencâmını da düşünmeden edemedim. Sözlüklerimizde anlamı değişen ve dönüşen sadece Mühr-ü Süleyman değildi. Bizatihi İsrail’in adı, Hz. Yakub Peygamber’in unvanıydı, ama o da –tıpkı yıldız gibi– Müslümanlara hiçbir olumlu çağrışım yapmıyordu artık. İsrail sadece toprakları, köyleri ve kasabaları işgal etmemişti. Sembolleri, simgeleri ve anlamları da eline geçirmiş, onları yeniden tanımlayıp uhdesine almıştı.
İsrail işgaliyle mücadelede, İslâm dünyasının başlangıç noktalarından biri, retorik üstünlük meselesi olmalı. Siyonist söylem “Biz sizden önce buradaydık!” ezberini tekrarlarken, “Evet, ama o zaman siz Hz. Davud ve Hz. Süleyman’ın ümmeti olan Müslümanlardınız!” diyebilecek bir özgüven ve hazırcevaplıktan söz ediyorum. Tarihi yeniden yazan, coğrafyayı dilediği şekilde gasp eden, akademiden medyaya bütün platformlarda kendi tezlerini dünyaya dayatan bir dile, yeni ve çevik bir retorikle direnmek… Kafa yormamız gereken husus, tam olarak burası.
Keza peygamberler tarihini öğrenir ve öğretirken de yeni bir üsluba ihtiyacımız var. “Hz. Musa, Yahudilerin peygamberi ama biz de kabul ediyoruz” veya “Hz. İsa, Hristiyanların peygamberi ama ona da iman ediyoruz” dediğinizde, genç bir zihin, bütün peygamberlerin tek bir din (İslâm) üzere gönderildiğini, hak yolun esasında tek olduğunu ve diğer isimlendirmelerin sonradan çıktığını nasıl idrak edecek? İşin eğitim metotlarımıza, tarihe bakışımıza ve pedagojiye taalluk eden yönlerini gösterecek böyle nice örnek sıralayabilirim.
Velhasıl, işgalle mücadele önce zihinde sağlam bir teorik altyapı inşa etmekten, bilgi noktasında temelde hiçbir eksik bırakmamaktan ve cesur bir retorikle söylem üstünlüğünü ele almaktan geçiyor.
En doğru yöntem
04:0024/05/2023, Çarşamba
G: 24/05/2023, Çarşamba
10
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz cuma –19 Mayıs– Suudi Arabistan’ın Cidde kentinde gerçekleştirilen zirveyle, Suriye tam 12 yıl sonra Arap Birliği’ne yeniden girdi. Beşşâr Esed rejiminin sivil halka düzenlediği bombardıman ve saldırılar sebebiyle üyeliği 2011’de askıya alınan Suriye, böylece herhangi bir yaptırımla karşılaşmadan tekrar “Arap evi”ne dâhil oldu.
Bu son derece önemli toplantı birçok açıdan dikkate değer unsurlar içeriyordu: “Suudi Arabistan’ın aktif dış politika vizyonu”, “Suriye’nin Arap Birliği’ne geri dönüşünün bölgesel etkileri”, “Suriyeli mültecilerin farklı ülkelerdeki geleceği”, “Rusya ve İran’ın Arap Birliği ülkeleriyle münasebetleri”, “Katar’ın Arap Birliği içindeki konumu” vb. Ben, hepsi de müstakil birer yazıya dönüşmesi gereken tüm bu konuları –şimdilik– bir kenara bırakıp, Beşşâr Esed’in yaptığı konuşmadaki şu cümleye odaklanmak istiyorum: “Bölgemizdeki en büyük tehlikelerden biri, sapkın Müslüman Kardeşler ideolojisiyle karışmış yayılmacı Osmanlı düşüncesidir.”
Beşşâr Esed’in bu sözlerle kimleri ve hangi ülkeyi kastettiği, izahtan vareste. Ev sahibi Suudi Arabistan başta olmak üzere, salondaki hiçbir ülkeden Esed’e itiraz veya şerh gelmediğine göre –Katar Emiri Temîm’in, Esed’i dinlememek için toplantıdan erken ayrıldığını not etmek gerekiyor–, burada bir “şuuraltı”ndan söz etmek mümkündür. Arap dünyasında alttan alta akmaya devam eden, kriz anlarında ayyuka çıkan, milliyetçilik sosuna bulanmış bir buhran hali olarak...
İslâm dünyası ve Müslüman ülkelerle ilişkiler bağlamında, Türk dış politikasının manevra alanını üç ayrı kategoriye ayırabiliriz:
1) Türkiye’nin hem halk hem de devlet olarak hâlâ çok sıkı biçimde irtibatta bulunduğu Balkanlar,
2) Yavuz Sultan Selim döneminde hâkimiyet altına alınan merkez Arap coğrafyası,
3) Osmanlı İmparatorluğu’nun tarih boyunca fiilen ve doğrudan yönetmediği, uzak bölgeler…
Türkiye’nin dış politik hedefler bakımından en başarılı olduğu bölge, açık ara Balkanlar›dır. Buralarda bir “ağabey” ve “hakem” olarak algılanan Türkiye, bütün aktörlerle aynı anda görüşebilen, hepsiyle farklı derinliklerde ilişkiler geliştiren, herhangi bir problemin zuhurunda başvurulan bir odaktır.
Osmanlı İmparatorluğu’nun yaklaşık 400 yıl boyunca yönettiği Arap coğrafyasında, “Müslümanın Müslümanı idaresinin zorlukları” bütün boyutlarıyla karşımıza çıkar. Vaktiyle yöneten-yönetilen biçiminde kurulmuş olan münasebetlerin tortuları, bugün hâlâ canlı bir şekilde hissedilir, görülür. (Elbette, sözünü ettiğim “tortular”a halk tabakalarından çok, siyaset yapıcılarda, yönetici elitlerde ve kültür-sanat mahfillerinde rastlandığını belirtmek gerekir. Halklar, tasarlanmış düşünceler yerine, duygusallığın baskın olduğu güncel tepkilerle hareket eder.) Türkiye’nin Arap coğrafyasına dair atacağı adımlar, bu yüzden son derece dikkatli planlanmalı, söylemlerin altı titizlikle doldurulmalı, zaten diken üstünde seyreden iletişimin dışarıdan üçüncü odaklar eliyle zehirlenmemesine itina gösterilmelidir. Mısır, Suudi Arabistan ve Suriye –her ne kadar üçüncüsünde İran etkisi baskın olsa da–, “Araplık” söyleminin bayraktarlığında yarışan ülkelerdir.
Aramıza “yöneten-yönetilen” geriliminin hiç girmediği uzak ülkelerin halkları ise, kendilerine yönelik neredeyse hiçbir adım atmamıza bile gerek kalmadan, sonsuz bir sempati ve muhabbetle bize doğru koşuyor. Malezya’dan Senegal’e, Pakistan’dan Tanzanya’ya, nice ülke bu noktada örnek gösterilebilir. Dizi kahramanlarının çocuklara ad olduğu, kültürel bağlantıların kurulduğu, Türkiye’ye her açıdan hayranlık besleyen ülkeler bunlar.
İşte Beşşâr Esed’in yukarıda iktibas ettiğim cümlesini de böyle bir bağlam içinde ele almak icap ediyor. Bundan sonraki dönemde Suriye’ye doğru atılacak her adımda, karşımıza Esed’in dilinden dökülen o şuuraltının çıkacağını hiç unutmadan.
2000’lerin ilk yıllarında çokça gündeme taşınan, nice –sözüm ona– kanaat önderi, düşünür ve gazetecinin dilden dile yaydığı bir söylenti vardı:
Beşşâr Esed, İsrail’le devam eden gerilimde bir defasında öyle zorda kalmış ki, kendisine Tel Aviv’den gönderilen bir mesaja şu karşılığı vermiş: “Kafamı daha fazla kızdırırsanız, Golan’a ve diğer sınır noktalarına Türk bayrağını çekerim, Türkiye’yle mücadele etmek zorunda kalırsınız!”
Yıllarca, Esed’in böyle bir cümleyi kurmuş olabileceğine inandı insanlar, kitlelere de bu aşılandı. Maalesef, Arap Baharı denilen süreç, meselenin hiç de böyle olmadığını acı bir tecrübeyle gösterdi hepimize. Bu yüzden, Ortadoğu koridorlarında gerçeklikten hiç ayrılmamak ve realist gözlükleri çıkarmamak en doğru yöntemdir.
Bir duaya bakar
04:0027/05/2023, Cumartesi
G: 27/05/2023, Cumartesi
7
Sonraki haber
Taha Kılınç
İnsanoğlu, sınanmadığı konularda çok cesurdur. Mülteciler meselesinde konuşan tarafları dinlerken, aklımdan sıklıkla geçen bir cümle bu. Adeta bir eşyadan bahseder gibi, insanları oradan oraya aktarmaktan, göndermekten, yollamaktan vb. dem vuran diller artık ölçüsünü tamamen yitirmiş durumdayken, “Bunca tartışmaya dâhil edilseydiniz, siz ne hissederdiniz?” sorusuna kulak verecek vicdan sahiplerini bulabilmek hayli zor.
Türkiye, birçok bakımdan kendine has müşkülleri olan bir ülke. Ancak herhalde bu müşküllerin en büyüklerinden biri, düşünmeden ve sorgulamadan, sadece önyargı ve nefretle içgüdülerinin peşinden sürüklenen kalabalıkların ve onların bu durumunu sonuna kadar istismar eden fırsatçıların varlığı. Hal böyle olunca, vicdan ve insaf çağrıları da muhatapsız kalıyor. Konu edindiğimiz şeyin “insan” olduğunu bile düşünmeye zahmet etmeden, mültecilerin iç siyaset malzemesine dönüştürüldüğü ülkemizde, meselenin sadece “Suriyeliler” parantezine kilitlenmesi ayrıca dikkat çekiyor. Salt yabancı düşmanlığı değil bu, doğrudan doğruya, alt metninde kaba bir mezhepçiliğin yattığı bir şark kurnazlığı.
Lafı dolandırmadan söyleyeyim: Lübnan’da Şiî Hizbullah örgütünün başını çektiği cephenin, ülkeye sığınmak zorunda kalan zavallı Sünnî mültecilere karşı sergilediği düşmanca tutumun aynısı, Türkiye’de de palazlandırılıyor. Orada Esed rejimi hesabına mülteci düşmanlığına soyunan çevrelerin rolünü, burada Millet İttifakı oynuyor. Tarih boyunca mazlumlara ve çaresizlere sığınak olmuş bir ülkeye yapılabilecek en büyük kötülüklerden biri bu. Topraklarımızın mayasını bozan, atmosferini zehirleyen ve istikbalini karartan bir kötülük…
Dikkatle takip eden okurlar mutlaka hatırlayacaktır: Dört yıl kadar önce -13 Temmuz 2019 günü- bu köşede “Muhacir ahlâkı” başlıklı bir yazı yayınladım. Orada, yabancı nüfusun her ülkede “yumuşak karın” olduğu gerçeğinden hareketle, mülteci meselesinin sadece “Ensar olmak” retoriği üzerinden okunmaması gerektiğini, hak ve sorumlulukların karşılıklı olduğunu, sosyal uyum ve entegrasyon için mutlaka bazı önlemlerin alınması lazım geldiğini, aksi halde çatışmaların kaçınılmaz hale geleceğini, meselenin istismara açık yönlerinin muhakkak giderilmesinin hepimize fayda sağlayacağını anlatmıştım. Hâlâ aynı hususlarda ısrarcıyım.
Ama hiçbir iyi niyet barındırmayan, sadece kitlelerin öfkesinden nemalanma amacı güden ve çözüm alternatifi sunmayan “Suriyeliler gi-de-cek!” söylemi, bambaşka şeyleri ifade ediyor. Bu gözü dönmüş düşmanlığa karşı çıkmak ve direnmek, insan olmanın asgarî seviyesi bugün.
Dünyanın hiçbir yerinde ve tarihin hiçbir döneminde, kitlesel göçlerle bir bölgeden diğerine hareket eden kalabalıklar, geldikleri yere eksiksiz biçimde dönmemiş, dönememiş. Suriyeliler (ve diğer yabancı milletler) de Türkiye’den “tamamen” ayrılmayacaklar. Hayatın akışına ve sosyolojiye meydan okuyarak üretilen faşist söylemler ne iddia ederse etsin, gelenlerin kayda değer bir kısmının artık kalıcı oldukları gerçeğinden hareketle makul ve insanî çözümler üretmek gerekiyor.
Mevzunun dünyevî ve politik taraflarını uzun uzun tartışabiliriz. Ama mülteciler, mazlumlar, mağdurlar ve sığınmacılar deyince, şu noktanın altını kalın çizgilerle çizmek şart:
Siyasetin rasyonel bazı kuralları var. Oyunu oynarken, onları dikkate alırsanız, ulaşacağınız neticeler de aşağı yukarı bellidir. Ama hayat sadece rasyonaliteden veya gördüğümüz şeylerden ibaret değil. Ben, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, sahip çıkılan ve kol-kanat gerilen mazlumların hayır dualarından ciddi şekilde nasiplendiğini düşünüyorum. Bu, “Mazlumun bedduasından sakın!” buyruğuna iman etmeyen bir kalbe manasız gelebilir, fakat dikkatle bakan mü’min gözlere, hakikat ayan-beyan ortada. Rakipleri oy için her türlü yalanı söylerken ve kitlelerini sınırsızca kandırırken, “Suriyelileri kovamam, insanî ve İslâmî çözümler bulmak zorundayız” diyebilen bir lider için milyonlarca dudağın gece gündüz kımıldadığını, seccadelere nice gözyaşlarının usul usul damladığını görür o gözler…
İzah edemediğimiz ve açıklamasını bulamadığımız birçok hadiseye şahit oluyoruz hayatta. Bu böyledir: Bazı şeyler, bir duaya bakar.
Tunus’u adımlarken…
04:003/06/2023, Cumartesi
G: 3/06/2023, Cumartesi
9
Sonraki haber
Taha Kılınç
Uçağımız Kartaca Havaalanı’na doğru alçalırken, son olarak 2019’da ziyaret ettiğim Tunus’u nasıl bulacağımı merak ediyordum doğrusu. O zaman –her şeye rağmen– hâlâ kendi ayakları üzerinde durmaya çalışan bir Tunus vardı karşımda. Sonrasında ise cumhurbaşkanlığı seçimlerinden ezici bir üstünlükle çıkan Kays Saîd, önce parlamentoyu feshedip hükümeti görevden almış, ardından da Nahda Hareketi lideri Râşid Gannûşî’nin hapsedilmesine giden süreç yaşanmıştı. Bunun elbette siyasî, sosyal ve ekonomik yansımaları olmalıydı.
31 Mayıs Çarşamba sabahı erkenden, Tunus’un başkenti Tunus’u (Arapçadaki telaffuzuyla: Tûnis) adımlamaya başladık. Mekânlarla ilgili notlarımı aktarmadan önce, Tunus şehrinin tarihindeki bazı önemli dönüm noktalarını hatırlatmak isterim:
Tunus, Müslüman fatihlerin Kuzey Afrika’yı fetih hareketleri çerçevesinde, 600’lü yılların sonunda İslâm toprağı haline gelmiş. Bizans İmparatorluğu’yla zorlu bir çekişmeye mal olan bu dönem, 732’de şehrin kalbini teşkil eden Zeytûne Camii’nin inşasıyla resmen sona ermiş. 800-909 arasında bugünkü Tunus’un tamamına hâkim olan Arap Ağlebî hanedanı, şehrin tarihinde bir dönüm noktasına işaret ediyor. Zeytûne başta olmak üzere bütün tarihî eserleri elden geçiren ve sağlam biçimde restore eden Ağlebîler, Hanefî mezhebinin Tunus’taki tohumlarını da atmışlar. Tarih akıp giderken Tunus’tan Fâtımîler (909-972), Zîrîler (972-1062), Horasânîler (1062-1159), Muvahhidler (1160-1228) ve Hafsîler (1228-1574) geçmiş. Nihayet 1574’te Tunus’ta Osmanlı asırları başlamış:
Osmanlılar, Akdeniz’deki diğer İslâm ülkelerinde olduğu gibi, Tunus’ta da yerel unsurlarla iş birliğini öne çıkarmış. Bu çerçevede “dayı” lakabını taşıyan bir askerî yönetici fiilî idareyi elinde tutarken, 1613’ten 1702’ye kadar Tunus’u Murâdî hanedanı, 1705-1957 arasında da Hüseynî hanedanı yönetmiş. 1881’de Fransız “himaye” yönetimi başladıktan sonra Osmanlı Tunus’tan resmen çekildiğinde bile, yerel hanedanlar iktidarlarını korumuşlar. 20 Mart 1956’da Fransa’dan bağımsızlığını kazanan Tunus, 1987’ye kadar Habib Burgiba, 2011’e kadar da Zeynelabidin bin Ali tarafından yönetilmiş.
Şehrin ara sokaklarından yürüyerek Zeytûne Camii’nin önüne geldiğimizde, öğle namazının vakti girmek üzereydi, ancak cami kapalıydı. Mağrib bölgesinde camilerin namaz vakitleri dışında kapalı olmasına alışkındım, ama buradaki durum daha dikkat çekiciydi: Zira Zeytûne, 2011’den sonra eski faal durumuna döndürülmüştü. Şimdi yeniden “sosyal hayatın kalbi olma” misyonundan uzaklaştırıldığı görülüyordu.
Tunus çarşılarını çok ıssız ve sakin buldum. Türkiye’den geldiğimizi fark edip “Erdoğan’ın yeniden seçilmesi” sebebiyle bizi tebrik eden esnafın sıcakkanlılığı, bu manzarayı bir nebze hafifletse de, ülkenin içinde bulunduğu ekonomik krizin en net göstergelerinden biri ara sokaklardı:
İslâm dünyasının yüz akı meşhur tarihçimiz İbn Haldûn’un (1332-1406) doğduğu evi ve hemen yanında çocukken ilk eğitimini aldığı mahalle camiini ziyaret ederken, sokakların bakımsızlığına üzülmemek mümkün değildi. Tarihî –ve aynı zamanda turistik– bir İslâm şehrinin bu durumda olması, elbette ekonomik ve siyasî istikrar ihtiyacının Tunus’ta had safhada bulunduğuna işaretti.
Osmanlı döneminden kalma medreselerin yer aldığı semtleri adımlarken de aynı izlenimi edindik. Muhteşem bir tarihî miras vardı karşımızda, ama ona sahip çıkacak muktedir bir idarenin yokluğu kendini açıkça belli ediyordu.
Sur içi Tunus gezimizi, doğu istikametindeki Bâbu’l-Bahr’da tamamladık. Burada şehrin “Fransız yüzü” görülüyordu artık. Beyaz Avrupaî binalar, kiliseler ve büyük katedral, menülerinde Fransız usulü tatlıların yoğunlukta olduğu kafeler, geniş bulvarlar, tramvay hatları… Şehrin bu “pudralı” siması, dikkatle bakan bir göze aslında Tunus’un son 130 yıllık macerasını da bir çırpıda anlatıyordu. Bugün yaşanan pek çok problemin temelinde, Fransızların “himaye” adı altında başlattığı sömürge sistemi ve sonrasında Tunus’tan eksiltilenler (insan kaynağı, İslâmî ve siyasî şuur, doğal zenginlikler ve daha pek çok şey) yatıyordu.
Siz bu satırları okurken, ben Tunus’un tarihî şehirleri Kayravân, Mehdiyye, Sûse ve Munastir’i çoktan adımlamış olacağım. İzlenimlerim, nasipse, çarşamba günü bu köşede.
Kayravân’ın ruhu
04:007/06/2023, Çarşamba
G: 7/06/2023, Çarşamba
7
Sonraki haber
Taha Kılınç
Gözlerimi kapatıp hayal ediyorum: Mekke’de dünyaya gelen, Mısır’ın fethine katılan, ardından Kuzey Afrika’yı İslâm topraklarına katan, bugünkü Tunus’u da içine alan İfrikiyye bölgesinin ilk camisini kuran, atını ta Atlas Okyanusu’na kadar sürüp daha öteye ilerleyemeyince parmağını gökyüzüne doğru kaldırarak “Ya Rab, şahit ol! Eğer karşıma bu umman çıkmasaydı, senin adını duyurmak için dünyanın en uzak yerlerine giderdim!” diye yakaran, dönüşte Cezayir içlerinde yoluna devam ederken şehit düşen, kabri zamanla Mağrib’in en önemli ziyaretgâhlarından birine dönüşen, ismi çağların ötesinden bugüne hâlâ parlak bir fener gibi ışıldayan bir kahraman… Ukbe bin Nâfi’nin, 682’de fani ömrünü tamamlayana dek kat ettiği mesafeyi ve bıraktığı izleri tahayyül etmek, insanın havsalasını zorluyor doğrusu.
Geçtiğimiz perşembe günü, Tunus’un Kayravân şehrinde, temelleri 670’te atılan ulu camiyi bütün ihtişamıyla seyrederken aklımda bunlar vardı. Ukbe’nin öyküsü, gayretli ve samimi olmak şartıyla, tek bir kişinin tarihte bazen ne büyük çığırlar açabileceğinin işaretiydi.
Günümüzde artık 180 bin nüfuslu büyük bir şehre dönüşmüş bulunan Kayravân, İfrikiyye’de kısa bir müddet hüküm süren Ağlebîler döneminde (800-909) en parlak yıllarını yaşamış. Necd kökenli, Hanefî mezhebine mensup Arap bir hanedan olan Ağlebîler, özellikle üç sahada öne çıkmış: 1) Kalelerin, şehir surlarının ve camilerin kapsamlı bir biçimde restorasyonu, 2) Tarım ve sulama seferberliği, 3) Akdeniz adalarında fetihler ve İslâmlaştırma faaliyetleri. Nitekim Kayravân Ulu Camii de, Ağlebîlerin özenli restorasyonuyla günümüze aktarılmış.
Kayravân’ın bir açık hava müzesini andıran, labirent biçimli ara sokaklarında dolaşırken önümüze sıklıkla dokuma tezgâhları, desenli kapılar ve tarihî mescitler çıkıyor. Şehir, “turistik” bir belde için oldukça ıssız, ama tarihin soluğunu dinlemek isteyenler için elbette bu durumda şikâyet edilecek hiçbir şey yok. Ve sessiz bir şehir, tefekkür için de birebir:
Kuzey Afrika’nın ilk tam tefsirini kaleme alan Yahyâ bin Sellâm’ın (v. 815) da aynı sokaklarda yürüdüğünü düşünmek mesela… 1881’de başlayan Fransız işgali öncesinde, Kayravân’a gayrimüslimlerin girişinin özel izne tabi olduğunu hatırlayıp gülümsemek… Buhara için Sâmânoğulları ne anlam ifade ediyorsa, Kayravân için de Ağlebîlere aynı rolü vermek… Şehrin en eski kabristanının “Kureyş” adını taşıyor olmasının hatırlattıklarına odaklanmak… Burada medfûn bulunan, Hz. Ömer’in torunu Zeyneb binti Abdillah’ın kabrinde Fatiha okumak… Ağlebîlerin kurduğu muazzam sulama sisteminden günümüze kalan dört büyük havuzu yukarıdan izlemek… Berberî asıllı sahabî Ebû Zem’â el-Belevî’nin kabrinde, yüzyıllar öncesine uzanmak… Kayravânlıların yeraltından Zemzem’e bağlandığına inandığı Berrûta kuyusunun suyundan içmek… Endülüs esintili mimarisiyle Kuzey Afrika’yı İspanya’ya bağlayan Üç Kapılı Cami’yi temaşa etmek…
Kayravân’dan sonraki duraklarımız Mehdiyye, Sûse ve Munastir’e devam ederken, benim aklım elbette bu muhteşem İslâm şehrinde kalmıştı. Bütün ziyaretlerimde ve her seferinde olduğu gibi.
915’te Fâtımî İmparatorluğu’nun temellerinin atıldığı Mehdiyye, kurucusu Ubeydullah el-Mehdî’nin adını taşıyor. Kayravân için Hristiyanların muhtemel saldırılarından dolayı içeride bir bölge tercih edilirken, Ağlebîlerin sağladığı istikrar sayesinde Fâtımîler sahildeki bir yarımadaya rahatça yerleşmişler. Fâtımîlerden günümüze ulu cami ile liman ve saray kalıntıları ulaşmış.
Cuma namazımızı, yine bir Ağlebî eseri olan Sûse Ulu Camii’nde kıldık. Tam 55 dakika süren hutbenin konusu “sağlam aile kurmanın ehemmiyeti” idi. Hutbelerin uzayıp namazların kısalması “âhir zaman alameti” sayılsa da, hutbeyi irticalen irad eden imam efendinin cemaatle kurduğu doğrudan diyalog ve camideki canlılık görülmeye değerdi. Namazdan önce sur içi Sûse’yi adım adım dolaştım, sokak aralarında epey detay yakaladım.
Tunus’u 1956-1987 arasında yöneten Habib Burgiba’nın memleketi Munastir, güzergâhımdaki son duraktı. İktidarı boyunca Fransız tipi jakoben ve yasakçı bir laiklik anlayışını Tunus’a dayatmaya odaklanan Burgiba’nın kabri, türbe biçiminde dizayn edilmiş, başucuna da bir Mushaf konmuş. Mermer lahidin kenarına hazırlanan resim sergisinde de Burgiba’nın “dindar”lığını öne çıkaran fotoğraflar vardı.
Bu durum, Müslüman coğrafyanın mayasının İslâm olduğuna ve coğrafyada iz bırakmak isteyen herkesin bir şekilde İslâm’la irtibat kurması gerektiğine dair, çok çarpıcı bir ibretti doğrusu.
Ketebe Tarih
04:0010/06/2023, Cumartesi
G: 9/06/2023, Cuma
9
Sonraki haber
Taha Kılınç
Son birkaç aydır, Albayrak Medya bünyesinde üstlendiğim emanet vazifelere bir yenisi daha eklendi, Ketebe Yayınları “Tarih” serisinin editörlüğünü de yürütmeye başladım. Ketebe’nin yayın yönetmeni, kıymetli dostum Furkan Çalışkan’la istişare ve eşgüdüm içinde, çalışma arkadaşlarımın özverisiyle, kaliteli ve kalıcı eserleri okurlarla buluşturmak üzere kolları sıvamış olduk. Doğudan batıya, tarihin çok farklı sahalarından, yerli ve yabancı çok sayıda isim ve eser, belli bir takvim dâhilinde raflardaki yerini alacak.
Rahmetli Süheyl Ünver, her altı ayda bir, kendisine hasbelkader kıymet veren eş-dost kim varsa hepsini toplar, onlara -adeta brifing verir gibi- yürütmekte olduğu çalışmalarla ve çıkardığı yeni yayınlarla ilgili ayrıntılı bir sunum yaparmış. “Madem siz bana hüsnüzan ediyorsunuz, benim de boş durmadığımı göstermem lazım. Bakın şunları şunları yazdım…” diyerek anlatırmış.
Aynı noktadan hareketle, ben de siz değerli okurlara, Ketebe Tarih markası altında “dizi editörü” olarak benim imzamı taşıyan hangi kitapları yayınladığımızı aktarmak istiyorum:
1. Venedik ve Bâb-ı Âli / Lucette Valensi
Meşhur Fransız tarihçi Lucette Valensi, 1503-1641 yılları arasında İstanbul’da görev yapan Venedik büyükelçilerinin Osmanlı’ya dair yazdıkları kırk civarında sefâretnâme üzerinden, Avrupa’nın Doğu’ya ve Osmanlı İmparatorluğu’na bakışındaki dönüşümü anlatıyor. Valensi’nin dikkatli satırlarında, Osmanlı’nın şahsında müşahhas hale gelen Müslüman Doğu’nun nasıl “nefret” objesine dönüştürüldüğü adım adım tasvir ediliyor.
2. Bir Dünya Savaşının İnşası / Ahmed Fatih Andı
Osmanlı İmparatorluğu ile İspanya İmparatorluğu arasında 16’ncı yüzyılda cereyan eden, Rodos’un fethi ile temelleri oluşan ve Alcazarquivir Savaşı ile nihai olarak sona eren siyasî, askerî ve ideolojik çatışmanın süreçlerini inceleyen eser, iki farklı imparatorluğun birbirleri hakkında inşa ettiği imajları sorguluyor. Kitap sadece bir tarih anlatısı değil, aynı zamanda farklı disiplinlerin karşılaştırıldığı bir teorik çerçeve de sunuyor.
3. Doğu’ya Seyahat / Ida Pfeiffer
Avustralyalı kadın kâşif ve seyyah Ida Pfeiffer, 1842 yılında gemiyle Viyana’dan başladığı Doğu yolculuğu sırasında İstanbul, Bursa, Beyrut, Yafa, Ölüdeniz, Kudüs, Nâsıra, Şam, Baalbek, Beyrut, İskenderiye ve Kahire’ye uğramış, ardından Sicilya ve İtalya üzerinden ülkesine dönmüştü. Günlüklerden izler taşıyan kitap, gezilip görülen yerlerin manzarasını tasvir ederken, bugünkü Ortadoğu’nun çok canlı bir panoramasını sunuyor. Pfeiffer’in İslâm’a ve Müslümanlara karşı olumlu bakışı ise, dönemin şartları çerçevesinde çok şaşırtıcı.
4. Mekke’de Güç ve Hâkimiyet / Burak Gani Erol
Memlûk tarihinin Türkiye’deki sayılı uzmanlarından biri olan Burak Gani Erol, eserinde az bilinen bir döneme ışık tutuyor: Kahire merkezli Memlûk İmparatorluğu döneminde Mekke emirlerinin atanması, Hicaz’da oluşan güç dengeleri, hacılara hizmetin yöneticilere sağladığı prestij, merkezî idare ile taşra arasındaki gerilimler ve daha birçok detay, gözler önüne seriliyor. Kitap, Mekke’nin siyasî konumunu bütün boyutlarıyla ortaya koyuyor.
5. Küresel İhvân / editörler: Abdulgani Bozkurt - Mehmet Rakipoğlu
İslâm dünyasının en köklü siyasal hareketlerinden biri olan Müslüman Kardeşler Teşkilâtı (İhvân) kuruluşu, ideolojisi ve yapılanmasıyla ele alınırken, İhvân’ın dünyanın dört bir yanındaki teşkilâtlanma biçimlerine odaklanan eser, sahasında uzman 30 ayrı ismin makalelerinden oluşuyor. Kitap boyunca okur, bir yandan İhvân düşüncesinin ayrıntılarına ve önde gelen şahsiyetlerin hayat hikâyelerine vakıf olurken, diğer yandan bu düşüncenin pratiğe aktarılmasındaki çok çeşitli zorlukları görme şansı buluyor.
Bir de dizinin Temmuz ayında okurla buluşacak iki yeni üyesini şimdiden haber vereyim:
6. Cengiz Han ve Moğol Savaş Makinesi / Chris Peers
Cengiz Han’ın yaşam öyküsünü merkeze alarak Moğol İmparatorluğu’nun nasıl kısa sürede dünyanın çok önemli bir bölümünü ele geçirdiğine odaklanan yazar, Cengiz Han’ın ordusuna kazandırdığı gücün arkasındaki motivasyonu, disiplini, savaş taktiklerini ve Moğolların rakipleriyle ilişkilerini çok akıcı bir dille anlatıyor. Cengiz Han’ın büyük bir askerî deha mı, yoksa gaddar bir kan dökücü mü olduğu sorusu ise, satır aralarında net cevaplar buluyor. (Temmuz ayında okurla buluşacak)
7. Meddahlar / Âdem Yılmaz
Tam ismi “İran’ın Suriye’deki Propaganda Ordusu: Meddahlar” olan eserinde, Âdem Yılmaz, Şiî inancında şiirin ve meddahlığın rolünü inceliyor. Kitlelerin savaşa kanalize edilmesinde çok kritik bir mevkide duran meddahlar, günümüzde İran siyasetinin de en çok kullandığı araçlardan birini oluşturuyor. Yılmaz’ın kitabı sadece teorik bir incelemeden ibaret değil, yıllar süren saha araştırmalarının, gözlemlerin ve röportajların neticeleri de yetkin analizler halinde eser boyunca kendini gösteriyor.
Bosna notları
01:2814/06/2023, Çarşamba
G: 14/06/2023, Çarşamba
3
Sonraki haber
Taha Kılınç
Aliya İzetbegoviç’in kabrine ne zaman yolum düşse, sanki ailemden birini ziyaret etmiş gibi olurum. 9 Haziran Cuma sabahı Saraybosna’ya iner inmez, soluğu yine Kovaçi Şehitliği’nde aldım ve evlatlarının arasında yatan Aliya’nın başucuna gittim. Mezar taşında hiçbir siyasî ve dünyevî unvanın bulunmadığı Aliya’ya Müslümanların selamını söylerken, aklımda o soru vardı: “Bosna dışında Bosna’da olduğundan çok daha fazla tanınan ve sevilen Aliya, acaba buradakiler tarafından ne kadar anlaşıldı?” Sorunun cevabı, tarihe ve coğrafyaya emanet olsun.
Kovaçi’den sonra Başçarşı’nın hercümercine dalarak, cuma namazı için Gazi Hüsrev Bey (Begova) Camii’ne gittik. Saraybosna’nın kalbini teşkil eden bu muhteşem mabet, çarşının tam ortasında, içiyle ve dışıyla soluk alıp veren bir mekândı. Namazdan sonra civardaki kitapçıları gezerken, yıllar önce çocuklar için kaleme aldığım bir kitabın Boşnakça’ya çevrilmiş nüshasıyla karşılaşmak, güzel bir sürpriz oldu. Uzaklardaki kardeşlerime, kendi dillerinde yazılmış bir mektup gibi…
Gazi Hüsrev Bey Camii’nin üzerinde bulunduğu Saraçlar Caddesi’nden -Edirne’yi hatırlayarak- batı istikametine yürüyüp Ferhâdiye Caddesi’ne geçtik. Ferhâdiye Camii’nden itibaren artık Saraybosna’nın “batıya dönük” yüzü başlıyordu. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu hâkimiyeti döneminden kalma mimarî eserler ve insan profilleri, tamamen başka bir şehirde olduğumuzu düşündürüyordu. Yakınlardaki bir otelin teras katından, Saraybosna siluetinin yüzyıllar içinde katman katman nasıl oluştuğunu izledik. Yapıların değişken biçimleri, her şeyi hızlıca izah ediyordu.
Bosna’daki ikinci günümüzde, ülkenin doğusuna doğru yola revan olduk. Yaklaşık iki saatlik bir yolculukla, ilk durağımız Vişegrad’dı. Sokollu Mehmed Paşa tarafından, 1571-1577 arasında Mimar Sinan’a yaptırılan muhteşem Drina Köprüsü’nü seyretmeye ve adımlamaya doyamadık. Ne var ki, Bosna Savaşı (1992-1995) sırasında Müslümanlara bu civarda reva görülen mezalimi hatırlamak, ağzımızın tadını hızla kaçırdı. Vişegrad yakınlarında, savaşta Müslüman kadınlara tecavüz için kullanılan “kaplıca oteli” Vilina Vlas’ı da gördük. Kinimizi diri tutmak adına, seyahat rotamıza burayı kararlı biçimde eklemiştik.
Vişegrad’dan sonra dağ yollarından ve yüksek yaylalardan geçerek Srebrenitsa’ya uzandık. Soykırımda katledilenlerin gömülü bulunduğu Potoçari Şehitliği sakindi. “Onlara ölü demeyin, hepsi diridirler ama siz anlayamazsınız” buyruğu zihnimizde yankılanarak dolaştık kabirlerin arasında. “Suç”ları isimlerinde saklı olan Müslümanların arasında, kaderini onlarınkinden ayırmadan yine onlarla aynı akıbete yürüyen Hırvat Rudolf Hren’in kabri, bir ağacın altında tek başınaydı. Şehitlikte medfûn tek Hristiyan olarak…
Srebrenitsa’ya kadar gelmişken, soykırımda eşini ve iki oğlunu kaybeden, 2018’deki vefatına kadar da onların hatırası için mücadele yürüten Hatice Mehmedoviç’in kabrini ziyaret etmek istiyordum. Ama Bektici köyüne kadar uzanmaya maalesef vakit yetmedi. “Bir dahaki sefere” diye söz vererek ayrıldım Srebrenitsa’dan.
Seyahatimizin son gününde, güneydeki Konyiç-Mostar-Blagay hattına doğru ilerlerken, Haciçi’den saparak, birbirinden hiç ayrılmayan iki dostun kabrini ziyaret için sağanak yağmur altında İgman Dağı’na tırmandık. Nihayet ağaçların arasında, yoldan yüksek bir bahçe içinde bulduk onları: Boşnak Adnan ve Sırp Çedomir. Tıpkı Srebrenitsalı Hırvat Rudolf gibi, Çedomir de kendi dindaşlarının ve ırkdaşlarının zulmüne karşı Müslüman kardeşleriyle bir olmayı seçmiş. Çedomir, 30 Temmuz 1992’de Sırplarla savaşırken öldürülmüş. Adnan da 4 Aralık günü onu takip etmiş. Vasiyetleri uyarınca, Sırplara karşı büyük direnişlere sahne olan İgman’da, yan yana defnedilmiş ikisi de. Şimdi, çamların altında ve derin bir sessizlik içinde kıyamet sabahını bekliyorlar.
Girişte Gazi Hüsrev Bey Camii’nden söz ettim. Caminin bânîsi Gazi Hüsrev Bey, İslâm tarihinde “Müslüman devlet adamı prototipi”nin en dikkate değer örneklerindendir. Cumartesi yazımı bu çok kıymetli İslâm kahramanına, Saraybosna’daki vakıf eserlerine ve onun emekleriyle bir İslâm şehri olarak Saraybosna’nın vücuda gelişine hasredeceğim. Saraybosna’yı Gazi Hüsrev Bey’siz anlamak mümkün değil zira.
Saraybosna’nın Begova’sı
04:0017/06/2023, Cumartesi
G: 17/06/2023, Cumartesi
8
Sonraki haber
Taha Kılınç
“İslâm şehri nedir?” sorusunun cevabı oldukça net ve klasiktir: Merkezinde caminin bulunduğu, onun etrafında Müslümanlara ait mahallelerin öbekleştiği, çarşıların sokak aralarına yayıldığı, vakıf eserlerinin farklı noktalara serpiştirildiği, Müslüman mezarlığının bu manzaraya eşlik ettiği, dışarıdan bakıldığında belli bir karakteristiği bulunan, mimarîsinden insan ilişkilerine kadar ortak bazı davranış kalıplarının tekrarlandığı… İlk örneği Medine-i Münevvere olan “İslâm şehri” mefhumu, bu tanım çerçevesinde düşündüğümüzde, modern zamanlarda epey değişikliklere uğradı. Özellikle mimarî sahadaki değişim ve dönüşümler –ki bina yapımına da çeşitli dünya görüşleri eşlik eder– tarihî birçok şehrimizde “İslâm şehri” karakteristiğinin aşınmasına yol açtı. Eldeki örnekleri tümüyle yitirmiş değiliz, ancak bazı şeylerin hızla azaldığını da kimse inkâr edemez.
Saraybosna’nın tarihî merkezi, yukarıda çizmeye çalıştığım portrenin yaşayan numunelerinden biridir. Nefes alıp veren bir ulu cami, onu çevreleyen çarşılar, Müslüman mahalleleri, vakıf eserleri, sokaklara yansıyan bir ruh… Başçarşı’ya adımınızı attığınızda sizi sarmalayan atmosfer, şehri terk ederken bile sizi bırakmaz. Bu öyle somut ve elle tutulur bir atmosferdir ki, Saraybosna’nın “İslâm olmayan” daha modern kısımlarına geçtiğinizde size kendini adeta yakanızdan tutup sarsarak hissettirir.
Saraybosna, küçük bir kasabadan, Müslüman coğrafyanın en önemli şehirlerinden birine dönüşümünü Gazi Hüsrev Bey’e borçludur. Boşnakların deyişiyle Gazi Husrev Begova, İslâm tarihinde sahneye çıkmış “Müslüman devlet adamı” prototipinin en seçkin örneklerinden biridir aynı zamanda.
Gazi Hüsrev Bey, 1480 yılında –günümüzde Yunanistan sınırları içinde bulunan– Serez’de doğdu. Annesi Sultan II. Bâyezid’in kızı Selçuk Sultan, babası sonradan ihtida eden Bosna kökenli bir aileye mensup Ferhad Bey’dir. 1486’da babasının Adana’da Memlûklerle yapılan savaşta hayatını kaybetmesi üzerine dedesinin gözetimi altında büyütülen Hüsrev Bey, 1500’lerin başından itibaren devlet görevleri almaya başladı. Belgrad’ın fethi başta olmak üzere çok sayıda sefere bizzat katılan Hüsrev Bey, 1521-1541 arasında Bosna sancakbeyliği vazifesinde bulundu. 18 Haziran 1541’de vefat eden Gazi Hüsrev Bey, inşa ve imar ettiği Saraybosna şehrinin kalbinde, kendi adını taşıyan caminin avlusundaki türbesine defnedildi.
Gazi Hüsrev Bey’in tarihî Saraybosna’nın aslî siluetini oluşturan vakıf eserleri, zannedilenden ve görülenden fazladır.
Külliyenin ilk yapısı, Gazi Hüsrev Bey Camii’dir. 1531’de cami için hazırlanan vakfiyede, imamete geçecek kişinin vasıfları da detaylı bir şekilde belirtilmiş: Âlim, salâtın ve hutbenin şartlarını bilen, edepli, sâlih, ârif, sünnete muktedî, selef-i sâlihîne varis, hâfız-ı kelâmullah olmalı… Caminin şadırvanlarından ve batı yönündeki dış duvarından yaz-kış akmaya devam eden sular, 7 kilometre uzunluğundaki özel bir su kanalıyla şehir merkezine getirilmiş. Külliyenin diğer parçalarını imaret, hankâh ve medrese oluşturur. Ayrıca imaret için mutfak, anbar, misafirlerin ağırlanması sırasında kullanılacak ahırlar ve diğer detaylar ihmal edilmemiş. Hepsi, külliyenin çevresindeki çeşitli noktalara dağıtılmış.
Gazi Hüsrev Bey, bugün ilim mahfillerinde dünyaca meşhur hale gelen kütüphanesini de aynı dönemde kurdurmuş. Kendi bütçesinden yaptığı devasa bağışlarla ilk kitapları temin eden Hüsrev Bey, vefatına kadar kütüphanesini sürekli genişletmiş.
Tüm bu eserlerin finanse edilmesi için kurulan sistem de bizzat Gazi Hüsrev Bey’in eseridir. Sayısız köy ve arazinin gelirleri ile nakdî bağışların yanı sıra, Saraybosna içinde sırf vakfa gelir getirsin diye faaliyete geçirilen büyük bir hamamla bedesten ve kervansaray, şüphesiz asırlar sonrasını bile hesaplayan bir muhayyilenin ürünüdür. Günümüzde Gazi Hüsrev Bey Vakfı, Yunanistan ve Hırvatistan topraklarında kalan emlâkini tamamen kaybetmiş. Bosna içindeki kaynaklar da, Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasından sonra oluşan yeni düzlemde zayıflamış. Buna bir de 1950’lerde devlet eliyle uygulamaya konan “kamulaştırma” faaliyetlerinde yaşanan kayıplar eklendiğinde, manzara epey tatsızlaşıyor. Yine de bugün geriye kalanlar bile, Müslüman Saraybosna’yı iliklerimize kadar yaşamamıza yetiyor.
Yarın –18 Haziran– Gazi Hüsrev Bey’in vefat yıldönümü. Bu vesileyle, Saraybosna’ya İslâm’ın mührünü vuran bu büyük devlet adamını saygıyla ve rahmetle anıyorum.
Yazıdaki teknik detaylar için, Hatice Oruç Hanım’ın Türk Tarih Kurumu Belleten dergisinin 2009 tarihli 268’inci sayısında yayınlanan kapsamlı makalesinden istifade ettim. Kıymetli okurlara, bu makaleyi sitayişle tavsiye ederim.
Cezayir-Moskova hattı
04:0021/06/2023, Çarşamba
G: 21/06/2023, Çarşamba
7
Sonraki haber
Taha Kılınç
Cezayir Cumhurbaşkanı Abdulmecîd Tebbûn, 13-16 Haziran tarihleri arasında Rusya’ya kritik bir ziyaret gerçekleştirdi. Rus devlet gelenekleri çerçevesinde kendisine en üst düzeyde protokol uygulanan Tebbûn, Kremlin Sarayı’nda Vladimir Putin’le görüşürken oldukça sıcak karşılandı. “Dostumuz Tebbûn’u Kremlin’de ağırlamaktan büyük bir mutluluk duyuyoruz” diyen Putin, “Cezayir, Arap dünyası ve Afrika’da bizim için kilit bir ortaktır” ifadelerini kullandı.
İki ülke arasında çok sayıda anlaşmanın imzalandığı ziyarette, ayrıca “derin stratejik ortaklık belgesi” üzerinde de ittifak sağlandı. Putin, imza töreninden sonra yaptığı açıklamada, temmuz ayında St. Petersburg’da düzenlenecek olan “Afrika Zirvesi”nde Tebbûn’u da bizzat görmekten mutluluk duyacağının altını çizdi.
Cezayir Cumhurbaşkanı Abdulmecîd Tebbûn da, gösterilen hüsnükabule teşekkür ettiği konuşmasında dikkat çekici bir vurguya yer verdi: “Birtakım yabancı devletler bize baskı uygulayabilir, ancak bu, ilişkilerimizi kesinlikle etkilemeyecektir.” Tebbûn elbette ülke ismi vermedi, ancak akıllara Fransa başta olmak üzere bir dizi Batılı odak geldi. Tebbûn’un Cezayir Bağımsızlık Savaşı’nda (1954-1962) Sovyetler Birliği’nin kendilerine verdiği desteği hatırlatması ve bugünkü ilişkilere yönelik cümleleri ise, açıkça Fransa’ya yönelik bir tavırdı: “İlişkilerimiz hiç değişmedi. Hâlâ birbirimizi destekliyoruz. Bağımsızlığımızı korumamız gerekiyor. Rusya da bize her türlü silah desteğini sunmaya devam ediyor.”
Tebbûn’un, normalde aynı günlerde Fransa’nın başkenti Paris’e resmî bir ziyarette bulunması bekleniyordu. Ancak hem iki ülke arasındaki bazı diplomatik pürüzler hem de Fransa’da haftalarca devam eden protesto gösterileri sebebiyle bu ziyaret sürekli ertelendi. Putin ise Tebbûn’u geçtiğimiz yılın mayıs ayında Moskova’ya davet etmişti, dolayısıyla Rusya seyahatinin belirlenmiş bir takvimi yoktu. Taraflar konuyla ilgili doğrudan bir açıklamada bulunmasa da, siyaset kulislerinde Tebbûn’un Moskova’yı Paris’e tercih ettiği yönünde yorumlar yoğunluk kazandı.
Abdulmecîd Tebbûn’un ziyareti, Avrupa ülkelerinin Ukrayna savaşı yüzünden doğalgazda rotayı Rusya’dan Cezayir’e çevirmeye başladığı bir döneme denk gelmesiyle de dikkat çekti. Örneğin Cezayir, şu anda İtalya’nın bir numaralı doğalgaz tedarikçisi konumuna yükselmiş durumda. Tebbûn yönetimi bir yandan Fransa ve diğer Avrupa ülkeleriyle “denk” ilişkiler kurmanın mücadelesini verirken, diğer yandan da Rusya ile safları sık tutuyor. Fakat burada altı çizilmesi gereken bir nokta var: Tebbûn, ülkesinin güneybatı komşusu Mali ile doğu komşusu Libya’da faaliyet gösteren Rus paramiliter örgüt “Wagner Grubu”na yönelik sert eleştirilerini de esirgemiyor. Wagner Grubu’nun Rus hükümetiyle doğrudan bağlantıları hatırlandığında, Tebbûn’un buna rağmen Moskova’da bu şekilde el üstünde tutulması daha ilginç hale geliyor.
Cezayir-Rusya ilişkileri, Sovyetler Birliği’nin, Bağımsızlık Savaşı sırasında Fransa’ya karşı mücadele veren Cezayirli direnişçilere silah ve mühimmat desteği sağlamasıyla başladı. 1962’nin başında, henüz resmen bağımsızlık ilân edilmeden aylar önce yeni Cezayir hükümetini tanıyan ilk ülke olan Sovyetler Birliği, sonrasında Cezayir’e olan ilgisini hiç azaltmadı. 1990’ların başına dek, Cezayir ordusunun silah ve mühimmat tedarikinde Rusların katkısı zaman zaman yüzde 80’lere kadar tırmandı. Özellikle Putin’in işbaşına gelmesinden sonra ise, iki ülke arasındaki ilişkiler çeşitlenerek çok farklı sektörlerde işbirliği derinleştirildi.
Fas’la devam eden problemler ve çevresindeki ülkelerde farklı dönemlerde yaşanan istikrarsızlıklar, Cezayir’i uluslararası arenada alternatiflerini çeşitlendirmeye yönelten etkenlerin başında geliyor. Gittikçe derinleşen ve istikamet kazanan Türkiye-Cezayir ilişkilerini de bu bağlamda değerlendirmek gerekiyor. Filistin meselesine sahip çıkarak Arap dünyasında “toparlayıcı” role soyunan Cezayir yönetimi, Ortadoğu’nun merkezinde görünürlüğünü bu sayede artırmayı planlıyor. Bu noktada ise, İsrail’in Kuzey Afrika ülkelerindeki faaliyetleri, açık bir ayak bağı olarak öne çıkıyor. Fas-Cezayir ilişkilerini zehirleyen esas unsurlardan biri de söz konusu faaliyetler zaten.
Kudüs’te, gün doğmadan…
04:0024/06/2023, Cumartesi
G: 24/06/2023, Cumartesi
4
Sonraki haber
Taha Kılınç
Dün sabah, Mescid-i Aksâ’da namazı eda ettikten sonra Bâbu’s-Silsile’den çıkıp yavaş adımlarla Kıyâme Kilisesi’ne doğru yürüdüm. Sokaklar karanlıktı, ama her köşe başından başka bir hatıra gülümsüyordu:
Dışındaki ince taş işçilikten bir hanımefendiye ait olduğu hemen anlaşılan zarif türbede Selçuklu prenseslerinden Türkan Hatun yatıyordu. Az ilerde solda, Kudüs’ün köklü ailelerinden Hâlidîlerin 1900’de kurdukları muazzam kütüphane vardı. Sola doğru Yahudi mahallelerine giden sokaklar başlarken, sağ tarafta Hakkâri Caddesi, Salahaddîn Eyyûbî ile birlikte şehre yerleşen Kürt aşiretlerinin hatırasıydı. Onun hemen üstünde, Memlûk Sultanı Barkuk döneminde Kudüs’e ayak basan tüccarların, yolcuların ve hacıların barınması için inşa edilen Hânu’s-Sultan’ın köhne giriş kapısı görülüyordu.
Yokuşun bittiği yerde hafifçe sola dönüp, içine ancak üç-beş kişinin sığabileceği minicik Veliyyullâh Muhârib Mescidi’ni kolaçan ettim. Ve nihayet, Mûristân Caddesi’nden yürüyüp, Alman İmparatoru II. Wilhelm’in 1898’de bizzat ibadete açtığı Protestan kilisesinin köşesinden kıvrılıp Kıyâme Kilisesi’ne yöneldim.
Hz. İsa’nın çarmıha gerildiğine inanılan noktaya inşa edildiği için Hristiyanlıkta en kutsal mekân olarak görülen bu kilise, insanlık tarihinin en yoğun hatıralarından bazılarını iç içe üstünde taşıyan bir sahne aynı zamanda. Hristiyanlığın oluşum dönemlerinden İmparator Konstantin’in annesi Azize Helena’nın 326’daki Kudüs ziyaretine… Hz. Ömer’in 638’de Kudüs’ü teslim aldığı zaman, “Ben burada namazımı kılarsam, benden sonra gelecek olan Müslümanlar kilisenizi zorla camiye çevirir” diyerek avlunun dışında namaz kılışından Kudüs’ün 15 Temmuz 1099’da Haçlı sürülerinin işgaline uğramasına… Kiliseden Ortodoksluğa ait bütün alametleri silerek binayı Avrupaî bir tarzda yeniden inşa eden Haçlı bağnazlığından alt kattaki dehlizlerden birinde yatan Kudüs’ün meşhur cüzzamlı çocuk kralı IV. Baldwin’e… Salahaddîn Eyyûbî’nin, şehri Haçlılardan temizlemesinin akabinde Kıyâme Kilisesi’nin hemen yanı başında bir zaviye tesis ederek inzivaya çekilmesinden Yavuz Sultan Selim’in 1516’nın son günlerinde Kudüs’e geldiğinde kiliseyi görmeye gerek bile duymamasına… Sultan Abdülmecid’in ünlü fermanıyla kilisenin girişindeki pencerelerden birinin önünde hâlâ dayalı halde duran “Statüko Merdiveni”nden bugün avluda sözüm ona nöbet tutan İsrail işgal polisine…
Kıyâme Kilisesi’nin girişinde bir kenara çekilip tefekküre dalarsanız, Ortadoğu’nun 2000 yıllık tarihi, bütün hadiseleri ve aktörleriyle gözünüzün önünden film şeridi gibi geçer. Bu fırsatı kaçırmadım elbette. Gün içinde yoğun kalabalıkları ağırlayan kiliseye sabahın erken vaktinde gelince, taşlarda yankılanan derûnî sesleri duymak da mümkün oluyordu.
Kilisenin duvarını sağıma alıp merdivenleri tırmandım, Azize Helena Sokağı’ndan çıkarak Hristiyan Mahallesi’nin tam ortasından geçen yola ulaştım. Burada, ta Roma döneminden kalma devasa taş bloklar yerde diziliydi. Taşların üstü, atlar yürürken ayakları kaymasın diye, nalların takılabileceği şekilde enlemesine tırtıklanmıştı. Durdum ve Roma Kudüs’ünü düşündüm. Ve o dönemde Yahudilere uygulanan baskıyı… Kudüs’e girmelerinin yasaklanmasını… Senede sadece bir kez, şehrin kuzeyindeki bir tepenin kenarından ve uzaktan Beyt-i Makdis alanını izlemelerine müsaade edilmesini… Sonra bugün, dünün mazlumlarının ellerine gücü ve yetkiyi geçirince, zalimlerin yerini almalarını… Kudüs gibi her yerinden tarihî ibretlerin fışkırdığı bir şehirde, tarihten hiç ibret alınmamasının tuhaflığını…
Az sonra, ucunda El Halîl Kapısı’nın bulunduğu büyük meydandaydım. Burası “Ömer bin Hattâb” adını taşıyor. Üstelik 1967’deki işgalden sonra İsrail bile değiştirmemiş bu isimlendirmeyi. İngilizce, Arapça ve İbranicenin birlikte yer aldığı levhalarda “Ömer bin Hattâb Meydanı” ibaresini dört bir yanda görmek mümkün.
Meydanın kenarındaki dar bir sokaktan içeri süzülüp Bâbu’l-Cedîd’e kadar çıktım. Sultan II. Abdülhamid döneminde açılan, Kudüs surlarının en yeni kapısı burası, ismi de buradan geliyor. Surları dışarı çıktığımda, birkaç dakika sonra yine çok tanıdık bir levha beni selamlıyor: Sultan Süleyman Caddesi. Kudüs surlarının kuzeyinden geçen ana cadde, hâlâ Kanunî Sultan Süleyman’la anılıyor.
Yürüyüşüm bittiğinde, güneş Zeytindağı’ndan henüz yükseliyordu. Salahaddîn Caddesi’ne saparak yoluma devam ederken, gülümsüyordum. Bir yandan da “Ah Kudüs” diyordum, “Sen neler neler gördün… İşgal, tarihinde minik bir parantez olarak kalacak ve sen yoluna devam edeceksin!”
1326’da bir hac
04:0028/06/2023, Çarşamba
G: 28/06/2023, Çarşamba
7
Sonraki haber
Taha Kılınç
Mağrib’in Sultan Ebû Saîd el-Merînî tarafından yönetildiği dönemde, ailesinde çok sayıda kadı ve fakih bulunan Berberî bir genç, 14 Haziran 1325 günü hacca gitmek üzere Tanca’dan yola çıktı. Nereden bakarsanız bakın, çılgınca bir fikirdi bu: 6 bin 200 kilometreden fazla mesafe vardı önünde. Yolda karşısına çıkabilecek türlü tehlikeler -haydutlar, doğal afetler, savaşlar, açlık, barınma problemleri vb.- düşünüldüğünde, giriştiği serüvenin zorluğunu hayal etmek mümkündü. Ama o yılmadı. Tanca’dan Fes’e indi, oradan Tlimsen-Buleyde-Setif-Konstantin hattını takip ederek Kayravân’a geçti; ardından Trablus ve Ecdâbiyâ üzerinden Mersâ Matrûh tarikiyle İskenderiye’ye ulaştığında, tarihler 5 Nisan 1326’yı gösteriyordu.
Yolda neredeyse bir yılını geçiren bu 22 yaşındaki Mağribli gencin hayatı ve seyahat güzergâhı, İskenderiye’deki zaviyesine misafir olduğu Şeyh Burhâneddîn A’rec ile yaptığı sohbet sırasında tamamen değişti. Şeyhefendi ona “Haccını ifa ettikten sonra, uzak diyarları da dolaş; Hind’i, Sind’i ve Çin’i gör…” demişti. Memleketinden sadece haccını yapmak için yola çıkan genç, dünyanın çeşitli coğrafyalarını keşfetmek hevesine kapıldı. Şüphesiz, bir hevesten çok daha fazlasıydı bu. Hayatının sonraki 29 yılı sürekli yolculuklarda geçecek, farklı kıtalarda birbirinden farklı ülkelerde yaşayacak -bugünkü hesapla 44 ayrı ülke- ve toplamda 120 bin kilometreyi aşkın mesafe kat edecekti. Ve nihayet ülkesine dönüp, aile mesleği olan kadılığa başlayacağı Tanca’ya yerleşince, yaşadıklarını bütün detaylarıyla anlattığı meşhur kitabı “Rihle”yi kaleme alacaktı. Evet, Ortaçağ’ın en büyük Müslüman seyyahı Ebû Abdillah Şemsuddîn Muhammed bin Abdillâh el-Levâtî et-Tancî’den, yani kısa adıyla İbn Battûta’dan söz ediyorum.
İbn Battûta’nın serüvenlerini tek bir köşe yazısına sığdırmak kuşkusuz imkânsız. Gündemimiz hac olunca, sadece Mısır-Hicaz etabına odaklanacağım, sonra da lafı bir yere getireceğim:
İskenderiye’de kulağına fısıldanan o nasihati hiç unutmadan yoluna devam eden İbn Battûta, önce Memlûklerin görkemli başkenti Kahire’yi adımladı, ardından Yukarı Mısır’da Ebu’l-Hasen eş-Şâzilî’nin kabrini ziyaret etti. Kızıldeniz kıyısına inerek Cidde limanına geçmeye çalışan İbn Battûta, bölgedeki siyasî karışıklıklardan dolayı yeniden Kahire’ye döndü, dikkatli ve meraklı bakışlarını Bilâdüşşâm havzasına yöneltti. Kudüs’ün ardından Akkâ, Sûr ve Saydâ’yı gördü, Taberiye üzerinden Antakya’ya kadar uzandı. 9 Ağustos günü Şam’a inen İbn Battûta, Ramazan ayını burada geçirdikten sonra, hac için yola çıkan bir kafileye dâhil olarak Hicaz’a yollandı.
Şam’la Medine arasındaki yaklaşık 1300 kilometrelik mesafe, o dönemde 30 ila 40 gün kadar sürüyordu. Eylül başında yola revan olan İbn Battûta ve beraberindekiler, Ekim ortasında Medine-i Münevvere’ye vardılar. Dört günlük bir ziyaretin ardından yükler yeniden toplandı ve kafile 10 gün sonra Mekke-i Mükerreme’ye ulaştı. 1326 senesinde, haccın temel rüknü olan Arafat Vakfesi (9 Zilhicce) 6 Kasım günü gerçekleştirilecekti.
İbn Battûta, 3 hafta kadar kaldığı Mekke’de gördüğü her detayı kayda geçirdi. Kâbe ve çevresinden şehrin sokaklarına, Arafat’tan Minâ’ya, onun satırlarında haccın ve Mekke’nin çok canlı tasvirlerini buluruz. Aynı zamanda bir mü’min olarak heyecanını, coşkusunu ve çocuksu sevincini de… Dönemin siyasî gelişmelerini, Hicaz içi dengeleri ve insan manzaralarını aktarmayı da ihmal etmeyen İbn Battûta, bu sayede yüzyıllar öncesinden nice tabloyu gözlerimizin önüne serer. Böylece sadece gezmenin değil, aynı zamanda yazmanın ve kayıt tutmanın ehemmiyetini de idrak etmiş oluruz.
İbn Battûta kendi halinde bir seyyah olarak yoluna devam ederken, Anadolu’da bir tohum toprağın derinliklerine doğru kök salıyordu: Osmanlı. Bursa, İbn Battûta İskenderiye’ye ulaştıktan bir gün sonra fethedilmişti. Yine kısa süre önce, Delhi’de Gıyâseddîn Tuğluk’un oğlu Muhammed, babasının yerine tahta oturmuş, Hind diyarının İslâmlaşması için çalışıyordu. Gırnata’da ise, Nasrî emirler, Elhamra Sarayı’nın en muhteşem bölümlerinin inşasıyla meşguldüler. Tarihi çok boyutlu okuyunca, karşımıza çıkan sürprizler gerçekten göz kamaştırıcı.
Kıymetli okurlarımın Kurban Bayramı’nı en içten dileklerimle tebrik ederken, yine bir hac mevsiminde İbn Battûta’yı ve onun haccını hatırla(t)mamın sebebi şu:
Bugün artık çok az Müslüman, gezdiği ve gördüğü şeyleri kayıt altına alma ihtiyacı duyuyor. Teknolojik aletlerin “kayıt” özelliğine giderek daha fazla bel bağlarken, aslında bizden sonrakilere aktaracağımız belgeleri kendi ellerimizle azalttığımızın farkında değiliz. Cep telefonları fotoğraf çeker ama düşünemez, tefekkür edemez, sentez yapamaz, netice ve ders çıkaramaz… Kaçırdığımız nokta, tam olarak burası.
Safevîlere dair…
04:001/07/2023, Cumartesi
G: 1/07/2023, Cumartesi
9
Sonraki haber
Taha Kılınç
Günümüzde İslâm dünyası içinde kabaca yüzde 20’lik bir azınlığı oluşturan Şiî inancı, tarihte üç kez Müslüman coğrafyanın merkezî noktalarına tesir edecek derecede geniş ve etkili siyasî oluşumlara dönüşmüştü. Bunlardan birincisi Mısır merkezli Fâtımî İmparator-luğu’ydu. 909’da -bugün Tunus sınırları dâhilinde bulunan- Mehdiyye şehrinde kurulan devlet, kısa zaman içinde Mekke ve Medine’yi de içine alacak şekilde genişlemiş, mezhebî faaliyetlerini de uzak beldelere kadar yaygınlaştırmıştı. İkinci Şiî oluşum, 1501’den 1722’ye kadar İran’ı elinde tutan Safevî İmparatorluğu’ydu. Kadîm Selçuklu yurdu İran’ı Şiîleştiren ve bölgeye yeni bir kimlik giydiren Safevîler, Osmanlı İmparatorluğu’yla da sürekli mücadele içinde olmuştu. Ve nihayet Şiîliğin siyasî kisveye bürünerek dünya çapında arz-ı endam ettiği üçüncü dönem, 1979’da İran’da Muhammed Rızâ Pehlevî’nin devrilmesini müteakiben “İslâm Cumhuriyeti”nin kurulmasıyla başlamıştır ve hâlâ devam etmektedir.
Sadece dinî ve siyasî bir yorum olmaktan öte millî ve coğrafî bir karakter de taşıyan Şiîliğin anlaşılması, sözü edilen üç ayrı aşamanın detaylı biçimde kavranmasıyla mümkündür. Ki bu kavrayış, İslâm dünyasının her adımında karşımıza çıkan Şiî-Sünnî geriliminin anlaşılmasına, dolayısıyla da Müslüman coğrafyanın iç dengelerine vukuf kesp etmeye yardımcı olacaktır.
Geçtiğimiz haftalarda Türk okurun istifadesine sunulan, ABD’li akademisyen Prof. Dr. Andrew J. Newman’ın “Safevî İranı: Pers İmparatorluğu’nun Yeniden Doğuşu” adlı eseri (Vakıfbank Kültür Yayınları, çev: Damla Gürkan Anar), Safevîler konusunda Türkçede yayınlanmış en önemli kaynaklardan biri olarak dikkat çekiyor. Sağlam bir çeviriyle dilimize aktarılan çalışma, -yazarının ifadesiyle- şimdiye kadarki akademik ve popüler kitapların hepsinden farklı olarak, Safevîlerin nasıl bu kadar uzun süre yönetimde kalabildiklerine odaklanıyor. Safevîleri “gerileme” parantezine almayı reddeden Newman, hanedanı tarihî, kültürel, siyasî ve sosyoekonomik bağlamlar içine oturtarak, disiplinler arası bir yaklaşım sergiliyor.
İran’a ilk seyahatini 1974’te, New Hampshire’daki Dartmouth Üniversitesi’nden mezun olur olmaz gerçekleştiren Andrew J. Newman, iki yıl boyunca ülkede kalarak hem İngilizce dersleri vermiş hem de Fars diline, kültürüne ve tarihine aşinalık kazanmış. İran’daki atmosferi Pehlevî hanedanı döneminde solumuş olmasının Newman’ın çalışmalarına derinlik ve çok yönlülük kazandırdığı kesin. Zira İran’ın ve İranlıların şuur altına işlemiş olan birçok detayı bu sayede keşfetmiş ve satırlarına yansıtmış olduğunu söylemek gerekiyor. Newman’ın kitabını okurken, ele aldığı ayrıntılar ve bunlardan çıkardığı neticeler, ancak İran’ı derinlemesine tanıyan birinin ulaşabileceği bir kavrama düzeyine işaret ediyor.
“Safevî İranı: Pers İmparatorluğu’nun Yeniden Doğuşu”, 8 ana bölümden oluşuyor. Şah İsmail’in devletin temellerini atması ve onun döneminde yaşanan önemli gelişmelerle başlayan anlatım, ikinci bölümde Şah Tahmasb’ı yakın plandan inceliyor. Üçüncü bölüm Safevîler arasındaki iç savaşı merkeze alırken, dördüncü bölümde imparatorluğun en muktedir ismi Şah Abbas ve dönemi gözler önüne seriliyor. Beşinci, altıncı ve yedinci bölümlerde Şah Safî, II. Abbas ve Şah Süleyman’ın iktidar yıllarında yaşanan çeşitli karmaşa ve iç problemlere odaklanan yazar, Şah Sultan Hüseyin’le Safevîlerin serüveninin siyasî cephesine bir virgül koyuyor. Nokta değil virgül, zira Newman, -kendi ifadesiyle- “Safevî projesi”nin bittiğini ve tamamen tarihe karıştığını düşünmüyor. Günümüzde İran eliyle devam ettirilen Şiîlik ve coğrafyanın genelindeki Şiîleştirme faaliyetleri göz önüne alındığında, Newman’a hak vermemek mümkün değil.
“Safevî İranı: Pers İmparatorluğu’nun Yeniden Doğuşu”, Türk okura oldukça zengin bir okuma listesi de vadediyor. Kitabın sonuna eklenen ayrıntılı kronoloji, çok çeşitli kroniklerle seyahatnameler ve “kaynakça” kısmındaki İngilizce ve Farsça kitaplar, tam olarak konunun meraklılarının ihtiyaç duyacağı ve sürekli el altında bulundurmak isteyeceği türden başvuru metinleri. Yetkin bir eserin en bariz vasfı, okuru başka kaynaklara yönlendirmesi ve ufkunu açmasıdır zaten.
Paris yanarken…
04:005/07/2023, Çarşamba
G: 5/07/2023, Çarşamba
11
Sonraki haber
Taha Kılınç
Fransa’nın başkenti Paris’teki Elysee Sarayı, 20 Eylül 2021 günü ilginç bir törene ev sahipliği yapıyordu. Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Cezayir’in bağımsızlığı sürecinde (1954-1962) Fransız ordusu saflarında savaşan Cezayirlilerin (yerel dildeki adlarıyla “Harki”ler) çocuklarını ve torunlarını ağırlıyordu. Macron, salondakilere hitaben yaptığı konuşmada “Size yeterince sahip çıkamadık, ama yaşadığınız haksızlıkları ortadan kaldıracağız ve kayıplarınızı telafi edeceğiz” derken, dinleyicilerden bazılarının gözyaşlarını tutamadığı görülüyordu.
Neresinden bakılırsa bakılsın absürt bir sahneydi bu:
Batı sömürgeciliğinin en çirkin yüzlerinden biri, 1830’dan 1962’ye kadar tam 130 yıl boyunca bir İslâm beldesinin altını üstüne getirmiş, yer altı ve yer üstü zenginliklerinin tamamını gasp etmiş; sonra mazlum halk sömürgecilere karşı ayaklanınca, içlerinden bir grup kendi dindaşlarına ve vatandaşlarına karşı işgalcilerle beraber olup savaşmış… 200 bin Harki’nin 150 bin kadarı bağımsızlıktan sonra infaz edilmiş, geride kalanlar ise Fransa’ya sığınmış, ama orada da insan yerine konulmayarak toplama kamplarında ve şehirlerin gettolarında barınmak zorunda kalmış… Derken bir Fransız Cumhurbaşkanı çıkıp, onlara iadei itibar yapmak üzere kolları sıvamış, çocuklarını saraylarda ağırlamış… “Sömürgeci yüzsüzlüğü” diye bir kavram varsa, herhalde Macron’un yaptığı bunun somut bir tarifi olurdu.
Fransa Cumhurbaşkanı, Cezayir’de hâlâ vatan hainliğiyle eşdeğer olan Harki dosyasını bir kez daha ve resmen açmakla da kalmadı üstelik. Söz konusu törenden kısa süre sonra yaptığı bir başka açıklamada, Cezayirlileri öfkeden çılgına döndüren şu cümleleri kurdu: “Cezayir’in bir millet olarak inşası, dikkate değer bir konu. Fransız sömürge yönetiminden önce Cezayir milleti var mıydı? Esas soru bu. Daha önce başka sömürgeciler de gelip geçti. Onların unutturulup sadece Fransa’nın öne çıkarılması… Cezayir resmî tarihi, gerçekler üzerine değil, sadece Fransa nefreti üzerine bina edilmiştir.” Macron’un sözlerinden sonra, Cezayir-Fransa ilişkilerindeki gerilimin düzeyi daha da arttı, hâlâ Cezayir-Paris hattında işler tam anlamıyla rayına oturmuş değil.
Cezayir asıllı bir çocuğun Fransız polisi tarafından sokak ortasında infaz edilmesinin ardından Fransa’nın her şehrinde patlak veren ayaklanmalar, Cezayir meselesinin nesiller boyu devam eden nice travmayı nasıl tetiklediğini bütün çıplaklığıyla gösteriyor. Sosyal, siyasî, etnik, ekonomik, dinî birçok boyutu olan, hiçbir şekilde henüz tazmin edilmemiş ve suçlulara bedeli ödetilmemiş bir trajediden söz ediyoruz.
Her yıl 5 Temmuz, Cezayir’de “bağımsızlık günü” olarak kutlanıyor. Bir Cezayirlinin bugünü hangi hissiyatla idrak ettiğini düşününüz mesela: Bir yanda sömürge döneminin acı hatıraları, bir yanda hâlâ o üstenci dili kullanmayı sürdüren eski sömürgeci, bir yanda Fransız başkentinde ağırlanan ve sırtları pışpışlanan Harkiler, bir yanda Fransa sokaklarında kurşunlanan Cezayirli çocuklar, bir yanda lüksün ve refahın simgesi sayılan bulvarlara yayılan çatışma ve kaos manzaraları…
***
Yayın yönetmenliği sorumluluğunu taşıdığım aylık Derin Tarih dergisinin Temmuz sayısında kapak dosyası olarak “Cezayir’de Fransız İşgali”ni işlemeye karar verdiğimizde, Fransa’daki son hadiseler henüz başlamamıştı. Ama yara o kadar açık, acılar o kadar tazeydi ki, Cezayir’in bağımsızlık yıldönümünün kutlandığı Temmuz ayını es geçmek istememiştik. Kapak dosyasının gündemle böylesine tevafuk etmesi, Cezayir’e odaklanmamızın isabetini de ortaya koydu.
Prof. Dr. Ahmet Kavas Hocamız, hem Cezayir’in bağımsızlık sürecini hem de -ayrı bir makale şeklinde- Harkileri yazdı. Samet Tınas, Cezayir’in Osmanlı İmparatorluğu’ndan nasıl koparıldığına odaklanırken, Cezayirli tarihçi Hayreddin Saidi Fransa’nın işlediği katliamların ayrıntılı bir dökümünü çıkardı. Natalie Vince’in Fransa’nın “yenilmezlik” mitinin Cezayir’de nasıl kırıldığını incelediği yazısı ve Munise Şimşek tarafından hazırlanan “Cezayir Kronolojisi” dosyanın tamamlayıcı unsurları oldu. Ve elbette bütün dosya boyunca, Cezayir halkının sömürüye karşı gösterdiği direnişin çok farklı örnekleri de sıralandı.
Hatırlamayı ve hatırlatmayı hiç ihmal etmemek gerek. Hafızalarımız nisyan ile malul çünkü… Yaşananları unutmak ise, birçok felâketin ilk halkasını oluşturuyor.
Mâlik Usekin
04:008/07/2023, Cumartesi
G: 8/07/2023, Cumartesi
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
Fransa’nın Lyon şehri sınırları içindeki Givors bölgesinde, küçük bir cadde “Malik Oussekine” (Mâlik Usekin) adını taşır. Bugün artık belki orada yaşayanlar için bile herhangi bir anlam içermeyecek kadar normalleşen bu isim, Fransa yakın tarihindeki en trajik olaylardan birinin kahramanına aittir:
Mâlik Usekin, Cezayirli bir anne-babanın evladı olarak 18 Ekim 1964’te Paris’in Versay banliyösünde dünyaya geldi. Babası Mîlud -aslında Mevlüd, Mevlid-i Nebevî günü doğduğu için bu adı almıştı-, İkinci Dünya Savaşı’nda Fransız ordusu saflarında savaştıktan sonra evlenmek için ülkesine dönmüş, ardından bu defa çalışmak için yeniden Fransa’ya gitmişti. Lorraine’de kömür madenlerinde işe başlayan Mîlud Usekin, madencilikten sonra duvar ustası ve kamyon şoförü olarak hayatını kazandı. 1953’te karısı Âişe ve çocukları da kendisine katıldı; aile Paris’in dış semtlerinden birinde yaşamaya başladı. Mâlik, Mîlud-Âişe çiftinin yedinci ve sonuncu çocuğuydu. Babası Mîlud, 1978’de, Mâlik henüz 14 yaşındayken hayata veda etti.
Küçüklüğünden beri müziğe yatkınlığı bulunan ve özellikle de gitar çalan Mâlik Usekin, 6 Aralık 1986 akşamı, çok sevdiği bir caz grubunun konserine gitmek üzere evinden ayrıldı. Paris, o sıralarda üniversite öğrencilerinin yoğun protesto eylemlerine sahne oluyordu. Gece yarısına doğru konserden çıkan Mâlik’in yolu, protestoların yaşandığı caddelerden birinden geçiyordu. Gösterilerle hiçbir alakası bulunmamasına rağmen, iki polis birden bire Mâlik’in peşine düştü. Yaşanan yorucu kovalamaca, bir apartmanın girişinde son buldu; polisler 22 yaşındaki talihsiz genci yere yatırıp dakikalarca sopalarla dövdüler. Olaya şahit olan bir Fransız Mâlik’i kurtarmaya çalışmış, ancak o da sopalardan nasibini almıştı. Mâlik’in son sözleri, sürekli tekrarladığı “Ben bir şey yapmadım!” cümlesiydi. Paris Başsavcılığı hazırladığı raporda ölüm sebebini “kalp krizi” olarak açıklasa da, bilahare yapılan detaylı tetkiklerle Mâlik’in polis dayağı sebebiyle öldüğü ortaya çıkarılacaktı.
Mâlik Usekin’in ölümü, zaten protestolarla inleyen Paris sokaklarını savaş alanına çevirdi. Babası o sırada hayatta olmamasına rağmen, dönemin Fransız Ulusal Güvenlik Bakanı Robert Pandraud’nun “çocuğunu sokağa saldığı için” Mâlik’in babasını suçlaması da, göstericiler arasında yeni bir öfke dalgasına neden oldu. Birkaç gün sonra, Mâlik’i anmak için Paris caddelerini dolduran insanların sayısı 200 bini aşmıştı. Gösterileri tetikleyen üniversite reformunun tasarlayıcısı olan Yüksek Eğitim Bakanı Alain Devaquet, Mâlik’in ölümü ortaya çıkar çıkmaz istifa etti, dönemin Fransa Başbakanı Jacques Chirac da tartışmalı tasarıyı gündemden düşürmek zorunda kaldı. Mâlik’i öldüren polis memurları ise gülünç cezalarla yakalarını kurtarmayı başardılar, olay sabıkalarına bile işlenmedi.
Mâlik Usekin’in ölümü, Fransa’da pek çok tartışmanın fitilini ateşledi. Hadise, -tahmin edileceği üzere- sanat camiasının ve akademinin de dikkatini çekti, çok sayıda belgesel, film, makale ve kitapla Mâlik’in dramı bolca işlendi. Usekin’in öldürüldüğü caddeye bir plaka yerleştirildi, Givors’taki caddeye adı verildi. Adına çekilen filmler ve diziler ödüller aldı.
“Peki, sonra ne değişti?” derseniz, Fransa’nın dininden, derisinin renginden ve kültüründen ötürü “Cezayirli”ye bakışındaki olumsuzlukta herhangi bir değişikliğin olmadığı da ortada. Paris şimdilerde biraz duruldu sadece, merkezinde “koyu renkli Mağribliler”in yer alacağı yeni bir drama ve onu takip edecek sokak olaylarına kadar…
Cezayir’de 1830-1962 arasında kesintisiz devam eden Fransız sömürge yönetimi, Cezayirlilerin hayatında çok yönlü ve derin acılar bıraktı. Sadece ülkeleri, kültürleri ve tarihleri talan edilmedi, aynı zamanda Avrupa’ya da taşınan bir trajediler zinciri ortaya çıktı. Mâlikler, Nâiller ve başka kurbanlar, bu trajedi zincirinin medyada görünen yüzleri. Bir de görünmeyen, duyulmayan, Paris’in ara sokaklarında kaybolan ve solup giden yüzler var.
Meseleye bu açıdan bakınca, Cezayir’in “tam anlamıyla” bağımsızlığını kazanmış olduğunu söylemek zor. Karşımızda, bağımsızlık savaşını hâlâ sürdüren, hâlâ kurbanlar vermeye devam eden bir ülke ve mazlum bir halk duruyor.
Tek suçları…
04:0012/07/2023, Çarşamba
G: 12/07/2023, Çarşamba
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
Her yıl temmuz ayında, Bosna’nın gündemi aynıdır: Srebrenitsa. 1995’in yazında Sırplar tarafından işlenen o korkunç vahşet hem hatırlanır hem de önceki bir yıl zarfında kimliği yeni tespit edilen kurbanlar Potoçari Şehitliği’ndeki geçici istirahatgâhlarına tevdi olunur. (Bizde “ebedî istirahatgâh” ibaresi kullanılır genelde, ama ben kasten “geçici” dedim, ölümden sonra dirilmek ve âhirette dünyadaki her eylemin hesabını vermek için kıyam etmek var çünkü.)
Potoçari’de bu seneki merasimler yine hüzün doluydu:
En küçükleri 15 ve 16 yaşında tam 30 kişi, şehitliğe kendilerinden evvel defnedilen Boşnakların arasına katıldılar. Dün Potoçari’de ilave olarak 41 kabir daha açılarak, orada medfûn bulunanların yeni tespit edilen kemik parçaları da gömüldü. Kemik parçaları, evet. Zira soykırım kurbanlarının birçoğunun naaşları Sırp caniler tarafından parçalanarak farklı noktalardaki devasa çukurlara atılmıştı. Kalıntılar keşfedildikçe buralar “toplu mezar” olarak isimlendirildi, parçalar da -bazıları yıllar sürecek- kimlik tespit süreçlerine dâhil edildi. Ailelerin sağ kalan mensuplarından alınan DNA örnekleriyle kalıntıların eşleştirilmesi sadece uzun sürmüyor, kurban yakınları açısından acılarla ümitlerin iç içe geçtiği, travmatik ve çok sancılı bir zaman dilimi bu. Dakika dakika, soykırım kâbusunun yeniden hatırlandığı… Meselenin duygusal bir yanı da var: İnsanlar, yakınlarının kemiklerini defnederken, en azından “vücut bütünlüğü” sağlansın istiyor. “Belki devamı bu sene bulunur” diyerek, bulunan ve kimlik tespiti yapılan eksik kalıntıları hemen defnettirmek istemeyen aile çok.
Srebrenitsa Soykırımı’nda 7 binden fazla Boşnak katledilmişti. Dünkü definlerle birlikte, kurbanlardan 6 bin 751’inin en azından artık bir mezarı ve isimlerinin yazıldığı taşları oldu. Geriye bin civarında insan kaldı…
Tam bir ay önce, haziranın ortasında ziyaret etmiştim Potoçari Şehitliği’ni. Tek “suç”ları Müslüman isimleri ve soy isimleri taşımak olan Boşnakların mezarları arasında dolaşırken, dilimizden şu cümleler dökülmüştü:
“Avrupa’nın gözlerinin önünde böyle bir vahşet sergilenebildiğine göre, ‘modern’ dünyanın adaletine veya hukukuna asla bel bağlamamak gerekiyor. Güçlü olmaktan, elinde caydırıcı güç bulundurmaktan, kimliğini korumaktan ve daima tetikte durmaktan başka çare yok…”
Öyle ya, Srebrenitsa’daki kurbanların pek çoğu, komşuları ve hemşehrileri tarafından öldürülmüştü. Savaştan önce kaybolmuş, birlikte yaşam çerçevesinde erimiş ve mazide kalmış zannedilen farklılıklar, kinler ve düşmanlıklar aniden dirilmiş, en yakındaki Müslümanın boynuna bir hançer olarak inmişti. Aynı köyü, kasabayı ve şehri paylaştıkları Sırpların içinden fışkıran düşmanlık, herhalde Müslüman Boşnakları savaşın bizatihi kendisinden bile daha fazla sarsmış olmalı. Ve şimdi, yaşananların neticesi, nesiller boyunca üzerinde tefekkür edilecek ve sonraki kuşaklara aktarılacak bir ibret silsilesi şeklinde önümüzde duruyor.
Srebrenitsa Soykırımı üzerine çok şeyler söylenebilir. Zaten söylendi, söyleniyor ve söylenecek de. Ancak, bu acı tecrübeden çıkarılacak başlıca üç dersi, Müslümanlar olarak sürekli zihnimizin bir köşesinde tutmak durumundayız:
Bosna Savaşı, “modern” Batı’nın gözleri önünde, Müslümanlar “yeterince” katledilinceye kadar devam ettiğine göre, aynı mezalim başka zamanlarda ve başka coğrafyalarda da tekrarlanabilir demektir. Nitekim tekrarlanıyor. “Bu yüzyılda, bu kadarı da olmaz” yanılgısını zihinlerden kovmak şart.
Hiçbir şekilde rehavete kapılmadan, her alanda güçlü ve zinde olmaktan başka çare görünmüyor. İnsanoğlu, ancak karşısında caydırıcı bir kuvvet gördüğünde haddini bilen bir varlık. Zalimleri ve hukuksuz canavarları böylesine pervasız yapan şey yalnızca kendi yırtıcılıkları değil, aynı zamanda karşılarında duranların dağınıklığı ve korkaklığıdır.
Tarih şuuru, nesilden nesle devamlı surette canlı tutulması gereken bir haslettir. Yakın ve uzak çevreyle barış içinde yaşamak temel bir hedef olmakla birlikte, eğer muhataplarımızın ısrarla altını çizdiği bazı noktalar varsa, oralara odaklanmak ve kendimizi korumak artık vazife haline gelir. Tarihi bilmek, işte tam burada hayatî bir rol oynayacaktır.
15 Temmuz’da, Kudüs’te
04:0015/07/2023, Cumartesi
G: 15/07/2023, Cumartesi
9
Sonraki haber
Taha Kılınç
İlginç bir tevafuk eseri, her sene 15 Temmuz’da Kudüs’e yolum düşüyor. Bilerek ve kasten ayarlamasam da, denk geliyor. Ve her seferinde, 15 Temmuz’un bütün anlamlarını iliklerime kadar hissettirecek hadiselere şahitlik ediyorum. Bu hadiselerin en akılda kalanı ise, herhalde 2017’de yaşadıklarımızdı:
Hiç unutmuyorum, 13 Temmuz Perşembe günü otelimize yerleştiğimizde, çoktan akşam olmuştu. Havaalanındaki işlemler çok uzamış, böylece en azından akşam namazına Mescid-i Aksâ’ya yetişme düşüncemiz de gerçekleşmemişti. Kafilemizde önceki geceyi tamamen uykusuz geçirenler, yolculuk hali sebebiyle yeterince dinlenemeyenler ve hafif hasta olanlar vs. vardı. Akşam hemen istirahate çekildik. Geceler kısa olunca, yorgunluk sebebiyle sabah namazı için Mescid-i Aksâ’ya çok azımız çıkabildi. Şu düşüncenin rahatlığındaydık hepimiz: “Zaten üç tam gün buradayız. Kahvaltıdan sonra da Kudüs’ü adım adım dolaşacağız. Güzelce dinlenelim, zinde olalım.”
Sabah namazından sonra, kahvaltı edilirken bir haber geldi: Mescid-i Aksâ’nın girişlerinde nöbet tutan İsrail işgal askerlerinden ikisi, Bâbu’l-Hutta’nın önünde üç Filistinli tarafından vurularak öldürülmüştü. Askerlere saldırı girişimleri zaman zaman oluyordu, ama ölümlü hadise pek nadirdi. Olaydan sonra İsrail önce Mescid-i Aksâ’nın, ardından da bütün Kudüs’ün kapılarını giriş çıkışlara kapatmıştı. Hatta şehrin kuzeyinde, Müslüman mahallelerinin arasından geçen Kanuni Sultan Süleyman ve Salahaddin caddeleri de abluka altına alınmıştı. İster turist, ister yerli halktan olsun, hiç kimse Kudüs’ün çevresine dahi yaklaştırılmıyordu.
Kafile olarak tam da Kudüs sokaklarına dağılacağımız bir zamanda yaşanan bu gelişme hakikaten can sıkıcıydı. İçimizden sadece birkaç kişi Mescid-i Aksâ’yı görmüş, diğerlerine yollar kapanmıştı. “Belki açılır” diye diye, öğleye kadar bekledik. Ama sonra, 1967’deki işgalden beri ilk kez, Mescid-i Aksâ’nın ibadete kapatıldığını, içeride cuma namazı bile kılınmayacağını duyurdular. Ne yapacağımızı düşünürken, Arap arkadaşların yönlendirmesiyle Batı Şeria’nın Erîha şehrine geçtik. Kafiledeki birçok arkadaşımızın gözlerinin dolduğunu söylememe bile gerek yok. Mescid-i Aksâ’ya niyetlenirken, Erîha’da, herhangi bir tarihî özelliği bulunmayan, yeni inşa edilmiş bir camide namazlarımızı kıldık, Kudüs’e döndük.
14 Temmuz Cuma, 15 Temmuz Cumartesi ve 16 Temmuz Pazar da durum değişmedi. Kudüs ve Mescid-i Aksâ kapalıydı. Şehirden ayrılmamıza yakın, Kudüs’ün bazı sokaklarını görebildi, şanslı olanlarımız. Hatta Aksâ kapalı olduğundan, Vadi Caddesi’nin ana güzergâhında oluşturulan bir cemaate de katılıp taşlara secde ettik. Kafilenin gerisi, geldiği gibi İstanbul’a dönmek durumunda kaldı. Yolda, teselli babında, iki şeyi hatırlattım arkadaşlara:
“Bu seferi, Hudeybiye gibi sayın. Hani, Hz. Peygamber ve ashabı, Mekke’nin kapısına kadar gelmelerine rağmen içeri sokulmamışlardı. Onların yaşadığı burukluğu ve hüznü düşünün, inşallah biz de ecrimizi kazandık.
Ve şunu hiç unutmayın: Biz burada sadece geçici bir şekilde engellemeyle karşılaşırken, işgal altındaki topraklarda, Filistinlilerin on yıllardır yaşadığı şey bu. Her gün ve sürekli. Karşılarında keyfî şekilde ibadeti, ulaşımı, haberleşmeyi, bayramlaşmayı, velhasıl her türlü insanî faaliyeti dilediği zaman engelleyen bir işgal gücü var.”
Bu sözlerim kimi, ne kadar teselli etti bilemiyorum. Uçağımız İstanbul’a inip de yeniden kendi rutinlerimize dönünceye ve yaşadıklarımızı böylece biraz unutuncaya kadar, kafilemizde kimsenin ağzını bıçak açmıyordu.
Bugün -15 Temmuz 2023- yine Kudüs sokaklarını adımlarken, aklımda hem Türkiye’nin yaşadığı o uğursuz 15 Temmuz kalkışması, hem aynı güne tevafuk eden kendi tecrübelerim, hem de tarihteki bir başka tesadüf var: Avrupa’nın dört bir yanından, “Kutsal Topraklar”a akın eden Haçlı sürüleri, barbarca bir kuşatmanın ardından Kudüs’ü düşürüp şehrin sokaklarını kan gölüne çevirdiklerinde de tarihler 15 Temmuz’u gösteriyordu, 15 Temmuz 1099…
Rakamsal rastlantılarda hikmet arayan bir eğilime sahip değilim, ancak her 15 Temmuz benim için hem dünü ve bugünüyle Kudüs’ü hem de Türkiye’mizi düşünüp, şahit olduklarımızdan dersler çıkarmaya çalıştığım bir muhasebe mevsimine dönüşüyor.
.Destek-köstek
04:0019/07/2023, Çarşamba
G: 19/07/2023, Çarşamba
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
Pazartesi -17 Temmuz- akşamı Rabat ve Tel Aviv’den arka arkaya ve karşılıklı yapılan açıklamalar, İsrail’in şimdiye kadar temkinli yaklaştığı bir meselede artık açıkça tavır almaya karar verdiğini gösteriyordu: Benyamin Netanyahu hükümeti, Fas’ın Batı Sahra bölgesinde on yıllardır sürdürdüğü hak iddiasını resmen tanımış, hatta bunun pratik bir ispatı olarak Batı Sahra’nın fiilî başkenti Dahla’da konsolosluk açma niyetinde olduğunu belirtmişti. İsrail tarafı ayrıca, belirlediği bu yeni pozisyonu Birleşmiş Milletler (BM) başta olmak üzere bütün uluslararası mahfillere tebliğ edecek, bundan sonraki siyasetini de bu çerçevede yürütecekti.
Fas, en büyük dış politika “takoz”larından birini oluşturan Batı Sahra meselesinde, 2020’de İsrail’le barış anlaşması imzalayarak dönemin ABD Başkanı Donald Trump’ı yanına çekmeyi başarmış, Beyaz Saray söz konusu anlaşmaya mukabil Batı Sahra’daki Fas egemenliğini resmen tanımıştı. Amerikan siyaseti, o zamana kadar Batı Sahra krizinde tarafsız bir konumda durmayı yeğliyordu. Ancak Trump’ın “tüccar” bir yaklaşımla tarafları birbirine doğru iteklemesi ve hızlıca el sıkıştırması, yeni bir oldubitti ortaya çıkarmıştı. İsrail, şimdi aradan üç yıl geçtikten sonra Trump’ın adımlarını takip ediyor, böylece Fas yönetiminin aldığı siyasal riski kendi lisanıyla ödüllendiriyordu.
Batı Sahra, 1975’te İspanyolların bölgeden çekilmesinden sonra, hızlı bir şekilde Fas ve Moritanya tarafından istila edilmişti. Moritanya bilahare “hakkından” feragat ettiğini açıklasa da, Fas’ın Batı Sahra üzerindeki sahiplik iddiası o tarihten günümüze hâlâ gündemde. Fas siyasî, ekonomik ve askerî yönden Batı Sahra’ya yığınak yapmayı sürdürürken, Cezayir’in açık desteğini alan Polisario Cephesi’nin “bağımsızlık mücadelesi” de eş zamanlı olarak devam ediyor. Fas, Arap Birliği ve Afrika Mağrib Birliği gibi oluşumlara Polisario Cephesi’ni dâhil ettirmemeyi şimdiye dek başardı. Ayrıca, aralarında ABD, Birleşik Arap Emirlikleri, Ürdün, Bahreyn ve Zambiya’nın da bulunduğu 20’den fazla ülkeyi Batı Sahra’ya diplomatik temsilcilikler açmaları için ikna etti. Geçtiğimiz yıl -oldukça şaşırtıcı biçimde- İspanya’yı kendi tarafına çeken Rabat, şimdi İsrail’in açık desteğiyle Batı Sahra konusunda diplomatik bir başarı daha kazanmış görünüyor.
Ancak… İsrail’in gösterdiği yakınlığın ve dostluğun Fas’ın önüne koyduğu fatura giderek ağırlaşıyor. Fas’ın Cezayir’le zaten problemli olan ilişkileri, “İsrail faktörü”nün devreye girmesiyle içinden çıkılmaz hale geliyor. Cezayir bir yandan Fransız etkisini üzerinden atarak yeni bir millî kimlik inşa etmenin mücadelesini verirken, diğer yandan da Filistin meselesinde Arap dünyasında her geçen gün daha aktif bir siyaset takip ediyor. Fas, “Batı Sahra’yla Filistin davasını değişmiş” görünmekten kaçınmaya çalışsa da, bu konudaki eleştirilerden kurtulamıyor. İsrail’in Fas’a verdiği destek, Mağrib coğrafyasında kösteğe dönüşüyor.
Öte yandan, Fas-İsrail ilişkileri elbette Batı Sahra bağlamında kurulan bir işbirliğinden ibaret değil. Resmî rakamlar, 1948’den günümüze 280 binden fazla Yahudi’nin Fas’tan İsrail’e göç ettiğini gösteriyor. Bugün İsrail’de yaşayan Fas kökenli Yahudilerin sayısı bir milyona yaklaşmış durumda. Faslı Yahudiler, kültür ve geleneklerini İsrail’de yoğun biçimde yaşatıyor. Örneğin düğünlerde kadın-erkek hepsi Fas yerel kıyafetlerine bürünüyor, erkekler başlarına kırmızı fesler takıyor, Arapça müzik eşliğinde dans etmekten hiçbiri gocunmuyor. İsrail’de siyaset, din, sanat, kültür ve spor sahalarında ülke çapında şöhrete ulaşan çok sayıda Fas kökenli Yahudi bulunuyor.
Fas cephesinde de Yahudileri birçok sahada aktif şekilde görmek mümkün. Ancak bir isim var ki, Kraliyet nezdindeki yüksek kredisi sebebiyle, Fas Yahudilerinin dünyaya açılmasındaki başrolü ona atfetmek gerekiyor: Andre Azulay. 1941’de, önemli bir Yahudi nüfusu barındıran Suveyra kentinde dünyaya gelen Azulay, Kral II. Hasan (1929-1999) döneminde başladığı başdanışmanlık görevini VI. Muhammed’in saltanatında da sürdürüyor. Andre Azulay’ın, Fransa’da kültür bakanlığı (2016-2017) yapan kızı Audrey Azulay, hâlihazırda UNESCO Genel Direktörü.
Görünen o ki, İsrail-Fas ilişkilerinin birçok boyutunu ve ortaya çıkan neticeleri önümüzdeki süreçte konuşmaya devam edeceğiz.
Körfez çıkarması
04:0022/07/2023, Cumartesi
G: 22/07/2023, Cumartesi
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar’ı kapsayan Körfez turu, geçtiğimiz hafta dünya basınında en çok konuşulan konular arasındaydı. Yapılan değerlendirmeler, temasları ekonomik, siyasî ve stratejik yönlerden ele alırken, hepsinde altı çizilen nokta aynıydı: Ortadoğu’da bölgesel entegrasyon ve işbirliği imkânları artıyor, bu arada Türkiye’nin rolü de belirginleşiyor.
Cidde, Abu Dabi ve Doha’ya yapılan ziyaretler, Türkiye’de bazı kesimler tarafından “Arapların ayağına gitmek” parantezine alınarak karikatürize edilse de, meselenin çok daha geniş bir bağlamda, bölgemizin iç dengeleriyle ilişkilendirilerek yorumlanması şart. Bu çerçevede, şu noktaların altının bilhassa çizilmesi gerekiyor:
*Ortadoğu’da hiçbir ülke, diğerini ya da diğerlerini dışlayıp yok sayacak durumda değil. Buna hem bölgenin kendine has özellikleri hem de uluslararası arenanın mevcut durumu müsaade etmiyor. ABD belirgin biçimde sahadaki tesirlerini yitiriyor, Avrupa iç sorunlarla boğuşuyor, Rusya kapana kısılmış vaziyette, Çin’in elindeki kapital tek başına bölgeyi domine etmeye yetmiyor.
*Türkiye, geçtiğimiz yıllarda yaşanan gerilimler ve krizler sırasında, her zaman yapıcı davranan taraf oldu. Arap dünyasıyla ve Körfez ülkeleriyle su yüzüne çıkan anlaşmazlıklarda, ilk negatif adımlar hep muhataplarımızdan geldi. Şimdi şahit olunan değişim ve iyileşmeler, aslında karşı tarafta / taraflarda tavır değişikliği yaşandığını gösteriyor.
*Yeni süreçte Türkiye’yi “Araplara muhtaç” olarak görmek, fotoğrafı tamamen yanlış okumak olur. Körfez’in de birçok alanda Türkiye’ye ihtiyacı var. Hatta öyle meseleler var ki, çözümün anahtarı sadece Türkiye’de. Bunun farkında olan Arap muhataplarımızın, Ankara’yı kaybetmek yerine kazanmayı seçmeleri son derece doğal.
*Arap dünyasının genelinde, İran, tahripkâr tesirleri giderek artan ve muhakkak alt edilmesi gereken bir rakip -hatta hasım- şeklinde algılanıyor. Türkiye’nin yeniden Körfez’le entegre olması sürecinden, İran’ın Ortadoğu’daki etki ve nüfuz alanının daraltılması şeklinde bir netice de bekleniyor. Özellikle Suudi Arabistan, bu noktada Türkiye ile yakın çalışmak istiyor.
*Bütün dostluk tezahürlerine, imzalanan anlaşmalara ve objektiflere verilen “muhabbet dolu” pozlara rağmen, bölge ülkeleri arasındaki rekabetler tamamen yok olmuş değil. İran, Türkiye, Mısır ve Suudi Arabistan, Ortadoğu masasının dört ayağını oluşturmaya devam ediyor ve edecek. Bu dört ayak arasındaki ilişkilerin ve irtibatın seyri, tarih boyunca olduğu gibi, bundan sonra da bölgemizin kaderini ve istikbalini belirlemeyi sürdürecek.
*Özellikle Suudi Arabistan’la Birleşik Arap Emirlikleri arasında son derece sert ve yıkıcı bir gerilimin yaşandığı görülüyor. Mısır, Sudan ve Yemen’de belirginleşen bu gerilim, her iki ülkenin Katar ve Türkiye ile ilişkilerine de yansıyor. Yine tamamen kendi menfaatleri gereği, Riyad ve Abu Dabi’nin son aylarda “Türkiye’yi yanına çekme yarışı”na girdiklerine şahit olunuyor. Türk diplomatlar açısından, son derece öğretici ve sahadaki kabiliyetleri sergileme imkânı vaat eden günlerden geçiyoruz.
*Türkiye ile Katar arasında kurulan sağlam ve derin ittifak, son 10 yılın bütün krizlerinden Ankara ve Doha’nın en az hasarla çıkmasını sağladı. İşbirliği her alanda kökleşti. Örneğin, Katar’a komşuları tarafından başlatılan ablukada Türkiye elindeki bütün imkânlarla yardıma koşarken, 6 Şubat’taki Kahramanmaraş Depremi’nde Arap dünyasından en kapsamlı destek Katar’dan geldi. Türkiye-Katar ilişkileri krizlerle ve çok çeşitli sarsıntılarla sınandı, hepsinden de alnının akıyla çıktı. Her iki tarafa önemli faydalar sağlayan bu sürecin, Ortadoğu’daki bütün başkentlerde çok yakından izlendiğine şüphe yok.
*Türkiye açısından, Körfez’le köprülerin yeniden kurulduğu bu sürecin en büyük sınavı, Arap dünyasına ve Araplara karşı iç kamuoyunda yer etmiş bulunan bazı önyargı ve şüpheleri gidermeye çalışmak olacak. Bu önyargı ve şüphelerin hepsini yok etmek elbette mümkün değil, ancak en azından bir kısmının izalesi için alınacak birtakım tedbirler, yapılacak halkla ilişkiler çalışmaları ve kurumsal anlamda atılacak adımlar var. Yaşanan bunca tecrübeden sonra, söz konusu tedbir, çalışma ve adımların ne olduğu da, zannediyorum ilgililerine malumdur.
Bize düşen…
04:0026/07/2023, Çarşamba
G: 26/07/2023, Çarşamba
4
Sonraki haber
Taha Kılınç
Pazar günü, dikkatli ve meraklı bir dinleyici kitlesiyle, Ankara Sincan’da “İslâm Dünyası neresi?”, “İslâm Dünyası’na nasıl bakalım?”, “Coğrafyamıza karşı vazifelerimiz nelerdir?”, “Gelecekte Müslüman dünyayı neler bekliyor?” gibi birçok soruyu müzakere ettiğimiz keyifli bir buluşma gerçekleştirdik. Birkaç ay önce programı netleştirirken, doğrusu “Yaz ortasında, herkesin tatile gittiği bir zamanda, pazar günü öğlen vakti, hem de okullar kapalıyken böyle bir hasbihale acaba katılım olur mu?” diye düşünmüştüm. Ancak beni davet eden kardeşlerim öylesine istekli ve heyecanlıydı ki, içimden geçenleri onlarla paylaşmadım ve “Ya nasip” diyerek davete icabet ettim. İyi ki etmişim. Karşımda konuşmamı pürdikkat dinleyen, yüz ifadelerinden sözlerimi yüreklerine süzdüklerini anlaşılan ve sorularıyla “dert sahibi” olduklarını gösteren insanlar, kardeşler buldum.
“İslâm Dünyası neresi?” veya “İslâm Dünyası diye bir yer gerçekten var mı?” sorularını çok önemsiyorum. Çünkü özellikle 20’li yaşlardaki gençlerimizde, Müslümanların şu anda içinde bulundukları durumun ve Batı’dan zihinlerimize doğru akan çeşitli cereyanların tesiriyle “İslâm Dünyası diye bir yer yok!” şeklinde özetlenebilecek yaygın bir karamsarlık ve umutsuzluk gözlemliyorum. Sosyal medyada sürekli şahit olunan -ya da karşılarına çıkarılan- iç karartıcı detaylar, gençlerimizi başka uçlara savuran bir diğer etken: İslâm’a, Müslümanlara, Müslüman dünyaya yönelik eleştiriler, tahkirler, aşağılamalar gırla gidiyor. Anne-babalar ve eğitimciler de haliyle ne yapacaklarını şaşırmış durumdalar. “Çocuğumu kendi ideallerime ikna edemiyorum”, “Yavrumla zihnen yollarımız ayrıldı”, “Kendi gençliğimdeki atmosferi şimdi ben oluşturamıyorum”, “Çocuğumu kaybedecek noktaya geldim” ve daha bir sürü cümle, onların ta yüreklerinden kopup ortalığa dökülüyor her gün. Bir şeyler yapılmalı, ama ne? Derdi olan herkes işte bu noktaya odaklanmış durumda.
“İslâm Dünyası diye bir yer gerçekten var mı?” sorusuna cevabımın şöyle derinlerden gelen güçlü bir “Evet!” olduğunu söylememe gerek yok. Bütün seyahatlerimde, okumalarımda ve hayattaki hemen her detayda kendini devamlı tekrarlayan bir cevap bu. Öyle birilerinin yaptığı gibi, koltuğumda yayılarak ve gevşeyerek “İslâm Dünyası fikri bir ütopyadan ibaret, baksanıza etrafınıza” diyemiyorum. Hem içinde yaşadığım ve ait olduğum bu coğrafyaya karşı bu kadar kötü niyetli ve negatif değilim, hem de bu soruya vereceğim cevabın bizzat benim istikametimi tayin edeceğinin de farkındayım.
Pazar günü, önce “İslâm Dünyası neresi?” sorusuna -özetle- “İslâm Dünyası, eskiden mağripten maşrıka, tarihî şehirlerimizin kurulduğu geniş coğrafyaydı, ama şimdi dünyanın dört bir yanında artık Müslümanların yaşamadığı veya gündeme gelmediği yer neredeyse kalmadı. O zaman, İslâm Dünyası eşittir yerkürenin tamamı diyebiliriz. Yüz yıl sonra bu soruyu cevaplayanlar, dünyanın tamamından bahsetmek durumunda kalacak” şeklinde bir cevap verdim. Ardından İslâm Dünyası’na nasıl bakmak gerektiğini izah sadedinde, şu maddeleri sıraladım: “Muhabbetle bakmalı, aidiyet hissederek bakmalı, önyargısız bakmalı, gerçekçi bakmalı, bilgi eksenli bakmalı, çeşitliliği görerek bakmalı ve bütüncül bakmalı.” (Söz konusu maddeleri 2 ve 6 Nisan 2022 tarihlerinde, bu köşede arka arkaya iki yazıya konu ettiğim için, detaylarına girmiyorum.)
Programın sonunda sorulan sorular arasında, şu özellikle önemliydi:
“Herkes, bayrağın düştüğü yerden kalkacağını ve İslâm Dünyası’nı yeniden Türkiye’nin toparlayacağını söylüyor. Gerçekten böyle mi? Buna inanmak için elimizde somut sebepler var mı?”
Cevaben, İslâm coğrafyasının çok farklı noktalarına farklı tarihlerde yaptığım seyahatlerden çeşitli hatıralar anlattıktan sonra, şöyle dedim:
“Görüyorsunuz, bize karşı çok büyük bir hüsnüzan, hüsnükabul ve muhabbet var. Tüm bunlar, aynı zamanda omuzlarımızın üzerinde muazzam birer sorumluluk olarak duruyor. Tembellik etme veya hamasetle oyalanma lüksümüz yok. Her alanda, yapılacak sayısız iş bizi bekliyor. Attığımız adımların sonuçlarını hemen ve bugün görme saplantısından tamamen uzaklaşarak, uzun soluklu yürüyüşlere başlamak durumundayız. Ki bizden sonrakiler, bizim yaptıklarımızın üzerine birer tuğla daha koyarak kendi zamanlarının görevlerine rahatlıkla odaklanabilsinler. Eğer tembel davranırsak, gelecek nesilleri de o zamana kadar çoktan bitirilmiş olması gereken işlerle oyalamış olacağız.”
Hanciç’e rahmetle…
04:0029/07/2023, Cumartesi
G: 29/07/2023, Cumartesi
7
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tam 79 yıl önce bugün… 29 Temmuz 1944’te, Saraybosna yakınlarındaki Kosevo Hastanesi’ne basit bir operasyon için gelen 37 yaşındaki bir genç, ameliyat masasında hayatını kaybetti. Dışarıda ameliyatın bitmesini bekleyen dostları ve yakınları, bu sonucu asla doğal bir gelişme olarak görmediler. Doktorların yüzüne de haykırdılar içlerinden geçeni: “Onu öldürdünüz!” Herhangi bir somut delilleri yoktu gerçi, ancak o dönemin Yugoslavya’sında, birazdan cenazesini teslim alacakları gencin öldürülmesi ve ortadan kaldırılması için çok fazla sebep vardı. Çünkü o genç, hayatını tamamen Bosnalı Müslümanların dirilmesine ve kimlik kazanmasına adamış, çok sayıda insan yetiştirmiş ve eser kaleme almış, tüm bunları yaparken de ülkenin içinden geçtiği fırtınalı zamanlarda epey düşman kazanmış bir isimdi: Mehmed Hanciç.
Saraybosna’nın tanınmış ailelerinden birine mensup olarak 1906’da dünyaya gelen Mehmed Hanciç, temel eğitimini tamamladıktan sonra, çevresinin tıp okuması yönündeki telkinlerine rağmen İslâmî ilimleri tercih ederek Kahire’ye gitti, Ezher Üniversitesi’ne kaydoldu. Kahire’de geçen çok bereketli 5 yılın ardından 1931’de mezun olan Hanciç, babası Muhammedaga’yla birlikte haccını da eda ederek Saraybosna’ya döndü.
Saraybosna’nın her anlamda kalbini teşkil eden Gazi Hüsrev Bey Külliyesi’nde vazifeye başlayan Hanciç bir yandan imam-hatiplik, bir yandan talebe okutma, bir yandan da külliyenin kütüphanesinde müdürlük vazifelerini aynı anda yürütmeye başladı. Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi’ndeki 2000’in üzerinde kitabın kataloglarını hazırladı, İkinci Dünya Savaşı patlak verince de kütüphanedeki kıymetli yazmaların korunması için olağanüstü gayret gösterdi.
Tüm bunların yanında, Mehmed Hanciç denince asıl hatırlamamız gereken, adeta kendisiyle özdeşlemiş bulunan Hidâye Teşkilâtı’dır.
Hidâye Teşkilâtı’nın temeli, 1935’te Ali Efendi Aganoviç’in çağrısıyla toplanan Bosnalı âlimlerce atıldı. Ders kitaplarının ve ilmî materyallerin İslâmî değerler çerçevesinde hazırlanması amacıyla başlayan süreç, sonrasında kapsamlı bir toplumsal ıslah teşebbüsüne dönüştü. 8 Mart 1936’da ilk resmî toplantısını yapan Hidâye’nin kurucuları, birkaç ay sonra “Merhamet” adlı bir yardım organizasyonu da teşkil ettiler. Aynı zamanda Hidâye dergisinin yayını başlatılarak, doğrudan Müslüman halkın eğitimine odaklanıldı. Derginin ufku öylesine genişti ki, Endonezya’dan Fas’a kadar İslâm dünyasının dört bir yanından âlimler, siyaset adamları ve düşünürlerin eserleri Hidâye kanalıyla Balkan Müslümanlarına ulaşıyordu.
Mehmed Hanciç, 1938’de Hidâye’nin liderliğini fiilen üstlendi. Onu bu makama tavsiyen eden kişinin Bosna’nın en önemli âlimlerinden Ahmed Burek Efendi olması da, Hanciç’in genç yaşına rağmen edindiği itibarın açık bir göstergesiydi.
Hidâye Teşkilâtı Hanciç’in karizmatik ve dinamik liderliği altında çok kısa zaman içinde öylesine etkinlik kazandı ki, 1942’de Bosnalı genç Müslümanlar “Mladi Muslumani” adıyla örgütlenerek teşkilâtın gençlik kollarını oluşturdu. Mladi Muslumani kadrosu içinden bir kişiyi, yarım asır sonra bütün dünya tanıyacaktı: Aliya İzetbegoviç.
Hayatları sahada ve mücadeleyle geçen dava adamları, hele de ömürleri kısa ise, genelde eser bırakamadan dünyadan ayrılırlar. Mehmed Hanciç, bu noktada çok çarpıcı bir istisna teşkil ediyor. Telif ve tercümelerinin yanında, 300’den fazla makalesi bulunan merhum Hanciç’in eserleri kendisinden sonra derli-toplu bir külliyat biçiminde yayınlandı; bugün hâlâ ilim taliplerinin yolunu aydınlatmaya devam ediyor. Hanciç ayrıca ilmi, disiplini, mücadelesi ve ahlâkıyla çok sayıda isme de ilham oldu. Hadis ve tefsir sahasının büyük üstadı Prof. Dr. Muhammed Tayyib Okiç, bu isimlerin en meşhurları arasında bugün.
Mehmet Hanciç, Saraybosna’nın hemen güneyindeki bir tepede, Hambina-Carina Mezarlığı’nda medfûn. Saraybosna’ya yolu düşenlerin, o kabrin başına varıp kendisine bir Fâtiha hediye etmeleri borçtur, vazifedir. Gazi Hüsrev Bey Camii’nden çıkıp Latin Köprüsü’ne geliniz, karşıya geçip Yedi Kardeşler Türbesi’nin yanından yukarı doğru yürüyünüz. 20 dakika sonra kabre ulaşmış olacaksınız. Mehmed Hanciç’e bizden de selam söyleyiniz.
Ani gidişler
04:002/08/2023, Çarşamba
G: 2/08/2023, Çarşamba
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
Rahmetli Ali Ulvi Kurucu’nun vefatının 20’nci yılı anısına, Derin Tarih’in Şubat 2022 sayısında özel bir dosya yapmaya karar vermiştik. İstişarelerimizin sonucunda, Üstad’ın hayat hikâyesini ayrıntılı ve fotoğraflı şekilde işleyebileceğimiz bir armağan kitap hazırlama projesi doğdu. Böyle bir projeyi ancak Prof. Dr. Mustafa Sabri Küçükaşcı’nın rehberliğinde gerçekleştirebilirdik. Hoca’nın kapısını çaldığımda, “Çok meşgulüm ama Ali Ulvi Amca söz konusu olduğunda her işimi bırakırım, hemen başlayalım” dedi, hızlıca başladık. Bizi bazı isimlere yönlendirdi, ailenin fotoğraf arşivini cömertçe önümüze serdi, kendisi de “Bir Âlim, Âbid, Âkil ve Ârif Portresi: Hacıveyiszâde Ali Ulvi Kurucu” başlıklı ayrıntılı biyografi ile kitaba katkı sundu.
O biyografide, Ali Ulvi Kurucu merhumun “Türkiye ile bağlarını hiçbir zaman kesmediğine” vurgu yapılan bölüm, bilhassa çok önemliydi. Uzun senelerini yurtdışında geçiren zevat arasında, anavatanla tarihî ve kültürel bağlarını gevşeten veya tamamen koparan pek çok kişi vardır. Kurucu Üstad, bir yandan Medîne-i Münevvere’de mücavir olarak Hicaz’ı iliklerine kadar benimsemiş, ama bir yandan da Türkiye’yi ruhuyla ve kalbiyle takip etmeyi sürdürmüştü. Bunun sonucunda, Kurucu, İslâm dünyasıyla Türkiye arasında bereketli bir kavşağa dönüşmüş, sayısız insanı, çizgiyi ve düşünceyi birbiriyle buluşturmuştu. Türkiye’yi de denklemde yerli yerine oturtan sağlam bir bakış eşliğinde, onun dilinden İslâm dünyasını ve Müslümanları dinlemek apayrı bir lezzetti.
Ali Ulvi Kurucu kitabı için Mustafa Sabri Hoca’ya başvurmamın sebebi, kendisinin merhum Üstad’la aynı aileye mensup oluşuydu. Ali Ulvi Kurucu, Konya’nın meşhur âlimlerinden Hacı Veyis Efendi’nin oğlu İbrahim Efendi’nin mahdumuydu; Mustafa Sabri Hoca da Hacı Veyis Efendi’nin -şöhreti kendisini de aşan- diğer oğlu Hacıveyiszâde Mustafa Sabri Efendi’nin torun çocuğuydu. Dolayısıyla, konuyla ilgili en dolaysız ve doyurucu malumatı Mustafa Sabri Hoca’dan alabilirdik. Nitekim öyle oldu. Dergi ve kitap piyasaya çıktıktan sonra da, o dönem TVNET televizyonunda yaptığım haftalık tarih programına Mustafa Sabri Hoca’yı konuk ettim, merhum Üstad’ı orada bütün yönleriyle konuştuk; böylelikle tanıyanlara hatırlatmış, tanımayanlara da tanıtmış olduk.
Birlikte hazırladığımız kitap projesi vesilesiyle, Prof. Dr. Küçükaşcı Hocam’la aramızda hasbî bir samimiyet meydana geldi. Sohbetlerimizde derginin sonraki sayıları için konu tavsiyelerinde bulunur, arada beni arayıp “Tahacım, bak şunu da yapabilirsiniz” diyerek aklına gelenleri bana iletirdi. Ketebe Tarih için de birçok proje gündemimizdeydi. Hatta bana “Senin başladığını öğrendikten sonra gönül rahatlığıyla çalışabiliriz, çekincelerim ortadan kalktı” bile demişti bir konuşmamızda. “Aziz dostum” diyerek başladığı sözünü “Falanca hocamla seni andık” diye devam ettirmesi, bana tarifi imkânsız bir haz ve hamd duygusu yaşatırdı.
Ammâ heyhat… İstikbale dair bütün istişarelerimiz, geçtiğimiz pazar sabahı erkenden aldığım bir mesajla yarım kaldı: “Mustafa Sabri Küçükaşcı Hoca vefat etmiş.” Telefon ekranına bakakaldığım bu mesaj, dünya hayatının da bir özeti gibiydi. İnsanoğlu, varla yok arasında, iki parantezden ibaret. O parantezin içini yüz akıyla doldurabilene ne mutlu. Mustafa Sabri Küçükaşcı Hocamız ilmî birikimiyle, tevazuu, samimiyeti ve ahlâkıyla, dört dörtlük Müslüman bir şahsiyetti. Kendisini tanıyan herkesin ortak kanaati de aynı yöndedir. Fani dünyadan böyle hayır duaları ve güzel şahitliklerle ayrılmaktan daha büyük bir servet var mıdır, bilemiyorum.
Ani gidişler, insanın içini “keşke”lerle dolduruyor. Türkiye’de Harameyn (Mekke ve Medine) tarihi sahasındaki sayılı uzmanlardan biriydi Küçükaşcı Hoca. Ben doğrusu -haddimi aşmak pahasına- idarî vazifeler almak yerine kendisinin sadece yazmaya ve eser telifine yoğunlaşmasını çok isterdim. Arkasında yine çok kıymetli eserler ve talebeler bıraktı, ancak sadece Küçükaşcı Hoca’nın üstesinden gelebileceği nice proje akîm kaldı.
Bu da, yine herhalde “nasip” kelimesinin sırrına taalluk edecek bir mesele…
Muhterem Hocamıza rahmet, ailesine ve yakınlarına sabr-ı cemîl niyaz ediyorum.
“Her şey çok güzel!”
04:005/08/2023, Cumartesi
G: 5/08/2023, Cumartesi
5
Sonraki haber
Taha Kılınç
Gün geçmiyor ki, sosyal medya mecralarından birinde, Suriye’nin farklı şehirlerinde çekilen görüntüler eşliğinde “Her şey çok güzel! Savaş filan yok. İnsanlar aşırı mutlu” temalı videolar izlemeyelim. Batılı çok takipçili Youtuber’ların başlattığı bu süreç, şimdilerde Türkiye’den bazı isimlerle devam ediyor. Hepsindeki arka plan ve senaryo da aynı:
Suriye Enformasyon Bakanlığı ve Muhâberât (Suriye istihbarat servisi) işbirliğiyle hazırlanan detaylı bir program dâhilinde, seçilen isimler ülkeye davet ediliyor. Lübnan’ın başkenti Beyrut’ta başlayan seyahatte karayoluyla Şam’a geçiliyor. Kale içindeki “otantik” bir otelde konaklayan davetli, ardından Şam’ın ara sokaklarını “keşfe” koyuluyor. Gece kulüpleri ve dans partileri de yansıyor ekrana, türbe ziyaretleri ve ibadet görüntüleri de. Böylece, hayatın ne kadar “normal” bir seyirde aktığı ispatlanırken, Suriye’de dinî veya mezhebî herhangi bir gerilimin görülmediğine, farklı inanç ve kültürlerden insanların iç içe ve barış içinde yaşadığına vurgu yapılıyor. Şam’ın farklı köşelerine gece ve gündüz farklı açılardan bakıldıktan, yerel lezzetler tadıldıktan ve halkla yapılan birkaç cümlelik kısa sohbetler de araya serpiştirildikten sonra, sıra diğer şehirlere geliyor: Halep’te kale ve çevresi kolaçan ediliyor, Hama’da tarihî şehirde tur atılıyor, Humus ve Lazkiye’nin sokakları adımlanıyor, hatta Palmira harabelerine kadar uzanılıyor. Her şehirde gözümüze sokulan mesaj tek: “Bakın, ülkede savaş-mavaş yok!”
Meseleyi nasıl ele aldıklarını ve kulaklarına fısıldananları nasıl duyurduklarını anlama adına, Suriye’de çekilen “seyahat” videolarının neredeyse tamamını izledim. Mesela bunların bir tanesinde, Suriye rejimi ve Rusya’ya ait savaş uçaklarının bombaladığı -mekânı biliyordum çünkü- bir semtte geziniyorlardı. Youtuber, “Bakın, savaşta burası harabeye dönmüş” derken, onu gezdiren Muhâberât görevlisi “Cihatçılar” kelimesiyle başlayan cümleler kuruyordu. Hiçbir videoda “Böyle bir yıkıma ancak savaş uçakları neden olabilir” akıl yürütmesi yer almadığı gibi, bombardımanlar sırasında ölen binlerce sivilden de söz edilmiyordu.
Detayları titizlikle seçilen ve hazırlanan görüntülerde es geçilen noktalar bunlardan ibaret değildi: Ülkedeki ekonomik ve sosyal sefaletten söz edilmiyordu mesela. On yıllardır sudan bahanelerle hapishanelere balık istifi gibi yığılan, en ağır işkence biçimleriyle öldürülen ve toplu mezarlara doldurulan insanlar yok sayılıyordu. Baas rejiminin yoğun baskısı altında geçen yarım asrın halk üzerinde doğurduğu travmalara değinilmiyordu. Dahası, Şam sokaklarında “Burada savaş bitti abey, Türküye’dekiler de gelsin buraya” şeklinde konuşturulan birkaç sözde “Suriyeli”, mevcut rejimin geri dönecek birçok ismi “siyasî suçlu ve vatan haini” olarak itham etmeye ve cezalandırmaya hazır olduğunu da ustalıkla gözden kaçırıyordu.
Tüm bunları bilmeyen ve görmeyenler için, birkaç Youtube videosunun zihinlerde doğuracağı “güllük-gülistanlık Suriye” imajı, elbette yanıltıcı. Üstelik sadece yanıltıcı değil, en yakındakilerden başlayarak, hızlı bir şekilde mülteci düşmanlığına dönüşme potansiyeli taşıdığından tehlikeli de.
Söz konusu prodüksiyonların başlıca iki sebebi var: 1) Suriye devlet aygıtı, savaşın tamamen bittiğini ve ülkenin tümüyle normale döndüğünü ispatlamak için uluslararası çapta bir gayret gösteriyor, 2) Türkiye başta olmak üzere, çevre ülkelerde iç siyasî gerilime katkı sağlayarak mültecilerin geri dönüşünü hızlandırmak amaçlanıyor.
Ve tabii, madalyonun görünmeyen yüzünde bir şey daha var ki, Arapça bilmeyen ve bölgenin dengelerine dair hiçbir malumatları bulunmayan, dil ve tarih bilmek şöyle dursun güncel isimleri doğru şekilde telaffuz dahi edemeyen Youtube fenomenlerinin bize buna dair bir şey söylemesini zaten beklemiyoruz:
Suriye şu anda etnik, dinî ve mezhebî açıdan yeniden yapılandırılıyor. Baş aktörün İran olduğu bu süreçte, tarihî şehirlerin demografik dengeleri değiştiriliyor, yüzlerce yıllık mekânlar el değiştiriyor, eğitim sistemi ve dinî hayat sil-baştan şekillendiriliyor… Bu, bölgemizin bundan sonraki on yıllarını derinden etkileyecek önemde bir konu. Çarşamba günü, tam bu noktadan devam edelim. Sonra bakalım, “Suriye’de her şey çok güzel” mi gerçekten?
Seviyesizlik
04:0023/08/2023, Çarşamba
G: 23/08/2023, Çarşamba
4
Sonraki haber
Taha Kılınç
Büyük Britanya İmparatorluğu, 1858’de tamamen işgal ettiği Hint Alt Kıtası’nı yaklaşık bir asır boyunca sömürdükten, yer altı ve yer üstü zenginliklerini kendi zimmetine geçirdikten ve halklarını da birbirine düşman kamplara böldükten sonra, 1947’de Hindistan ve Pakistan adında iki devlet oluşturarak bölgeden çekilmişti. Ancak alt kıtanın taksimi, şurada bir cümleyle ifade edildiği şekilde basit ve hızlı olmadı:
Müslüman, Hindu ve Sihler arasında yaşanan kanlı çatışmalara, Pakistan ve Hindistan topraklarına doğru harekete geçen milyonlarca insanın göçü ve bu göçün meşakkatleri eklendi. Nihayetinde en az 1 milyon insan, taksim sırasında feci şartlar altında hayatını kaybetti. Keşmir’i kanayan bir yara halinde bırakan İngiltere, -Hindistan’ın aksine- Pakistan’ı fiziksel açıdan iki parçaya ayırmıştı: Batı Pakistan ve Doğu Pakistan. Sözde bağımsızlığını kazanmış tek bir ülkeydi Pakistan, ancak iki parçası arasında 2 bin kilometre mesafe ve devasa bir Hindistan vardı. Böyle bir siyasî oluşumun yaşamayacağı açıktı, nitekim yaşamadı da…
1971’de Hindistan’ın desteklediği ve silahlandırdığı Bengal milliyetçileri, batıdaki merkezî Pakistan yönetimine karşı ayaklandılar. Yaklaşık 5 ay süren ve yüzbinlerce insanın hayatına mal olan kanlı bir iç savaşın sonucunda, Pakistan’ın doğudaki parçası bağımsız bir devlet haline geldi: Bangladeş.
Bağımsızlıktan hemen sonra, milliyetçi cephe ülke içindeki “Pakistan’la birleşik halde yaşama” yanlılarına yönelik bir hesaplaşma başlattı. “Savaş Suçları Mahkemesi” kurularak, burada önce Pakistan taraftarları, ardından da siyasî muhaliflerin tamamı yargılandı, müebbet hapislere mahkûm edildi veya asıldı. Hâlen devam eden bu süreç çerçevesinde, özellikle Cemaat-i İslâmî Partisi, Bengal milliyetçileri tarafından hedefe oturtuldu. “Ganajagaran Mancha” başta olmak üzere birçok faşist grubun söylemleri, hızla İslâm düşmanlığına evrildi. Seküler yazar-çizer takımının ve sanatçı kesimin de ateşli biçimde desteklediği bu söylemlerle, Bangladeş, İslâm dünyasında İslâm düşmanlığının en güçlü olduğu ülkelerden birine dönüştü.
Savaş Suçları Mahkemesi’nin idama mahkûm ettiği ilk önemli Cemaat-i İslâmî mensubu -Hint Müslümanlarının meşhur siyasî ve edebî şahsiyetlerinden biriyle aynı adı taşıyan- Ebul Kelam Azad oldu. 2013’te idam cezasına çarptırılan Azad, gıyabında mahkûm edilmişti. Ancak diğer bazı Cemaat-i İslâmî yöneticileri onun kadar şanslı değildi: Abdülkadir Molla 2013’te, Muhammed Kamaruzzaman 2015’te, Mutiur Rahman Nizami ve Mir Kasım Ali 2016’da idam edildiler. Mahkeme heyetinin 90 yıl ağır hapis cezası verdiği Cemaat-i İslâmî’nin 91 yaşındaki lideri Gulam Azam, 2014’te hapishanede vefat etti.
Tüm bu yargılamaları avuçları patlarcasına alkışlayan, mahkeme safahatını takip ederek gazete yazılarına dönüştüren ve atfedilen suçlamaları büyük bir iştahla kamuoyuna duyuran Bangladeş sekülerleri içinde bir isim, özellikle dikkat çekiyor: Şehriyar Kebir veya Batılı dostlarının kendisini tanıdığı şekliyle Shahriar Kabir. Hakkında yazılan biyografilerde “insan hakları aktivisti, komünist, film yapımcısı ve yazar” olduğu özellikle vurgulanan Kebir, zaman zaman Türkiye’yi de ziyaret ediyor. Mevlânâ’dan okuduğu şiirler eşliğinde, “insan hakları aktivisti” rolünü aynı şekilde sürdürüyor.
Şehriyar Kebir, Bangladeş’te bir süre önce katıldığı bir canlı yayında, şu minvalde cümleler kurdu: “Türkiye’deki muhalif kesimlerle 2013’ten beri temastayım. Benimle istişare ediyorlar. Onlara Bangladeş’teki tecrübemizi aktarıyorum…” Asıl çarpıcı olan, sunucunun “Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da tıpkı Cemaat-i İslâmî liderleri gibi savaş suçları mahkemesinde yargılanması yönünde, Türkiye’deki muhaliflerle müzakereler yaptığınız söyleniyor, bu doğru mu?” sorusunu, Kebir’in hiçbir şekilde yalanlamadan onaylamasıydı. Söz konusu konuşmanın geçtiği link: https://www.youtube.com/watch?v=un11dvEunZo (03.34’ten itibaren.)
Erdoğan’a ve onun politikalarına karşı olabilirsiniz. Ancak dünya üzerinde İslâm düşmanlığının linç ve kitlesel imha yöntemlerine dönüştürüldüğü bir coğrafyanın üçüncü-beşinci sınıf yazarımsılarını “fikir babası” edinmek nasıl bir seviyesizliktir, bunu anlamak çok güç doğrusu. Makul, mantıklı ve halkın benimseyeceği bir muhalefet sergileyerek iktidara oynamak yerine, tek motivasyonları İslâm düşmanlığı olan kesimlerle iş birliğinden medet ummak da, herhalde muhalefetin neden sürekli kaybettiğinin cevaplarından biridir..
Kayıp Kıtanın Keşfi
04:0026/08/2023, Cumartesi
G: 25/08/2023, Cuma
5
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Günümüzde varlığını sürdüren en eski dinlerden, Hindistan’ın geleneksel dini Hinduizm’de kadının konumunu anlamak için Hindu kutsal metinlerinden Manu Kanunnamesi’ne bakmak yeterli olacaktır. Bu eserde kadına dair olumlu addedilebilecek birkaç satıra rastlamak mümkünse de genelinde kadına bakışın son derece menfi olduğu, müspet ifadelerin ise pratikte bir karşılığının bulunmadığı görülmektedir. Örneğin erkeğin, hayızlı hanımıyla aynı yatağa uzanması, birlikte yemek yemesi, yemek sırasında hapşırırken, esnerken ya da dinlenirken ona bakması yasaktır.
Kız evlat ve eş olarak neredeyse hiçbir değeri olmayan ve erkeği memnun etmek amacıyla yaratıldığı düşünülen kadın için zorlukların daha dünyaya gelmeden önce başladığı Hindistan’da çok sayıda aile, doğacak çocuklarının cinsiyetinin kız olduğunu öğrenince kürtaja başvurmaktadır. Bunun nedeni ise, kızların evlenirken, -ülkemizde bazı bölgelerdeki uygulamanın aksine- erkek tarafına yüklü miktarda çeyiz parası vermesini öngören “drahoma” adlı gelenektir. Bu uygulama tıpkı Câhiliye döneminde olduğu gibi kız çocuklarının aile için yük olarak görülmesine sebebiyet vermektedir. Sita Agarwal, Genocide of Woman in Hinduism (Hinduizm’de Kadın Soykırımı) isimli eserinde Brahmanların 20. yüzyıl boyunca yaklaşık 50 milyon kız çocuğunu katlederek Yahudi soykırımından tam 10 kat daha büyük bir soykırım yaptıklarını nakleder.
Eski Hint’te dul kadına bakış son derece menfi idi. Evlenmesine müsaade edilmeyen dul kadın, oğulları yetişkinse onların himayesine girer, değilse kocasının yakın akrabaları ile birlikte yaşar ve mutlu görünmesi ayıplanırdı. Saçlarının daima kesilmiş olması gerekirdi. Hayatta kalabilmek için günde sadece bir defa yemek yerdi. Mücevherleri alınır, bir kat hasır üzerinde yatardı. Yas döneminde dul kadının uğursuz olduğuna inanan Hintlilere göre bir kadının dul kalmasının sebebi, kadının önceki hayatındaki günahlarıydı.”
Bu alıntıyı Hindistan’a dair çalışmalarıyla büyük gelecek vadeden genç akademisyen Deniz Çıkılı’nın “Kayıp Kıtanın Keşfi - Hindistan Yazıları” (Ketebe Tarih, Ağustos 2023) adlı kitabından yaptım. Hindistan’da yakın zamana kadar uygulanan “Sati” geleneğini anlattığı yazısında, Çıkılı’nın verdiği detaylar gerçekten tüyler ürpertecek cinsten. Birbirinden farklı konularda dikkat çekici 25 makalenin bir araya getirildiği “Kayıp Kıtanın Keşfi - Hindistan Yazıları”nın sayfaları arasında gezinirken, insanın karşısına neler çıkmıyor ki:
Hint Alt Kıtası Müslümanlarının ortak hafızası Urduca ve bu dilde verilen eserler… Hindistan’ın İngilizler tarafından masa başında taksimi ve sonrasında yaşanan trajediler… Hâlide Edip Adıvar’ın Hindistan izlenimleri… İstanbul’daki Hintler Tekkesi ve uzaklara seyahat eden dervişler… Şiblî Numânî’nin İstanbul notları… Tüccar kılığında coğrafyanın dört bir yanını kolaçan eden sömürgeciler… Hint Alt Kıtası’nda bir Osmanlı amirali: Seydi Ali Reis… Hindistan’daki İslâmî eğitime, medreselere ve tekkelere İngilizlerin vurduğu darbeler… İmâm Rabbânî’nin Bâbürlü hükümdarlarıyla ilişkileri… Hint Alt Kıtası’nda tek tanrılı bir yerel din: Sihizm… Okuma-yazma bilmediği halde kültürüyle ve kitap bilgisiyle herkesi şaşırtan Bâbürlü hükümdarı Ekber Şah… Hint Alt Kıtası ulemâsı arasında hilâfetin Kureyşîliği tartışmaları… Hindistan’da Mesnevî’nin yaygın şekilde okunduğu yerler ve etkileri… Adalet timsali bir Müslüman sultan: Balaban Han… Hint diyarında bir İslâm şehri: Delhi… 1857 Hint Ayaklanması ve İngilizlerin verdiği karşılık...
Görüldüğü gibi, 300 sayfalık bir kitap, Hindistan coğrafyasına dair merakı olan okura kelimenin tam anlamıyla beyin fırtınası yaşatacak bir muhtevaya sahip… Ama buradaki anahtar kavram “merak”. Uzakları gerçekten bilmek, tanımak ve derinlemesine kavramak isteyenler için… Meraksız insana ise, yapılacak bir şey yok ne yazık ki.
“Gözden ırak olan, gönülden de ırak olur” fehvasınca, Hint coğrafyası bizim gönlümüzün ve zihnimizin kıyısında ancak yer bulabiliyor. Oysa orada yüzyıllar boyunca devam eden bir İslâm hâkimiyeti vardı ve bugün de yaşanan nice hadise, söz konusu tarihî derinliğe çok boyutlu biçimde işaret etmeyi sürdürüyor. “Kayıp Kıtanın Keşfi - Hindistan Yazıları” işte bu ıraklığı gidermek ve aradaki mesafeyi kapatarak Hint diyarını gönlüne yakınlaştırmak isteyen herkese sitayişle tavsiye edebileceğim bir kaynak...
Âlem-i İslâm Seminerleri
04:0030/08/2023, Çarşamba
G: 30/08/2023, Çarşamba
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
Bana “İslâm dünyasıyla ilgilenmeye ne zaman başladın?” diye sorulduğunda, cevabım şöyle oluyor: “Bu meselelerin içine doğdum. Filistin’i, Suriye’yi, Mısır’ı, Afganistan’ı, Bosna’yı vs. ilk defa kaç yaşımda duyduğumu hatırlamıyorum bile, çünkü bebekliğimden beri etrafımdaki büyüklerimden hep bu beldeleri ve oralardaki Müslümanların ahvâlini işittim. Yetiştiğim atmosferde, her sohbetin bir ucu muhakkak Âlem-i İslâm’a bağlanırdı. Coğrafyada seyahatlere çıkmadan önce, daha çocukluğumdan itibaren birçok şehrin, siyasî liderin veya dinî yapının adını duymuştum. Zaman içinde dergilerle, gazetelerle ve kitaplarla, konu daha derinlikli biçimde gündemimi meşgul etmeye başladı. Nihayet Âlem-i İslâm’ı adımlamaya sıra geldiğinde, gördüğüm şeylerle ilgili birçok okumayı zaten yapmıştım, artık bundan sonrası eksikleri tamamlama ve bilgiyi sürekli artırma merhalesiydi…”
Bazen, “Gazete yazarlığı senin için ne anlama geliyor?” sorusuna da muhatap oluyorum. O zaman, cevabım çok daha kısa: “Yapmaya çalıştığım şey, sınırlarımızın dışında kalan Müslüman coğrafyayı, içeriye aktarma ve tercüme çabası.” Bunu ne kadar başarabildiğimin takdiri, elbette kıymetli okurlara ait. Ama 15 Ekim 2016’da bu köşede ilk yazımın yayınlandığı günden itibaren, haftada iki kez, “uzak” zannettiğimiz nice coğrafyanın aslında bize hiç de “uzak” olmadığını ve oralarda yaşanan her şeyin bizi çok yakından alakadar ettiğini anlatma gayreti içindeyim.
Belli bir süredir, okurlardan şöyle bir talep geliyordu: “Gazete yazıları okunup geçiliyor, zaman içinde unutulabiliyor. Yazılarından bir seçme yapsan ve yayınlasan… Hem yazılar kayıt altına alınmış olsa, hem de bugünlerle ilgili geleceğe bir arşiv bıraksan…” Doğrusu, önceleri biraz isteksiz durduğum bu talepler çoğalınca, nihayet yayınlanmış 600’den fazla yazıyı ince eleyip sık dokuyarak taradım ve ortaya “Âlem-i İslâm Yazıları” ismini verdiğim 7 kitaplık bir set çıktı (Ketebe Yayınları, Nisan 2023). Yazıları konularına göre tasnif ettiğimde, kitapların başlıkları şunlardı: Bilâdüşşâm, Filistin, Arabistan, Mağrib, Afrika, Balkanlar ve Asya.
“Âlem-i İslâm Yazıları”nın yayınından sonra, kıymetli okurlar bir başka taleple geldi bana: “İslâm coğrafyasını şöyle bir ufuk turu halinde senden dinlesek… Âlem-i İslâm Seminerleri yapsan, oraları bize anlatsan…” Bu defa ben de istekli durdum, çünkü yıllardır verdiğim sayısız konferans ve yaptığım konuşmalarda, muhteva çoğunlukla Âlem-i İslâm ve Müslümanların ahvâliydi zaten.
Detaylı bir hazırlık sürecinden sonra, ücretsiz Âlem-i İslâm Seminerleri’nin ilkini geçtiğimiz cumartesi günü, İstanbul’da Ensar Vakfı’nın genel merkez konferans salonunda icra ettik. Sabahleyin tam 09.00’da başlayan oturumlar, aralarla birlikte 17.40’a kadar sürdü. Karşımda her yaştan dikkatli, meraklı ve ilgili bir dinleyici kitlesi vardı.
Genel bir giriş dersinden sonra, kitap setindeki sıralamaya uygun olarak, bilinmesi gerektiğini düşündüğüm en önemli başlıkları hazirûna takdim ettim. Siyasî tarihten İslâmî hareketlere, önemli şahsiyetlerden tarihî şehirlere, hep birlikte coğrafyamızı kolaçan ettik, unuttuklarımızı hatırladık, bilgilerimizi tazeledik… Balkanlar’a sıra geldiğinde, dinleyicilere bir “Balkan rotası” çizdim. Hep birlikte Edirne’den çıkarak Bosna içlerine doğru adım adım ilerledik. Bütün salonun telefonlardan haritaları açıp rotayı takip etmesi, notlar alması ve ziyaret mekânlarını işaretlemesi, kürsüden bakınca çok keyifli bir sahneydi.
Âlem-i İslâm Seminerleri’ne talep beklediğimizden çok fazla olunca, aynı muhtevayı İstanbul’da 9 ve 23 Eylül günlerinde de tekrarlamaya karar verdik. Nasip olursa, sırada Sakarya’dan (10 Eylül) başlayarak Türkiye’nin çok farklı şehirlerine uzanacak bir programlar silsilesi var.
Hz. Peygamber, Müslümanları “bir vücudun azaları” ve “bir binanın tuğlaları” şeklinde tavsif buyuruyor. Aynı hassasiyetten hareket ederek, İslâm coğrafyasını böylesine merak eden, anlatılanları can kulağıyla dinleyen, uzak coğrafyalara ilgi duyan ve bu ilgiyi bilgiyle beslemeye can atan kitlelerin varlığı, beni hem heyecanlandırıyor hem de çok mutlu ediyor.
Şöyle bir ümidim var: Biz kendi zamanımızda “tanıma” vazifesini güzelce yerine getirirsek, olur ki bizden sonrakiler bunun üzerine başka şeyler ekleyerek, bugün istediğimiz ama kavuşamadığımız şeylere biraz daha yaklaşırlar.
İslâm’ın geleceği
04:002/09/2023, Cumartesi
G: 2/09/2023, Cumartesi
8
Sonraki haber
Taha Kılınç
Fransa’da yaşananları mutlaka takip ediyorsunuzdur: Eğitim Bakanı Gabriel Attal, geçtiğimiz günlerde yaptığı açıklamayla, ülkedeki devlet okullarında okuyan Müslüman kızların “abâye” (vücudu tamamen örten koyu renkli dış kıyafet, pardösü) giymelerinin yasaklandığını duyurdu. “Okullarımız devamlı teste tabi tutuluyordu. Geçtiğimiz aylarda, laikliğin çiğnendiğine dair örnekler giderek yoğunlaştı” diyen Bakan Attal, kamusal alanda hiçbir dinî simgenin yer alamayacağı ilkesinden hareketle alınan yeni kararla, Fransa’nın laik kimliğinin güçleneceğinin altını çizdi. (Kamusal alanda dinî simgelere yer yok, ama Yahudi bir babanın oğlu olan genç bakan, meşhur bir meleğin adını taşıyor: Gabriel, yani Cebrail.)
Laikliğin İslâm düşmanlığı şeklinde tatbik edildiği Fransa’da hükümet, 2004’te Müslüman öğrencilerin başörtüsü takmasını yasaklamış, bunu 2010’da kamusal alanda peçenin illegal ilan edilmesi izlemişti. Topraklarında milyonlarca Müslümanı barındıran Fransa, kendi vatandaşlarının inançlarına ve ibadetlerine böyle fütursuzca müdahale ederken, bu tür uygulamaların ülkede aşırı sağın yükselmesiyle paralel ilerlediğine dikkat çekiliyor.
Tüm bunlara ilaveten, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un “Fransız İslâm’ı” -kavram kendisine ait- oluşturma yönündeki çabaları da gözlerden kaçmıyor. “Radikallikle savaşma” adına ülkedeki Müslümanları ve Müslüman oluşumları zapturapt altına almaya karar vermiş görünen Macron, sıklıkla Fransız polisini camilere yolluyor, vakıf ve dernekleri devlet sopasıyla adam etmeye çalışıyor. Resmî rakamlara göre: 2018’den bu yana Fransa’da Müslümanlarla ilgili (camiler, okullar, iş yerleri vb.) açılan soruşturma sayısı 26 bini aşmış durumda. Kalıcı veya geçici biçimde kapatılan kurum sayısı 800’den fazla; banka hesaplarında el konan paraların meblağı 55 milyon Euro’yu aşıyor.
Avrupa’nın başka ülkelerinde de İslâm ve Müslüman karşıtı tavırların yoğunlaştığına şahit olunuyor. Kur’ân-ı Kerîm yakma eylemleri, meselenin sadece görünen yüzü. Kurumsallaşmış önyargılar, medya ve diğer kanallarla sürekli körüklenen karalama kampanyaları, yerleşik kin ve nefret söylemleri, doğrudan Müslümanları hedef alıyor.
Dünyayı şöyle üstünkörü kolaçan ettiğimizde, Asya’nın bazı ülkelerinde, Müslümanların bilhassa zorluklar çektiğini görüyoruz. Hindistan mesela, çatışmaların ve baskıların sokaklara taştığı bir coğrafya. Milyonlarca kişinin takip ettiği sözde kanaat önderlerinin Mekke’yi işgalden ve Kâbe’yi yıkarak yerine Hindu tapınağı inşa etmekten dem vurduğu bir nefret iklimi yaşanıyor.
Çin yönetimi ise, İslâm ve Müslümanlarla ilgili politikasını, geçtiğimiz günlerde Devlet Başkanı Şi Cinping’in dilinden ifade etti: “İslâm’ı Çinlileştireceğiz.” Bu, uzun zamandır zaten uygulamaya konan bazı “tedbirlerin” özetlenmesinden ibaretti aslında. Doğu Türkistan’da Uygurlara yönelik kültürel ve dinî asimilasyon politikaları zaten malum olan Çin, diğer bölgelerdeki Müslüman nüfusu da “Arap kültürüne dair unsurlar”dan vazgeçirmeye çabalıyor. Bu çerçevede camilerden lokantalara, Müslümanların kullandığı bütün mekânlardan Arapça hadis, ayet ve güzel sözler silinerek, yerlerini Çince ibareler alıyor. Klâsik İslâm mimarisi izleri taşıyan camilerin dış görünüşleri değiştiriliyor, kubbeleri ve minareleri yıkılıyor, bunların yerini “Çin usulü” binalar alıyor. Çin yönetimi, Müslümanların eğitim materyallerini de sıkı bir denetime tabi tutarak, kendi ideolojisine göre “zararlı” içerikleri ayıklıyor ve ayıklatıyor.
Buraya kadar verdiğim örneklerden, “Dünyanın dört bir yanında Müslümanların yaşam alanının gittikçe daraldığı” sonucu çıkarılabilir. Fakat alternatif bir bakış da mümkün:
İslâm ve Müslümanlar, dünyanın her yerinde gündemin ilk sırasında. İster nefret, ister saldırı, ister kovuşturma, isterse denetim ve kontrol çabası biçiminde olsun, Avrupa’dan Asya’ya muktedir devletler tamamen İslâm’la meşgul. Üstelik bunca hengâmede, yapılan bütün araştırmalar, yeni mensuplar kazanma bakımından İslâm’ın dünyadaki en hızlı yayılan din olduğunu gösteriyor.
Müslümanların içinde bulunduğu duruma ve “İslâm’ın geleceği” konusunda kalem oynatmayı çok seven Batılı gazeteci ve akademisyenlerin “analiz” adı altında tedavüle
soktuğu hasis temennilere rağmen…
Bir Balkan rotası
04:006/09/2023, Çarşamba
Geçtiğimiz Cuma sabahı (1 Eylül) İstanbul’dan kalkan uçağımız Üsküp semalarına süzülürken, minarelerle süslü manzara “yabancı” bir ülkeden çok, vatanımızın aşina bir parçasına geldiğimizi düşündürüyordu. Beş arkadaş, kısa süre önce “Haydi Balkanlar’ı bir kolaçan edelim” diye karar verirken de, zaten beklentimiz tam olarak buydu.
Etrafına doldurulan çirkin ve anormal büyüklükteki heykellere rağmen ihtişamından hiçbir şey yitirmeyen Taşköprü’yü geçerek Türk Çarşısı’na girdik. Dükkânlar henüz açılmadığından, sabahın sükûnetinde ve serinliğinde, Üsküp’ün nefes alıp verişini duyduğumuz bir yerdi burası. Murat Paşa Camii’ni selamlayıp, İsa Bey’e doğru ilerledik. Yahya Kemal’in annesi Nâkiye Hanım’ın kabri başında nefeslenerek ve Üsküplü şairimizin “Kaybolan Şehir” manzumesini hatırlayarak Mustafa Paşa Camii’ne yöneldik. Arasta Camii’nin yanı başındaki yemiş altı kahvehanesinde, kulağımıza çalınan Türkçe sohbetler eşliğinde soluklandıktan sonra, Cuma namazı için Kalkandelen’e geçtik.
Kalkandelen’in simgesi, Hurşîde ve Menşûre adlı iki kız kardeş tarafından inşa ettirilen Alaca Cami’de, Arnavutça hutbeyi anlamasak da gönül diliyle anlaştığımız sımsıcak bir atmosferde Cuma namazımızı eda ettik. Ardından, Kuzey Makedonya’nın en iyi trileçesini Gostivar’da tadıp Ohri’ye kadar indik. Çam ormanlarının içinde, gölün etrafına sıralanmış kiremit çatılı-cumbalı evler, Amasra’da olduğumuzu düşündürdü bize. Dedim ya, vatanımızın bir parçası gibiydi her yer.
Üsküp’ün gecesi de, gündüzü gibi çok güzeldi. Çarşıda Üsküplü Hadis kardeşimin mekânında otururken, günün yorgunluğunu ilk kez hissettik. Ama akşamın sükûneti hepimizi öylesine kucaklıyordu ki, şikâyet etmek aklımızın ucundan bile geçmedi.
Cumartesi sabah, güne 04.30’da başladık. Sabah namazımızı, çarşının kuzey ucundaki Dükkâncık Camii’nde, Abdulkerim Ebibi Hocamızın arkasında eda ettik. Üsküp’te özellikle gençlerle çok bereketli çalışmalar yürüten Abdulkerim Hocam, “Bu defa çok kısa oldu, tekrar bekleriz. Gençlerle de program yapalım” dedi ayrılırken, bütün kalbimle bu temenniye katıldım elbette.
Kuşluk vakti Üsküp’ten kuzeye yönelip Kosova’ya geçtik. 1389’da şehadete eren sultanımız Murad Hüdâvendigâr’ın meşhedini ve Osmanlı ordusunun sancaktarı Gazi Mestan’ın kabrini ziyaret ettik. Dilimizden dökülen muhasebe aynıydı: “Anadolu’dan Rumeli’ne, verilen bütün mücadele ve dökülen kan, İslâm’ın bizlere duru bir şekilde intikali içindi. Peki, bizler bugün bunca gayrete layık işler yapıyor muyuz?”
Mehmed Âkif’in babası Temiz Tâhir Efendi’nin doğum yeri İpek’e ve Osmanlı’nın Balkanlar’daki en güzel şehirlerinden Yakova’ya uğrayarak, akşamüzeri Prizren’e ulaştık. Osmanlıların “Pürzerrin” olarak andığı çiçek Prizren… Tarihin Bursa, Amasya ve Safranbolu’dan şirin birer parça alıp maharetle birleştirdiği, dört başı mamur bir İslâm şehrine çevirdiği, seyrine doyulmaz belde… Prizren’in kalbi Sinan Paşa Camii’nde akşam namazını kılıncaya kadar, sırf bizimle sohbet etmek için ta Tiran’dan kalkıp gelen Tahir Hocam ve Ferid Hocam’la muhabbete daldık. Her cümleyi tebessümle kuran Tahir Hocam, “İlk vazifemiz tanışmak. Birbirimizi tanımadan, hiçbir iş yapamayız. Türkiye ile Balkanlar’ın daha yakından tanışması lazım” derken ne kadar haklı ve gerçekçiydi.
Pazar sabahı, namazımızı Sinan Paşa Camii’nde eda edip yeniden yollara düştük. Son günümüzde, güzergâhımızda önce Arnavutluk, sonra Karadağ vardı. Arnavutluk’un kuzeyinde, zamanın ve mekânın bekçisi gibi dikilen İşkodra yine her zamanki gibi alımlıydı. Osmanlı eseri Kurşunlu Cami restorasyonda olduğundan, dışarıdan seyretmekle yetindik. Balkanlar’ın her köşesinde gördüğümüz üzere, TİKA’mız bir eseri daha ayağa kaldırmakla meşguldü. Kurşunlu Cami’ye veda ederken, yakın dönem Arnavutluk’un mücahit âlimlerinden Hâfız Sabri Koçi Hoca’yı (1921-2004) da andık. Enver Hoca’nın ateist diktatörlüğü bittikten sonra, 1990’da Kurşunlu Cami tekrar ibadete açılırken, 55 bin kişilik cemaate Sabri Koçi önderlik etmişti. O ne muazzam bir gündü…
İşkodra’dan Balkanlar’ın her açıdan en “Batılı” ülkesi Karadağ’a kolayca geçtik. Bar şehrinde, yapımı 2014’te Türkiye tarafından tamamlanan Selimiye Külliyesi’nde öğle ve ikindi namazlarımızı kılıp Budva ve Kotor sur içini adımladık. Havaalanından önceki son durağımız, Karadağ’ın başkenti Podgoritsa’daki Osmanlı eserlerinden Osman Ağa Camii’ydi. Burasının mamur ve mesrur biçimde ayakta durması da elbette TİKA sayesindeydi.
Toplamda bin kilometreden fazla mesafe kat ettiğimiz, dört ülkede 17 ayrı şehir gördüğümüz üç günlük Balkan turumuzun özetinin özetini sunmaya çalıştım. Yazıyı okurken, önünüze bir de harita açarsanız, eminim başka birçok yeni ayrıntıyı fark edeceksiniz. Ve günün birinde belki aynı rotayı siz de izleyeceksiniz.
.Müftüler ve müftülük
04:009/09/2023, Cumartesi
G: 9/09/2023, Cumartesi
4
Sonraki haber
Taha Kılınç
Annemin babası, rahmetli dedem Mustafa Şakir Apaydın (1912-1992), üvey baba elinde zor bir çocukluk geçirdikten sonra, dinî eğitimini -günümüzde Karaman’ın bir ilçesi olan- Ermenek’e bağlı Sarıvadi köyündeki Feyziyye Medresesi’nde almış. Osmanlı döneminde çok sayıda âlimin yetiştiği bu bereketli ilim ocağı, 1924’te çıkarılan Tevhid-i Tedrîsat Kanunu’yla kapatılınca, o sırada henüz 12 yaşlarında olan dedemin eğitimi de yarıda kalmış. Ama Arapçayı ve Osmanlı Türkçesini iyi bir şekilde okuyup yazabildiği için, o dönemin imkânları çerçevesinde eğitimini kendi kendine, özel hocalardan ders alarak tamamlamış.
1940’ların başında, müftülük için bir imtihan açıldığını duyan dedem hemen başvurmuş. İmtihandan önceki gece, uykusuna endişe içinde yatan rahmetli, rüyasında Hz. Peygamber’i görmüş. Dizleri birbirine değecek şekilde karşılıklı oturmuşlar, Hz. Peygamber, dedeme imtihanda çıkacak olan sorulardan birinin cevabını söylemiş. Heyecanla yatağından doğrulan dedem, birkaç saat sonra imtihan kâğıdında o soruyu görünce gözyaşlarını tutamamış.
Balıkesir’in Susurluk ilçesindeki kısa bir süre hariç, müftülük vazifesini Mersin’in Anamur ilçesinde sürdüren ve oradan emekli olan dedem, benim çocukluk yıllarımda artık bir pîr-i fâni idi. Ama onun birbirinden kıymetli Arapça, Osmanlıca ve Türkçe eserlerle süslü büyük kütüphanesi, gece-gündüz sürekli okuması, yaşadığı muhitte kendisine duyulan saygı ve sevgi, çarşıya indiğinde insanların ona gösterdiği samimi hürmet, uykusundan Kur’ân-ı Kerîm okuyarak uyanışı, ayakta zor durmasına rağmen namazda kıyamı asla ihmal etmeyişi ve daha birçok güzel hatıra ile, dedem şuurumun ayrılmaz bir parçası.
Herhalde bu ailevî ve duygusal hatıraların etkisiyle olacak, ilerleyen yıllarda İslâm coğrafyasına dair çalışmalarımı derinleştirirken, müftülere ve müftülük makamının toplum nezdindeki yerine dair ayrıntılar hep çok dikkatimi çekmiştir. Müftülerin İslâm ilim geleneği içinde temsil ettikleri mevki ile siyasetle ilişkilerin onlar üzerinde meydana getirdiği çok boyutları tesirler, İslâm dünyasının yakın dönem tarihinde, henüz tam anlamıyla araştırılmamış ve yazılmamış bir başlık olarak durmaya devam ediyor bugün. Arnavutluk’ta rahmetli Hâfız Sabri Koçi (1921-2004), Batı Trakya’da Mehmet Emin Aga (1931-2006), Filistin’de Hacı Emîn el-Hüseynî (1895-1974), Suriye’de Ebu’l-Yusr Âbidîn (1890-1981), Lübnan’da Hasan Hâlid (1921-1989), Özbekistan’da Osmanhan Âlimov (1950-2021)…
Listeye daha nice isimler eklenebilir şüphesiz. Yönetenlerle yönetilenler arasındaki en kritik eşiklerden birini oluşturan müftülük makamı -ki bu makam, bazı ülkelerde bizdeki Diyanet İşleri Başkanlığı’na denk bir anlam taşır- her coğrafyada bambaşka imtihanların öznesine dönüşmüştür. İç savaşlardan siyasî krizlere, gayrimüslim bir ülkede azınlık şeklinde yaşamanın zorluklarından mezhep çatışmalarının gerilimine, diktatör yönetimlerin baskılarından düşman işgaline… Müftülerin verdiği sınavlar da çeşitlilik arz etmiş, geliştirilen tavırlar ve ortaya konan mücadeleler, İslâm coğrafyasının kolektif ibret ve tecrübe birikimine çok kıymetli katkılar sağlamıştır.
Müftülerden ve müftülük makamının işlevinden bahis açmamın özel bir sebebi var: Bugün, İskeçe Müftüsü Mehmed Emin Aga’nın 17’nci vefat yıldönümü. Batı Trakya Türk Azınlığı’nın istikbale yürüyüşünde bir döneme damgasını vuran, ilmiyle ve cesaretiyle nesillere ilham olan, Yunan hükümetinin sürekli baskılarına rağmen davasından asla geri atmayan, ismi anılınca hâlâ yüreklerin titrediği bir yiğit önderdi Mehmed Emin Aga.
Mehmed Emin Aga, 1931’de İskeçe’nin Şahin köyünde dünyaya gelmiş, 1945’te hafızlığını tamamladıktan sonra İslâmî ilimler eğitimini ikmal ederek, 1978’e kadar Şahin Medresesi’nde hocalık yapmıştı. Bu süre içinde onun şahsiyetini esas olarak şekillendiren kişi, İskeçe Müftüsü olan babası Mustafa Hilmi Aga Efendi (1905-1990) idi. Millî, dinî ve siyasî mücadeleyi babasından tevarüs eden Mehmed Emin Aga, 29 Ocak 1990 günü Yunan milliyetçilerinin Müslümanlara saldırılar düzenlediği meşhur Gümülcine Olayları’nda ağır şekilde yaralanmıştı. Oğlunun başına gelenlerden çok etkilenen Mustafa Hilmi Efendi, kısa süre içinde vefat etti. Müftülük emaneti, bundan sonra artık resmen Mehmed Emin Aga’nındı.
Batı Trakya Türkleri, Mustafa Hilmi Aga’yı “Müftü Babamız” unvanıyla anıyordu. Aynı unvan, babasının çizgisini aynı kararlılıkla sürdüren Mehmed Emin Aga’ya da nasip oldu. Baba-oğul Aga’ların Batı Trakya’da oynadığı rol, yukarıda bahsettiğim toplumsal etkileşimin en somut örneklerinden biri bugün.
Mustafa Hilmi Aga Efendi’ye, vefat yıldönümü vesilesiyle Mehmed Emin Aga’ya ve bütün ilim önderlerimize rahmet olsun.
Papua Yeni Gine?
04:0013/09/2023, Çarşamba
G: 13/09/2023, Çarşamba
2
Sonraki haber
Taha Kılınç
Büyükelçiliğini Tel Aviv’den Kudüs’e taşıyan ülkeler kervanına Papua Yeni Gine de katıldı. Batı Kudüs’ün güney ucunda -şehrin epey dışında- bir yerleşkede hizmet vermeye başlayacak olan büyükelçiliğin açılışını, geçtiğimiz hafta Papua Yeni Gine Başbakanı James Marape ve İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu birlikte gerçekleştirdiler. Papua Yeni Gine; ABD, Guatemala, Honduras ve Kosova’dan sonra, diplomatik temsil misyonunu Kudüs’e naklederek, şehrin İsrail tarafından işgalini resmen tanıyan beşinci ülke oldu.
Papua Yeni Gine Başbakanı James Marape, açılış töreni sırasında hem neşeli hem de heyecanlıydı. “Bugün ülkem için bir dönüm noktası” diyen Marape, aldıkları kararın aslında dinî bir sebebinin bulunduğunu belirterek şöyle konuştu: “Kudüs’te büyükelçilik açmak, yaratıcı tek bir tanrı inancı etrafında paylaştığımız ortak mirasın bir gereğiydi. Birçok ülke Kudüs’te büyükelçiliğinin bulunmasını tercih etmiyor, ama biz vicdanî bir seçim yaptık. Burası, İsrail halkının ve milletinin evrensel başkentidir. Hristiyanlar olarak, Kudüs’ü İsrail’in başkenti olarak tanımadan, Tanrı’ya duyduğumuz saygıyı kemale erdirmemiz imkânsızdı.” Marape, daha sonra Netanyahu’ya dönerek şu cümleleri kurdu: “Siz, insanlığa mal olmuş ahlâkî değerlerin koruyucususunuz!”
Netanyahu da bu ölçüsüz övgülerin altında kalmamak için bazı cümleler kurmak durumunda kaldı elbette: “Dinî ve kültürel mirasımızın çoğu, buradan [Kudüs’ten] doğdu. Burası, değerlerimizin kökleştiği yer. Burası, peygamberlerimizin haber verdiği şehir…”
Kudüs’e 12 bin 600 kilometre mesafede bulunan Papua Yeni Gine, nüfusunun yüzde 95’i Hristiyanlardan oluşan bir ada ülkesi. İsrail’le Papua Yeni Gine arasında diplomatik ilişkiler 1978’de kurulmuş, ancak İsrail yönetimi Papua Yeni Gine’nin başkenti Port Moresby’ye elçilik
açmak yerine, bütün münasebetleri Avustralya’daki büyükelçiliği üzerinden yürütmeyi tercih etmiş. İsrail basınına göre, Papua Yeni Gine hükümetinin Kudüs’ü resmen tanıma adımına rağmen, Netanyahu yönetiminin Port Moresby’de büyükelçilik açma planı bulunmuyor.
Olayla ilgili bir diğer ilginç detay da şu: Papua Yeni Gine’nin Kudüs’teki büyükelçiliğine ait bütün masraflar, ilk iki yıl boyunca İsrail hükümeti tarafından karşılanacak. İsrail Dışişleri Bakanlığı yetkilileri, aynı sürecin Honduras ve Kosova için de işletildiğini hatırlatırken, Papua Yeni Gine’ye bilahare müstakil bir binanın ayarlanacağı belirtildi.
Dünya ülkelerinin kahir ekseriyeti İsrail’in 1967’de işgal ettiği Kudüs’te tek başına meşru hak sahibi olamayacağı yönünde bir politikaya sahipken, dönemin ABD Başkanı Donald Trump’ın aldığı şahsî bir kararla, Amerikan yönetimi o zamana kadarki siyasetini tamamen değiştirerek, Tel Aviv’deki büyükelçiliğini Kudüs’e taşımıştı. Washington’ı takip eden ülkelerden Avustralya’da ise, hükümet değişimiyle birlikte geçtiğimiz yıl karardan dönülmüş, büyükelçilik yeniden Tel Aviv’e transfer edilmişti. Papua Yeni Gine’den sonra Sierra Leone, Paraguay ve Fiji’nin de “Kudüs’e taşınacağız” şeklinde nabız yokladığı konuşuluyor.
Peki, -Filistin Kurtuluş Örgütü yetkililerinden Vâsıl Ebû Yûsuf’un ifadesiyle- “dünya haritasında ancak mikroskopla görülebilecek” olan tüm bu ülkelerin İsrail’in Kudüs işgalini tanımakta yarışmasının arkasında ne var? Papua Yeni Gine için İsrail medyasının önde gelen organlarından Arutz-14 kanalının verdiği şu detay oldukça aydınlatıcı: Uzun süredir Papua Yeni Gine’ye çok farklı sahalarda yardım ve destek yağıyor. İsrailli tarım, tıp ve yardım kuruluşları, 9 milyonluk ülkeyi kuşatmış durumdalar. Haliyle James Marape’nin “dinî” duygularının siyasete tahvil edileceği mümbit bir atmosfer çoktan oluşmuş.
Büyükelçiliklerin Tel Aviv’den Kudüs’e taşınması sürecinde yaşananlar, Filistin topraklarının Araplarla Yahudiler arasında taksimini öngören 29 Kasım 1947 tarihli meşhur BM kararının arka planında şahit olunanlara çok benziyor:
33 ülkenin “kabul”,
13 ülkenin “ret” oyu verdiği tasarı için 10 ülke de çekimser kalmıştı. Kabul oyu verenler arasında Kosta Rika, Dominik Cumhuriyeti, Peru, Haiti, Guatemala, Ekvador, Nikaragua, Panama, Paraguay, Filipinler, Uruguay gibi Ortadoğu’ya her açıdan uzak ülkeler vardı. Bunlardan kimi tehdit edilmiş, kiminin temsilcisi rüşvete boğulmuş, kimi de yatırımlardan ve kredilerden mahrum kalacağı konusunda “kibarca” uyarılmıştı.
Aradan neredeyse 100 yıl geçtikten sonra, uluslararası sistemde hâlâ aynı yöntemlerin yürürlükte olması hem öğretici hem de düşündürücü…
Taberiye’de hüzün…
04:0016/09/2023, Cumartesi
G: 16/09/2023, Cumartesi
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
“El Fâtiha… Şanlı ordusunun i’lây-ı şânı için, Mısır’a gitmek üzere İstanbul’dan tayarân ederken, tesadüf eylediği muhalefet-i havâdan dolayı bu noktada sukût eden Muâvenet-i Milliyye tayyaresinin süvarileri şehit fedakâr Yüzbaşı Fethi ve Mülâzim-i Evvel Sâdık beylerin ruhlarına…”
Geçtiğimiz Salı günü (12 Eylül) başlayan Kudüs ziyaretimiz sırasında uzandığımız Taberiye Gölü’nün güneydoğusunda, bulunduğumuz mevkide -İsrail, Suriye ve Ürdün’ün kavuşma noktası- akla hiç gelmeyecek bir sükûnet içinde, ağaçların ortasında yükselen mermer bir sütunun üstünde okudum bu satırları. Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştı. Bazı kelimeler silikleşse de, ifadeler anlaşılıyordu. Mermer sütun ise, 1914’ten beri oracıkta duruyordu. Yakın tarihimizin en acı hadiselerinden birinin sessiz ve mahzun hatırası olarak. Aradan geçen nice zamana, Taberiye mıntıkasının yaşadığı nice fırtınaya, savaşlara ve işgallere rağmen…
Mazi kulaklarımda uğuldarken, o günlere dalıp gittim:
Havacılığı geliştirmek ve bu alanda da büyük devletlerle rekabet etmek isteyen Osmanlı hükümeti, 1914’ün ilk aylarında İstanbul-İskenderiye arasında deneme uçuşları yapılmasına karar vermiş. Bunun için iyi yetişmiş, dönemin seçkin okullarında eğitim almış dört subay seçilmiş ve iki uçak hazırlanmış. Yüzbaşı Fethi ve Üsteğmen Sâdık Bey’ler “Muâvenet-i Milliyye” adlı birinci uçağa, Üsteğmen Nuri Bey’le kendisine gözetmen olarak katılan Yüzbaşı İsmail Hakkı Bey diğer uçağa -“Celâleddin Bey”- binmiş.
8 Şubat 1914 günü yağmurlu bir havada İstanbul’dan kalkan uçaklardan ilki Eskişehir, Afyonkarahisar, Konya, Ulukışla, Tarsus, Adana, Halep, Humus ve Beyrut duraklarının ardından başarıyla Şam’a iniş yapmış. İkinci uçak da aynı güzergâhı takip ederek Humus’ta mola verdiği sırada, Fethi ve Sâdık Bey’ler Kudüs’e gitmek üzere Şam’dan havalanmış. Maalesef bu defa menzile varamadan, uçakları şiddetli fırtınadan dolayı 3 Mart günü Filistin’de Taberiye Gölü civarında düşmüş. Binlerce kişinin katılımıyla Emevî Camii’nde kılınan cenaze namazında ve naaşların Salahaddîn Eyyûbî türbesinin bahçesine defninde, hadiseyi duyup hemen Şam’a uçan Nuri ve İsmail Hakkı Bey’ler de hazır bulunmuş. (Uçak kazası, Anadolu’da öylesine büyük bir teessür meydana getirmiş ki, Muğla’nın Meğri kasabasına Fethi Bey’den dolayı “Fethiye” adı verilmiş.)
Arkadaşlarının hatırasına seferi mutlaka tamamlamak isteyen Nuri ve İsmail Hakkı, yolculuğa devam etmişler. Şam’dan Kudüs’e, oradan Akdeniz kıyısındaki Yâfâ şehrine, uçuş sorunsuz bir şekilde gerçekleştirilmiş. Ancak 8 Mart günü Yâfâ’dan kalkarken uçağın denize düşmesi sonucu, Üsteğmen Nuri boğularak can vermiş; Yüzbaşı İsmail Hakkı ise kurtulmayı başarmış. Böylece Nuri Bey, sadece beş gün sonra arkadaşlarına katılarak Şâm-ı Şerîf’te ebediyete tevdî edilmiş.
2001’de Arapça öğrenimi için Şam’da bulunurken, Emevî Camii’nin hemen kuzeyinde, yan yana yatan Nuri, Fethi ve Sâdık beyleri sıklıkla ziyaret ederdim. Üç Türk subayının hemen solunda, Osmanlı sonrası Suriye’nin en önemli siyasî aktörlerinden Abdurrahman Şehbender’in mezarı vardı. “Şark’ın en sevgili sultanı” Salahaddîn de birkaç adım ötelerindeydi. Tarihin kendilerine farklı roller biçtiği, farklı milletlere mensup -Türk, Arap, Kürt- bu isimlerin şimdi aynı avlu içinde kıyamet sabahını bekliyor oluşu, doğrusu üzerinde uzun uzun tefekkür edilecek bir şeydi.
Taberiye’de Yüzbaşı Fethi ve Üsteğmen Sâdık’ın şehadete yürüdüğü noktaya dikilen Osmanlı anıtını ziyaret ederken, Şam’ın bulunduğum yere sadece 150 kilometre mesafede olduğunu da hatırladım. Ama şimdi aramızda İsrail işgali, Golan Tepeleri’ne çakılmış dikenli teller ve başka başka engeller vardı. Anıtın etrafında Yahudi yerleşimleri, çiftlikler ve bahçeler… Sabahleyin Kudüs’ten yola çıktıktan sonra Hayfâ ve Akkâ’dan geçerek, Hıttîn’e de uğramış, Salahaddîn’in 4 Temmuz 1187 günü Haçlı sürülerini birkaç saat içinde ezerek Kudüs’ü yeniden Müslümanlara armağan ettiği o muhteşem cenk meydanını adımlamıştık.
Bu kadar kısa bir zaman içinde, böylesine dar bir alanda, bunca derin ve sarsıcı hatıra ancak Filistin’e sığardı doğrusu. Üzerindeki işgal örtüsünü sıyırıp, tarihin derinliklerine doğru bakınca, Filistin’in içine ve çevresine doldurulan bereketin katmanları da gözle görülür hale geliyor.
Cinnet hali
04:0020/09/2023, Çarşamba
G: 20/09/2023, Çarşamba
10
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Türkiye’ye tatile gelen Araplar” olgusuyla ilk karşılaşmam, ortaokul yıllarıma -1991 ve sonrası- rastlar. Kartal’da okurken farklı vesilelerle Yalova’ya ve Adalar’a her geçişimizde Araplarla karşılaşır, onların ülkemize karşı sergilediği tutkulu muhabbetten etkilenir ve şaşkınlık duyardım. Sonraki yıllarda Araplar Türkiye’nin farklı bölgelerinde de görünmeye başladı. Belli bir kesim çok eskiden beri İstanbul’la zaten irtibatlıydı, ama “Arap turist” furyası halk tabakalarına doğru yayıldıkça Ege, Akdeniz, İç Anadolu, Doğu Anadolu ve nihayet Karadeniz ilgi odağı haline geldi.
Türkiye ile Arap dünyası arasına giren bir asırlık uzun fasılanın ardından, Araplar bizde ne bulmuştu? Türkiye’ye böylesine yoğunlaşan ilgiyi neyle açıklamak gerekirdi? Ülkemizin en küçük kasabalarında bile merakla ve mutlulukla boy gösteren Arapların varlığını neye borçluyduk?
Benzer soruları cevaplamak için bir liste yapacak olsak, herhalde birinci sıraya özgürlüğü yazmak icap eder. Türkiye’de aynı anda hem ibadet hem de günah işlemek özgür… Hem siyaset hem de ticaret özgür… Hem konuşma hem de örgütlenme özgür… Arapların, tüm bunları aynı anda bulabildikleri ikinci bir ülke yok. Bilhassa bazı baskıcı rejimlerle kıyaslandığında, Türkiye devasa bir teneffüs ve tenezzüh sahası.
Ayrıca Türkiye’yi hem coğrafî hem de ideolojik bakımdan “Batı’ya açılan kapı” olarak gören Arap çok. Bazı İslâmî hareketlerin baktığı pencereden ise, Türkiye “apaçık bir başarı öyküsü”: Hem Doğu ile hem Batı ile aynı anda entegre, İslâm coğrafyasının içine sürüklendiği açmazlar için gerçek bir rol model ve yol haritası.
Üçüncü etken, Türkiye’deki coğrafî ve kültürel çeşitlilik. Deniziyle-dağıyla, yaylasıyla-bağıyla, kolayca ulaşabildikleri, zorlanmadan ve horlanmadan girip diledikleri şekilde gezdikleri, bolca para harcadıkları, keyifli bir ülke burası. İlginçtir, Karadeniz’e Arapların gösterdiği ısrarlı ve yoğun revacın arka planında “manevî” bir motivasyon da var. Kur’ân’daki cennet tasvirlerinin tamamını Karadeniz’de buluyorlar: Irmaklar, şırıl şırıl akan pınarlar, uzayıp giden gölgeler, yemyeşil bahçeler, türlü meyveler… Bazı turizm firmaları, Karadeniz’e seyahati “cenneti tasavvur etmek için” bile teşvik ediyor.
Tüm bunlara Türk dizileriyle hazırlanan duygusal altyapıyı, turizm sektörünün önlerine serdiği cazip kampanyaları, Türkiye’nin tıp sahasında kat ettiği ilerlemeyi ve diğer başka unsurları ekleyebilirsiniz. Arap halklarının her katmanı için, Türkiye’ye yakınlık hissedecekleri bir vesile bulmak mümkün velhasıl.
Belki yukarıdaki cümlelerin birçoğunun sonunu “-di” ile bitirmem icap ederdi. Çünkü maalesef, son dönemde gittikçe artan ve belli merkezlerden kasten körüklendiği anlaşılan Arap düşmanlığı, Arap âleminin Türkiye’ye yönelik ilgisini azaltmaya başlamış görünüyor. Herhangi bir hadisenin dünyanın dört bir köşesine yıldırım hızıyla yayıldığı günümüzde, sosyal medyaya yansıyan görüntülerin yıkıcı tesirleri, zannettiğimizden çok daha derin. Kaşınan ve azdırılan ırkçılığa, karşı cepheden cevap olarak gelen ırkçılığı ve Türkiye düşmanlığını ilave ettiğinizde, sosyal medyanın kötü niyetli fırsatçılar için de mümbit bir membaa dönüştüğü görülüyor.
Sadece turizmi ve ekonomimizi etkileyen bir durum değil, yaşadığımız. Toplumsal dokumuzu zayıflatan, coğrafyamızı üleşmek için bekleyen akbabalara el ovuşturtan, tarihteki benzerleri nice pişmanlıkla sonuçlanan, nihayetinde kazananı olmayacak bir cinnet hali bu. Arap düşmanlığının, aynı şiddette ve yaygınlıkta başka hiçbir yabancı millete ve turiste gösterilmemesi ise, söz konusu halin İslâm düşmanlığının ikiz kardeşi olduğunu gözler önüne seriyor.
Fakat burada yüzleşmemiz gereken bir başka husus daha var: Araplara yönelik kaba genellemeler, düşmanlıklar ve dışlamacı tavırlar, kendisini Müslümanlar içinde konumlandıran, muhafazakâr hayatlar süren ve İslâmî kimlik taşıyan insanlar arasında da hızla yayılıyor. Bir milletin bazı fertlerine arız olan problemleri eleştirmek başka şeydir, o milleti bazı örnekler üzerinden topyekûn yargılayıp yerin dibine sokmak başka şey… İslâmî hassasiyete sahip insanların, bu noktada adalet ve insaf çizgisinden asla ayrılmaması gerekiyor. Çünkü “Müslümanların birbiriyle kardeş olduğunu” vaz eden bir dine mensuplar. En azından iddiaları bu yönde.
Tam yüz yıl önce, rahmete gark olasıca bir Arnavut (Mehmed Âkif), meseleye nasıl bakmak gerektiğini ne güzel özetlemişti:
Türk Arap’sız yaşamaz, kim ki “yaşar” der, delidir,
Arab’ın, Türk ise, hem sağ gözü, hem sağ elidir.
Mağrib’den Libya’ya…
04:0023/09/2023, Cumartesi
G: 23/09/2023, Cumartesi
7
Sonraki haber
Taha Kılınç
Gecenin bir yarısı bilgisayar ekranıma düşen videoda, korkuyla etrafa kaçışan insanlar ve iki yana sallanan devasa bir minare vardı. “Gözlerime inanamadım” desem yeridir. Çünkü video Fas’ın Marâkeş şehrinde çekilmişti, gördüğüm minare de Kutubiyye Camii’ne aitti. Caminin bir köşesine ihtişamla kurulduğu Câmiu’l-Fenâ Meydanı’ndan gelen görüntüler bundan farklı değildi. Hatta meydanın hemen yanındaki bir başka tarihî caminin minaresi tamamen yıkılmış, harim kısmı da kullanılamaz hale gelmişti.
Her karışını iki kez adımladığım tarihî Marâkeş’in ciddi bir deprem felaketine maruz kalması, beni çok şaşırttı doğrusu. Zira buralarda deprem, beklenen ve rutin hale gelen tabiat hadiselerinden değildi. Fas tarihindeki son büyük deprem 1960’ta Atlas Okyanusu kıyısındaki Agadir’de yaşanmıştı. 12 bin kişinin öldüğü Agadir depreminden önce, 1755’te bir başka şiddetli deprem Fes ve Meknes havalisini yıkmış, iki şehirde ölü sayısı 15 bini aşmıştı.
8 Eylül 2023 Cuma akşamı gerçekleşen depremin merkez üssü, Marâkeş’in güneybatısında Atlas Dağları’ndaki Havz mıntıkasıydı. Birkaç gün içinde, Havz ve çevresindeki yıkıma dair detaylar ortaya çıkınca, şaşkınlığım ve üzüntüm arttı: Üç binden fazla insanın hayatını kaybettiği deprem, tarihî dokuyu da yerle bir etmişti. Onlarca köy haritadan silinirken, Fas topraklarında kurulan en büyük Müslüman imparatorluk olan Muvahhidler’in son kalıntıları da harabeye dönmüştü. Tinmel kasabasında, Muvahhidlerin kurucu lideri, siyasî ve dinî öncüsü Ebû Abdullah Muhammed İbn Tûmert’in (1080-1130) kabrinin de yer aldığı ulu cami, bunların en önemlisiydi.
(İslâm tarihinin en dikkate değer şahsiyetlerinden biri olan İbn Tûmert, 20’li yaşlarının başında Endülüs’ten Bağdat’a kadar Müslüman coğrafyanın bütün önemli ilmî merkezlerini kapsayan 11 yıllık uzun bir seyahatten Mağrib’e dönüşünden sonra, Atlas Dağları’nda vaazlar vererek dönemin hâkimi Murâbıtlar devletine bayrak açmıştı. Marâkeş ve diğer şehirlerde hızla taraftar toplayan İbn Tûmert’in tesiri öylesine derindi ki, oluşturduğu dinî ve siyasî doktrin, Berberî Muvahhid imparatorluğunun tarih sahnesine çıkmasına yol açtı. 1145’ten itibaren Endülüs’e doğru yayılan Muvahhidler, Marâkeş’i Mağrib’deki başkentleri olarak elde tutarken, İber Yarımadası’nda da İşbîliye’yi (bugün İspanya’nın Sevilla şehri) merkez edindiler. 1176’da inşası tamamlanan İşbîliye Ulu Camii’nin muhteşem minaresi (1248’de İşbîliye düştükten sonra cami kiliseye çevrildiği için, çan kulesine dönüştürülürken tepesine Hristiyanlarca eklenen rüzgârgülünden dolayı “La Giralda” olarak anılır), bugün Katolik İspanya’nın göbeğinde Müslüman Muvahhidlerin bıraktığı parlak bir iz olarak ışıldamaya devam ediyor.)
Depremin ardından Fas Krallığı’nın olaya yaklaşımı, Mağrib bölgesinde son yıllarda yaşanan siyasî gerilimlerin adeta özeti gibiydi. Enkaz kaldırma çalışmalarında saniyelerin bile büyük önem taşıdığı ilk günlerde, Fas yönetimi sadece şu dört “dost” ülkenin yardımlarını kabul ettiğini duyurdu: Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, İspanya ve İngiltere. Batı Sahra’da devam eden egemenlik krizi sebebiyle komşu ülke Cezayir’in ısrarlı yardım tekliflerini geri çeviren Fas, Almanya ve Fransa’dan gelecek arama-kurtarma timlerine de ülkeye giriş izni vermedi. Rabat yönetimi, böylece Batı Sahra konusunda kendisiyle aynı çizgide yer almayan veya farklı meselelerde gerginlik yaşadığı ülkelere rest çekerken, esas cezalandırılan Atlas Dağları’ndaki yıkıntılar altında kurtarılmayı bekleyen gariban Faslılar oldu.
Gelen eleştiriler üzerine açıklama yapmak zorunda kalan Fas İçişleri Bakanlığı, bazı yabancı ekiplerin ülkeye sokulmamasını “Koordinasyon problemleri meydana gelir, kaos yaşanır” gerekçesiyle izah etse de, bu inandırıcı bulunmadı. Hatta yardım tekliflerinin geri çevrilmesi, Atlas Dağları’nda yer alan bölgelerin fakirlik ve geri kalmışlığını dünyanın gözünden kaçırma çabası olarak da yorumlandı.
Marâkeş depreminden hemen sonra, Libya’nın Derne şehrini vuran kasırga ve sel felâketi de, doğal bir afet olmasının yanı sıra, üst üste ihmallerin ve insan eliyle işlenen hataların birikimini gözler önüne serdi. Patlayan iki barajın on yıllardır bakımlarının yapılmadığının ortaya çıkması, ülke içindeki iki rakip hükümet arasında derinleşen iletişimsizlik, şehirleşmede sergilenen hatalar gibi unsurlarla, Derne’de yaşanan seller, Libya’nın içine sürüklediği siyasî ve sosyal krizin de bir yansımasına dönüştü.
Tarih, hatalardan ibret alınmadığında ve yanlışlar düzeltilmediğinde, tekerrür ediyor. Bakalım, gelecek nesiller bugün bizim şahit olduklarımızdan ders alabilecek mi?
Hayatın durduğu gün
04:0027/09/2023, Çarşamba
G: 27/09/2023, Çarşamba
7
Sonraki haber
Taha Kılınç
Cuma akşamı günbatımından cumartesi günbatımından bir saat sonrasına kadar devam eden Şabat, Yahudilikte en önemli zaman dilimlerinden biridir. Tevrat’a göre: Altı gün boyunca çalışarak ve hayattaki her türlü faaliyeti yerine getirerek normal rutinlerine devam eden Yahudiler, cumartesi gününü tamamen ibadete ve sükûnete ayırırlar. Yahudi şeriatında asırlar boyunca üst üste biriken içtihatlarla kapsamlı genişletilen ve hayatın tamamına teşmil edilen Şabat yasaklarına, günümüzde dindar Yahudiler tarafından titizlikle uyulmaktadır.
Dindar bir Yahudi, Şabat boyunca:
Yazı kapsamına girecek hiçbir faaliyeti yapamaz, çek-senet işleriyle uğraşamaz, resim yapamaz, mühür vuramaz, imza atamaz, fotoğraf çekemez, yazılmış olan herhangi bir yazıyı silemez ve yok edemez, hazır gıda paketlerini açarken yazılı kısımlarını yırtarak açamaz…
Hiçbir şekilde ateş yakamaz, -ateş kapsamında değerlendirildiği için- telefon, bilgisayar ve taşıt kullanamaz, telefon şarj edemez, asansöre binemez; yakılmış ateşi veya sobayı söndüremez, ışığı kapatamaz, açık bilgisayar ve telefonların kapama düğmesine basamaz…
Çakmak, kibrit, lamba, makas ve kaleme dokunamaz, zira bütün bunlarla yasak eylemlerin yapılma ihtimali vardır…
Herhangi bir işi tamamlayamaz, eşyaları onarıp kullanılır hale getiremez, bir yazıyı veya kitabı bitiremez, bıçak bileyemez, müzik aleti akort edemez…
Bir eşyayı veya nesneyi sokakta dört adımdan fazla taşıyamaz, yaşadığı alandan 2 bin metreden fazla ayrılamaz…
Bitki sulayamaz, ağaç aşılayamaz, çiçekleri suya koyamaz, ekim-dikim yapamaz, toprağı süremez ve çapalayamaz, gübreleme işlemi yapamaz, kuyu vb. kazamaz, dalından meyve-sebze koparamaz, yaprak koparma ihtimali bulunduğundan ağaca çıkamaz, ürün hasat edemez…
Meyveleri sıkıp suyunu çıkaramaz, sebzelerin püresini alamaz, küçükbaş ve büyükbaş hayvanları sağıp sütünü elde edemez…
Kabuklu yiyeceklerin, tahıl ve bakliyatın kabuklarını ayıklayamaz, yiyecekleri küfünden ve üzerindeki pisliklerden arındıramaz, kahve vb. öğütemez, peynir ve meyve-sebze rendeleyemez, balıkların kılçıklarını temizleyemez…
Un gibi toz gıdaları suyla karıştıramaz, hamur yoğuramaz, ocakta ve fırında hiçbir şekilde yemek pişiremez…
Yeraltından maden çıkaramaz, mum ve metal eritemez, seramik işi yapamaz…
Vücudundan veya başka birinin bedeninden kıl ve tüy koparamaz, hayvanları kırkamaz, kıl dökülebileceği için saçlarını tarakla tarayamaz…
Herhangi bir kıyafeti ve kumaşı yıkayamaz, leke çıkartamaz, elbiseyi ovamaz ve çitileyemez…
Bedenindeki bir organı veya herhangi bir cismi boyayamaz, cila yapamaz, makyaj malzemesi kullanamaz…
Dokuma, nakış ve iğne oyası yapamaz, ip ve halatları birbirine bağlayamaz, düğüm atamaz, düğüm halindeki ip ve halatları çözemez, farklı eşyaları birbirine ekleyemez ve yapıştıramaz, elbise ve kâğıt gibi nesneleri iki veya daha fazla parçaya ayıramaz, ahşaba şekil veremez, herhangi bir nesneyi yontamaz…
İnşaat faaliyetlerinin hiçbirini yerine getiremez, onarım ve restorasyon yapamaz, çivi çakamaz, çadır kuramaz ve -çadır kurmayı andırdığı için- şemsiye açamaz, yapılmış bir binayı yıkamaz, bir cihazı parçalarına ayıramaz…
Avlanamaz ve -her ne sebeple olursa olsun- hayvan öldüremez, hayvan öldürmek veya yakalamak için kapan kuramaz, haşerat için eve ve bahçeye zehir koyamaz, hayvanların derisini yüzemez, etleri ve derileri tuzlayamaz…
Özet halinde ve en önemlilerini sıraladığım Şabat yasaklarını okuyunca, muhtemelen çok şaşırdınız ve şu soruyu sordunuz: “İsrail’de bugün hayat nasıl devam edebiliyor peki? Tüm bu yasaklara uyulduğunda neler yaşanıyor?” İşte tam burası, İsrail’de günümüzde çok ateşli bazı tartışmaların ve gerilimlerin su yüzüne çıktığı alan… Öyle ciddi gerilimler ki, artık İsrail’in geleceğini bile tehdit ediyor.
Cumartesi günü, The Jerusalem Post’ta yayınlanan çok ilginç bir Şabat anketi eşliğinde, İsrail’de dindar Yahudi-seküler Yahudi geriliminin ülkeyi getirdiği noktayı konuşalım...
İsrail’de Şabat tartışması
04:0030/09/2023, Cumartesi
G: 30/09/2023, Cumartesi
8
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail’in kurucu nesilleri, ağırlıklı olarak Doğu Avrupa kökenli Aşkenaz Yahudileriydi. Aşkenaziler çok dilli, seküler (hatta dinî inançlarının varlığı bile tartışmalı), Ortadoğu kültürüne tamamen yabancı, Araplarla bir arada yaşamaya kategorik olarak karşı ve düşünce dünyası olarak Batılı insanlardı. Bu yönlerden, 1492 sürgünüyle İspanya’dan göçüp Filistin topraklarına yerleşen ve asırlar içinde bölgeyle doğal bir uyum geliştiren Sefarad Yahudilerinden ayrılıyorlardı. Ortadoğu gibi dinlerin her şeyin temeline yerleştiği bir coğrafyada, Aşkenaziler “din-dışı” bir devleti sahada kabul ettiremeyeceklerinden, inanmadıkları bir tanrının inanmadıkları kitabına dayanmak durumunda kaldılar. İsrail, “din devleti ambalajlı bir kolonyal proje” olarak, böyle kuruldu.
1948’den itibaren, İsrail’deki dindar Yahudiler, kendilerini iki yönlü bir kıskacın içinde buldular. Devletin kurucularının ve nüfusları giderek çoğalan “İsrail vatandaşı” seküler Yahudilerin dine uzaklığının yarattığı siyasî baskı ile inandıkları dinin modern hayat karşısında giderek daha fazla mevzi kaybetmesinin doğurduğu manevî gerilimin arasına sıkıştılar. Bu noktada, yıllar içinde geri adım atmak zorunda kalan, Yahudilik oldu:
Şabat’ta ateş yakma yasağı, cuma akşamüzerinden ertesi gün akşama kadar kesintisiz sıcak olarak kalan otomatik “Şabat ocakları”yla delindi örneğin. Cumartesi günü her katta duran ve kapıları kendiliğinden açılıp kapanan “Şabat asansörleri” icat edildi. Evlerin elektrikleri kendi kendine açılıp kapansın diye “Şabat şalterleri” yapıldı. Sokakta eşya taşıma yasağı, köylerin ve kasabaların etrafına fırdolayı halat çekerek ve böylece meskûn mahaller “kapalı alan” hale getirilerek aşıldı. Böyle sayısız “içtihat” yoluyla Yahudilerin giderek karmaşıklaşan modern hayata intibakları kolaylaştırılırken, “hile-i şer’iyye” diyebileceğimiz bu tür fetvaların yekûnu da epey yüklü bir miktara ulaştı.
Dünyanın her ülkesinde olduğu gibi, İsrail’de de sekülerlik bir moda halinde toplumda yayılıyor. Kudüs başta olmak üzere dindar Yahudilerin atmosferi domine ettiği şehirlerde Yahudi şeriatı hâlâ gözle görülür emareler halinde sokaklarda arz-ı endâm ederken, Tel Aviv ve diğer şehirleri herhangi bir Batılı şehirden ayırmak giderek güçleşiyor. Bu, aynı zamanda İsrail toplumundaki keskin ayrışmanın da en net göstergelerinden.
Şu anda İsrail’i yöneten koalisyon, kâğıt üzerinde dindar Yahudilerin geniş desteğini almış görünüyor. Ancak aynı koalisyonun parçası olarak meclis başkanlığı koltuğuna oturan Amir Ohana, açıktan eşcinsel. Meclisin açılışına “eşiyle” beraber katılan Ohana, Başbakan Benyamin Netanyahu’nun partisi Likud üyesi. Öte yandan, LGBT bayrakları, aylardır Tel Aviv sokaklarını dolduran Netanyahu karşıtı blokun elinden hiç düşmüyor, o bayrağı da dindar Yahudilere ve Yahudiliğe karşı sallıyorlar üstelik. Nereden bakarsanız bakın, kelimenin tam anlamıyla kaotik bir manzara arz ediyor İsrail cephesi.
Geçtiğimiz günlerde İsrail’in en etkili gazetelerinden The Jerusalem Post’ta yayınlanan bir kamuoyu yoklaması, bu hengâmede daha büyük bir anlam kazanıyor:
Ankete katılanların yüzde 71’i, Şabat günlerinde toplu ulaşımın serbest bırakılmasını istiyor. Diğer bir yüzde 78, Yeşiva (Yahudi şeriatının öğretildiği dinî okullar) öğrencileri için askerlik hizmetinin zorunlu olmasını destekliyor. Keza yüzde 69’luk bir kesim de, Yeşiva’lara devlet tarafından maddî destek verilmesine kesin şekilde karşı olduğunu ve bu desteğin kesilmesi gerektiğini belirtiyor. Yüzde 77’lik bir başka oran, Yahudilere “Ultra-Ortodoks” dindar eğitim müfredatının dayatılmasını istemezken, “Yahudi dinî kurallarına göre evlilik yaparım” diyenler sadece yüzde 53 oranında görünüyor.
Söz konusu kamuoyu yoklamasının sonuçları, Yahudi şeriatının İsrail şehirlerindeki en bariz göstergesi olan Şabat yasaklarından başlayarak, İsrail toplumunda bundan sonraki süreçte yeni değişimlerin ısrarla ve daha sık biçimde gündeme taşınacağının işareti. Bu da İsrail’deki dindar-seküler çatışmasının derinleşeceğini, nihayet yönetilemez bir süreç halinde ülkenin istikbalinin önündeki devasa engellerden birine dönüşeceğini düşündürüyor.
Yahudi tarihi, aynı zamanda Yahudiler arasında bitmez-tükenmez bir iç savaşlar tarihidir. Şu anda İsrail’e bakınca gördüklerimiz de, tarihin bu açıdan tekerrür etmekte olduğunu gösteriyor.
Nısf-ı Cihân
04:004/10/2023, Çarşamba
G: 4/10/2023, Çarşamba
4
Sonraki haber
Taha Kılınç
Baharatçı ve aktar dükkânlarının doldurduğu kalabalık çarşılardan geçerek, İsfahân’ın ara sokaklarında yürüyoruz. Nihayet önüne geldiğimiz küçük hazirenin kapısı kapalı. Kilidi açacak olan zatı telefonla arıyoruz. O gelinceye kadar, rotamızı İsfahân’ın en ihtişamlı eserlerinden cuma camiine çeviriyoruz. Birkaç dakika sonra, kendimizi Selçuklu mimarîsinin göz alıcı detaylarının hâlâ yıldız gibi parladığı devasa külliyenin içinde buluyoruz.
İsfahân Cuma Camii, ilk defa Abbâsî halifelerinden Mansûr döneminde –771 civarında– inşa edilen, sonraki yüzyıllarda yapılan ilavelerle sürekli genişleyen muhteşem bir eser. Bugünkü görünümünü 1050’de İsfahân’ı fetheden Büyük Selçuklular eliyle kazanan cami, İlhanlılardan Safevîlere, bölgeyi hâkimiyeti altına alan her medeniyet ve devletten izler taşıyor. Caminin abidevî eyvanlarını, sütunlu yan galerilerini, Selçukluların muktedir veziri Nizâmülmük’e atfedilen kubbeyi ve çevresini adımlarken, tarihe odaklanmamı engelleyen tek şey, ana avluya bakan eyvanlardan birine yerleştirilen Humeynî ve Hamaney posterleri oldu. Tarihî bir esere yönelik bu hoyrat muamele, aynı zamanda İsfahân’ın Selçuklu mazisine kastî bir tasallut gibi göründü gözüme.
Az sonra yeniden o hazirenin önündeyiz. Biz gelene kadar kapısı açılmış. Usulca içeri süzülüyoruz. Evet, iki-üç basamak yüksekliğindeki merdivenlerin başında, süslü bir mermer taşın altında, bir devre damgasını vuran Hâce Nizâmülmülk (1018-1092) yatıyor. Hemen arkasındaki bir başka taşın Melikşah’a ait olduğu rivayeti var. Hazire, son derece sade, hatta adeta metruk. Bu da İran’ın mevcut ideolojisinin doğrudan bir yansıması. Siyasetnâme adlı eseriyle çağların ötesinden bugüne hâlâ seslenmeyi sürdüren Nizâmülmülk’ün başucuna çöküyorum hemen. Kabrini ziyaret, kendisini sanki canlıyken görmüşüm ve dizinin dibine oturmuşum gibi etkiliyor beni.
İsfahân’da Selçuklu atalarımızı böylece ziyaret ettikten sonra, şehrin simgesi durumundaki Nakş-ı Cihân (Dünyanın Nakşı) Meydanı’na geçtik. Burası, Safevîlerin İran topraklarında bıraktığı en önemli izlerden bazılarını taşıyan, 160x560 metre boyutlarında devasa bir alan. Devletin başkentinin 1598’de Şah Abbâs tarafından Kazvîn’den İsfahân’a taşınmasıyla, şehrin bugünkü silueti oluşmaya başlamış. Farklı noktalara inşa edilen Şah Camii, Şeyh Lütfullah Camii ve Âlî Kapu meydanın odaklarını oluştururken, çarşılara çıkan kapılarla ve çift katlı hücrelerle mekân zenginleştirilmiş. Nakş-ı Cihân’dan dışarı çıktığınızda ise sizi İsfahân’ın tarihî, kültürel ve tabiî güzellikleri karşılıyor. Meydan, şehirle öylesine bütünleşmiş ki, karşınızda nefes alıp veren, canlı bir organizmanın olduğunu görüyorsunuz. İsfahân turistik bir şehir, ama aynı zamanda kendi günlük rutinini de doğal bir şekilde yaşamaya devam ediyor.
İsfahân’ı adımlarken, kadim Selçuklu yurdunun baştan aşağı Şiîleştirilmesi sürecini düşündüm sürekli. Safevî-Osmanlı mücadelesinin tesirleri vardı bunda şüphesiz, ancak son dönemde İran’ın mevcut yönetimi söz konusu politikayı bütün faaliyetlerinin merkezine yerleştirmişti. Bir coğrafyanın tarihî karakterinin değiştirilmesi ve ona yeni bir kimliğin giydirilmesi meselesi, bilhassa İsfahân’da derinden hissediliyor.
Şah Abbâs’ın kabri, bekleneceği üzere görkemli başkenti İsfahân’da değil, kuzeydeki küçük Kâşân şehrinde, kenar mahallerden birindeki küçük bir türbenin içinde. 1588’de henüz 17 yaşındayken Safevî tahtına oturan, sonraki 41 yıl boyunca bir yandan Osmanlı İmparatorluğu’yla mücadele ederken bir yandan da mülkünü sağlamlaştıran Şah Abbâs’ın böyle adeta unutulmuş bir mezarda yatıyor olması ibretlik bir durumdu. Mermer sandukaya bakarken, uzun istikrar döneminin siyasî kaosla zehirlenen akıbetini, 41 yılın sonunda babalarına savaş açan muhteris şehzadeleri, çocuklarının gözüne mil çektiren evhamlı bir babayı ve paranoya ve melankoli içinde ömrünü tüketen çaresiz bir hükümdarı gördüm.
Şah Abbâs’ın yaptırdığı ihtişamlı abideler ve bunların etrafına serpiştirilen bahçe, köprü ve saraylarla İsfahân o derece güzelleşmiş ki, artık İstanbul, Kahire ve Semerkand’la yarışan İsfahân için, Acemler “Nısf-ı Cihân” (Dünyanın Yarısı) demişler. Bu iddialı çıkışa cevap, yine İstanbul’dan, Nedîm’in diliyle gelmiş:
“Bu şehr-İstanbul ki bî mislu bahâdır
Bir sengine yekpâre Acem mülkü fedâdır”
(Bu İstanbul şehri ki, paha biçilemez kıymettedir,
Tek bir taşına, bütün Acem ülkesi feda edilir.)
***
Geçtiğimiz hafta, perşembeden pazara gerçekleştirdiğim 4 günlük İran seyahatinin notlarını aktarmaya cumartesi devam edeceğim nasipse. Sırada Sultâniye-Kazvîn-Alamut rotası var.
Sultâniye’den Alamut’a…
04:007/10/2023, Cumartesi
G: 7/10/2023, Cumartesi
6
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz pazar (1 Ekim), kuşluk vakti Tahran’dan çıkıp batıya doğru yöneldik. Şehrin daha güneş doğmadan başlayan ve sonraki birkaç saat boyunca devam eden kilit trafiğinden biraz olsun kurtulmayı amaçlamıştık, ancak yine de Kerac’a kadar yoğunluk sürdü. Hepimizin şikâyetçi olduğu İstanbul trafiği, Tahran’ınkiyle kıyas edildiğinde, bir Anadolu kasabasının telaşesi mesabesinde kalıyor. Gerçeğini varın siz düşünün.
Üç buçuk saatlik bir yolculuğun sonunda, Sultâniye uzaktan göründü. Burası, İlhanlıların çılgın hükümdarı Olcaytu’nun (1282-1316) başkentiydi ve onun inşa ettirdiği devasa kümbetle meşhurdu. Budist bir babayla Hristiyan bir annenin oğlu olan Olcaytu 1291’e kadar Budist, 1295’e kadar da Hristiyan olarak yaşamıştı. Sonrasında “Muhammed Hüdâbende” adını alarak Sünnî Müslümanlığa geçiş yapan hükümdar, 1310’da Şiîliğe yönelmiş, ömrünü de müfrit bir Şiî olarak tamamlamıştı. Iraklı meşhur Şiî din adamı Allâme Hillî’nin (1250-1325) tesiri altında kalan Olcaytu, Şia’nın On İki İmam’ına ait kabirleri Sultâniye’ye taşıtıp hepsini aynı kubbe altına gömdürmek gibi fikirleri de olan sıra dışı bir yöneticiydi. 1304’ten itibaren 12 yıl tahtta kalan Olcaytu, Kuzey İran havalisine Şiîliğin yayılması için olağanüstü gayret sarf etmişti.
1302-1312 arasında inşa ettirilen Sultâniye Kümbeti, 49 metre yüksekliğinde 200 tonluk dev bir kubbeyi taşıyor. Floransa Katedrali ve Ayasofya’dan sonra dünyanın üçüncü büyük briket kubbesi olan yapının türbe kısmına 1316’daki ölümünden sonra Olcaytu da defnedilmiş. Ancak kabri bugün mevcut değil. Kendisinin ölümüyle başlayan kaos ve karmaşa ortamında, mezarı da bilinmeyen bir yere taşınmış. Vaktiyle Tebrîz’le yarışacak kadar gelişen ve büyüyen Sultâniye, bugün küçük bir kasaba görünümünde.
Sultâniye’den sonra Kazvîn’e geçtik. Selçukluların imar ettiği bu güzel şehir, Şah Abbâs 1598’de devletin başkentini İsfahân’a nakledene kadar Safevî payitahtıydı. Semerkand tadı veren cuma camiinde namazlarımızı kıldık. Ancak bu ihtişamlı mekân, İran devlet aklının, ibadet hayatının merkezine türbeleri ve Hüseyniye adı verilen özel mabetleri yerleştirme siyasetinin doğrudan bir sonucu olarak, terk edilmiş haldeydi. Kazvîn’i Kadîm Tahran Kapısı’ndan terk ederek, kuzeye, Elbruz Dağları’na yöneldik. İstikametimiz, İslâm tarihinin en dehşetli terör örgütü Haşhâşîlerin vaktiyle yuvalandığı Alamut Kalesi’ydi.
Uzun ve zahmetli bir tırmanışın ardından, 2163 metre yükseklikte, ürkütücü bir kaya kütlesinin tepesine oturtulan Alamut’a vardığımızda hem coğrafyanın güzelliği hem de kalenin konumlandırıldığı mevkiin ulaşılmazlığı sebebiyle başım döndü. Aralarında Nizâmülmülk’ün de bulunduğu çok sayıda üst düzey isme suikast düzenleyen Şiî-İsmâilî Haşhâşîler, Hasan Sabbâh’ın (1050-1124) liderliğinde, İslâm dünyasının merkezinde gerçek bir baş belasına dönüşmüştü. Salahaddîn Eyyûbî’ye çadırında suikast girişiminde bile bulunan Haşhâşî zihniyet, İslâm coğrafyasında bugün farklı isimler altında ama aynı ideolojik çizgide varlığını sürdürüyor. 1256’da Alamut’u tamamen harabeye çeviren ve Haşhâşîleri kılıçtan geçirenlerin Moğollar olması ise, tarihin acayipliklerinden.
Yorucu ve yoğun tempolu dördüncü günün ardından Tahran’a ve İstanbul’a dönmek üzere havaalanına geçerken, İran’ın sosyal hayatına dair izlenimler zihnimde berraklaştı:
İslâm, tamamen “Fârisî” bir forma büründürülerek, yerel bir kültür görünümü kazanmış İran’da. Sünnî İslâm’ın antitezi olarak konumlanan Şiîlik, tarihî ve dinî olarak her şeyin alternatifini üretmiş. 1979’dan itibaren uygulanan birtakım yasaklar ve dinî baskılar ise, yolun sonunda seküler ve İslâm’dan gayet uzak genç kuşakların yetişmesi neticesini doğurmuş. İslâm coğrafyasının farklı noktalarında ideolojik ve mezhebî savaşlar finanse eden İran devleti, içeride kendi vatandaşını bakıma muhtaç halde bırakmış. Yaşanan ekonomik krizler “Batı’nın ambargosu” gerekçesine dayandırılsa da, halkın baktığı yerden görünen manzarada, bilhassa din adamı sınıfının başrolde olduğu derin bir yozlaşma var. Ancak bu kaotik manzaradan çıkış için “Batı menşeli” bir reçetenin işe yaramayacağını da görmek gerekiyor. Zira İran halkı, Batı’nın ikiyüzlülüklerinin ve geçmişte İran’a yaptıklarının gayet farkında. İçeride yaşanan bunca sıkıntıdan -en azından şimdilik- yeni bir “devrim”in çıkmamasının temelinde bu keskin güvensizlik yatıyor.
Kanlı Şabat
04:0011/10/2023, Çarşamba
G: 11/10/2023, Çarşamba
19
Sonraki haber
Taha Kılınç
Beldetu’ş-Şeyh Katliamı, Ebû Şûşa Katliamı, Deyr Yâsin Katliamı, Tantûra Katliamı, Salha Katliamı, Safsaf Katliamı, Lod Katliamı, Ramle Katliamı… İsrail’in kuruluşuna giden süreçte, Siyonist paramiliter çeteler eliyle Filistinli sivil halka karşı gerçekleştirilen 70’den fazla katliam arasında en meşhurları bunlardı. Düzenlenen bombalama, kuşatma, toplu infaz ve tedhiş eylemleri neticesinde, birkaç yıl içinde 750 binden fazla Filistinli “mülteci” konumuna düşmüş, ölü sayısı 15 bini aşmış, 530 civarında yerleşim birimi de bilahare Yahudilerce iskân edilmek üzere cebren boşaltılmıştı. Bugün ailesinin mazisinde göç ve katliam öyküsü bulunmayan Filistinli yoktur. Acıklı hikâyeler dinlemek, çocukluktan itibaren Filistinlilerin alışageldiği bir şeydir.
Filistin’de nesilden nesle aktarılan travmaları anlamadan ve işgalin on yıllardır hangi cürümlere imza attığını hatırlamadan/hatırlatmadan, yaşanan son hadiseleri çalakalem yorumlamak mümkün ve makul değildir.
Buradan hareketle, tüm bu trajedilerin birinci elden muhatabı Filistinlilerin dışarıdan nasihate ihtiyaçlarının olmadığı gerçeği bir yana, “İsrail çok daha beter vuracak, bunu bilmiyorlar mı?” sorusu da anlamsız. Biliyorlar, hem de çok iyi biliyorlar. Yıllardır sürekli yaşıyorlar zaten. Ama kaybedecek bir şeyleri yok. Üzerlerine bomba yağacağını bile bile, vaktiyle atalarının yaşadığı toprakları gasp edip, bir de üstüne kendilerini açık hava hapishanesine kapatan işgal güçlerine karşı hâlâ yılmamalarının ve direnişi sürdürmelerinin temeli burada.
***
Bilhassa Türkiye’deki muhafazakâr camiada, İsrail söz konusu olduğunda ortaya atılan birtakım teoriler, yorumlar ve tasvirler vardır. Buna göre: İsrail ve Siyonizm, hepimizi yakından izler, takip eder ve gözetler. İslâm coğrafyasında yaşanan ve yaşanmayan, olan ve olmayan her şeyde, muhakkak Siyonistlerin parmağı vardır. Onların her şeye gücü yeter. Bir şey oluyorsa, müsaade etmişlerdir. Olmuyorsa, engellemişlerdir…
Söz konusu yorumlar öyle abartılıdır ki, yolun sonunda ortaya “asla yenilmez ve alt edilemez” bir İsrail algısı çıkmıştır. Bizde kaç nesil, böyle yetişmiştir. “Düşmanı tanıma” adı altında atılan nice nutuk ve yazılan metin, aslında onu övmeye ve göklere çıkarmaya dönüşür de fark edilmez.
Şimdi ise, artık karşımızda o dillere destan istihbaratı nal toplamış, karakolları baskın yemiş, gözetleme kuleleri devre dışı kalmış, teknolojik takip aygıtları körleşmiş bir İsrail var. Yaşananların İsrail’de meydana getirdiği çok boyutlu sarsıntı öylesine derin ki, toparlanıp resmî bir açıklama yapmaları bile birkaç gün sürdü. Zaten aylardır iç çatışmalar yüzünden uçurumun eşiğine sürüklenmiş durumunda olan İsrail’in dünya çapında yoğun çabalarla inşa ettiği “yenilmez” imajı, onulmaz bir yara aldı. Gazze’yi tamamen yok etse de, bu yaranın cerahati akmaya devam edecek.
***
Yâser Arafat liderliğindeki Filistin Kurtuluş Örgütü’ne “İslâmcı” bir alternatif olarak 1987’de kurulan Hamas, son yıllarda Suudi Arabistan ve diğer bazı Arap ülkeleri tarafından “terör örgütü” olarak damgalanmıştı. Hâlen 100’den fazla Hamas mensubunu hapiste tutan Suudi Arabistan yönetimi, şimdiye kadar takip ettiği geleneksel politikayı bir yana bırakarak, İsrail’le barış anlaşması imzalayacağını duyurmuştu.
Birkaç gündür yaşanan gelişmeleri, Hamas’ın Suudilere cevabı olarak yorumlamak mümkün. Filistin siyaset sahnesinde Mahmud Abbas ve ekibini tek muhatap kabul eden Riyad, Hamas’ı hafife almaması gerektiğini hatırlamış oldu. Ve daha da önemlisi, İsrail’le barış planları, belirsiz bir zamana ertelendi. Suudiler, mecburen “işgal karşıtı” pozisyon almak ve İsrail’e tepki göstermek durumunda kaldılar. Suudilerin İsrail’le barış yapması durumunda, Filistin’de birçok denge yerinden oynayacaktı. Artık kıpırdayamayacak derecede zayıfladığı düşünülen Hamas, buna müsaade etmedi. Abbas yönetimine de, aynı şekilde gerekli mesajlar ulaştırıldı.
Hamas’ın “terör örgütü” sınıfına sokulup mahkûm edilmesi, son yıllarda onu yeniden İran’ın kucağına sürükledi. İran’a Şiî yayılmacılığı hedefinde böylesine önemli bir kozun verilmesini, tarih acı acı yazacaktır.
***
7 Ekim sabahından itibaren sosyal medyada yazılıp çizilenlere bakarken, özellikle Türkiye’de Ortadoğu’nun ve Filistin’in yakın tarihiyle alakalı ne kadar koyu bir cehaletin bulunduğunu dehşetle fark ettim. Bu cehalete eşlik eden kof cesareti ve arka plandaki İslâm düşmanlığı apaçık sezilen Arap düşmanlığını da denkleme ekleyince, karşı karşıya bulunduğumuz “enformatik cehalet”in boyutları tarifsiz.
Kalbi kararmışlara diyecek bir şey yok, ama en azından kafası karışıklara rehber olur umuduyla, bundan sonraki iki yazımda sırasıyla “Topraklarını sattılar mı?” ve “Yerleşimciler kim?” sorularını cevaplamaya çalışacağım.
Yeni Tarihçiler
04:0013/10/2023, Cuma
G: 13/10/2023, Cuma
17
Sonraki haber
Taha Kılınç
Politik Siyonizm’in modern dönemdeki kurucusu Theodor Herzl’in yakın arkadaşlarından Israel Zangwill, 1905 yazında İsviçre’nin Basel kentinde toplanan Yedinci Siyonist Kongre’den sonra, ana akım Siyonizm’den ayrılarak kendi grubunu (“Bölgesel Siyonizm”) oluşturdu. Bölgesel Siyonizm taraftarları, Filistin’i öncelemeksizin, Afrika veya Asya’da herhangi bir yerin Yahudilere “yurt” olabileceğini savunuyor, Filistin’e odaklanılmasını Yahudilerin menfaatine uygun bulmuyordu. Bu düşüncenin arka planında ise, bizzat hareketin kurucusu Zangwill’in yaşadığı şahsî bir tecrübe yatıyordu:
Zangwill, 1897’deki Birinci Siyonist Kongre’den itibaren, Yahudilerin dünyanın çeşitli ülkelerinden toplanıp Filistin’e göç etmesi gerektiği fikrinin ana savunucularından biri olarak öne çıkmıştı. Yaptığı konuşmalarda ve yazdığı makalelerde kullandığı bir slogan da kısa zaman içinde şöhrete kavuşmuştu: “Topraksız bir halk için, halksız bir toprak.” Bu ifade, İngiltere’de Siyonizm’in ilk destekçilerinden Lord Shaftesbury’nin 1853 tarihli bir mektubundan iktibas edilmişti. Topraksız halk Yahudiler, halksız toprak da Filistin’di. Ancak Zangwill, Filistin’i ziyaret ettikten ve bölgenin “tıka-basa Araplarla dolu olduğunu” gördükten sonra fikrini değiştirmiş, ana akım Siyonizm’den de kopmuştu.
Israel Zangwill’in kendi yolunu çizdiği Yedinci Siyonist Kongre, Theodor Herzl’in Yahudiler için yurt olarak Uganda’yı teklif etmesiyle patlak veren tartışmaların gölgesinde toplanmıştı. Herzl kongrenin hazırlıkları devam ederken ölünce, Siyonist delegeler onun yokluğunda ilk iş olarak Uganda Planı’nı rafa kaldırarak yeniden gözünü Filistin’e dikmişti. Herzl’in Uganda ısrarının arkasında da kendi tecrübesi vardı: 1898’de kısa süreliğine Filistin’i ve Kudüs’ü ziyaret eden Herzl, gördüğü manzara karşısında hayal kırıklığına uğramış, Kudüs’teki “dinî fanatizm”den ürkmüş ve kendisinin de mensubu bulunduğu seküler Avrupalı Yahudi grupların bölgede barınmakta zorlanacağını görmüştü.
Theodor Herzl’in bile bizzat yaşadığı bu fikrî dönüşüme rağmen, dünyanın dört bir tarafından Filistin’e hücum eden Yahudi göçmenler eliyle kurulan İsrail, “Topraksız bir halk için, halksız bir toprak” mottosunu resmî tarih söyleminin temeline yerleştirdi. Yahudi nesiller anaokulundan itibaren, “Biz geldiğimizde Filistin toprakları bomboştu, buraya yerleştik. Sonra Araplar bize saldırdı ve bizi kovmaya çalıştı. Biz de kendimizi savunduk, devletimizi kurduk” yalanlarıyla büyütüldü. Ta ki, bir grup İsrailli Yahudi tarihçi ve akademisyen (bilahare kazandıkları isimle “Yeni Tarihçiler”), kendi devletlerinin resmî tarih tezleriyle kıyasıya hesaplaşıncaya kadar…
1980’lerin başından itibaren, devlet arşivlerinde sürdürdükleri yoğun çalışmaların ardından, aralarında Avi Shlaim, Benny Morris, Ilan Pappe, Simha Flapan, Joel Migdal, Shlomo Sand, Baruch Kimmerling, Tom Segev gibi önemli isimlerin bulunduğu bu tarihçiler çok çarpıcı bazı neticelere ulaştılar. Buna göre:
Filistin toprakları, İsrail’in kuruluş sürecinde buraya akın eden Siyonist mültecilerin iddia ettiği gibi tümüyle “boş” değildi, aksine tarihî şehirler ve kasabalar kalabalık yerli Arap nüfusu barındırıyordu,
Filistinliler, iddia edildiği gibi “gönüllü biçimde” vatanlarını terk etmemişti. İsrail’in bugün kurulduğu topraklarda, Siyonist çeteler eliyle çok sayıda katliam uygulanmış, yerel nüfus cebren tehcir edilmiş, yüzlerce yıldır buralarda yaşayan ahali komşu ülkelere sığınmak durumunda kalmıştı,
Filistinli Araplar, iddia edildiği üzere “Yahudilere saldırmaya hazır, tam teçhizatlı ve örgütlü” değildi. Aksine Filistin şehirlerinde yaşayan nüfus büyük ölçüde sivil ve barışçıldı; askerî bir organizasyonun çatısı altında toplanıp Siyonist işgale karşı topyekûn savaşacak bir teşkilatlanmadan yoksundu. Siyonistler ise, başından beri silahlı, saldırgan ve örgütlüydü,
İngiltere, Siyonist resmî tarih tezinin ısrar ettiği şekilde Yahudi devletinin kuruluşunu engellemeye çalışmıyor, aksine Arapların bağımsızlığa kavuşmasını imkânsızlaştırmak için çaba gösteriyordu,
Gelinen noktada, barış sürecinin tıkanması ve şiddetin tırmanması da, Filistinlilerin suçu değil, İsrail’in işgal politikalarının sonucuydu.
Tahmin edilebileceği gibi, Yeni Tarihçiler’in somut delillerle ve arşiv belgeleriyle tüm bu noktaların altını çizmesi, İsrail’de şiddetli bir deprem meydana getirdi. İsrail ve dünya kamuoyunda, Siyonist işgalin gerçek yüzünün anlaşılmasında, Yeni Tarihçiler’in kaleme aldığı kitap ve makalelerin rolü çok büyüktür. Ve elbette burada, söz konusu isimlerin Yahudi oluşu ve kendi devletleriyle hesaplaşması, esas noktayı teşkil eder.
“Filistinliler topraklarını sattı mı?” sorusunun cevabı, geniş bir arka plan bilgisi de icap ettirdiğinden, konuya Yeni Tarihçiler’le giriş yaptım. Yarın
devam edelim.
“Topraklarını sattılar”
04:0014/10/2023, Cumartesi
G: 14/10/2023, Cumartesi
17
Sonraki haber
Taha Kılınç
Zannediyorum 2012’ydi. İsrail’in yine Gazze’yi bombardımana tuttuğu günlerde, İstanbul’da bir camide akşam namazından çıkarken, cemaatten iki tane amcanın konuşmasına kulak misafiri oldum. “Bak görüyor musun” diyordu biri yanındakine, “Yahudilere topraklarını sattılar, şimdi belalarını nasıl buluyorlar!” Ömrünün rükû ve secdede geçtiği belli olan birinden bu kaba ve yanlış genellemeyi duymak çok üzücüydü. Hatta bir an, “Acaba ikisini kenara çekip, aslında öyle olmadığını anlatsam mı?” diye düşündüm. Ama zihinlerdeki çarpıklık öylesine derin ve zincirleme bir hal almıştı ki, bazı şeyleri derli-toplu anlatmak için ta ilk insan Hz. Âdem’den başlamam gerekecekti. Mecburen vazgeçtim.
İsrail’in tekrar Gazze’yi bombaladığı şu günlerde, “Topraklarını sattılar” söylentisi yeniden dirildi, hem de ülke çapına yayılarak. Bilen-bilmeyen herkesin lafa müdahil olduğu, cesur cahillerin “kanaat önderi” pozunda ortalıkta gezindiği, kontrolsüz ve teyitsiz her türlü zırvanın “fikir” diye kıymet gördüğü memleketimizde, bazı hakikatleri sürekli ve bıkıp usanmadan hatırlatmakta fayda var.
Tarihî Filistin topraklarında İsrail’in kuruluşuyla neticelenen Siyonist işgal, üç koldan ilerledi: 1) Katliam, tedhiş ve tehcir, 2) Kamu arazilerinin yağmalanması, 3) Arazi ve mülk devirleri. Kronolojik akış açısından, sondan başlayarak açıklayalım:
1800’lü yıllarda, henüz Osmanlı İmparatorluğu gücünü korumaya devam ederken, dünyanın birçok ülkesinden çok sayıda ırk ve din mensubu Filistin topraklarında boy göstermeye başlamıştı. Devletin o dönemki siyaseti ve denge politikaları çerçevesinde, çeşitli devletlere ve onların tebaasına imtiyazlar tanındı, mabet inşa etme hakkı verildi, gayrimenkul alışverişlerine göz yumuldu. Asırlardır Filistin topraklarında yaşayan Yahudi cemaatlerinin yanı sıra, Avrupa ve diğer bölgelerden gelen Yahudiler de bu çerçevede araziler satın aldılar, Filistin’de yerleşimler kurdular. O yılların atmosferinde, hiç kimse, günün birinde bu Yahudilerin yerel halkı vatanından sürgün edip orada bir işgal devleti kuracağını aklına getirmedi elbette. Getiremezdi de. Ancak Sultan Abdulhamid döneminde, Politik Siyonizm artık bir tehlike şeklinde bütün çıplaklığıyla belirdiği zaman, Osmanlı İmparatorluğu Yahudilere mülk satışını engellemek için her türlü tedbiri aldı. Devrin Arap ulemasının, dışarıdan göçüp gelen Yahudilere mülk ve toprak satışının “dînen haram” olduğunu ifade eden çok sayıda fetvası bugün elimizde mevcut.
(Toprak ve arazi satışıyla alakalı şu notu da mutlaka düşmek gerekir: Bilhassa Filistin’in kuzey bölgelerinde, Lübnan’da ve Mısır’da yaşayan ve çoğunluğu gayrimüslim olan Arap toprak ağalarına ait geniş mıntıkalar bulunuyordu. Örneğin Hayfâ’nın güneydoğusunda uzanan Merc İbn Âmir Vadisi, üzerindeki onlarca köy ve bu köylerde yaşayan binlerce Arap çiftçiyle birlikte, Lübnanlı Sursuk ailesine aitti. Rum Ortodoks Hristiyan olan Sursuklar, vadiyi 1870’lerde Osmanlı hükümetinden satın almış, 1912 ila 1925 arasında Siyonist organizasyonlara satmıştı. Keza Kudüs’te, İsrail Parlamentosu’nun inşa edildiği arazi de, vaktiyle Kudüs Rum Ortodoks Patrikhanesi’nin mülküydü.)
1900’lerin başı itibariyle, imparatorluk artık son demlerini yaşadığından, sahadaki fiilî kontrolü de elden kaçırmaya başlamıştı. Dünyanın dört bir yanından Filistin’e akın eden Yahudiler, fırsattan istifadeyle devlet arazilerine “çökmeye”, etrafını çevirdikleri arazilerde kurdukları çiftlikleri (“kibbutz”) silahlı paramiliter çeteler marifetiyle korumaya odaklandılar. Söz konusu silahlı çeteler, İsrail’in kuruluş sürecinde çeşitli isimler altında örgütlenecek, bazıları tasfiye olacak, bazıları ise bir araya gelerek İsrail ordusunun temelini oluşturacaktı.
Filistin topraklarında yaşayan sivil ve yerli halka yönelik katliam, tedhiş ve tehcir eylemleri, Siyonist işgalin en yaygın biçimde kullandığı ve neticeye de en fazla tesir eden yöntemlerdi. 1930’ların ikinci yarısından 1948’e kadar geçen zamanda, Filistin toprakları tarihinin en kanlı ve çatışmalı süreçlerinden birini yaşadı. 750 binden fazla insan farklı coğrafyalara göç etmek durumunda kaldı, 20 binden fazla sivil öldürüldü, köyler kundaklandı ve yağmalandı, geriye korkunç acılar, dramlar ve travmalar kaldı. İsrail’in kuruluşu, herhangi bir devletin kuruluş aşamasında yaşanabilecek “kayıp”ların çok daha ötesini içeriyordu. Bine yakın Filistin yerleşimi haritadan silindi, ahalinin geride bıraktığı her şey Yahudilerce gasp edildi. İsrail’in temelleri, bir kan denizinin ortasına oturtuldu.
Tüm bunlara ilaveten, 1948-1949, 1967 ve 1973’te Araplarla yaptığı savaşların ardından, İsrail, Filistinlilere ait çok sayıda mülke ve araziye de el koydu. Bu bağlamda, “yerleşim” deyip geçtiğimiz kolonizasyon sistemi var ki, onu ayrıca konuşmak gerekir. Nasipse, gelecek yazıda buradan devam edelim.
Kanser hücreleri
04:0018/10/2023, Çarşamba
G: 18/10/2023, Çarşamba
12
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail Ordu Sözcüsü Daniel Hagari, ağustos ayında yaptığı bir açıklamada şu cümleleri sarf etmişti: “Yerleşimcilerin Batı Şeria’da Filistinlilere karşı düzenlediği terör eylemleri, Filistinlileri de karşı eylemler düzenlemeye zorluyor. Evet, son aylarda Filistinlilerin karıştığı terör olayları artışa geçti, ama bunun karşısında nasyonalist suçlar ve nasyonalist terör de artıyor. Yerleşimcilerin yaptıkları terördür. Bunu başka türlü ifade etmenin yolu bulunmuyor. Bu meseleyi gündemimize almamız ve çözmemiz gerekiyor.
Eğer yerleşimciler engellenebilirse, terör de genel anlamda azalır.”
Benyamin Netanyahu hükümetindeki bazı bakanlar ve aşırı sağcı Yahudi vekiller, Hagari’ye büyük tepki göstererek, onu “solcu düşüncelerle hareket etmek”le suçladılar. “Kendi vatandaşlarımızla düşmanı birbirinden ayırt etmeyi bilmiyor” diyenler de oldu.
Daniel Hagari’nin açıklamalarıyla eş zamanlı olarak, İsrail basını, İsrail iç güvenlik servisi Şin-Bet’in başkanı Ronen Bar’ın Başbakan Benyamin Netanyahu’ya bir rapor sunduğunu, raporda Batı Şeria’daki yerleşimci terörünün Filistin halkını da terörize ettiğinin vurgulandığını yazdı. Aynı günlerde, Batı Şeria’dan Yahudi yerleşimcilerin imza attığı terör eylemlerine dair haberler de gelmeye devam ediyordu.
Kayıtlara geçen rakamlarla somutlaştırmak gerekirse:
Sadece 2023’ün ilk yarısında, Batı Şeria’daki Yahudi yerleşimciler Filistinlilere yönelik 680 taşlama ve fiilî saldırı gerçekleştirdi. Bu sayı, 2022’nin tamamında 950’ydi. Yine aynı dönemde, ağır yaralanma veya ölümle sonuçlanan yerleşimci saldırısı sayısı 36 oldu. Bunlara araç kundaklama, zeytinlikleri yakma, protesto gösterilerine sabotaj, Batılı gazeteci ve aktivistlere sürekli tacizler de eklenmeli elbette.
Kısacası, karşımızda, İsrail güvenlik bürokrasisinin de artık itiraf etmek zorunda kaldığı üzere, terörist bir güruh var. Silah taşıma hakkına sahip, işlediği hiçbir suça karşılık ceza almayan, faşist ve Arap / Müslüman düşmanı bir güruh… Kanser hücreleri misali, içine girdiği bünyeyi bozup ifsat eden, iflah ve ıslah olmaz bir güruh… Batı Şeria ve Doğu Kudüs sınırları içinde, toplam sayıları 750 bini bulan bir nüfustan söz ediyoruz. ABD ve Batılı ülkelerin sözde “illegal” olarak nitelendirdiği, ama İsrail devletinin yeni yerleşimler inşa etme kararları karşısında kınamadan başka hiçbir şey yapmadığı bir oldu-bitti bu, aynı zamanda.
1967’de Batı Şeria ve Doğu Kudüs’ün İsrail tarafından işgal edilmesinden sonra, Filistinlilerin yaşadığı bölgeleri “kalıcı biçimde Yahudileştirme” yöntemi olarak kullanılan yerleşim siyaseti, bugün İsrail’de iç iç politik zemini de tümüyle zehirleyen bir noktaya evrilmiş bulunuyor:
4 Kasım 1995 akşamı, İsrail tarihinin en katı ve gaddar Siyonist aktörlerinden, Başbakan Yitzhak Rabin, yerleşimci bir Yahudi tarafından Tel Aviv’in göbeğinde vurularak öldürüldü. Katil Yigal Amir, 1993’te ABD’nin arabuluculuğunda Yâser Arafat’la imzaladığı Oslo Anlaşması’nı gerekçe göstererek, Rabin’i “Siyonizm davasını satmakla” suçluyordu. Oysa Rabin, 1987’deki Birinci İntifada sırasında Hamas ortaya çıkınca, o zamana kadar muhatap almaya değer bile görmediği Arafat’la yakınlaşmış, böylece Filistin cephesini bölerek, Filistin meselesini dünyada Filistin Kurtuluş Örgütü’nün temsil etmesini hedeflemişti. Ayrıca Oslo, Filistinlilere dayattığı şartlar bakımından, İsrail’in menfaatlerine son derece uygun bir anlaşmaydı. Kısacası, Rabin, Arafat’la yan yana gelirken aslında tamamen Siyonizm’in ve İsrail’in menfaatlerini öncelemişti. Ama yerleşimci güruh Filistinlilere ve Araplara öylesine düşmandı ki, bu “stratejik” adımı bile fark etmemiş, Rabin gibi Siyonizm’e bağlılığı asla tartışılamayacak bir ismi “Siyonizm’e ihanet”le suçlayabilmişti.
Rabin suikastından sonraki ilk genel seçim, İsrail’de Benyamin Netanyahu’yu iktidara taşıdı (1996-1999). Başbakanlığını yerleşimci azgınlığına borçlu olan Netanyahu, eğer onları kızdırırsa Rabin’in akıbetine uğrayacağını da hiç unutmadı. Bugün, Netanyahu ve ekürilerini böylesine acımasız, insafsız ve dengesiz yapan şey, işte bu arka plandır.
Daha iki ay önce yerleşimci teröründen bahsedip İsraillileri uyaran Daniel Hagari, şimdilerde “Gazze’yi tamamen ortadan kaldırmak”tan dem vuruyor. Oysa bugün yaşanan gerilimin esas sebebini yine bizzat kendisi teşhis etmişti. İşgal psikolojisi tam olarak budur: Mantık silsilesi iptal olur, yerini sadece düşmanlık ve kin alır. Tarihte, bu karanlık tünele giren hiçbir devlet, çıkamamıştır. Siyasetini değiştirmediği sürece, İsrail de çıkamayacaktır.
Diken üstünde…
04:0021/10/2023, Cumartesi
Birkaç hafta önce, Kudüs’ün Beyt Hanîna mahallesindeki güzel bir mekânda bir dostumla sohbet ediyorduk. Her seferinde olduğu gibi önce İsrail iç siyasetini bütün detaylarıyla konuştuk, oradan Filistin sahnesine geçtik, sonra da pergelin hareketli ucunu Ortadoğu’ya doğru genişlettik. Bölgenin perde arkasıyla da sıkı temasları bulunan dostum, “Yakında çok önemli olaylara şahitlik edebiliriz. Büyük bir savaş bile çıkabilir…” dedi, ardından böyle düşünmesinin gerekçelerini tek tek sıraladı. Argümanlarına karşı
çıkmak zordu doğrusu, hepsi de Ortadoğu’nun
iç dengeleriyle ve çelişkileriyle son derece uyumluydu çünkü.
Hamas’ın İsrail hedeflerine yönelik operasyonlarına başladığı 7 Ekim Cumartesi sabahı, telefonuma düşen ilk mesajlardan biri bahsettiğim dostuma aitti ve “Ben demiştim”
demeye de hakkı vardı.
İki haftadır, Gazze’de yaşayan sivil halka yönelik vahşi bir soykırım uygulayan İsrail işgal devleti, Hamas’ı bahane ederek bütün bölgeyi ateşin içine çekecek bir savaş başlatmanın telaşında. Böylesi bir savaşta Ortadoğu’nun hangi açmazlara sürükleneceğine dair tarihte bolca ders var. Ama Benyamin Netanyahu ve beraberindeki barbar kadro, tarihten ders alacak soğukkanlılığı çoktan yitirmiş görünüyor. İsrail’in sıkı müttefiki ve hamisi ABD bile, ara ara lafa karışıp, “Gazze’yi yok etmek” amacıyla girişilecek bir maceranın kötü sürprizlere yol açabileceğine, her ne yapılacaksa çok dikkatli biçimde programlanması gerektiğine dair İsrail’i uyarıyor.
7 Ekim’de başlayan süreç, Ortadoğu’da özellikle iki ülkeyi büyük bir endişeye ve korkuya sevk etti: Mısır ve Ürdün. Bu durumun, Filistin meselesine coğrafî ve siyasî yakınlıkları, İsrail’le barış anlaşması imzalayan ilk Arap ülkeleri olmaları, vatandaşlarının bu barışı hâlâ benimsememiş olduğuna dair güçlü işaretler, ekonomik ve sosyal krizlerle boğuşmaları, Amerikan yardımına bağımlılıkları nedeniyle uluslararası arenada istedikleri biçimde özgür hareket edememeleri gibi birçok nedeni bulunuyor. Ancak bir nokta daha var ki, “devlet hafızası” açısından, bütün motivasyonların temeline yerleşiyor:
Ürdün’ün kurucu kralı Abdullah, Arap dünyasında, İsrail’le resmî bir barış anlaşması imzalamaya yaklaşan ilk liderdi. Niyeti ve bu yolda kat ettiği mesafe Filistin kamuoyu tarafından fark edilince, Kral Abdullah, 20 Temmuz 1951 günü Mescid-i Aksa’nın içinde bir Filistinli tarafından öldürüldü. Ürdün devletinin sonraki bütün reflekslerine ve tedirginliklerine bu suikastın gölgesi düştü.
Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat, İsrail’le barış anlaşması imzalayan ilk Arap liderdi (1979, Camp David). Ancak buna cevap, bizzat başkomutanı olduğu ordudan geldi. 6 Ekim 1981 günü, Yüzbaşı Hâlid el-İslâmbûlî ve arkadaşları, Sedat’ı kurşun yağmuruna tutarak öldürdüler. Sonraki yöneticiler, İsrail’le ilişkileri artık son derece dikkatli yürütecekler, kamuoyunun tepkisini çekecek adımlar atmamaya özellikle özen göstereceklerdi. Bugün İsrail, Mısır yönetimini kasten ve ısrarla tahrik ederek, devletle halkı karşı karşıya getirmeye çalışıyor.
Filistin’in sadece dışı değil, iç siyaset sahnesi de epey kaotik bir görünüm arz ediyor. Hamas’ın eylemleriyle adeta köşeye sıkışan Filistin Yönetimi Başkanı Mahmud Abbas, günler süren sessizliğin ardından gelen açıklamasında “Hamas’ın yaptıkları Filistin halkını temsil etmez” cümlesinin altını kalın bir şekilde çizdi. Gazze’den her an dramatik görüntülerin geldiği bir atmosferde sarf edilen bu cümle, haliyle hem büyük tepki gördü hem de şu soruyu beraberinde getirdi: “Peki, Filistin halkını kim temsil eder?” Zira şu anda Filistin bağlamında çözülmesi gereken en önemli düğümlerden biri, “dava”yı kimin temsil edeceği meselesidir. Hamas “terör örgütü” ilân edilerek devre dışı bırakılmaya çalışılırken, Râmallah’taki yönetimle Filistin halkı arasında derin bir güven bunalımının bulunduğu görülüyor. Öyle ki, “yanlış birileri iktidara gelir” diye, Filistin’de 2005’ten bu yana devlet başkanlığı seçimi yapılamıyor.
Hamas’ın içinden gelen işaretler ise, bir başka kaosun da orada yaşandığını gösteriyor. Askerî kanatla siyasî kanadın birbirinden kopuk hareket ettiği, içerideki farklı fraksiyonların farklı devletlerin kontrolüne girdiği, İran’ın askerî kanada ağırlığını koyduğu gibi çok sayıda “dış okuma” mevcut.
Velhasıl, Ortadoğu’nun şimdiki dengeleri ve gerçekleri çerçevesinde, herkes diken üstünde.
.İİT ne yapabilir?
04:0028/10/2023, Cumartesi
G: 28/10/2023, Cumartesi
11
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail tarafından işgalinden iki yıl sonra, 21 Ağustos 1969 sabahı Kudüs’ten gelen bir haber, dünya çapında milyonlarca Müslümanı hüzne ve öfkeye boğmuştu: Mescid-i Aksâ’nın güney cephesindeki Kıble Mescidi kundaklanmış, çıkan yangında tarihî bina harabeye dönmüş, çok sayıda kıymetli hatıra yok olup gitmişti. Salahaddîn Eyyûbî’nin 1187’de şehri Haçlılardan geri alarak İslâm’a hediye ettikten sonra mescide yerleştirdiği Halep işi muhteşem ahşap minberden geriye sadece birkaç yanık tahta parçası kalmıştı.
Yangın güçlükle söndürülürken, dönemin İsrail Başbakanı Golda Meir ve PR ekibi hemen şu yalana sarıldılar: “Olay, Mescid-i Aksâ’da devam eden restorasyonlar sırasında, işçilerin dikkatsizliği yüzünden yaşandı. Ortada sabotaj yok, Filistinlilerin kendi ihmali var.” Bu yalan tutmayınca, ikincisi tedavüle sokuldu: “Fetih örgütü, İsrail’i köşeye sıkıştırabilmek için, mescidi kendi militanlarına yaktırdı”. Çok geçmeden, görgü şahitlerinin açık ifadeleriyle, saldırganın kimliği hızlıca belirlendi. Kıble Mescidi’ni ateşe veren kişi, Denis Michael Rohan adlı Avustralyalı bir turistti. Hristiyan Siyonist olan Rohan, “Tanrı’yı kıyamete zorlamak istediğini” söylemişti. Aksâ’yı yakmakla “Üçüncü Tapınak”ın inşası için mekân açmak ve böylece Mesih’in gelişini hızlandırmak istemişti yani.
(Bu arada, ne zaman Aksâ Yangını’ndan söz açılsa, Golda Meir’e atfedilen şu cümleler sosyal medyaya düşer: “O gece hiç uyuyamadım. Ertesi sabah, Mescid-i Aksâ yakıldığı için bütün Müslümanların İsrail’e hücum edeceğini ve bizimle savaşacağını düşünüyordum. Ama hiçbir şey olmadı. Anladım ki, Müslümanlar derin bir uykudadır.” Oysa Meir’in bu şekilde bir açıklaması yok. Bu sözler, herhangi bir yazılı kaynakta da yer almıyor. Buna rağmen, kulaktan kulağa yayılmaya devam ediyor. Sadece bu örnek bile, Filistin meselesinde doğru bilgi imtihanımızın boyutları hakkında fikir vermeye yetiyor.)
İlk şok atlatıldıktan sonra, İslâm dünyasının devlet ve hükümet başkanları, Suudi Arabistan Kralı Faysal bin Abdülaziz’in çağrısıyla Fas’ın başkenti Rabat’ta bir araya geldi. 22-25 Eylül 1969’da toplanan İslâm Zirve Konferansı’na Türkiye Cumhuriyeti de davet edilmişti. Ancak bu durum, ülke içinde siyasî krize dönüştü. Zirvenin ismindeki “İslâm” kelimesinden alerji duyan CHP muhalefeti -her zamanki gibi- meseleyi laikliğe bağlayarak, böyle bir toplantıya Türkiye’nin katılmaması gerektiğini savunuyordu. Dönemin Başbakanı Süleyman Demirel, “Toplantının ismi ne olursa olsun, gündemi bellidir. Gündemde Mescid-i Aksâ’nın yakılması ve Kudüs meselesi bulunmaktadır. Bu konuya Türkiye hiçbir şekilde bigâne kalamaz” şeklinde açıklamalar yapsa da, Rabat’a şahsen gitmeyi göze alamadı ve yerine Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil başkanlığında bir heyeti gönderdi. Türkiye, böylesine önemli ve tarihî bir zirvede, diğer ülkelere nazaran diplomatik açıdan düşük bir seviyede temsil edilmiş oluyordu.
Rabat zirvesinde alınan çok sayıda karar arasında en mühimi, bütün Müslüman ülkeleri aynı çatı altında buluşturan İslâm Konferansı Örgütü’nün (2011’den sonraki yeni adıyla İslâm İşbirliği Teşkilatı/İİT) kurulması oldu. Kral Faysal’ın büyük emek verdiği oluşumun merkezi, Suudi Arabistan’ın Cidde kentiydi. Teşkilât, kısa zaman sonra İslâm Kalkınma Bankası projesini de hayata geçirerek, Müslüman dünyada “faizsiz ekonomi modeli” üzerine aktif çalışmalar başlattı.
Yom Kipur Savaşı’nda (1973) İsrail’i destekleyen ABD ve Batılı ülkelere yönelik uyguladığı petrol ambargosunun akabinde, 25 Mart 1975 günü Kral Faysal’ın Riyad’daki sarayında yeğeni tarafından öldürülmesi, Ortadoğu’da birçok açıdan dönüm noktasıdır. İslâm İşbirliği Teşkilâtı’nın “ümmet için çarpan bir yürek” olmaktan çıkarak, ev sahibi ülkenin politik ajandaları çerçevesinde faaliyet gösteren hantal bir bürokratik aygıta dönüşmesi de bundan
sonradır. Kral Faysal’ın trajik akıbeti, petrol zengini ülkelere, nesiller boyu hep hatırlayacakları bir “ibret dersi” olarak tasarlanmıştır. Ki Faysal’ın “hata”larını hiçbiri tekrarlamasın.
Bu tarihî ve psikolojik arka plan eşliğinde, İslâm dünyası Gazze’de yaşanan İsrail mezalimini baygın gözlerle izlemeyi sürdürürken, başlığa çıkardığım sorunun cevabını kıymetli okurların ferasetine bırakıyorum.
Kurban seçmek
04:001/11/2023, Çarşamba
G: 1/11/2023, Çarşamba
21
Sonraki haber
Taha Kılınç
Irak’ın ABD ve müttefikleri tarafından işgalinden üç yıl sonra, devrik lider Saddam Hüseyin 30 Aralık 2006 sabahı idam edildiğinde Yemen’deydim. San’â’da, Kurban Bayramı namazı için arkadaşlarla musallaya gitmek üzereyken, El Cezire’nin özel yayınından öğrenmiştik Saddam’ın idamını. Yemenli Arap arkadaşların yaşadığı şok çok büyüktü. Ekranın önünde dona kalmıştı hepsi, hatta bazıları ağlıyordu. Bayram namazından sonra, San’â ve diğer şehirlerde yüzbinlerce insanın katıldığı gıyabî cenaze namazları kılındı. Saddam öylesine seviliyordu ki, kızı Rağd’ın “Babamı Yemen’e gömün, Irak özgürleştirildiğinde cenazesini tekrar Bağdat’a naklederiz” dediği bile ortaya çıkacaktı bilahare.
Saddam Hüseyin dendiğinde, benim aklıma Halepçe Katliamı, muhaliflerine ödettiği ağır bedeller, izlediği politikalar sebebiyle Irak’ın patlamaya hazır bir barut fıçısına dönüşmesi, Baasçı dünya görüşünün ülkesini sürüklediği çıkmaz sokak, kendisi ve adamları saraylarda sefa sürerken Irak halkının sefalet içinde yok olması gibi unsurlar geliyordu. Oysa Yemen’de “öteki Saddam”la tanışıyordum. Sırf Amerika devirdiği için sevilen, işlediği tüm suçlardan tevbe ettiği söylenen, kendisini ülkesine adamış Saddam’la… Aradaki çelişkiyi ve boşlukları kapatmak zordu şüphesiz, ama Saddam’ın iki ayrı yüzü, Arap sokaklarında yaşamaya devam ediyordu.
Sonraki yıllarda, tarihi okudukça, insanlara kulak verdikçe ve Ortadoğu’nun ara sokaklarında uzun seyahatlere çıktıkça, şunu fark ettim: Herkesin tuttuğu bir “takım” vardı ve zalimlerle mazlumların tanımı bile bu tribün taraftarlığı çerçevesinde şekilleniyordu. Kurbanlar arasında bariz bir şekilde ayrım yapılıyordu, düpedüz kurban seçiliyordu. Mutlak biçimde adaletin, doğrunun ve hakikatin peşinde olan insan çok azdı. Nice katliamı, nice diktatörü, nice savaşı ve işgali ele alıp dikkatle inceledim, kanaatim daha da pekişti.
Son olarak, İsrail’in Gazze’de imza attığı mezalimi ve soykırımı takip ederken aynı şeyi görüyorum: Suriye’de geçtiğimiz on yıl boyunca öldürülen 500 bin dolayında sivilin korkunç akıbetine alkış tutan, Halep ve diğer şehirler bombalanırken kafasını çevirip ıslık çalmayı seçen, Sünnîlere yönelik mezhep temelli etnik temizliği hiçbir insanî kaygı duymaksızın destekleyen ve tüm bunları sanki unutmuşuz gibi, şimdi karşımıza geçip Gazzeli çocuklar için ağıt yakar gibi yapan ikiyüzlüler var. Katil İsrail veya Amerika olunca lanetleyen, ama İran ve müttefikleri olunca sükût eden ikiyüzlüler… Türkiye içinde de, protesto gösterilerini siyaset malzemesine çevirip, “emperyalist ülkeler” kontenjanına sadece ABD’yi yazanlar aynı tiplerin yerel versiyonları.
Suriye’de sadece son on yılda, İsrail’in 1948’den günümüze öldürdüğü Müslüman sayısının on katından daha fazla Müslüman öldürüldü. Şam’daki Filistinli mülteci kampı Yermuk, Beşşâr Esed rejimi tarafından boşaltıldı, ahalisi tehcir edildi. Suriye’de öldürülen Filistinli mülteci sayısı 5 bine yaklaştı. Siyonist zulümden kaçan garibanlar, Baas zulmünden kaçamadılar…
Tüm bu detaylar, niçin gündeme getirilmiyor? Aksine, nasıl şimdi İsrail’in ABD’li ve Batılı destekçileri Gazze’deki kurban sayısına “şüpheyle” yaklaşıyorsa, Suriye’deki mazlumların başına gelenleri “Batı medyasının uydurması” sayan insanlar mevcut. Keza, Suriye’de sivillerin başına bomba yağarken, enkaz altından çıkarılan parçalanmış cesetlerin “stüdyolarda üretilmiş sahte görseller” olduğunu savunan nice Müslüman biliyorum. Aynı tezviratı ve istihzayı bugün Siyonist sosyal medya şarlatanları Gazze halkıyla ilgili yapıyor.
Şunu hiç unutmamalıyız:
Masum ve mazlum Müslümanların kimliklerini ayırdığımız içindir ki, coğrafyamızda türlü emperyalist güçler rahatlıkla at koşturabiliyor. Kimi dramı göklere çıkarıp kimisine sağır kesildiğimiz içindir ki, İslâm beldelerinde Müslümanların başı beladan kurtulmuyor. Kurbanlar arasında seçim yaptığımız içindir ki, bazı garibanlar seslerini hiçbir şekilde dünyaya duyuramıyor. Kendi tuttuğumuz tarafın zulümlerine sustuğumuz içindir ki, İslâm coğrafyasının dört bir yanında zulmün ve zalimin gücü bir türlü kırılamıyor.
Bugünler, toptan bir ıslâh-ı nefis ve özeleştiri günleri aynı zamanda
Aynı kan
04:004/11/2023, Cumartesi
“Arap İsyanı” ibaresi, yakın tarihimizin en yanıltıcı terimlerinden biridir. Yalnızca Şerif Hüseyin ve ailesiyle onları destekleyen bazı kabilelerin başlattığı isyana, Osmanlı coğrafyasının her yerindeki Arap nüfus kitlesel biçimde katılmış gibi bir algı oluşturan bu terim, Arap dünyasına dair güncel genellemelere zemin hazırlar: “Bizi arkamızdan vuranlar…” Böyle genellemeler Türkiye kamuoyunda Araplara karşı ölçüsüz bir nefret ve önyargı doğururken, imparatorluğu en kritik zamanda gerçekten arkadan vuran başka aktörleri de ustalıkla gözden kaçırmaya yarar. Mesela Çanakkale cephesinde, İngilizlerin safında Osmanlı’ya karşı savaşan Yahudileri…
İngilizlerin kontrolündeki Mısır’da eğitilip donatılan, ardından 17 Nisan 1915 günü Gelibolu cephesine sevk edilen Yahudi gönüllüler, tarihe “Siyon Katır Bölüğü” adıyla geçti. Cephe önünde ve gerisinde savaşa iştirak ettiler, imparatorluk dağıldıktan sonra da Filistin topraklarına yönelerek aktif biçimde Arap kıyımına katıldılar. Siyon Katır Bölüğü’nün iki kurucusundan biri, Joseph Trumpeldor, 1 Mart 1920 günü Arap köyü Tel Hay’da Filistin’in yerli sakinlerine karşı Siyonizm uğruna savaşırken öldürüldü. Diğer kurucu Vladimir Zeev Jabotinsky ise, 1940’taki ölümüne kadar, İsrail’de bugün hâlâ ana akım içinde temsil edilen, Arap ve İslâm düşmanı Likud çizgisinin ideoloğu ve teorisyeni olarak sivrildi.
Chaim Weizmann ve David Ben-Gurion gibi İngiliz siyasetine yakın duran Siyonist liderlerin aksine, Jabotinsky, Filistin topraklarının Araplarla hiçbir şekilde uzlaşmadan ve “diplomatik usullerle vakit israf etmeden” işgalini savunuyordu. Bu yolda katliamlar, tedhiş eylemleri ve tehcir de dâhil olmak üzere, her türlü yöntem kullanılmalıydı. Araplar, “hayvanlardan daha aşağı” bir ırktı ve onların yaşam hakkı yoktu. 1923’te kaleme aldığı “Demir Duvar” adlı ünlü makalesinde görüşlerini sistemleştiren Jabotinsky, ana akım Siyonizm’den koptu ve “Revizyonist Siyonizm”i kurdu. Buna göre, bugünkü Ürdün, Suriye ve hatta Irak’ın bir bölümü de Siyonizm’in hedefinde olmalıydı. Revizyonistlerin terör örgütü “Irgun”du, gençlik kolları da “Betar” adıyla sahneye çıktı. Jabotinsky’nin yanından hiç ayrılmayan isimlerden biri ise Ben-Siyon Netanyahu idi. Ben-Siyon’un 1949’da dünyaya gelen oğlu Benyamin, İsrail’in müstakbel başbakanlarından biri olacaktı.
Vladimir Jabotinsky, 4 Ağustos 1940’ta, Betar’ın gençlik kampı için bulunduğu New York’ta kalp krizinden öldüğünde, terör bayrağını sadık talebesi Menahem Begin devraldı. Begin, Araplara karşı gaddarlıkta ustasını fersah fersah geride bıraktı, çünkü Jabotinsky’nin planladığı pek çok şeyi hayata geçirecek imkânlar buldu. Irgun terör örgütünün lideri olarak, Deyr Yâsîn Katliamı (9 Nisan 1948) başta olmak üzere çok sayıda insanlık suçuna imza atan Begin, aynı zamanda İngilizlere de saldırmayı ihmal etmiyordu. 22 Temmuz 1946’da Kudüs’teki King David Hotel’in güney kanadında konuşlanan İngiliz manda idaresi ofislerine düzenlenen bombalı saldırı, Filistin meselesinin BM’ye havale edilmesine yol açacaktı.
1973’te Likud Partisi’ni kuran Menahem Begin, dört yıl sonra partisini İsrail tarihinin en yüksek oy oranıyla iktidara taşıdı. 1979’da Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat’la imzaladığı Camp David Anlaşması nedeniyle Nobel Barış Ödülü’nü de alan Begin, Ben-Siyon Netanyahu’nun oğlu Benyamin’in adeta taptığı bir liderdi. 9 Mart 1992’de ölen Begin, bu sayede 23 Haziran 1992 seçimlerinde partisinin uğradığı hezimeti ve sonrasında Benyamin Netanyahu’nun Likud liderliğini üstlendiğini de göremedi. Netanyahu’nun parti kongresindeki rakibi de Menahem Begin’in oğlu Benny Begin’di.
Netanyahu böylece Siyon Katır Bölüğü ve Vladimir Jabotinsky ile başlayıp Menahem Begin, Ariel Şaron ve Yitzhak Şamir’le devam eden katliam, vahşet ve kan döngüsüne eklemlenmiş oldu. “Araplar…” diye başlayan olumsuz kaba genellemeleri sorgulamadan tekrarlayanlar ve Siyonist çizginin İslâm coğrafyasına dayattığı tarih anlatısını ezbere kabul edenler, bu kesintisiz zincirin ne kadar farkındadır, bilinmez. Zaten en büyük golleri de, “Bugünlere nasıl gelindi?” sorusunun cevabına kafa yormadığımız için yemiyor muyuz?
Fâris’in kanı yerde kalmadı
04:008/11/2023, Çarşamba
G: 8/11/2023, Çarşamba
27
Sonraki haber
Taha Kılınç
Dönemin İsrail muhalefet lideri Ariel Şaron, 28 Eylül 2000 tarihinde Mescid-i Aksâ’ya provokatif bir ziyaret gerçekleştirmişti. Hemen öncesinde düzenlenen Camp David Zirvesi’nin Filistin cephesinde meydana getirdiği hayal kırıklıklarıyla gölgelenen o günlerde, Şaron’un kalabalık bir koruma ordusu eşliğinde ve Müslümanlarla alay edercesine Aksâ’ya adım atması, Filistinli gençleri çileden çıkardı. Protesto gösterileri şeklinde başlayan tepkiler, İsrail işgal güçlerinin sert müdahalesiyle kapsamlı bir ayaklanmaya dönüştü. 2005’in ilk haftalarında olaylar tamamen duruluncaya kadar, 3 bin 500’e yakın Filistinli katledildi, binlercesi gözaltına alındı veya tutuklandı. “İkinci İntifada” adı verilen bu süreç, Filistin direniş tarihinin müstesna dönemlerinden biri olarak kayıtlara geçti.
Associated Press (AP) adına hadiseleri izlemek üzere bölgeye giden foto muhabiri Laurent Rebours, 29 Ekim 2000 günü Gazze-İsrail sınır noktasındaki Karni Kapısı yakınlarında, tanklara taş atan bir çocuğu fark etmişti. Üstüne doğru gelen tam teçhizatlı savaş makinesinden hiç korkmayan çocuk, taşları sırasıyla fırlatırken kendinden çok emin görünüyordu. Deklanşöre basan Rebours, o anda Filistin tarihinin en ikonik fotoğraflarından birini çektiğinden elbette habersizdi. AP’nin fotoğrafı dünyaya servis etmesiyle, “tanklara karşı elindeki taşla direnen çocuk” Fâris Avde, uluslararası bir şöhrete kavuşacaktı. Hatta Batı kamuoyunda, onun üzerinden, Hz. Davud’la Câlût (David and Goliath) kıssasına atıflar bile yapılacaktı.
3 Aralık 1985’te Gazze’nin Zeytûn semtinde fakir bir ailenin sekiz çocuğundan biri olarak dünyaya gelen Fâris, küçüklüğünden itibaren cesaretiyle ve sürekli öne atılmasıyla tanınmıştı. Tam olarak adına çekmişti, çünkü Fâris, Arapçada “korkusuz ve çevik süvari” anlamına geliyordu. Birinci İntifada (1987) patlak verdiğinde henüz iki yaşında olan Fâris, kendini bildi bileli işgale karşı mücadele ve direnişin içindeydi. Nihayet İkinci İntifada başladığı zaman, cesaretini ve atılganlığını İsrail işgal askerlerine ve tanklarına karşı kullanmaya başlamış, her şeyden habersiz şekilde yine savaş makinelerini taşladığı o gün Rebours’un radarına girmişti.
Fâris’in fotoğrafı dünyaya yayıladursun, o sürekli sınır boyuna koşuyor, gücü yettiğince işgale direnmeye çalışıyordu. 1 Kasım günü, Fâris’in çok sevdiği 17 yaşındaki kuzeni Şâdî, İsrail askerleri tarafından vurularak öldürüldü. Fâris, artık sadece Şâdî’nin öcünü almaya odaklanmıştı. Neredeyse hiç uyumadan, sürekli sokaklardaydı. Taşları daha büyük bir hınçla ve öfkeyle atıyor, sadece işgale karşı değil, adeta ölüme de meydan okuyordu. Şâdî’den tam bir hafta sonra, 8 Kasım 2000 günü, Fâris de İsrail askerlerinin kurşunlarına hedef oldu. Tanklardan birini taşlarken omzundan vurulmuştu. İşgalciler öylesine yoğun ateş ediyordu ki, arkadaşları Fâris’in cesedini yerden kaldırabilmek için uzun süre beklemek zorunda kaldılar. Nihayet yanına varabildiklerinde, Fâris son nefesini çoktan vermişti. Henüz 14 yaşındaydı.
Birkaç gün önce kamuoyuyla paylaşılan ve Kassâm Tugayları’na mensup savaşçıların İsrail tanklarını nasıl imha ettiğini gösteren videoları izlerken, Fâris Avde’yi hatırlamamak imkânsızdı. Çok değil, yalnızca 23 yıl önce işgale ve ablukaya karşı ellerindeki tek silah taşlardan ibaret olan Gazzeli çocuklar, bugün artık çok daha organize işlere imza atarak dünya gündeminin birinci sırasına yerleşiyorlar. Dökülen hiçbir kan boşa gitmediği gibi, yaşanan her acı “kolektif hafıza”da yerini alıyor, sonra sırası geldiğinde yeniden sahneye çıkarak kendini hatırlatıyor. Fâris’in ve diğer şehitlerin hatırası, Kassâm Tugayları’na kararlılık ve motivasyon kaynağı olarak geri dönüyor.
Hani, Gazzelilerin ölümle nasıl bu kadar barışık olduklarını hayret ve hayranlıkla izliyoruz ya, temelinde o “kolektif hafıza” var. Aynayı kendimize tuttuğumuzda, hayata ve ölüme biçtiğimiz anlamları düşünüp, önem verdiğimiz ve “vazgeçilmez” addettiğimiz şeyleri itiraf ederek mahcup olmamız gereken bir nokta burası ayrıca…
Hakikati susturmak
04:0011/11/2023, Cumartesi
G: 11/11/2023, Cumartesi
16
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Mısır, Bahreyn ve onların peşine takılan irili-ufaklı bazı devletler, 5 Haziran 2017 günü Katar’la bütün diplomatik ilişkileri kestiklerini ilân etmişti. Katar’a yönelik kara, hava ve deniz ablukasının da eşlik ettiği bu sürecin başlangıcından kısa bir süre sonra, söz konusu ülkeler, 13 maddelik bir talep listesini Doha yönetimine ilettiler. Ablukanın kalkması ve Katar’ın yeniden Arap dünyasına kabulü için, bu taleplerin yerine getirilmesini istiyorlardı. İlk iki sırada, medyayla ilgili maddeler vardı: 1) El Cezîre (Al Jazeera) ve ona bağlı bütün yayın organlarının kapatılması, 2) Arabi21, Rassd, Middle East Eye gibi haber sitelerinin yayından kaldırılması.
1 Kasım 1996’da, BBC’nin teknik altyapısı ve insan kaynağıyla yayın hayatına başlayan, sonrasında ise kendi kadrolarını yetiştirerek Ortadoğu medyasının ana odaklarından birine dönüşen El Cezîre, Katar’ın elindeki en güçlü kozlardan biri olarak, kurulduğu günden bu yana birbirinden farklı siyasî krizlerin merkezinde yer alan bir yayın organı. Çeşitli Arap ülkelerinin hassas meselelerini ekrana taşıyarak Katar yönetimini diğer hükümetlerle karşı karşıya da getiren kanal, tabuları yıkan ve tartışılamayan nice meseleyi kamuoyu önünde tartışan, bu yönüyle de kitleler üzerinde derin tesirler bırakan bir çizgiye sahip. Öyle ki, Mısır Cumhurbaşkanı Hüsnü Mübarek’in bile, bir Katar ziyareti sırasında El Cezîre’nin stüdyolarını ziyaret etmekten kendini alamadığı, kanalın yayın yaptığı mütevazı binaları görünce, “Bunca gürültü, bu kibrit kutusundan mı çıkıyor yani?” dediği biliniyor.
Son olarak, ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken’ın, Doha yönetimine açıkça “El Cezîre’nin Gazze’yle ilgili yayınlarında tonu düşürün!” şeklinde telkinde bulunduğu basına yansıdı. El Cezîre’yi bizzat fonlayan ve yayın politikasının ana çizgilerini de belirleyen Katar hükümeti, elbette bu talebi kulak ardı etti. Ancak Amerikalı Bakan’ın, İsrail’in işlediği insanlık suçlarının engellenmesine dair çaba göstermek yerine, bu suçları dünyaya duyuran bir yayın organının sesini kısarak hakikati susturmaya çalışması, “modern” dünyanın “basın özgürlüğü” adıyla diline doladığı helvadan putu ilk fırsatta yediğini gösteren bir ibret tablosu olarak akıllara kazındı.
***
Medyanın birçok tanımı yapılabilir. Benim en kestirme bulduğum tanım şudur: “Silah ve zor kullanmaksızın, kitleleri bir fikre ve dünya görüşüne ikna etmek için seferber edilen sözlü, yazılı ve görsel organizasyon.”
Geçtiğimiz yüzyılın başından itibaren, Siyonistler, bahsettiğim çerçevede dünyayı kendi ideolojilerine ikna etmek üzere çok sayıda gazete, dergi, ajans, film ve yapım şirketi, televizyon, internet sitesi vb. kurdular. Reklam gücüyle, şantajla, ekonomik ilişkiler ağıyla ve daha birçok yöntemle, enformasyon sahasında baskın bir Siyonist tesir meydana geldi. Atılan manşetler, çekilen filmler ve belgeseller, yazılan kitaplar ve oluşturulan görsel materyaller, tümüyle Siyonist hedeflere hizmet için kurgulandı. Sadece medyada değil, akademide ve bilginin üretildiği diğer birçok noktada, Siyonist çizginin karşısına kimseler çıkmasın diye yoğun mobingler ve baskılar uygulandı.
7 Ekim’den bu yana yaşadıklarımız ise, İsrail ve Siyonizm açısından, medya ve enformasyon sahasındaki etkinliğin asla eskisi gibi olmayacağının işaretleriyle dolu. İsrail’in, dünyayı kendi istediği yalanlara canının istediği biçimde inandırdığı zamanlar artık geçiyor. Alternatif kaynaklar çeşitleniyor, kısılan sesler yükseliyor, kapanan gözler açılıyor:
İsrail, Gazzeli masum sivillere uyguladığı soykırımla sanki bir savaşın galibi gibi görünse de, aslında birçok alanda şimdiden mağlup oldu bile. Mağlup olduğu alanların başında, enformasyon ve medya geliyor. En başından beri arka arkaya yaşadığı iletişim fiyaskolarıyla, dünya çapında halkla ilişkiler sürecini kendi istediği gibi yürütmekte zorlanıyor İsrail. Sosyal medyada uygulanan kısıtlama, daraltma ve karartmalara rağmen, her ülkede çok farklı din ve milliyetlere mensup milyonlarca insan, Gazze’deki mezalimi kınıyor, yaşananlara isyan ediyor, İsrail’in sözde “kendini savunma hakkı” yalanına lanetler yağdırıyor.
Tarih, bu açıdan, 7 Ekim’i bir “milat” olarak yazacak.
27. madde
04:0015/11/2023, Çarşamba
G: 15/11/2023, Çarşamba
19
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz cumartesi günü -11 Kasım- Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’da gerçekleştirilen İslâm İşbirliği Teşkilâtı ve Arap Birliği Olağanüstü Zirvesi’nden sürpriz çıkmadı. İsrail’le bütün ilişkilerin askıya alınması, petrol ambargosu kozunun kullanılması ve İsrail uçaklarına Arap hava sahasının yasaklanması gibi önerilerin Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn ve Fas tarafından reddedildiği zirvenin sonuç bildirgesi de dilek ve temennilerle doluydu. Bildirgenin en dikkat çekici vurgusu ise, hiç kuşkusuz 27. maddeyi teşkil eden şu cümlelerdi: “Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ), Filistin halkının yegâne meşru temsilcisidir. Bütün Filistinli grupları ve partileri FKÖ çatısı altında toplanmaya ve oradaki sorumluluklarını yerine getirmeye çağırıyoruz.”
Bu kısacık madde, Filistin meselesinin bir asrı geçen uzun ve sancılı mazisindeki en temel soru/n/un da özeti mesabesindeydi: “Filistin’i kim temsil edecek?” Ve elbette bu soruya şunu da ilave etmek gerekirdi: “Filistinliler, Arap dünyasının nesi olur?”
Osmanlı İmparatorluğu yıkıldıktan sonra tamamen sahipsiz kalan Filistin topraklarında, İngiliz mandası boyunca Yahudi işgali yoğunlaşırken, direniş için şahsî gayretler ve yerel örgütlenmeler öne çıkmıştı. Hacı Emîn el-Hüseynî’den Fevzî Kavukçu’ya, bu dönemde birçok isim kendi imkânlarıyla ve o zamanki şartlar çerçevesinde Filistin davasını sahiplenmeye çalıştı. Bugünkü Ortadoğu’nun şekillenmeye başladığı iki dünya savaşı arasındaki yıllarda, İsrail’in kuruluşu engellenemedi. 1949 yılı itibariyle bölgede artık yeni ve saldırgan bir devlet vardı. Üstelik ABD’yi de arkasına almıştı.
Filistin direniş hareketinin tarihinde, 1950’ler ve 1960’lar, Mısır Cumhurbaşkanı Cemâl Abdunnâsır’ın sözünün geçtiği bir zaman dilimi olarak bilinir. 1959’da Kuveyt’te Yâser Arafat ve arkadaşları tarafından kurulan Fetih’in karşısına, 1964’te Filistin Kurtuluş Örgütü’nü çıkaran Abdunnâsır, 1967’de İsrail karşısında Mısır’ın uğradığı ağır hezimetin de etkisiyle Filistin davasında söyleyecek bütün sözleri tüketmişti. Arafat böylece 1969’da FKÖ’yü kolaylıkla teslim aldı.
Bugün Hamas için ne söyleniyorsa ve Hamas uluslararası sistemde nereye konmak isteniyorsa, 1970’ler ve 1980’ler boyunca aynı şeyler FKÖ için söz konusuydu. Birinci İntifada (1987) sırasında Hamas ortaya çıkınca, FKÖ birden bire “Filistin içindeki ılımlı barış partneri”ne dönüştü. İsrail ve dünya, “Filistin halkının tek meşru temsilcisi” olarak Yâser Arafat ve kadrosunu görmeye başladı. Bunun için, 1993’te imzalanan Oslo Anlaşması’yla, Arafat’a “Filistin yönetimi” bile kurduruldu. Dünyanın dört bir yanından bu yönetime fonlar yağdırıldı. Arap başkentlerinde, ibreler sürekli FKÖ’ye çevrildi.
Ancak olmadı, proje istenen neticeyi doğurmadı. Özellikle Oslo Anlaşması’yla Batı Şeria’nın A, B ve C bölgelerine ayrılarak işgalci Yahudi kolonilerinin burada kalıcı hale getirilmesi, İsrail’in tüm bu bölgelerde dilediği gibi at koşturabilmesi, Yahudi işgalci yerleşimcilerin Filistinli sivillere yönelik saldırılarının giderek yoğunlaşması, tüm bunlar olurken de önce Arafat ardından da Mahmud Abbas yönetiminin sergilediği acziyet, Filistin halkında Hamas’a yönelik sempatiyi ve ilgiyi sürekli artırdı. Gazze vuruldukça, Hamas güçlendi. Liderleri katledildikçe, Hamas, Filistin siyaset sahnesindeki yerini sağlamlaştırdı.
Riyad’daki zirvede, Filistin halkını yalnızca FKÖ’nün temsil etmesi gerektiğiyle ilgili özel vurgunun arkasında Suudi Arabistan yönetiminin olduğu biliniyor. Hamas’a -tıpkı İsrail gibi- “terör örgütü” gözüyle bakan Suudiler, Gazze’ye yönelik İsrail bombardımanlarını da “Hamas probleminin çözülmesi” şeklinde değerlendiriyor. Dolayısıyla, İsrail’in Hamas’ı tamamen bitirmesini istiyor ve destekliyorlar.
Oysa Hamas ve işgale karşı direniş bitmeyecek. Zira Hamas, artık kendisini aşarak, Filistin direniş tarihinde bir sembol olarak çoktan yerini aldı. Arap ve İslâm dünyasında, milyonların artık “Ebû Ubeyde” adında bir rol modeli ve idolü var. Riyad başta olmak üzere, Arap başkentlerinde oturan karar vericiler, sadece Ebû Ubeyde figürünün kitlelerde uyandırdığı heyecan ve coşkunun sebepleri üzerinde biraz düşünseler, tarihin akışına karşı kürek çekmenin faydasızlığını kendileri de görecekler.
İki devletli çözüm
04:0018/11/2023, Cumartesi
G: 18/11/2023, Cumartesi
15
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD’nin en önemli gazetelerinden The New York Times’ın 21 Ocak 2009 tarihli nüshasında, dönemin Libya Lideri Muammer Kaddafi’nin imzasını taşıyan bir makale yayınlanmıştı. İsrail-Filistin gerilimine kendisince bir çözüm getiren Kaddafi, daha önce oğlu Seyfülislam tarafından Londra’daki ünlü Chatham House’da dünya kamuoyuna duyurulan “İsratin Projesi”ni biraz daha açıklığa kavuşturuyordu. İsrail ve Filistin kelimelerinin baş ve son kısımlarının birleştirilmesiyle oluşan “İsratin”, Araplarla Yahudilerin birlikte yaşayacakları siyasî yönetimin adıydı. Beş idarî bölgeye ayrılacak olan Filistin toprakları, “İsratin” çatısı altında birleşecek, kurulacak devletin resmî adı da “Kutsal Topraklar Federal Cumhuriyeti” olacaktı. Kudüs ise, tıpkı Vatikan gibi bir şehir devletine dönüştürülecekti. Kaddafi, Kudüs’ün BM’nin kontrolüne bırakılmasını öneriyordu. Teklif ayrıca, bütün Filistinli mültecilerin vatanlarına geri dönmelerini öngörüyordu.
Muammer Kaddafi, İsratin teklifini ortaya atarken ciddi miydi ya da bunu dünyanın kabul edeceğini gerçekten düşünüyor muydu, bilinmez. Arka plan her ne olursa olsun, İsratin Projesi, Filistin meselesi için öne çıkarılan çözüm denemelerinden biri şeklinde arşivdeki ve hafızalardaki yerini aldı.
Bir asrı aşkın zamandır, kadîm Filistin topraklarında yaşanan gerilim ve kaosun ortadan kaldırılması adına, çok sayıda teklif ve tasarı hazırlandı. Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasından sonra ortaya çıkan yeni manzarada Batılı sömürgeciler eliyle yağmalanan Filistin (ve Ortadoğu coğrafyası), birbirini izleyen bu teklif ve tasarı yağmurundan herhangi bir fayda elde edemedi. Zira hepsinin ortak arızası, problemin temeline, yani gerilimin tümüyle Yahudi işgalinden ve Siyonist kolonyalizmden kaynaklandığı gerçeğine kulaklarını tıkamasıydı.
Bugün yine zaman zaman sahneye sürülen tekliflerden biri de, kısaca “iki devletli çözüm” diye bilinen tasarı. Buna göre: Filistinlilerin İsrail’in varlığını ve meşruiyetini tanımalarına karşılık olarak, başkenti Doğu Kudüs olan bağımsız bir Filistin devleti kurulacak. İsrail, Altı Gün Savaşı’nda (1967) işgal ettiği her yerden çekilecek ve eski sınırlarına geri dönecek. İki millet arasında kalıcı bir barış tesis edilerek, Filistin topraklarında yaşanan çatışmalara son verilecek.
Tabloyu somutlaştırma adına, iki devletli çözümün hayata geçirilmesi durumunda, mesela Kudüs’ün nasıl bir görünüme kavuşacağını tasvir ve tasavvur edelim:
Mescid-i Aksâ’nın kapılarındaki işgal askerleri çekilmiş ve kontrol tamamen Müslümanların eline geçmiş… Yahudilerin “Ağlama Duvarı” dedikleri ibadet mekânında da kontrol Müslümanlarda… Kudüs sur içinde, Yahudiler çeşitli yöntemlerle el koydukları bütün gayrimenkulleri Müslümanlara devretmiş… Kudüs’teki Yahudi Mahallesi tümüyle dağıtılmış, mekânlar eski sahiplerine geri dönmüş, işgalle birlikte kurulan onlarca Yahudi okulu ve eğitim müessesesi kapatılmış… Sur içindeki Yahudi nüfus, dışarı tehcir edilmiş, onların yerlerini işgal öncesindeki Müslüman nüfus almış… Zeytindağı ve çevresinde ihdas edilen yeni Yahudi mezarlıklarına definler durdurulmuş… Şeyh Cerrâh ve Silvân mahallelerindeki Yahudi işgalciler çekilmiş, el koydukları mekânları Müslümanlara bırakmış…
Tarihi ve coğrafyayı dikkatle okuyan bir göz, İsrail’in “başkenti Doğu Kudüs olan bir Filistin devleti”ni kabul etmemek için her yolu denediğini ve deneyeceğini görecektir. Zira yukarıda sadece zahirî manzarasını tasvire çalıştığım dönüşümler silsilesi, İsrail’in Filistin topraklarındaki varlığını da sona erdirecektir. İsrail’in iki devletli çözümü kabul etmesi demek, zaten gücünün tükenmesi ve yıkılışın da başlangıcı demek olacaktır. İsrail devlet aklı, bu hakikati çok iyi bildiği için, Kudüs’ü ve çevresini Yahudileştirmeyi, Batı Şeria’yı işgalci Yahudi yerleşimlerle doldurmayı, böylece fiilen ve fiziken “1967 öncesi sınırlara dönüş”ü imkânsız hale getirmeyi birinci hedef olarak belirlemiştir.
Kudüs, mahiyeti itibariyle paylaşılamayacak bir şehirdir. Tarih boyunca olduğu gibi, güç dengeleri ne tarafa meylederse, şehrin mülkiyeti de o tarafa kayacaktır. Söz konusu Kudüs olduğunda, kâğıt üzerinde yazılıp çizilenler veya siyasî nutuklarda dile getirilen hamasî cümleler, sahanın katı gerçeklikleri karşısında bütün tesirini yitirmektedir.
Bosna’dan Gazze’ye…
04:0022/11/2023, Çarşamba
G: 22/11/2023, Çarşamba
19
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Yanınıza birer defter alıyorsunuz. Anlattıklarımı, gördüğünüz her şeyi ve dikkatinizi çeken bütün detayları tek tek not ediyorsunuz.” Ara tatilden istifadeyle kızım Meryem (13) ve iki arkadaşını (Hanne Meryem ve Betül Meryem) Bosna’ya götürürken, onlara bu telkini birkaç kez tekrarlamıştım. 17-19 Kasım arasındaki üç günlük seyahatimiz sırasında, gerçekten de sayfalar dolusu not aldılar, kendi pencerelerinden görünenleri satırlara aktardılar.
Meryem ve arkadaşlarının özellikle Bosna’yı yakından tanımasını istemiştim. Balkanların her anlamda en rafine hale geldiği yerlerden biri burasıydı çünkü. Osmanlı’nın Rumeli’de yazdığı hikâyeyi, maziden günümüze kalanları, Aliya’nın bıraktığı parıltılı izleri, Bosna Savaşı’nda yaşanan mezalimi, Müslüman olmanın hangi bedelleri gerektirdiğini ve daha birçok şeyi kestirmeden anlatmak mümkündü burada.
Cuma günü öğleden sonra sağanak yağmur altında Saraybosna’ya inip Alifakovac mahallesindeki evimize yerleştik, ardından Başçarşı’yı adımlamaya başladık. Saraybosna’ya İslâm’ın mührünü vuran Gazi Hüsrev Bey’i (1480-1541) ve bıraktığı eserleri konuştuk bol bol. Tarihî yapılar üzerinden, bir “İslâm şehri” nasıl olur, bu noktaya dikkat kesildik. Ferhâdiye Caddesi üzerinde, Saraybosna’nın batı yakasına geçerken birden bire değişen mimarî ve kiremit çatılı şirin binaların yerini alan Avusturya-Macaristan dönemi yapılar, kızların çok dikkatini çekti. “Müslüman semt” ile “Hristiyan semt” arasındaki net ayrım, zannediyorum ömür boyu kalmak üzere hafızalarına yerleşti.
Cumartesi sabah erkenden Kovaçi Şehitliği’ne geçip, Aliya’nın kabrini ziyaret ettik. Kızlara Aliya’yı, onun Bosna için ifade ettiği anlamları, şehitlikte yatanların öyküsünü ve Bosna Savaşı’nı anlattım. Daha sonra Saraybosna’dan ayrılıp, Neretva ırmağının kıyısında yükselen şirin Osmanlı kasabası Poçitel’e kadar indik. Vaktiyle Osmanlı-Venedik sınırını tutan bir karakol şeklinde inşa edilen Poçitel, hem konumu hem de mimarî güzelliğiyle etkileyiciydi. Poçitel’den, Buna nehrinin doğduğu noktaya kurulan muhteşem Blagay Tekkesi’ne uzandık. Burada Osmanlı’nın Balkanlarda tutunmasında tasavvufun ve dervişlerin rolünü konuştuk.
Mostar, tüm gezimizin en çarpıcı duraklarından birini oluşturdu. Sadrazam Rüstem Paşa’nın kardeşi Karagöz Mehmed Bey tarafından inşa ettirilen 1558 tarihli külliyede öğle ve ikindi namazlarımızı eda ettikten sonra, yağmurların tesiriyle debisi yükselen Neretva’nın kıyısına indik. Mostar Köprüsü’nün ihtişamlı gölgesine sığınmışken, 9 Kasım 1993 günü Hırvatların topçu ateşiyle köprünün anbean yıkılışının görüntülerini izlettim kızlara. Bütün masumiyetleriyle sordukları “Ama neden? Köprüden ne istediler?” sorusunun cevabı netti: Çünkü bizi hatırlatan her şeye düşmanlar ve bu düşmanlık, bugün yok olmuş değil.
Akşam yeniden Saraybosna’ya döndüğümüzde, Başçarşı Sebili’nin önünde bizi bir sürpriz bekliyordu. Farklı milletlerden çok sayıda insan, Filistin bayraklarıyla, İsrail’in Gazze’de sürdürdüğü soykırımı telin ediyordu. Meryem’ler hemen koşup bu gösteriye katıldılar, büyük bayraklardan birinin kenarından tutup sloganlara eşlik ettiler. Bosna’da Gazze gündemi zaten oldukça canlıydı. Gittiğimiz her yerde ve girdiğimiz neredeyse her dükkânda bizi Filistin bayrakları selamlıyordu. Bu çok normaldi, çünkü “soykırım”ın ne demek olduğunu, dünyada en iyi bilecek milletlerden biri elbette Boşnaklardı. Bosna’dan Gazze’ye gönderilen selamlar, bu yüzden çok içten ve samimiydi.
Seyahatimizin son gününde, Saraybosna’ya bakan tepelerden birindeki Hambina Carina Kabristanı’na çıkıp, Mehmed Hanciç Hoca’nın (1906-1944) mezarını ziyaret ettik. Aliya’yı yetiştiren adamdı Hanciç. Bosna’nın İslâm toprağı olarak kalması için mücadele ederken, doktor kılığındaki İslâm düşmanı teröristler tarafından ameliyat masasında katledildiğinde henüz 38 yaşındaydı. Hikâyesi, hepimizi hüzünlendirdi.
Hanciç’i selamladıktan sonra Srebrenitsa’ya uzandık. Uzun ve zahmetli bir yolculuğun sonunda ulaştığımız Potoçari Şehitliği’nde insana ukbâyı hatırlatan bir sükûnet ve sessizlik vardı. 1995 yazında Sırplar tarafından katledilen şehitlerin isim listesini inceledik uzun uzun. Aynı aileye mensup onlarca kişi… Her yaştan, nice kurban… Tek “suçları” ise Müslüman olmak… “Dünya üzerinde Müslümanlara düşmanlığı çok derin üç millet vardır” dedim kızlara, “Balkanlarda Sırplar, Ortadoğu’da Siyonist Yahudiler, Asya’da da Hindular. Srebrenitsa’da ne yaşandıysa, benzeri ve çok daha fazlası Gazze’de yaşanıyor şu anda.”
İşi gereği Saraybosna’da yaşayan sevgili İsmail Furkan Yurdakul kardeşimin de eşlik ettiği seyahatimiz bittiğinde, Meryem’lere “Bosna’yı nasıl buldunuz?” diye sordum. Cevapları, tam istediğim gibiydi: Çok yakın, çok sıcak ve çok aşina bir ülkeydi gördükleri.
Falaşalar
04:0025/11/2023, Cumartesi
G: 25/11/2023, Cumartesi
34
Sonraki haber
Taha Kılınç
Nil Nehri’nin doğduğu topraklarda seyahate çıkan İskoç kâşif James Bruce, bugünkü Etiyopya civarında ilk siyahî Yahudilerle karşılaştığında, tarihler 1769’u gösteriyordu. Hikâyelerini bizzat kendilerinden dinledi. İddialarına göre, meşhur Sebe Kraliçesi’nin soyundan geliyorlar, Hz. Süleyman’ı da “baba” biliyorlardı. Yaşadıkları coğrafyadaki farklı kültürel kesişimlerin ortasında “Falaşa” (yerel dildeki anlamıyla “yabancı” ve “yersiz yurtsuz”) adıyla anılıyorlardı. Yahudilik anneden geçtiği için, Falaşalar teknik anlamda “Yahudi” sayılamazdı, ne var ki onlar kendilerini Yahudi olarak görüyor, yüzyıllardır bu itikat üzere yaşıyorlardı.
Bruce’un kaleme aldığı notlardan sonra, modernist Alman haham Azriel Hildesheimer (ö. 1899), Falaşaların “gerçek Yahudi” olduğunu savunan ilk isim oldu. Falaşalara maddî ve siyasî yardım yapılması gerektiğini belirten Hildesheimer, Avrupa çapında kampanyalar düzenleyerek konuyu gündemde tutmaya çalıştı. Bunun üzerine 1867’de, Edirne doğumlu bir Osmanlı Yahudisi olan Yosef Halevy, merkezi Paris’te bulunan Evrensel Yahudi Birliği (L’Alliance Israelite Universelle) tarafından Etiyopya’ya gönderildi. Halevy, Falaşalarla detaylı mülakatlar yaptı, onlar hakkında çok ayrıntılı bir rapor hazırladı. Falaşaların nüfusunu 200 bine kadar çıkaran rapor, Evrensel Yahudi Birliği yönetimince “güvenilir” bulunmadı ve konu tamamen rafa kaldırıldı. Falaşalar, sonraki asrın ortalarına dek unutulmaya terk edildi.
1948’de İsrail kurulup da dünyanın her yerindeki Yahudilere “ülkelerine geri dönüp yerleşme hakkı” verilince, Falaşaların statüsü tartışmaya açıldı. 1955-1972 arasında İsrail Sefarad Hahambaşı olan Yitzhak Nissim’in “Şu siyahîlere kimin ihtiyacı var?” şeklindeki ünlü açıklaması, Falaşalara nasıl bakıldığının da özetiydi. Kendilerini İsrail’in kurucuları olarak gören Aşkenaz Yahudiler, Falaşalara karşı zaten son derece elitist ve ırkçı bir yaklaşım içindeydi.
Sonraki yıllarda Arap-İsrail savaşları çıktıkça ve Filistin topraklarında işgale karşı direniş hareketleri yoğunlaştıkça, İsrail yönetim aygıtı, bütün gerilim noktalarında kendisini düşünmeden feda edecek ve bunun karşılığında da devletten büyük beklentilere girmeyecek bir insan gücüne ihtiyaç duydu. Akla, doğal olarak Falaşalar geldi. Böylece, 1984-1991 arasında düzenlenen hava operasyonlarıyla, on binlerce Falaşa İsrail’e nakledildi.
İsrail kanunları çerçevesinde otomatikman vatandaş olan Falaşalar, iç savaşların ve kıtlığın hüküm sürdüğü bir coğrafyadan kopup gelerek yerleştikleri yeni ülkelerinde, kendilerini Siyonist efendilerine ispat derdine düştüler. Filistinlilere en fazla saldıran asker ve polisler, onların arasından çıktı örneğin. Şuur altlarında, “gerçek Yahudi” kabul edilmenin, İsrail işgal organizasyonuna daha fazla ve ödünsüz hizmete bağlı olduğunu net bir şekilde idrak ediyorlardı.
Ne var ki, İsrail devlet aklı, her türlü pis işe koştuğu Falaşaları asla “gerçek Yahudi” kabul etmeyecekti. Sosyal ve siyasî birçok aşağılama ve dışlamanın yanı sıra, 1996 ve 2008’de patlak veren iki skandal, Falaşalara hangi konumun münasip görüldüğünü ortaya çıkaracaktı:
İlkinde, İsrail’in önemli gazetelerinden Maariv’in manşetten verdiği bir haber, 1980’lerden itibaren ülkeye taşınan Falaşalardan alınan kanların, İsrail Kan Bankası tarafından çöpe atıldığını ve hiçbir şekilde genel kan stoklarına karıştırılmadığını ifşa ediyordu. “Gerçek Yahudi” olgusunun altı, gayet aşağılayıcı biçimde çizilmişti. Sokaklara dökülen Falaşalar, “Sizin kanınızı AIDS riski sebebiyle ayrı bir yerde tuttuk” şeklindeki resmî açıklamayı da elbette yeterli bulmadı.
İkinci skandalı, İsrailli gazeteci Sebba Reuven’in Etiyopyalı kadınlarla yaptığı uzun ve ayrıntılı mülakatlar gözler önüne serdi. Falaşa kadınlar, Etiopya’dan İsrail’e nakledilmek üzere transit kamplarda tutuldukları sırada, kendilerine zorla bazı aşıların yapıldığını söylüyorlardı. Reuven’e konuşan isimler, “Bu aşıyı yaptırmazsak, İsrail’e gelemeyecektik. Bizi tehdit ettiler” diyordu. İsrail’e nakledildikten sonra da zorla aşılanan Falaşa kadınlara, devlet eliyle kısırlaştırma uygulanmıştı. Reuven’in ifşaatlarını beş yıl boyunca reddeden İsrail yetkili makamları, 2013’te nihayet pes ederek, Falaşaları kısırlaştırdıklarını resmen kabullendi. Bu durum, Falaşalar arasındaki doğum oranlarında 2000’lerin başından itibaren görülen yüzde 50’lik şok düşüşün de izahıydı.
Velhasıl, ırkçılık, düşmanlık ve kibir sarmalında coğrafyayı kana bulayan Siyonist ideoloji, kendi dindaşını bile insan olarak görmeyen bir barbarlık seviyesini temsil ediyor.
Kayıp çocuklar
04:0029/11/2023, Çarşamba
G: 29/11/2023, Çarşamba
25
Sonraki haber
Taha Kılınç
Milattan hemen sonra, Filistin topraklarında hâkimiyet kurmaya çalışan Roma İmparatorluğu, Yahudilerle çetin bir kavgaya tutuşmuştu. 70 yılında ünlü Romalı komutan Titus tarafından Kudüs’ün altı üstüne getirildi, ancak kavga yine yatışmadı. Filistin’de oraya buraya dağılan militan Yahudi gruplar, Romalı efendilere yönelik saldırı ve sabotajlarını sürdürdüler. Söz konusu karmaşa ortamında, sivil Yahudi nüfusun farklı coğrafyalara göç etmekten başka seçeneği yoktu. Asya yaylalarından Arabistan içlerine, büyük bir Yahudi hareketliliği başladı. Bu çerçevede, binlerce Yahudi de Yemen’in yolunu tuttu.
Yemen’i tercih etmelerinin birinci sebebi, hepsinin çok iyi bildiği ünlü Şeba Kraliçesi’nin (İslâmî literatürdeki Sebe Kraliçesi Belkıs) memleketi olmasıydı. Kadîm Sebe ülkesi, Yemen’in kuzeyindeki Ma’rib mıntıkasındaydı. İkinci sebep ise, baharat ticareti rotasında çok kârlı bir durak olan Yemen’deki ekonomik potansiyeldi.
Birkaç yüzyıl sonra, Yemen, yine Bilâdüşşâm bölgesinden iki ayrı dinî grubun daha göçüne sahne oldu: İbâdîler ve Zeydîler. Hz. Ali’yi şehit eden Hâricîlerden ayrılan bir fırka, Abdullah bin İbâd et-Temîmî’nin öğretilerini benimseyerek 745 yılı civarında Yemen’in Hadramevt bölgesinde kendi yönetimini kurmuştu. Hz. Hüseyin’in torunlarından Zeyd bin Ali’ye bağlı olan Zeydîler ise, Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer’in hilâfetini meşru görmeleri sebebiyle, Ehl-i Sünnet’e en yakın ve mutedil Şia fırkasıydı. Merkezdeki kavga ve kaostan kaçarak Yemen’e sığındıklarında, tarihler 800’lü yılların başını gösteriyordu.
Böylece farklı itikadî ve tarihî arka planlara sahip Yahudiler, Zeydîler ve İbâdîler, Yemen ve bugünkü Umman topraklarında yan yana yaşamaya başladılar.
Yemen Yahudileri, 1800’lü yılların başından itibaren, Batılı araştırmacıların ve antropologların dikkatini çoktan çekmişti. Özellikle Alman Yahudi kâşif ve fotoğrafçı Hermann Burchardt’ın –1909’da Yemen içlerindeki bir seyahati sırasında öldürülünceye kadar– yaptığı çalışmalar, Yahudilerin tarihine, kültürüne ve Yemen’deki konumlarına dair çok önemli bilgiler sağladı. Yemen Yahudileri, 1880’lerin başında küçük gruplar halinde Filistin’e göç etmeye başladığından, bilahare Siyonistlerin de radarına girmekte gecikmediler. İsrail kurulduktan sonra ise, merkezinde Yemen Yahudilerinin bulunduğu korkunç bir skandal, gündeme bomba gibi düşecekti…
1949 yazından 1950 sonbaharına kadar, 50 bine yakın Yemen Yahudisi, İngiliz ve Amerikan uçaklarıyla Aden’den İsrail’e nakledildi. 350’den fazla uçuşun gerçekleştirildiği süreçte Cibuti, Somali ve Eritre’den de Yahudiler getirildi. 800 civarında Yahudi yolculuk sırasında ölürken, hem Aden’de hem de İsrail’e geldikten sonra barındırıldıkları kamplarda olağanüstü kötü şartlarda tutuldukları için, binlercesi salgın hastalıklar ve bakımsızlık sebebiyle hayatını kaybetti. Asıl skandal ise, –bazı kaynaklarda sayıları 5 bine kadar çıkarılan– Yemenli Yahudi bebeklerin ortadan kaybolmasıydı. Doğumla birlikte bebekler annelerinden zorla ayrılıyor, daha sonra kendilerine “çocuklarınız öldü” denilip başka herhangi bir bilgi verilmiyordu. Birçok anne, çocuklarının “öldüğünü”, kamplardaki hoparlörlerden yapılan toplu anonslarla öğreniyor, büyük bir şok yaşıyordu. Bilahare, “öldü” denilen çocuklardan bazılarının Holokost’tan kurtulan çocuksuz Yahudi çiftlere evlatlık verildiğinin ortaya çıkması ise, skandalın zirve noktasını oluşturuyordu.
“Yemenli kayıp çocuklar” dosyası, İsrail’de bugün hâlâ ciddi tartışmalara konu olan bir mesele. Farklı zamanlarda kurulan çeşitli komisyonların resmî raporları “Abartıldığı kadar yaygın bir ihmal yoktu, belki ufak-tefek şeyler olmuş olabilir” şeklinde muğlak neticelerle bitti hep. Ama Yemen’den koparılıp işgal edilmiş Filistin topraklarına sürüklenen Yahudi halkın zihnindeki ve kalbindeki soru işaretleri ortadan kalkmadı.
Batı emperyalizminin ileri karakolu olarak, bir işgal kolonisi biçiminde dizayn edilen İsrail projesi, yalnızca Filistin’in yerel Müslüman ve Arap halkına acı çektirmedi; aynı zamanda kendi Yahudi nüfusuna da farklı açılardan çok çeşitli trajediler ve dramlar tattırdı. Bir gün bu kanlı parantez kapandığında, İsrail’in, bütün insanlığa karşı işlenmiş ağır bir suç olduğunun bütün delilleri de tüm çıplaklığıyla gözler önüne serilecek.
Kissinger’ın mirası
04:002/12/2023, Cumartesi
G: 2/12/2023, Cumartesi
4
Sonraki haber
Taha Kılınç
Amerikan dış politikasının mimarlarından, ülke tarihinin ilk Yahudi Dışişleri Bakanı Henry Kissinger, 100 yaşında öldü. Hem görev yaptığı zaman dilimi hem de tesiri altına aldığı kadrolar itibariyle, Amerikan yönetiminin imza attığı pek çok suçta doğrudan dahli vardı. Endonezya’dan Şili’ye, Vietnam’dan Arjantin’e dünyanın dört bir yanında yaşanan insan hakkı ihlalleri, katliam ve soykırımlarda Kissinger’ın parmak izlerini görmek mümkündü.
Ben bu yazıda, Henry Kissinger’ın Ortadoğu’da bugünkü dengelerin oluşmasında oynadığı kritik role odaklanmak istiyorum:
İsrail-Filistin meselesinin çözümü için, 1969’un sonunda, kendi adıyla anılacak bir “barış planı” ortaya atan ABD Dışişleri Bakanı William Pierce Rogers, Başkan Richard Nixon’ın yönetim tarzı ve karar alma süreçlerinde bakanlığının devre dışı bırakılmasının verdiği yorgunluk sebebiyle, 3 Eylül 1973 günü istifasını sunmuştu. Rogers’ı bu adımı atmaya özellikle sevk eden bir kişi de vardı: Ulusal Güvenlik Danışmanı Henry Kissinger. 1969’da Başkan Nixon tarafından bu göreve atanan Kissinger, kısa zaman içinde adeta gölge dışişleri bakanı gibi hareket etmeye başlamıştı. Çeşitli ülkelerde, sadece Başkan’ı bilgilendirdiği özel görüşmeler yapıyor, temasları hakkında Bakan Rogers’a hiçbir brifing sunmuyor, Dışişleri Bakanı kulis bilgilerini gazetelerden öğreniyordu.
Rogers’ın istifasıyla birlikte, Başkan Nixon dışişleri bakanlığına Henry Kissinger’ı getirdi, ancak onu ulusal güvenlik danışmanlığından da almadı. Böylece Kissinger, iki önemli vazifeyi birden üstlenmiş oldu. (1975 sonunda, çeşitli tepki ve eleştirilerin ardından danışmanlıktan ayrılmak zorunda kalacaktır.)
Kissinger bakanlık koltuğuna oturduktan iki hafta sonra, Mısır’la İsrail arasında Yom Kipur Savaşı patlak verdi. Önce İsrail’e Amerikan askerî yardımlarının ulaşmasını sağlayarak işgal devletini güvenceye alan Kissinger, ardından bölgeye giderek tam 33 gün boyunca başkentler arasında mekik dokudu. Fanatik bir Yahudi olarak önceliği İsrail’in güvenliği, sonra da Amerika’nın Ortadoğu’daki çıkarlarıydı.
Suudi Arabistan Kralı Faysal’ın Yom Kipur’dan hemen sonra İsrail’e destek veren ABD ve müttefiklerine yönelik olarak başlattığı petrol ambargosunu, Kissinger, Arap muhataplarına gözdağı verme fırsatına dönüştürdü. Bir yandan New York Times gazetesi “Suudilerin petrol kuyularını bombalayalım” temalı makaleler yayınlarken, diğer yandan Kissinger, Riyad’ı ambargoyu kaldırmaya zorluyordu. Arap dünyasında yalnız kalan Kral Faysal, nihayet petrolün vanasını yeniden açmak durumunda kaldı. Faysal, 25 Mart 1975 günü sarayında, Amerika’dan henüz dönen yeğeni Faysal bin Müsâid tarafından yakın mesafeden vurularak öldürüldüğünde, herhalde bu işe en çok sevinenlerden biri Henry Kissinger’dı. Ve muhtemelen, suikast planından zaten haberi vardı.
“Kral Faysal engeli”nin ortadan kalkmasıyla, Mısır ve İsrail kucaklaşmak için birbirlerine doğru koşarken, arabulucu elbette Kissinger’dı. Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat’ın 19 Kasım 1977’deki Kudüs ziyareti ve akabinde Mısır-İsrail barış anlaşmasının imzalanmasında da, keza Kissinger devredeydi. Barış anlaşmasıyla birlikte, Mısır ordusunun artık Yahudiler için tehdit unsuru olmaktan çıkmasıyla, İsrail Ortadoğu’da çok daha pervasız hareket etmeye başlayacaktı. Söz konusu barış olmasaydı, İsrail 1982’de Beyrut’u kuşatabilir miydi? Elbette hayır.
Henry Kissinger, 1977’de dışişleri bakanlığı görevinden ayrıldıktan sonra bile Beyaz Saray politikalarını etkilemeyi sürdürdü. Kurduğu danışmanlık firması ve yazdığı kitaplar vasıtasıyla, karar alma mekanizmalarıyla hep içli-dışlıydı. Demokrat veya Cumhuriyetçi, bütün başkanlar kendisine sürekli akıl danıştılar. 2003’te Irak’ın sudan bahanelerle işgalinden Arap Baharı sürecindeki politikalara, her konuda Kissinger’a fikri mutlaka sorulmuş, o da çok iyi tanıdığı “Amerikan aklı”yla uyumlu tavsiyeler vermişti.
İşin ilginç yanı, Henry Kissinger, öyle olağanüstü bir siyaset teorisyeni, tutarlı bir realist, parlak bir akademisyen veya kalemi kuvvetli bir yazar da değildi. Bunca vasatlığına rağmen onu öne çıkaran ve gündemde tutan şeyler sınırsız ve elastik pragmatizmi, Yahudi kimliğinden ötürü temasta kaldığı çevrelerin etkinliği ve çıkarlar söz konusuysa insanı hiçbir şekilde denkleme dâhil etmeyen ruhsuzluğuydu. Buna belki, 100 yıl yaşamasının “magazin” değerini de eklemek mümkün. Nazilerden kaçan bir ailenin çocuğu olarak, eline güç ve imkân geçtiğinde Nazilere rahmet okutacak caniliklere imza atabilmesi ise, tarih nazarında bir ibret vesikasıdır.
Davası şimdi Yüce Divan’a intikal etti. En adil karar, orada verilecektir
Ne öğrendik?
04:006/12/2023, Çarşamba
G: 6/12/2023, Çarşamba
22
Sonraki haber
Taha Kılınç
Hamas’ın 7 Ekim 2023 sabahı İsrail’e düzenlediği operasyonlardan sonra, işgal güçlerinin Gazze’deki masum sivillere yönelik başlattığı soykırım, ikinci ayını yarın dolduruyor. Yaşanan insanî dramların dışında, birçok açıdan yeni ve derslerle dolu bir sürece şahitlik ediyoruz. Bütün dünyaya unuttuğu nice şeyi hatırlatan ve yepyeni şeyleri de şok dalgaları eşliğinde öğreten, sürprizleri bol bir süreç bu…
“Ne öğrendik?” sorusunu somutlaştırmak istediğimizde, bilhassa beş noktanın altını çizmemiz icap ediyor:
1) Ölüden dirinin nasıl çıkarıldığını öğrendik.
Kur’ân’da da sürekli vurgulanan “ölüden dirinin çıkarılması” hadisesi, gözlerimizin önünde ete-kemiğe büründü. Gazze’de birileri can verirken, dünyanın dört bir yanında vicdanlar uyanıyor, sesler yükseliyor, öfkeler kabarıyor, sergilenen vahşete eşlik eden ikiyüzlülük insanların her şeyi yeniden ve en temelinden sorgulamasına yol açıyor. Binlerce -belki on binlerce- gayrimüslim, Gazzelilerin gösterdiği direncin ve her şeye rağmen taşıdığı umudun kaynağını sorgularken İslâm’la şerefleniyor. “Bu metanetin kaynağı ne?” sorusu, insanları İslâm’ın nuruna yönlendiriyor. Her gün gözlerimizin önünden, gözü yaşlı birilerinin samimi itiraflarını içeren videolar geçiyor.
2) İsrail’in her şeye kâdir olmadığını öğrendik.
İsrail’in gücünü, savaş ve istihbarat kapasitesini, dünyayı nasıl yönettiğini, herkesin ona nasıl boyun eğdiğini, coğrafyamızda Siyonistlerden habersiz kuş uçmayacağını vs. telkin ettiler yıllarca bize. Oysa şimdi karşımızda her açıdan dökülen, hıncını sadece masumları savaş uçaklarıyla bombalayarak çıkarabilen, askerî operasyon kabiliyeti ve istihbaratı ciddi zaafa uğramış, moral yönünden çökmüş, temsil iddiasında olduğu dine ve ırka yönelik nefret dalgasını körükleyen bir işgal devleti var. Sadece esir takasları sırasında ortaya çıkan PR faciaları bile, İsrail’in mizah konusu hale getiriyor ve tartışmaya açıyor. Bu hasarı asla toparlayamayacaklar. Dünyada bir korku duvarı yıkıldı ve bir eşik aşıldı, bunun devamı da gelecektir.
3) Boykotun, ömürlük bir duruş olduğunu öğrendik.
Daha olayların ilk gününden itibaren, bazı büyük markalar açık bir şekilde soykırıma desteklerini açıkladılar. Onlar, İsrail’in ürettiği “Hamas eşittir DAEŞ” söylemini dünya kamuoyunun ezbere satın alacağını düşünüyordu, ama öyle olmadı. Müslümanlar ise, evlerine ve ceplerine dadanan bu akreplerle açık biçimde yüzleşmiş oldular. Şimdi, her şeyi en başından düşünme ve yaşadığımız hayatları baştan aşağı sorgulama, bazı alışkanlıkları tamamen terk etme zamanı… Boykot, sadece düşman, masumları bombaladığı zaman başvurulacak pansuman bir tedbir değildir. Bir Müslüman, zaten hayatı boyunca bazı yiyecekleri, bazı içecekleri, bazı giyecekleri, bazı mekânları, bazı kavramları, bazı insanları boykot eder. İslâm’ın “haram” dediği şeyin adı, modern dilde “boykot”tur. Meseleyi böyle düşünmek şart.
4) Türkiye’de İslâm düşmanlığının ne kadar yaygınlaştığını öğrendik.
Bu maalesef, yüzleşmemiz gereken çok ciddi bir problem. Bilhassa genç nesillerimizin kolayca kabullendiği bazı söylemler, ülkemizin geleceğini tehdit eder boyutlara ulaşmaya başladı. “Araplar…” diye başlayan nice cümlenin, açık bir şekilde İslâm ve insan düşmanlığına doğru evrildiği görülüyor. Eğer bu topraklarda Müslümanlar olarak bir istikbal hayal ediyorsak, bu düşmanlığa karşı her boyutta mücadele vermek zorundayız. Usulünü, içeriğini ve tatbikat biçimini tartışmak, uzun soluklu ve tutarlı stratejiler eşliğinde hareket geçmek mecburiyetindeyiz.
5) Çok çok çok çalışmamız gerektiğini öğrendik.
Aslında her meselede yolumuz aynı yere çıkıyor: Durmadan, soluklanmadan, neticeyi hemencecik görme saplantısına kapılmadan, ihlasla ve sabırla çalışmak… Kamuoyu oluşturmanın, düşmanı zayıflatmanın, mevzi kazanmanın, olumlu istikamette adım atabilmenin ve bizden sonrakilere sağlam bir emanet bırakabilmenin tek yolu bu. “Nasıl kazandılar?” sorusunun cevabı da burada, “Neden kaybediyoruz?” sorusunun bize bakan yönü de… Tarihin omuzlarımıza yüklediği sorumluluktan kaçmak mümkün olmadığına göre, yükü gönüllü biçimde omuzlamaktan başka çare görünmüyor.
Şarkın en sevgili sultanı
04:009/12/2023, Cumartesi
G: 9/12/2023, Cumartesi
31
Sonraki haber
Taha Kılınç
İslâm tarihinin en büyük kahramanlarından Salahaddîn Eyyûbî ile alakalı, zaman zaman alevlenen bir tartışma var. Gazze’de gözlerimizin önünde bir soykırım devam ederken, belki “tarih polemiği” yapacak zaman değil, ama merhum bir tarihçimizin oldukça sert beyanları da sosyal medyada sıklıkla paylaşılınca, kafası ve gönlü bulanan ve bunalan genç kardeşlerimizin ısrarlı sorularına topluca cevap vermek şart oldu.
Şimdi, Salahaddîn’e dair özellikle tartışma konusu edilen hususları teker teker izaha çalışacağım. Bunu yaparken de adaletten, insaftan, hakikatten ve kaynaklardaki doğru bilgilerden sapmamaya dikkat edeceğim.
1. “Nûreddîn Zengî’nin devletini gasp etti”
Salahaddîn Eyyûbî ve ailesi, Selçukluların Bilâdüşşâm mıntıkasındaki atabeyleri olan Zengîlerin emrine girdikten sonra, bu iki aile arasında sarsılmaz bir ittifak ve itimat meydana geldi. Salahaddîn’in babası Necmuddîn ve amcası Şirkûh önce İmâdüddîn Zengî’ye, sonra da onun oğlu Nûreddîn Mahmûd’a derin bir sadakatle bağlandılar. Nûreddîn’in 1174’teki vefatına kadar, Salahaddîn herhangi bir şekilde “bağımsızlık” düşünmedi, bu yönde hiçbir adım atmadı. Ancak Nûreddîn, ardında henüz 11 yaşında olan bir evlat bırakarak vefat ettiğinde, Salahaddîn, Haçlılara karşı savunmasız kalan Bilâdüşşâm’ı kendi yönetimi altında toplamak durumunda kaldı. Böyle bir sürece “gasp” demek, hiçbir tarihî vakıayla örtüşmez. “Yavuz Sultan Selim, Mısır’ı gasp etti” denebilir mi mesela?
2. “Nûreddîn’in dul karısını nikâhına aldı, anası yaşında kadınla evlendi”
Nûreddîn Mahmûd Zengî’nin karısı İsmetuddîn Hatun, zaten eşraftan bir yöneticinin kızıydı. Kocası vefat edince, Şam’da ciddi bir yönetim krizi baş gösterdi, etrafı kendisini tesir altına almak isteyen komutanlarla ve danışmanlarla kuşatıldı. Salahaddîn’in onunla evlenmesi tamamen, devletin krize sürüklenmesini önlemek amacıyla yapılan siyasî bir nikâh akdiydi. Aradaki yaş farkı “anası yaşında” denecek kadar çok olmadığı gibi, İslâm tarihi boyunca benzer şekilde yapılmış sayısız evlilik mevcuttur. İsmetuddîn, 1186’da Şam’da vefat edinceye kadar, Salahaddîn’le sadece 9 yıl evli kalmıştır, ki Salahaddîn de bu süre zarfında sürekli seferlerle meşguldü. Sanki gayrimeşru ve gayriahlâkî bir işmiş gibi, bu evliliği dile dolamak insafa sığar mı?
3. “Kudüs’ün fethi, şişirilmiş bir zaferdir”
Haçlı sürülerinin 1099’da işgal ettiği Kudüs, sonraki 88 yıl boyunca Frenklerin yönetiminde kalmıştı. Hıttîn Savaşı’nda Haçlılara tarihî bir hezimet yaşatarak Kudüs’ü yeniden İslâm’a armağan eden Salahaddîn, Müslümanların ilk kıblesindeki her bir dinî mekânı aslına rücu ettirdi. Salahaddîn’in zaferini küçümsemek, Kudüs’ün tarihindeki en önemli dönüm noktalarından birini yok saymaktır. “Şişirilmiş zafer” sözü ile kastedilen, Haçlıların zayıflaması ve şehrin “zaten düşecek olması” idiyse, aynı yorumu İstanbul’un fethi için de mi yapacağız? Fatih, İstanbul’u Bizans’ın son derece zayıfladığı ve içten içe çürüdüğü bir zamanda fethetmişti. O zaman ona da mı “şişirilmiş zafer” diyeceğiz?
4. “Kudüs’ü aldı, ama Akkâ’yı alamadı. Bu mu kahraman?”
Bir komutan veya devlet başkanı, siyasî ve askerî kariyeri boyunca zafer kazandığı kadar, hezimetler de yaşayabilir. Tarih boyunca her coğrafya ve devlet için geçerli olan bu kaide üzerinden şahsî eleştiri yapmak, insafa ve mantığa sığmaz. Kudüs’ü fetheden İslâm ordusu, yıllar süren savaşların etkisiyle yorgundu, salgın hastalıklar baş göstermişti. Bizatihî Salahaddîn’in kendisi bile iki kez ölümden döndü. Müslümanlar yine de Fransa, Almanya ve İngiltere birleşik ordularına karşı, Akkâ önlerinde tam iki yıl çok başarılı bir direniş gösterdi. Eğer Salahaddîn, bu zor şartlar altında Haçlılarla anlaşmak yapmak zorunda kaldığı için eleştiriliyorsa, tarihte düşmanla anlaşma yapan her Müslüman lidere hakaretler mi yağdıracağız?
5. “Batılılar onu çok övüyor, demek ki bir şey var”
Kudüs’ün işgalden kurtarılmasından sonra, Salahaddîn Haçlılara İslâm’ın adaleti ve zimmî hukuku çerçevesinde muamele etti. Gösterdiği âlicenaplık öyle büyük hayranlık uyandırdı ki, Haçlılar kendisine “asil düşman” unvanını yakıştırdılar. Tarihte, yenilgiye uğrattığı düşmanı asaletiyle kendisine hayran bırakan nice İslâm kahramanı vardır. Batılı kaynaklar bugün sadece Salahaddîn’i övmüyor; Hz. Ömer’in Kudüs Hristiyanlarına muamelesini anlatan metinlere bakın, Hz. Fârûk’un göklere çıkarıldığını görürsünüz. Fatih Sultan Mehmed ve diğer birçok isim için de Batılıların sayısız övgüleri ve hayranlık ifadeleri vardır. Sırf Batılılar övüyor diye, hepsinden vaz mı geçeceğiz? Böyle bir tarihî değerlendirme ölçüsü olur mu?
“Şarkın en sevgili sultanı” Salahaddîn’e rahmet ve selam olsun.
İzlenimler
04:0013/12/2023, Çarşamba
G: 13/12/2023, Çarşamba
23
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail’in Gazze’de yeni bir soykırım süreci başlattığı 7 Ekim’den bu yana Türkiye’nin dört bir yanına seyahatlerim daha da yoğunlaştı. Konferanslar, seminerler, özel istişare toplantıları, kitap kritik oturumları, dersler… Bunlara, İstanbul’da zaten rutin bir şekilde devam eden, bazen günde 3-4 ayrı programı bulan yoğunlukları da ilave etmeliyim. Çok farklı sosyal dinamiklere sahip ortamlara birbirine yakın zamanlarda ve sıklıkla girip çıktıkça, hem ülkenin Filistin gündemine hem de insanımızın meseleye yaklaşım tarzına dair çarpıcı gözlemler birikti zihnimde. Bilhassa siyasetçilerin ve karar vericilerin de faydalanabileceği bir “panoramik fotoğraf” olarak, bunları arz etmek istiyorum:
Evvela: Türkiye’nin hangi şehri olursa olsun, Filistin duyarlılığı konusunda gözle görülür bir dikkat ve özen var. Hatta bazı salon toplantılarında “90’ların havası”nı ve samimiyetini tattığımı bile söyleyebilirim. Ancak bu durumla eş zamanlı olarak, özellikle sosyal medya üzerinden pompalanan bazı olumsuz propagandalar, Müslüman ailelerin çocuklarına dahi sirayet etmiş durumda. İslâmî ve insanî hassasiyeti yüksek nice ailede, ayrışmalar artık “ideolojik kamplaşma”ya doğru ilerliyor. İçinden geçtiğimiz süreç orta vadede önemli kırılmalara dönüşecek gibi görünüyor. Bundan sonraki sınavlarımızdan biri, gelecek nesillerimizi istikamette tutma kavgası…
Gençlere ulaşmak, herkeste ortak kaygı. Ancak bunun hangi yöntemle yapılacağı ve söz konusu ulaşma eyleminde hangi materyallerin / vesilelerin kullanılacağı konusunda zihinler karışık ve biraz da çaresiz. Sadece “Filistinliler topraklarını sattılar ve İsrail kuruldu” iftirasına inanan Müslüman bir genci ikna edecek sağlam deliller bulmak için arşivleri ve akademik tez yığınlarının tozlu sayfalarını eşelemek durumunda kalmamız bile, eksik bıraktığımız noktaları gözler önüne seriyor.
Her çevrede, “okuma ve anlama seferberliği” başlatıldığı göze çarpıyor. Buradaki temel problem ise, okunacak sahih metin ve konuşacak / dinlenecek doğru kişi eksikliği. Gençler artık romantizme, hamasete, geleceğe dair ucu-bucağı belirsiz vaatlere veya kimi bağladığı belli olmayan sözlerin ulu-orta verilmesine doymuş durumda. Somut, uygulanabilir, günümüzün gerçekleriyle uyumlu, salonlardan dışarı çıkıp hayata karışıldığında da izlenebilecek yol haritaları… Herkesin peşine düştüğü şey bu.
Sosyal medyada yapılan paylaşımlar, verilen tepkiler veya dâhil olunan polemikler, “sözün tesiri”ni doğrudan etkiliyor. İnsanların bakışlarında, “söz-eylem tutarlılığı” konusunda açık beklentiler fark ediliyor. Söylediği gibi yaşamayan, yaşamadığı şeyleri söyleyen, gündemin iğvasına aşırı şekilde angaje olmuş, kendine ait bir gündeme sahip olmak yerine sadece “karşı cenah”la çene yarışına tutuşan kişiler, “kanaat önderi” olarak değil, “sosyal medya ünlüsü” olarak görülüyor. Gerçekten, ciddiyetle ve derinlemesine okuyan gençler, bu ikisi arasındaki farkı hemen fark ediyor. En üzücü olan ise, yorucu tartışmaların ortasında dengede kalmaya çalışan samimi gençlerin hissettiği sahipsizlik… Bu gençlerimize kucak açmak borcumuz var.
Manzara kuş bakışı temaşa edildiğinde, genel anlamda çok derin bir samimiyet, ama aynı zamanda bir dağınıklık ve stratejisizlik görülüyor. Her grup, dernek, vakıf, STK vs. bir şeyler yapmaya çalışıyor, bunların hepsi de çok anlamlı ve içten şeyler. Ancak “genel strateji” üretme noktasında, hâlâ açılması gereken diyalog kanalları, kapatılmaması gereken kapılar ve sürdürülmesi gereken istişareler var. Süreç uzayınca, İslâmî camianın da yorgunluk emareleri gösterdiği görülüyor. Hâlbuki yılmadan, yorulmadan, bıkmadan ve usanmadan, kapı kapı gezmemiz, doğruları anlatmamız, birbirimizle çatışmak yerine enerjimizi “ortak düşman” üzerinde yoğunlaştırmamız gereken zamanlardayız. En kolayı, kendi kitlene yaslanıp, duruşunu garantiye alarak ve kazanımlarını yitirmeyeceğinin de bilincinde olarak, Müslüman kardeşine ateş etmek… Bu, asla düşmememiz gereken bir tuzak ve sınav olarak karşımızda duruyor.
Siz bu satırları okurken, ben Kayseri’nin güzel ve samimi insanlarıyla hasbihal ediyor olacağım nasipse. Oradan da, tıpkı diğer şehirlerimiz gibi, yine gönlüme inşirah verecek izlenimlerle İstanbul’a döneceğimden adım gibi eminim.
Holokost Endüstrisi
04:0016/12/2023, Cumartesi
G: 16/12/2023, Cumartesi
25
Sonraki haber
Taha Kılınç
“İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra antisemitik engellerin hızla kalkmasıyla, Yahudiler ABD’ye üstünlük kurmaya başladılar. Yahudilerin kişi başına düşen gelirleri, Yahudi olmayanların iki katıdır. En zengin 40 Amerikalı-dan 16’sı Yahudi’dir. Bilim ve ekonomi alanında Nobel kazanan Amerikalıların yüzde 40’ı Yahudi’dir. Büyük üniversitelerdeki profesörlerin yüzde 20’si, New York ve Washington’daki önemli hukuk firmalarının ortaklarının yüzde 40’ı Yahudi’dir. Liste uzayıp gidiyor. Başarının önünde engel olmak bir yana, Yahudi kimliği, başarıyı taçlandıran bir unsur haline geldi. Pek çok Yahudi’nin İsrail’i bir yük olarak gördüklerinde aralarına mesafe koymaları ve ardından bir yatırıma dönüştüğünde yeniden Siyonist olmaları gibi, etnik kimliklerini bir yük olarak gördüklerinde araya mesafe koydular, bir yatırıma dönüştüğünde yeniden Yahudi oldular.”
ABD’li Yahudi akademisyen Prof. Dr. Norman Finkelstein, İkinci Dünya Savaşı’nda Yahudilere uygulanan kıyımın (Holokost), sonrasında Siyonistler tarafından nasıl bir sömürü ve rant sistemine dönüştürüldüğünü anlattığı kült kitabı Holokost Endüstrisi’nde, Amerikan Yahudiliğinin ve İsrail’e sunulan desteğin dört başı mamur bir panoramasını sunuyor. “Kendilerini savunmaktan aciz insanlara efelenmek: Örgütlü Amerikan Yahudiliğinin cesareti işte bundan ibarettir” diyen Finkelstein, Holokost’tan kurtulmuş bir anne-babanın oğlu olarak, kendi aile öyküsüyle de harmanladığı kitabında, Siyonistlerin ipliğini pazara çıkarıyor, bütün iki yüzlülüklerini
gözler önüne seriyor.
2000 yılında yayınlanan kitap, Türkçeye ilk kez 2011’de çevrildi, ikinci baskısını ise ancak 2023’te yapabiliyor (Kutadgu Yayınları, İstanbul). Piyasaya çıktığı ilk andan itibaren bütün dünyada fırtınalar koparan böylesine önemli bir metnin, 23 yıl içinde sadece iki baskı yapması, Türkiye kamuoyu olarak mevzuya ilgimizin düzeyini gösteren acı bir misal maalesef. Yeni edisyon, hak ettiği ilgiyi görür umarım.
Norman Finkelstein, eserinde baştan sonra, Yahudilerin diğer milletlere yönelik faşist ve kibirli tutumlarını çarpıcı örnekler eşliğinde ortaya koyuyor. Örneğin, İkinci Dünya Savaşı sırasında Nazilerin sadece Yahudileri değil çingeneleri de yok ettiğini belirten Finkelstein, “Holokost tüccarları”nın bu realiteyi ısrarla inkâr ettiklerinin altını çiziyor ve bu tavırla ilgili üç sebep zikrediyor: 1) Çingenelerin canıyla Yahudilerinkini kıyas edilemez olarak görüyorlar, 2) Soykırımın rantını kimseyle paylaşmak istemiyorlar, 3) Çingenele-rin de öldürüldüğünü kabul etmenin, “Yahudi düşmanlığı” üzerinden kurgulanan Holokost iddialarını boşa düşüreceğinin farkındalar.
Kitaptaki en vurucu bölümlerden birinde, Finkelstein, “Holokost kurbanı” tanımının sürekli genişletildiğini ve böylece dünyanın haraca bağlandığını anlatıyor. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, Holokost’tan sağ kurtulanların 100 bin civarında olduğunu kaydeden Finkelstein, bilahare “Nazilerden kaçabilenler”in de listeye eklendiğini, ardından “soykırımdan duygusal açıdan etkilenen” Yahudilerin bile tazminat sırasına girdiğini vurguluyor. Böylece Holokost, devasa bir kazanç kapısına dönüştürülürken, özellikle Almanya, kelimenin tam anlamıyla İsrail’in, Siyonizm’in ve Yahudilerin kölesi haline getirilmiş. Kitaptaki detaylar öylesine sarsıcı ki, İsrail’in Gazze’de uygulamakta olduğu soykırıma bugün Almanya’nın neden canhıraş destek verdiği net biçimde anlaşılıyor. Finkelstein, kitabın bu bölümünde oldukça zeki bir çıkarım da yapıyor: “Madem bugün Nazilerden kurtulduğunu iddia eden milyonlarca Yahudi var, o zaman demek ki Yahudilerin sistemli bir şekilde ve hedef gözetilerek yok edildiğini söylemek de mantıksız.”
Şu paragraf da ABD’nin ve mevcut dünya sisteminin bütün çelişkilerini gün yüzüne çıkarıyor:
“ABD, yurtdışında işlenen suçları vurgulamak istediği zaman, genellikle Holokost anılarını gündeme getirir. Ancak ABD’nin Holokost’a ne zaman başvurduğu önemlidir. Kızıl Kmerlerin Kamboçya’daki kan banyoları, Afganistan’daki Sovyet işgali, Irak’ın Kuveyt’i işgal etmesi, Sırpların Kosova’daki etnik temizlikleri gibi, resmî düşmanların yaptıkları şeyler, Holokost’u gündeme getirir, ABD’nin suç ortağı olduğu durumlarda ise unutulur. Kızıl Kmerlerin Kamboçya’daki zulümlerinin ortaya çıktığı sıralarda, ABD destekli Endonezya hükümeti, Doğu Timor’da nüfusun üçte birini kılıçtan geçiriyordu. Doğu Timor soykırımı Holokost’la kıyaslanmadı, hatta haberlerde bile kendine yer bulamadı.”
Velhasıl, Holokost Endüstrisi, sadece bugünlerde değil, bütün zamanlarda el altında bulundurulması gereken rehber bir metin.
İrancı olmak
04:0020/12/2023, Çarşamba
G: 20/12/2023, Çarşamba
42
Sonraki haber
Taha Kılınç
İslâm dünyası içinde günümüzde kabaca yüzde 15’lik bir azınlığı teşkil eden Şiîlik inancı, 1979’dan sonra İran yönetiminin resmî ideolojisine ve bütün dış politika hamlelerindeki en temel motivasyona
dönüştürüldü. Esas hedef olarak Müslüman coğrafyayı seçen İran devlet aklı, Şiîliği yayarak kendi dinî ve siyasî hâkimiyet alanını genişletme projesini uygulamaya koyarken, Sünnî çoğunlukla temasını özellikle şu iki kanal üzerinden sağladı: 1) Ehl-i Beyt sevgisi, 2) Filistin davası. Öyle ya, Ehl-i Beyt’i kim sevmezdi? Filistin, hepimizin davası değil miydi? Nihayetinde, dillere pelesenk edilen “vahdet” sözcüğünün de sihirli etkisiyle, kitleler akın akın İran hayranlığına sürüklendi.
İran’ın ince ince dokuduğu ve temellerini sağlamlaştırmak için her türlü imkânını seferber ettiği bu sürecin kilit taşını “Büyük Şeytan” olarak nitelenen ABD’ye düşmanlık oluşturdu. İngiltere ve Fransa başta olmak üzere, dünyanın diğer emperyalist ülkelerini hiçbir şekilde düşmanlık denklemine sokmayan İran, böylece kitlelerin öfkesini tamamen Amerikan emperyalizmine çevirerek kendi duruşunu tahkim etti. Silah ticaretinin akışını sürdürmek, Ortadoğu’daki müttefiklerini yanında tutmak ve kendi politikalarını sağlama almak, tüm bunları yaparken de İslâm dünyası içindeki bölünmeleri körükleyecek bir fırsatı elinde bulundurmak için bu dekoru son derece kullanışlı bulan Beyaz Saray, böylece İran yönetimiyle örtülü bir işbirliğine girişti. İran-Irak Savaşı sırasında kapalı kapılar ardında sürdürülen ve ABD Başkanı Ronald Reagan döneminin en ciddi politik skandallarından biriyle (“İran-Kontra Skandalı”) ifşa olan söz konusu işbirliği, Afganistan ve Irak’ın işgallerinde açıktan yardımlaşmaya ve paslaşmaya dönüştü.
Kitleler gözü kapalı biçimde İran hayranlığına savrulurken, İran devlet aklı, hâkimiyet kurduğu bütün bölgelerde İslâm’ın ilk asırlarından beri Şia’nın bayraktarlığını yaptığı bütün tarihî kinleri ve kanlı davaları yeniden diriltti. Milyonlar sözde “Amerikan düşmanlığı” ile afyonlanırken, Müslümanların tarih ve coğrafya algısıyla tamamen oynayan yeni bir din dili, İslâm coğrafyasının kadîm şehirlerinde fanatizmi, kardeş kavgasını, düşmanlığı, mezhep savaşlarını ve sahabeye sövgü ve hakaret geleneklerini yeniden hortlattı. Bugün Şam’a, Halep’e, San’a’ya, Bağdat’a, Beyrut’a bakın, söylediğim şeylerin en canlı misallerini gözlerinizle göreceksiniz. Türkiye’den bakarak ve yaşanan acı hakikatlerden tamamen uzak kalarak İran’a romantik bir sempati duymak çok kolay. Sahaya indiğinizde ise, “vahdet” denen şeyin, aslında dinî ve tarihî kimliğinizden tamamen soyunarak, -isteyerek veya zorla- Şiîlik içinde erimekten ibaret olduğunu fark edeceksiniz.
İran devlet aklı, İslâm coğrafyasında Şiî mezhepçiliğinin kök salması projesini uygulamaya koyarken, karşısında en büyük engel olarak her zaman Türkiye’yi görür. İran, Türkiye’ye karşı her zaman tetiktedir, buraları hiç ihmal etmez, siyasî ve dinî lobicilik için muazzam bütçeler ayırır, beynini yıkadığı kişi ve kurumları ustaca kullanır, Türkiye kamuoyunu kendi amaçları uğruna istismar etmek için gizli-açık hiçbir fırsatı kaçırmaz. Böylece kendi devletine ve milletine söverken, İran’ı ölçüsüzce öven ve Tahran’dan fısıldanan her şeye sorgusuz-sualsiz kapılıp giden bir taban oluşturur.
Arap dünyasında ise, şu anda kitleyi hareketlendirecek ve İran’a karşı organize edecek herhangi bir siyasî veya ideolojik yapılanma bulunmuyor. Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın trajik serencâmı, en fazla alkışı Tahran’dan aldı. Arap rejimleri kendi istikballeri için İhvân’ın kökünü kazımaya odaklanırken, aslında İran’a Arap coğrafyasında geniş bir alan açmış oldular. Tarih, bunu acı acı yazacaktır.
Tüm bu arka plan eşliğinde, Türkiye’de yaşayan bir Müslümanın “İrancı” olabilmesi için ne lazım gelir, soralım: Ya İran’a ve bölgemizde yaşananlara dair hiçbir şey bilmiyorsunuzdur. Ya iç siyasette kendinize belirlediğiniz pozisyon gereği, içerideki bazı aktörlere karşı kin ve nefretiniz gözünüzü kör etmiştir. Ya ideolojik ve dinî açıdan İran’ın çizgisindesinizdir. Ya da İran tarafından yemleniyor ve fonlanıyorsunuzdur. Öbür türlü, yabancı bir devletin ajandasına asker yazılmanın mantığını anlamak mümkün değildir.
Bu çerçevede, İran’ın Müslüman dünyanın önüne “kahraman” olarak koyduğu bir isim var: Kâsım Süleymanî. Konu açılmışken, Süleymanî’nin yakın tarihte oynadığı rolleri yeniden hatırlamamak ve onu kendi bağlamına doğru biçimde oturtmamak olmaz. Nasipse, cumartesi gününe.
Mayın tarlaları
04:0023/12/2023, Cumartesi
G: 23/12/2023, Cumartesi
23
Sonraki haber
Taha Kılınç
Dün Halep’in düşüşünün 7’nci yıldönümüydü. 2012-2016 arasında, tam 4 yıl, 5 ay, 3 gün boyunca, bugün Gazze’de gördüğümüz manzaraların aynısı Halep’te yaşanmıştı. Rusya ve İran’ın desteklediği Suriye Baas rejimi tarafından sivil alanlar acımasızca bombalandı, halkın üzerine varil ve fosfor bombaları yağdırıldı, şehir ve kasabalarda uygulanan kuşatmalarla insanlar açlık ve salgın hastalıklarla kırdırıldı, ateşkeslerden sonra yerleşim birimleri tahliye edilirken sivillere saldırılar düzenlendi, ölüler toplu mezarlara gelişi güzel gömüldü… Geriye kalan en az 40 bin cesedin yanı sıra, coğrafyamızın en önemli şehirlerinden Halep, harabeye ve enkaza dönüştü.
Yaşananların arka planında, hem İran-Rusya-Suriye üçgeninde koordinasyonun sağlanması hem de sivillere yönelik yıldırma politikalarının tatbiki noktasında bir isim özellikle öne çıkıyordu: Kâsım Süleymanî. İran Dinî Lideri Âyetullah Ali Hamaney’e yakınlığıyla bilinen ve 1998’den beri İran Devrim Muhafızları-Kudüs Gücü Komutanı olarak görev yapan Süleymanî sadece çeşitli başkentler arasında mekik dokumuyor, aynı zamanda bizzat sahaya da inerek cepheleri dolaşıyor, farklı coğrafyalardan (Irak, Lübnan, Afganistan vb.) Halep’e taşınan Şiî savaşçılara moral ve motivasyon kazandırmaya çabalıyordu.
(Savaştan önce -kâhir ekseriyeti Sünnî olmak üzere- 2,5 milyonluk bir nüfusu bulunan Halep, sonrasında İran’ın kontrolündeki Şiî gruplar eliyle dinî ve demografik olarak yeniden dizayn edilecek, böylece yüzlerce yıldır Sünnî Müslüman dünyanın kavşak noktalarından biri olan Halep’e yeni bir ideolojik kimlik giydirme projesi uygulamaya konacaktı. Söz konusu proje, bugün hâlâ tüm hızıyla devam ediyor. Yakın gelecekte başımızı çevirip baktığımızda, karşımızda bambaşka bir Halep bulacağız.)
Kâsım Süleymanî, İran-Irak Savaşı (1980-1988) sırasında başladığı askerî kariyerine Lübnan ve Afganistan’da devam etmiş, ABD’nin 2001’de Afganistan’ı 2003’te de Irak’ı işgali sırasında İran’ın mezhep temelli kazanımlarının korunmasına odaklanmıştı. Süleymanî’nin komuta ettiği Kudüs Gücü’nün faaliyet göstermediği tek bölge vardı: Kudüs. Birçok noktada ülkesinin geleneksel siyasetinin dışına çıkan ve Ortadoğu’daki dengeleri hiçe sayan dönemin Amerikan Başkanı Donald Trump’ın emriyle 3 Ocak 2020 günü Bağdat Havaalanı civarında öldürüldüğünde, Kâsım Süleymanî yine ülkesinin menfaatleri için çıktığı bir bölge turu kapsamında, Lübnan’dan Irak’a dönüyordu.
Ortadoğu’daki çatışmalar ve yangınlar kendi topraklarına sırçamasın diye, etrafını mayın tarlalarıyla donatan ve Lübnan, Suriye, Irak ve Yemen başkentlerinde fiilen kontrolü elinde bulunduran İran, tüm bu operasyonlarının başına Kâsım Süleymanî’yi yerleştirmişti. Ancak hem İran devlet katmanları içindeki acımasız rekabet hem de ABD’nin dümenine geçen patavatsız bir başkanın ani kararı, Süleymanî’nin sonunu getirdi.
Gelelim Hamas lideri İsmail Haniye’nin Kâsım Süleymanî’nin Tahran’daki cenazesinde kendisini “Kudüs şehidi” ilân etmesine ve Hamas-İran ilişkilerine…
1987’de Mısır kökenli Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın Filistin kolu olarak sahneye çıkan Hamas’ın, yolun sonunda kendisini İran’ın gölgesinde bulması ve Tahran’dan gelen yardımlara muhtaç kalması, İslâm coğrafyasına hâkim olan siyasî dağınıklığın ve gelecek tasavvuru yokluğunun en çarpıcı göstergelerinden biridir. Müslüman dünya Hamas’a gerektiği şekilde sahip çıkabilse (bazı ülkeler “terör örgütü” olarak bile görüyor) ve onu İsrail’e karşı gerçekten desteklemiş olsa, Filistin topraklarındaki Siyonist işgal bu derecede pervasızlaşmaz, ayrıca İran’a Ortadoğu’da böylesine geniş bir faaliyet ve operasyon alanı açılmazdı. Bu kadar basit bir neticenin bile hesaplanamaması, bölgemiz adına gerçek bir talihsizliktir
Bu sütunda zaman zaman yazdığım bir şeyi tekrarlayacağım:
Sünnî İslâm dünyasının, düşmanla mücadelede ciddi bir “kurmay akıl eksikliği” sorunu var. Kitleleri heyecanlandırıp konsolide edecek siyasî veya ideolojik bir çerçevenin olmayışı da, bir başka ciddi handikap. Coğrafyamızın kadîm şehirleri bir istilacıdan başka bir istilacıya sürekli el değiştirirken, kaçırılan fırsatlar ve heba edilen imkânlar, gelecekte bugünleri yazacak tarihçiler için arşivler ve kütüphaneler dolusu malzemeye dönüşüyor şu anda. İstikbalde yazılacak tarihin bugünkü pasif nesneleri olmak ise, her açıdan acı verici.
Sırtlanların geçiş yeri
04:0027/12/2023, Çarşamba
G: 27/12/2023, Çarşamba
24
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Büyük devletler, geniş teşkilatlı imparatorluğumuzu inşa edecek ne zaman bıraktılar, ne de sükûnet! Bize de hiç olmazsa on senelik bir sulh tanınsa Japonların (Meiji devriminin başlangıcından beri) o kadar methedilen terakkîlerini biz de yapabilirdik. Onlar Avrupalıların pençelerinden uzak olduklarından, bize nazaran bahtiyardırlar, emniyet içinde yaşamaktadırlar. Maalesef biz, tam Avrupalı sırtlanların geçiş yerine çadırımızı kurmuşuz.”
Sultan II. Abdülhamid, 33 yıllık uzun saltanatının özeti mahiyetindeki bu cümleleri sarf ederken, aslında Türkiye’nin kaderine dair en esaslı tespitlerden birini de tarihin kayıtlarına geçiriyordu. Avrupalı sırtlanların geçiş yeri… Herhalde içeride ve dışarıda yaşanan onca şeyin, atlatılan badirelerin ve çekilen sıkıntıların hepsini toplasak, sebep hanesine bu ibareyi yazmak yeterli olurdu. Yüz küsur sene önce geçerli olan ölçüler, bugün de -belki hatta daha fazla biçimde- geçerli ve gündemimizde.
Türkiye’nin neyi temsil ettiğini, bölgemizde ve İslâm dünyası içinde nerede durduğunu, dışarıdan bakanların bizde ne gördüğünü kavramak, geleceğe en sıkı biçimde hazırlanmanın da başlangıç noktasını oluşturuyor. Bunu anlamayan insanların ağzından duyduğumuz şu türden cümleler ise, içerideki imtihanımızın bir başka boyutu: “Bizim Ortadoğu’da ne işimiz var?” Cümleye farklı coğrafyaların isimlerini yazarak, ifadeyi sonsuz biçimde değiştirebilirsiniz. Mantık aynı olduğundan, netice de fark etmeyecektir. Hepsinde niyet aynı yere çıkıyor: İslâm coğrafyasıyla ve Müslümanlarla zinhar aynı kareye girmek istemeyen, zihninden ve kalbinden oraları çoktan söküp atmış, İslâm’ı ve Müslümanları her türlü kötülüğün, geriliğin ve utancın kaynağı olarak gören bir zihniyet bu. Böyle bir bakış açısını mantıklı ve makul bir zeminde ikna etmek de maalesef mümkün görünmüyor. Kendimizi ve gelecek nesillerimizi korumaya odaklanacağız.
Geçtiğimiz günlerde, Âkif’in “Vurulup tertemiz alnından, uzanmış yatıyor / Bir hilâl uğruna ya Rab, ne güneşler batıyor” dizelerinde anlattığı o tertemiz evlatlarımızdan 12’si şehadete yürüdüğünde, Türkiye içinden bazı kesimlerin başlattığı çirkin bir “şehadet” tartışması, bu durumun en güncel ve pratik tezahürü oldu. Şehit ailelerine galiz biçimde saldıranların yanında, şehitliğin bizatihi kendisine kin kusanları da gördük. Dillerinde terörün tanımı bile belirsizleşmiş sosyal medya maymunlarının kanaat önderliğine soyunduğu ülkemizde, bizi biz yapan her türlü değere savaş açan bir karakter yapısıyla karşı karşıyayız.
Türkiye sadece Türkiye’den ibaret olmadığından, içeride yaşayacağımız bütün çözülmeler sadece bizi etkilemeyecek, İslâm coğrafyasının farklı noktalarında doğrudan akisleri görülecektir. İstikbali düşündüğümüzde, önümüzde duran belki de en büyük tehlike, İslâm’dan uzaklaşarak, dinî ve manevî sahada tamamen hedonist dürtülerle hareket eden amaçsız yığınların söz sahibi olması ve geleceğimize dair karar mekanizmalarında boy göstermesidir. İslâm’dan “arındırılmış” kof milliyetçiliklerle ve süslü lafların gerisine gizlenmiş faşizmlerle gidilecek istikamet ancak sosyal bataklıklar deryası olabilir. Keza İslâm dünyasıyla daha yakın ilişkiler kurmayı engelleyen her türlü zorbalık ve sapma da, bu ülkenin geleceğinin kundaklanmasıdır.
Türkiye çok güçlü olmak zorunda. Türkiye, caydırıcılığını korumak zorunda. Türkiye, İslâm coğrafyasıyla ilişkilerini sımsıkı tutup, gözüyle kulağıyla, eliyle ayağıyla mıntıkayı sürekli kolaçan etmek zorunda. Ancak bu sayede, bu güzel ve mahzun İslâm yurdunun geleceğine dair ümitvar olmayı sürdürebiliriz. Aksi takdirde, merhum sultanımızın sözünü ettiği sırtlanların pençeleri, meş’um birer gölge gibi başımızın üstünde bekliyor.
Bu yüzden, -hangisi olursa olsun- başka devletlerin karanlık ajandalarına asker yazılmayı, adeta vatana ihanet derecesinde bir suç olarak görüyorum. Bu yüzden, tembellik etme lüksümüzün bulunmadığını savunuyorum. Bu yüzden, düşmanların istismarına fırsat bırakmadan, kendi içimizdeki eksikleri yine kendimizden hareketle bulunmuş çözümler eşliğinde gidermek gerektiğini düşünüyorum. Başka çıkar yol yok. Başka Türkiye yok.
“Savaşı kaybettik”
04:0030/12/2023, Cumartesi
G: 30/12/2023, Cumartesi
20
Sonraki haber
Taha Kılınç
Eski İsrail Genelkurmay Başkanı Dan Halutz’un “Hamas’a karşı savaşı kaybettik” açıklaması, haftanın en çok konuşulan konuları arasındaydı. Bu tespitin sadece kendisi değil, aynı zamanda sözü söyleyen kişi de oldukça önemliydi. Zira Halutz, 1966-2006 arasında kesintisiz biçimde tam 40 yıl İsrail ordusunda görev yapmış bir isim. Böyle uzun bir süre görevde kalınca, Halutz’un şahsî suç dosyası da oldukça kabarık. Ahmed Yâsîn (2004) ve Salâh Şehâde (2002) gibi lider isimlerin katledilmesinde, Halutz’un doğrudan dahlinin bulunduğu biliniyor. Birinci İntifada (1987) ve İkinci İntifada (2000) süreçlerinde de Halutz ve ekibi, Filistinlilere tam saha baskı uygulamakla meşguldü.
Dolayısıyla, Dan Halutz’un sözlerini “özeleştiri” olarak anlamamak gerekiyor. Cümlelerinin devamında, “Zaferi ancak Benyamin Netanyahu istifa ederse kazanabiliriz” demek suretiyle, Gazze’de yaşananlardan asla ders çıkarmadığını ve tek derdinin aslında iç siyasette mevzi kazanmak olduğunu da itiraf ediyor.
Oysa İsrail’in şu üç aylık zaman dilimindeki kayıpları, Netanyahu’nun istifasıyla telafi edilebilecek kadar basit ve az değil. Suçu tamamen Netanyahu’ya ve kabinesine yıkmak da, Siyonist terör mantığının İsrail’de sadece birkaç kişide mevcut olduğu yönünde bir yanılgıya sebebiyet vermesi açısından yanlış. 1948’den günümüze, İsrail’de herhangi bir şekilde yönetim kadrosuna yükselmiş veya orduda komutanlık yapmış isimlerden hiçbiri, Filistinlilere yaklaşımında asla “tam barış” niyetinde olmadı. Filistinlileri “terörist” veya en azından “terörist adayı” olarak görmeyen Siyonist lider de çıkmadı. Aralarında sadece üslup ve ton farkı vardı, o kadar.
Halutz’un niyeti ne olursa olsun, eksik bıraktığı yerleri biz tamamlayalım.
İsrail bu savaşı çoktan kaybetti, çünkü:
Bütün dünyada -sadece İsrail’e ve Siyonistlere yönelik değil- bütün Yahudilere karşı çok ciddi bir düşmanlık ve nefret dalgası kabardı. Aklı olan ve azıcık tarih bilen herkes, bu dalgaların nihayetinde bütün Yahudileri yutacağını görüyor. İsrail, Yahudi nefretini kendi elleriyle köpürttü ve sönmesi için de hiçbir çaba göstermiyor. Aksine, bunu yeni bir mağduriyet fırsatı olarak görüp sömürme peşinde. Ancak dünya kamuoyu bu oltaya gelmeyecek.
Dünya çapında milyonlarca insan, yıllardır kulaktan kulağa bir söylenti gibi yayılan ama varlığını ancak doğrudan muhataplarının görebildiği “Siyonist mobbing”le somut biçimde yüzleşiyor. Akademide, ekonomide, siyasette, medyada ve daha birçok alanda, artık insanlar bu “bela”dan kurtulmak gerektiğini yüksek sesle haykırıyor. Korku duvarları yıkılıyor. Bundan sonraki aşamalar Yahudiler açısından hiç de kolay olmayacak.
Siyonizm’in on yıllar boyunca milyarlarca dolar harcayıp inşa ettiği “yenilmezlik” imajı, Gazze’deki saha çatışmalarından gelen görüntülerle yerle bir oldu. Hamas savaşçıları, ayaklarında terliklerle, dünyanın süper güçlerinin açıkça desteklediği konvansiyonel bir orduya kök söktürüyor.
İsrail’in sürekli tekrarladığı “dünyanın en ahlâklı ordusuna sahibiz” tezi de hızlıca çöktü. Sahadan gelen görüntüler, her türlü alçaklığı ve ahlâksızlığı gayet rahat biçimde işleyebilen, hicap duymak bir yana bununla övünen, üstelik insanlık suçları için üstleri tarafından teşvik de edilen bir yamyamlar sürüsüyle karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor.
Gazze’deki soykırımın İsrail’in iç bünyesine yüklediği maliyetler, son derece ağır. Şimdiye kadar en az 500 bin Yahudi’nin İsrail’i terk ettiği ve “daha güvenli” ülkelerde yaşamak üzere dünyanın farklı bölgelerine kaçtığı belirtiliyor. İşgal kolonileriyle yayılan bir devlet için, bu durum tam bir felâket senaryosu. Zira bundan sonra İsrail’e gönüllü biçimde yerleşecek Yahudi bulmakta zorlanacaklar. Ayrıca Gazze’ye düzenlenen saldırılar İsrail ekonomisini de altüst ettiğinden, çok sayıda şirketin iflas ettiği, turizm başta olmak üzere belli sektörlerin uçuruma sürüklendiği ve on binlerce kişinin işsiz kaldığı belirtiliyor. Bunların hiçbiri Gazzeli masum bir çocuğun bir damla kanı etmez, ama yine de dikkate değer neticeler.
Tüm bu yazdıklarımı (ve daha fazlasını) görebilen Yahudiler de var elbette. Ancak ana akımın kibri ve azgınlığı öylesine baskın ki, okyanusta bir damla gibi kalıyorlar. Seslerini hem kendi dindaşlarına hem de dünyaya duyurabilmek, şu anda onların da imtihanı.
.
Âkif’in ufku
04:003/01/2024, Çarşamba
Kosova’ya ne zaman yolum düşse, programımı mümkün olduğunca zorlarım ve İpek şehrine mutlaka uzanmaya çalışırım. İpek, –bugünkü adıyla Pec–, Üsküp-Prizren-İşkodra üçgeninin kuzeybatı kenarına yerleşmiş klâsik bir Osmanlı beldesidir. Kuzey Arnavutluk Alpleri’nin eteklerinde, Bistriça nehrinin bereketiyle dolan İpek, çarşıları ve camileriyle, adeta yüzyılların ötesinden günümüze ışınlanmış gibidir. Balkanlarda belki bu tasviri karşılayan onlarca şehir bulunabilir. Ancak İpek’i benim için derinleştiren şey, Mehmed Âkif’in babası Tâhir Efendi’nin doğum yeri olmasıdır. Temizliğe aşırı itinası sebebiyle “Temiz” unvanını alan Tâhir Efendi, gençlik yıllarında ilim talebi için Dersaâdet’e gitmiş, hayatını da imparatorluk başkentinde tamamlamıştı.
İstanbul’da, Buhara’dan Tokat’a, oradan da Âsitâne’ye yerleşen Özbek asıllı bir ailenin kızı Emine Şerife Hanım’la evlenen Temiz Tâhir Efendi’nin bu izdivacından 1873’te Âkif dünyaya gelecekti. İpek’e her gidişimde, Âkif’in baba tarafından tevarüs ettiği prensipleri, yalçın dağlar misali çelik mizacını ve Balkanlarla İstanbul’un birbirinden hiç kopmayan irtibatını daha iyi keşfederim. Kosova’yla Buhara’nın İstanbul kabında yoğrulmasından Âkif gibi bir karakterin tarih sahnesine çıkması da kesinlikle tesadüf değil.
Cumartesi akşam, Büyükşehir Belediyesi’nin davetiyle gittiğim Erzurum’da, Âkif’i anlatmaya tam bu noktadan başladım. Âkif’i, kalbine ve aklına suni sınırlar çizdirmeyen saf bir ümmetçi olarak hatırlamak, ülkece içinden geçmekte olduğumuz dönemde bilhassa anlamlıydı. İstiklâl Marşı’nda herhangi bir ırkın adını anmayan, İslâm’ın evrensel sembolleri hilâl ve yıldıza atıflar yapan Âkif’in kaleme aldığı metin, İslâm coğrafyasında birçok ülkenin rahatlıkla kabul edebileceği ve “millî marş” olarak benimseyebileceği bir derinliğe sahipti. Hele, Arnavut bir babanın oğlunun ciğerinden kopan şu mısralar, İslâm ümmetine hangi pencereden bakmamız gerektiğini net biçimde gösteriyordu: “Türk Arap’sız yaşamaz / Kim ki
‘yaşar’ der, delidir / Arab’ın Türk ise / Hem sağ gözü, hem sağ elidir.”
Peki, Âkif bu mısraları günümüzde yazmış olsaydı, sosyal medyada varlıklarını sürdüren birtakım faşist ve içi boş kafalar tarafından “Arap sevici” şeklinde dışlanır mıydı? Maalesef evet. Oysa Âkif’in bize önerdiği ufuk, İslâm coğrafyasının Batılı sömürgeci sırtlanlar eliyle paramparça edilmesinin önündeki yegâne engeli ve en sağlam reçeteyi oluşturuyor.
Türkiye’de gittikçe yaygınlaşan ve alt yaşlara doğru inen bir İslâm düşmanlığı gerçeğiyle karşı karşıyayız. Düpedüz kindarlıktan milliyetçilik kisvesine bürünmüş İslâmsız bir Müslüman karşıtlığına, farklı tonlara şahitlik ettiğimiz bir cephe bu. İslâm’ın bütün şiarlarını “Arap ürünü” olarak etiketleyip, buradan yeni bir karışım çıkarmaya çalışıyorlar. İşin kötü tarafı, söz konusu söylemler, 15-30 yaş arası gençliğin duygu ve düşünce dünyasını şekillendirmeye başlıyor. Sadece İslâmsız Türk milliyetçiliği değil yeni trend; Kürtleri temsil iddiasındaki siyasî ve sosyal hareketler de Kürtleri İslâm’dan ve Müslüman kimliğinden soymak için sistemli bir çalışma yürütüyor. Geçtiğimiz günlerde yaşanan pratik bir örnek mesela: Taziye mesajında “Yıldızlar yoldaşı olsun” cümlesini sarf eden milletvekili, bunu hangi Müslüman Kürt’ten duymuş?
Müthiş bir cehalet ve bağnazlık eşliğinde ilerleyen söz konusu İslâm düşmanlığı, mensuplarını sadece iç savaş için kullanışlı aparatlara dönüştürmüyor, aynı zamanda Batılılara karşı da savunmasız hale getiriyor. Batı’nın şuuraltında, İslam coğrafyasındaki Müslüman halklar, tamamen İslâm’la iç içe geçmiştir. İslâmsız Türklük de uydursanız, İslâmsız Kürtlük de uydursanız, dışarıdan bakanların bizde gördüğü ilk kimlik İslâm ve Müslümanlıktır. Yüzyıllardan beri devam eden mücadeleler eşliğinde, Batılı zihin son derece nettir: Kendini “beyaz” bile ilân etse, Türk’e de Kürt’e de Müslüman olarak bakar. Kimliğinden soyunan ve kendisine sözde yeni bir bağlam bulmaya çalışan faşistlerin görmediği nokta burası.
Her şeye rağmen, ümmeti ve milliyetler üstü kardeşlik kimliğini savunmaya devam edeceğiz. Yerel kültürleri ve ırkları reddetmeden, İslâm coğrafyasını, ümmet şemsiyesi altında ortak hedefe yürüyen / yürümesi gereken canlı bir organizma olarak düşüneceğiz. Birbirimizi tanıyacağız ve tanıdıkça
daha çok seveceğiz. Tanıyacağız ve tanıdıkça, işbirliği imkânlarının
ne kadar fazla olduğunu göreceğiz.
Dinsizlik çöküştür
04:006/01/2024, Cumartesi
G: 6/01/2024, Cumartesi
24
Sonraki haber
Taha Kılınç
Üç ay önce, İsrail işgal rejimi tarafından Gazze’ye yönelik soykırımın başlatıldığı ilk günlerde, Benyamin Netanya-hu’nun söylemlerini hatırlayınız: İsrail’in “kendini savunma” hakkından söz ediyor ve masum kadınların, çocukların ve yaşlıların üzerine yağdırılan bombaları “demokratik dünyanın barbarlıkla savaşı” olarak isimlendiriyordu. Son derece seküler, uluslararası ilişkilerin sözüm ona “değer”lerine uygun ve herhangi bir dinî gönderme barındırmayan bir üsluptu bu. Çünkü ordunun savaşma gücünden emindi. Ancak kısa süre sonra, eski İsrail ordusunun yerinde yeller estiği bütün çıplaklığıyla ortaya çıktı. 1950’lerin, 60’ların, 70’lerin iç disiplini gitmiş, eşcinsellik başta olmak üzere Yahudi şeriatının en katı yasaklarının fütursuzca işlenip afişe edildiği bir çürüme yaygınlaşmış, “vadedilmiş topraklar için savaşma” ülküsünün yerini ödlekçe bir ölüm korkusu almış, velhasıl o “anlı şanlı” İsrail ordusu, bir avuç inanmış adam karşısında nal toplamaya başlamıştı. Kassâm mensupları ayaklarında terlik, üzerlerinde eşofman ve dillerinde dualarla, adeta tapınılan o devasa tankları tuzaklıyor, haftalarca zaten başlayamayan kara operasyonları, İsrail açısından tam bir fiyaskoya dönüşüyordu.
Netanyahu bunun üzerine canhıraş Yahudiliğin temel metinlerine sarıldı. Muharref Tevrat’tan pasajlar okudu, askerleri motive etmeye çabaladı. Ama bu taktik de tutmadı. En başından itibaren din dışı bir ideoloji olarak örgütlenen Siyonizm, bir “dinler coğrafyası” olan Ortadoğu’ya yerleşmek ve Filistin’in işgalini meşrulaştırmak için mecburen dinî argümanlara sığınmış, Arap ve İslâm dünyasının dağınıklığından faydalanarak on yıllar boyunca İsrail’i “din devleti” kılığında yaşatmayı başarmıştı. Karşımızda şimdi makyajı silinmiş, dişleri dökülmüş, yorgun bir acuze duruyor.
Orta-doğu’da dinî ideolojinin kitleler üzerindeki ateşleyici tesirini kullanarak nüfuz sahasını genişletme noktasında, en başarılı ülke İran. Sadece son 10 yılda Arap Yarımadası’nın güneyinde ve kuzeyinde yaşanan gelişmeleri takip eden herkes, Suudi Arabistan’ın dört koldan kuşatıldığını görecektir. Gazze’de şimdilerde yaşanan süreç, Yemen’de çok sağlam ve sarsılmaz bir İran karakolunun inşasına yaradı. Aynı şey, 2006’da Lübnan’da hayata geçirilmiş, İsrail’in 34 günlük saldırıları sona erdiğinde, İran adına hareket eden Hizbullah, ülkeye el koymuştu.
Suudi Arabistan, son yıllarda Batılılaşmayı merkeze alan bir dönüşüm sürecine girdi. Veliaht Prens Muhammed bin Selman’ın öncülük ettiği hamleler, “Vehhâbîlik” ideolojisi etrafında kümelenen olumsuz imajı ortadan kaldırmayı ve Suudi Arabistan’ı dünya sahnesinde “mutedil” bir devlet olarak yeniden yapılandırmayı hedefliyor. Muazzam futbol ve sanat yatırımları, bilhassa genç nüfusun resmî makamlar eliyle eğlence sektörüne yönlendirilmesi, okullarda okutulan müfredatın baştan aşağı yenilenmesi, tamamen bu hedef için. Ancak… Suudi Arabistan’ın konumlandığı coğrafya, İskandinavya değil ne yazık ki. Ortadoğu’da, sadece kapitalle veya dünyevîleşmeyle var olunamaz, mutlaka kitleleri motive edecek ve kimliklerini belirleyecek bir “muharrik ideoloji” gerekiyor.
Tam bu noktada, sözü bize yani Türkiye’mize getirmek istiyorum. Uzunca bir süreden beri sinsice altyapısı hazırlanan, son yıllarda ise belli odakların kışkırtmasıyla kanser virüsü gibi yayılma istidadı gösteren İslâm düşmanlığı, ülkemizin geleceğine kurulmuş en büyük tuzaktır. Her gün başka bir abuk tezahürüne şahitlik ettiğimiz, İslâm’dan soyulmuş Türk milliyetçiliği ile İslâm’dan soyulmuş Kürt milliyetçiliğinin “göz yaşartıcı” paslaşmasını, kimse “halkların kardeşliği” olarak yorumlamaya kalkmasın. Bu, Türkiye’nin bütün tarihî, coğrafî ve stratejik iddialarından vazgeçmesi, güçten düşmesi ve tarih sahnesinden silinip gitmesi için kurgulanan alçakça bir tiyatrodan başka bir şey değildir. Dinsizlik, mutlak çöküştür. Bu projeye bilerek veya bilmeyerek omuz veren herkes, memleketin geleceğine kastetmektedir.
İbrahim’in ateşine su taşıyan karınca misali, bu ihanete karşı bütün varlığımızı siper etmemiz şart.
Filistin neyimiz olur?
04:0010/01/2024, Çarşamba
G: 10/01/2024, Çarşamba
36
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçenlerde beş vakit namazlı, kültürlü ve kendince bir okuma disiplini de bulunan bir tanıdıkla sohbet ederken, birden durdu ve şöyle dedi: “Düşündüm de… Yahudilere Kudüs ve Filistin konusunda fazla yükleniyoruz. Tarihî açıdan ele alacak olursak, adamlar zaten haklı. Araplardan önce, Filistin’de Yahudiler vardı. Araplar, kendi davalarını neye göre savunuyor? Tarafların iddialarını ele alınca, Yahudilerin öne sürdüğü gerekçeler bana çok daha mantıklı görünüyor. Kudüs’ü onlar kurmuş zaten. Bütün kaynaklar aynı şeyi teyit ediyor…”
Önce şaka yapıyor zannettim. Hayır, gayet ciddiydi. Yahudilerin dünyaya yutturduğu bütün tarih tezlerini güzelce sindirmiş, kendi zihninde tutarlı ve sağlam bir kronolojik akış da bulunmadığından, Arapların haksız olduğuna kanaat getirip dosyayı kapatmıştı. Dilim döndüğünce, meseleyi anlatmaya çalıştım:
“Kudüs’ü Yahudilerin kurduğu iddiasından başlayalım… Irk olarak, evet, Kudüs’ün semavî bir şehir olarak kuruluşu, İsrailoğulları eliyle oldu. Hz. Davud ve Hz. Süleyman dönemlerinde şehrin temelleri atıldı, Beyt-i Makdis inşa edildi ve Kudüs tarih sahnesine çıktı. Ancak bu durum, “Kudüs aslında Yahudilerin olmalı” demeye yetmez, zira İsrailoğulları, o dönemin Müslümanlarıydı, çünkü Hz. Davud ve Hz. Süleyman, birer İslâm peygamberiydi. Beyt-i Makdis, bir “Yahudi tapınağı” değil, İslâm mescidiydi, kıblesi de Mekke’ye ve Kâbe’ye dönüktü.
Bu noktada bir Müslümanın yapacağı en büyük hatalardan biri, Hz. Âdem’den Hz. Peygamber’e kadar kesintisiz devam eden İslâm peygamberlerinden bazılarını “Yahudilerin peygamberi” diye işaretleyerek zihin dünyasından uzaklaştırmak olacaktır. Böyle yapmak, Kudüs’ü de anlam haritasından çıkaracaktır.
Yahudilik ve Hristiyanlık, köken olarak İslâm’dan ayrılmış kollardır. Hz. Musa, Hz. Davud, Hz. Süleyman, Hz. İsa… hepsi birer İslâm peygamberi olduğundan, zihinde bu kronolojiyi yeniden canlandırmak gerekiyor. Öbür türlü, Yahudilik ve Hristiyanlık sanki başından beri müstakil birer dinmiş gibi düşünmek ve böylece İslâm’ın tarih telakkisini ters yüz etmek kaçınılmaz hale gelir.”
Sohbetin devamında, peygamberler tarihindeki basit bazı kronolojik illiyetlerin de muhatabımda bulunmadığını gördüm. Örneğin, Hz. İshak kimin oğlu ve kimin babasıydı, haberi yoktu. Zihninde isimler, tarihî sıralamalar ve en temel malumatlar, tümüyle birbirine karışmış haldeydi. Kendinden emin bazı yorumlar yapıyordu, ama yorumlarını üzerine bina ettiği iskelet darmadağındı. Haliyle, vardığı neticeler de çarpık ve bağlamlarından kopuktu.
Yukarıda bahsettiğim türden fikrî savrulmaları pek çok kişide gözlemliyorum. Enteresan biçimde, Hz. Peygamber’in meşhur hadisindeki (“Ancak şu üç mescit için uzun yola çıkılır: Benim mescidim, Mescid-i Harâm ve Mescid-i Aksâ”) mescitlerden ikisi her Müslümanın ufkunda yerini alırken, üçüncüsü ayrı bir yere düşmüş. Hiçbir aklı başında Müslüman, Mekke ve Medine için “Suudi şehirleri” demezken, Kudüs ve Mescid-i Aksâ’dan söz ederken “Arapların meselesi” tanımı yapılabiliyor. Oysa Peygamber’in mübarek lisanında Mekke, Medine ve Kudüs, aynı kategoride yer alıyor. Bir Müslüman için Kudüs, kutsallık itibariyle Mekke ve Medine’den sonra üçüncü sırada ve onlarla aynı bağlamda zikredilmelidir.
Biz Filistin ve Kudüs’ü, sadece oralarda “zulüm” olduğu için mi önemsiyoruz? Henüz tam bir istikrara kavuşamamış dönemsel hatırlamalar böyle bir imaj oluştursa da, hayır. Bizim Filistin ve Kudüs ilgimizin temelinde, iman ettiğimiz Peygamber’in bizi Mescid-i Aksâ’ya yönlendirmesi ve Mekke ile Medine’nin ardından Kudüs’ü aynı cümlede zikretmesi var. Günün birinde işgal ve zulüm bitse bile, bizim Filistin ve Kudüs’e olan ilgimiz bitmeyecek. Tıpkı Kâbe ve Mescid-i Nebevî’de olduğu gibi, Aksâ’da namaz kılabilmenin heyecan ve iştiyakını ömür boyu sürekli hissedeceğiz.
Bilgi, tutarlı ve istikrarlı eylemlerin temelini oluşturur. Bir konuda isabetli davranabilmek, ancak o konuyu derinlemesine bilmekle mümkündür. Dolayısıyla, “Filistin, bir Müslüman olarak, benim neyim olur?” sorusunun cevabı için, bahsettiğim bütün bu boşlukları tutarlı bir şekilde doldurmalıyız. Aksi takdirde güncel tartışmalar, sosyal medya ayartmaları ve kötü niyetli madrabazların elinde, düşünce kodlarımız heba olup gidecektir.
Haniye’nin mesajları
04:0013/01/2024, Cumartesi
G: 14/01/2024, Pazar
24
Sonraki haber
Taha Kılınç
Dünya Müslüman Âlimler Birliği’nin 6’ncı genel kurulu, geçtiğimiz salı ve çarşamba günleri (9 ve 10 Ocak 2024) Katar’ın başkenti Doha’da gerçekleştirildi. Rutin prosedürlerin yanı sıra, ana gündemi Gazze olarak belirlenen genel kurulda Hamas lideri İsmail Haniye, 40 dakika süren oldukça önemli bir konuşma yaptı. Haniye’nin konuşması, 7 Ekim günü Hamas tarafından uygulamaya konan “Aksâ Tufanı” operasyonlarının arka planına dair önemli ipuçları içermesi bakımından özellikle dikkat çekiciydi.
Haniye, konuşmasının ilgili bölümünde şunları dile getirdi:
“Aksâ Tufanı öncesinde, üç önemli gelişme yaşandı. Bunlardan birincisi, Filistin davasının bütün dünya çapında ikinci plana itilmesi ve gündemden düşürülmesiydi. Uluslararası toplum ve karar alma mercileri, Filistin davasını öne çıkarmamakta ısrarcıydı. Dünya, davamızı, adeta İsrail’in kendi iç meselesi gibi ele almaya başlamıştı. Bakış açılarına göre, İsrail bu meseleyi kendi yöntemleriyle zaten hallediyordu. Öyle ki “İki Devletli Çözüm” dedikleri şey bile artık tedavülden kaldırılmıştı. Filistin davası, tamamen gündemden düşürülmüştü.
İkinci gelişme, (İsrail’de) dinî ve millî açıdan son derece radikal ve tehlikeli bir hükümetin işbaşına gelmesi oldu. Bu hükümet, gündeminin ilk sırasına Kudüs ve Mescid-i Aksâ’ya saldırıları, Batı Şeria’nın Yahudileştirilmesini ve Gazze ablukasının sürdürülmesini yerleştirdi. Bunu da Batı Şeria’daki Filistinlileri Ürdün’e, Gazze’deki Filistinlileri Mısır’a tehcir ederek yapmayı planlıyorlardı. Bu hükümet, İsrail toplumunda var olan dinî ve millî radikalliğin doğrudan bir yansımasıydı. Mescid-i Aksâ ve Batı Şeria’da şahit olduğumuz hadiseler, İsrail hükümetinin planlarını uygulamaya koyduğunun göstergeleriydi. Binlerce Filistinlinin hapiste tutulması politikasının sürdürülmesi de, keza aynı hükümetin işiydi. Biz, İsrail toplumunun desteklediği bu radikal hükümetin, özellikle Mescid-i Aksâ’nın yıkılması projesini uygulamaya kararlı olduğunun farkındaydık.
Üçüncü gelişmeye gelince… Bu bilhassa çok tehlikeliydi: Normalleşme anlaşmalarıyla, İsrail işgal rejiminin bölgemizde normal ve meşru bir aktör olarak kabul görmesi. Bu, Filistin davasını heba etmek pahasına, -İsrail’in diliyle- “bölgesel barışın inşası” şeklinde servis ediliyordu. Normalleşme treni ve buna dair sözler, bölgemizdeki birçok merkezî başkente uğradı. Normalleşme çerçevesinde İsrail’le yapılacak güvenlik anlaşmaları ve askerî işbirlikleri, Filistin davasını tamamen kenara itecekti.
Hamas ve diğer unsurlardan oluşan Filistin direnişi, tüm bu gelişmelere, şimdiye kadar kullandığı yöntemlerle, klasik usullerle ve kendisini savunma taktikleriyle karşı koyamazdı. Dolayısıyla, şu ayetin emriyle hareket ettik: “Kapıdan onların üzerine hücum edin. Oraya girdiğiniz an, artık kesinlikle siz galipsiniz…” [Mâide 23]. Aksâ Tufanı sadece milletimiz açısından değil, bütün İslâm âlemi ve hatta insanlık için şerefli bir güne işaret eder.”
İsmail Haniye’yi kürsüde izlerken, özellikle “İsrail’le normalleşme trenine binen” ülkelere yönelik cümlelerinde büyük bir öfke seziliyordu. Bu trenin uğradığı merkezî başkentler listesinin ilk sırasına ise Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’ı yerleştirdiğine şüphe yoktu. Böylece, başından beri, Aksâ Tufanı’nın Arap siyaset sahnesine dönük en büyük hedefinin Suudi Arabistan’la İsrail’in barışmasını engellemek olduğu yönündeki siyasî analizler de birinci ağızdan doğrulandı. Haniye açıkça, “normalleşmeyi engellemek için bu operasyonları yaptık” dedi çünkü.
İsrail’in Gazze’ye yönelik soykırım saldırıları, Hamas’ın yok edilmesi şöyle dursun, Hamas’ı Filistin siyaset sahnesinin en güçlü aktörü haline getirdi. Hamas’ın yerine ikame edilmek istenen Mahmud Abbas yönetimi, İsrail’in Gazze’ye attığı her bombayla daha da zayıfladı. Abbas’ın destekçileri bile duygusal açıdan Hamas’a meylederken, dünya görüşü açısından Hamas’a en uzak çevreler, işgale karşı silahlı direnişin öneminden ve kıymetinden dem vurmaya başladılar.
Yarın ateşkes ilan edildiğinde, bakalım Suudi Arabistan, attığı adımlarla güçlenmesine bizzat katkıda bulunduğu Hamas’la nasıl bir mücadelenin içine girecek? İki taraf arasında bir kan davasının bütün işaretleri çoktan belirdi çünkü…
Hamas’ı bitirmek
04:0017/01/2024, Çarşamba
G: 17/01/2024, Çarşamba
24
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail cephesinden, Hamas’ı ortadan kaldırma hedefinin imkânsızlığına dair itiraf ve açıklamalar gelmeye devam ediyor. Son olarak, eski adalet bakanı ve mevcut “savaş kabinesi” üyelerinden Gideon Saar, Hamas’ın “yenilmekten çok uzak” olduğunu söyledi. İsrail Ordu Radyosu’na konuşan Saar, “buna rağmen, hedeflerimize odaklanmaktan başka çaremiz yok” dedi. Bu sözler, Gazze’ye uygulanan soykırımın başlangıcında, eski İsrail başbakanlarından Ehud Barak’ın sarf ettiği cümlelerin de teyidiydi aslında: “Hamas’ı bitirmemiz mümkün değil. Çünkü Hamas, insanların zihinlerinde ve düşünce dünyalarında yaşamaya devam eden bir ideal.” Herhalde, Hamas’ın ne olduğuna dair en gerçekçi tanım da Barak’ınkiydi.
Tarihî serüveni bir asra yaklaşan, Filistin topraklarında Siyonist işgale karşı direniş süreci, devamlı biçimde dış faktörlerin müdahalesine maruz kaldı. Bir yandan her Müslüman ülke kendi Filistin projeksiyonunu sahaya yansıtmaya çalışırken, diğer yandan da İsrail ve Batılı ülkeler Filistin siyaset sahnesini manipüle etmek için her yolu denediler.
Direnişin ilk döneminde İzzeddîn el-Kassâm, tamamen kendi imkânlarıyla organize ettiği bir cihad faaliyeti çerçevesinde hem İngiliz manda yönetimine hem de Siyonist işgale karşı direniş başlatmıştı. Aynı dönemde, Filistin’de siyasî ve diplomatik sahanın parlayan yıldızı Hacı Emîn el-Hüseynî idi. Kassâm’ın 1935’teki şehadetinden sonra silahlı direniş sahasında ciddi bir dağılma gözlemlense de, Hacı Emîn 1974’te vefat edinceye kadar diplomasi silahını kullanmaktan hiç vazgeçmedi. Ancak o da karşısında sürekli olarak çatışan Arap menfaatlerini buldu ve sıklıkla Müslüman başkentler arasındaki yaylım ateşinde kaldı.
1959’da Yâser Arafat ve arkadaşları, o dönemde İngilizlerin kontrolü altında bulunan Kuveyt’te Fetih’i kurduklarında, bu hamleye cevap Kahire’den geldi: Arap milliyetçiliği bağlamında Filistin davasının hamiliğine soyunan Mısır Cumhurbaşkanı Cemâl Abdunnâsır, 1964’te Filistin Kurtuluş Örgütü’nü kurarak, başına kendisine çok yakın bir ismi, Ahmed Şukayrî’yi getirdi. 1967’deki Altı Gün Savaşı’nda Mısır hezimete uğrayınca, Arafat ve arkadaşları Filistin Kurtuluş Örgütü’nün denetimini ele geçirdiler ve sonraki süreçte Arafat, dünya nezdinde Filistin davasının “meşru” temsilcisi kabul edildi.
Hamas’ın kurulduğu Birinci İntifada’ya (1987) kadar, Filistin davasında sürekli farklı ülkeler devredeydi. Arafat ve arkadaşları, olayların seyriyle Ürdün’den Lübnan’a, oradan Tunus ve Cezayir’e intikal ederken, Arap dünyasının farklı aktörleri de Filistin Kurtuluş Örgütü üzerinde denetim ve hâkimiyet yarışı içindeydi. Zaman geçtikçe, Arafat, tüm bu rekabetleri yönetebilmek ve Filistin meselesinde liderliği kaybetmemek için tam bir ip cambazına dönüştü. Bunun sonucunda da, İsrail işgaline karşı direnme hedefi önceliği yitirilerek, dava tümüyle Filistin siyaset sahnesinin dizaynında ipleri elden kaçırmama kavgasına evrildi. Örgüt içi mücadeleler, dünyanın dört bir yanından gelen yardımların doğurduğu rant ve bu rantın dağıtımında yaşanan gerilimler, zamanla farklı menfaat odaklarının çatışması neticesini doğurdu. Arafat 2004’te öldüğünde, arkasında derinleşmiş bir statüko, işgalle mücadele yerine kazanımlarını korumaya odaklanmış kadrolar ve pörsümüş bir yönetim bırakacaktı.
Hamas’ı doğuran atmosferi, örgütün Filistin siyaset sahnesinde hâlâ devam eden baskın tesirini ve İsrail’in onca saldırısına rağmen Hamas’ı yok etmeyi bir türlü başaramamasını, işte bu bağlamda aramak gerekir. Hamas tamamen “organik”, Filistin halkının içinden ve onun ihtiyaçlarından doğmuş, mevcut statükoya meydan okuyan, neyin yanlış gittiğini net biçimde gördüğü için de Filistin kamuoyunun sempatisini bileğinin hakkıyla kazanmış bir yapılanmadır. On yıllardır Filistin Kurtuluş Örgütü’nü muhatap almayı seçen İsrail işgal yönetiminin görmediği ve görmek istemediği nokta da burasıdır.
Hamas, şimdiye kadarki çizgisini korumayı başardıysa, bunu büyük ölçüde herhangi bir devlete değil de içinden doğduğu halka yaslanmasına borçluydu. Hamas’ın bundan sonraki en büyük sınavı, hâlihazırda ve çeşitli mecburiyetler çerçevesinde en büyük sponsoru durumundaki İran’a karşı bağımsızlığını korumaya çalışmak olacaktır. Zira İran, tüm bu desteğin diyetini ve karşılığını Hamas’tan talep edecektir. Bu durumun da, Hamas’ı kendi tabanı ile karşı karşıya getireceği açıktır. Hamas yönetiminin bu noktada nasıl bir duruş sergileyeceğini, hep birlikte göreceğiz.
Filistin’den portreler
04:0020/01/2024, Cumartesi
G: 20/01/2024, Cumartesi
18
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Büyük kalemler sadece edebî anlamda beni etkilemekle kalmayıp, gidip göremediğim yerleri beni götürüyorlardı. Kahire’ye gitmemiştim ama Necip Mahfuz’un kaleminden Kahire’nin arka sokaklarını dolaşıyordum. Ya da Cengiz Aytmatov sayesinde Kırgız halkının kültürünü öğreniyor, sofralarına oturuyor ve yaşadıklarını daha yakından görüyordum. Bu okuma serüvenim içerisinde bir gerçekle yüzleştim: Filistin halkı ve Filistin bize bu kadar yakın olmasına rağmen, Filistin edebiyatı hakkında çok az bilgi sahibi olduğumun farkına vardım. Dünyada çok fazla mensubu olan o kocaman aile ve kalbinde büyük bir yere sahip Filistin... Portakal bahçelerinin ve zeytin ağaçlarının kadim ülkesi... Bu kadar yakın olmamıza rağmen Filistin edebiyatına dair bilgimin sınırlı olması beni böyle bir serüvenin içine attı. Bir halkı tanımak için onun edebiyatını bilmek gerekiyor. Bu yola 5 bölümlük bir belgesel planıyla koyulduk. Belgesel metinlerini yazarak başladım. Biraz daha derinleştirmeye başladım kitabı. Yaklaşık 2,5-3 yıl çalıştıktan sonra kitap ortaya çıktı.”
Bugünlerde elimden düşürmediğim “Zeytin Ağaçlarının Arasında” ile “Kalem ve Tüfek” kitaplarının yazarı Peren Birsaygılı Mut, kıymetli dostum Reha Ermumcu’yla yaptığı bir programda, Filistin edebiyatını araştırmaya ve okumaya nasıl başladığını böyle anlatmıştı. Gerçekten, her ikisi de Filistin’den çok çarpıcı portreleri ihtiva eden kitaplarını okurken, Peren Hanım’ın ne kadar önemli bir işi başardığını daha iyi anladım. Filistin halkının duygu dünyası ve hisleri, Türkçeye nedense pek yansımamıştı şimdiye kadar. Peren Hanım’ın Farabi Kitap etiketiyle yayınlanan eserleri artık bu açığı kapatmaya aday, çok önemli ve derinlikli çalışmalar.
Kitaplardan ilki, Zeytin Ağaçlarının Arasında, yakın dönem Filistin edebiyatının beş önemli ismine odaklanıyor: Gassân Kanafânî, Mahmûd Dervîş, Semîh el-Kâsım, Nâcî el-Âlî ve Fedvâ Tûkân. Sayfalar arasında ilerlerken, henüz 36 yaşındayken Beyrut’ta bir suikasta kurban giden Gassân Kanafânî’nin öyküsüyle tanışıyorsunuz evvela. Kaleminin kudreti ve tesiri sebebiyle “hiç ateş etmemiş komanda” lakabıyla bilinen Kanafânî’nin hayatı, Filistinlilerin yaşadığı dramı her açıdan kapsayan bir serüven. Türkçeye çevrilen çok sayıda şiiri sebebiyle ülkemizde de yakından tanınan Mahmûd Dervîş, kitapta sadece şair olarak değil, aynı zamanda aktivist ve siyasetçi yönleriyle de anlatılmış. 1987’den itibaren “İntifada şairi” lakabıyla Filistinlilerin hafızasına kazınan Semîh el-Kâsım, “1948 Arapları” şeklinde tasnif edilen İsrail vatandaşı Arapların arasında uzun yıllarını geçirmiş bir isim. Onun hikâyesi, bu açıdan, kitaptaki diğer isimlerden daha ayrı bir yerde duruyor. Filistin direnişine armağan ettiği “Hanzala” karakteri sebebiyle, Peren Hanım’ın yer verdiği biyografiler içinde en tanıdık isim Nâcî el-Âlî. Kitapta onun sanatkâr yönünün yanı sıra, direnişçi ve edebiyatçı vasıflarının da öne çıkarıldığını görüyoruz. Nihayet kitaptaki beşinci isim, Fedvâ Tûkân, Ürdün politik arenasına çok sayıda siyasetçi yetiştirmiş meşhur bir Nabluslu ailenin kızı olarak, hayat öyküsüyle bize Ortadoğu yakın tarihinin önemli sayfalarına dair ipuçları sunuyor.
İkinci kitap Kalem ve Tüfek ise, 1936-1939 arasında yaşanan “Büyük Filistin İsyanı” sırasında aktif şekilde mücadele etmiş Filistinlilerin biyografilerini içeriyor: Fedvâ Tûkân’ın şair ve edip ağabeyi İbrahim Tûkân, Şeyh İzzeddîn el-Kassâm’ın yakın silah arkadaşlarından Nûh İbrahim, Mescid-i Aksâ için yazılan ilk şiirlerden birini kaleme alan Tulkarimli içli şair Abdurrahîm Mahmûd, 1920 tarihinde yaşanan meşhur Nebî Mûsâ İsyanı’nın hatibi Halîl Beydes, Filistin’den sınır dışı edilen ilk kadın Zuleyha eş-Şihâbî, Filistin eğitim hayatının en önemli figürlerinden Halîl es-Sakâkînî, hatıratı Türkçede de yayınlanan Nabluslu mütefekkir ve müfessir Muhammed İzzet Derveze ve Kudüs Radyosu’nun etkisi sesi Esmâ Tûbî.
“Zeytin Ağaçlarının Arasında” ile “Kalem ve Tüfek”i okurken, özenli ve sürükleyici bir üslup eşliğinde, Filistin’i içeriden ve derinden duyma şansını yakalayacaksınız.
Peren Hanım, yakın zamanda İzzeddîn el-Kassâm’ın kapsamlı ve çok boyutlu bir biyografisini de yazdı. Zannediyorum, kısa süre içinde okurla buluşmak üzere. Onu da bir an önce okumak için sabırsızlanıyorum doğrusu.
Coğrafyamıza açılan pencere
04:0024/01/2024, Çarşamba
G: 24/01/2024, Çarşamba
27
Sonraki haber
Taha Kılınç
Şimdiki gençler için adeta “tarih öncesi” bir devre tekabül eden 28 Şubat süreci, benim lise yıllarımın tam ortasına denk düşer. Türkiye’nin içinden geçtiği gerilimli atmosferin yanı sıra, o dönemde Kartal Anadolu İmam Hatip Lisesi’nin öğrencisi olmak da, ameliyat masasında narkozsuz operasyon geçirmekle eşdeğerdi, zira darbeci zihniyete sahip asker kadrosunun esas hedefinde biz ve diğer imam hatipler vardı. “Habis ur”a benzetilen bizdik, ülkenin düşmanı ilan edilmiştik, gazete manşetlerinde ve haber bültenlerinde her gün bizler vardık.
Tam 9,5 saat süren 28 Şubat 1997 tarihli meşhur Milli Güvenlik Kurulu (MGK) toplantısını nefeslerimizi tutarak izlemiştik. O gün, okulda adeta matemli bir hava vardı. Devletin zirvesinin gündemi bizdik ve aylar süren kışkırtmaların, yalan haberlerin ve çığırtkan manşetlerin ardından, bizimle ilgili hayatî kararlar alınacaktı. Dönemin Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in de desteğini kazanan askerler, Başbakan Necmettin Erbakan’ı -ve elbette onun şahsında Müslüman camiayı- köşeye sıkıştırmaya çalışıyordu. Erbakan’ın imzalamaya zorlandığı MGK bildirisi, Türkiye’de İslâmî hayatı devlet eliyle ve jakoben bir zorbalıkla dizayn etmeyi amaçlıyordu.
Yeni Şafak’ın toplantıdan hemen sonraki sayısında, birinci sayfada yer alan bir kutucuk, benim zihnimde 28 Şubat’ın adeta sembolü gibi çakılı kalmıştır: “Erbakan, namaz için ara verdirdi.” Toplantı çok uzun sürdüğü için, merhum Hoca, öğle ve ikindi namazları için iki kez toplantıyı böldürmüştü. Onca sıkıntı ve gerilimin ortasında bile namazın ihmal edilmemesi… Erbakan’ın karşı karşıya kaldığı baskı ve bu baskıları o meşum toplantıda tek başına göğüslemek durumunda kalışı… Yeni Şafak’ın birinci sayfasındaki bu detay, hayatımın en unutulmaz kareleri arasındadır.
(Hükümet düşene kadar dozu sürekli artırılan bu gerilim, Fetullah Gülen’in 16 Nisan 1997 akşamı Kanal D’de Yalçın Doğan’a verdiği röportajla başka bir boyut kazanacaktı. Röportajın yayını, yatılı kaldığımız okulda akşam etüt saatine denk geldiği için, canlı seyredememiştik. Bir arkadaşımız VHS kasete evinde kaydetmiş, getirdi. Ertesi gece sınıflardan birinde, oturup izledik. Gülen şunları söylüyordu: “Askerlerimiz, bir yönüyle, yaptıkları bazı şeylerden ötürü bazı çevrelerce belki antidemokratik davranıyor sayılabilirler. Ama onlar, konumlarının gereğini, anayasanın kendilerine verdiği şeyleri yerine getiriyorlar. Hatta dahası, ben zannedi-yorum, onlar bazı sivil kesimlerden daha demokrat. Herhalde onların temsil ettikleri kuvvet, şu partiler arasında birbirini istemeyen insanların elinde olsa, bir gece hızlı bir baskınla gelirler, hasımlarını bertaraf ederler, onun yerine otururlar. Kuvvet ellerinde olduğu halde, çok mantıkî davranıyorlar. Çok muhakemeli davranıyorlar. Epey zamandan beri. His öne çıkmıyor burada. Ve kuvvet, güç gösterisi şeklinde öne çıkmıyor. Bana demokraside daha dengeli geliyorlar, o açıdan.” Sunucunun “Erbakan’ı seviyor musunuz?” sorusunu “İnsanlar arasında kalpten kalbe giden yollar vardır. Benimle Erbakan arasında bu yol yok” diye cevaplayan Gülen, MGK kararları hakkında da şu yorumu yapıyordu: “İslâm dininde, müçtehitler içtihat yaptığında, hata etseler bile sevap kazanırlar. MGK bir içtihat kurumudur, kararları da içtihattır. Dolayısıyla, asker yanılsa bile haklıdır.” Gülen’e ve liderlik ettiği yapıya olan mesafem, bu açık çarpıtmalardan sonra berrak bir su gibi netleşmiştir. Gençlerimiz, yakın tarihi keşke daha çok okusa…)
Aradan yıllar geçti, Türkiye değişti, dünya değişti. Lise yıllarımda gündemi takip ettiğim bir ayna olarak elimde tuttuğum Yeni Şafak, 15 Ekim 2016’dan bu yana, haftanın iki günü Ortadoğu ve İslâm dünyasının gündemini hasbelkader okurlarla paylaştığım gazetem oldu. 1997’den 2016’ya kadar, Yeni Şafak, benim için İslâm coğrafyasına açılan bir pencereydi aynı zamanda. Filistin’den Balkanlara, Doğu Türkistan’dan Afrika’ya, ümmetin bütün meseleleri, Yeni Şafak’ın sayfalarında kendisine yer buluyor, hem yazarların kaleminden hem de hazırlanan nitelikli dosyalarla gündeme taşınıyordu. Bugün de bu misyonun hâlâ devam ediyor oluşu, -sadece yazar olarak değil- okur olarak da beni son derece sevindiriyor ve gelece dair umutlandırıyor.
Gazetemiz 30 yaşında. İstikamet üzere, daha nice yıllara
.Küfrün kardeşliği
04:0027/01/2024, Cumartesi
G: 27/01/2024, Cumartesi
30
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail’in Gazze’ye yönelik soykırım saldırıları başladığından beri, özellikle sosyal medyada çok dikkat çekici bir durumla karşı karşıyayız: İslâm düşmanı Hindu fanatikler, katledilen Müslümanların ölüm haberlerini çılgın bir şekilde kutlarken, İsrail ordusuna övgüler yağdırıyor. Paylaşılan sayısız mesajda coşku ve sevinç öylesine baskın ki, Hindistan’ın Filistin mevzusuna doğrudan muhatap bir Ortadoğu ülkesi olduğunu bile düşünebilirsiniz. Hadisenin o kadar içindeler.
Mesele bu kadarla da kalmıyor üstelik. Dahasını, Kaliforniya Üniversitesi Hukuk Fakültesi hocalarından Prof. Dr. Hâlid Ebu’l-Fadl, 12 Ocak Cuma günü Usuli Institute’de irat ettiği hutbede anlattı. Gönüllü Hindu milislerin, sadece ve sadece “Müslüman öldürme zevkini tatmak için” İsrail ordusuna katıldığını ve Gazze’de savaştığını kaydeden Prof. Dr. Ebu’l-Fadl, şu cümleleri kullandı: “Gazze’de Filistinlilere uygulanan en kötü katliamlardan bazıları, İsrail ordusu bünyesinde görev yapan Hint askerler eliyle gerçekleştiriliyor. Hindu milliyetçiler, İsrail’in Filistinlilere yaptığını açıkça destekliyor ve şunun altını çiziyor: “İsrail, etnik temizlik konusunda bize ilham veriyor. Çünkü Keşmir’deki Müslümanlara yapacağımız şeyler de bunlar.” Hindistan, Müslümanlara yönelik soykırımı planlamaya çoktan başladı.”
Prof. Dr. Ebu’l-Fald’ın söylediklerini teyit edercesine, geçtiğimiz hafta Hindistan’ın bazı şehirlerinde Müslümanlara yönelik fiziksel saldırılar ve tacizler daha da yoğunlaştı:
Önce, Hindistan Başbakanı Narendra Modi, ülkenin kuzeyindeki Uttar Pradeş eyaletinin Ayodhya şehrinde Ram Mandir Tapınağı’nı ibadete açtı. Burası, vaktiyle Bâbürlüler döneminden kalma Babri Mescid’in bulunduğu yerdi. Mescit, 1992’de Hindu saldırganlar tarafından yıkılmış, çıkan olaylarda en az 2 bin kişi hayatını kaybetmişti. Modi, Babri Mescid’in yerine bir Hindu tapınağı yapılması için düzenlediği etkin kampanyalarla Hindistan’daki İslâm düşmanı ırkçıların desteğini kazanmayı başarmış, ardından iktidara yürümüştü. Ram Mandir Tapınağı’nın açılışına Hindistan’ın ünlü sanatçıları, sinema oyuncuları ve yazarları iştirak ederken, törenin düzenlendiği alanda toplanan Hindular, Bâbürlü İmparatorluğu’nun kurucusu Bâbür Şah’ın resimlerini yakarak İslâm ve Müslüman karşıtı sloganlar attılar. Bu tablo, 1530’da vefat eden Bâbür Şah’a yönelik düşmanlığın hâlâ ne kadar canlı ve diri olduğunu göstermesi bakımından çok çarpıcıydı.
Eş zamanlı olarak, Hindistan’ın Mumbai -eski Bombay- şehrinin Müslüman semtlerinde dükkânlar, evler ve ibadethaneler Hindu milislerin saldırılarına uğradı. Çok sayıda dükkân kullanılamaz hale getirildi, evlere tecavüzler yaşandı, camileri kundaklama girişimleri görüldü. Tüm bunlar olurken, Mumbai polisinin havaya bakıp ıslık çaldığını ise söylemeye bile gerek yok elbette.
Müslümanlara saldıran gruplar, Hindu milliyetçiliğinin ultra-faşist bir formu olan “Hindutva” ideolojisine mensup ve bu adla biliniyorlar. Modi hükümetinin de desteklediği Hindutva, Müslümanları katletmekten cami yakmaya, türlü suçları gözünü kırpmadan işliyor. Hindutva mensuplarının safran sarısı kostüm ve kıyafetler giymesi nedeniyle, sergiledikleri saldırganlık “safran terörü” olarak anılıyor.
Geçtiğimiz on yıl içinde, Hindistan’la İsrail arasındaki ilişkiler “stratejik ortaklık” seviyesine yükseldi. İstihbarattan teknolojiye, eğitimden kültüre, farklı alanlarda imzalanan çok sayıdaki anlaşmaya, işgal mantıklarındaki yakınlık da eşlik etti. İsrail’in Filistin’e yaptıkları, Hindistan hükümetine kendi Müslüman nüfusuna muamele noktasında adeta yol haritasına dönüştü. Hem Hindistan içinde hem de Keşmir’de, Modi hükümeti, tümüyle Netanyahu’yu taklit ediyor şu anda. Keşmir için “Asya’nın Filistin’i” benzetmesinin yapılması, boşuna değil.
Tüm bunları “Müslümanların perişan halini tasvir” için yazmadım. Sözü esas olarak şuraya getirmek istiyorum:
Küfrün tek millet oluşunun türlü tezahürleri, dünyanın her yerinde karşımıza çıkıyor. Tarihimize ve coğrafyamıza sımsıkı sarılarak, silkinip kendimize gelmekten ve zihin haritamızı yeniden inşa etmekten başka çaremiz yok.
Çok önemsediğim bir soruyla bitireyim: Hinduların bugün bile nefretine muhatap olan Bâbür Şah’ı tanıyan ve Hint coğrafyası için ifade ettiği anlamı bilen kaç kişi var aramızda?
Yirmiya’nın kehaneti
04:0031/01/2024, Çarşamba
Hûlâ, Litani ırmağının güney yakasında, bölgedeki yüzlerce benzeri gibi sakin bir halkın huzur içinde yaşadığı, birbirine bakan tepelere rahatça ve keyifle yayılmış, geleneklerine bağlı bir Lübnan köyüydü. Osmanlı yüzyılları boyunca ve Osmanlı’nın dağılmasından sonraki yıllarda Hûlâ’da hayat rutin bir şekilde akıp gitmişti. Ta ki o uğursuz 24 Ekim 1948 gününe kadar…
Filistin topraklarında birbiri ardınca katliamlar ve tehcirler gerçekleştiren Siyonist çeteler, o gün Hûlâ’ya da uzanmış ve etrafındaki diğer köylerle birlikte burayı işgal etmişti. Hûlâ’ya giren bölüğün başında, 22 yaşındaki Şmuel Lahis vardı. 1926’da Polonya’da doğan Lahis, 1933’te ailesiyle birlikte Filistin’e göç ederek Hayfâ’ya yerleşmişti. İlk gençliğinden itibaren Siyonist örgütlere katılan Lahis, Hayfâ’nın yerli Arap nüfusunun bombalı saldırı ve katliamlarla tedhişi, ardından da toplu halde tehcirinde de aktif rol oynamıştı. Lahis, Hûlâ’nın ele geçirilmesini kendisi adına “askerî bir başarı” olarak görüyor, emrindeki erleri de köyün sakinlerine karşı kışkırtıyordu.
Bağlı olduğu taburun komutanı Dov Yirmiya, operasyonla ilgili rapor istediğinde, Lahis şunları yazdı: “Köyü savaşmadan ele geçirdik, sakinlerinin tamamına yakını zaten kaçmıştı. Kalan erkekleri bir binada tutuyoruz.” Köyün kolay işgal edildiği doğruydu, ama Hûlâ’da hâlâ önemli sayıda insan vardı. Yirmiya, ana karargâhtaki bir toplantıya katılmak üzere Lübnan’dan Filistin’e geçti. Ertesi gün Hûlâ’yı bizzat ziyaret ettiğinde, sorduğu ilk soru “Esirler nerede?” oldu. Cevap ise kan donduracak cinstendi: “Hepsi kurşuna dizildi, sonra da içinde bulundukları ev dinamitle havaya uçuruldu.” Elbette, katliamın sorumlusu Lahis’ten başkası değildi.
Hûlâ Katliamı’nda öldürülenlerin sayısı 58’e yaklaşıyor, yaşları da 15 ilâ 60 arasında değişiyordu. Köyün erkekleri bu korkunç muameleye maruz kalırken, aileleri insanlık dışı şartlar altında uzak beldelere göç ettirilmişti.
Büyük bir şok geçiren Dov Yirmiya, Lahis’i üstlerine şikâyet ederek askerî mahkemeye çıkmasını sağladı. Normalde böyle hadiseleri soğukkanlılıkla ve umursamazlıkla geçiştiren taze Siyonist devlet İsrail’in yargı sistemi, Yirmiya’nın ısrarı ve çok sayıda Yahudi askerin şahitliğiyle, meseleye eğilmek durumunda kalmıştı. Lahis, yargılamanın sonucunda suçlu bulundu ve -yalnızca- 7 yıl hapse mahkûm edildi. Birkaç ay hapiste tutulan Lahis 1950’de salıverildi, 1955’te de dönemin İsrail Cumhurbaşkanı Yitzhak Ben-Zvi tarafından resmen affedildi. Lahis, 2019’da 93 yaşındaki ölümüne kadar, Yahudi Ajansı başkanlığı da dâhil olmak üzere çok sayıda üst düzey görevde bulundu. Hûlâ Katliamı’ndan pişman olmak şöyle dursun, ömrü boyunca yaptıklarını gurur duyarak anlattı.
Dov Yirmiya’nın kariyeri ise bambaşka bir seyir izledi:
1958’de ordudan emekli olduktan sonra, İsrail’in 1982’deki Lübnan işgaline “yedek asker” olarak çağrıldığında 68 yaşındaydı. Hûlâ’da yaşananlar aklından hiç çıkmadığından, Lübnan’ı işgal sırasında İsrail ordusunun sergilediği acımasızlıklar, Yirmiya’yı isyan noktasına sürükledi. “Vahşi haydutlardan oluşan bir millete dönüştük” diyerek orduyu açıktan eleştirmeye başlayınca, askerlik mesleğinden uzaklaştırıldı. 2016’daki ölümüne kadar tam 101 yıllık uzun bir ömür süren Yirmiya, hayatının son çeyreğini tam bir Siyonizm muhalifi olarak geçirdi. Öyle ki, 1987’de Birinci İntifada patlak verdiği zaman, İsrail askerlerine, komutanlarını dinlememeleri ve işgal edilmiş Arap topraklarında görev yapmaktan kaçınmaları çağrısında bile bulundu.
Dov Yirmiya, hayatını anlatan bir belgesel için 2011’de verdiği röportajda şunları söylüyordu: “Ben, bu ülkede üç ayrı yönetim altında yaşadım: Dört yılımı Türklerle [Osmanlı] geçirdim. 30 yıl İngilizler vardı. Şimdi de İsrail… Bu topraklarda, çocuklarım için bir gelecek görmüyorum. Yıkıma doğru sürükleniyoruz. 50 ilâ 100 yıl arasında, İsrail diye bir devletin artık var olmayacağını düşünüyorum.”
Yirmiya bu kehanette bulunduğunda, “İsrail’in yıkılışı”nı telaffuz etmek için belirgin sebepler veya belirtiler bulmak güçtü. Ancak bugün, istikbali çok daha net biçimde kestirebildiğimiz bir zaman dilimindeyiz. Hatta “100 yıl bile çok iyimser bir tahmin” diyebiliyoruz. Kim bilir, belki Yirmiya da sağ olsaydı, kehanetinin gerçekleşme vaktini böylesine uzak bir tarihe ertelemezdi.
Tuz ve Taş Üstünde
04:003/02/2024, Cumartesi
G: 3/02/2024, Cumartesi
23
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yıllardır hasbelkader İslâm coğrafyasının dört bir yanıyla ilgilenmeye gayret ediyorum. Ama duygusal açıdan, herhalde beni en çok içine çeken Bilâdüşşâm havzasıdır. Bunda, Suriye’de bir müddet yaşamış olmamın etkisi var şüphesiz. Savaştan önceki Suriye’yi görmek, Şam’ın ilim halkalarına en doğal halleriyle şahitlik etmek, nice önemli simayı şahsen tanımak ve bugün ancak kitaplardaki fotoğraflarına bakabildiğimiz eserlerle yerinde mülaki olmak, şükrünü eda edemeyeceğim nasiplerdendir.
Ortadoğu sahasının Türkiye’deki en önemli isimlerinden Zahide Tuba Kor’un “Tuz ve Taş Üstünde-Suriye’de Rejim, Savaş ve Göç” (Küre Yayınları) kitabını elime aldığımda, yukarıda bahsettiğim sebeplerle büyük bir heyecan duydum. Bu heyecana bir sevinç de eşlik ediyordu. Koskoca Bilâdüşşâm havzasının derinliğinin ve zenginliğinin “Suriyeliler” parantezine sıkıştırılıp bozuk para gibi harcandığı ülkemizde, Suriye’de yaşananlara ve Suriyelilerin yaşadıklarına dair, dört başı mamur, gerçekçi ve fotoğrafı bütün boyutlarıyla çeken bir eserdi önümde duran.
“Tuz ve Taş Üstünde”, mufassal bir “Giriş” bölümüyle beraber, birbirinden çok farklı siyasî, dinî, sosyal ve ekonomik katmanlara mensup, toplam 34 Suriyeliyle yapılan röportajları ihtiva ediyor. Kitabın sayfaları arasında gezinirken, -en küçüğü 2005, en büyüğü 1953 doğumlu- Suriyeli muhataplarımız, hadiseleri kendi pencerelerinden ve durdukları yerden yorumluyor. Röportajlar arka arkaya okunduğunda, konuşanların farklı kimliklerine rağmen, öykünün bütün ayrıntılarının adeta birer yap-boz parçası gibi tamamlandığını ve birbirine eklendiğini görüyorsunuz.
Zahide Tuba Kor, böyle bir kitabı hazırlama nedenini dört noktada izah etmiş: 1) Baskılarla, savaşlarla ve göçlerle hayatları alt üst olan sivillerin sesini duymadan ve onlara kulak vermeden, yaşananları tam olarak anlamak mümkün değildir, 2) Çeşitli medya mecralarının yansıttıkları bizi yanıltabilir, o yüzden sahaya inmek ve hadiseleri birinci derecede muhataplarından dinlemek gerekir, 3) Her ülke için olduğu gibi, Suriye’de de iç dinamikleri ve farklı etki alanlarını aynı anda dikkate almak şarttır, 4) Suriyeliler, kendi dertlerini anlatabilecekleri platformları yeterince bulamadılar. Hep analizlere konu edildiler, ama onları gerçekten konuşturup iç dünyalarını anlamaya çalışanlar eksik kaldı.
İçeriğe ve kapsama dair fikir versin diye, kitaptaki bazı röportajların başlıklarını dikkatinize sunmak istiyorum:
“2011’de başlayan olaylar, Esed’in elli yıllık demir yumrukla yönetiminin sonucu”
“Filistinliler, tarihte ilk defa rejimin Yermük Kampı kuşatmasında açlıktan öldü”
“Kimyasal silah yüzünden, insanlar boğularak korkunç şekilde can verdi”
“Askerlerin, halkı öldürmek ile firar edip ailesini kurban vermek ikileminde kalmaları korkunçtu”
“Şam sokakları, dilenen çocuklar ve çöpten yiyecek arayanlarla dolu”
“Yaptıklarını inkâr eden rejime karşı direniş yöntemim, yaşananları filme almaktı”
“İç göç yaşayanlar, her şeylerini yitirmiş, travma içindeydi”
“Vatanımızı terk edip mülteci konumuna düşmek kolay mıydı, sanıyorsunuz?”
“Hapiste işkence altında can veren eşimin nereye gömüldüğünü bilmiyoruz”
“Suriye’nin yatırımcıları, kültürel-entelektüel birikimi Türkiye’ye gelmişti”
“PYD önce İran ve Esed’den, daha sonra ABD’den gelen emirle hareket etti”
“Muhaliflerin yeterli siyaset ve devlet tecrübesi yoktu, fikirleri olgunlaşmamıştı”
“Esed, Suriye halkının değil, bir çetenin cumhurbaşkanıdır”
“Hiçbir diktatörlük, halkı bastırma konusunda Esed rejiminden daha beter olamaz.”
İsmini Suriyeli meşhur şair Nizâr Kabbânî’nin bir şiirinden alan “Tuz ve Taş Üstünde”, Ortadoğu ve İslâm dünyasına ilgi duyanların mutlaka okuması gereken, çok sarsıcı ve çok öğretici bir kitap. Sadece onların değil; siyasetçi, istihbaratçı ve diplomatların da bu kitaptan öğreneceği çok önemli detaylar var.
Fas’tan haberler
04:007/02/2024, Çarşamba
G: 7/02/2024, Çarşamba
24
Sonraki haber
Taha Kılınç
Bir süredir Fas’a yolum düşmemişti. Geçtiğimiz hafta, coğrafyamıza aynı hassasiyetlerle bakan bir arkadaş grubuyla yaptığımız beş günlük seyahat, hem Mağrib’i tekrar yoklamamı sağladı hem de Fas-Cezayir ilişkilerinin 2021 yazında tamamen kopmasından sonra ülkede oluşan atmosferi teneffüs etmeme yaradı. Dârulbeydâ’dan (Kazablanka) başladık; sırasıyla Rabat, Fes, Meknes ve Marâkeş’i adımladıktan sonra, yeniden Dârulbeydâ’ya geçerek İstanbul’a döndük. Kısa bir zaman dilimi içerisinde, birbirinden önemli tarihî şehirleri kolaçan etmek, bunu yaparken de nice koyu sohbetlere dalmak epey öğreticiydi.
Fas’ta dikkatimi çeken ilk şey, bütün cadde ve sokakların -şimdiye kadar hiç görmediğim bir yoğunlukta- bayraklarla donatılmış olmasıydı. Bayram, tören veya dönemsel bir münasebet yerine, devletin takip ettiği yeni siyasetin bir yansımasıydı bu: “Faslılık” vurgusunu, millî bir kimlik olarak vatandaşın gözüne, kafasına ve kalbine kazımak. Fas, kâhir ekseriyetle Araplardan ve Berberîlerden oluştuğundan dolayı, etnik bir odak yerine “Faslılık” üst kimliğini öne çıkarmak tercih edilmiş. Kral VI. Muhammed, 2011’de “Arap Baharı” patlak verdiği zaman, ülkenin yarısını teşkil eden Berberî nüfusa önemli tavizler vermek durumunda kalmış, Berberîce “resmî dil” olarak her yerde görünür hale gelmişti. Anlaşılan, şimdi, ipin ucunun kaçmaya başladığı fark edilmiş.
Söz konusu millî kimlik, Cezayir’le neredeyse bir asırdan bu yana devam eden ölümcül rekabetin de ateşleyici gücü olarak kullanılıyor. Fas Krallığı, resmî -ve gayrı resmî- biçimde kendisini Cezayir’den üstün gören bir yaklaşımı benimsiyor. Cezayir’in, Fas’ın hak iddia ettiği Batı Sahra bölgesindeki ayrılıkçı hareketleri desteklemesi, iki ülke ilişkilerini tam anlamıyla çıkmaza sürüklerken, Cezayir de Arap milliyetçiliği ve Filistin meselesi başta olmak üzere, Fas’a galebe çalabileceği hiçbir konuda bayrağı elinden düşürmüyor.
İlginç bir şekilde, Fas’ta tarihî olarak Osmanlı’yı kendisine rakip gören bir bakış açısı mevcut. Aradaki mesafeyi düşününce epey garip, ama vakıa bu. Hatta Cezayir’e hitaben “Siz Osmanlı sömürgesi oldunuz, biz ise hiç olmadık” diyenlere bile rastlanıyor. Ülke geçtiğimiz yüzyıllarda Portekiz, İspanya ve Fransa gibi vahşi Batılı sömürgecilerin hedefi olmamış gibi… Osmanlı rakip bellenince, Türkiye’ye karşı da gardını her zaman hazır tutan bir Fas buluyoruz karşımızda. Sıradan insanların Türkiye’ye ve insanımıza bakışı son derece müspet ve sempatik, ancak devletler bazında bazı engellerin aşılamaması, Fas’ın söz konusu direnişi yüzünden.
Fas sokaklarında, Filistin’e ve Gazze’ye dair herhangi bir iz göremedik. Ülkede hâkim olan mutlak monarşi sistemi sebebiyle, sokaklarda devletten bağımsız gösteri yapmak zaten mümkün değil. Ancak kenarda-köşede Filistin bayrağı, duvarlarda slogan veya afiş türünden detaylara da hiç rastlamadık. Adeta Gazze bombalanmıyor, işgalci İsrail Filistin’in altını üstüne getirmiyor gibiydi, Fas sokaklarındaki sükûnete bakınca. Bu durumun tek açıklaması, Fas’ın 2020’de İsrail’le ilişkileri normalleştiren Arap ülkeleri arasında yer alması değil. Halk ile ömrü 400 yıla yaklaşan monarşi öylesine iç içe geçmiş ki, devlet adım atmadıkça ve ön açmadıkça, herhangi bir gelişme yaşanmıyor. Fas’taki “siyasî istikrar”ın dünyada bir benzeri daha bulunmayabilir.
Her zamanki gibi, seyahat programımızı tatbik ederken, cami ziyaretlerinde adeta köşe kapmaca oynamak durumunda kaldık. Çünkü Fas’ta, camiler sadece namaz vakitlerinde açık. Günün sâir saatlerinde, nafile namaz kılmak veya tefekkür etmek için ulu camilerin kuytusuna çekilemiyorsunuz, zira “yassah”. Kraliyet yönetimi, İslâmî hayatın odak noktasını cami ve mescitlerden türbe ve zaviyelere kaydırma siyasetinde oldukça ısrarcı. “Arap Baharı”nın özellikle Suriye ayağında camiler tam anlamıyla birer karargâha dönüştüğünden, Fas Krallığı, camilerin sosyal -ve siyasî- hayattaki rolünü olabildiğinde kısıtlıyor; dinî duyguyu “ölmüş”lere ve “ermiş”lere yönlendiriyor. Örneğin Fes şehrinde, İslâm mimarîsinin en gözde eserlerinden Karaviyyîn Külliyesi sadece namaz vakitleri içinde ve kısıtlı bir süreyle temaşa edilebilirken, hemen yanındaki Ahmed Ticânî türbesi veya Mûlây İdris Zaviyesi, ziyaretçiler için sürekli açık tutuluyor.
Ve elbette türbedarlar ve bekçiler de içeri girip çıkanı keskin nazarlarıyla mimliyor.
Fas, her açıdan nev’i şahsına münhasır bir ülke. Yukarıda kısa kısa değindiğim hususların hepsi de aslında uzun birer makale ve hatta kitap olmaya aday. Hem Mağrib’i hem de Kuzey Afrika’yı daha yakından tanımak için...
Gannûşî’nin suçu ne?
04:0010/02/2024, Cumartesi
G: 10/02/2024, Cumartesi
22
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tunus’ta Nahda Hareketi lideri Râşid Gannûşî’nin üç yıl hapis cezasına çarptırıldığı haberini Fas seyahatim sırasında almıştım. Tunus’a da yakın zamanda bir ziyaret yapmış olduğum için, Mağrib coğrafyasının farklı ülkelerindeki siyasî atmosferi sahada değerlendirme ve ülkeleri birbiriyle kıyaslama imkânı buldum. Üstelik Gannûşî’yi daha önceki Tunus seyahatlerimden birinde evinde ziyaret etmiş, kendisiyle mülakat yapmıştım.
(O mülakatta, Arap Baharı’nın gidişatına dair sorularıma öylesine ümitvar ve iyimser cevaplar vermişti ki, şaşırmaktan kendimi alamamıştım.) Yıllardır izlediğiniz ve nihayet şahsen de tanıştığınız biri, âhir ömründe tamamen politik ve sübjektif bir davada mahkûm olduğunda, hem onun bütün siyasî serüveni ve hayat çizgisi gözünüzde belirginleşiyor hem de duygularınız -ister istemez- işin içine dâhil oluyor.
Rabat sokaklarını adımlarken, 2011’den bugünlere, Râşid Gannûşî’nin Tunus’ta hangi adımları attığını düşündüm:
Cumhurbaşkanı Zeynelâbidin Bin Ali’nin devrilmesinin hemen akabinde, Tunus laiklerinin köpürttüğü “İslâmcılar, kimseye hayat hakkı tanımayacak!” tezviratları eşliğinde, yıllardır yaşadığı sürgünden ülkesine dönmüştü. Bütün dünyanın gözü “Arap Baharı’nın beşiği” sayılan Tunus’un üzerindeyken düzenlenen seçimler Nahda Hareketi’ni iktidara taşımış, ancak Gannûşî herhangi bir resmî görev almak yerine, kenarda durarak “âkil adam” pozisyonunu korumuştu. Ekonomik kriz, sosyal bunalım ve rekor boyutlardaki işsizlikle boğuşan Tunus’ta büyük beklentilerle başlayan Nahda iktidarı, kısa süre sonra hoşnutsuzluklara yol açmış; eş zamanlı olarak ülkenin önde gelen solcu liderlerinden ikisi suikasta kurban gitmiş, terör saldırıları da turizmi bitme noktasına getirmişti. Gidişatı derin bir ferasetle okuyan Gannûşî, 2014 genel seçimlerinden sonra partisini “ülkeyi yöneten koalisyon ortaklarından biri” olarak konumlandırmıştı. Nahda’yı “İslâmî hareket” çerçevesinden çıkararak, artık “Müslüman demokrat” olduklarını ilân eden Gannûşî, 2019 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde “hukuk adamı” kimliğiyle bilinen Kays Saîd’i desteklemiş, Nahda ve diğer ana akım partilerin teveccühünü kazanan Saîd, yüzde 70’in üstünde oy oranıyla cumhurbaşkanı seçilmişti. Sonrası malum ve trajik: Hukuka riayet edeceği zannıyla desteklenen Saîd’in içinden tam bir otokrat despot çıktı ve Tunus’ta demokratik kuralları tamamen askıya alarak, kendi hâkimiyetini tesis etti. Ülke, Bin Ali devrine geri döndü.
Geçtiğimiz yıl ramazan ayında evinde gözaltına alınan Râşid Gannûşî’ye çok sayıda suçlama yöneltildi, ancak özellikle ikisi öne çıkarıldı: Şiddet eylemlerini teşvik ve yabancı kaynaklardan finansal destek almak. Gannûşî’yi ve Nahda’yı izleyen herhangi bir gözlemci, bu suçlamaların birer deli saçması olduğunu elbette fark edecektir. Ancak Gannûşî’ye açılan davalar bizatihi politik birer kumpas olduğundan, suçlamalarda mantık ve tutarlılık aramak da gereksiz.
Nahda Hareketi’ni “Siyasal İslâm” parantezine alan bazı Arap yönetimlerinin, Râşid Gannûşî’nin temsil ettiği çizgiden rahatsızlık duyduğu sır değil. Zaman içinde Nahda “İslâmî hareket”likten “Müslüman demokrat”lığa yelken aça dursun, Gannûşî’nin bizzat öncülük ve rehberlik ettiği tüm bu ideolojik dönüşümlerin, söz konusu Arap rejimlerinin
öfkesini gideremediği anlaşılıyor.
İlginç ve düşündürücü olan husus ise şu:
Nahda Hareketi, Tunus’ta söz ve yetki sahibi olduğu dönem boyunca, ülkedeki hiçbir ciddi problemin çözümüne katkı sunamadı. Bunda hareketin siyasî tecrübe eksikliğinin yanında, Tunus’ta on yıllardır devletin kılcal damarlarına kadar işlemiş yapısal problemlerin tesiri vardı. Hareket, başından beri “karizmatik liderle kâim” bir görüntü çizdi ve Gannûşî’nin yerini alabilecek herhangi bir isim de sahneye çıkamadı. Dolayısıyla, ortada “Bazı ülkeler, Tunus’ta yazılan muhteşem başarı hikâyesinden ürktü” dedirtecek bir durum da yok. Ayrıca şu anda Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da bazı dengeler eskisinden farklı: Türkiye’nin çeşitli ülkelerle ilişkileri düzeldi.
Katar’a yönelik abluka ve izolasyon kaldırıldı. Müslüman Kardeşler Teşkilâtı, “tehlike” olmaktan çıktı…
O halde, şunları sormak ve cevaplarını aramak da abes olmasa gerektir: Râşid Gannûşî’nin suçu ne? 82 yaşındaki hasta bir adama verilen bunca ceza niçin?
.Tuz ve Taş Üstünde
04:003/02/2024, Cumartesi
G: 3/02/2024, Cumartesi
23
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yıllardır hasbelkader İslâm coğrafyasının dört bir yanıyla ilgilenmeye gayret ediyorum. Ama duygusal açıdan, herhalde beni en çok içine çeken Bilâdüşşâm havzasıdır. Bunda, Suriye’de bir müddet yaşamış olmamın etkisi var şüphesiz. Savaştan önceki Suriye’yi görmek, Şam’ın ilim halkalarına en doğal halleriyle şahitlik etmek, nice önemli simayı şahsen tanımak ve bugün ancak kitaplardaki fotoğraflarına bakabildiğimiz eserlerle yerinde mülaki olmak, şükrünü eda edemeyeceğim nasiplerdendir.
Ortadoğu sahasının Türkiye’deki en önemli isimlerinden Zahide Tuba Kor’un “Tuz ve Taş Üstünde-Suriye’de Rejim, Savaş ve Göç” (Küre Yayınları) kitabını elime aldığımda, yukarıda bahsettiğim sebeplerle büyük bir heyecan duydum. Bu heyecana bir sevinç de eşlik ediyordu. Koskoca Bilâdüşşâm havzasının derinliğinin ve zenginliğinin “Suriyeliler” parantezine sıkıştırılıp bozuk para gibi harcandığı ülkemizde, Suriye’de yaşananlara ve Suriyelilerin yaşadıklarına dair, dört başı mamur, gerçekçi ve fotoğrafı bütün boyutlarıyla çeken bir eserdi önümde duran.
“Tuz ve Taş Üstünde”, mufassal bir “Giriş” bölümüyle beraber, birbirinden çok farklı siyasî, dinî, sosyal ve ekonomik katmanlara mensup, toplam 34 Suriyeliyle yapılan röportajları ihtiva ediyor. Kitabın sayfaları arasında gezinirken, -en küçüğü 2005, en büyüğü 1953 doğumlu- Suriyeli muhataplarımız, hadiseleri kendi pencerelerinden ve durdukları yerden yorumluyor. Röportajlar arka arkaya okunduğunda, konuşanların farklı kimliklerine rağmen, öykünün bütün ayrıntılarının adeta birer yap-boz parçası gibi tamamlandığını ve birbirine eklendiğini görüyorsunuz.
Zahide Tuba Kor, böyle bir kitabı hazırlama nedenini dört noktada izah etmiş: 1) Baskılarla, savaşlarla ve göçlerle hayatları alt üst olan sivillerin sesini duymadan ve onlara kulak vermeden, yaşananları tam olarak anlamak mümkün değildir, 2) Çeşitli medya mecralarının yansıttıkları bizi yanıltabilir, o yüzden sahaya inmek ve hadiseleri birinci derecede muhataplarından dinlemek gerekir, 3) Her ülke için olduğu gibi, Suriye’de de iç dinamikleri ve farklı etki alanlarını aynı anda dikkate almak şarttır, 4) Suriyeliler, kendi dertlerini anlatabilecekleri platformları yeterince bulamadılar. Hep analizlere konu edildiler, ama onları gerçekten konuşturup iç dünyalarını anlamaya çalışanlar eksik kaldı.
İçeriğe ve kapsama dair fikir versin diye, kitaptaki bazı röportajların başlıklarını dikkatinize sunmak istiyorum:
“2011’de başlayan olaylar, Esed’in elli yıllık demir yumrukla yönetiminin sonucu”
“Filistinliler, tarihte ilk defa rejimin Yermük Kampı kuşatmasında açlıktan öldü”
“Kimyasal silah yüzünden, insanlar boğularak korkunç şekilde can verdi”
“Askerlerin, halkı öldürmek ile firar edip ailesini kurban vermek ikileminde kalmaları korkunçtu”
“Şam sokakları, dilenen çocuklar ve çöpten yiyecek arayanlarla dolu”
“Yaptıklarını inkâr eden rejime karşı direniş yöntemim, yaşananları filme almaktı”
“İç göç yaşayanlar, her şeylerini yitirmiş, travma içindeydi”
“Vatanımızı terk edip mülteci konumuna düşmek kolay mıydı, sanıyorsunuz?”
“Hapiste işkence altında can veren eşimin nereye gömüldüğünü bilmiyoruz”
“Suriye’nin yatırımcıları, kültürel-entelektüel birikimi Türkiye’ye gelmişti”
“PYD önce İran ve Esed’den, daha sonra ABD’den gelen emirle hareket etti”
“Muhaliflerin yeterli siyaset ve devlet tecrübesi yoktu, fikirleri olgunlaşmamıştı”
“Esed, Suriye halkının değil, bir çetenin cumhurbaşkanıdır”
“Hiçbir diktatörlük, halkı bastırma konusunda Esed rejiminden daha beter olamaz.”
İsmini Suriyeli meşhur şair Nizâr Kabbânî’nin bir şiirinden alan “Tuz ve Taş Üstünde”, Ortadoğu ve İslâm dünyasına ilgi duyanların mutlaka okuması gereken, çok sarsıcı ve çok öğretici bir kitap. Sadece onların değil; siyasetçi, istihbaratçı ve diplomatların da bu kitaptan öğreneceği çok önemli detaylar var.
Fas’tan haberler
04:007/02/2024, Çarşamba
G: 7/02/2024, Çarşamba
24
Sonraki haber
Taha Kılınç
Bir süredir Fas’a yolum düşmemişti. Geçtiğimiz hafta, coğrafyamıza aynı hassasiyetlerle bakan bir arkadaş grubuyla yaptığımız beş günlük seyahat, hem Mağrib’i tekrar yoklamamı sağladı hem de Fas-Cezayir ilişkilerinin 2021 yazında tamamen kopmasından sonra ülkede oluşan atmosferi teneffüs etmeme yaradı. Dârulbeydâ’dan (Kazablanka) başladık; sırasıyla Rabat, Fes, Meknes ve Marâkeş’i adımladıktan sonra, yeniden Dârulbeydâ’ya geçerek İstanbul’a döndük. Kısa bir zaman dilimi içerisinde, birbirinden önemli tarihî şehirleri kolaçan etmek, bunu yaparken de nice koyu sohbetlere dalmak epey öğreticiydi.
Fas’ta dikkatimi çeken ilk şey, bütün cadde ve sokakların -şimdiye kadar hiç görmediğim bir yoğunlukta- bayraklarla donatılmış olmasıydı. Bayram, tören veya dönemsel bir münasebet yerine, devletin takip ettiği yeni siyasetin bir yansımasıydı bu: “Faslılık” vurgusunu, millî bir kimlik olarak vatandaşın gözüne, kafasına ve kalbine kazımak. Fas, kâhir ekseriyetle Araplardan ve Berberîlerden oluştuğundan dolayı, etnik bir odak yerine “Faslılık” üst kimliğini öne çıkarmak tercih edilmiş. Kral VI. Muhammed, 2011’de “Arap Baharı” patlak verdiği zaman, ülkenin yarısını teşkil eden Berberî nüfusa önemli tavizler vermek durumunda kalmış, Berberîce “resmî dil” olarak her yerde görünür hale gelmişti. Anlaşılan, şimdi, ipin ucunun kaçmaya başladığı fark edilmiş.
Söz konusu millî kimlik, Cezayir’le neredeyse bir asırdan bu yana devam eden ölümcül rekabetin de ateşleyici gücü olarak kullanılıyor. Fas Krallığı, resmî -ve gayrı resmî- biçimde kendisini Cezayir’den üstün gören bir yaklaşımı benimsiyor. Cezayir’in, Fas’ın hak iddia ettiği Batı Sahra bölgesindeki ayrılıkçı hareketleri desteklemesi, iki ülke ilişkilerini tam anlamıyla çıkmaza sürüklerken, Cezayir de Arap milliyetçiliği ve Filistin meselesi başta olmak üzere, Fas’a galebe çalabileceği hiçbir konuda bayrağı elinden düşürmüyor.
İlginç bir şekilde, Fas’ta tarihî olarak Osmanlı’yı kendisine rakip gören bir bakış açısı mevcut. Aradaki mesafeyi düşününce epey garip, ama vakıa bu. Hatta Cezayir’e hitaben “Siz Osmanlı sömürgesi oldunuz, biz ise hiç olmadık” diyenlere bile rastlanıyor. Ülke geçtiğimiz yüzyıllarda Portekiz, İspanya ve Fransa gibi vahşi Batılı sömürgecilerin hedefi olmamış gibi… Osmanlı rakip bellenince, Türkiye’ye karşı da gardını her zaman hazır tutan bir Fas buluyoruz karşımızda. Sıradan insanların Türkiye’ye ve insanımıza bakışı son derece müspet ve sempatik, ancak devletler bazında bazı engellerin aşılamaması, Fas’ın söz konusu direnişi yüzünden.
Fas sokaklarında, Filistin’e ve Gazze’ye dair herhangi bir iz göremedik. Ülkede hâkim olan mutlak monarşi sistemi sebebiyle, sokaklarda devletten bağımsız gösteri yapmak zaten mümkün değil. Ancak kenarda-köşede Filistin bayrağı, duvarlarda slogan veya afiş türünden detaylara da hiç rastlamadık. Adeta Gazze bombalanmıyor, işgalci İsrail Filistin’in altını üstüne getirmiyor gibiydi, Fas sokaklarındaki sükûnete bakınca. Bu durumun tek açıklaması, Fas’ın 2020’de İsrail’le ilişkileri normalleştiren Arap ülkeleri arasında yer alması değil. Halk ile ömrü 400 yıla yaklaşan monarşi öylesine iç içe geçmiş ki, devlet adım atmadıkça ve ön açmadıkça, herhangi bir gelişme yaşanmıyor. Fas’taki “siyasî istikrar”ın dünyada bir benzeri daha bulunmayabilir.
Her zamanki gibi, seyahat programımızı tatbik ederken, cami ziyaretlerinde adeta köşe kapmaca oynamak durumunda kaldık. Çünkü Fas’ta, camiler sadece namaz vakitlerinde açık. Günün sâir saatlerinde, nafile namaz kılmak veya tefekkür etmek için ulu camilerin kuytusuna çekilemiyorsunuz, zira “yassah”. Kraliyet yönetimi, İslâmî hayatın odak noktasını cami ve mescitlerden türbe ve zaviyelere kaydırma siyasetinde oldukça ısrarcı. “Arap Baharı”nın özellikle Suriye ayağında camiler tam anlamıyla birer karargâha dönüştüğünden, Fas Krallığı, camilerin sosyal -ve siyasî- hayattaki rolünü olabildiğinde kısıtlıyor; dinî duyguyu “ölmüş”lere ve “ermiş”lere yönlendiriyor. Örneğin Fes şehrinde, İslâm mimarîsinin en gözde eserlerinden Karaviyyîn Külliyesi sadece namaz vakitleri içinde ve kısıtlı bir süreyle temaşa edilebilirken, hemen yanındaki Ahmed Ticânî türbesi veya Mûlây İdris Zaviyesi, ziyaretçiler için sürekli açık tutuluyor.
Ve elbette türbedarlar ve bekçiler de içeri girip çıkanı keskin nazarlarıyla mimliyor.
Fas, her açıdan nev’i şahsına münhasır bir ülke. Yukarıda kısa kısa değindiğim hususların hepsi de aslında uzun birer makale ve hatta kitap olmaya aday. Hem Mağrib’i hem de Kuzey Afrika’yı daha yakından tanımak için...
Gannûşî’nin suçu ne?
04:0010/02/2024, Cumartesi
G: 10/02/2024, Cumartesi
22
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tunus’ta Nahda Hareketi lideri Râşid Gannûşî’nin üç yıl hapis cezasına çarptırıldığı haberini Fas seyahatim sırasında almıştım. Tunus’a da yakın zamanda bir ziyaret yapmış olduğum için, Mağrib coğrafyasının farklı ülkelerindeki siyasî atmosferi sahada değerlendirme ve ülkeleri birbiriyle kıyaslama imkânı buldum. Üstelik Gannûşî’yi daha önceki Tunus seyahatlerimden birinde evinde ziyaret etmiş, kendisiyle mülakat yapmıştım.
(O mülakatta, Arap Baharı’nın gidişatına dair sorularıma öylesine ümitvar ve iyimser cevaplar vermişti ki, şaşırmaktan kendimi alamamıştım.) Yıllardır izlediğiniz ve nihayet şahsen de tanıştığınız biri, âhir ömründe tamamen politik ve sübjektif bir davada mahkûm olduğunda, hem onun bütün siyasî serüveni ve hayat çizgisi gözünüzde belirginleşiyor hem de duygularınız -ister istemez- işin içine dâhil oluyor.
Rabat sokaklarını adımlarken, 2011’den bugünlere, Râşid Gannûşî’nin Tunus’ta hangi adımları attığını düşündüm:
Cumhurbaşkanı Zeynelâbidin Bin Ali’nin devrilmesinin hemen akabinde, Tunus laiklerinin köpürttüğü “İslâmcılar, kimseye hayat hakkı tanımayacak!” tezviratları eşliğinde, yıllardır yaşadığı sürgünden ülkesine dönmüştü. Bütün dünyanın gözü “Arap Baharı’nın beşiği” sayılan Tunus’un üzerindeyken düzenlenen seçimler Nahda Hareketi’ni iktidara taşımış, ancak Gannûşî herhangi bir resmî görev almak yerine, kenarda durarak “âkil adam” pozisyonunu korumuştu. Ekonomik kriz, sosyal bunalım ve rekor boyutlardaki işsizlikle boğuşan Tunus’ta büyük beklentilerle başlayan Nahda iktidarı, kısa süre sonra hoşnutsuzluklara yol açmış; eş zamanlı olarak ülkenin önde gelen solcu liderlerinden ikisi suikasta kurban gitmiş, terör saldırıları da turizmi bitme noktasına getirmişti. Gidişatı derin bir ferasetle okuyan Gannûşî, 2014 genel seçimlerinden sonra partisini “ülkeyi yöneten koalisyon ortaklarından biri” olarak konumlandırmıştı. Nahda’yı “İslâmî hareket” çerçevesinden çıkararak, artık “Müslüman demokrat” olduklarını ilân eden Gannûşî, 2019 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde “hukuk adamı” kimliğiyle bilinen Kays Saîd’i desteklemiş, Nahda ve diğer ana akım partilerin teveccühünü kazanan Saîd, yüzde 70’in üstünde oy oranıyla cumhurbaşkanı seçilmişti. Sonrası malum ve trajik: Hukuka riayet edeceği zannıyla desteklenen Saîd’in içinden tam bir otokrat despot çıktı ve Tunus’ta demokratik kuralları tamamen askıya alarak, kendi hâkimiyetini tesis etti. Ülke, Bin Ali devrine geri döndü.
Geçtiğimiz yıl ramazan ayında evinde gözaltına alınan Râşid Gannûşî’ye çok sayıda suçlama yöneltildi, ancak özellikle ikisi öne çıkarıldı: Şiddet eylemlerini teşvik ve yabancı kaynaklardan finansal destek almak. Gannûşî’yi ve Nahda’yı izleyen herhangi bir gözlemci, bu suçlamaların birer deli saçması olduğunu elbette fark edecektir. Ancak Gannûşî’ye açılan davalar bizatihi politik birer kumpas olduğundan, suçlamalarda mantık ve tutarlılık aramak da gereksiz.
Nahda Hareketi’ni “Siyasal İslâm” parantezine alan bazı Arap yönetimlerinin, Râşid Gannûşî’nin temsil ettiği çizgiden rahatsızlık duyduğu sır değil. Zaman içinde Nahda “İslâmî hareket”likten “Müslüman demokrat”lığa yelken aça dursun, Gannûşî’nin bizzat öncülük ve rehberlik ettiği tüm bu ideolojik dönüşümlerin, söz konusu Arap rejimlerinin
öfkesini gideremediği anlaşılıyor.
İlginç ve düşündürücü olan husus ise şu:
Nahda Hareketi, Tunus’ta söz ve yetki sahibi olduğu dönem boyunca, ülkedeki hiçbir ciddi problemin çözümüne katkı sunamadı. Bunda hareketin siyasî tecrübe eksikliğinin yanında, Tunus’ta on yıllardır devletin kılcal damarlarına kadar işlemiş yapısal problemlerin tesiri vardı. Hareket, başından beri “karizmatik liderle kâim” bir görüntü çizdi ve Gannûşî’nin yerini alabilecek herhangi bir isim de sahneye çıkamadı. Dolayısıyla, ortada “Bazı ülkeler, Tunus’ta yazılan muhteşem başarı hikâyesinden ürktü” dedirtecek bir durum da yok. Ayrıca şu anda Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da bazı dengeler eskisinden farklı: Türkiye’nin çeşitli ülkelerle ilişkileri düzeldi.
Katar’a yönelik abluka ve izolasyon kaldırıldı. Müslüman Kardeşler Teşkilâtı, “tehlike” olmaktan çıktı…
O halde, şunları sormak ve cevaplarını aramak da abes olmasa gerektir: Râşid Gannûşî’nin suçu ne? 82 yaşındaki hasta bir adama verilen bunca ceza niçin?
Türkiye ve Mısır
04:0014/02/2024, Çarşamba
G: 14/02/2024, Çarşamba
28
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ortadoğu’nun iç dengelerine yakından bakmayanlar, “Araplar” veya “Arap dünyası” şeklindeki kolay genellemelere hep daha yatkın. Ancak bölge, kendi dinamikleri çerçevesinde okunduğunda, karşımıza özellikle dört ülke çıkar: Türkiye, Mısır, İran ve Suudi Arabistan. İlişkiler ağı, bu dört ülkenin merkezde olduğu noktalarda şekillenir. Dışarıdan bölgeye dâhil ve müdâhil olan bütün oyuncular, bu dört ülkeden en az birini yanına almak durumundadır. Bu ülkelerin birbirlerine olan yakınlıkları veya uzaklıkları, işbirlikleri veya rekabetleri, dostlukları veya düşmanlıkları, Ortadoğu’da tarihin yazıldığı esas zemini oluşturur.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Mısır ziyareti vesilesiyle Ortadoğu’ya yeniden dikkat kesilirken, bilhassa Mısır’ın Arap dünyası içindeki konumunun ülkemizde yeterince takdir edilemediği görülüyor. Önemine binaen bu konuyu belli zaman aralıklarıyla zaten köşeme taşıyorum. Şimdi, detaylı olarak değil ama belli başlıkları tekrar hatırlatmak istiyorum:
Afrika, Akdeniz, Arabistan ve Bilâdüşşâm havzalarını buluşturan sıra dışı konumuyla; 100 milyonu çoktan aşan ve ciddi bir kısmı da dünyanın dört bir yanına dağılmış bulunan nüfus gücüyle; Arap dünyasının en büyüğü olan, aynı zamanda devasa bir holding biçiminde ülkenin ekonomik hareketliliğini de kontrol altında tutan ordusuyla; hem Arap milliyetçiliğine hem de yakın tarihin en güçlü İslâmî hareketlerinden Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’na beşiklik yapmasıyla; basın-yayın ve medya endüstrisinin en etkili merkezlerinden biri olmasıyla; Ezher Üniversitesi gibi ilmî ve akademik bir kurumu elinde bulundurmasıyla; İslâm dünyasında İstanbul’la rekabet edebilecek tek şehir olan Kahire’siyle… Ve daha birçok avantajı ve kozuyla,
Mısır, Arap dünyasının amiral gemisidir.
Mısır’ı denklemdeki yerine oturttuğumuzda, Türkiye ile Mısır’ın el ele vermesi ve İslâm coğrafyasının lehine olacak projelerde işbirliği imkânları bulması durumunda,
bundan ne büyük müspet neticelerin doğacağı daha iyi anlaşılacaktır.
Müslüman kamuoyu nezdinde, böylesi bir işbirliğinin beklendiği ve umulduğu ilk mesele, hiç şüphesiz Gazze. İsrail, İslâm dünyasındaki parçalanmışlıktan ve devlet yöneticileri arasındaki ihtilaflardan faydalanarak, Gazzeli masum sivillere yönelik soykırımı pervasızca sürdürürken, Türkiye ve Mısır gibi bölgenin iki güçlü ülkesinin bu konuda dayanışma içine girerek birbirini desteklemesi ve İsrail işgaline karşı ortak bir savunma hattı kurması hayatî bir önem arz ediyor. Fiziksel, kültürel ve tarihî yakınlığı sebebiyle Gazze’deki krizin ilk muhatabı Mısır, ancak içinde bulunduğu şartlar ve çeşitli handikaplar nedeniyle, Mısır tek başına hareket edemiyor. Türkiye ile ortaklaşa yürütülecek bir süreç, Mısır’ı da kendi yalnızlığından kurtaracaktır.
Türkiye ile Mısır yeniden yakınlaşırken, iki ülke arasındaki rekabetin ve ihtilafların tamamen yok olmayacağını görmek gerekiyor. Sadece son yıllarda ikili ilişkilerde yaşanan dalgalanmalar değil, tarihin derinliklerinden gelen ve dünden bugüne aktarılan nice ayrışma noktası mevcut. Ancak yine de, ortaklaşa yapılacak işler, tartışmalı ve ihtilaflı hususlardan çok daha fazla.
Mısır’dan söz ederken, elbette akıllara hemen Müslüman Kardeşler Teşkilâtı (kısaca: İhvân) geliyor. İhvân’ın şu anda Mısır’da ve diğer birçok Arap ülkesindeki durumu malum. Ancak şunu da unutmamak gerekiyor: Mısır devlet aklı, kendi maslahatı için fayda mülahaza ederse, İhvân çizgisini yeniden sisteme dâhil etme tercihinde bulunabilir.
Cemal Abdunnâsır döneminde tamamen şeytanlaştırılan ve “iç düşman” olarak konumlandırılan İhvân, sonraki Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat tarafından iade-i itibara kavuşturulmuş, çok sayıda İhvân mensubu hakkındaki hapis ve idam cezaları kaldırılmış, İhvân üyeleri Mısır’da ciddi bir özgürlüğe ve hareket serbestisine kavuşmuştu. Öyle ki, Sedat 1981’de suikasta kurban gittiğinde, İhvân’ın o dönemki genel mürşidi Ömer Tilmisânî, “Sedat, Halife Osman gibi mazlum olarak katledilmiştir” bile demişti. Hüsnü Mübarek döneminde de İhvân, faaliyetlerine “göz yumulan” bir teşkilât konumundaydı. 1986’da vefat eden Tilmisânî’nin Kahire’deki cenazesine 500 binden fazla insan katılmış; Mısır Başbakanı, Ezher Şeyhi ve çok sayıda yabancı misafir, törende bizzat yer almıştı.
Velhasıl, bölgedeki değişimlere şaşırmayınız ve daha fazlasını bekleyiniz. Burası Ortadoğu.
Burada sürprizler eksik olmaz.
Hamas’ı İsrail mi kurdu?
04:0017/02/2024, Cumartesi.
Pek çok konuda dedikodu kabilinden söylentilerin gerçek bilginin yerini aldığı ve milyonların ağzında sakıza dönüştüğü ülkemizde, Hamas’la alakalı şöyle bir iddianın dile getirildiğine şahit oluyoruz: “Hamas’ı İsrail kurdu”. İddia sahipleri, 1980’lerin Filistin’ine dair zihinlerinde kurguladıkları senaryoyu sahneye sürüyor: “İsrail, Yâser Arafat ve Filistin Kurtuluş Örgütü’nü (FKÖ) zayıflatmak için, radikal Filistinli gençlerden bir grup oluşturdu. İsrail istihbaratının desteğiyle ve yönlendirmesiyle FKÖ hedeflerine saldıran bu gençler, daha sonra Hamas’ı meydana getirdi.” Laf burada kalmıyor elbette, günümüze de intikal ediyor: “İsrail’in Hamas’a yönelik saldırıları, tamamen bilinçli bir stratejinin parçasıdır. Hamas, İsrail’in Filistin halkını yok etmek için hazırladığı bir mizansendir.” Hatta bazı yorumcular, hızlarını alamayarak şu noktaya sürükleniyor: “Siyasal İslâmcılar, İsrail’in tuzağına düştü!”
Buna benzer değerlendirmeler, daha eski tarihlerde Müslüman Kardeşler Teşkilâtı (İhvân) için de yapılmıştı. Bugün bile İhvân’ı İngilizlerin kurduğunu ve palazlandırdığını, İhvân’ın on yıllar boyunca Londra’dan yönetildiğini ve İhvân mensuplarının İngilizlere çalıştığını ciddiyetle savunan insanlara rastlamak mümkün.
Keza, “Arap Baharı” adı verilen bölgesel türbülansı sadece ve sadece “Batılıların Müslümanlara kurduğu tuzak” şeklinde okuyanlar da çoktur: Planlar yıllar önce hazırlanmış, sonra gerekli şartlar oluşturulmuş ve zamanı gelince “düğmeye” basılmıştır. Evet, o esrarengiz “düğme” kelimesi bu tür değerlendirmelerde kilit konumdadır. Ve ne hikmetse, düğme hep bizim sırtımızdadır, düğmeye basanlar da hep Batılılardır ve “dış mihrak”lardır. Müslümanların bastığı tek bir “düğme”den söz edilmez. Ezkaza Müslümanlar bir düğmeye basacak olsa, buna -tabii ki kendi planlarının gerçekleşmesi için- müsaade edenler de yine Batılılardır…
Bu tür masa başı ezbere analizler, şu üç sebeple bizi vahim yanılgılara ve algı çarpılmalarına sürükler:
1. Bir şeyi yabancıların yapması ve kurgulamasıyla, zaten var olan hareketlilik ve potansiyellerin “dış mihraklar” tarafından istismar edilerek rotasından saptırılması / saptırılmaya çalışılması, tamamen ayrı şeylerdir. Bunlar birbirine karıştırılırsa, Müslümanların düşmanlarına olağanüstü güçler ve insanüstü yetenekler atfetmek hatasına düşülür. İsrail istihbaratı mesela, adeta “her şeye kâdir” ve “her attığını hatasız vuran usta bir avcı” biçiminde akıllara yerleşir. Kimse Mossad’ın fiyaskolarından ve istihbarat zafiyetlerinden söz etmez olur.
2. Böyle kaba genellemeler, yerel dengeleri göz ardı ettiği ve hadiseleri şekillendiren sebep-sonuç zincirini parçaladığı için, meselelerin doğru biçimde anlaşılmasını imkânsızlaştırır. Örneğin Arap Baharı’nı sadece “dış etkiler” üzerinden okursanız, insanları öfkelendirip sokaklara döken iç sebepleri ıskalamış, diktatör rejimleri de aklamış olursunuz. Böylece, şu kritik kural saf dışı kalır: Hiçbir dış mihrak, iç sebepler olmadan, yazdığı senaryoyu sahneleyemez.
3. En önemlisi: Bu türden yorumlar, İslâm dünyasını, gelen-geçen herkesin istediği gibi at koşturduğu ve mensuplarının sürekli “dış mihraklar”dan gol yediği bir coğrafya olarak; Müslümanları da devamlı ezilen, kandırılan, tokatlanan ve oyun dışına itilen ahmaklar sürüsü şeklinde tanımlar. Oysa Batılılar veya “dış güçler” tasvir edildiği biçimde “mükemmel” senaristler olmadığı gibi, Müslümanların eli de tümüyle armut toplamıyor. Ayrıca her oyun ve senaryonun sahnelenişi sırasında sayısız sürpriz yaşanıyor, gidişat hiçbir zaman başta kurgulandığı biçimde ilerlemiyor.
Ortadoğu çalışmak isteyen ve istişare için benimle hasbihal eden gençlere hep şunu söylüyorum: “Aynı anda hem çok şanssız hem de çok şanslınız. Çok şanssızsınız, çünkü 85 milyon rakibiniz var, herkes bu sahada dilediği biçimde konuşuyor. Ama çok da şanslısınız, çünkü literatürde o kadar büyük boşluklar var ki, derli-toplu ne yazarsanız tarihe geçersiniz.”
Bilen bilmeyen herkesin konuştuğu ve ahkâm kestiği bir atmosferde, sağduyulu ve makul değerlendirmeler yapabilmek de büyük gayret istiyor haliyle.
.Parlak birer yıldız
04:0021/02/2024, Çarşamba
G: 21/02/2024, Çarşamba
33
Sonraki haber
Taha Kılınç
Her sene 21 Şubat günü, hem fikrî hem de coğrafî olarak, uzaklara dalar giderim. Sabahtan akşama kadar, günüm neredeyse tek bir kişiyle geçer. 21 Şubat 1965’te, New York’un Harlem semtindeki Audubon Ballroom Konferans Salonu’nda heyecanla sahneye çıkan ve -her zamanki gibi- ateşli bir konuşma yapmaya hazırlanan o genç adamı düşünürüm. Ve bütün korkularına rağmen, mücadelesini bütün kalbiyle desteklediği kocasını dinlemek için en ön sıraya oturan henüz 29 yaşındaki eşini ve yanındaki 4 kızını… Ne var ki o konuşma hiç başlamayacak, birkaç dakika içinde sahneye fırlayan üç saldırgan, salondaki yaklaşık 400 kişinin gözleri önünde hatibe arka arkaya ateş edecekti. Sonrası, artık dünya çapında televizyon bültenlerinin ve gazete manşetlerinin ilk sırasına tırmanacak şu cümledir: “Ünlü ABD’li insan hakları aktivisti Malcolm X, New York’ta uğradığı suikast sonucu öldürüldü. Şüpheliler…” Gerisi önemsizdir, zira ilk cümleyle, tarih çoktan yazılmış ve defter kapanmıştır.
Malcolm X’in adını ilk defa ne zaman duyduğumu hatırlamıyorum, çünkü yetiştiğim atmosferde sürekli zikredilen bir şahsiyetti. Öyle ki, adeta hepimizin yıllardır tanıdığı, yakınında bulunduğu ve kendisiyle koyu sohbetlere daldığı biri gibiydi. “Abi” desek de olacaktı, “amca” desek de. Öylesine kendimizden hissederdik onu. Aramızdaki onca farklılığa rağmen, binlerce kilometre öteden bizi sarıp sarmalayan bir ses ve nefesti o. Sanki bizim adımıza konuşmuş, bizim adımıza bağırıp öfkelenmiş, bizim adımıza nutuk atmış ve nihayet bizim adımıza kendini feda etmişti.
Şehadete yürüdüğünde henüz 39 yaşındaydı Malcolm. İslâm’la şereflenmesine vesile olan “Nation of Islam” adlı sapkın ve ırkçı cemaatten büyük bir kavgayla ayrılmış, hacca giderek zihnini ve kalbini her türlü ırkçılıktan temizlemiş, nihayet tertemiz bir Müslüman olarak Rabbine yürümüştü. Hac sırasında merhum Suudi Arabistan Kralı Faysal’la Cidde’de yaptığı görüşme, bana her açıdan sembolik gelir. Yan yana sohbet ederken verdikleri o fotoğraftan bir yıl sonra Malcolm, 11 yıl sonra da Faysal kurşunlara hedef olacaktır. İki farklı kıtada ve birbirlerinden çok uzakta, ama aynı davanın neferi olarak…
Malcolm uzun bir ömür sürseydi, mesela 2000’lere kadar yaşasaydı, nasıl bir hayat çizgisine sahip olurdu? Gençliğinde idealizmin zirvelerinde gezinen nice ismin, yıllar geçtikçe nerelerden nerelere savrulduğunu düşününce, Malcolm için de bu soruyu sormadan edemiyorum doğrusu. Sonra, içimden bir ses şunu söylüyor: Yapayalnız kalma pahasına, değişmezdi ve istikametini hiç bozmazdı.
Peki, Malcolm’ün İslâm coğrafyasında böylesine sevilmesinde gencecik yaşta katledilmesinin etkisi nedir? Bana kalırsa, çok büyüktür. İlahî takdir, bazı isimleri en taze yaşında eceliyle buluşturuyor ve böylece Müslümanların ufkunda parlak birer yıldız olarak, en tatlı hatıralarla kalmalarını sağlıyor. Her türlü tartışma, polemik ve kirden uzakta…
Her 21 Şubat’ta gözlerimi kapayıp, İslâm coğrafyasında kuş uçuşu bir hatıra yolculuğuna da koyuluyorum. Karşıma Bosna’da Mehmed Hanciç çıkıyor. Mısır’da Hasan el- Bennâ’yı görüyorum. Güney Afrika’dan İmam Abdullah Harun gülümsüyor. Suriye’nin tenha bir kasabasında Ömer bin Abdülazîz’le selamlaşıyorum… Bambaşka şartların ve iklimlerin doğurduğu bu isimlerin ortak bir noktası var: Hepsi de çok genç yaşlarda dünyadan ayrıldılar. Aliya İzetbegoviç’i yetiştiren Mehmed Hanciç 37 yaşında, Hasan el-Bennâ 42 yaşında, İmam Abdullah Harun 45 yaşında, Ömer bin Abdülazîz de 39 yaşındaydı, terk-i dünya ederken.
Tarihe geçmiş isimlerin çok uzun ömürler sürdükleri şeklinde bir ön kabulümüz vardır genellikle. Oysa bunun tam tersi daha doğrudur. Sadece yukarıdaki şahsiyetler değil, aksine, kahramanlarımızın kahir ekseriyeti dünyada zannettiğimizden çok daha kısa kalmışlardır. Yaşanan senelerin çokluğuna odaklanmaya alışan dikkatlerimizi, ihlas ve gayretle çalışma hedefine yönelterek…
Şehadetinin 59’uncu yıldönümünde Malcolm X’i ve bütün öncülerimizi rahmetle ve minnetle anıyorum.
Vâil’in mesajları
04:0024/02/2024, Cumartesi
G: 24/02/2024, Cumartesi
33
Sonraki haber
Taha Kılınç
Dünya onu sadece gazetecilik kariyeriyle değil, İsrail’in Gazze’ye düzenlediği saldırılar sırasında kaybettiği yakınları ve bu kayıplara karşı sergilediği metanetle de tanıdı. Eşi, kızı, iki oğlu ve çok sayıda akrabası rahmete kavuştu, ama o hiç yıkılmadı ve direniş azmini yitirmedi. Hatta ailesinin cenaze namazlarını bile bizzat kendisi kıldırdı. El Cezîre televizyonunun Gazze büro şefi Vâil Dahdûh’tan söz ediyorum. Son saldırılardan birinde sağ elinden yaralanınca ameliyat için Katar’a götürülen Dahdûh, El Cezîre’ye 1 saat 40 dakikalık uzun bir mülakat verdi ve yaşadıklarını anlattı. Sesinin Türkiye kamuoyunda da duyulması adına, Vâil’in altını çizdiğim bazı cümlelerini sizlere aktarmak istiyorum:
“Gazze’de şu anda insan hayaline sığmayacak şeyler yaşanıyor. Bu, şimdiye kadarki hiçbir savaşa benzemiyor. İsrail vahşiliğinin ve sınır tanımazlığının bütün örnekleri sergileniyor.”
“Bombardımanlar sırasında elektrikler kesildiği için, haber yapmak için gittiğimiz yerlerde ceset parçalarının üzerinden yürüdüğümüz de oluyordu, bunu sonradan fark ediyorduk. Şahit olduğumuz görüntülerin yüzde doksanı, yayınlanabilecek gibi değildi.”
“Eşimin şehadet haberini akşam vakti canlı yayın yaparken aldım. Kendisinin ve diğer yakınlarımın bulunduğu bölgenin şiddetli biçimde bombalandığını anlatıyordum, meğer ailemin akıbetini dünyaya duyuruyormuşum. Yayın devam ederken telefonum çalmıştı. Yanımdaki arkadaşım hızlıca gömlek cebimden telefonumu çekip aldı ve kendisi açtı. İşte o anda, sıra dışı bir şey olduğunu anladım. Olayı öğrenince hemen bir arabaya atlayıp bölgeye gittik. Bütün bina yerle bir olmuştu…”
“Saldırılar başladığı gün evden çıkıp göreve giderken, eşime, birkaç ay görüşmemeye kendisini hazırlamasını söylemiştim. Ondan sonra, ailemin ancak cenazelerini görebildim.”
“İsrail savaş uçakları, oturduğum evi kasten ve hedef gözeterek bombaladı. Çocuklarımdan sağ kalanları telefonla arayarak tehdit ettiler. Bütün bunları, benim gazeteciliği bırakmam ve olayları aktarmayı durdurmam için yaptılar.”
“Her kayıptan sonra, işime daha da sarıldım. Doğrusu, yaşamam gerekenden uzun yaşadığımı düşünüyordum zaten. İsrail bütün yakınlarımı teker teker şehit ederken, esas olarak beni hedef alıyordu.”
“Gazze’de gazeteci ve muhabir olmak, dünyanın en zor işlerinden biri. Çünkü hem diğer insanların çektiği bütün sıkıntıları çekiyorsunuz hem de olan-biteni aktarmak zorundasınız. Teknik ekiplerin istihdamı ve yetiştirilmesi, saldırı anlarında cihazların muhafazası, bürolarımız vurulduğunda sürekli yer değiştirmek, elektrik kesintilerine karşı tedbirli olmak, kaybettiğiniz çalışma arkadaşlarınız… Hepsi de inanılmaz zorluklar yüklüyor insana.”
“Büyük olaylar, büyük gazetecilerin yetişmesine vesile oluyor. Gazze’de sokaktaki gençlerden çok yardım aldık. Sıradan çocuklar, profesyonel basın mensupları gibi bize yardım etti, sahada işimizi kolaylaştırdı.”
“Hiç kimse, ne 7 Ekim’deki hadiseleri ne de sonrasında İsrail’in sergilediği bu mezalimi tahmin edebilirdi. Aksâ Tufanı’nı gerçekleştirenler bile, İsrail’e karşı böylesine başarılı bir operasyon yapabileceklerini düşünmüyordu. Sahabe de böyle durumlar yaşamıştı. Bazen onlar bir şey hedeflerken, takdir-i ilahî bambaşka bir şey murat ediyordu.”
“7 Ekim’e kadar İsrail’in yenilmezliği, dokunulmazlığı ve ordusunun gücü, bütün dünyada adeta bir kader gibi benimsenmişti. Tüm bunların hurafeden ibaret olduğu net biçimde anlaşıldı. Bütün dünyada, İsrail’in tezlerine güçlü itirazlar başladı. İnsanlar, kendilerine vurulan fikrî prangalardan kurtuldular. İsrail’in imajı, ciddi biçimde zedelendi. Savaşın bütün zorluklarına rağmen,
bu çok önemli bir neticedir.”
“İslâm dünyasının her yerinde, özellikle gençlerde büyük bir bilinçlenme başladı. Artık çocuklar bile alışveriş yaparken boykot listelerine bakıyor, alacağı şeyi dikkatle kontrol ediyor. Kudüs, Filistin, Mescid-i Aksâ, hepsinin gündeminde. Bu, inanılmaz bir durum. Bugün yaşananları, 1987’deki Birinci İntifada sonrasında yaşanan bilinçlenmeye çok benzetiyorum.”
1683
04:0028/02/2024, Çarşamba
G: 28/02/2024, Çarşamba
38
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçtiğimiz perşembe akşamı (22 Şubat), çok sevdiğim bir dostumun stadyumdan gönderdiği fotoğraf olmasaydı, –futbola uzaklığım sebebiyle– Galatasaray’ın Sparta Prag’la oynadığı maç muhtemelen gündemime hiç girmeyecekti. Ve tabii, sonra ikinci bir fotoğraf daha: Sparta Praglıların açtığı “1683-Avrupa Savaşı” pankartını gösteren o kare… Galatasaray’ın 4-1 mağlup ayrıldığı maçtan yansıyan diğer fotoğraflara bakarken, buna özellikle takılmamak ve üzerinde düşünmemek mümkün değildi.
Sparta Prag taraftarlarının altını çizdiği ve Türk muhataplarına hatırlattığı bu tarih, meşhur İkinci Viyana Kuşatması’na işaret ediyordu. Osmanlı sultanı IV. Mehmed döneminde, Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın komutasında başlayan kuşatma, 14 Temmuz’dan 12 Eylül’e kadar tam iki ay sürmüş, nihayet Osmanlı ordusu Birleşik Haçlı kuvvetleri karşısında geri çekilerek kuşatmayı sona erdirmek zorunda kalmıştı. Avrupa ordusu Avusturya, Cermen, Çek, Slovak, Sloven, Leh, İtalyan, Fransız ve diğer birçok unsurdan oluşuyordu. Viyana’nın Müslümanlar tarafından ele geçirilme ihtimali Hristiyan Batı’da ciddi bir korkuya neden olmuş, bu büyük tehlikeyi bertaraf edebilme adına Avrupa’nın hemen her bölgesinden 90 bine yakın asker toplanmıştı. Bizim “Viyana Kuşatması” dediğimiz hadisenin Hristiyan dünyada “Avrupa Savaşı” olarak anılmasının nedeni buydu.
Galatasaraylı oyuncular ve taraftarlar, karşı tribünlerde bu tarihî mesajı ve anıştırmayı gördüklerinde ne hissettiler, bilinmez. Ancak “1683-Avrupa Savaşı” yazılı pankart, tarihin tarihte kalmadığının, normal bir futbol maçının bile adeta “Türklerle savaş” şeklinde algılandığının, şuuraltına yerleşmiş olan korku ve endişelerin her vesileyle hortlamaya hazır biçimde tetikte beklediğinin bir göstergesiydi.
Tam bu noktadan, dünyanın öbür ucuna, Yeni Zelanda’nın Christchurch kentine ve 15 Mart 2019 tarihine gidelim:
O gün, Brenton Tarrant adlı bir beyaz terörist, Müslümanların cuma namazı kılmakta olduğu iki camiye arka arkaya silahlı saldırı düzenlemiş, 51 kişiyi katlederek 40 kişiyi de yaralamıştı. Bütün dünyada şok etkisi meydana getiren bu hadisede esas dikkat çekici unsur, Tarrant’ın kullandığı saldırı aletlerinin üzerindeki yazı ve notlarla, yayınladığı manifestoda işaret ettiği referanslardı. Müslümanlarla Hristiyanlar arasında yüzyıllar boyunca yaşanan bütün önemli savaşları isim ve tarihleriyle birlikte şarjör ve silahlarının üstüne kazıyan Tarrant, 732’deki Puvatya Savaşı’ndan 1189’daki Akkâ Kuşatması’na, 1389’daki Birinci Kosova Savaşı’ndan 1683’teki Viyana Kuşatması’na kadar hiçbir ayrıntıyı atlamamıştı. Tarrant ayrıca kendisine “Turkofagos” lakabını da takmıştı. Bu ifade, Yunanların Osmanlı İmparatorluğu’na isyanı (1821-1829) sırasında sahneye çıkan önemli aktörlerden Nikitaras’ın unvanıydı ve “Türk-yiyici” anlamına geliyordu. Tarrant’ın 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın en önemli aşamalarından Şıpka Geçidi Muharebeleri’ni bile es geçmemiş olması hayret vericiydi.
Christchurch saldırılarında katledilen 51 Müslüman arasında yalnızca bir Türk’ün bulunması ve hedef alınan mescitlerin daha çok Asyalı Müslümanların devam ettiği mekânlar olması ise, “Türk” kelimesinin Tarrant’ın zihninde doğrudan doğruya “Müslüman”ı çağrıştırdığının çarpıcı bir işaretiydi. Tıpkı yüzyıllar boyunca Hristiyan Batı’da olduğu gibi…
Tarih, hepimizin omzuna birtakım vazifeler yüklüyor ve muhataplarımızın gözünde de bizi bir konuma yerleştiriyor. Prag’dan Christchurch’e, sıradan bir futbol maçından gözü dönmüş bir caninin gerçekleştirdiği katliamlara kadar, asla kaçamayacağımız ve gündemimizden düşürsek bile karşımızdaki insanların şuuraltından silemeyeceğimiz bir mesele bu. Tarih, asla tarihte kalmıyor ve milletlerin hafızasında yaşamaya devam ediyor.
Sahi, hafıza demişken, bizim zihinlerimizdeki referanslar, muhataplarımızdaki gibi güçlü ve zinde mi? Sürpriz biçimde -mesela bir stadyumda- karşımıza çıkıveren tarihî dönüm noktaları, şuurumuzun inşasında nerede duruyor? Kimliğimizin yapıtaşlarını unutmama adına neler yapıyoruz? Genç nesillerimizi, hangi esaslar çerçevesinde yetiştiriyoruz? Tüm bu soruların cevabına her zamankinden daha fazla kafa yormamız gereken bir çağdayız.
Çıkış yolu
04:002/03/2024, Cumartesi
G: 2/03/2024, Cumartesi
45
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yıllardır esas çalışma saham Ortadoğu ve İslâm dünyası olunca, özellikle kriz dönemlerinde mesaim yoğunlaşıyor. Konferanslar, seminerler, özel istişare oturumları, kitap tahlil grupları, canlı yayınlar, röportajlar derken, günler gecelere karışıyor haliyle. Böyle dönemlerde, sıklıkla seyahat ettiğim birbirinden farklı şehirlerde çok farklı kesimlerden insanlarla görüşme imkânı buluyorum. Tüm bu görüşme ve yüzleşmelerde tespit ettiğim bir durum var: Bilhassa gençler, ümitsizlik ve kötümserlik ummanlarına savrulmaya çok meyyal. Ki bunun için de yeterli malzeme fazlasıyla mevcut. Şahsî hayat ve hedeflerdeki belirsizliklerden İslâm coğrafyasının içinde bulunduğu savrukluğa kadar, “nereye uzansak elimizde kalıyor” denebilecek bir manzara var. Çaresizlik ümitsizliğe dönüşüyor, ümitsizlik de bezgin bir eylemsizliği beraberinde getiriyor.
Genç arkadaşlarla sohbet ederken, birçoğunun “yanlış hedeflere” kilitlendiğini ya da yönlendirildiğini fark ediyorum. Somut bir tasvir yapacağım:
Yüzlerce genç bir salona doldurulmuş. Mikrofonda adeta “sahne şovu” yapar gibi hareketli ve hararetli sloganlar haykıran bir kanaat önderi. “Gençler!” diye bağırıyor, “Kudüs’ü kurtarmak için, hepiniz birer Salahaddîn olacaksınız! Fatih, İstanbul’u fethettiğinde sizin yaşınızdaydı. Fatih olacaksınız!” Olmak emredilen şahsiyetlerin listesi böyle uzayıp giderken, salondaki ateş de yükseldikçe yükseliyor. Kanı zaten kaynayan gencecik Müslümanlar, “seans” sonunda birer Salahaddîn, Fatih, Fatih doğuracak anne adayı vb. olarak şehrin sokaklarına dağılıyor. Motivasyon tamam, güdülenme tamam, yönlendirilme ve hedefe kilitlenme tamam.
Sonra… Aradan zaman geçtikçe, hayatın gerçekleri karşılarına çıkmaya başlıyor. Salahaddîn, Fatih veya bir başka tarihî şahsiyet olmak, ancak 300-400 yılda bir, çok sayıda şartın bir araya gelmesiyle ve tek kişinin şahsında mümkün olabileceğinden, “hedef”i tutturamayan gençlerde tarifsiz bir moral bozukluğu ve psikolojik çöküntü ortaya çıkıyor.
Sahnede motivasyon dağıtanların niyeti elbette kötü değil. Bu kadar üst perdeden atarken şöyle düşünüyorlar: “Biz en uzak ve en büyük hedefi gösterelim, bir kişi bile tuttursa kârdır.” Peki, kırılan hayalleri, dağılan zihinleri, kaybedilen istikametleri ve bünyelere yuva yapan ye’si nasıl telafi edeceğiz? Gözlerdeki pırıltılar hayatın gerçeklerinin sert duvarlarına çarparak sönerken, gençleri ayağa nasıl kaldıracağız? Herkes aynı anda nasıl Salahaddîn olacak? Fatih olabilmek kolay mı? Bir salon dolusu gencin hepsi mi Fatih, Salahaddîn vs. olmaya soyunacak?
Karşıma geçip “Abi, müthiş bir duygusal ve fikrî yorgunluk hissediyorum. Hiçbir şey değişmiyor ve düzelmiyor. Gazze’ye bak, Mısır’a bak, Suriye’ye bak, Doğu Türkistan’a bak… Atabileceğim hiçbir adım göremiyorum. Kendimce yaptığım ufacık şeyler ise, tümüyle anlamsız ve boş geliyor” şeklinde yakınmalarını sıralayan gençlerin neredeyse tamamının öyküsü aynı: Karşılarına geçip kendilerine “hedef” gösterenler, hayatın çok uzağında ve bugünün şartlarıyla tamamen alakasız noktalara işaret etmişler. Yolun sonu ise, hissî bir bataklığa ve kısır döngüye çıkmış.
Kendilerine hitap ettiğim veya hasbelkader benimle dertleşmeye gelen bütün gençlere şu örneği veriyorum:
4 Temmuz 1187 günü Hıttîn’de Haçlıları ezerek Kudüs’ü yeniden Müslümanlara kazandıran İslâm ordusunun mevcudu yaklaşık 40 bin kişiydi. Bu ordudan ismini bildiğimiz insan sayısı 100’ü bulmuyor. Salahaddîn, yakın adamları, komutanları, danışmanları, vakanüvisleri vb. Peki başka kimler vardı? Önden giderek ordunun yürüyeceği yolları açanlar ve köprüleri kuranlar vardı. Bunca insanın yiyeceği yemekler için patatesleri soyanlar, soğanları doğrayanlar vardı. Çadırların direklerini dikenler, odun toplayanlar, ateşleri yakanlar vardı. Hepsinden de önemlisi, atların ayaklarının altındaki nalları çakan nalbantlar vardı. Tarih, tüm bu geri hizmetlere ve zaferin arka planına omuz verenlerin adını hiç yazmaz. Bu böyle diye, örneğin nalbantların yaptığı işin Salahaddîn’in rolünden daha önemsiz ve hatta gereksiz olduğunu iddia edebilir miyiz?
O zaman, şöyle bakacağız: Durduğumuz yere, yeteneklerimize ve zamanın şartlarına göre, her birimizin yapabileceği bir iş muhakkak vardır. Ye’s tuzağına sürüklenmeden, “Bana düşen nedir?” sorusunu gündemimizden hiç çıkarmayacağız. Sloganlar, hamasî nutuklar ve hararetli haykırışlar ne söylerse söylesin, zafere ancak uzun vadeli, makul ve uygulanabilir projeler eşliğinde ulaşılabileceğini de hiç unutmayacağız.
Başka bir çıkış yolu görünmüyor.
Kimlik inşası
04:006/03/2024, Çarşamba
G: 6/03/2024, Çarşamba
29
Sonraki haber
Taha Kılınç
Hindistan Başbakanı Narendra Modi, geçtiğimiz hafta, ülkesinin batısındaki Gücerat eyaletinin küçük bir sahil şehrinde ilginç bir etkinliğe imza attı. Hindistan Deniz Kuvvetleri’ne mensup profesyonel denizci askerler eşliğinde Dwarka açıklarında dalış yapan Modi, Hindu inanışına töre tanrı Krişna’nın kurduğu antik şehrin denizaltındaki kalıntılarında dua etti. Bütün dinî ritüelleri özenle ve dikkatle uygulayan Modi, karaya çıktıktan sonra verdiği demeçte “ilahî bir tecrübe” yaşadığının altını çizdi.
Gücerat, Narendra Modi’nin memleketi. Ama aynı zamanda, Hindistan topraklarında kurulmuş en dikkate değer İslâm devletlerinden Gücerat Sultanlığı’na (1391-1583) merkezlik yapmış bir coğrafya. Sultanlığa zirve yıllarını yaşatan Ebu’l-Feth Nâsiruddîn Mahmud Şah dönemi (1458-1511), bugün Hindular tarafından hâlâ nefret ve öfkeyle hatırlanıyor. Zira bu zaman diliminde Gücerat’a İslâm’ın mührünü vuran Mahmud Şah, Hindularla uzun savaşlara girişmiş bir hükümdar. Hatta Dwarka’da tanrı Krişna’ya adanan büyük bir Hindu tapınağının onun emriyle yıkıldığına inanılıyor. Mahmud Şah için çizilen kamusal imaj, Bâbürlü İmparatorluğu’nun meşhur hükümdarı İmparator Evrengzib’in (saltanatı: 1658-1707) her vesileyle yerin dibine batırılmasına benziyor. Evrengzib’in “suçu” da aynı: Hindistan’ın tarihine İslâm mayasını çalmak.
2014’te başbakanlık koltuğuna oturmasının ardından, ülkesindeki Müslüman nüfusa yönelik her türlü tahrik ve saldırıyı el altından destekleyen Narendra Modi, bir yandan da Hindistan’ın mazisindeki İslâm izlerini silmek ve yerine Hindu kültürünü ikame etmek peşinde. Bunun için silahlı çeteler palazlandırılıyor, ülke tarihindeki Müslüman şahsiyetlere yönelik karalama kampanyalarına girişiliyor, Müslüman halka karşı fiili taarruzlara da göz yumuluyor.
***
Hz. Ömer, 638’de başkent Medine’den bizzat gelerek Kudüs’ü teslim aldığında, acaba kalbinden neler geçiyordu? Zira Müslümanlar, 23 yıllık risâlet sürecinin yaklaşık 14 yılı boyunca namaz kılarken Kudüs’e dönmüştü, ancak bu zaman zarfında Mescid-i Aksâ fiilen yerinde değildi. Romalılar M.S. 70’de Kudüs’ü tamamen harabeye çevirdiklerinden, Hz. Peygamber ve ashabı, aslında bir mabedin arsasını kıble edinmişti. Verilen mesaj açıktı: “Ey Müslümanlar, burada vaktiyle size ait bir mekân vardı. Ona önce bedenlerinizle ve kalplerinizle yöneleceksiniz, zamanı gelince de burayı ihya ve imar edeceksiniz.”
Hz. Peygamber’in irtihalinden sadece 6 yıl sonra işte o zaman gelmiş, Müslümanlar, Mescid-i Aksâ’yı her açıdan imara girişmişti.
Bizans İmparatorluğu sınırları içinde yer alan bir mabedin (yerinin) kıble olarak belirlenmesi, Müslümanlar için bir istikamet tayini ve kimlik inşasına doğru yola çıkma emriydi. Tarihi sahih biçimde yeniden yazmak, tarihî yürüyüşün güzergâhlarını tekrar belirlemek, kaybolup giden izleri belirginleştirmek ve bu yürüyüşü gelecek nesiller için kalıcı bir yol haritası hale getirmek… Alınacak temel ders buydu.
(“Ama Peygamberimiz, Mirac mucizesini anlattığında, Mekke müşrikleri ona Mescid-i Aksâ’nın kapılarını, sütunlarını vs. sormadı mı? Aksâ demek ki mevcuttu…” şeklindeki bir itirazın cevabı şudur:
Bizans ve Sâsânî imparatorlukları arasında, Kur’ân’ın Rûm suresinde haber verdiği ilk savaş yaşandığında, Sâsânîler bütün Bilâdüşşâm’la birlikte Kudüs’ü de işgal etmişti. İranlılarla ittifak kuran Yahudiler, Kudüs’te Beyt-i Makdis’i yeniden inşa izni aldılar ve inşaata başladılar. Hz. Peygamber, Kudüs’ü müşahede ederken, inşaat sürüyordu. Mekke müşriklerinden bazıları Kudüs’ü ve Aksâ’yı görmüştü, mezkûr soruları da onlar sordu.
Sonra, yine Kur’ân’da haber verildiği üzere, Bizans Sâsânîlere galip gelince Kudüs tekrar el değiştirdi ve eski sahiplerine döndü. Bizanslılar, Beyt-i Makdis’i bir “Yahudi mabedi” olarak gördüklerinden, Aksâ sahasını metruk bir araziye dönüştürdüler, orayı yeniden imara da vakit bulamadılar.)
***
Kimliğin inşa edilmesi ve muhafazası, dünyadaki bütün milletler için elzem bir vazifedir. “Yeryüzünün halifesi” olarak seçildiğinin şuurunda bulunan Müslümanlar için ise, bu vazife onların hayatlarını ve varlık sebeplerini anlamlandıran en temel unsurlardan biridir. İslâm tarihini dikkatle incelediğimizde, kimliğe sahip çıkma ameliyesiyle, Müslümanların siyasî ve askerî üstünlükleri arasında doğrudan bir münasebet olduğu görülür. Tam tersi de vakidir: Kimlik korunmadığında, düşman saldırılarına açık hale gelinir.
Bugün Gazze’de -ve İslâm coğrafyasının başka yerlerinde- yaşananlar, tarihi dikkatle ve derin bir tefekkürle okumak, kronolojiyi eksiksiz biçimde zihnimize yerleştirmek ve istikbale güçlü bir şekilde hazırlanmak noktasında, hepimiz için birer ikazdır.
Tayyib Okiç’e rahmetle…
04:009/03/2024, Cumartesi
Başçarşı’dan yaklaşık 15 dakikalık bir yolculukla, Saraybosna’nın kuzeyindeki Bare Mezarlığı’nın girişine ulaşmıştık. Burada medfun bulunduğunu biliyorduk, ama acaba kabri hangisiydi? Çok geniş bir alana yayılan mezarlıkta, onu nasıl bulacaktık? Kapıdaki çiçekçiye -doğrusu hemen bilebileceğini de hiç ummadan- sorduğumuzda, kendinden gayet emin bir şekilde kabrin parsel numarasını bile söyleyiverdi. Az sonra, yakın tarihimizde Balkanların yetiştirdiği en önemli âlimlerden, Prof. Dr. Muhammed Tayyib Okiç’in (1902-1977) mezarının başındaydık.
Muhammed Tayyib Okiç’i, Osmanlı’nın Balkanlara vurduğu İslâm aşısının açtırdığı en güzel çiçeklerden biri olarak görürüm hep. Bosna’dan Anadolu’ya uzanmış bir köprüdür o. Çile, sabır, sebat, ilim, tevazu, disiplin, ahlâk… Hepsi fazlasıyla mevcuttur onun hikâyesinde:
Bosna Hersek Reisülulema Vekili Mehmed Tevfik Efendi ile yine bir ulemâ ailesinden gelen Hasibe Hanım’ın oğlu olarak, Tuzla sancağının Graçanitsa kasabasında doğan Okiç Hoca, küçük yaşlardan itibaren tam bir “âlim namzeti” şeklinde yetiştirilmiş. İslâmî ilimler eğitiminin yanı sıra Latince ve hukuk tahsillerini de tamamlamış, Zagreb ve Paris’te bilgisini ve tecrübesini derinleştirmiş. Tunus’taki meşhur Zeytûne Üniversitesi’nde Arap dili ve edebiyatı eğitimini de ikmal ettikten sonra, Saraybosna’ya dönerek talebe yetiştirmeye başlamış. İkinci Dünya Savaşı’na kadar ilmî çalışmalarını sürdüren Tayyib Okiç Hoca, sonrasında Türkiye’ye intikal ederek Ankara, Konya ve Erzurum’daki Yüksek İslâm Enstitülerinde (bilahare İlahiyat Fakülteleri) hocalık yapmış, çok sayıda öğrenciyi ilmî ve akademik hayata kazandırmış. Şu hadise, bilhassa hadis ilminde derinleşen Okiç’in ufkunu ve idealizmini anlatmak için kâfidir:
Ankara İlahiyat açıldığında, İslâmî ilimler okutacak yerli hoca bulunamamış. Yapılan araştırmalar sonucunda, Tayyib Okiç Hoca’nın tefsir ve hadis kürsülerini hem kurmak hem de akademisyen yetiştirmek üzere davet edilmesine karar verilmiş. Okiç’in vazifeye başlamasından üç yıl sonra, 1953’te fakülteye hadis sahasında asistan alınması söz konusu olmuş. Fakülte mezunları arasındaki adaylardan biri de Talat Koçyiğit’miş. Okiç Hoca, Koçyiğit’in Uşaklı olduğunu öğrenince, kimseye haber vermeden otobüse atlayıp Ankara’dan Uşak’a gitmiş. Koçyiğit ailesinin yaşadığı mahalleyi bulmuş; komşularına ve mahalle camisinin cemaatine Talat’ı sormuş, onu çok farklı yönleriyle araştırıp soruşturmuş. Kalbi mutmain olunca, Ankara’ya dönmüş ve Koçyiğit’i “hadis asistanı” olarak fakülteye almış. Talat Koçyiğit durumu bilahare öğrenince çok şaşırmış ve hocasına bu yaptığının sebebini sormuş. Okiç’in cevabı şöyle olmuş: “Evladım, biz Osmanlı medresesine âlim namzeti alacağız. Senin bu ağır sorumluluğu taşıyıp taşıyamayacağını bilmem gerekiyordu. Aileni, çevreni ve yetiştiğin muhiti araştırmak istedim.”
Kendini ilme adadığından dolayı hiç evlenmeyen -talebelerinin şehadetine göre: “kendi kendini zor geçindirdiği için, bir kadını böyle sıkıntılı bir hayata zorlamak istemiyordu”- Tayyib Okiç Hoca, vefatına kadar yaşadığı Türkiye’de “vatansız” (heimatlos) statüsüyle bulunuyordu. Ve maalesef böylesine fedakâr bir ilim adamına “Yugoslav ajanı” yaftası yapıştıranlar bile çıkmıştı. Hem de Müslümanların arasından. Halbuki Hoca, Yugoslavya’da hakim Tito rejiminin “mahzurlular” listesindeydi, ülkesine girişi yasaktı.
Muhammed Tayyib Okiç, 9 Mart 1977 günü Ankara’da vefat ettiğinde, Yugoslavya hükümeti onun Saraybosna’ya defnedilmesine epey direndi. Uzun ve bıktırıcı prosedürlerin ardından alınan izinle, talebelerinden biri Hoca’nın na’şını arabasının arkasına yerleştirdi, zahmetli bir yolculukla memleketine götürdü ve Saraybosna’nın Bare Mezarlığı’nda defin gerçekleşti. Arkasında bıraktığı borçlar ise, yıllar boyu biriktirdiği kitaplardan oluşan zengin kütüphanesi satılarak ödenebilecekti.
Okiç Hoca, Türkiye’nin yakın tarihinde, maarif hayatımızın gizli kahramanlarından biridir. Aralarında Mahmud Esad Coşan’ın da bulunduğu sayısız talebesi, ilim semamızın yıldızları olarak parıldamaya devam ediyor.
Vefatının 47’nci yıldönümünde, Muhammed Tayyib Okiç Hoca’ya rahmet olsun. Yolu Saraybosna’ya düşenler, kabrinin başına varıp dua etmeyi unutmasınlar.
Ramazan takvimi-I
04:0013/03/2024, Çarşamba
G: 13/03/2024, Çarşamba
33
Sonraki haber
Taha Kılınç
İnsanoğlunun fıtratında iki uç, bir arada ve daima rekabet halindedir: İnsan hem sonu gelmez emeller ve hayaller peşindedir -irfan geleneğimizde buna “tûl-i emel” denir- hem de bir gününü bile tutarlı biçimde planlayamayacak kadar sabırsız ve aceleci bir varlıktır. İçindeki sonsuz istekler onu dünyada sürekli ve hırslı bir çaba içinde davranmaya zorlarken, sabırsızlığı ve aceleciliği yüzünden hedeflerine yeterince odaklanamaz. İçlerindeki bu iki zıt kutbu ortada bir yerde buluşturabilenler ise, tutarlı bir şahsiyet kazanacak, kalıcı eserler verecek, iz bırakacak ve çığır açacaktır. İmtihanımızın düğümlendiği noktalardan biri tam burasıdır.
Fıtratımıza katılan bu maya, bilhassa kitap okuma serüveninde bir handikap olarak karşımıza çıkar. Hem çok fazla şey okumak isteriz, sürekli kitap satın alırız, kütüphaneler kurarız, dört yanımızı kitaplarla doldururuz… Hem de kitaplar arasında dolaşırken bir türlü istediğimiz kıvamı yakalayamayız, kitapların sayısı artarken okunacak metinler masamızda ve kütüphanemizin raflarında mahzun mahzun bizi seyreder…
Peki, dengeyi nasıl bulacağız? Okuma konusunda istikrara nasıl kavuşacağız? Fıtratımızdaki sonu gelmez emellerle sabırsızlığımızı hangi düzlemde buluşturacağız? Faydası tartışılmaz okuma eylemini, en verimli biçimde nasıl hayata geçireceğiz?
Bu soruların hepsine cevap olarak, okumanın usulüne ve tabiatına dair bazı noktalara işaret etmek istiyorum:
Evvela, yayınlanan her kitabı okumaya ömrümüzün yetmeyeceği gerçeğiyle yüzleşeceğiz ve meseleyi zihnimizde normalleştireceğiz. 200 yıllık ömrümüz olsa, soluk almadan devamlı okusak, sadece ibadetlere vakit ayırıp zamanımızın kalanını tümüyle kitaplara hasretsek bile, yazılan ve basılan eserlerinden arkasından hiç yetişemeyeceğiz. Bu gerçeği soğukkanlılıkla kabullenmek, kitaplara ve yazılı metinlere daha makul bir noktadan bakmamıza yardımcı olacaktır. Özellikle “kitap kurdu” tabir edilen insanların çoğu bu dengeyi kuramaz ve hiç kazanamayacakları bir yarışın stresiyle ömürlerini geçirirler. Bilgiye, ilme ve irfana mağlup olacağımız hakikati, dünyanın sırlarından biridir.
Kitap satın alma ve biriktirme işinin bir hastalık derecesine varmamasına dikkat edeceğiz. Bunun çaresi de, kitapları ehliyle paylaşmaya alışmaktır. Biriktirilen, köşeye yığılan ve paylaşılmayan her şey, bu kitap bile olsa, bir süre sonra insan ruhuna darlık vermeye başlar. Paylaşılmayan şeyler, zamanla başa bela olur. İnfak, ruhu hafifletmek ve eşyayı yerli yerine koymak için verilmiş bir emirdir. Ve kitaplar da muhakkak infak edilmelidir. El sürmediğimiz, faydalanıp bir köşeye kaldırdığımız veya artık ilgi alanımızın dışında kalmış kitapları başkalarıyla paylaşmak, kitaba karşı daha dengeli ve fıtrî bir alakanın oluşmasına yardımcı olacaktır.
Kitapları “bizi ilgilendirenler” ve “bizi ilgilendirmeyenler” olarak tasnif edecek, ömrümüzün kısalığını da düşünerek ilgi alanlarımıza yoğunlaşacağız. Eline geçen her şeyi plansız ve düzensiz biçimde okuyan insanlar, abur cuburla beslenen kişilere benzer. İntizamsız ve hedefsiz okumak, beklenenin aksine, zihnin ve kalbin bulanıklaşmasına yol açar. Her işte olduğu gibi, okumada da somut hedefler, pratik sonuçlar ve bir yol haritası önemlidir. Bunları belirlemeden yola çıkan kişi, malumatlar yığınının ortasında istikametini kaybedebilir.
Okumanın sürekli bir eylem olduğunu hiç unutmayacağız. Her gün en az 30 dakikamızı, düzenli ve istikrarlı bir biçimde okumaya tahsis edeceğiz. “En hayırlı amel, az da olsa devamlı yapılandır” ölçüsü, okuma için de pekâlâ geçerlidir. Bayram demeden, tatil demeden, her gün sabit bir vakti okumaya ayırmazsak, ufkumuzun pencereleri açılmayacaktır. Günümüzde kitap okumaya odaklanmak için sakin bir vakti gözetmek, çok yaygın bir bahanedir. Ancak çoğu kez böyle vakitlerin hiç gelmediğini, vakit içinde vakit oluşturmak gerektiğini fark etmek durumundayız.
Ve son olarak, okuduklarımızı kalıcı hale getirmek ve zihnimize yerleştirmek için başkalarıyla paylaşacağız. Bunun kitap özeti çıkarmak, küçük denemeler ve kritikler yazmak, arkadaşlar gruplarında içerikleri anlatmak, yazılan bir metinde o içeriği kullanmak gibi çeşitli yöntemleri bulunabilir. Okuduklarımızı aktarmak hem bizi geliştirecek hem de çevremizdeki insanlara fayda sağlayacaktır. Okunanların hayatın içine aktarılması, bilginin kalıcı hale getirilmesinin en kestirme yoludur.
***
“Peki, ne okuyalım?” sorusunun cevapları için, nasipse 16 Mart Cumartesi günü “Ramazan takvimi-II” başlığı altına bu köşede buluşalım.
Ramazan takvimi - II
04:0016/03/2024, Cumartesi
G: 16/03/2024, Cumartesi
33
Sonraki haber
Taha Kılınç
Çarşamba günkü yazıda “okumanın fıtratına ve okuma eylemine has bazı kaidelere” dair hasbihal ettik. Şimdi gelelim, “Peki ne okuyalım?” sorusunun cevaplarına…
Türkiye’de yaşayan, Türkiye’den İslâm dünyasını seyreden ve Türkiye’yi önemseyen her Müslümanın, diğer okumalarının yanında, kendisini bilhassa şu beş türde, ömrü boyunca disiplinli, ısrarlı ve istikrarlı bir okuma programıyla beslemesi gerektiği kanaatindeyim.
* İslâm’a dair temel okumalar
İçinde yaşadığımız coğrafyanın dinamiklerini, İslâm’ı derinlemesine anlamadan kavramak ve algılamak mümkün değildir. İslâm inancı, tarihi ve kültürü her şeye öylesine sinmiştir ki, kritik kodları çözmek ancak İslâm’ı bilmekten geçer. Türkiye, Ortadoğu ve İslâm dünyasının geneliyle alakalı yorumlarında, öngörülerinde veya tepkilerinde sürekli yanılanlara bakınız, hepsinde aynı eksikliği göreceksiniz: İnancıyla, tarihiyle, kültürüyle ve ürettiği insan tipiyle, İslâm’ı kavrayamamış olmak. Kur’ân ve onunla birlikte hadis külliyatı başta olmak üzere, İslâm okumaları hiç bırakılmadan devam ettirilmelidir.
* Tarihe ve İslâm tarihine dair okumalar
Bir sosyal bilim olarak, tarihin bence en pratik tanımı şudur: Bugünü anlamak ve geleceğe hazırlanmak için, geçmişe ayna tutmak. Belli kurallar dâhilinde, tarihin kendine has bir akışı ve şaşmayan döngüleri bulunduğundan, geçmişte yaşananlar dikkatle okunduğunda, bugün için ışığa, yarın için de net bir yol haritasına dönüşecektir.
Burada elbette “Hangi tarih kitabı?” sorusunun cevabına girmeyeceğim. Herkes kendi meşrebine göre bir çizgi tutturabilir. Ancak hangi metin veya kalem okunursa okunsun, bir tarih kaynağı: Hamasetten ve aşırı doz duygusallıktan arınmış olmalı. Anlatımın sebep-sonuç zincirinde kopukluklar bulunmamalı. Sadece “karşı taraf”ı veya “düşman”ı suçlayan bir üslup yerine, özeleştirilere ve muhasebelere de yer vermeli.
* Güncel İslâm coğrafyası okumaları
Bizler, adına “ümmet” dediğimiz bir bütünün parçasıyız, bir vücudun organları gibi birbirimizin sızısını hissederiz ve bir binanın tuğlaları gibi her bir parçamız da vazgeçilmezdir. İslâm coğrafyasını bu tanım çerçevesinde algıladığımızda, bu geniş ve derin okyanusu daha yakından tanımak ve anlamak için sürekli okumalar yapmak gerektiği ortaya çıkar. Fakat şunu da söylemek durumundayım: Maalesef Türkiye’de İslâm coğrafyasına dair “yerli ve millî” literatür hâlâ çok zayıf. Son yıllarda giderek yoğunlaşan çalışmalara rağmen, kat etmemiz gereken nice mesafeler var.
İslâm coğrafyası okumaları bâbında şu noktaya da işaret etmek istiyorum: Okuma listelerinde bolca yer alan 1960’ların Mısır’ına, 1970’lerin Pakistan’ına, 1980’lerin Afganistan’ına veya 1990’ların Kafkasya’sına dair -çoğu tercüme- kitapları 2024’ün Türkiye’sine aktarırken, gençlerimizi “yabancı örnekleri bire bir kopyalamak” tuzağından korumak durumundayız. Başka coğrafyaları okurken, “evrensel ümmet bilincimiz”e katkı için okur, derslerimizi çıkarır, bazı başlıkların altını çizer, sonra kendi yerli örnekliğimizi beslemek için yolumuza devam ederiz.
* Edebiyat okumaları
Benim yetiştiğim çevrede, “Bunca ciddi sorumluluk arasında, Müslümanın hikâye ve roman okumaya vakti mi var?” telkinleri çok yoğundu. Yıllarca edebiyat ve dil zevkinden nasip almamış kişilerin yazdığı “ciddi” dava kitaplarını okuduk, birbirinden berbat tercümeler arasında yolumuzu bulmaya çalıştık.
Genel okumalarımız içinde edebiyat okumalarının da mutlaka yer almasının başlıca iki sebebi var: Hep “dava” kitapları okunmaz, insanın zihnini ve kalbini hafifletmeye, hayal gücünü olgunlaştırmaya ve dimağını dinlendirmeye ihtiyacı vardır. Ve edebiyat metinleri, dili en güzel şekilde kullanmaya ve derdimizi / davamızı anlatırken kitlelerde tesir bırakmaya yarar.
* Meslekî okumalar
Herhangi bir alanda konuşan veya yazan kişinin, aynı sahada yapılan çalışmaları takip edip etmediği, yani kendisini güncelleyip güncellemediği kolayca anlaşılır. Dolayısıyla toplumsal hayatta hangi rolü oynarsak oynayalım, meslekî açıdan kendimizi olgunlaştırma hedefinden bir an bile vazgeçmemek gerekiyor. “Ben artık oldum” diyen, hâlâ hamdır ve koruktur. “Oldum” diyen, mutlaka büyük bir hataya sürüklenecek ve ibret konusu olacaktır. İnsanoğlunun yazgısında, kendinden emin olduğu noktalarda ayaklarının hep sürçmesi sırrı vardır.
***
Önemine ve güncelliğine binaen, “İslâm coğrafyasına dair okumalar ve bilgilenmeler” başlığını biraz daha açmak istiyorum. Nasipse, 20 Mart Çarşamba günü, “Ramazan takvimi - III” başlığıyla bu köşede.
Ramazan takvimi-III
04:0020/03/2024, Çarşamba
G: 20/03/2024, Çarşamba
32
Sonraki haber
Taha Kılınç
İslâm coğrafyasını tanımak ve anlamak… Cümleyi bu şekilde yazınca kolay, ama aslında böyle bir hedefe odaklanmak, bütün bir ömrü kaplayacak uzun, devamlı ve yorucu bir çabaya katlanmaya razı olmak demek. Çünkü karşımızda çok katmanlı, çok boyutlu, çok bilinmezli ve çok renkli bir coğrafya var. Üstelik sınırları sürekli genişleyen, devamlı gündemde olduğu için de dünyanın her yerinden herkesin ilgilendiği, bu sayede hakkında yapılan çalışmaların her geçen gün çeşitlendiği bir coğrafya… Geçen yazıda, İslâm coğrafyasına dair güncel okumaları hiç bırakmamak gerektiğinin altını çizerken kastettiğim de buydu zaten.
Şimdi, bu muazzam birikime dair aşinalığımızın artması adına birkaç noktaya daha değinmek istiyorum:
Sosyal medyadaki tuzak
Sosyal medyayı “yegâne bilgi kaynağı” görmek, günümüzde her yaştan insanın düştüğü en büyük tuzaklardan biri. Evet, oradaki bilgi akışı mühim, ama bilginin malumat olmaktan çıkıp marifete dönüşmesi ve tefekküre kapı açması için, okumanın bereketinden kopmamak gerekiyor. Sosyal medyada birkaç hesap takip ederek İslâm coğrafyası öğrenilmez ve anlaşılmaz. Temeli oturtmak için, ekranlardan satırlara dönmek şart. Üstelik ekranların dikkat dağınıklığı, odaklanma problemleri ve hafıza zayıflığını beraberinde getirdiği artık herkesin kabul ettiği dezavantajlar. Asılsız ve yanıltıcı içeriklerle manipülâsyonlar da cabası.
Çizilmiş haritaları çizebiliyor muyuz?
Genç arkadaşlarla sürdürdüğümüz İslâm dünyası çalışmalarında, sözü mutlaka haritalara getiririm, hatta zaman zaman harita çizme atölyeleri de yaparız. Harita çizmek ve coğrafyamızın hudutlarını zihinlerde canlandırabilmek, olmazsa olmazlarımızdandır zira. Ancak şunu esefle müşahede etmişimdir: Batılıların çizdiğinden -haklı biçimde- şikâyet ettiğimiz haritalarımızı, o haliyle bile kâğıda aktarmaktan aciziz. Çizilmiş haritayı bile çizemezken, yeni haritaları nasıl çizebileceğiz? Hafızalarımıza yerleştiremediğimiz bir coğrafyanın hudutlarına nasıl sahip çıkacağız?
(Teknolojinin insan hafızasına ve düşünme potansiyeline verdiği hasarı, henüz yeterince konuşmaya başlamadık. Mesela, yönümüzü kaybetmemizde -bunu her anlamıyla söylüyorum-, sözde bize istikamet kazandırmak için icat edilen navigasyon cihazlarının rolü nedir? Eskiler bulundukları konumu güneşe, aya ve yıldızlara bakarak kusursuz biçimde tayin ederken, bizler mesela navigasyon veya kıble “aplikasyon”larımız bozulsa, yönümüzü / kıblemizi bulabilecek durumda mıyız? Tüm bunlar, üzerinde düşünmeye değer meseleler…)
Genelden özele doğru
Coğrafyayı bölgelere ayırmak, her bir bölgeyi belli bir zaman içinde yoğunlaşarak incelemek, ardından daha özele doğru inerek bakışları derinleştirmek gerekiyor. Bir tanıdığım, Kur’ân’ı okurken böyle bir disiplin tutturmuştu: “Bu yıl Bakara yılı, tamamen bu sureye yoğunlaşacağım” diyordu, sonrasında surenin detaylarını aylara bölüp çalışmasına devam ediyordu. İslâm dünyası için de böyle bir usul muvafık görülebilir. Genelden özele ilerlerken ülke okumalarına, biyografilere, hatıratlara, siyasî ve dinî hareketlerin tarihlerine vs. sıra gelir. Uzun soluklu, ama kalıcı bir bilgilenme serüveni ortaya çıkar.
Her güne yeni bir bilgi
“Bir ajanda edinin. Her güne, İslâm coğrafyasına dair yeni bir bilgi ekleyin. Yılın sonunda, elinizde müthiş bir birikimin oluştuğunu göreceksiniz.” Genç arkadaşlara bu tavsiyeyi sıklıkla tekrarlarım. Hatta bu ajandalar çeşitlenebilir: Suriye ajandası, Filistin ajandası, Mısır ajandası… Böyle bir çalışmayı yürütebilmenin sırrı da “merak” kelimesinde gizli. Sürekli soru sormak, sürekli yeni bir şeyleri öğrenmeyi istemek ve merakla bilginin peşine düşmek. Başka türlü ajandalar dolmaz.
Yerinde görmek
Tüm bunların sonunda, elbette coğrafyayı bizzat ziyaret etmek ve yerinde görmek de elzem. Formülümüz şöyle: En yakından başlayıp uzaklara doğru açılacağız. Kudüs’e, Buhara’ya, Semerkand’a, Endülüs’e vs. gitme hayali kurarken Edirne’yi, İznik’i, Amasya’yı gündemine hiç almayan insanlar tanıyorum. Oysa yakından başlasalar, uzaklar da kolaylaşacaktı. Hayat böyledir. Önce elden geleni yaparsınız, imkânsız görünenler de zamanla mümkün hale gelir.
***
Geçen yazımdan sonra, Mustafa Kutlu Üstadımız aradı ve “Kardeşim, okumanın önemine vurgu yapmışsın ama neyi okuyacağımızı söylememişsin. Lütfen kitap adı da zikret, işimiz kolaylaşsın” dedi. Emir büyük yerden madem, “Ramazan takvimi-IV” diye devam edip bazı kitaplara işaret etmek şart oldu. Nasipse, cumartesi günü, İslâm coğrafyasına dair bir okuma listesiyle bu köşede buluşalım.
Ramazan takvimi - IV
04:0023/03/2024, Cumartesi
G: 23/03/2024, Cumartesi
34
Sonraki haber
Taha Kılınç
Geçen yazımda söz verdiğim üzere, meraklısı ve ilgilisi için, İslâm coğrafyasına dair bir okuma listesini takdim ediyorum. Liste elbette çok daha detaylandırılabilir, eklemeler-çıkarmalar yapılabilir. O açıdan, bahsedeceğim kitaplara, bir gazete yazısının ebatlarına sığacak şekilde hazırlanmış “başlangıç önerileri” gözüyle bakılması daha doğru olacaktır.
Genel:
Coğrafyanın geneline dair okumalarla başlama adına, Ira Lapidus’un “İslâm Toplumları Tarihi”yle konuya giriş yapabiliriz. Prof. Dr. Âdem Apak’ın “Siyer-i Nebî”si, bilhassa İslâm’ın doğuş yıllarına dair çok sağlam bir kaynaktır. Prof. Dr. Namık Sinan Turan imzalı “Hilafet - Erken Dönemden Osmanlı’nın Son Yüzyılına”, panoramik bir bakış sunması açısından tavsiye edilir. Oral Sander’in “Anka’nın Yükselişi ve Düşüşü” ise, özet bir Osmanlı tarihi olması bakımından dikkate değer.
Ortadoğu:
Ilan Pappe’nin kaleme aldığı “Filistin’de Etnik Temizlik”, bence her Müslümanın muhakkak okuması icap eden bir başyapıt. Amin Maalouf’a ait “Arapların Gözünden Haçlı Seferleri”, dünün bugüne ne kadar benzediğini göstermesi bakımdan mühim. Nikolaos Van Dam’ın “Suriye’de İktidar Mücadelesi”, dışarıdan bir bakış sunuyor. Richard P. Mitchell’in “Müslüman Kardeşler” adlı eseri, Mısır yakın tarihinin dikkatli bir panoraması. Ervand Abrahamian’ın yazdığı “Modern İran Tarihi”, Stephen Kinzer imzalı “Şah’ın Bütün Adamları” ve Arshin Adib-Moghaddam’ın editörlüğünde hazırlanan “Ayetullah Humeyni - Politik ve Entelektüel Biyografi” İran için özel tavsiyeler.
Balkanlar:
Türkiye Maarif Vakfı’nın yakınlarda yayınladığı “Balkanlarda Türk Edebiyatı Tarihi” adlı eser, vazgeçilmez bir başvuru kaynağı. Prof. Dr. Mustafa İsen ve Prof. Dr. Tuba Durmuş tarafından hazırlanan kitap, sadece edebiyat alanıyla sınırlı değil, Balkanlara dair özet bir siyasî çerçevenin yanında dört başı mamur bir kültür tarihi de vaat ediyor. Mark Mazover’in “Selanik”i ve Barbara Jelavich’in iki ciltlik “Balkan Tarihi” keza gözden kaçırılmaması gereken kitaplar.
Mağrib-Endülüs:
Prof. Dr. İsmail Ceran’ın “Fas Tarihi”, Lucette Valensi imzalı “Avrupa’da Müslümanlar” ve Matthew Carr’ın “Kan ve İman”ıyla birlikte okunmalı. Bunlara bir de Maria Rosa Menocal’in ölümsüz eseri “Dünyanın İncisi Endülüs”, Hugh Kennedy’nin “Endülüs - Müslüman İspanya ve Portekiz’in Siyasî Tarihi” ve Prof. Dr. Mehmet Özdemir’in artık klasik bir başvuru kaynağına dönüşen “Endülüs” adlı kitabı eklenirse tamamdır.
Afrika:
Prof. Dr. Ahmet Kavas’ın “Geçmişten Günümüze Afrika” adlı kitabı, sıkı bir başlangıç için ideal. Dr. Murat Yiğit’in yakın dönemde yayınlanan “Afrika’da Askeri Darbeler ve Dış Müdahale” adlı hacimli çalışması, dikkat çekici detaylar sunuyor. Afrika deyince elbette İmam Abdullah Harun’dan vazgeçemeyiz: Barney Desai-Cardiff Marney ikilisinin “İmamın Öldürülüşü” adlı eseri mutlaka listede olmalı. Bu vesileyle Malcolm X’i de hatırlayalım ve Manning Marable’ın “Malcolm X - Arayışlarla Dolu Bir Hayatı”nı ihmal etmeyelim.
Asya:
Larry Collins-Dominique Lapierre ikilisinin kaleme aldığı “Bu Gece Özgürlük”, 1947 yazında Hint Alt Kıtası’nın Hindistan ve Pakistan adıyla iki ayrı devlete bölünüşünün trajik hikâyesini anlatır. Buna Deniz Çıkılı’nın “Kayıp Kıtanın Keşfi”ni de ekledik mi, manzara büyük oranda tamamlanır. Afganistan için Thomas Barfield’in “Afganistan-Politik ve Kültürel Bir Tarih”i özellikle tavsiye edilir.
Tüm bunlardan sonra, ne yazık ki şu noktanın altını çizmeliyim:
Türkçede İslâm coğrafyasının tarihine veya siyasî durumuna dair çeşitli derinlikte telif ya da tercüme kitaplar günden güne çoğalırken, “gezi rehberi” ve “güncel seyahatname” tarzında kaynaklar hâlâ yetersiz. Mesela “Özbekistan’ı şöyle adım adım gezmek istiyorum, elimde de Türkçe güncel bir gezi rehberi olsun” derseniz, maalesef yok. Bazı dinî cemaatlerin sadece Özbekistan’da medfûn dinî şahsiyetlerle alakalı ufak kitapçıklarını saymazsak tabii. Onlara da “gezi rehberi” denemeyeceği malum.
Velhasıl, yapılacak çok iş, yazılacak çok kitap, üretilecek çok eser var
Lefkoşa’da bir gün
04:0030/03/2024, Cumartesi
G: 30/03/2024, Cumartesi
25
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB) Basın Müşaviri Deniz Demir kardeşim arayıp da Kıbrıs’ta düzenledikleri bazı etkinliklere katılma davetini ilettiğinde, Ramazan ayında şahsî okumalarım dışında program kabul etmeme kararımı seve seve askıya aldım. Böylece, 27 Mart Çarşamba günü, sabah erken saatlerden gece yarısından sonraya kadar, yoğun ve keyifli bir şekilde Lefkoşa’da geçti.
Prof. Dr. İsmail Güleç’in “Lefkoşa Suriçi Rehberi” kitabını elime alıp, Girne Kapısı’ndan itibaren tarihî Lefkoşa’yı adım adım gezerek başladım güne. Tekke Bahçesi Şehitliği’nden Dr. Fazıl Küçük Müzesi’ne, Sarayönü Camii’nden Yediler Tekkesi’ne, Büyük Han’dan Selimiye Camii’ne, Lokmacı Sınır Kapısı’ndan Zahra Burcu’na, cumbalı evlerin gölgesinden ve tertemiz sokaklardan geçerek yürüdüm. Arap Ahmed Camii’nde namaz molası verdiğim zaman havada öylesine tatlı bir sükûnet vardı ki, caminin avlusundan hiç ayrılmak istemedim.
(İsmail Hocam’la birkaç gün önceki yazışmamızda, bu yaz Makedonya, Kosova ve Arnavutluk gezi rehberleri hazırlayacağını haber vermiş, seneye de Özbekistan’ı yazmaya niyetlendiğini söylemişti. Detaylı bir haritanın da eşlik ettiği Lefkoşa Suriçi Rehberi’nden öyle faydalandım ki, YTB Başkanı Abdullah Eren kardeşime “Bu rehberi keşke yayınlasanız” dedim. Çünkü 2020’de Kıbrıs’ta bir kez basılmış, Türkiye’de pek tanınmamıştı. Ve bir müjde aldım: İsmail Güleç, YTB için detaylı bir Kıbrıs rehberi hazırlıyormuş zaten. Kıbrıs’ın Türk ve İslâm kimliğinin altını kalınca çizme adına, muhteşem bir hizmet.)
Öğleden sonra, Lefkoşa’daki programlarımızın ilki, Yakın Doğu Üniversitesi’nde, Birinci Dünya Savaşı sırasında İngilizlerin Kıbrıs’ın Mağusa şehrinde kurdukları ve 1920’ye kadar binlerce Türk esiri tuttukları kampın öyküsünü anlatan “Sandıktan Çıkan Tarih: Kıbrıs’ta Çanakkale Esirleri” adlı belgeselin tanıtım gösterimiydi. YTB’nin desteğiyle Prof. Dr. Ulvi Keser’in danışmanlığında hazırlanan ve yönetmen Ünal Üstündağ tarafından çekilen belgeselde, Kıbrıs’ın yakın tarihine dair çok önemli bir detayı öğrenme fırsatı bulduk. Belgesel, Türkiye ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti arasındaki tarihî bağlantılardan birini daha gözler önüne sermesi açısından da dikkat çekiciydi.
Akşamüzeri Lefkoşa’ya yarım saat mesafedeki Alayköy’e geçtik. İftardan önce mahalleleri dolaştık, evlerde ve sokaklarda insanlara Ramazan armağanları takdim edildi. Yüzlerde şaşkınlık, sevinç ve merakı aynı anda görmek güzeldi. İftarımızı köyün camisinin bahçesine kurulan sofralarda yaptık. Unutulan -hatta belki hiç bilinmeyen- ananeleri canlandırmak, kardeşlik bağlarını hatırlamak ve kalpten kalbe köprüler kurmak adına, toplu iftar çok önemli bir vesileydi. YTB, “Gönül Köprüsü Ramazan Buluşmaları” adı altında, 2024 Ramazanında Kıbrıs’ın 20 ayrı köyünde böylesi sofraların kurulmasına katkıda bulunmuş.
İftardan sonra yeniden Lefkoşa merkeze döndük, bu defa nasibimizde Ahmet Özhan ve ekibi tarafından icra edilen çok anlamlı bir konser vardı. Repertuar, Pîr Mehmed Azmî’den Âşık Kenzî’ye, Mehmed Râcî Efendi’den Kaytazzâde Mehmed Nâzım Bey’e, Kıbrıs’ın tarihinde yeri bulunan ilim ve irfan insanlarının eserlerinden bestelenmiş ilahilerden oluşuyordu. YTB güftelerin derlenmesinden bestelerin hazırlanmasına, Hakan Alvan tarafından yürütülen projeyi himaye ederek, kültür tarihimiz açısından çok mühim bir işe imza atmış. Kıbrıs İlahileri, sadece “kültürel” bir hadise değildi aslında. Kıbrıs’ımızın dinî ve millî hüviyetini hatırlama ve hatırlatma bâbında, öğretici bir ders niteliği de taşıyordu. Her eserin icrası öncesinde, güfte sahiplerinin hayat hikâyeleri ve hizmetlerine dair metinler okundu. Dinlerken, altını çizdiğim pek çok nokta ve not ettiğim çok sayıda isim oldu. Eminim, salonu dolduran ve konseri ilgiyle takip eden hazirûn da benzer hisler içindeydi.
Konserden sonra, sahur sofrasında sohbet ve muhabbetler devam ederken, Ahmet Özhan Bey’in “Enderûn usulü teravih”e dair yaptığı mufassal ve tatbikatlı izahat çok kıymetliydi.
İstanbul’a, Kıbrıs’a her gelişimde zihnimde daha da berraklaşan şu noktaları tekrarlayarak döndüm:
Kıbrıs, İslâm’sız olmaz. Kıbrıs gibi stratejik bir toprak, ancak millî ve dinî değerlere sahip çıkacak şuurlu bir nüfusla elde tutulabilir. Adanın mazisini şekillendiren ve kimliğini yoğuran İslâm, kaderinin bundan sonraki duraklarında da ana belirleyici etken olacaktır.
Kızıl düveler
04:003/04/2024, Çarşamba
G: 3/04/2024, Çarşamba
51
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail’in önemli gazetelerinden The Jerusalem Post’ta 20 Eylül 2022 tarihinde yayınlanan bir haber, ABD’nin Teksas eyaletindeki bir çiftlikte yetiştirilen beş kızıl düvenin İsrail’e getirildiğini duyuruyordu. Habere göre: Uçakla Tel Aviv Ben-Gurion Havalimanı’na indirilen ve orada Tapınak Enstitüsü yetkilileri tarafından törenle karşılanan düveler, sonrasında Hayfâ’ya nakledilerek yedi günlük karantinaya alındı. İsrail basınından takip edildiği kadarıyla, biri bilimsel inceleme ve araştırmalar için ayrılan düvelerin sonraki durağı Batı Şeria’da Râmallah’ın kuzeyindeki Şilo adlı Yahudi kolonisi oldu. Burada özel bir çiftlikte korunan düveler, dışarıdan yoğun ziyaretçi akınına uğramaya başladı.
Beş adet büyükbaş hayvanın böylesine ilgiye mazhar olmasının arka planında, Yahudiliğin önemli ritüellerinden biri yatıyor. Tevrat’ın Sayılar Kitabı bölümünde, Kudüs’te bugün Mescid-i Aksâ’nın bulunduğu alanın “temizlenmesi” için kızıl bir düvenin kurban edilmesi gerektiği bildiriliyor. Düve bazı sıra dışı özellikler de taşımalı üstelik: En az 26 aylık olmalı; derisinde kızıldan başka herhangi bir renkte tüy bulunmamalı; fiziksel açıdan kusursuz görünmeli; hiçbir şekilde tarla sürmemiş ve boyunduruk altına alınmamış olmalı. Yahudi din adamları, bu özelliklerin hepsini aynı anda kendisinde toplayan kızıl düvelere tarih boyunca ancak birkaç defa rastlandığını belirtiyor. Sırf bu işe odaklanan Tapınak Enstitüsü ise, Teksas’ta Hristiyanlara ait bir çiftlikte nihayet Tevrat’ın çizdiği çerçevede kızıl düvelerin yetiştirildiğini iddia ediyor.
Siyonizm karşıtı dindar Yahudiler, söz konusu kızıl düveyi kıyametten önce Mesih’in getireceğini iddia ederek, modern dönemde böylesine bir gelişmenin yaşanmayacağında ısrarcı. Dolayısıyla, Teksas’ta yetiştirildiği söylenen düvelerin, aslında -tıpkı İsrail’in kuruluşu gibi- Yahudi inancının ve ritüellerinin tahrifi anlamına geldiğini kaydediyorlar. Gerçekten de, kızıl düvelerle ilgili haberlerin bazı detayları, Tevrat’ta sıralanan özellikleri tutturabilme adına hayvanların genetiğiyle oynandığını vs. ortaya koyuyor.
Tapınak Enstitüsü’nün kızıl düve kurban etmekte ısrarının arka planında, şu anki haliyle Mescid-i Aksâ alanına Yahudilerin girişini yasaklayan hahamların fetvalarını delme girişimi var. Zira İsrail içindeki ve dışındaki hahamların kahir ekseriyeti, Yahudilerin Mescid-i Aksâ sahasına girişini ve orada ibadet etmesini dînen caiz görmüyor. “Süleyman Mabedi” inşa edilmeden, şu anda “kâfir”lerin elinde bulunduğu için, Aksâ’yı “temiz” kabul etmiyorlar. Tapınakçılar ise, kızıl düve kurban ederek ve etlerini özel bir sunakta yakarak, mekânı “temiz” hale getirmeye, böylece Yahudilerin Mescid-i Aksâ külliyesi içine rahatça girmesini sağlamaya çalışıyor. Sonrasındaki nihai hedef de “Süleyman Tapınağı”nın yeniden inşası elbette. Mevcut İsrail hükümetinin siyasî, ideolojik ve ekonomik desteğini arkasına alan Tapınak Enstitüsü, meseleyi bir emrivaki şekline büründürerek, dindar Yahudilerin itirazlarını yine onların delilleriyle bastırmayı deniyor.
Kudüs ve Mescid-i Aksâ, her mayıs ayında, son senelerde giderek artan Siyonist tacizlere hedef oluyor. Anlaşılan o ki, bu bahar da Kudüs için yine gerilimli ve sıkıntılı geçecek. İslâm dünyasının Kudüs konusunda hangi adımları ne ölçüde atabileceğinin provasını, maalesef Gazze’de yaşadık. İsrail, cılız kınamalar, hedefi bulanık tehditler ve bildik sloganlar dışında, Müslümanlardan somut bir engellemeyle karşılaşmayacağının rahatlığıyla hareket ediyor.
Kızıl düve meselesinde, dikkatimizi çekmesi gereken bir nokta daha var:
Uluslararası siyaset her ne kadar “modern” ölçülere ulaşmış görünse de, işin arka planında hâlâ dinî metinler, ritüeller ve inançlar başrol oynuyor. Antik metinlere yapılan tartışmalı atıflar, bugünün dünyasında hâlâ belirleyici olmayı sürdürüyor. Tevrat ve İncil, -muharref halleriyle- böylesine devredeyken, Müslümanlar acaba Kur’ân’ı aynı zamanda bir “strateji” ve “tarih” metni olarak da okumayı deniyorlar mı? Mesela kızıl düve ritüeli, Bakara suresine adını veren meşhur kıssanın neresine düşer? Veya “İsa’nın son akşam yemeği”, bizatihi anlamı “sofra” olan Mâide suresinin anlattığı kıssayla bağlantılı mıdır? Sorular uzar gider. Ve Kur’ân, yeni bir ufukla okunmayı ve modern dönemde bir “yol haritası” olarak anlaşılmayı beklemeye devam eder.
.Hakkı Turayliç’in hatırlattığı…
04:006/04/2024, Cumartesi
G: 6/04/2024, Cumartesi
38
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tam 32 yıl önce, 5 Nisan 1992’de Sırpların Saraybosna’ya başlattığı kuşatma, sonraki 1.425 gün boyunca aralıksız devam etmiş, nihayet 29 Şubat 1996’da bittiğinde ardında harabeye dönmüş bir şehir, beş binden fazla sivil kurban ve satırlara sığmaz insanî trajediler bırakmıştı. Bugün Saraybosna’yı ziyaret ettiğinizde, Sırp keskin nişancıların sokaklarda insan avına çıktığı o vahşi kuşatmadan geriye pek iz kalmamış gibidir. Başçarşı hareketli ve cıvıl cıvıldır. Pastane, kahvehane ve börekçiler tıka basa doludur. Milyaçka sakince akarken, Begova Camii şehrin kalbinde huşû içinde nöbet tutmaya devam eder.
Fakat… Sokak aralarını yavaş yavaş ve dikkatli nazarlar eşliğinde adımladığınızda, Saraybosna’nın yaralarından hâlâ kan sızdığını görürsünüz. Pek çok acı hatıra, mazinin karanlıklarından çıkar gelir, ayaklarını sürüyerek karşınıza dikilir. Bunlardan biri, 8 Ocak 1993 günü, dönemin Bosna Hersek Başbakan Yardımcısı Hakkı Turayliç’in katledilmesidir:
Savaştan önce Yugoslavya’nın en büyük şirketlerinden Energoinvest’in yöneticiliğini yapan Hakkı Turayliç, başbakan yardımcılığı görevini 15 Haziran 1992’de üstlenmişti. Tam da Saraybosna kuşatması giderek yoğunlaşırken. Özellikle ekonomi alanında gelecek vadeden Turayliç, Aliya İzetbegoviç’in en güvendiği isimlerden biriydi. İstikbalde, bağımsız Bosna Hersek’in yapacağı ekonomik atılımlar, Turayliç’e emanet edilecekti.
Hakkı Turayliç, 8 Ocak günü, Türkiye Cumhuriyeti adına Bosna Hersek’i ziyaret eden Devlet Bakanı Orhan Sefa Kilercioğlu’yla görüşmek üzere Saraybosna Havaalanı’na gitti. Türk heyet, Bosna hükümetiyle ülkeye yapılacak gıda, tıbbî malzeme ve giyecek yardımlarını koordine etmek için gelmişti ancak BM yetkilileri güvenlik gerekçesiyle Bakan Kilercioğlu ve beraberindekilerin Saraybosna şehir merkezine gitmelerine izin vermemişti. Bunun üzerine Hakkı Turayliç, BM tarafından hazırlanan araç konvoyuyla havaalanına geçerek resmî görüşmeleri gerçekleştirmişti. Havaalanının çevresi de kuşatma altındaydı ancak BM bayraklı araç ve konvoyların geçişine müsaade ediliyordu.
Görüşmenin ardından, Başbakan Yardımcısı Turayliç havaalanından şehir merkezine dönmek üzere ayrıldıktan hemen sonra, 40 kadar Sırp askeri Sierra 4 geçidinde BM flamalı konvoyu aniden durdurdu. Yaklaşık iki saat devam eden müzakere ve tartışmalar sırasında, yakınlardaki BM karargâhının Fransız komutanı Albay Patrice Sartre de duruma müdâhil olmak zorunda kalmıştı. Sartre, içlerinde Türk askerlerinin gizlendiğini ve onların bu şekilde Saraybosna’ya sokulmak istendiğini iddia ederek zırhlı araçları aramak isteyen Sırplara dil döküyor, geçişe müsaade etmelerini sağlamaya çalışıyordu. Birden Turayliç’in arka koltuğun dip köşesinde oturduğu aracın kapısı açıldı, Sırp milislerden biri Sartre’ı kenara itip araca doğru yöneldi ve Turayliç’e yedi el ateş etti. Cinayeti engellemeyen ve askerlerine karşı ateş emri de vermeyen Sartre’ın yaptığı tek şey “Stop! Stop!” diye mırıldanmak olmuştu. Sırp askerleri dışarıda saldırmaya hazır beklerken, Turayliç’in bindiği aracın kapısının niçin açıldığı ve kilitli tutulmadığı bugün hâlâ meçhul.
Cenevre’de barış görüşmelerinin devam ettiği bir sırada gerçekleşen hadise, elbette Bosna Hersek hükümetinin büyük tepkisine yol açtı. Ancak gösterilen hiçbir tepki, Turayliç’i geri getirecek değildi.
Fransızların gözetimi altında gerçekleşen Hakkı Turayliç cinayetinden sonra, Hollandalıların göz yumduğu Srebrenitsa Soykırımı’nı da yaşadı Bosna. Sorumlular, azmettiriciler, himaye edenler ve kulak tıkayanlar, Bosna savaş meydanlarından ellerini kollarını sallayarak ayrıldılar. Batılı komutanlar ve “barış gücü” askerleri, Bosna tecrübesinden sonra terfi ve taltifler aldılar.
Adı bilahare Ankara’da bir caddeye de verilen Hakkı Turayliç ise, Saraybosna’da Ali Paşa Camii’nin haziresinde kıyamet sabahını bekliyor bugün. Batı’nın ikiyüzlülüğünün hep hatırlanacak bir sembolü olarak…
Hakkı Turayliç’in hatırlattığı bu ikiyüzlülük, Müslüman dünya olarak niçin bütün krizlerde sesimizi ilk önce Batılı devletlere duyurmaya çalıştığımızı ve sonrasında her seferinde niçin hayal kırıklıklarına uğradığımızı da sorgulatmalı. Oysa ortada herhangi bir sürpriz yok. Batı, kendi çizgisinde her zaman gayet tutarlı çünkü.
Müslüman Sicilya
04:0010/04/2024, Çarşamba
G: 10/04/2024, Çarşamba
23
Sonraki haber
Taha Kılınç
Akdeniz’in en kalabalık adası ve İtalya’nın 20 bölgesinden biri olan Sicilya’yı bugün adımlayan bir gezgin, daha çok Ada’nın Hristiyan geçmişine ait detaylarla ve bolca turistik objeyle karşılaşacaktır. Ancak bakışlarını
detaylara yoğunlaştırdığında, karşısında bambaşka bir Sicilya kimliği de bulacaktır. Bu kimliğin belirtileri öyle gizli saklı değildir üstelik: Başkent Palermo’nun devasa katedralinin kapısında bir sütunun üzerinde Arapça yazılar şeklinde selamlar gezginleri. Zisa Sarayı’nın hemen yanındaki şapelin içinde, benzerlerine Kahire’de, Bağdat’ta veya Kudüs’te rastlayacağınız şık mukarnaslar görürsünüz. La Cuba Sarayı’nın çatı süslemelerinde Arapça Kûfî hatlar hâlâ okunur. Santa Maria Kilisesi’nde Kur’ân ayetlerine tesadüf etmek sürpriz değildir.
Uzun bayram tatilinden istifadeyle odaklandığım kitaplardan biri, William Granara’nın “Müslüman Sicilya’yı Anlatmak” (Ketebe Yayınları, İstanbul, 2024) adlı eseri oldu. Bekir Çelikcan’ın çevirisiyle yayınlanan kitap, Sicilya’da İslâm’a dair bugün de temaşa edilen bütün ayrıntılara dair çok başarılı bir panorama sunuyor. Böylece, 827’den 1090’lara kadar Mağrib ve Kuzey Afrika kökenli Müslüman hanedanların yönetimi altında kalan Sicilya’nın tarihî kimliğinin kodları gözlerimizin önüne seriliyor. Kitap, sadece Müslüman Sicilya’nın mazisine odaklanmıyor, aynı zamanda dünden kalanları bugünkü Sicilya’da kendi bağlamları içine yerleştirerek modern İtalyan kültürünün İslâmî geçmişle karışımının neticelerini irdeliyor.
William Granara’nın hem Ortaçağ hem de Arap Akdeniz edebiyatı konusundaki uzmanlığı, kaleme aldığı eserin derinliğini artıran bir başka unsur. Sicilya’nın en ünlü Arap şairi İbn Hamdîs’in şiirleri üzerine çok sayıda makale yayınlayan Granara, Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da bir yandan yoğun bir şekilde seyahat ederken, diğer yandan araştırmalarını da sürdürüyor.
“Müslüman Sicilya’yı Anlatmak”ı okurken, vaktiyle Müslümanlara ait olan ancak şimdi İslâm’ın ancak maziye dair bazı silik hatıralara dönüştüğü bütün beldeler gözlerimin önünden geçti: Endülüs, Girit, Rodos, Selânik, Belgrad, Budin… İslâm’ın siyasî ve sosyal bir gerçeklik olarak bütün boyutlarıyla arz-ı endam ettiği dönemlerde bu beldelere adım atma imkânı bulsaydık, acaba nasıl bir atmosferle karşılaşırdık? Hem yönetenlere hem de yönetilenlere kulak verseydik, neler işitirdik? Farklı toplum kesimlerinin geleceğe dair yorumları ve tasavvurları nasıl olurdu? Nitekim, elimizde buna dair bazı malzemeler de yok değil:
Örneğin, 900’lerin Endülüs’ünü dönem kaynakları üzerinden anlatan bütün eserler, Müslümanlardaki haklı özgüvene karşılık, Hristiyanların büyük bir psikolojik çöküntü içinde olduğunu gösteriyor. Müslümanlar, Endülüs’ün “kıyamete kadar” ellerinde kalacağından eminler, Hristiyanlar da Müslümanların Avrupa’da “tamamen kalıcı” olduğu kanaatindeler. Öyle ki Avrupa’nın dört bir yanından Hristiyan gençler, derin hayranlık duydukları Arap kültürünü farklı cepheleriyle ve yerinde yaşamak üzere Endülüs Emevî Hilafeti’nin görkemli payitahtı Kurtuba’ya akın ediyor. Yüzbinlerce ciltlik kitap barındıran kütüphaneleriyle, pırıl pırıl aydınlatılmış sokaklarıyla, her köşe başında temizlik ve sağlık dağıtan hamamlarıyla, şiir akşamlarıyla, Avrupa çapında haklı bir şöhrete sahip olan Kurtuba’ya…
Ama heyhat… Aradan bir asır bile geçmeden Endülüs çatırdamaya başladı. Sonrasında çöküş ve dağılma yıldırım hızıyla geldi.
Endülüs’ü ve Müslümanların Batı’daki hâkimiyetlerinin tarihini anlatırken, sözü hep şu noktaya getiririm: “Tarihin kimseye borcu yoktur. Her Müslüman belde, günün birinde elden çıkma riskiyle karşı karşıyadır. Gerekenler yerine getirilmezse, inanca ve kültüre sahip çıkılmazsa ve insan kaynağına yatırım yapılmazsa, sosyolojik çalkantılar olarak başlayan gerileme, siyasî ve askerî hezimetlere dönüşebilir. Böylece düşman galebe çalar ve İslâm, o beldelerin tarihinde küçük birer parantez haline geliverir.”
Bu yaman prensip, Türkiye için de geçerlidir. Ahalisi İslâm’dan vazgeçerse veya İslâm’ın yüklediği vazifeleri üstlerine alıp sahiplenmezse, mesela İstanbul’un bile günün birinde bir İslâm beldesi olmaktan çıkması söz konusu olabilir. Tarihi böyle okumak ve bu tür ihtimallere hazırlanarak çalışmak durumundayız. Günü birlik kısır tartışmalar, bizi hedefimizden saptırmamalı.
***
Âlem-i İslâm’ın her bölgesinde bayramları gerçek birer bayram tadında ihya edeceğimiz günlerin hasretiyle, kıymetli okurlarımızın Ramazan Bayramı'nı en içten dileklerimle kutlarım.
Ölümün gölgeleri
04:0013/04/2024, Cumartesi
G: 13/04/2024, Cumartesi
31
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yanına yaklaşıp tam dibinde durunca, heybetini ve güzelliğini, tevazu içinde etrafındaki turkuaz kubbelerle paylaşmış olduğunu fark ettim. Uzaktan seyrederken, etrafını saran binalar ağının arasından yükseliyor gibiydi. Yakından bakınca ise, çevresinden tamamen sıyrıldı; gözümde büyüdükçe büyüdü, tek başına göklere doğru uzanan nazenin bir sütuna dönüştü. Cesaretimi topladım. Yeşil, mavi, beyaz ve kahverengi tonların ustaca işlendiği tepe noktasına doğru tırmanmaya koyuldum. Tam 118 basamağı sabırla çıktıktan sonra, İpek Yolu güzergâhındaki kadîm şehirlerden Hîve, nefes kesici güzelliğiyle gözlerimin önüne serilmişti.
Kaidesiyle birlikte yüksekliği 56 metreyi bulan İslâm Hoca Minaresi, Hîve’yi somut bir şekilde kavramak için mutlaka çıkılması gereken bir zirve. “Zirve” kelimesini sadece mimarî anlamda kullanmıyorum, minareyi yaptıran İslâm Hoca, günümüzde Özbekistan’ın batısında küçük bir şehre dönüşen Hîve’de vaktiyle hüküm süren Hîve Hanlığı’nın en dikkate değer isimlerinden biri:
1511’den 1920’ye kadar Hîve ve çevresinde hâkim olan Hanlık, 1873’te Rus Çarlığı tarafından “himaye” yönetimi altına alındıktan sonra, Hîve eşrafının Ruslarla yakın teşrik-i mesaisi başlamış. Rusların gelişinden bir yıl önce doğan Seyyid İslâm Hoca, klâsik medrese tedrisatının yanı sıra, Batılı tarzda eğitim de almış. St. Petersburg ve Moskova’yı defalarca ziyaret eden İslâm Hoca, 1898’de Hîve Hanlığı’nda başbakanlık vazifesine atandığında henüz 26 yaşındaymış. İslâm Hoca, önce II. Muhammed Rahim Han’a, ardından 1910’da tahta geçen oğlu İsfendiyâr Han’a hizmet etmiş; ayrıca kızını İsfendiyâr’la evlendirerek Hanlık ailesiyle akrabalık da kurmuş.
Kendi adıyla anılan minareyi, hemen yanındaki 42 hücreli ve iki katlı medreseyle birlikte 1908-1910 arasında inşa ettiren İslâm Hoca, özellikle eğitimin modernleştirilmesi yönünde attığı adımlar yüzünden geleneksel ulemanın hedefi haline gelmiş. Nihayet, bizzat damadı İsfendiyâr Han’ın görevlendirdiği suikastçılar tarafından 1913’ün 9 Ağustos gecesi bıçaklanarak öldürülmüş. Hem de sarayda damadının tertiplediği bir ziyafetten dönerken…
Sonrasında İsfendiyâr Han 1 Ekim 1918 günü bir ayaklanma sırasında öldürülecek, onun oğlu Seyyid Abdullah Han’ın kısacık yönetiminin ardından, Bolşevikler 1920’de Hîve’yi resmen ilhak edecektir.
Bugün ziyaretçilerin keyifle ve adeta huşu içinde sokaklarını adımladıkları Hîve’de, neredeyse her sembol eserin arkasında bir başka suikastın ve ölümün gölgesi var:
İslâm Hoca Minaresi’nin hemen batısına düşen büyük medresenin bânîsi Şirgazi Han, 1726’da kendi köleleri tarafından öldürülmüş. Hîve’nin bir başka simgesi olan Kalta Minor’un (Kısa Minare) inşaatı, bânîsi Muhammed Emin Bahadır Han 1855’te katledilince yarıda kalmış.
***
İnsanoğlu kendi yaşadığı zaman diliminden başka zamanlara öykünmeye çok meyyal olduğundan, tarihi okurken, sıklıkla muhayyilemizin bize kurduğu tuzaklara düşeriz. “Eski zamanlar”ın hep bugünden daha güzel olduğunu düşleyip dururken, o zamanlarda yaşanan dramlar, trajediler, istikrarsızlıklar, emniyetsizlikler, kaos ve krizler, suikastlar, düşman saldırıları, savaşlar ve daha birçok şey, aklımıza gelmez bile. Maziyi bugün turist kılığında kolaçan etmek ve hayaller kurmak hiçbir risk barındırmaz çünkü. Taraf tutmanın da bize kaybettireceği bir şey yoktur.
“Eski zamanlar”da muhakkak keyifli, şanslı ve nasipli hayatlar süreceğimizi düşündürür bize şuuraltımız. Oysa şimdi kitaplarda okuduğumuz hadiselerin bizzat içine düşmüş olsak, hangi safta duracağımızı asla kestiremeyeceğimiz gibi, aniden patlak veren bir savaşın isimsiz kurbanları arasına yazılmayacağımızın da garantisi yoktur. Ancak kimse bu talihsiz ihtimalleri kendisine yakıştırmaz elbette.
***
Hîve’yi bu yedinci ziyaretim. Her birinde, şehrin ruhunda ve karakterinde bambaşka pencereler açıldı benim için. Bu defa, ölümün gölgelerinin Hîve’yi ne kadar sıkı kuşattığını fark ettim. Dünden bugüne muhasebeler eşliğinde.
Siz bu yazıyı okurken, ben Kızılkum Çölü’nü geçmek için uzun bir yolculuğa hazırlanıyor olacağım. Çarşamba günü, Buhara’dan izlenimlerle bu köşede buluşmak üzere…
Buhara’nın pirleri
04:0017/04/2024, Çarşamba
G: 17/04/2024, Çarşamba
31
Sonraki haber
Taha Kılınç
Vaktiyle sıra sıra deve kervanlarının birkaç haftada ancak geçebildiği Kızılkum Çölü’nü otobüsle altı saatte kat ederek, Hîve’den Buhara’ya vasıl olduk. Klâsik dönemde “İslâm’ın Kubbesi” (Kubbetu’l-İslâm) adıyla anılan Buhara, bugün Özbekistan’ın Buhara vilayetinin merkezi ve 300 bine yaklaşan nüfusuyla ülkenin yedinci büyük şehri. Göz alabildiğince dümdüz ve geniş bir alana yayılan Buhara’yı eski zamanlardaki ihtişamıyla tasavvur edebilmek için epey tarih okuması yapmak gerekiyor, biraz da hayal gücüne sahip olmak.
Birkaç yıl evvel, Buhara’ya ilk seyahatim sırasında, Özbek dostlarımız şehre ayak basma âdâbını dikkatle ve hürmetli bir üslupla açıklamıştı. Önce Nakşî erkânındaki “Altın Silsile” içinde birbiri ardına gelen Yedi Pirler sırayla ziyaret edilecek hepsine Fâtiha okunacaktı. Diğer mekânlara, onlardan sonra geçilecekti. Biz de öyle yapmıştık:
Gucduvân’da Hâce Abdulhâlik Gucduvânî’nin (v. 1179) kabri ve etrafında zaman içinde oluşan külliyeyle başladık. Uluğ Bey’in de kabrin hemen yanı başında bir medrese inşa ettirdiği düşünüldüğünde, yüzyıllardır burasının manevî bir çekim merkezi olduğu anlaşılıyordu. İkinci durağımız Ârif Rivgerî’nin (v. 1237) mezarı oldu. Onun ardından sırasıyla Mahmud İncirfagnevî (v. 1315), Alî Râmîtenî (v. 1321), Muhammed Baba Semmâsî (v. 1336) ve Emir Külâl’in (v. 1370) makamlarına uğrayıp Hâce Muhammed Bahâuddîn Nakşibend’in (v. 1389) medfun bulunduğu Kasr-ı Ârifân’a ulaştık. Orada da -usul gereği- önce Hâce Muhammed Bahâuddîn’in annesi
Ârife Hanım’ın kabrini ziyaret ettik, ardından külliyeye geçtik. Kasr-ı Ârifân, insanı yüzyıllar öncesine götüren çok etkileyici bir atmosfere sahipti.
Buhara’ya sonraki seyahatlerimde, vakit ne kadar dar olursa olsun, Kasr-ı Ârifân’a mutlaka yolumu düşürdüm. Diğer kabir ve makamları da yine vakit ölçüsünce ziyaret etmeye çalıştım. Ve her seferinde, mekânların her anlamda imarına ne kadar büyük emeklerin sarf edildiğini bizzat gözlemledim. Özbekistan idaresi, bir devlet politikası halinde, elindeki bütün imkânları bunun için seferber etmişti. Her bir kabrin etrafı birer külliyeyle donatılmış, buralarda ahşap, çini ve tuğla işçiliğinin en seçkin örnekleri cömertçe sergilenmişti.
Tasavvuf kültürüne dışarıdan bakanlar ve eleştirel yaklaşanlar, Özbekistan’ın her karışında gözlemlenen tasavvufî tezahürlere çeşitli şerhler düşebilirler. Ancak Orta Asya’nın kalbinde bugün hâlâ güçlü bir İslâmî nabız atıyorsa, bunda baş etken kesinlikle tasavvuf kültürüdür. O kültürün meydana getirdiği insan modeli ve ufku, yüzyıllar içinde Anadolu’yu da mayalamış, koskoca bir Osmanlı medeniyeti buradan doğmuştur. Dolayısıyla, tasavvufa eleştiriler getirirken, tarihte ve günümüzde mutasavvıfların toplumları dönüştürmede oynadığı kritik rolü ıskalamaktan kaçınmak gerekiyor.
Sovyetler Birliği, çıldırmış bir buldozer gibi on yıllar boyunca dinî hayatı ezip geçerken, Özbekistan ve bütün Orta Asya, İslâmî kimliğini hâlâ yitirmemişse ve İslâm her ülkede gittikçe daha fazla dal-budak salıyorsa, bu, tasavvufun çok net bir başarısıdır. Soğukkanlılıkla meseleye bakan herkes, bunu görecek ve hakkı teslim edecektir.
Bugün bilhassa Orta Asya ve Balkanlar için “tehlike” boyutunda olduğunun altı çizilen Selefî yayılmacılık, tasavvufun bu dönüştürücü gücü karşısında tutunma ve kök salma şansına sahip görünmüyor. Zira bir “öfke ideolojisi” olarak özetleyebileceğimiz Selefîlik, kendisini “antitez” olarak konumlandıran ve yerleşik kültürle kavgayı önceleyen bir çizgi. Çatışma, cedel ve reaksiyon üzerine inşa edilen Selefî akıl, kendisini daha çok “savaş ve gerilim” atmosferinde gösterebiliyor. İslâm coğrafyasının birçok bölgesinde, savaş döneminde destanlar yazan ve düşmanlara diz çöktüren Selefî kadroların, sıra barışa geldiğinde, uyum içinde işleyen ve barışa doğru yürüyen bir toplumsal düzen kuramamalarının sebebini bu mantıkta aramak gerekir.
Selefîlik adına yıllar boyunca İslâm kültürünün çeşitli tezahürlerini ortadan kaldırmaya çalışan Suudi Arabistan’ın, bugün tam aksi istikamette bir savrulmaya doğru kayması da,
konuyla ilgilenenlerin mutlaka çalışması gereken örnek bir sosyal vakadır.
Taşkent’in öbür yüzü
04:0020/04/2024, Cumartesi
G: 20/04/2024, Cumartesi
26
Sonraki haber
Taha Kılınç
Özbekistan’ın başkenti Taşkent’in ana bulvarlarından birinin üzerinde, kubbelerinin renginden ötürü Gökçe (Yeşil) Mescit olarak bilinen büyük bir cami vardır. Ana avludan ilerleyip, arkadaki hazire kısmına geçtiğinizde, kabristanın karşı ucunda yüksekçe bir türbe görürsünüz. Burada Sühreverdiyye tarikatının kurucusu Ebû Hafs Şihâbuddîn Ömer’in (v. 1234) oğlu Şeyh Zeynuddîn (1164-1259) medfûndur. Uzunca bir ömür süren Şeyh Zeynuddîn, Sühreverdiyye’yi Türkistan havzasına yayan isim olarak bilinir.
Türbeye doğru adım adım yaklaşırken, sol tarafta, etrafındaki tüm kabirlerden ayrı, bembeyaz mermerden işlenmiş bir lahitten gözünüzü alamazsınız. Başına dikilen taş, merhumun kimliğini açık eder: Şâkir Han Töre oğlu Alihan Töre Sagunî - Şarkî Türkistan İslâm Cumhuriyeti Cumhurreisi, Mareşal, Büyük Özbek Edibi ve Mütefekkir. Benim gibi, mezar taşlarındaki detaylar sizi hemen uzun okumalara ve araştırmalara sevk ediyorsa, karşınıza muhteşem bir hayat öyküsü çıkacak demektir:
Alihan Töre, Özbek asıllı, Nakşî usule yatkın, kuşaklar boyu nice âlimlerin yetiştiği bir ailenin mensubu olarak, 1885’te Türkistan’ın Yedisu vilayetine bağlı Tokmak şehrinde dünyaya gelmiş. “Sagunî” mahlası, Tokmak yakınlarındaki meşhur Balasagun şehrinden. İlköğreniminin ardından dinî eğitimini Mekke, Medine ve Buhara’da tamamlayan ve Özbekçenin yanında Arapça, Farsça ve Türkçeyi de iyi derecede bilen Alihan Töre’nin siyasî çizgisi, Birinci Dünya Savaşı’yla birlikte belirginleşmiş. Türkistanlı Müslüman gençlerin Rus ordusu saflarında Osmanlı’ya karşı savaşmalarının haram olduğuna dair fetva yayınlamış, ardından Doğu Türkistan’ın Kaşgar şehrine hicret etmek durumunda kalmış. Dinî ve siyasî çalışmaları sebebiyle hem Sovyet Rusya hem de Çin yönetimlerinin tazyikine uğrayan Alihan Töre, 1945-1946’da Şarkî Türkistan İslâm Cumhuriyeti’nin cumhurbaşkanlığını üstlenmiş. Görevi sırasında Çin yönetimine karşı aktif bir mücadele yürüten Töre, 13 Haziran 1946’da Gulca’daki Sovyet Konsolosluğu tarafından organize edilen bir operasyonla gizlice Taşkent’e kaçırılmış. 28 Şubat 1976’daki vefatına kadar Taşkent’te zorunlu ikamete tabi tutulan Alihan Töre, bu süre zarfında hem ilmî faaliyetlerini sürdürmüş ve talebe yetiştirmiş hem de hatıratını kaleme almış.
Bu sürükleyici hikâyenin ardından, kabristandan çıkıp yeniden Taşkent’in kalabalığına karışınca, insan adeta bambaşka bir zamana ışınlanmış gibi hissediyor. Üç milyonu aşkın nüfusuyla hem Özbekistan’ın hem de tüm Orta Asya’nın en büyük şehri olan Taşkent, ülkedeki diğer bölgelere oranla tarihî dokusu daha zayıf bir şehir. Geniş ve uzun bulvarlar, bitişik nizam apartman blokları ve devasa yeşil parklarıyla, Taşkent’e Rusların elinin değdiği çok belli. Ancak bu durum, bir mecburiyetin neticesinde gerçekleşmiş:
26 Nisan 1966 günü, sabah saat 05.23’te, Taşkent tarihinin en şiddetli depremlerinden birini yaşamış. Şehrin yüzde 80’lik kısmı yerle bir olurken, tarihî doku da büyük hasar görmüş. Çok az sayıda binanın ayakta kalabildiği depremin şiddeti, Ruslar tarafından 5,2 olarak açıklanmış. Resmî verilere göre, ölü sayısı yalnızca 100 civarında. Oysa yıkımın boyutları depremin şiddetinin
7 dolayında olduğunu, on binlerce insanın da hayatını kaybettiğini düşündürüyor. Nitekim bugün yapılan araştırmalar, Rusların o dönemde ciddi bir karartma uyguladığını ortaya koyuyor.
Depremden sonra, Taşkent hızlı bir şekilde yeniden imar edilmiş. Sovyet cumhuriyetlerden ve çevre ülkelerden çok sayıda usta ve işçi şehre akın ederken, imar çal ışmaları tamamlandıktan sonra Taşkent’in demografisi de büyük ölçüde değişmiş. Depremin şehir halkına bir diğer tesiri de, dindarlaşmanın ve İslâm’a yönelişin yoğunlaşmış olması. 1966 depreminden bahsedilirken, bugün bile Özbeklerin ağzından şu cümleleri duymak mümkündür: “Deprem sabah namazı vaktinde yaşandı. Namaz için uyanık olanlar ilk sarsıntıyla beraber kaçıp kendini kurtardı, gafletle uykusuna devam edenler enkazın altında ölüp gitti.”
Taşkent’i böyle bir başka yüzüyle temaşa ederken, şehrin bağrında İslâm nöbeti tutan Şeyh Zeynuddîn’e, Alihan Töre Sagunî’ye, İmam Buhârî’nin takipçisi Ebûbekir Kaffâl Şâşî’ye, Hoca Ahmed Yesevî’nin talebelerinden Ay Hoca Zengi Ata’ya ve Yesevî ahfâdından Süzük Ata’ya rahmet ve selam olsun.
13 şehit
04:0027/04/2024, Cumartesi
G: 27/04/2024, Cumartesi
29
Sonraki haber
Taha Kılınç
“İkinci Dünya Harbi esnasında Genç Müslümanlar’ın meşgul oldukları ana faaliyetler arasında fikrî yapılanma ve Merhamet Derneği’nin çalışmaları çerçevesinde muhacirlere yoğun bir şekilde yapılan yardımlar söz konusuydu.
Muhacirleri Çetnik muhasarasından kurtarıp Saraybosna’ya aktarmak, Ali Paşa Köprüsü’ndeki toplama merkezine, Korana’ya ve şehirdeki başka yerlere, Bendbaşı’ndaki okula, yetimhaneye, Hrasno’daki camiye ve evlere götürüp yerleştirmek suretiyle, muhacirlere çok riskli şartlar altında yardım ediliyordu.
Bazı aileler, Bosna’nın farklı bölgelerinden gelen muhacir ailelerinden birini veya birkaçını kendi evlerinde misafir ediyordu. Öyle ki, Âsaf Serdareviç’in ailesi, Rogatica’dan gelen üç muhacir ailesini, toplam 12 kişiyi misafir olarak evine almıştı. Onlara evlerinin bir katıyla avluda bulunan mutfaklarını verip, kendilerine sadece kaldıkları bir oda ve bodrum katındaki mutfağı bıraktılar.
En büyük sıkıntılardan bir tanesi, erzaktı. Muhacirler için Saraybosna’da toplanan eşya ve kıyafet yardımlarının yanı sıra, erzak yardımı çok azdı. Dolayısıyla erzak temini için Saraybosna’nın dışına çıkmak mecburiydi…”
Genç Müslümanlar Cemiyeti’nden (Mladi Muslimani) dört genç -Âsaf Serdareviç, Nureddin Gackiç, Sakıb Nişiç ve Osman Krupaliya- bu zorlu işi üstlenerek muhacirlere hububat ve diğer malzemelerin temini için Saraybosna dışına çıkarlar. Yol boyunca Ustaşalar (faşist Hırvat birlikleri) ve Partizanlar (komünist Yugoslav müfrezeleri) tarafından sürekli taciz edilirler. Tedarik ettikleri on bir vagon dolusu gıda ve ihtiyaç maddesiyle birlikte Vitez yakınlarına geldiklerinde, Partizanlar hem bütün yüke el koyar hem de Âsaf ve arkadaşlarını tutuklar. Kruscica köyündeki hapishanede tutulan gençler, bir gece saat 23.00 civarında yakınlardaki Laşva nehrine doğru yürütülürler. Akıbetlerini tahmin ettikleri için sürekli tekbir getirmektedirler. Sonunda, gecenin karanlığında yankılanan kurşun sesleri ve sessizlik… 1945’in o soğuk mart gecesi, Genç Müslümanlar Cemiyeti’nin dört yiğit evladının cesetleri, infazdan sonra nehre atılır. Âsaf 25, Nureddin ve Osman 23, Sakıb ise henüz 20 yaşındadır.
Aliya İzetbegoviç’in yakın arkadaşlarından Prof. Dr. İsmet Kasumagiç (1928-2020) tarafından kaleme alınan “Genç Müslümanlar Cemiyeti’nden On Üç Şehit” (Pruva Yayınları) kitabını okurken, yukarıdakine benzer nice dokunaklı hikâye geçti gözlerimin önünden. Tiyatroyu andıran bir yargılamadan sonra, 1949’da idam edilen Hasan Biber, Halid Kaytaz, Nusret Fazlıbegoviç ve Ömer Stupaç… Mahkemeye bile çıkarılmadan infaz edilen Âsım Çamciç ve Fikret Ploço… Narin vücudu işkenceye dayanamayan, henüz 17 yaşındaki Ömer Kovaç… Arkadaşlarının başına gelenleri görünce Avusturya hududundan yurtdışına geçmek isterken İngilizler tarafından Partizanlara teslim edilip kurşuna dizilen Esad Karacozoviç… Genç Müslümanlar’ın reisi ve her açıdan en kıdemlisi Mustafa Busulaciç… Hepsi de birbirinden parlak, istikbal vaat eden, Bosna’nın Müslüman bir belde olarak kendi ayaklarının üzerinde durması için mücadele verirken katledilen 13 isim… Hiçbirinin kabri bulunmadığı için, Saraybosna’daki Kovaçi Şehitliği’ne hepsinin adının yazıldığı ortak bir mezar taşı dikilen 13 kahraman…
1939’da kurulan Genç Müslümanlar Cemiyeti’nin bu öncü isimlerini bugün hatırlayan bir avuç insan var. Kitabı, kahramanları unutturmamak ve daha fazla kişiye tanıtmak için yazdığını ifade eden İsmet Kasumagiç, bazılarını şahsen tanıdığı bu isimlerin öykülerini oldukça dokunaklı ayrıntılar eşliğinde anlatmış.
“Genç Müslümanlar Cemiyeti’nden On Üç Şehit” kitabından, iki konferans vermek üzere geçtiğimiz Çarşamba günü Balıkesir’e yaptığım ziyaret sırasında, kitabı Türkçeye tercüme eden Travnikli kıymetli kardeşim Merzuk Grabus vesilesiyle haberdar oldum. Merzuk kitabı bana takdim ederken, Bosna’mızın yakın tarihiyle alakalı çok kıymetli malumatların da kapısını araladı. Kendisine müteşekkirim.
Bu vesileyle, tekrarlamak istiyorum:
İslâm coğrafyasının dört bir yanında yaşanan nice tecrübenin, ortaya konan mücadelenin ve yetişen şahsiyetlerin öykülerini titizlikle kayıt altına almak durumundayız. Bu kayıtlar, sadece bugünü daha iyi anlamamıza yardımcı olmayacak, aynı zamanda gelecek nesiller için de yol haritalarına dönüşecek. Yaşanan hiçbir detay, önemsiz ve
değersiz değil.
“İsrail’in güvenliği”
04:001/05/2024, Çarşamba
G: 1/05/2024, Çarşamba
36
Sonraki haber
Taha Kılınç
Filistin Devlet Başkanı Mahmûd Abbas, geçtiğimiz cumartesi günü
-28 Nisan- Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’da düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu Özel Toplantısı sırasında yaptığı açıklamayla gündeme oturdu. Oturduğu yerden söz alan Abbas, şunları söyledi:
“Siyasî görüşleri ve eğilimleri ne olursa olsun, İsrail’in sivillere yönelik saldırılarını kesin bir dille kınıyoruz. Her şeyden önce savaşın durmasını, ikinci olarak da insanî yardımlara izin verilmesini istiyoruz. Ayrıca Filistinlilerin vatanlarının dışına tehcir edilmesini de asla onaylamıyoruz. 1948 ve 1967 tecrübelerinin tekrarlanmasını istemiyoruz. Netice olarak, siyasî bir çözüm çerçevesinde Gazze Şeridi, Batı Şeria ve Kudüs bağımsız bir Filistin devletinin çatısı altında toplanmalıdır. 7 Ekim’den bugüne de hep aynı şeyleri söyledik. İsrail, Hamas’tan intikam aldığını iddia etmesine rağmen, aslında Filistin halkından intikam almaktadır. Gazze halkı şu anda Refah’ta toplanmış ve sıkışmış durumda. Oraya herhangi bir saldırı yapılması halinde, Filistin tarihinin en büyük katliamı gerçekleşmiş olacaktır. ABD’den, bu ihtimali tamamen engellemesini ve İsrail’i durdurmasını bekliyoruz. Bunu sadece ABD yapabilir. Dünya ülkelerinden beklentimiz, Filistin’in tam üye olarak BM’ye kabul edilmesidir. Dünya İsrail’in bağımsızlığını tanıdı, ama Filistin’i tanımadı. Filistin tanınırsa, sonrasında İsrail’le müzakerelere başlayabiliriz, sınırları vs. konuşabiliriz. İsrail’in tam bir güvenlik içinde yaşama hakkı vardır ve bunu sağlamak bizim vazifemizdir. Filistinliler olarak da bizim kendi kaderimizi tayin etme ve bağımsız bir devlet kurma hakkımız vardır. İsrail’in, Gazze’deki işini bitirdikten sonra yönünü Batı Şeria’ya çevirerek, Filistinlileri Ürdün tarafına doğru tehcir etmeye girişeceğinden endişeliyiz.”
Dikkatli nazarlar, Mahmûd Abbas’ın epey klişe ifadelerle dolu konuşmasının içinden, özellikle iki vurguyu hemen seçip kenara ayırmıştır:
-Siyasî bir çözüm çerçevesinde, müzakereler yoluyla, bağımsız bir Filistin devletinin kurulması…
-İsrail’in tam bir güvenlik içinde yaşama hakkına sahip olması ve Filistin yönetiminin bunu sağlama vazifesini üstlenmesi…
Bu iki nokta, hem Abbas’ın politik çizgisi hem de söz konusu cümlelerin sarf edildiği başkente hâkim olan duruş sebebiyle, oldukça anlaşılır. Fetih Hareketi ve onun da içinde yer aldığı Filistin Kurtuluş Örgütü çatısı zaten siyasî çözüm ve müzakereyi öne çıkarmasıyla maruf. İsrail’in güvenliği konusu ise, Filistin kamuoyundan gelen bütün itirazlara ve öfke patlamalarına rağmen, Abbas yönetiminin uzun yıllardır üzerine adeta titrediği bir mesele. Aksâ Tufanı’ndan hemen sonra, Râmallah sokaklarına protesto gösterileri için inen kalabalıklara Filistin güvenlik güçlerinin sergilediği vahşi müdahale, bugün hâlâ hafızalardaki tazeliğini koruyor. Keza, Batı Şeria’nın bütün şehirlerinde İsrail istihbaratı ve işgal askerleri, diledikleri noktaya baskın yapıyor, insanları evlerinde ve dükkânlarında taciz ediyor, her türlü fiilî saldırı sürekli gerçekleşiyor. Yahudi yerleşimcilerin, İsrailli askerlerin gözetimi ve himayesi altında
sürdürdüğü saldırılar da cabası.
1993’te ABD’nin arabuluculuğunda imzalanan Oslo Anlaşması sözde bir “Filistin yönetimi” oluşturdu, ama Oslo’nun Filistinliler açısından gerçek bir fiyasko olduğu noktasında bugün aklı başında olan herkes hemfikir.
Mahmûd Abbas’ın beyanları vesilesiyle, Siyonist cephenin, ta 1920’lerden günümüze Filistinlilere ve Araplara verdiği hiçbir sözü tutmadığını, hiçbir müzakere ve anlaşmaya riayet etmediğini, İsrail kurulduktan sonra da bu aldatma ve oyalama taktiklerinin artık bir “devlet politikası”na dönüşerek sürdürüldüğünü hatırlamak gerekiyor. Dolayısıyla, “İsrail’le müzakere yoluyla” bağımsız bir Filistin devletinin kurulabileceğine inanmak, mevcut dengeler çerçevesinde, kocaman ve kof bir hayalden ibaret.
7 Ekim’den beri sürekli tekrarladığım bir husus var:
İsrail’in Gazze’ye attığı her bomba, aynı zamanda Râmallah’taki Başkanlık sarayının üstüne de düşüyor. Harabeye dönen sadece Gazze değil, Filistin siyaset sahnesindeki bütün dengeler altüst olmuş durumda. Bazı Arap başkentlerinde “Filistin’in tek temsilcisi” olarak Mahmûd Abbas ve ekibi ağırlana dursun, İsrail’in saldırıları Hamas’ı yeniden Filistin arenasının başrol oyuncusuna dönüştürdü.
Ve Hamas’ı yok etmeye odaklanan cephe açısından esas kıyamet, şu anda 88 yaşında olan ve politik kariyerinde uzatmaları oynayan Mahmûd Abbas terk-i dünya ettiğinde kopacak.
Vicdan terazisi
04:004/05/2024, Cumartesi
G: 12/05/2024, Pazar
35
Sonraki haber
Taha Kılınç
Türkiye’de Filistin meselesi, adalet ve vicdan sermayemizin tartıldığı hassas bir kuyumcu terazisine dönüştü. Konuşanların üslubuna ve yaklaşımına dikkatle bakıldığında, kim gerçekten Gazze’deki mazlumların derdine düşmüş, kim meseleyi kendi siyasî duruşu için istismar ediyor, kim masumların acısına gözyaşı döküyor, kim sadece kendi öfkesini ve kinini tatmin derdinde, çok net biçimde anlaşılıyor. Sözde zalimi kınayıp mazlumu kollar gibi göründüğü halde, sadece kendi şöhretini ve tuttuğu tarafın kalabalığını artırma derdine düşen veya ideolojik saplantılarını tatmin peşinde koşan pek çok kişi var. Gazze, Filistin, Kudüs, Mescid-i Aksâ, sadece kullanışlı ve bol kâr getiren birer malzeme onlar için. Sadece o kadar.
Bu bir kalp okuma veya suizan değil. Doğrudan doğruya, kullanmayı seçtikleri üslup niyetlerini apaçık ele veriyor.
Sizi bilmem, ama ben bir samimiyet ölçüsü olarak, Gazze ve Filistin için sesini yükselten birinin Suriye’de 2011’den bu yana can veren 500 binden fazla Müslüman hakkında ne yorum yaptığına bakıyorum. Yanlış anlaşılmasın: “Acı yarıştırmak” derdinde değilim. Yalnızca ahlâkî bir tutarlılık, erdemli bir çizgi ve kalplerde bir samimiyet arıyorum. Bir coğrafyada katledilen Müslümanlara ağıt yakarken, onun hemen yanı başında katledilen başka Müslümanlara gözlerinizi ve kulaklarınızı tamamen kapatıyorsanız… Bir coğrafyadaki Müslüman katillerini lanetlerken, onun hemen yanı başındaki başka Müslüman katillerini coşkulu bir şekilde destekliyorsanız… Bir bölgedeki Müslüman mazlumları sosyal medyada sürekli paylaşırken, hemen yan bölgedeki başka Müslümanları “emperyalistlerin kuklaları” olarak zemmedip yerin dibine batırıyorsanız… Kusura bakmayınız, derdinizin Filistin, Gazze ve Kudüs olduğuna kimseyi inandıramazsınız.
Suriye dosyası, her açıdan tartışılabilir. Baas rejimiyle mücadelenin yöntemleri, zamanlaması, insanların yaşadıkları acılara gösterdikleri reaksiyonun boyutu tamamen tartışmaya ve eleştiriye açıktır. Türkiye ve diğer bölge ülkelerinin gidişata müdahil olma biçimine dair de şerhleriniz olabilir. Tüm bunların hepsi anlaşılır. Zaten tarih de bu konularda epey sözler söyleyecektir; hatta şimdiden söylemeye başladı bile. Ama bütün bu analizler, Suriye topraklarında dünyanın gözleri önünde yaşanan mezalimi, insan hakkı ihlallerini, tecavüzleri, katliamları ve soykırım boyutuna varan kıyımı görmezden gelmeyi meşru kılmaz.
Aynı anda hem İsrail’e sövüp hem Beşşar Esed’i övemezsiniz. Aynı anda hem Gazzelilere üzülüp hem Suriyeli garibanların başına gelenleri alkışlayamazsınız. İsrail’i “emperyalizm” parantezine alırken, Suriye’yi “emperyalizme karşı mücadele” eksenine yerleştiremezsiniz. Emperyalizm derken sadece ABD ve müttefiklerini kastedip, Suriye’yi kendi bölgesel emelleri için talan eden başka emperyalist odakları gözden kaçıramazsınız.
Sıklıkla çok çeşitli örneklerine şahit olduğumuz bu ikiyüzlülüğün en yeni versiyonu, Türkiye’den Suriye’ye giden bir müzik grubunun Halep, Lazkiye ve Şam’da verdiği konserler sırasında sergilendi. “Kahrolsun ABD emperyalizmi ve Siyonist İsrail! Yaşasın Filistin Halkının Mücadelesi!” sloganıyla, Suriye rejiminin himayesinde sahneye çıkan grup, yukarıda bahsettiğim tutumun en canlı misaliydi. İronik ve trajik biçimde, konserler, 2 Mayıs 2013 günü Lazkiye yakınlarındaki Baniyas şehrinde Suriye rejim güçleri ve İran destekli Şiî milislerin Sünnî halka karşı gerçekleştirdiği ve en az 300 sivilin feci biçimde öldürüldüğü katliamın yıldönümüne denk düştü. Fotoğraflarla, videolarla ve şahitliklerle kesin biçimde kayıt altına alınan Baniyas katliamı, Suriye’de işlenen nice benzeri gibi, tamamen unutulmaya terk edildi ve hafızalardan silindi. Üstelik hatırlatmaya çalışanlara bugün “NATO’cu” bile deniyor.
Coğrafyamızda -hangi çizgiden olursa olsun- emperyalist güçlerin böylesine rahat at koşturabilmesinin en büyük sebeplerinden biri, “zalim” ve “mazlum” tanımlarındaki değişkenlik ve tutarsızlık. Kim olursa olsun zalime karşı, hangi kimlikten olursa olsun mazlumdan yana bir tavır geliştirmek zorundayız. Vicdan terazilerimizin bozulan ayarlarını tamir ve tashih etmek şart. Bunları yapmadıkça, kolayca yutulan birer lokma olmaktan kurtulamayacağız.
İsâm Attâr’ın ardından…
04:008/05/2024, Çarşamba
G: 8/05/2024, Çarşamba
37
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriye İslâmî hareket tarihinin en önemli isimlerinden İsâm Attâr, 3 Mayıs Cuma günü sabaha karşı, on yıllardır sürgünde yaşadığı Almanya’nın Aachen kentinde vefat etti. 97 senelik uzun ve bereketli bir ömür süren Attâr, siyasî kimliğinin yanı sıra edebî ve ilmî birikimi açısından da sıra dışı bir şahsiyetti. Osmanlı sonrasında Suriye’nin Fransız mandası yıllarında hayata gözlerini açan Attâr, Suriye’nin ve Ortadoğu’nun modern dönemde geçirdiği bütün dönüşümlere yakından tanıklık etmiş, Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın (İhvân) önde gelen bir üyesi olarak bu dönüşümlerin bazılarında aktif rol oynamıştı.
İsâm Muhammed Attâr, 1927’de şer’î mahkeme hâkimi bir babanın oğlu olarak Şam’da dünyaya geldi. Gençlik yıllarından itibaren ilme ve edebiyata yönelişiyle dikkatleri çekti, aynı zamanda siyasete de yakın bir alaka duyuyordu. Şam Üniversitesi’nin mescidinde irad ettiği cuma hutbeleri genç İsâm’a haklı bir şöhret kazandırırken, yolu meşhur âlim ve mücadele adamı Mustafa Sıbâî ile kesişti. Sıbâî, Mısır merkezli İhvân fikriyatını Suriye’ye taşıyan isimdi. 1949’dan 1963’e kadar Suriye’de birbirini izleyen askerî darbeler ve yönetimler sırasında, İsâm ve arkadaşları sürekli muhalefet halindeydiler. 1951’de hakkında davalar açılan ve tutuklama kararı çıkarılan Attâr, birkaç yıl Mısır’da yaşamak durumunda kaldı. Suriye’ye döndükten sonra siyasî çalışmalarına kaldığı yerden devam etti, 1961 seçimlerinde Şam’dan milletvekili seçildi. Bu süre zarfında, geçirdiği rahatsızlık sebebiyle siyasî çalışmalarına ara veren Mustafa Sıbâî’nin yerine İhvân’ın Suriye’deki yapılanmasının fiilî liderliğini de çoktan üstlenmişti.
8 Mart 1963’te Suriye’de Baas Partisi’ne mensup subayların gerçekleştirdiği askerî darbenin akabinde, İsâm Attâr, yeni rejimin hedeflerinden biri haline gelmişti. Aynı yıl, eda ettiği hac farizasının ardından Suriye’ye girişine izin verilmeyince, Attâr yurtdışına sürgüne gitmek zorunda kaldı. Lübnan, Ürdün, Kuveyt ve Belçika’da geçen zamanların ardından, nihayet ailesiyle birlikte Almanya’nın Aachen kentine yerleşti. Eşi, Suriye’nin en tanınmış âlimlerinden Şeyh Alî Tantâvî’nin kızı Benân Hanım’dı. Şeyh Tantâvî de damadı ve kızı gibi Suriye’den ayrılmış, Suudi Arabistan’a iltica etmişti. Kral Faysal tarafından ülkeye bizzat davet edilen Tantâvî, 1999’daki vefatına kadar orada el üstünde tutulacaktı.
Uzaktan teşkilâtı yönetmenin zorlukları sebebiyle 1973’te İhvân liderliğini bırakan İsâm Attâr, Almanya’da kendisini tamamen İslâmî tebliğ çalışmalarına ve ilmî faaliyetlere vermişti. Aachen’de kurulmasına öncülük ettiği Bilâl Mescidi, çalışmalarının da merkeziydi.
İsâm Attâr, görünüşte Suriye ile siyasî bağlantılarını koparmıştı, ancak Baas rejiminin kendisine karşı kini ve düşmanlığı sürüyordu. Attâr, 17 Mart 1981 günü, hayatının en acı hadisesini yaşadı:
Hâfız Esed tarafından Aachen’e gönderilen bir suikast timi, o sırada evde yalnız olan eşi Benân Hanım’ı vahşi biçimde katletti. Normalde kapıyı yabancılara asla açmayan Benân Tantâvî, dışarıdan çok samimi oldukları komşu Alman kadının sesini duyunca rahat davranmıştı. Haftalar boyunca evi yakından izleyen suikastçılar, kadıncağızın başına silah dayayıp Attâr’ların kapısını çaldırmıştı oysa. Henüz 38 yaşındaki Benân Hanım’ın vücuduna yakın mesafeden beş kurşun sıkan caniler, öldüğünden emin olmak için narin bedenini çizmeleriyle çiğnediler, sonra da çıkıp gittiler.
Haberi Suudi Arabistan Dışişleri Bakanlığı’ndan gelen bir telefonla öğrenen Şeyh Alî Tantâvî’nin üzüntüsü öyle büyüktü ki, kızının adını telaffuz edebilmeyi ancak dört yıl sonra başarabilecekti. Çok sevdiği hanımını kaybeden İsâm Attâr ise bir daha evlenmeyecek, Benân Hanım’ın ardından kaleme aldığı mersiyeyi her okuyuşunda, -üzerinden ne kadar zaman geçerse geçsin- gözyaşlarına boğulacaktı.
Hanımını katlederek İsâm Attâr’a diz çöktürmeye çalışan ama başaramayan Baas rejimi, kız kardeşi Necâh Attâr’ı kendi saflarına çekmeye muvaffak olmuştu. Ağabeyinin aksine Baas çizgisiyle barışık yaşayan Necâh Attâr, kültür bakanlığından sonra 2006’da Beşşâr Esed tarafından getirildiği cumhurbaşkanı yardımcılığı vazifesini hâlen sürdürüyor. Kız kardeşinin siyasî tercihi, İsâm Attâr için ömür boyu dinmeyen bir iç sızısıydı kuşkusuz.
İki sene önce, Aachen’deki Müslüman kabristanında Benân Hanım’ın mezarını ziyaret etmiştim. Cuma sabahı İsâm Attâr’ın vefat haberini aldığımda, dudaklarımdan gayriihtiyari şu cümle döküldü: “Hamd olsun, sonunda kavuştular!” İsâm Attâr, 43 yıllık hasretin ardından, sevgili eşinin yanı başına defnedildi. Her ikisi de, vatanlarından uzakta ve gurbette, yan yana kıyamet sabahını bekliyor şimdi. Kimsenin hakkının yenmediği Yüce Divan’da zalimlerle ve katillerle hesaplaşmak .............
Kraliçe’nin sözleri
04:0011/05/2024, Cumartesi
G: 11/05/2024, Cumartesi
26
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ürdün Kraliçesi Râniya, birkaç gün önce ABD’nin önde gelen medya kuruluşlarından CBS’e özel bir röportaj vererek Gazze’deki son durumla ilgili değerlendirmelerde bulundu. Kraliçe’nin sözlerine geçmeden önce, bir arka plan bilgisi: Filistinli bir anne-babanın kızı olan Râniya, sosyal medyayı çok iyi kullanmasıyla dikkatleri çekiyor. Farklı platformlarda milyonlarca takipçisi bulunan Kraliçe, kusursuz ve aksansız İngilizcesiyle herhangi bir Batılı medya organına konuştuğunda, söyledikleri çok kısa süre içinde dünyanın dört köşesinde yankılanıyor. Ve elbette, Kraliçe’nin ifadeleri -doğal olarak- kocası Ürdün Kralı Abdullah’ın ve Ürdün’ün resmî pozisyonunu da ortaya koyuyor.
Kraliçe Râniya’nın CBS’in
tecrübeli programcısı Margaret Brennan’ın sorularına verdiği cevaplardan altını çizdiğim cümleler şunlar:
* Şüphesiz, olaylar 7 Ekim’deki saldırılarla başladı. Ama sonrasında İsrail’in yaptıkları, savunma savaşının çok ötesine geçti. Gazze’deki evlerin yüzde 60’ı yıkıldı. Okulların ve hastanelerin yüzde 80’i tamamen harabeye döndü. Yani yıkılan her yerde Hamas savaşçılarının bulunduğuna inanmamız mı bekleniyor? İsrail, dünyanın en yoğun nüfuslu yerlerinden birini son derece tahrip edici bombalarla sürekli vuruyor. Şu durumda, İsrail’in sivilleri hedef almaktan kaçındığını kim söyleyebilir?
* Tek bir şey soruyorum: Bu savaş, İsrail’in güvenliğini artırdı mı? Bu savaş, dünyayı daha güvenli bir yer haline getirdi mi? Sürekli kendimi, çocukları rehin alınmış İsrailli annelerin yerine koyuyorum. Rehinelerin en kısa sürede evlerine dönmesini sağlamak zorundayız. Aynı şekilde, Filistinlilerin de evlerine -eğer evleri ayakta kaldıysa- dönmelerini temin etmek durumundayız.
* 7 Ekim olduğunda, dünya gayet yerinde bir reaksiyon gösterdi. Filistinliler öldürüldüğünde aynı şeyin olmaması ise, bizde [Arap dünyası] kızgınlığa ve hayal kırıklığına yol açıyor. 7 Ekim, İsrail toplumunda bir travma meydana getirdi, ama İsrail’in sonrasında sergilediği tavır, durumun düzelmesine hizmet etmiyor.
* İsraillilerin düşünce yapısına göre, Filistinliler insan bile değil. Dolayısıyla, onların çektiği acıları da ciddiye ve dikkate almıyorlar. Filistinlilerin barış istemedikleri ve sadece şiddetten anladıkları iddiası, İsraillilerin yalan propagandalarından ibaret.
* Bugün Gazze’de yaşayan insanların çoğu, [2006’da] Hamas seçimi kazandığında hayatta bile değildi. Hamas, elbette Filistinlilerin ekseriyetini temsil etmiyor.
* Filistinliler, İsraillilerden dinî inançlarından dolayı nefret etmiyor. Aradaki problem, İsrail’in Filistinlilere sadece askerî yöntemlerle bulunmasından kaynaklanıyor. İnsanlara, [İsrail’den önce] bu topraklarda barış içinde yaşadığımızı hatırlatmak istiyorum. Üç semavî din, burada doğdu ve bir arada yaşadı. Antisemitizm elbette mevcut ve şu anda yükselişte. Antisemitizm, bağnazlığın
ve nefretin en kötü şekli. Müslümanlar, bu zihniyetle mücadelenin en ön safında yer almalı. İsrail’i eleştirmek
ise Antisemitizm değildir. Yahudi toplumu da, İsrail’in yaptıkları yüzünden sorumlu tutulmamalıdır.
Kraliçe Râniya’nın sözlerinde iki nokta bilhassa öne çıkıyor: 1) Gazze’deki olayların 7 Ekim’de başladığı vurgusu, 2) Hamas’ın Filistin toplumunun ekseriyetini temsil etmediği iddiası. Kraliçe, 24 Ekim günü -Aksa Tufânı’nın Siyonist cephede meydana getirdiği şok bütün sıcaklığıyla devam erken- CNN’den Christiane Amanpour’a konuşmuştu. CNN röportajında, Kraliçe şöyle diyordu: “Bu süreç, kesinlikle
7 Ekim’de başlamadı. Bu, 75 yıllık bir hikâye. Filistin halkının katledilmesinin ve sürülmesinin öyküsü… Irkçı ve işgalci bir rejimin, insanların topraklarını istila ve gasp etmesinin öyküsü… Nükleer güce sahip bir devletin evleri yıkması, gece baskınları ve diğer suçlar, bu öykünün eksik bırakılan kısımları.” Kraliçe, o zaman Hamas hakkında doğrudan herhangi bir siyasî yorumda veya eleştiride bulunmamıştı.
Peki, aradan geçen yaklaşık yedi aylık sürede, bu söylem değişikliğinin sebebi neydi? Kendisi de Filistinli olan Kraliçe’nin Gazze meselesinde 7 Ekim’i “başlangıç” olarak görüp, Hamas’ın Filistinlilerin çoğunu temsil etmediğini söylemesi, ne anlama geliyordu?
Bu soruların cevabı için, İsrail’le Suudi Arabistan arasında devam etmekte olan “normalleşme” müzakerelerine -nasipse, çarşamba günü- daha yakından bakalım
.Normalleşme
04:0015/05/2024, Çarşamba
G: 15/05/2024, Çarşamba
26
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD basınına da geniş bir biçimde yansıdığı üzere, Suudi Arabistan’la İsrail arasında “tam normalleşme” esasına dayalı kapsamlı bir barış anlaşmasının eli kulağında. Söz konusu anlaşma belki şimdiye kadar çoktan imzalanmış olabilirdi, ancak 7 Ekim’de Hamas tarafından başlatılan Aksâ Tufanı Operasyonu, bu süreci sancı dolu birkaç ay boyunca geciktirdi. Riyad yönetimi, Hamas’a bu yüzden oldukça kızgın. Suudi Arabistan penceresinden bakıldığında, Aksâ Tufanı, “İran’ın kontrolünde hareket eden Hamas’ın Suudi Arabistan’a attığı bir gol” şeklinde okunuyor. Taraflar, zaman zaman yaptıkları açıklamalarla bu okuma biçimini kamuoyu önünde tasdik ediyor üstelik.
Şimdiye kadar, toplamda altı Arap ülkesi İsrail’le resmen barış anlaşması imzaladı: Mısır (1979), Ürdün (1994), Birleşik Arap Emirlikleri (2020), Bahreyn (2020), Sudan (2020) ve Fas (2020). Bu ülkelerden son dördü, dönemin ABD Başkanı Donald Trump’ın ortaya attığı “İbrahim Anlaşmaları” (Abraham Accords) çerçevesinde barış masasına oturdular.
İsrail, Mısır’la işbirliği içinde Gazze dosyasını kotarıyor. Ürdün, İsrail’le imzalanan anlaşma gereği, Mescid-i Aksâ başta olmak üzere Kudüs ve Filistin’deki Müslümanlara ait tarihî ve dinî mekânların hamisi. Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Bahreyn’in İsrail’le yakınlaşması, daha çok ekonomik temelli. Denklemin en garip parçası olan Sudan’ın duruşu, darbeyle işbaşına gelen askerî kadroların güvenlik kaygılarını yansıtıyor. Fas ise, on yıllardır İsrail’le zaten birçok sahada son derece derin ve yakın ilişkiler geliştirmiş bir ülke.
Suudi Arabistan’la İsrail arasında imzalanacak bir barış anlaşması, Suudileri Filistin ve Ortadoğu sahnesinde daha görünür hale getirecek kuşkusuz. Bunun da hem Râmallah / Mahmûd Abbas yönetimi hem Hamas hem İsrail cephesi hem de bölge ülkelerine bakan etkileri olacaktır. Zira Suudilerin elinde sadece muazzam bir maddî güç yok; Riyad’da son birkaç yıldır bütün fiilî kontrolü tekeline alan Veliaht Prens Muhammed bin Selman, Ortadoğu’da kendisine ve iktidarına karşı hiçbir rakip istemeyecek derecede hırslı bir şahsiyet. Bölgeyi yakından izleyen herkes, “resmî düşman” İran dışında, Suudi Arabistan’ın BAE, Mısır ve Katar’la münasebetlerinin son derece pamuk ipliğine bağlı seyrettiğini görecektir. Keza Ürdün de, Suudi devlet aklı için “devreden çıkarılması gereken” bir aktördür. Filistin’e her anlamda en yakın Arap ülkesi olan Ürdün, bölgesel iştahı kabarmış bir devletin gözünde elbette engel olarak algılanacaktır.
Suudi Arabistan’ın, kendi ajandasını rahatlıkla uygulayabilme noktasında ABD’den yana en büyük beklentisi, kasım ayındaki seçimleri Donald Trump’ın kazanması. Özellikle Trump’ın damadı Jared Kushner’in bölge başkentleri arasında yeniden mekik diplomasisine başlayacağı günlerin hayali kuruluyor. Trump-Kushner ikilisi, Suudi Arabistan’ı tümüyle dünyaya açarak ve birçok “tabu”yu yıkarak ülkeyi tamamen yeniden dizayn etmeye soyunan Riyad’ın yeni siyasî elitlerinin gözünde en makul ve mantıklı çifti oluşturuyor.
Trump ve damadının yeniden Beyaz Saray’ın dümenine geçmesini sabırsızlıkla bekleyen biri daha var: İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu. Gazze’de ateşkes ihtimallerinin önünü tıkayarak meseleyi çözümsüzlüğe sürükleyen Netanyahu, muhtemel bir Trump iktidarında çok daha rahat hareket edebileceğini hesaplıyor.
Trump, birçok konuda “geleneksel Amerikan politikası” olarak dünyaya lanse edilen kaideleri askıya alarak, “sadece kârını düşünen bir tüccar” gibi davranmasıyla biliniyor. Ki bu tavrının en bariz göstergesi, ABD’nin Tel Aviv’deki büyükelçilik misyonunun Kudüs’e taşınmasıydı. Böylece Amerikan yönetimi, Kudüs üzerindeki İsrail işgalini de resmen tanımış oluyordu. Trump daha başka neler yapabilir? Suriye’nin kuzeyinden çekilme kararı alabilir. Ürdün’den vazgeçip onun yerine Suudi Arabistan’ı ikame etmeyi seçebilir. Hamas’ın üst düzey isimlerine nokta atışı suikastlar için yeşil ışık yakabilir. Sadece bu üç ihtimal bile, Ortadoğu’daki bütün dengeleri yerinden oynatabilecek potansiyele sahip.
Körfez Savaşı (1991) başlarken, yerel dengeleri ve ülkesinin çıkarlarını düşünen Ürdün Kralı Hüseyin, ABD ve müttefiklerinin değil Saddam Hüseyin’in tarafını tutmuştu. Kraliçe Nur, Ürdün’ün o günlerde nasıl devre dışı kaldığını ve Kral’ın ne büyük bir psikolojik çöküntüye sürüklendiğini hatıratında uzun uzun anlatır. ABD’nin tamamen kendi normlarına uygun davrandığı bir dönemde yaşanan sarsıntı, Ürdün’de o zaman deprem etkisi meydana getirmişken, bugünkü belirsizlik atmosferi Amman’daki saray koridorlarında endişeli ve gergin toplantılara konu oluyordur muhakkak.
Nekbe’nin yeni nesilleri
04:0018/05/2024, Cumartesi
G: 18/05/2024, Cumartesi
29
Sonraki haber
Taha Kılınç
Beyrut Amerikan Üniversitesi’nde ders veren Suriyeli Ortodoks Hristiyan tarihçi Dr. Konstantin Zurayk (1909-2000), İsrail’in kuruluşuyla neticelenen savaş devam ederken 1948’in yazında kaleme aldığı kitabına “Felâketin Anlamı” (Ma’nâ’n-Nekbe) adını vermişti. Zurayk, şunları yazıyordu: “Yedi Arap ülkesi, Filistin’de Siyonizm’e savaş açtı. Yedi ülke, Filistin topraklarının parçalanmasının önüne geçmek ve Siyonizm’i hezimete uğratmak için savaşa girdi, ancak savaş hızlı bir şekilde Filistin vatanının çok büyük bir kısmının kaybıyla sonuçlandı. Hatta [1947’deki] Taksim Planı’nda Araplara verilen kısımlar bile kaybedildi. Savaş patlak verdiğinde, kamu diplomasimiz hayalî zaferlerimizden bahsetmeye başlamıştı. Amaç Arap halkını uyutmak ve kolayca kazanabileceğimize ikna etmekti. Felâketi yaşayana kadar, bu böyle devam etti.” Zurayk’ın Araplarla Yahudileri karşılaştırdığı satırları da çok çarpıcıydı: “Siyonistler şimdiki zamanda yaşıyorlar ve gözlerini geleceğe dikmiş durumdalar. Bizler ise ihtişamlı bir mazi ile uyutulmuş haldeyiz. Hatalarımızı ve bu felâketteki sorumluluk payımızı itiraf etmekten başka çaremiz yok.”
Konstantin Zurayk, yakın tarihe “Birinci Arap-İsrail Savaşı” adıyla geçen süreci tahlil eden ve Arap dünyasına özeleştiri teklifinde bulunan Arap tarihçilerinin ilkiydi. Zurayk, bu vesileyle bir ilki daha gerçekleştirmişti: Kitabına isim koyarken “felâket” kelimesini karşılamak üzere seçtiği “Nekbe” kelimesi, kısa süre içinde, Filistinlilerin yaşadığı çok boyutlu trajedinin sembol ifadesine dönüşecek ve yüzyılın en meşhur kelimeleri arasına girecekti.
Nekbe’nin ilk nesilleri yani vatanlarından sürgün edilen ilk Filistinli kuşaklar, tarif ve tasvir edilmesi imkânsız acılarla yüzleşmek durumunda kaldı. Atalarının yüzlerce yıldır yaşadığı topraklardan sürülüp çıkarılmak, siyasî dağınıklığın ve sahipsizliğin en net manzarasıydı. Sığınılan komşu ülkelerde yıllar boyunca derme-çatma çadırlarda yaşamak mecburiyeti, mülteci hayatının eğitimden sağlığa gelecek nesilleri tümüyle etkilemesi ve şekillendirmesi anlamına geliyordu. Üstelik ufukta, yaşanan felâketin telafi edileceğine ve olumlu süreçlerin başlayacağına dair hiçbir işaret de yoktu. Aksine zaman geçtikçe acılar derinleşiyor, kayıpların duygusal yükü ağırlaşıyor, Arap kamuoyunun meseleye bakışı ise öfkeye bulanmış kaba hamasetten öteye geçemiyordu. Zaman içinde her ülkede iç politik gündemin ilk sıralarına yerleşen Filistin meselesi, Arap hükümetlerin birbirine hamle yapmaya çalıştığı bir satranç tahtasına da dönüşmüştü.
Nekbe’nin ardından kendi kaderleriyle baş başa kalan / bırakılan Filistinliler, yaşananları farklı alanlarda tercüme ve tefsir ederek buradan kurtuluş için bir yol haritası çıkarmaya da odaklanmaya başladı. Madem Arap dünyasının durumu ortadaydı, o zaman mevcut şartlar içinde bir şeyler yapılmalıydı. Böylece, Nâcî el-Alî’den Gassân Kanafânî’ye, Abdülaziz Rantîsî’den Mahmûd Dervîş’e, Nekbe’nin ilk şok dalgalarını doğrudan doğruya yaşayan nice isim, işgale karşı mücadele tarihinin ayrılmaz parçalarına dönüştü.
76 yıl sonra, bugün Nekbe sürecine yeniden baktığımızda, karşımızda bambaşka bir manzara var:
ABD ve İngiltere başta olmak üzere, dünyanın birçok yerinde, ataları türlü acılarla vatanlarından sürgün edilen Filistinli torunlar artık akademide, siyasette, ticarette, medyada, kısacası kamuoyunun görüşlerini şekillendirecek hemen her noktada oldukça aktif biçimde boy gösteriyor. Bugün mesela “Batı üniversitelerindeki Filistin direniş eylemleri…” şeklinde okuduğumuz hemen her tablonun arka planındaki motor güç, çok iyi organize olmuş Filistin diasporasının genç ve dinamik üyeleri.
Sosyal medyanın bütün platformlarında da kendini gösteren bu yeni kuşaklar, vaktiyle atalarına reva görülen şeylerin intikamını almaya başladı. İsrail’in ve Siyonizm’in dünya çapında tartışılmasında, şimdiye kadar konuşulamayan nice meselenin açıkça gündeme getirilmesinde, eskiden sadece muhataplarının bildiği ve kısık sesle dile getirdiği Siyonist mobbing ve tacizlerin yüksek sesle haykırılmasında Nekbe’nin yeni nesillerinin rolü çok büyük.
Nekbe, artık Nahda (Uyanış) olarak yeniden isimlendirilmeye aday.
.“İsrail’in güvenliği”
04:001/05/2024, Çarşamba
Filistin Devlet Başkanı Mahmûd Abbas, geçtiğimiz cumartesi günü
-28 Nisan- Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’da düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu Özel Toplantısı sırasında yaptığı açıklamayla gündeme oturdu. Oturduğu yerden söz alan Abbas, şunları söyledi:
“Siyasî görüşleri ve eğilimleri ne olursa olsun, İsrail’in sivillere yönelik saldırılarını kesin bir dille kınıyoruz. Her şeyden önce savaşın durmasını, ikinci olarak da insanî yardımlara izin verilmesini istiyoruz. Ayrıca Filistinlilerin vatanlarının dışına tehcir edilmesini de asla onaylamıyoruz. 1948 ve 1967 tecrübelerinin tekrarlanmasını istemiyoruz. Netice olarak, siyasî bir çözüm çerçevesinde Gazze Şeridi, Batı Şeria ve Kudüs bağımsız bir Filistin devletinin çatısı altında toplanmalıdır. 7 Ekim’den bugüne de hep aynı şeyleri söyledik. İsrail, Hamas’tan intikam aldığını iddia etmesine rağmen, aslında Filistin halkından intikam almaktadır. Gazze halkı şu anda Refah’ta toplanmış ve sıkışmış durumda. Oraya herhangi bir saldırı yapılması halinde, Filistin tarihinin en büyük katliamı gerçekleşmiş olacaktır. ABD’den, bu ihtimali tamamen engellemesini ve İsrail’i durdurmasını bekliyoruz. Bunu sadece ABD yapabilir. Dünya ülkelerinden beklentimiz, Filistin’in tam üye olarak BM’ye kabul edilmesidir. Dünya İsrail’in bağımsızlığını tanıdı, ama Filistin’i tanımadı. Filistin tanınırsa, sonrasında İsrail’le müzakerelere başlayabiliriz, sınırları vs. konuşabiliriz. İsrail’in tam bir güvenlik içinde yaşama hakkı vardır ve bunu sağlamak bizim vazifemizdir. Filistinliler olarak da bizim kendi kaderimizi tayin etme ve bağımsız bir devlet kurma hakkımız vardır. İsrail’in, Gazze’deki işini bitirdikten sonra yönünü Batı Şeria’ya çevirerek, Filistinlileri Ürdün tarafına doğru tehcir etmeye girişeceğinden endişeliyiz.”
Dikkatli nazarlar, Mahmûd Abbas’ın epey klişe ifadelerle dolu konuşmasının içinden, özellikle iki vurguyu hemen seçip kenara ayırmıştır:
-Siyasî bir çözüm çerçevesinde, müzakereler yoluyla, bağımsız bir Filistin devletinin kurulması…
-İsrail’in tam bir güvenlik içinde yaşama hakkına sahip olması ve Filistin yönetiminin bunu sağlama vazifesini üstlenmesi…
Bu iki nokta, hem Abbas’ın politik çizgisi hem de söz konusu cümlelerin sarf edildiği başkente hâkim olan duruş sebebiyle, oldukça anlaşılır. Fetih Hareketi ve onun da içinde yer aldığı Filistin Kurtuluş Örgütü çatısı zaten siyasî çözüm ve müzakereyi öne çıkarmasıyla maruf. İsrail’in güvenliği konusu ise, Filistin kamuoyundan gelen bütün itirazlara ve öfke patlamalarına rağmen, Abbas yönetiminin uzun yıllardır üzerine adeta titrediği bir mesele. Aksâ Tufanı’ndan hemen sonra, Râmallah sokaklarına protesto gösterileri için inen kalabalıklara Filistin güvenlik güçlerinin sergilediği vahşi müdahale, bugün hâlâ hafızalardaki tazeliğini koruyor. Keza, Batı Şeria’nın bütün şehirlerinde İsrail istihbaratı ve işgal askerleri, diledikleri noktaya baskın yapıyor, insanları evlerinde ve dükkânlarında taciz ediyor, her türlü fiilî saldırı sürekli gerçekleşiyor. Yahudi yerleşimcilerin, İsrailli askerlerin gözetimi ve himayesi altında
sürdürdüğü saldırılar da cabası.
1993’te ABD’nin arabuluculuğunda imzalanan Oslo Anlaşması sözde bir “Filistin yönetimi” oluşturdu, ama Oslo’nun Filistinliler açısından gerçek bir fiyasko olduğu noktasında bugün aklı başında olan herkes hemfikir.
Mahmûd Abbas’ın beyanları vesilesiyle, Siyonist cephenin, ta 1920’lerden günümüze Filistinlilere ve Araplara verdiği hiçbir sözü tutmadığını, hiçbir müzakere ve anlaşmaya riayet etmediğini, İsrail kurulduktan sonra da bu aldatma ve oyalama taktiklerinin artık bir “devlet politikası”na dönüşerek sürdürüldüğünü hatırlamak gerekiyor. Dolayısıyla, “İsrail’le müzakere yoluyla” bağımsız bir Filistin devletinin kurulabileceğine inanmak, mevcut dengeler çerçevesinde, kocaman ve kof bir hayalden ibaret.
7 Ekim’den beri sürekli tekrarladığım bir husus var:
İsrail’in Gazze’ye attığı her bomba, aynı zamanda Râmallah’taki Başkanlık sarayının üstüne de düşüyor. Harabeye dönen sadece Gazze değil, Filistin siyaset sahnesindeki bütün dengeler altüst olmuş durumda. Bazı Arap başkentlerinde “Filistin’in tek temsilcisi” olarak Mahmûd Abbas ve ekibi ağırlana dursun, İsrail’in saldırıları Hamas’ı yeniden Filistin arenasının başrol oyuncusuna dönüştürdü.
Ve Hamas’ı yok etmeye odaklanan cephe açısından esas kıyamet, şu anda 88 yaşında olan ve politik kariyerinde uzatmaları oynayan Mahmûd Abbas terk-i dünya ettiğinde kopacak.
.Vicdan terazisi
04:004/05/2024, Cumartesi
G: 12/05/2024, Pazar
35
Sonraki haber
Taha Kılınç
Türkiye’de Filistin meselesi, adalet ve vicdan sermayemizin tartıldığı hassas bir kuyumcu terazisine dönüştü. Konuşanların üslubuna ve yaklaşımına dikkatle bakıldığında, kim gerçekten Gazze’deki mazlumların derdine düşmüş, kim meseleyi kendi siyasî duruşu için istismar ediyor, kim masumların acısına gözyaşı döküyor, kim sadece kendi öfkesini ve kinini tatmin derdinde, çok net biçimde anlaşılıyor. Sözde zalimi kınayıp mazlumu kollar gibi göründüğü halde, sadece kendi şöhretini ve tuttuğu tarafın kalabalığını artırma derdine düşen veya ideolojik saplantılarını tatmin peşinde koşan pek çok kişi var. Gazze, Filistin, Kudüs, Mescid-i Aksâ, sadece kullanışlı ve bol kâr getiren birer malzeme onlar için. Sadece o kadar.
Bu bir kalp okuma veya suizan değil. Doğrudan doğruya, kullanmayı seçtikleri üslup niyetlerini apaçık ele veriyor.
Sizi bilmem, ama ben bir samimiyet ölçüsü olarak, Gazze ve Filistin için sesini yükselten birinin Suriye’de 2011’den bu yana can veren 500 binden fazla Müslüman hakkında ne yorum yaptığına bakıyorum. Yanlış anlaşılmasın: “Acı yarıştırmak” derdinde değilim. Yalnızca ahlâkî bir tutarlılık, erdemli bir çizgi ve kalplerde bir samimiyet arıyorum. Bir coğrafyada katledilen Müslümanlara ağıt yakarken, onun hemen yanı başında katledilen başka Müslümanlara gözlerinizi ve kulaklarınızı tamamen kapatıyorsanız… Bir coğrafyadaki Müslüman katillerini lanetlerken, onun hemen yanı başındaki başka Müslüman katillerini coşkulu bir şekilde destekliyorsanız… Bir bölgedeki Müslüman mazlumları sosyal medyada sürekli paylaşırken, hemen yan bölgedeki başka Müslümanları “emperyalistlerin kuklaları” olarak zemmedip yerin dibine batırıyorsanız… Kusura bakmayınız, derdinizin Filistin, Gazze ve Kudüs olduğuna kimseyi inandıramazsınız.
Suriye dosyası, her açıdan tartışılabilir. Baas rejimiyle mücadelenin yöntemleri, zamanlaması, insanların yaşadıkları acılara gösterdikleri reaksiyonun boyutu tamamen tartışmaya ve eleştiriye açıktır. Türkiye ve diğer bölge ülkelerinin gidişata müdahil olma biçimine dair de şerhleriniz olabilir. Tüm bunların hepsi anlaşılır. Zaten tarih de bu konularda epey sözler söyleyecektir; hatta şimdiden söylemeye başladı bile. Ama bütün bu analizler, Suriye topraklarında dünyanın gözleri önünde yaşanan mezalimi, insan hakkı ihlallerini, tecavüzleri, katliamları ve soykırım boyutuna varan kıyımı görmezden gelmeyi meşru kılmaz.
Aynı anda hem İsrail’e sövüp hem Beşşar Esed’i övemezsiniz. Aynı anda hem Gazzelilere üzülüp hem Suriyeli garibanların başına gelenleri alkışlayamazsınız. İsrail’i “emperyalizm” parantezine alırken, Suriye’yi “emperyalizme karşı mücadele” eksenine yerleştiremezsiniz. Emperyalizm derken sadece ABD ve müttefiklerini kastedip, Suriye’yi kendi bölgesel emelleri için talan eden başka emperyalist odakları gözden kaçıramazsınız.
Sıklıkla çok çeşitli örneklerine şahit olduğumuz bu ikiyüzlülüğün en yeni versiyonu, Türkiye’den Suriye’ye giden bir müzik grubunun Halep, Lazkiye ve Şam’da verdiği konserler sırasında sergilendi. “Kahrolsun ABD emperyalizmi ve Siyonist İsrail! Yaşasın Filistin Halkının Mücadelesi!” sloganıyla, Suriye rejiminin himayesinde sahneye çıkan grup, yukarıda bahsettiğim tutumun en canlı misaliydi. İronik ve trajik biçimde, konserler, 2 Mayıs 2013 günü Lazkiye yakınlarındaki Baniyas şehrinde Suriye rejim güçleri ve İran destekli Şiî milislerin Sünnî halka karşı gerçekleştirdiği ve en az 300 sivilin feci biçimde öldürüldüğü katliamın yıldönümüne denk düştü. Fotoğraflarla, videolarla ve şahitliklerle kesin biçimde kayıt altına alınan Baniyas katliamı, Suriye’de işlenen nice benzeri gibi, tamamen unutulmaya terk edildi ve hafızalardan silindi. Üstelik hatırlatmaya çalışanlara bugün “NATO’cu” bile deniyor.
Coğrafyamızda -hangi çizgiden olursa olsun- emperyalist güçlerin böylesine rahat at koşturabilmesinin en büyük sebeplerinden biri, “zalim” ve “mazlum” tanımlarındaki değişkenlik ve tutarsızlık. Kim olursa olsun zalime karşı, hangi kimlikten olursa olsun mazlumdan yana bir tavır geliştirmek zorundayız. Vicdan terazilerimizin bozulan ayarlarını tamir ve tashih etmek şart. Bunları yapmadıkça, kolayca yutulan birer lokma olmaktan kurtulamayacağız.
İsâm Attâr’ın ardından…
04:008/05/2024, Çarşamba
G: 8/05/2024, Çarşamba
37
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriye İslâmî hareket tarihinin en önemli isimlerinden İsâm Attâr, 3 Mayıs Cuma günü sabaha karşı, on yıllardır sürgünde yaşadığı Almanya’nın Aachen kentinde vefat etti. 97 senelik uzun ve bereketli bir ömür süren Attâr, siyasî kimliğinin yanı sıra edebî ve ilmî birikimi açısından da sıra dışı bir şahsiyetti. Osmanlı sonrasında Suriye’nin Fransız mandası yıllarında hayata gözlerini açan Attâr, Suriye’nin ve Ortadoğu’nun modern dönemde geçirdiği bütün dönüşümlere yakından tanıklık etmiş, Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın (İhvân) önde gelen bir üyesi olarak bu dönüşümlerin bazılarında aktif rol oynamıştı.
İsâm Muhammed Attâr, 1927’de şer’î mahkeme hâkimi bir babanın oğlu olarak Şam’da dünyaya geldi. Gençlik yıllarından itibaren ilme ve edebiyata yönelişiyle dikkatleri çekti, aynı zamanda siyasete de yakın bir alaka duyuyordu. Şam Üniversitesi’nin mescidinde irad ettiği cuma hutbeleri genç İsâm’a haklı bir şöhret kazandırırken, yolu meşhur âlim ve mücadele adamı Mustafa Sıbâî ile kesişti. Sıbâî, Mısır merkezli İhvân fikriyatını Suriye’ye taşıyan isimdi. 1949’dan 1963’e kadar Suriye’de birbirini izleyen askerî darbeler ve yönetimler sırasında, İsâm ve arkadaşları sürekli muhalefet halindeydiler. 1951’de hakkında davalar açılan ve tutuklama kararı çıkarılan Attâr, birkaç yıl Mısır’da yaşamak durumunda kaldı. Suriye’ye döndükten sonra siyasî çalışmalarına kaldığı yerden devam etti, 1961 seçimlerinde Şam’dan milletvekili seçildi. Bu süre zarfında, geçirdiği rahatsızlık sebebiyle siyasî çalışmalarına ara veren Mustafa Sıbâî’nin yerine İhvân’ın Suriye’deki yapılanmasının fiilî liderliğini de çoktan üstlenmişti.
8 Mart 1963’te Suriye’de Baas Partisi’ne mensup subayların gerçekleştirdiği askerî darbenin akabinde, İsâm Attâr, yeni rejimin hedeflerinden biri haline gelmişti. Aynı yıl, eda ettiği hac farizasının ardından Suriye’ye girişine izin verilmeyince, Attâr yurtdışına sürgüne gitmek zorunda kaldı. Lübnan, Ürdün, Kuveyt ve Belçika’da geçen zamanların ardından, nihayet ailesiyle birlikte Almanya’nın Aachen kentine yerleşti. Eşi, Suriye’nin en tanınmış âlimlerinden Şeyh Alî Tantâvî’nin kızı Benân Hanım’dı. Şeyh Tantâvî de damadı ve kızı gibi Suriye’den ayrılmış, Suudi Arabistan’a iltica etmişti. Kral Faysal tarafından ülkeye bizzat davet edilen Tantâvî, 1999’daki vefatına kadar orada el üstünde tutulacaktı.
Uzaktan teşkilâtı yönetmenin zorlukları sebebiyle 1973’te İhvân liderliğini bırakan İsâm Attâr, Almanya’da kendisini tamamen İslâmî tebliğ çalışmalarına ve ilmî faaliyetlere vermişti. Aachen’de kurulmasına öncülük ettiği Bilâl Mescidi, çalışmalarının da merkeziydi.
İsâm Attâr, görünüşte Suriye ile siyasî bağlantılarını koparmıştı, ancak Baas rejiminin kendisine karşı kini ve düşmanlığı sürüyordu. Attâr, 17 Mart 1981 günü, hayatının en acı hadisesini yaşadı:
Hâfız Esed tarafından Aachen’e gönderilen bir suikast timi, o sırada evde yalnız olan eşi Benân Hanım’ı vahşi biçimde katletti. Normalde kapıyı yabancılara asla açmayan Benân Tantâvî, dışarıdan çok samimi oldukları komşu Alman kadının sesini duyunca rahat davranmıştı. Haftalar boyunca evi yakından izleyen suikastçılar, kadıncağızın başına silah dayayıp Attâr’ların kapısını çaldırmıştı oysa. Henüz 38 yaşındaki Benân Hanım’ın vücuduna yakın mesafeden beş kurşun sıkan caniler, öldüğünden emin olmak için narin bedenini çizmeleriyle çiğnediler, sonra da çıkıp gittiler.
Haberi Suudi Arabistan Dışişleri Bakanlığı’ndan gelen bir telefonla öğrenen Şeyh Alî Tantâvî’nin üzüntüsü öyle büyüktü ki, kızının adını telaffuz edebilmeyi ancak dört yıl sonra başarabilecekti. Çok sevdiği hanımını kaybeden İsâm Attâr ise bir daha evlenmeyecek, Benân Hanım’ın ardından kaleme aldığı mersiyeyi her okuyuşunda, -üzerinden ne kadar zaman geçerse geçsin- gözyaşlarına boğulacaktı.
Hanımını katlederek İsâm Attâr’a diz çöktürmeye çalışan ama başaramayan Baas rejimi, kız kardeşi Necâh Attâr’ı kendi saflarına çekmeye muvaffak olmuştu. Ağabeyinin aksine Baas çizgisiyle barışık yaşayan Necâh Attâr, kültür bakanlığından sonra 2006’da Beşşâr Esed tarafından getirildiği cumhurbaşkanı yardımcılığı vazifesini hâlen sürdürüyor. Kız kardeşinin siyasî tercihi, İsâm Attâr için ömür boyu dinmeyen bir iç sızısıydı kuşkusuz.
İki sene önce, Aachen’deki Müslüman kabristanında Benân Hanım’ın mezarını ziyaret etmiştim. Cuma sabahı İsâm Attâr’ın vefat haberini aldığımda, dudaklarımdan gayriihtiyari şu cümle döküldü: “Hamd olsun, sonunda kavuştular!” İsâm Attâr, 43 yıllık hasretin ardından, sevgili eşinin yanı başına defnedildi. Her ikisi de, vatanlarından uzakta ve gurbette, yan yana kıyamet sabahını bekliyor şimdi. Kimsenin hakkının yenmediği Yüce Divan’da zalimlerle ve katillerle hesaplaşmak üzere…
Kraliçe’nin sözleri
04:0011/05/2024, Cumartesi
G: 11/05/2024, Cumartesi
26
Sonraki haber
Taha Kılınç
Ürdün Kraliçesi Râniya, birkaç gün önce ABD’nin önde gelen medya kuruluşlarından CBS’e özel bir röportaj vererek Gazze’deki son durumla ilgili değerlendirmelerde bulundu. Kraliçe’nin sözlerine geçmeden önce, bir arka plan bilgisi: Filistinli bir anne-babanın kızı olan Râniya, sosyal medyayı çok iyi kullanmasıyla dikkatleri çekiyor. Farklı platformlarda milyonlarca takipçisi bulunan Kraliçe, kusursuz ve aksansız İngilizcesiyle herhangi bir Batılı medya organına konuştuğunda, söyledikleri çok kısa süre içinde dünyanın dört köşesinde yankılanıyor. Ve elbette, Kraliçe’nin ifadeleri -doğal olarak- kocası Ürdün Kralı Abdullah’ın ve Ürdün’ün resmî pozisyonunu da ortaya koyuyor.
Kraliçe Râniya’nın CBS’in
tecrübeli programcısı Margaret Brennan’ın sorularına verdiği cevaplardan altını çizdiğim cümleler şunlar:
* Şüphesiz, olaylar 7 Ekim’deki saldırılarla başladı. Ama sonrasında İsrail’in yaptıkları, savunma savaşının çok ötesine geçti. Gazze’deki evlerin yüzde 60’ı yıkıldı. Okulların ve hastanelerin yüzde 80’i tamamen harabeye döndü. Yani yıkılan her yerde Hamas savaşçılarının bulunduğuna inanmamız mı bekleniyor? İsrail, dünyanın en yoğun nüfuslu yerlerinden birini son derece tahrip edici bombalarla sürekli vuruyor. Şu durumda, İsrail’in sivilleri hedef almaktan kaçındığını kim söyleyebilir?
* Tek bir şey soruyorum: Bu savaş, İsrail’in güvenliğini artırdı mı? Bu savaş, dünyayı daha güvenli bir yer haline getirdi mi? Sürekli kendimi, çocukları rehin alınmış İsrailli annelerin yerine koyuyorum. Rehinelerin en kısa sürede evlerine dönmesini sağlamak zorundayız. Aynı şekilde, Filistinlilerin de evlerine -eğer evleri ayakta kaldıysa- dönmelerini temin etmek durumundayız.
* 7 Ekim olduğunda, dünya gayet yerinde bir reaksiyon gösterdi. Filistinliler öldürüldüğünde aynı şeyin olmaması ise, bizde [Arap dünyası] kızgınlığa ve hayal kırıklığına yol açıyor. 7 Ekim, İsrail toplumunda bir travma meydana getirdi, ama İsrail’in sonrasında sergilediği tavır, durumun düzelmesine hizmet etmiyor.
* İsraillilerin düşünce yapısına göre, Filistinliler insan bile değil. Dolayısıyla, onların çektiği acıları da ciddiye ve dikkate almıyorlar. Filistinlilerin barış istemedikleri ve sadece şiddetten anladıkları iddiası, İsraillilerin yalan propagandalarından ibaret.
* Bugün Gazze’de yaşayan insanların çoğu, [2006’da] Hamas seçimi kazandığında hayatta bile değildi. Hamas, elbette Filistinlilerin ekseriyetini temsil etmiyor.
* Filistinliler, İsraillilerden dinî inançlarından dolayı nefret etmiyor. Aradaki problem, İsrail’in Filistinlilere sadece askerî yöntemlerle bulunmasından kaynaklanıyor. İnsanlara, [İsrail’den önce] bu topraklarda barış içinde yaşadığımızı hatırlatmak istiyorum. Üç semavî din, burada doğdu ve bir arada yaşadı. Antisemitizm elbette mevcut ve şu anda yükselişte. Antisemitizm, bağnazlığın
ve nefretin en kötü şekli. Müslümanlar, bu zihniyetle mücadelenin en ön safında yer almalı. İsrail’i eleştirmek
ise Antisemitizm değildir. Yahudi toplumu da, İsrail’in yaptıkları yüzünden sorumlu tutulmamalıdır.
Kraliçe Râniya’nın sözlerinde iki nokta bilhassa öne çıkıyor: 1) Gazze’deki olayların 7 Ekim’de başladığı vurgusu, 2) Hamas’ın Filistin toplumunun ekseriyetini temsil etmediği iddiası. Kraliçe, 24 Ekim günü -Aksa Tufânı’nın Siyonist cephede meydana getirdiği şok bütün sıcaklığıyla devam erken- CNN’den Christiane Amanpour’a konuşmuştu. CNN röportajında, Kraliçe şöyle diyordu: “Bu süreç, kesinlikle
7 Ekim’de başlamadı. Bu, 75 yıllık bir hikâye. Filistin halkının katledilmesinin ve sürülmesinin öyküsü… Irkçı ve işgalci bir rejimin, insanların topraklarını istila ve gasp etmesinin öyküsü… Nükleer güce sahip bir devletin evleri yıkması, gece baskınları ve diğer suçlar, bu öykünün eksik bırakılan kısımları.” Kraliçe, o zaman Hamas hakkında doğrudan herhangi bir siyasî yorumda veya eleştiride bulunmamıştı.
Peki, aradan geçen yaklaşık yedi aylık sürede, bu söylem değişikliğinin sebebi neydi? Kendisi de Filistinli olan Kraliçe’nin Gazze meselesinde 7 Ekim’i “başlangıç” olarak görüp, Hamas’ın Filistinlilerin çoğunu temsil etmediğini söylemesi, ne anlama geliyordu?
Bu soruların cevabı için, İsrail’le Suudi Arabistan arasında devam etmekte olan “normalleşme” müzakerelerine -nasipse, çarşamba günü- daha yakından bakalım.
Normalleşme
04:0015/05/2024, Çarşamba
G: 15/05/2024, Çarşamba
26
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD basınına da geniş bir biçimde yansıdığı üzere, Suudi Arabistan’la İsrail arasında “tam normalleşme” esasına dayalı kapsamlı bir barış anlaşmasının eli kulağında. Söz konusu anlaşma belki şimdiye kadar çoktan imzalanmış olabilirdi, ancak 7 Ekim’de Hamas tarafından başlatılan Aksâ Tufanı Operasyonu, bu süreci sancı dolu birkaç ay boyunca geciktirdi. Riyad yönetimi, Hamas’a bu yüzden oldukça kızgın. Suudi Arabistan penceresinden bakıldığında, Aksâ Tufanı, “İran’ın kontrolünde hareket eden Hamas’ın Suudi Arabistan’a attığı bir gol” şeklinde okunuyor. Taraflar, zaman zaman yaptıkları açıklamalarla bu okuma biçimini kamuoyu önünde tasdik ediyor üstelik.
Şimdiye kadar, toplamda altı Arap ülkesi İsrail’le resmen barış anlaşması imzaladı: Mısır (1979), Ürdün (1994), Birleşik Arap Emirlikleri (2020), Bahreyn (2020), Sudan (2020) ve Fas (2020). Bu ülkelerden son dördü, dönemin ABD Başkanı Donald Trump’ın ortaya attığı “İbrahim Anlaşmaları” (Abraham Accords) çerçevesinde barış masasına oturdular.
İsrail, Mısır’la işbirliği içinde Gazze dosyasını kotarıyor. Ürdün, İsrail’le imzalanan anlaşma gereği, Mescid-i Aksâ başta olmak üzere Kudüs ve Filistin’deki Müslümanlara ait tarihî ve dinî mekânların hamisi. Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Bahreyn’in İsrail’le yakınlaşması, daha çok ekonomik temelli. Denklemin en garip parçası olan Sudan’ın duruşu, darbeyle işbaşına gelen askerî kadroların güvenlik kaygılarını yansıtıyor. Fas ise, on yıllardır İsrail’le zaten birçok sahada son derece derin ve yakın ilişkiler geliştirmiş bir ülke.
Suudi Arabistan’la İsrail arasında imzalanacak bir barış anlaşması, Suudileri Filistin ve Ortadoğu sahnesinde daha görünür hale getirecek kuşkusuz. Bunun da hem Râmallah / Mahmûd Abbas yönetimi hem Hamas hem İsrail cephesi hem de bölge ülkelerine bakan etkileri olacaktır. Zira Suudilerin elinde sadece muazzam bir maddî güç yok; Riyad’da son birkaç yıldır bütün fiilî kontrolü tekeline alan Veliaht Prens Muhammed bin Selman, Ortadoğu’da kendisine ve iktidarına karşı hiçbir rakip istemeyecek derecede hırslı bir şahsiyet. Bölgeyi yakından izleyen herkes, “resmî düşman” İran dışında, Suudi Arabistan’ın BAE, Mısır ve Katar’la münasebetlerinin son derece pamuk ipliğine bağlı seyrettiğini görecektir. Keza Ürdün de, Suudi devlet aklı için “devreden çıkarılması gereken” bir aktördür. Filistin’e her anlamda en yakın Arap ülkesi olan Ürdün, bölgesel iştahı kabarmış bir devletin gözünde elbette engel olarak algılanacaktır.
Suudi Arabistan’ın, kendi ajandasını rahatlıkla uygulayabilme noktasında ABD’den yana en büyük beklentisi, kasım ayındaki seçimleri Donald Trump’ın kazanması. Özellikle Trump’ın damadı Jared Kushner’in bölge başkentleri arasında yeniden mekik diplomasisine başlayacağı günlerin hayali kuruluyor. Trump-Kushner ikilisi, Suudi Arabistan’ı tümüyle dünyaya açarak ve birçok “tabu”yu yıkarak ülkeyi tamamen yeniden dizayn etmeye soyunan Riyad’ın yeni siyasî elitlerinin gözünde en makul ve mantıklı çifti oluşturuyor.
Trump ve damadının yeniden Beyaz Saray’ın dümenine geçmesini sabırsızlıkla bekleyen biri daha var: İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu. Gazze’de ateşkes ihtimallerinin önünü tıkayarak meseleyi çözümsüzlüğe sürükleyen Netanyahu, muhtemel bir Trump iktidarında çok daha rahat hareket edebileceğini hesaplıyor.
Trump, birçok konuda “geleneksel Amerikan politikası” olarak dünyaya lanse edilen kaideleri askıya alarak, “sadece kârını düşünen bir tüccar” gibi davranmasıyla biliniyor. Ki bu tavrının en bariz göstergesi, ABD’nin Tel Aviv’deki büyükelçilik misyonunun Kudüs’e taşınmasıydı. Böylece Amerikan yönetimi, Kudüs üzerindeki İsrail işgalini de resmen tanımış oluyordu. Trump daha başka neler yapabilir? Suriye’nin kuzeyinden çekilme kararı alabilir. Ürdün’den vazgeçip onun yerine Suudi Arabistan’ı ikame etmeyi seçebilir. Hamas’ın üst düzey isimlerine nokta atışı suikastlar için yeşil ışık yakabilir. Sadece bu üç ihtimal bile, Ortadoğu’daki bütün dengeleri yerinden oynatabilecek potansiyele sahip.
Körfez Savaşı (1991) başlarken, yerel dengeleri ve ülkesinin çıkarlarını düşünen Ürdün Kralı Hüseyin, ABD ve müttefiklerinin değil Saddam Hüseyin’in tarafını tutmuştu. Kraliçe Nur, Ürdün’ün o günlerde nasıl devre dışı kaldığını ve Kral’ın ne büyük bir psikolojik çöküntüye sürüklendiğini hatıratında uzun uzun anlatır. ABD’nin tamamen kendi normlarına uygun davrandığı bir dönemde yaşanan sarsıntı, Ürdün’de o zaman deprem etkisi meydana getirmişken, bugünkü belirsizlik atmosferi Amman’daki saray koridorlarında endişeli ve gergin toplantılara konu oluyordur muhakkak.
Anasayfa
Yazarlar
Taha Kılınç
Nekbe’nin yeni nesilleri
04:0018/05/2024, Cumartesi
G: 18/05/2024, Cumartesi
29
Sonraki haber
Taha Kılınç
Beyrut Amerikan Üniversitesi’nde ders veren Suriyeli Ortodoks Hristiyan tarihçi Dr. Konstantin Zurayk (1909-2000), İsrail’in kuruluşuyla neticelenen savaş devam ederken 1948’in yazında kaleme aldığı kitabına “Felâketin Anlamı” (Ma’nâ’n-Nekbe) adını vermişti. Zurayk, şunları yazıyordu: “Yedi Arap ülkesi, Filistin’de Siyonizm’e savaş açtı. Yedi ülke, Filistin topraklarının parçalanmasının önüne geçmek ve Siyonizm’i hezimete uğratmak için savaşa girdi, ancak savaş hızlı bir şekilde Filistin vatanının çok büyük bir kısmının kaybıyla sonuçlandı. Hatta [1947’deki] Taksim Planı’nda Araplara verilen kısımlar bile kaybedildi. Savaş patlak verdiğinde, kamu diplomasimiz hayalî zaferlerimizden bahsetmeye başlamıştı. Amaç Arap halkını uyutmak ve kolayca kazanabileceğimize ikna etmekti. Felâketi yaşayana kadar, bu böyle devam etti.” Zurayk’ın Araplarla Yahudileri karşılaştırdığı satırları da çok çarpıcıydı: “Siyonistler şimdiki zamanda yaşıyorlar ve gözlerini geleceğe dikmiş durumdalar. Bizler ise ihtişamlı bir mazi ile uyutulmuş haldeyiz. Hatalarımızı ve bu felâketteki sorumluluk payımızı itiraf etmekten başka çaremiz yok.”
Konstantin Zurayk, yakın tarihe “Birinci Arap-İsrail Savaşı” adıyla geçen süreci tahlil eden ve Arap dünyasına özeleştiri teklifinde bulunan Arap tarihçilerinin ilkiydi. Zurayk, bu vesileyle bir ilki daha gerçekleştirmişti: Kitabına isim koyarken “felâket” kelimesini karşılamak üzere seçtiği “Nekbe” kelimesi, kısa süre içinde, Filistinlilerin yaşadığı çok boyutlu trajedinin sembol ifadesine dönüşecek ve yüzyılın en meşhur kelimeleri arasına girecekti.
Nekbe’nin ilk nesilleri yani vatanlarından sürgün edilen ilk Filistinli kuşaklar, tarif ve tasvir edilmesi imkânsız acılarla yüzleşmek durumunda kaldı. Atalarının yüzlerce yıldır yaşadığı topraklardan sürülüp çıkarılmak, siyasî dağınıklığın ve sahipsizliğin en net manzarasıydı. Sığınılan komşu ülkelerde yıllar boyunca derme-çatma çadırlarda yaşamak mecburiyeti, mülteci hayatının eğitimden sağlığa gelecek nesilleri tümüyle etkilemesi ve şekillendirmesi anlamına geliyordu. Üstelik ufukta, yaşanan felâketin telafi edileceğine ve olumlu süreçlerin başlayacağına dair hiçbir işaret de yoktu. Aksine zaman geçtikçe acılar derinleşiyor, kayıpların duygusal yükü ağırlaşıyor, Arap kamuoyunun meseleye bakışı ise öfkeye bulanmış kaba hamasetten öteye geçemiyordu. Zaman içinde her ülkede iç politik gündemin ilk sıralarına yerleşen Filistin meselesi, Arap hükümetlerin birbirine hamle yapmaya çalıştığı bir satranç tahtasına da dönüşmüştü.
Nekbe’nin ardından kendi kaderleriyle baş başa kalan / bırakılan Filistinliler, yaşananları farklı alanlarda tercüme ve tefsir ederek buradan kurtuluş için bir yol haritası çıkarmaya da odaklanmaya başladı. Madem Arap dünyasının durumu ortadaydı, o zaman mevcut şartlar içinde bir şeyler yapılmalıydı. Böylece, Nâcî el-Alî’den Gassân Kanafânî’ye, Abdülaziz Rantîsî’den Mahmûd Dervîş’e, Nekbe’nin ilk şok dalgalarını doğrudan doğruya yaşayan nice isim, işgale karşı mücadele tarihinin ayrılmaz parçalarına dönüştü.
76 yıl sonra, bugün Nekbe sürecine yeniden baktığımızda, karşımızda bambaşka bir manzara var:
ABD ve İngiltere başta olmak üzere, dünyanın birçok yerinde, ataları türlü acılarla vatanlarından sürgün edilen Filistinli torunlar artık akademide, siyasette, ticarette, medyada, kısacası kamuoyunun görüşlerini şekillendirecek hemen her noktada oldukça aktif biçimde boy gösteriyor. Bugün mesela “Batı üniversitelerindeki Filistin direniş eylemleri…” şeklinde okuduğumuz hemen her tablonun arka planındaki motor güç, çok iyi organize olmuş Filistin diasporasının genç ve dinamik üyeleri.
Sosyal medyanın bütün platformlarında da kendini gösteren bu yeni kuşaklar, vaktiyle atalarına reva görülen şeylerin intikamını almaya başladı. İsrail’in ve Siyonizm’in dünya çapında tartışılmasında, şimdiye kadar konuşulamayan nice meselenin açıkça gündeme getirilmesinde, eskiden sadece muhataplarının bildiği ve kısık sesle dile getirdiği Siyonist mobbing ve tacizlerin yüksek sesle haykırılmasında Nekbe’nin yeni nesillerinin rolü çok büyük.
Nekbe, artık Nahda (Uyanış) olarak yeniden isimlendirilmeye aday.
Bir kaza ve sonrası
04:0022/05/2024, Çarşamba
G: 22/05/2024, Çarşamba
37
Sonraki haber
Taha Kılınç
İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisî’nin (63) beraberindeki heyetle birlikte geçirdiği helikopter kazası sonrası yaşamını yitirmesi, Ortadoğu’da bugünlerin en popüler gündem maddesine dönüştü. İran ağıtlarla bezeli tantanalı bir cenaze törenine hazırlanırken, hem Reisî’nin şahsı hem de İran siyaset sahnesinde işgal ettiği pozisyon, uluslararası basının da odaklandığı noktaların başında geliyor.
On İki İmam’ın sekizincisi Ali er-Rızâ’nın (v. 818) kabrine ev sahipliği yapması nedeniyle Şiî inancında “kutsal” kabul edilen Meşhed kentinde dünyaya gelen İbrahim Reisî, 1979’dan sonra -genç yaşına rağmen- oldukça kritik makamlarda görev yaptı. Ancak kariyerinin bugün bile hâlâ tartışılan en dikkat çekici zaman aralığı, 1988’in yaz aylarını kapsıyordu: İran-Irak Savaşı’nın gölgesinde “İslâm Devrimi muhalifi”, “Amerikan yanlısı” ve “Batı taraftarı” oldukları gerekçesiyle binlerce mahkûm hapishanelerde infaz edilirken, o dönem Âyetullah Humeynî’nin siyasî varisi ve veliahdı olan Âyetullah Hüseyin-Ali Muntazerî, bu duruma sert biçimde tepki göstermişti. Humeynî’nin kendisini azletmesiyle birlikte sistem dışına itilen ve ev hapsine alınan Muntazerî, bilahare kaleme aldığı hatıratında, söz konusu infazların gerçekleştirilmesi için kurulan komitedeki isimlerden birinin İbrahim Reisî olduğunu söyler. Reisî, ölümüne kadar elbette bu konuda hiçbir resmî açıklama veya savunma yapmadı.
1983’te Meşhed’in en önemli Şiî din adamlarından Seyyid Ahmed Alemu’l-Hudâ’nın kızıyla evlenen Reisî, bu yolla dinî ve siyasî konumunu sağlamlaştırdı. Alemu’l-Hudâ’nın zaman içinde Uzmanlar Meclisi üyeliği ve Meşhed cuma imamlığı gibi bazı önemli vazifeler üstlenmesi, Reisî’nin mevkiini de yükseltti. Reisî, 2021’de cumhurbaşkanı seçilmeden önce, Meşhed İmam Rızâ Vakfı’nın mütevelli heyet başkanıydı örneğin. Dinî kliklerle ekonominin iç içe geçtiği İran’da, ülkenin 12 vilayetinde gayrimenkul ve arazilere sahip İmam Rızâ Vakfı, dinî bir kurum olmaktan öte muazzam bir siyasî ve ekonomik gücü de temsil ediyor.
Bütün spotlar İbrahim Reisî’ye çevrilmiş olsa da, aynı kazada hayatını kaybeden İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir-Abdullahiyan da keza oldukça dikkat çekici bir figürdü. Suudi Arabistan ve Pakistan başta olmak üzere İran’ın komşularıyla ilişkilerinin onarılmasında başrol oynayan Emir-Abdullahiyan, bölge başkentlerindeki mevkidaşları üzerinde müspet izler bırakmıştı.
Reisî ile Emir-Abdullahiyan’ın buluştuğu bir başka ortak payda da, 2020’de ABD tarafından Bağdat’ta öldürülen İranlı komutan Kâsım Süleymânî’ye olan yakınlıklarıydı. Özellikle Emir-Abdullahiyan’ın İran’ın Ortadoğu’daki paramiliter uydu örgütlerinin organizasyon ve koordinasyonunda “Hacı Kâsım”a yardımcı olduğu biliniyor.
Ölüleri, ölümleri ve matemi bayraklaştırmasıyla öne çıkan Şiî inancı, şimdi kendisine taze kahramanlar bulmuş görünüyor. Tahran ve diğer şehirler, Kâsım Süleymânî’nin İbrahim Reisî’yi alnından öperken çekilmiş fotoğraflarının bulunduğu dev posterlerle donatıldı bile.
Helikopter kazası bir suikast mıydı? Zannediyorum, bu soru çok uzun zaman sorulacak. Şahsî kanaatim, suikast olmadığı yönünde. Ancak kazaya giden süreçte, akıl almaz bir ihmaller ve boş vermişlikler silsilesi yaşandığı kesin. Her şey bir yana, cumhurbaşkanı, dışişleri bakanı, bölge valisi ve Tebriz cuma imamının aynı helikoptere bindirilmesi bile, başlı başına “İran devlet aklı” denen şeyi sorgulatacak bir tedbirsizlik.
İbrahim Reisî, 85 yaşındaki İran Dinî Lideri Ali Hamaney’in yerini alabilecek en güçlü aday olarak görülüyordu. Reisî’nin bir de rakibi vardı: Hamaney’in oğlu Müctebâ. Şimdi Müctebâ Hamaney, babasının koltuğunu doldurmaya en yakın aday olarak tek başına kaldı. Ancak İran toplumunda Şah döneminin veraset travmaları hâlâ canlı biçimde yaşadığından, babadan oğula devrin öyle kolaylıkla gerçekleşebileceğini söylemek de zor.
İran devlet sistemi ve kurumları, kişilerin ölümüyle yıkılacak kadar iğreti ve köksüz değil. Dolayısıyla Reisî’nin ölümünün sistemi sarsacağını söylemek makul olmaz. Ancak İran’ı turist olarak ziyaret edenlerin bile fark ettiği bir hakikat var: Yönetimle halk arasındaki makas süratle açılıyor; Şah döneminde şikâyet edilen birçok problem, bugün yeniden dirilip halkın tepesine çökmüş durumda. Karizmatik ve etkili şahısların birer birer sahneden çekilmesi ise, söz konusu kopuş sürecini daha da hızlandıracak gibi görünüyor.
Yangın ve körük
04:0025/05/2024, Cumartesi
Helikopter kazasında yaşamını yitiren İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisî, Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir-Abdullahiyan ve diğer altı kişinin cenazeleri, İran’da günler süren tantanalı merasimlerin ardından toprağa verildi. İranlı General Kâsım Süleymânî’nin 2020’deki cenaze töreninde yaşanan izdihamlarda en az 56 kişinin öldüğü, 200’den fazla kişinin de yaralandığı hatırlandığında, Reisî ve beraberindekilerin çok daha sakin bir atmosferde uğurlandığı söylenebilir. Yine de cenazedeki mühim bir detay, tarihî ve güncel bağlamları çerçevesinde özellikle konuşulmaya değer:
Tebriz’deki ilk törenlerin ardından sıra Tahran’a geldiğinde, İran rejiminin önde gelen ağıtçı ve meddahlarından Mansur Arzi sahne aldı ve -Şiî geleneklerine uygun biçimde- duygu tonu oldukça yüksek bir konuşma yaptı. Devlet televizyonlarının da canlı yayınladığı konuşmasında Arzi, Reisî’nin helikopter kazasında yanarak öldüğünü belirtip, “Fâtıma Annemiz de yanmıştı!” ifadesini kullandı. Aynı merasimde konuşan bir başka isim de “Bu azizler, Fâtıma Zehrâ’ya gönül verdiler. Ve bedeni kapıyla duvar arasında kalıp yanan anneleri [Hz. Fâtıma] gibi yanarak can verdiler!” dedi. (Bu detaylardan bizi haberdar eden sevgili kardeşim Âdem Yılmaz’a müteşekkirim. Kendisinin, Şiî inancında yas kültürü ve ağıtçıların rejim tarafından siyasî bir hoparlör olarak nasıl kullanıldığını anlattığı “Meddahlar” adlı kıymetli eserini de bu vesileyle yeniden tavsiye etmiş olayım. Ketebe Yayınları, 2023).
Burada Hz. Fâtıma’nın “yanarak” vefat ettiğine dair vurgular mutlaka dikkatinizi çekmiş hatta sizi irkiltmiş olmalı. Gerçekten de hafızalarımızı yokladığımızda, Hz. Peygamber’den yaklaşık altı ay sonra ebedî âleme göçen Hz. Fâtıma’nın normal biçimde terk-i dünya ettiğinden başka bir bilgimiz yok. Elimizdeki bütün sahih tarih ve Siyer kaynaklarında bu şekilde kayıtlı. Ancak her tarihî hadisede kendi paralel anlatımını üreten Şiî inancı, süreci bambaşka biçimde aktarıyor. İddialarına göre:
Hz. Ebûbekir’in halife seçilme sürecine nezaret eden Hz. Ömer, Hz. Ali’nin hilafete geçmesi için Hz. Fâtıma’nın evinde alternatif bir toplantı düzenlendiğini haber alır. Doğruca oraya gider, kapıyı zorla açar, Hz. Fâtıma’yı yumruklayıp kaburga kemiklerini
kırar; çıkarken de evi ateşe vererek
Hz. Fâtıma ve beraberindekilerin yanarak ölmesine neden olur.
Yakın döneme kadar “Gulât” dediğimiz aşırı Şiî fırkaların fısıltı yoluyla yayageldiği bu deli saçması anlatı, bugün artık İran devletinin resmî himayesi altında kitlelere zerk ediliyor. Türkiye’deki İrancıların, bu türden rivayetlerin Şia nezdinde “asla ve kat’a” kabul görmediği, İran’ın mezhepçilikten uzak durduğu ve söz konusu söylentileri “İngilizlerin” yaydığı yönündeki gülünç ısrarına rağmen, Reisî’nin cenaze töreninde yaşanan sahneler, Hz. Ömer’e atılan bu korkunç iftirayı İran devletinin de resmen sahiplendiğini gözler önüne serdi. Dinî Lider Ali Hamaney’in özel ilgisine mazhar olan şöhretli bir ağıtçı vaizin söz konusu iftirayı canlı yayında haykırması,
bu konuda artık reddedilmesi güç bir kanıt olarak kayıtlara geçti.
1979’dan günümüze, İran’ın İslâm coğrafyasında Şiî nüfuzunu yaymaya çalışırken kullanmaya devam ettiği yöntemlerden biri, artık tarihte kalan ve kalmış olması gereken birtakım tartışmaları ısrarlı biçimde canlandırmak. İslâm’ın ilk dönemlerindeki çatışmalar tekrar tekrar sahneye sürülürken, o dönemlerin aktörleri de farklı bağlamlarda yeniden karşımıza çıkarılıyor. Bu çerçevede, yukarıdaki türden sahte rivayetler ve iftiralar yoluyla sahabe içindeki bazı isimlere karşı kin ve nefret pompalanırken, cahil kitlelerin fanatizmi sömürülerek, bölgemizde yaşanan birçok siyasî ihtilaf “din savaşı” kılığına büründürülüyor. 2011’de Baas diktasına karşı başlayan halk ayaklanmasının bastırılması sırasında, İran tarafından Lübnan, Irak ve Afganistan’dan Suriye’ye transfer edilen Şiî savaşçılar şu argümana ikna edilmişti: “Seyyide Zeyneb’in haremini tekfirci kâfirlere karşı korumak.” Şam’da medfûn bulunduğuna inanılan, Hz. Hüseyin’in kız kardeşi Hz. Zeyneb idi kastedilen. Kadîm bir İslâm beldesi, bu uğurda talan edildi.
Tüm bunları konuşmanın ve gözlerimizin önünde sergilenen manipülasyonları hatırlatmanın “mezhepçilik” olarak damgalanması ise, İsrail’i ve Siyonizm’i eleştiren herkesin “Yahudi düşmanı” olarak mimlenmesi türünden bir absürtlük.
Zalimin mühleti
04:0029/05/2024, Çarşamba
G: 29/05/2024, Çarşamba
50
Sonraki haber
Taha Kılınç
Dünya tarihinde “şiddetle” kınandığı için durdurulan herhangi bir katliam veya soykırım yoktur. Keza “Bir daha asla!” denen nice acı hadise de sürekli ve sürekli tekrarlanmıştır. “Suçlular mutlaka cezasını çekecek!” şeklindeki hamasî vaatlerin ne derecede gerçekçi olduğunu anlamak isteyenler ise, yakın ve uzak tarihteki nice trajedinin mimarına nasıl muamele edildiğine bakabilirler.
Yukarıdaki cümleler, geçtiğimiz günlerde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda düzenlenen “Srebrenitsa Soykırımı’nı (1995) Uluslararası Anma Günü Olarak İlân Etme” konulu oylamayı izlerken zihnimde dönüp durdu. 84 ülkenin “evet” oyuyla kabul edilen tasarıya 19 ülke “hayır” derken, tam 68 ülke de “çekimser” kaldı. Sırbistan’la birlikte Rusya’nın “hayır” demesi elbette şaşırtıcı değildi. Çin ve Suriye de -akla gelebilecek sebeplerle- aynı kervana katıldı. Ancak çekimser kalan ülkeler arasında Cezayir, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri, Lübnan, Umman ve Sudan’ı görmek, söz konusu ülkelerin dış bağlantıları hakkında önemli noktalara işaret ediyordu. Orta Asya’da Kazakistan ve Tacikistan “çekimser” kalırken Özbekistan, Türkmenistan ve Kırgızistan temsilcileri oylamaya katılmadı. Bu tablo da Rusya’nın bölgedeki etkisini ve etkinliğini göstermesi bakımından oldukça çarpıcıydı.
Avrupa’nın göbeğinde ve sözde “barış gücü” askerlerinin gözetimi altında binlerce Müslümanın katledilmesini boş gözlerle izleyen “modern” dünya, aradan neredeyse 30 yıl geçtikten sonra “Srebrenitsa Soykırımı’nı Anma Günü” adlı bir merasimi kucağımıza bırakıp geri çekildi. Üstelik çeşitli ülkelerin menfaat haritalarını da gözlerimizin önüne sererek…
Srebrenitsa’ya bakarken, Gazze’den bir başka katliamın haberi geldi. İsrail işgal güçleri, devam eden soykırımda yeni bir perde açarak, Refah’a sığınan masum sivillerin yaşadığı bir çadır kenti gece yarısı bombaladı. Çok sayıda insanın yanarak can verdiği feci saldırı, gündemi kısacık meşgul etti, sonrasında insanlar yeniden rutin programlarına döndüler. Soykırım uzadıkça ve zamana yayıldıkça alışıldı, normalleşti ve “haber değeri” düştü çünkü.
Hiç şüpheniz olmasın: Günün birinde, BM Genel Kurulu’na tasarılar sunulacak. Yine devletler arasındaki rekabet ve kapışmalar eşliğinde oylar kullanılacak. Ve Gazze’deki İsrail vahşeti “anma günü”ne dönüştürülecek. Gelecek nesiller, kendi dönemlerindeki trajedilere elleri uzanmadığı halde, bizim bugün içinde yaşadığımız mezalimi merasim şeklinde takvimlerine işaretlemeye ve ateşli nutuklar eşliğinde ihya etmeye başlayacaklar. Keza Suriye’de, Mısır’da, Doğu Türkistan’da ve başka yerlerde yaşanan nice güncel acının da istikbaldeki akıbeti bu. Yakın ve uzak geçmişteki sayısız benzerleri gibi…
Herkesin aklındaki sorular aynı:
Bu döngü hiç kırılamayacak mı? Katliamlar, soykırımlar ve tehcirler hep seyredilecek, sonra her şey bittiği zaman ve riskler geçtiğinde, anma günlerine mi dönüşecekler? Bir zulmü, yaşanırken ve gerçekleşirken durdurmanın imkânı yok mu?
Hadiselere “sünnetullah” (insan fıtratına, toplumlara, tarihe ve coğrafyaya konan, asla değişmeyen ve dönüşmeyen ilahî yasalar) çerçevesinde bakan Müslüman bir göz için, bu soruların birbirini tamamlayan iki ayrı cevabının bulunduğunu söylemek mümkün:
1) İlahî taksimatta, zalimlere verilen mühletler vardır. Zalim, zulmünü bu mühlet içinde icra eder. Hem kendisi imtihan olur hem de zulmettiği kitleler için imtihana dönüşür. Bu sebeple mü’minlere “Bizi zalimler için sınama konusu yapma!” duası öğretilmiştir.
2) Zalim kendi mühletini kullanırken, mezalimi seyredenlerin de bütün güçleriyle onu durdurmak üzere organize olmaları gerekir. Durdurmak için attıkları her adım, zalime tanınan süreyi kısaltacak, tersi durumlarda ise zulmün vebali ve neticeleri hiçbir şey yapmadan seyredenlerin üzerine sıçrayacak ve onları da yutacaktır.
Tarih, zalimlerle mazlumların mücadelesinden ibarettir. Mazinin satır aralarına göz atıldığında, bütün senaryoların yukarıdaki iki husus çerçevesinde seyrettiği görülecektir. Bugün için sorulacak esas soru da aslında şudur:
Yaptıklarımızla ve yapmadıklarımızla, zalimlere tanınan mühleti kısaltıyor muyuz, uzatıyor muyuz?
Tanıma, müzakere ve mücadele
04:001/06/2024, Cumartesi
İslâm’ın ilk yıllarında inen Kur’ân ayetlerinin, Mekke’deki bir avuç Müslümana sürekli olarak İsrailoğulları’nın tarihini anlatması câlib-i dikkattir. Müşriklerin işkenceleri ve tazyikleri altında var oluş mücadelesi veren Müslümanlara, niçin devamlı Yahudilerin tarihi, coğrafyadaki hareketleri, başlarına gelenler, çektikleri zulümler ve nihayet sonrasında yaşadıkları aktarıldı? Bunun birinci sebebi ilk Müslüman cemaate moral vermekti şüphesiz. Ama daha geniş bir çerçevede, Müslümanlar, Medine’de aynı şehri paylaşacakları ve birlikte yaşayacakları Yahudilerle alakalı bilgilendiriliyordu.
Vahyin sonuna kadar Yahudiler gündemden hiç düşmedi. Medine dönemine geçildiğinde, onların şahsiyet çizgilerine dair detaylar arttı, tasvirler son derece güncel hale geldi. Müslümanlar, Kur’ân’da anlatılan karakterlerle artık aynı şehirde beraber yaşıyordu.
Hz. Peygamber, Medine’ye hicret ettiğinde hemen her alanda Yahudilerin domine ettiği ve dengelerini belirlediği bir şehir buldu. Bu yüzden, ilk yaptığı şey, Medine’de yaşayan bütün unsurların -en başta Yahudiler- iştirak ettiği bir toplumsal sözleşme (“Medine Vesikası”) imzalamak oldu. Hz. Peygamber’in liderliğindeki yekpare Müslüman cemaat eliyle, Yahudiler zapturapt altına alınıp hareket sahaları daraltılırken, aynı şehirde yaşamanın getirdiği haklar ve sorumluluklar da titiz bir biçimde belirlendi. Böylece, kıyamete kadar gelecek Müslümanlara, Yahudilerle birlikte yaşam ve onlara muamele konusunda kapsamlı bir yol haritası sunulmuş oldu. Bu bağlamda, Mekke’deyken Tâif’e hicrete niyetlenen Hz. Peygamber’in sevk-i ilahî ile neden Medine’ye yönlendirildiği hususunda derin derin tefekkür etmek gerekir. İlahî senaryoda boşluklara ve tesadüflere yer yoktur.
Sonrasında, Yahudiler Müslümanlara gönüllü biçimde verdikleri ve altına imza da attıkları taahhütleri bozdular. Şehirde yaşayan Yahudi kabileleri Benû Kaynuka, Benû Nadîr ve Benû Kurazya, işledikleri suçlar sebebiyle teker teker sürgün edildi ve mensupları kendi şeriatlarının öngördüğü hükümler çerçevesinde cezalandırıldı. Yaptıklarını bildikleri için, seslerini de çıkaramadılar.
Tüm bu süreç dikkatle incelendiğinde, Müslüman bir toplumun, Yahudilerle münasebetlerde üç ana merhaleden geçtiği görülecektir: 1) Muhatapları her boyutuyla ve bütün detaylarıyla tanıma, 2) Birlikte yaşam denemesi ve evvela sulha dayalı karşılıklı münasebetler, 3) Nihayet Yahudilerin Müslümanlara karşı düşmanca tavırları sonucu çatışma, savaş ve sürgün.
Peki, İslâm coğrafyası ve özellikle de Ortadoğu’nun Müslüman halkları, İsrail’in kuruluşuyla neticelenen Siyonist işgal projesi gittikçe ağırlık kazanırken, muhataplarını yeterince tanıyor muydu? Yahudilerin, birlikte yaşam ve sulh yerine Müslümanları dışlama ve çatışmaya daha meyyal olduklarından haberdar mıydı? Barış denemelerinin her seferinde boşa çıkacağını, nihayetinde bozguncularla onların anladığı dilden konuşmak zorunda kalınacağını biliyor muydu?
Filistin mücadele tarihinin bir asra yaklaşan geçmişine baktığımızda, karşımıza acı bir hakikat çıkar: İslâm dünyası, Siyonist işgal projesiyle nasıl baş edeceği konusunda sürekli kafa karışıklıkları yaşamış, bunun sonucunda da ortaya birbiriyle çelişen ve çatışan onlarca girişim çıkmıştır. Hal böyle olunca, işgal gittikçe kökleşmiş ve derinleşmiş, eş zamanlı olarak Müslümanlar arasındaki çatışma ve görüş ayrılıkları çeşitlenerek, işgal yerine bu görüş ayrılıklarına odaklanan bir meşgale ve cedel zemini oluşmuştur. Yüz yıllık tarih, kaçırılmış nice fırsatlarla ve heba edilen imkânlarla doludur.
Ve İsrail’i bugün böylesine rahat ve pervasızca harekete sevk eden şey, Müslüman muhataplarının nereye kadar ilerleyebileceklerini ve ne yapabileceklerini bilmenin getirdiği özgüvendir. Müslüman başkentlerde atan nabızları çok yakından izliyor ve manzarayı görüyorlar.
Öte yandan, zaman geçtikçe İsrail de yıpranıyor, kendi içindeki kaos ve bunalımlar derinleşiyor. Müslüman dünya on yıllarını kaybederken, kaderin cilvesiyle, İsrail’in gerileme ve çatırdama süreci başladı. Geçen yazımda ifade ettiğim gibi, ilahî taksimatta zalime tanınan mühletin artık daralmaya başladığını gözlemliyoruz. Kum saati tersine çevrildi. Keşke, zalimin mühletini Müslümanların organize gayreti, çabası ve mücadelesi azaltmış olabilseydi…
.Kıyamet koparken…
04:005/06/2024, Çarşamba
G: 5/06/2024, Çarşamba
31
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Kıyametin koptuğunu görseniz bile, elinizdeki fidanı dikin” ölçüsü, bir Müslüman için, şartlar ne kadar olumsuz ve zaman ne kadar dar olursa olsun, elinden geleninin en iyisini yapması gerektiği yönünde bir ihtardır. Sizi bu yazımda, kıyametin koptuğunu gördüğü halde elindeki fidanları dikmeyi hiç bırakmayan âlim ve mücahit bir zatla tanıştıracağım: Muhammed Kâmil Kassâb (1873-1954).
Şeyh Muhammed Kâmil, Humus’tan göç eden tüccar bir ailenin oğlu olarak Şam’ın Ukaybe semtinde dünyaya geldi. Yedi yaşında babası vefat edince annesi tarafından büyütülen Kassâb, temel eğitimini Şam’daki medreselerde tamamladıktan sonra Mısır’a giderek Ezher Üniversitesi’nde İslâmî ilimler tahsil etti. Memleketine dönüşünün akabinde, 1911’de bir medrese kuran Kassâb, talebe yetiştirmeye başladı. Kendi adına nispetle “Kâmiliyye Medresesi” olarak şöhret bulan ve Emevî Camii’nin hemen güneyindeki tarihî bir binada faaliyet gösteren okul kısa zamanda büyük başarı kazandı. Okulun mezunları arasında, bilahare Suriye yakın tarihinin en tanınmış simaları arasına girecek
olan Abdurrahman Şehbender,
Hayruddîn Ziriklî, Muhammed Behcet Baytar gibi şahsiyetler vardı.
Muhammed Kâmil Kassâb, öğrencilerine yalnızca ilim değil, siyasî şuur da aşıladığından, 1920’de Fransız manda idaresi başladığında, işgalcilerin gözüne kestirdiği ilk yerlerden biri Kâmiliyye Medresesi oldu. Fransız karşıtı faaliyetleri nedeniyle hakkında idam kararı çıkarılan Şeyh Kassâb, önce Arabistan’a geçerek ilmî çalışmalarına devam etti, ardından Filistin’e gidip İzzeddîn el Kassâm’la buluştu. İki âlim ve mücahit, burada hem İngilizlere hem de Siyonistlere karşı mücadele için güçlerini birleştirdi. Bu hengâmeli sürecin en dikkate değer ayrıntısı, onca zorluğun arasında Kassâb ve Kassâm’ın, Müslümanları bidatlere karşı uyarmak için ortaklaşa bir risâle kaleme almış olmalarıydı. 1925’te Şam’da basılan eser, “kıyamet koparken eldeki fidanı dikmek” hedefi için verilebilecek en pratik örneklerden biriydi şüphesiz.
Fransızların 1937’de çıkardığı genel afla Suriye’ye dönme fırsatı bulan Şeyh Muhammed Kassâb, aynı yıl kardeşi Muhammed Saîd’le birlikte “Şam Âlimler Cemiyeti”ni kurdu. Manda atmosferinde Suriye toplumunun nabzını hızlı bir şekilde yakalayan cemiyet, 6-9 Eylül 1938’de Suriye, Filistin, Lübnan, Ürdün ve Irak’tan tam 105 âlimin katıldığı genel bir kongre düzenledi. Oturumlarına üç gün ve üç gece aralıksız devam eden kongrenin başkanlığını Humus Müftüsü ve Hanefî fakihi Şeyh Muhammed Tâhir Atâsî üstlenmişti. Bilâdüşşâm Müslümanlarını ilgilendiren çok sayıda kararın alındığı kongre, medrese usulü geleneksel eğitim gören ulemâ ile modern okullarda okuyan isimleri aynı çatı altında toplamayı başarmasıyla dikkat çekmişti. Katılımcılar arasında Muhammed Sâlih Farfûr, Mustafa Zerkâ ve Mustafa Sibâî gibi geleceğin meşhur simaları vardı.
Şam Âlimler Cemiyeti, 1940’ların ikinci yarısında kapatılıncaya kadar, Fransız manda idaresine muhalefetiyle ve devlet yönetiminde İslâmî hükümlerin icrasındaki ısrarıyla tanındı. Hatta Cemil Merdem Bey’in başbakanlığındaki hükümetin 1939’daki istifası da, çıkarılmak istenen yeni medenî kanun sebebiyle cemiyetin başını çektiği bir protesto dalgasının neticesinde gerçekleşti.
Ömrünün son yıllarını hastalıklarla ve çoğu zaman evinde geçiren Şeyh Muhammed Kâmil Kassâb, 26 Şubat 1954’te vefat ettiği sırada, Suriye yakın tarihinin en çalkantılı süreçlerinden birini yaşıyordu. Kendisi de iktidara darbeyle el koyan Devlet Başkanı General Edîb Şişeklî askerî darbeyle devrilmiş, Şam ve diğer şehirlere tam bir belirsizlik hâkim olmuştu. Sokağa çıkma yasakları ve ilân edilen sıkıyönetim sebebiyle, Şeyh Muhammed Kâmil’in cenaze namazı evinde ancak aile fertleri ve birkaç yakın dostunun katılımıyla kılınabildi, na’şı da tarihî Bâbu’s-Sağîr Kabristanı’na güçlükle defnedildi.
Bugün Suriye’de ve İslâm dünyasında Muhammed Kâmil Kassâb’ı hatırlayan insan neredeyse kalmadı. Verdiği mücadeleyi anmak, onu ve emsallerini yeni nesillere tanıtmak, hepimizin vazifesi artık. Muhammed Kâmil Kassâb’a, Şeyh İzzeddîn el Kassâm’a ve direniş yolundaki bütün arkadaşlarına selam ve rahmet olsun.
Doğu Türkistan’a içeriden bakınca…
04:008/06/2024, Cumartesi
G: 8/06/2024, Cumartesi
35
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Uygurların gerçek bir Çinli olabilmesi için -Mandarin Çincesi için kullanılan isimle- “milli dil”i konuşması, Çin yiyecek kültürünü benimsemesi, Hanlarla evlenmesi ve geleneksel saygı ve onur anlayışından vazgeçmesi gerekiyordu. Yetkililer birçok yerde Uygurların kamusal alanda milli dil kullanmasını, -tamamen yerlileşmiş Arapça bir deyim olan- “esselâmu aleyküm” şeklindeki Uygur selamlaşmasından vazgeçerek bunun yerine Çince “nihao” sözüyle selamlaşılmasını ve açık alanlarda dua edilmemesini öngören genelgeler çıkardı. 2018 Ekim’inde Kaşgar Üniversitesi’nde düzenlenen bir toplantıda öğrencilere “beslenme alışkanlıklarındaki aşırılıklardan kaçınmaları” yani domuz eti yemeleri tavsiye edildi.
Devlet bu konularda Uygurlara “yardımcı” olmaya istekliydi. Nitekim “bölgede etnik birliği teşvik etmek üzere” 2014’de Uygurların evlerine Han kamu görevlileri ve parti üyeleri göndermeye başladı. Programın adı “Aile Olmak” idi. Han kadrolar bu çerçevede evine konuk oldukları ailelere “ağabeylik” ve “ablalık” yapıyordu.
Program 2017’de hızlandırıldı ve Sincan’daki Uygurlar ile Kazakların evlerine bir milyona yakın “akraba” akın etti. Bu “akrabalar” misafir oldukları evlerde bir hafta kalarak ev sahiplerinin sofralarını paylaştılar, onlarla birlikte televizyon seyrettiler, Mandarince sohbet ettiler, yurtseverlik şarkıları söylediler… ve gözlemlediler: Küçük çocukları domuz eti yiyor muydu? Alkol alıyorlar mıydı? Evlerinde dinî kitap veya süslemeler var mıydı? Kadınlar başörtüsü takıyor veya aşırı uzun kıyafetler giyiyor muydu? Erkeklerin sakalları aşırı uzun muydu?
“Akrabalar” ayrıca çocuklara büyükleri hakkında sorular soruyordu. Bu misafirliklerin (gözetlenme korkusunun olmadığı bir ortamda dahi) ne kadar rahatsız edici olabildiğini tahmin etmek güç değildir, çünkü bu misafirlikler Uygurların kadın-erkek ilişkisi anlayışını hiçe sayıyor, ebeveynlerin aile içindeki otoritesini görmezden geliyordu. Bu arada yeniden “eğitim kampları”na kapatılanların çocukları “yoksul çocukları koruma merkezleri”ne gönderilebilmekte ve böylece ailelerinden koparılarak kendilerine sadece Çince yurtseverlik eğitimi verilmektedir. Bu çocuklar ailelerinden, dillerinden ve dinlerinden kopmuş olarak büyüyeceklerdir.
Sincan’daki cami denetimleri uzun bir geçmişe dayanmakta olup, küçüklerin camilere girmesi yasaktır. Otoriteler 2009’dan sonra parti üyelerinin, memurların, öğrencilerin ve küçük çocukların ramazanda oruç tutmasını yasakladı. Restoranlar bütün gün boyunca açık tutulmaya zorlandı ve oruç tutmalarını engellemek üzere öğrenciler ramazan ayı boyunca okulda tutuldu. Devlet 2016’da baskıyı daha da artırarak, camileri bakımdan geçirme kampanyası başlattı ve mimari açıdan sağlam olup olmadıklarını belirlemek üzere camiler teftişten geçirilmeye başladı. Binlerce cami “riskli” bulunarak yıkıldı. Bunların arasında bölgedeki en büyük ve en tarihî camiler de vardı: 13. yüzyılda inşa edilen ve Doğu Türkistan’daki en büyük ibadethanelerden biri olan Keriye’deki Heyitgah Camii, 17. yüzyılda yapılan Kağılık’taki Ulu Cami ve Aksu’da bulunan 18. yüzyıla ait Reste Camii tamamen yıkıldı.
Diğer camiler de ya yıkıldı ya da sanat galerisi gibi yapılara çevrildi. Yahut da Kaşgar’ın yeni “eski şehir”inde olduğu gibi -“Kaşgar Rüyası” adıyla- bara dönüştürüldü. Açık kalan camilere Çin bayrağı çekilip duvarlardaki dinî yazılar kaldırılarak yerine parti sloganlarının yazılı olduğu kızıl pankartlar asma zorunluluğu getirildi. Pazar günü camilerde Çin milli marşı ve “Komünist Partisi Olmadan Yeni Çin Olamaz” başlıklı bir marş eşliğinde bayrak törenleri düzenleniyordu. Cami yıkımlarına eyaletteki düzinelerce Müslüman mezarlığının kaldırılması eşlik etti. Hotan’daki büyük bir mezarlık buldozerle yerle bir edilerek yerine araç parkı yapıldı. Aksu’da ünlü modernist şair Lütfullah Müttelip’in gömülü olduğu başka bir mezarlık, çocukların at bindiği, yapay bir gölle dev panda heykellerinin bulunduğu “Mutluk Parkı”na çevrildi. Kelimenin tam anlamıyla, Uygur toprakları talan edilmekteydi.”
Yazıya başlarken, Edib Halid’in (Adeeb Khalid) “Orta Asya - İmparatorluk Fetihlerinden Günümüze Bir Tarih” (Telemak, 2024) adlı eserinden kısa bir alıntı yapıp, Doğu Türkistan meselesine dair bazı noktalara işaret edecektim. Ancak dile getirdiği ayrıntılar öylesine önemliydi ki kestirip atamadım. Kıymetli okurlara, çok daha fazlası için kitabı sitayişle tavsiye etmiş olayım. (Yazar, giriş kısmında niçin yer yer “Sincan” ifadesini kullandığını da açıklıyor.)
Nasipse Çarşamba günü, kaldığımız yerden devam etmek ve “Uygur düğümü”nü konuşmak üzere bu köşede buluşalım.
Uygur düğümü
04:0012/06/2024, Çarşamba
G: 12/06/2024, Çarşamba
30
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tarihler 8 Nisan 1945’i gösterirken, Doğu Türkistan’ın Gülce şehrinde oldukça kalabalık bir askerî merasim düzenleniyordu. Merasim, kısa süre önce Alihan Töre Sagunî ve arkadaşları tarafından kurulan Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti için bir dönüm noktasını işaret ediyordu: Artık düzenli ve disiplinli bir orduları vardı. 50 bin muvazzaf ve 100 bin de yedek askeri bulunan ordu, Sovyetler Birliği’nin askerî danışmanları eliyle eğitiliyor ve Sovyet silahlarını kullanıyordu.
Askerî, siyasî ve ilmî derinlikleri şahsında toplayan Alihan Töre, sonraki aylarda kendisine Moskova’dan yapılan Çin Cumhuriyeti’yle barış anlaşması imzalaması yönündeki bütün baskılara direndi. Baskılar netice vermeyince, Sovyet yönetimi, 13 Haziran 1946’da Gülce’deki konsolosluğunun organize ettiği bir oldubittiyle Töre’yi Taşkent’e kaçırıp ev hapsine aldı. 1949’un başında Sovyetler ve Çin yönetimlerinin aralarında anlaşması sonucu, Doğu Türkistan neredeyse tamamen Çin’e bırakıldı. Ardından, Mao’dan aldıkları davetle Pekin’e gitmek üzere yola çıkan Ahmetcan Kasımî, Abdülkerim Abbasov, Delilhan Sugurbayev ve beraberindeki 11 kişilik Doğu Türkistanlı siyasetçi heyetinin bindiği uçak, 26 Ağustos 1949 günü Baykal Gölü civarında düşünce, Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti’nin yönetici kadrosu tamamen sahneden çekilmiş oldu. Aynı yılın sonbaharında Mao’nun Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşunu dünyaya duyurmasıyla birlikte Doğu Türkistan da ilhak edildi.
Doğu Türkistan’da -ilki 1933’te ikincisi de 1944’te olmak üzere- iki ayrı bağımsız cumhuriyet tecrübesinin yaşanması, Çinli yetkilileri bölgenin potansiyeli hakkında yeterince bilgi sahibi yapmıştı. İlhak ve işgalden sonraki bütün program, Doğu Türkistan’ın yeniden canlanmaması ve ayağa kalkamaması hedefine odaklanacaktı. Sözde “eğitim” kamplarının, asimilasyon politikalarının, demografik ve kültürel Çinlileştirme hamlelerinin ve diğer tüm yöntemlerin hayata geçirilmesindeki amaç aynıydı.
Aradan geçen zamanın ardından, bugün Doğu Türkistan / Uygur davasında üç temel açmazın bulunduğu ifade edilebilir:
1. Çin’in uygulamaya koyduğu baskı ve sindirme politikalarının ABD ve diğer Batılı ülkelerce istismar edilmesi.
Filistin’e kan kusturan İsrail’i sınırsız şekilde himaye eden ABD’nin Doğu Türkistan meselesindeki samimiyetine elbette inanılamaz. (Tıpkı kendi Uygur tebaasına hayatı dar eden Çin’in Filistin davasını sahiplenmesindeki yapaylık gibi.) Orta Asya cumhuriyetleri içinde Kırgızistan’ı ayrıştıran ve kendi tarafında tutmaya çalışan ABD, Doğu Türkistan’ı da kontrol edebileceği bir atmosferin hayalini kuruyor. Devletler kendi menfaatlerinin peşinde koşarken, Doğu Türkistan davasının Amerikan vesayetinden kurtarılması veya böyle bir vesayetin olduğunu düşündürecek şekilde hareket edilmemesi, büyük önem arz ediyor.
2. Doğu Türkistan davasının kimler tarafından ve hangi cephede temsil edileceği meselesi.
Sadece Türkçe sosyal medya hesapları arasında kısaca gezinti yapan biri bile, Uygurları müdafaa eden çok sayıda odağın bulunduğunu ve bunların bazılarının birbiriyle kanlı bıçaklı pozisyonlara savrulduğunu görecektir. Pratik ve güncel bir örnek olarak: Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın Kaşgar ve Urumçi’ye geçtiğimiz hafta yaptığı ziyaretler, söz konusu ayrışmayı net bir biçimde ortaya koydu. Bir kısım Uygur temsilciler Fidan’ı göz boyamakla suçlarken, diğer bir kısmı Türkiye’nin önemli bir adım attığı kanaatindeydi. Bir halkın bağımsızlık davasının, çatışan klikler arasında kör dövüşüne dönüştürülüyor gibi görünmesi, çok ciddi bir handikap.
3. Konunun İslâm’dan ve Müslümanlıktan ayrıştırılarak, sadece Türkçülük saikiyle ele alınması.
Doğu Türkistan davasından İslâm’ı ve Müslüman kimliğini soyup çıkardığınızda, geriye hiçbir şey kalmayacaktır. Türklere o diri şuuru kazandıran ve Çin’e karşı mücadele azmi aşılayan da İslâm’ın özgürlük idealleridir. Yalnızca Türklük tek başına bir “tehlike” teşkil etseydi, Çin yönetimi Seyfeddin Azizi, Burhan Şehidi, Mesut Sabri gibi Uygurlarla çalışmaz, onları üst düzey görevlere getirmezdi.
Doğu Türkistan meselesi, çok boyutlu ve çok uluslu bir problem olarak, bugün tam anlamıyla bir kördüğüm halini almış bulunuyor. Çin’den tamamen kopmuş ve ayrılmış bir Doğu Türkistan hayalinin tahakkuku için, hem tarihî tecrübeyi derinlemesine okumak hem safları sık ve düzgün tutmak hem de gerçek anlamıyla “yerli ve millî” bir Doğu Türkistan mefkûresinin teşekkülüne daha fazla kafa yormak icap ediyor.
Eski ve yeni
04:0015/06/2024, Cumartesi
G: 15/06/2024, Cumartesi
27
Sonraki haber
Taha Kılınç
Taşkent’te, Özbekistan’da 1990’ların başından itibaren yaşayan ve ticaret yapan bir dostumuzla sohbet ediyorduk. Eskiyle yeniyi kıyaslamasını istedim. Sovyetler Birliği şemsiyesi altından yeni çıkmış ve o dönemin kodlarına göre programlanmış bir ülkeyle, bugünün daha modern ve özgür Özbekistan’ını karşılaştırdığında, şu tespitleri yaptı:
“Eskiden hürriyet yoktu, doğru. İnsanlar büyük bir baskı altındaydı. Cemaatle namaz kılmak bile problem oluşturuyordu. Ama ekonomik istikrar ve güven vardı. Devlet, gümrükleri ve piyasayı sıkı bir şekilde denetlediği için, bütçe fazla açık vermiyor, enflasyon görülmüyordu. Güvenlik noktasında da, rejimin sınırlarını biliyorduk, neye dikkat etmemiz gerektiği belliydi. Kırmızı çizgileri aşmadığımızda, sakin bir şekilde yaşayıp gideceğimizin garantisi vardı. Şu anda ise, evet, özgürlük geldi. Baskılar kaldırılıyor. Ekonomik ve sosyal alanda liberal diyebileceğimiz reformlar hayata geçiriliyor. Ancak bütün bunların bedeli olarak istikrar sarsılıyor, dünyaya açıldıkça dünyanın bir sürü problemi de gürül gürül içeri akıyor. Ekonomik belirsizlik insanların ahlâkını bozar ve ülkeleri güvensiz hale getirir. Bunun bazı olumsuz neticelerini şimdiden yaşamaya başladık bile…”
Aynı konuyu, birkaç ay evvel, Tunus’ta yaşlı bir zata açmıştım. “Siz hem Habib Burgiba dönemini hem de Zeynelâbidin bin Ali dönemini gördünüz. 2011’den sonra yaşananları da dikkate aldığınızda, eski günler hakkında ne söylersiniz?” diye sormuştum. Cevabı oldukça benzerdi: “Eskiye dair özlediğim iki şey var: Ekonomik açıdan belirsizlik ve sürpriz yoktu. Kazandığımız belliydi, harcadığımız belliydi, devlet piyasayı sıkı biçimde kontrol altında tuttuğu için, vatandaşlar olarak bizler önümüzü görebiliyorduk. Sistemin tek bir hâkimi olduğundan, spekülasyonlar ve ani iniş-çıkışlar yoktu. İşsizlik böyle yaygın değildi, herkes kendi küçük hayatında bir şeylerle meşguldü. Özlediğim ikinci şey de, emniyet ve güvenlik. Devletin varlığını her yerde hissediyor ve görüyorduk. Rejimin çizdiği sınırlara riayet ettikçe, başınıza herhangi bir olumsuzluk gelmezdi. Bugün söylendiği anlamda özgürlük yoktu, fakat hırsızlık, gasp, yankesicilik vs. de görülmezdi. Devletin yumruğu tam karşımızda durduğu için, herkes korkar ve çekinirdi. Şimdi tam bir kaos ve başıboşluk var…”
Birbirinden binlerce kilometre uzakta, tamamen farklı serüvenler yaşamış iki farklı coğrafyadaki iki ayrı ülkede, maziyle bugünün kıyasının bu kadar benzeşmesi epey dikkat çekici. Demek ki, toplumlara hâkim olan sosyolojik kaideler, zamanlar ve zeminler üstü benzerlikler taşıyor.
(Aynı mesele, Türkiye için de söz konusu edilebilir. Baskılar ve yasaklar kalktıkça, toplum tamamen zincirlerinden boşanıyor. Kural, kaide ve yaptırımın hiçbir şekilde kâr etmediği, herkesin kendi hevâ ve hevesinin peşinden sürüklendiği bir arenaya dönüşüyor ülkemiz. Fikir özgürlüğü, yolumuzu, kimsenin kimseyi dinlemediği ve hakikat diye bir derdin de olmadığı, korkunç bir kakofoniye çıkardı. Başörtüsü bir zamanlar kamusal alanda yasaktı; “özgürlük mücadelesi” verildi, ancak bu sefer de okullara neredeyse bikini ve şortla gelinecek bir “özgürlük” paketini kucağımızda bulduk. Yasağı kaldıralım derken, kurallar ve kaideler de berhava oluverdi.)
Demokrasi, özgürlükler, liberal ekonomi, küreselleşme, bireyin bağımsızlığı, fikir hürriyeti… Günümüz dünyasında idealize edilen ve adeta insanlığın ulaşabildiği en nihaî faziletler gibi gösterilen tüm bu mefhumlar, bugün artık bambaşka bağlamlarda tartışma konusu oluyor. Baskıcı rejimleri savunmak mümkün değil elbette, ancak onların yerine konan “özgürlük atmosferi” acaba halklara ne vaat ediyor? Sınırsız özgürlükler idealize edilirken, bunun neticesinde ortaya çıkan kuralsız ve başıboş kalabalıklar nasıl kontrol altında tutulacak? Dünyanın her yerinde örf ve gelenek örgüleri çözülürken, “değer” kavramını kim, neye göre tarif edecek? Meseleye biraz kafa yorduğunuzda, can sıkıcı bir sürü detaya tesadüf ediyorsunuz.
Görünen o ki, dünyanın gidişatı ve yaşananlar, demokrasi ve özgürlükler başta olmak üzere birçok modern mefhumun daha fazla tartışılmasına yol açacak. Belki de bu tartışmalar, insanlığı yeni sistemlerle ve formüllerle tanıştırır, kim bilir…
Haccın faydaları
04:0019/06/2024, Çarşamba
G: 19/06/2024, Çarşamba
26
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kur’ân-ı Kerîm’de, Hz. İbrahim’e şöyle emredildiği haber verilir: “İnsanlara haccı duyur; gerek yaya olarak, gerekse yorgun argın binekler üzerinde çok uzak yollardan sana gelsinler. Ki böylece kendileri için faydalı olan şeyleri açıkça müşahede etsinler…” (Hacc 27-28).
(Mecburi bir teknik izah: Ayette “fayda” kelimesini karşılamak üzere geçen ifade “menâfi”, yani menfaatler. Demek ki, Müslümanlar haclarını yaparken aynı zamanda birtakım somut menfaatlere ve kazançlara da kavuşacaklardır. Menfaat kelimesi bizim dilimizde “Başkasının zararına da olabilecek şekilde, insanın kendine sağladığı çıkar” şeklinde anlaşıldığından, “fayda” daha muvafık bir çeviri. Ama bu defa da, ayetin vurguladığı ayrıntılar sığlaşıyor. Yazıyı, lütfen bu izah ışığında okuyunuz.)
“Hacda hangi faydalar müşahede edilebilir?” sorusunun bizi sevk ettiği tefekkür vadisi oldukça zengin:
ŞAHSÎ FAYDALAR
Her şeyden önce şahsî bir serüven olan hac, bir Müslümana yolculuğun zorluklarına katlanmayı, kendi kendini idare etmeyi, hiç tanımadığı ve huyunu-suyunu bilmediği insanlarla haftalar boyunca aynı ortamı paylaşmanın inceliklerini öğretecektir. Fizikî ve zahirî sıkıntılara çok fazla takılmadan, “Dönünceye kadar burada ne öğrenirim?” diye bakabilen bir Müslüman için, haccın şahsî faydaları sınırsızdır.
KÜLTÜREL FAYDALAR
Hacca gelen bir Müslüman, farklı milletlerden insanlarla kaynaşacak, onları tanıyacak, fiziksel görünüşlerden geleneklere kadar çok ilginç detayları fark edecek, böylece “bir vücudun organları” olduğumuz hakikatini derinlemesine kavrayacaktır. Edilecek sohbetler onu Asya’dan Afrika’ya, Balkanlardan Amerika’ya bambaşka iklimlere götürecek, “ümmet” dediğimiz bünyenin ne kadar renkli, çeşitli, çok katmanlı ve çok boyutlu olduğunu gözleriyle görecektir.
ENTELEKTÜEL FAYDALAR
Hac, ümmetin seçkin beyinlerinin toplanma merkezidir. Farklı coğrafyaların gündemleri böylece Mekke ve Medine’ye taşınacak, o sene yayınlanan yeni eserler tartışılacak, yazarlar ve düşünürler konferanslar verecek, böylece bereketli bir beyin fırtınası esecektir. Normal şartlarda belki yolları kesişmeyen nice isim de bu şekilde tanışacak, daha verimli eserlerin ortaya konması adına işbirliklerine gidilecektir.
SIYASÎ FAYDALAR
İslâm coğrafyasının farklı bölgelerinde birbirinden çok farklı siyasî tecrübelerin yaşandığı muhakkak. Bu durum, aynı zamanda Müslümanların kolektif hafızası için, paha biçilmez bir birikim anlamına da geliyor. Hacda bu tecrübe ve birikimler paylaşılacak, Müslümanlar siyasî gündemlerini istişare edecekler, böylece hacdan memleketlerine döndüklerinde problemlerin çözümüne bir adım daha yaklaşmış olacaklardır.
EKONOMIK FAYDALAR
Hac, hem ticarî anlaşmaların akdedileceği bir atmosfer sunar hem de ihtiyaç sahiplerine organize yardımların ulaştırılabilmesi için istişare imkânları doğurur. Bir yandan iş adamları ve zengin Müslümanlar kartvizit alıp verirken, diğer yandan karz-ı hasen ve diğer İslâmî yardımlaşma biçimlerine kafa yorulacak; ümmetin ekonomik ve iktisadî yaralarına çareler aranacaktır. Sadece aranmayacak, bulunacaktır da.
(Ayette “açıkça müşahede edilen faydalar” dendiği için, haccın manevî değerine ve bir Müslümana kazandırdığı sevaplara temas etmedim. “Kabul olunmuş bir haccın karşılığı ancak cennettir” Nebevî müjdesinin de haber verdiği üzere, bu konu zaten izahtan varestedir.)
İşin teorik taraflarını bunca konuştuktan sonra, şimdi gelelim esas soruya:
Peki, hac, bugünkü uygulanan biçimiyle yukarıda sıraladığım -ve şüphesiz daha nice başlığın da ilave edilebileceği- tüm bu faydaları sağlıyor mu? Ümmetimiz, haccın imkânlarından şahsî olarak, kültürel olarak, entelektüel olarak, siyasî olarak ve ekonomik olarak yeterince istifade edebiliyor mu? Bunun için vesileler var mı, varsa kullanılabiliyor mu? Hacca akın eden yüzbinlerin kendi içinde kaynaşması ve birbirine aktarımda bulunabilmesi için fırsatlar sunuluyor mu?
Tüm bu soruların cevabını biliyoruz. Hatta o cevapların sebebini ve gerekçelerini de biliyoruz. Ancak her ne olursa olsun, “böylece kendileri için faydalı olan şeyleri açıkça müşahede etsinler” vurgusunu, haccın, bu faydaları açık açık görmeye yarayacak şekilde tatbiki için İslâm ümmetinin omuzlarına yüklenmiş bir vazife olarak okumak ve anlamak durumundayız.
.Altalena Olayı
04:0022/06/2024, Cumartesi
G: 22/06/2024, Cumartesi
31
Sonraki haber
Taha Kılınç
Filistinlilerin, atalarının yüzyıllardır yaşadığı topraklardan cebren sökülüp atıldığı, tehcir ve katliamlarla karşılaştığı o kritik 1948 yılı, aynı zamanda Siyonist Yahudilerin birbirleriyle de kıyasıya mücadele ettiği bir zaman dilimiydi. Söz konusu mücadelenin en keskin safhalarından biri, 22 Haziran günü Tel Aviv kıyılarında yaşandı:
Vladimir Zeev Jabotinsky’nin kurduğu Revizyonist Siyonizm akımı -Ürdün’ün de İsrail sınırları içine dâhil edilmesi gerektiğini savunuyorlardı-, David Ben- Gurion ve diğer Siyonist liderler tarafından temsil edilen ana akım Siyonizm’in rakibi, hatta düşmanı haline gelmişti. Revizyonistlerin kontrolündeki Yahudi paramiliter terör örgütü Irgun, 1948’de Filistin topraklarındaki bütün Siyonist silahlı örgütler bir araya toplanırken dışarıda kalmak için direniş gösterdi. Bu, kendi liderlik ettiği Hagana’nın çatısı altında İsrail’in resmî ordusunu oluşturma çabalarını sürdüren Ben-Gurion’un tolere edebileceği bir durum değildi. Süre giden çatışma, Irgun tarafından 1947’de satın alınan eski bir Amerikan gemisinin, 1948’in Mayısında Fransa’dan silah ve mühimmatla doldurularak Filistin’e sevk edilmesiyle somut biçimde açığa çıktı. Gemiye, Jabotinsky’nin Ukrayna’da gazetecilik yaptığı yıllarda kullandığı mahlas olan “Altalena” adını vermişlerdi. Irgun lideri -İsrail’in gelecekteki başbakanlarından- Menahem Begin, Filistin’de Araplara karşı katliamları son hızla sürdüren örgütüne ilave silah desteğinde bulunmak istiyordu. Bizzat Begin’in de 900 yolcusu arasında bulunduğu Altalena, 20 Haziran 1948 günü önce Tel Aviv’in kuzeyindeki bir noktaya yanaşmaya çalıştı. David Ben-Gurion, sahilde nöbet tutan Siyonist birliklere, Altalena’nın yükünü boşaltmasına hiçbir şekilde müsaade edilmemesi emrini vermişti. Bunun üzerine Begin gemiyi Tel Aviv’e yönlendirdi, ancak burada da Ben-Gurion’un adamları hazır bekliyordu. Irgun, teslim olma çağrısını reddedince, Ben-Gurion geminin bombalanmasını emretti. 22 Haziran günü, Altalena, sahilden açılan yoğun ateş sonucunda yanarak battı. Yolcuların çoğu saldırı başlamadan hemen önce gemiyi terk etmişti; ancak yine de 16 kişi alevler arasında can verdi.
Altalena saldırısında ölen Siyonistlerden biri, Jabotinsky’nin yakın adamlarından Abraham Stavsky idi. Stavsky, 16 Haziran 1933’te Tel Aviv sahilinde öldürülen Siyonist lider Haim Arlozorov’un katil zanlısıydı. Arlozorov, Yahudi Ajansı’nın yöneticilerinden biri olduğu için, kaybı Siyonist cepheyi zayıflatmıştı.
Yahudiler arasındaki gerilim bundan ibaret değildi. 30 Haziran 1924’te Siyonizm karşıtı görüşleri sebebiyle Kudüs’te öldürülen Hollandalı Yahudi yazar Jacob Israel de Haan’ın katili Avraham Tehomi de bir Hagana üyesiydi. 1952’de gerçek katilin kimliği resmen ifşa edilinceye kadar, de Haan’ı Arapların öldürdüğü zannediliyordu. De Haan’ın öldürülmesi, “Filistin’de modern dönemde işlenen ilk siyasî suikast” olarak biliniyor bugün.
Siyonist tarih yazımı, Altalena Olayı ve diğer iç çatışmaları ısrarla gözlerden kaçırma ve kenarda tutma eğilimindedir. Öne çıkarılan hususlar, Arap ve İslâm dünyası içindeki ayrışmalar ve bölünmelerdir. İlginç olan, Müslüman araştırmacı ve tarihçilerin de büyük oranda bu tuzağa düşmesi ve Filistin meselesinin yakın tarihini kaleme alırken Siyonistler arasındaki kavga, ayrışma ve düşmanlıktan neredeyse hiç bahsetmemesidir. Bu usul zaman içinde kanaat önderlerine, aktivistlere ve sıradan halka da sirayet etmiş, böylece Filistin’i anlatmak için ağzını açan herkes hemen sözü Müslümanların bölünmüşlüğüne ve İslâm dünyasının bir türlü birlik olamamasına getirmeye başlamıştır.
Tüm bu tespitler doğru olmakla birlikte, neticeye bir faydası yok. Müslümanların parçalanmışlığına dair dokunaklı tasvirlere artık doyduk. Hem psikolojik olarak toparlanmak hem de daha makul yol haritaları üretmeye odaklanabilmek amacıyla, spot ışıklarını Siyonist cephedeki düşmanlık ve çatışmalara daha fazla çevirmek durumundayız. Oradaki malzeme, burayı hiç aratmıyor zira. Ayrıca, işgalle mücadele noktasında, istifade edilebilecek epey zaaf noktası mevcut.
Altalena Olayı’nın 76’ncı yıldönümünde, bu önemli hakikati bir kez daha hatırlamak ve hatırlatmak istedim.
Aynı tecrübe
04:0026/06/2024, Çarşamba
G: 26/06/2024, Çarşamba
27
Sonraki haber
Taha Kılınç
Sovyetler Birliği 1979’da Afganistan’ı işgale başladığında, Ortadoğu’da ABD’nin müttefiki olan bazı ülkeler kendi içlerindeki “radikal” unsurlardan kurtulmak için bir plan hazırladılar. “Afgan cihadı”na katılmak isteyenlerin bölgeye intikali kolaylaştırılacak ve kendilerine her türlü -maddî, ideolojik ve lojistik- destek sunulacaktı. Nitekim sadece Ortadoğu’dan değil, İslâm coğrafyasının dört bir yanından sayısız Müslüman, 1989’a kadar Afganistan’a akın etti. O dönem, hadiselerin sıcaklığı içinde her şeyi net biçimde okumak mümkün değildi elbette. Belki süreci yakından izleyenler, Afgan mücahitlerden bir grubu 2 Şubat 1983 günü Beyaz Saray’da kabul eden ABD Başkanı Ronald Reagan’ın “Bu beyler, Amerika’nın kurucu babalarıyla aynı ahlâkî değerlere sahiptir” sözünden biraz işkillenebilirdi, ama savaşın heyecanıyla bu türden detaylara odaklanan da pek yok gibiydi.
Nihayetinde, “radikal unsurlardan kurtulma” planı tutmadı. Sovyetler’e diz çöktüren savaşçılar, ülkelerine “bir dünya imparatorluğuna karşı zafer kazanmış kahramanlar” olarak döndüler, insanların gözünde birer rol modele dönüştüler. El-Kaide ve diğer bazı yapılanmalar, bu atmosferin içinden doğdu. “Radikal”liği yok edelim derlerken, dünya çapına yaymış ve dağıtmış oldular.
***
Mısır’da Hüsnü Mübarek döneminin kudretli istihbarat şefi Ömer Süleyman, 1991-2011 arasında devam eden görevi boyunca, rutin istihbarat faaliyetleri yanında, CIA ile de özellikle yakın çalışmıştı. CIA, 2001’de Afganistan’ın ve ardından 2003’te Irak’ın işgalinin ardından, tamamen kanun dışı biçimde kaçırdığı “suçlular”ı dünyanın farklı ülkelerindeki gizli sorgulama ve işkence merkezlerine transfer ederken, Ömer Süleyman oldukça kritik bir mevkideydi.
Asya’da Afganistan’ın başkenti Kabil bu işin merkeziyken, Ortadoğu’da Kahire’ydi. CIA ile eşgüdüm içerisinde bu trafiği idare eden Ömer Süleyman, çok sayıda “suçlu”nun sorgulanması, işkenceden geçirilmesi ve hatta infaz edilmesi süreçlerini bizzat idare etmişti.
İslâm’ı ve Müslümanların işgale karşı direniş ruhunu ortadan kaldıramayan ABD, direniş ve cihat mefhumlarını kendi amaçları çerçevesinde manipüle edip yönlendirmeye çabalarken, her yanlış ve düşmanca adım “radikal” olarak tarif edilen insanların sayısını artırıyordu. Böylece sözde “radikalliğe” karşı açılan savaş, onu daha da güçlendirip kökleştirmekten başka bir işe yaramıyordu.
***
Tacikistan’da “radikallikle mücadele” adına İslâmî tesettürün, gençlerin camiye gitmesinin ve birtakım İslâmî uygulamaların yasaklandığına dair haberleri okuyunca, “İşte yine yenilgiyle sonuçlanacak bir süreç” dedim kendi kendime.
Tesettürü “yabancı kültür unsuru” olarak kabul eden Tacikistan yönetimi, onun yerine “yerel kültür”ü yerleştirmeyi hedeflerken, yasakları delenlere para ve hapis cezası öngörülüyor. Çocukların bayramlarda kapı kapı dolaşıp şeker ve harçlık toplamasını bile “yabancı kültür” olarak algılayan ilginç bir anlayışın hâkim olduğu ülkede, 10 milyonluk nüfusun yaklaşık yüzde 98’i Müslüman üstelik. Yöneticilerin de neredeyse hepsinin ismi ve soy ismi Arapça.
Tarihî ve coğrafî tecrübe, Tacikistan’ın “radikallikle mücadele” adına İslâm’a ve İslâmî kültüre getirdiği her yasağın, halk arasında farklı uçlara savrulmayı artıracağını gösteriyor. Camileri çay evlerine çevirmek, okul çocuklarının oruç tutmasını yasaklamak, sakalı belli bir seviyeden daha uzun olanı zorla tıraş etmek vb. zorbalıklar, hedeflendiği gibi radikalliği ortadan kaldırmaz; aksine daha da güçlendirir ve yaygın bir trende dönüştürür. Medyaya yansıyan yasaklar bir devlet politikası olarak sürekli hale getirilirse, Tacikistan bunun bedellerini yine kendisi ödeyecektir. Hem de belki birtakım dış mihrakların gizli-açık müdahaleleriyle.
Tacik yetkililere, toplumu tepeden ve zorla dönüştürme adına atılan adımların nereye varabileceği konusunda, komşu ülke Özbekistan’ın son 30 yılda tecrübe ettiklerini hatırlatmak yerinde olabilir. Özbekistan yönetiminin İslâm’la ve Müslüman nüfusunun talepleriyle bugün kurduğu makul münasebet, o tecrübelerin neticesi elbette.
Sudan trajedisi
04:0029/06/2024, Cumartesi
G: 29/06/2024, Cumartesi
36
Sonraki haber
Taha Kılınç
Rahmetli Suudi Arabistan Kralı Faysal, 17 Mart 1967 günü, hac için Suudi Arabistan’a gelen Müslüman ülke temsilcilerini Mekke’deki kabulü sırasında Yemen krizini ele almış ve şöyle demişti: “Rabbimi ve sizleri şahit tutarak söylüyorum ki, Yemen’de yaşananlardan razı ve memnun değiliz. Bu problemin sürüp gitmesinde hiçbir menfaatimiz yoktur. Yemen’de oluk oluk kardeş, akraba ve dost kanı akıyor. Öldürülen Yemenliler de, öldürülen Mısırlılar da bizdendir. Mısırlı kardeşlerimize karşı sadece muhabbet ve samimiyet hissediyoruz. Rabbimden, bu sorunun çözümünü nasip etmesini diliyorum. Biz de Mısırlı kardeşlerimiz de Yemen’den çekilelim. Yemenli kardeşlerimiz, kendi işlerini kendileri halletsin. Yemin ediyorum ki, hiçbir surette biz de Yemen’in iç meselelerine müdahil olmayacağız.
Bu konuyu burada açmayı hiç istemezdim, ama hepinizi meseleye nasıl baktığımıza şahit tutmak istedim.”
Faysal’ın bahsettiği konu, 1962’de Mısır’ın Yemen’deki meşru hükümeti devirmek için tertiplediği askerî darbe ve sonrasında patlak veren şiddetli iç savaştı. Mısır ordusu Yemen’e çıkarma yapınca Suudi Arabistan da işin içine girmek durumunda kalmış, böylece ülke kuzey ve güney olarak fiilen ikiye bölünmüştü. Yemen’e on binlerce asker sevk eden Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdunnâsır, Suudi Arabistan’ı güneyden sıkıştırmayı planlıyor, böylece Ortadoğu’daki tesir sahasını genişletmeyi umuyordu. Ne var ki, Kral Faysal’ın Mekke’deki yaptığı konuşmadan üç ay sonra yaşanan sürpriz ve talihsiz bir gelişme, Yemen’deki savaşın
sona ermesine yol açacaktı:
5-11 Haziran 1967’de gerçekleşen Altı Gün Savaşı’yla, İsrail çevresindeki komşu Arap ülkelerinin en stratejik bölgeleri işgal etmişti. Ürdün’den Batı Şeria ve Doğu Kudüs’ü, Mısır’dan Sina Yarımadası’nı, Suriye’den Golan Tepeleri’ni ve Lübnan Şeba Çiftlikleri’ni alan İsrail, sadece altı gün içinde sınırlarını 3,5 kat genişletmişti. Mısır, İsrail karşısında uğradığı ağır hezimetin ardından -savaş uçakları, daha havalanamadan pistlerde vurulmuştu- Yemen’den çekilmek zorunda kalınca, iki Müslüman ülkenin üçüncü bir Müslüman ülke topraklarında verdiği vekâlet savaşı mecburen sona ermişti. Arkasında 200 bin ölü bırakarak…
Bugün, İsrail’in Gazze’de uyguladığı soykırım dokuz aydır devam ederken, İslâm coğrafyasının uzak bir köşesinde, gözlerden ırak bir başka kıyım daha yaşanıyor: Sudan iç savaşı. Tıpkı 1962-1970 arasındaki Yemen iç savaşı gibi, savaşan tarafların Müslümanlardan oluştuğu, Müslümanların öldürdüğü ve Müslümanların öldürüldüğü, çatışan cephelere yine dışarıdan başka Müslümanların destek verdiği korkunç bir trajedi bu.
Hadiselerin seyri de ne yazık ki oldukça sıradan ve tanıdık:
Sudan Cumhurbaşkanı Ömer el-Beşîr’in 11 Nisan 2019 günü devrilmesiyle işbaşına gelen askerî yönetim, zamanla kendi içinde kavgaya tutuştu. Devlet başkanlığını elinde tutan General Abdulfettah Burhan’a bağlı güçlerle, Muhammed Hamîdetî adlı eski bir deve tüccarının kontrol ettiği paramiliter Hızlı Destek Kuvvetleri arasındaki gerilim, geçtiğimiz Nisan ayından bugüne tam bir iç savaşa dönüştü. Mısır’ın desteklediği merkezî hükümet, Hızlı Destek Kuvvetleri’nin Birleşik Arap Emirlikleri’nden (BAE) finansal ve askerî yardım aldığını savunuyor.
Uluslararası kuruluşların raporlarına göre, yoğun çatışmalar yüzünden Sudan’da şu ana kadar en az 2 milyon insan komşu ülkelere sığındı, ülke içinde yer değiştirmek zorunda kalanların sayısı da 8 milyon civarında. İlkel şartlarda bez çadırlar altında barınmaya çalışan bu insanların gıda ve temiz su gibi temel ihtiyaçları karşılanamıyor. Eylül ayı itibariyle, açlıktan ölümlerin başlayacağı ifade ediliyor. Hızlı Destek Kuvvetleri’nin mülteci kamplarına sıklıkla düzenlediği kanlı baskınlarda yüzlerce insan hayatını kaybederken, merkezî hükümete bağlı güçlerin sahada mevzi kaybettiği belirtiliyor. Sudan’dan ölüm içerikli haberlerin gelmediği gün neredeyse yok.
İslâm coğrafyasının yakın tarihini ve güncel manzarasını genellikle yabancı işgalleri üzerinden okuyoruz. Oysa gücümüzü en çok tüketen şeyler arasında iç savaşlar var. Ve bu iç savaşlar, yabancı işgallerinin devamının da garantisi durumunda ne yazık ki…
Fitne ateşi
04:003/07/2024, Çarşamba
G: 3/07/2024, Çarşamba
49
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Kitlenin aklı yoktur” sözünü doğrulayan bir süreç yaşadık: Kayseri’de yakılan fitne ateşi birden bire sınırın öte yakasına sıçradı, bindirilmiş kıtalar kulaklarına fısıldananı harfiyen yerine getirdiler ve arkalarında çok boyutlu bir enkaz bıraktılar. Çok derin ve sofistike düşünmeye gerek yok; ortalama zekâya sahip herhangi biri, yaşananların “normal” olmadığını, birden bire sokakları dolduran bu kalabalıkların belli merkezlerden kontrol edildiğini ve hadiselerin son tahlilde Türkiye’yi içeriden ve dışarıdan zayıflatmayı hedeflediğini görecektir.
Birkaç noktaya işaret etmek gerekiyor:
* Türkiye’de son yıllarda özenle ve inatla inşa edilen “İslâm’sız Türklük” ideolojisi, bu ülkenin istikbali için en gerçek tehlikelerden biridir. Türklüğü İslâm’dan ayırdığınızda geriye kaba bir faşizmden başka bir şey kalmayacaktır. Ondan sonra artık, yabancı istihbarat örgütleri akılsız kalabalıkları istediği şekilde güdebilecektir. Türk, İslâm’la beraber vardır ve tarihe adını yazdırdığı bütün parlak başarıları İslâm’ın emrinde olduğu sürece gerçekleştirebilmiştir. Bugün İslâm’ı ve İslâm’ın bütün tezahürlerini (“İslâm kardeşliği” de elbette bunlardan biridir) “Arapçılık” ya da “Araplara özenme” olarak yaftalayan zehirli dil, Türklüğe ve Türklere en büyük kötülüğü yapmaktadır.
* Yabancı düşmanlığının bilhassa Müslüman halklara yöneltilmesi ve ülkemizde mukim diğer milletlere (Ruslar, Ukraynalılar, İngilizler, Almanlar vb.) karşı son derece müsamahakâr ve alttan alan bir üslubun kullanılması, mülteci karşıtlığı ile İslâm düşmanlığının kardeş ideolojiler olduğunu gösteriyor. “Yabancı dilde tabela olmaz” diyerek esnafın helal kazancına el uzatanların sadece Arapça tabelalarla uğraşması, bunun yanında İngilizce ve diğer Batı dillerine herhangi bir müdahalenin olmaması da aynı tavrın tezahürüdür.
* İnsaf, adalet ve empati gibi birçok hasletle mücehhez olması gereken ve bu yönleriyle “kitle”den ayrışması beklenen Müslümanlar içinde bazılarının da söz konusu faşist söylemlere savrulması son derece düşündürücüdür. Türkiye’deki mülteci profiline veya devleti idare edenlerin mülteci meselesini ele alış biçimine dair şerhlerinizin olması mümkündür. Ancak bu, hiçbir şekilde, masum insanların evleri ve dükkânları kundaklanırken susmayı, bize sığınan çaresiz Müslümanlara reva görülenleri içten içe desteklemeyi ve “Tamam kardeşiz, ama…” türünden sözüm ona analizlerle yapılanları aklamayı gerektirmez.
* Sosyal medya mecraları, böylesi kriz anlarında bütün zincirlerinden boşanarak, yalan haberlerin -adeta patlamış bir kanalizasyon gibi- beyinlere ve kalplere sınırsızca aktığı bir gayya kuyusuna dönüşüyor. Dezenformasyon yayan kaynakların titizlikle takip edilerek anında etkisiz hale getirilmesi gerekiyor. Türkiye, iddia edilenin aksine, çok fazla ve hudutsuz özgürlüklerin yaşandığı bir ülke. Ekranları dolduran ve sokakları hareketlendiren yalancıların güç aldığı nokta da burası zaten: Diz çöktürücü bir yaptırımla karşılaşmayacaklarından eminler. Oysa dünyanın hiçbir ülkesinde böyle bir özgürlük ve sınırsızlık yok. Bunca başıboşluğa ve fitneye mutlaka somut müeyyideler gerekiyor. Toplumu birbirine düşüren bütün odaklar, “devletin demir yumruğu”nu ensesinde hissetmeli.
* Tarih boyunca mültecileri ve muhacirleri ağırlayan bu güzel ülke, anlaşılıyor ki, birkaç gündür yaşadığımıza benzer başka imtihanlarla bundan sonra da karşılaşacak. Halk tabanının bazı kesimleri, her türlü operasyona hazır hale getirildi zira. Örneğin, son derece zor şartlar altında, yerli halkın beğenmediği ve tenezzül etmediği nice işi neredeyse karın tokluğuna yapmak durumunda kalan mültecilere “ekmeğimizi elimizden aldılar!” diye öfke ve kinle bakan ciddi bir kitle oluştu; sosyal medya söylemleriyle oluşturuldu. Bu sosyolojik gerçek, son derece sorumlu davranmamızı, özellikle kriz anlarında kontrolü elden bırakmamamızı ve güdülen kalabalıkların neden olabileceği hasarı hep aklımızda tutmamızı gerektiriyor. Elbette böylesine ciddi gerilimler sadece bireysel ve lokal çabalarla engellenemez. Devlet yöneticilerimiz, siyaset yapıcılarımız, istihbarat ve güvenlik birimlerimiz de muhakkak kendi sorumluluk alanlarına dair değerlendirmeleri yapacak, atılması gereken somut ve yapıcı adımları atacaktır.
Şahit olmak
04:006/07/2024, Cumartesi
G: 6/07/2024, Cumartesi
21
Sonraki haber
Taha Kılınç
Temmuz ayı, İslâm coğrafyasının tarihinde yaşanan önemli hadiseler bakımından, lebalep dolu bir zaman dilimi. Takvimleri ve kronolojileri şöyle üstünkörü taradığımızda bile karşımıza epey başlık çıkıyor:
Mekke’de Tünel Faciası (2 Temmuz 1990), Cezayir’in Fransa’dan bağımsızlığını kazanması (3 Temmuz 1962), Hıttîn Savaşı (4 Temmuz 1187), Hacı Emîn el-Hüseynî’nin vefatı (4 Temmuz 1974), Pakistan’da askerî darbe ve Ziyâul Hakk’ın iktidara gelişi (5 Temmuz 1977), Akabe liman şehrinin İngilizlerce işgali (6 Temmuz 1917), Fransız mandası karşıtı Suriyeli lider Abdurrahman Şehbender suikastı (6 Temmuz 1940), Filistin krizinin çözümü için kurulan Peel Komisyonu raporunun yayınlanması (7 Temmuz 1937), Ürdün eski Kralı Talâl’ın İstanbul’daki bir klinikte ölümü (7 Temmuz 1972), Türkiye-İran-Irak-Afganistan arasında Sâdâbâd Paktı’nın imzalanması (8 Temmuz 1937), Filistinli yazar Gassân Kanafânî’nin Beyrut’ta öldürülmesi (8 Temmuz 1972), Srebrenitsa Soykırımı (11 Temmuz 1995), Gertrude Bell’in Bağdat’da intiharı (12 Temmuz 1926), Rızâ Şah’ın emriyle İran’ın Meşhed kentinde Gevherşad Camii katliamı (13 Temmuz 1935), ünlü ajan ve şarkıcı Esmasan’ın ölümü (14 Temmuz 1944), Irak’ta Hâşimî monarşisinin kanlı bir darbeyle devrilmesi (14 Temmuz 1958), ABD’nin Ortadoğu’daki ilk askerî operasyonu (15 Temmuz 1958), Lübnan eski Başbakanı Riyâd Sulh’un Amman’da öldürülmesi (17 Temmuz 1951)… (Sütunu tümüyle olaylarla ve tarihlerle doldurmamak için, çok az bir kısmını seçerek aldığım listeyi burada kesiyorum.)
İslâm coğrafyasıyla ilgilenenlere, kronolojik akış üzerinde durmalarını bilhassa salık veriyorum. Hem zihindeki bilgileri belli bir çerçeve içine alabilmek için, hem de farklı coğrafyalara ve hadiselere kuşatıcı bir şekilde bakabilmek için. Kronoloji akılda ne kadar belirgin olursa, hadiselerin iç mantığını ve birbiriyle irtibatını kavramak da o kadar kolaylaşacaktır.
Ancak sıra okumaya ve araştırmaya geldiğinde, şöyle bir problemle karşılaşıyoruz: Önemli hadiselerle alakalı ayrıntılı yazılı metin çok az veya yetersiz; olanlar da belli kaynakların tekrarı biçiminde. Özellikle biyografi yazarken benim karşıma çıkan temel zorluk bu. Bazıları “mahviyet”ten, bazıları edebe aykırı gördüğünden, bazıları da dümdüz kayıtsızlık sebebiyle, çok mühim nice ayrıntıyı kayda geçirmemiş. Hayat hikâyelerini okurken ve yazı için malzeme toplarken doğum tarihinden anne-baba adına, kardeş sayısından aldığı eğitimin bütün safahatına kadar, “iddia” düzeyinde nice malumat arasında yol bulmaya çalışıyorum mecburen. Hatta bazen, yakınların ve aile üyelerinin şahitlikleri bile birbirinden farklı olabiliyor. İşte o zaman işler tamamen karışıyor.
Özellikle genç arkadaşlara şu tavsiyeleri sürekli tekrarlıyorum:
* Kendinizin ve ailenizin öyküsünü mutlaka en ince ayrıntısına kadar kayıt altına alın. Ailede yaşlılar varsa onları sorularla açın, cevaplarını sesli ve görüntülü biçimde kaydedin. İleriki zamanlar için hazine biriktirmiş olacaksınız.
* Yaşadığınız zamanı sonraki nesillere doğru biçimde aktarabilmek, bizim düştüğümüz hatalardan korunmalarını sağlamak ve başarabildiklerimizin püf noktalarını aktarmak için mutlaka aktüel notlar alın ya da günlük tutun. Önemli-önemsiz demeden, her şeyi kaydedin, defterler ve ajandalar doldurun. Unutmayın, önemsiz gibi görünen pek çok nokta, kayda geçirildikten sonra değer kazanır.
* Yazdığınız her metnin veya tuttuğunuz her notun günün illâ birinde yayınlanacağını, buradan bir şöhret devşireceğinizi, hatta paralar kazanacağınızı düşünme saplantısından arının. Bu işi, öncelikle tarih içinde işgal ettiğiniz yeri belirlemek ve sizden sonrakilere yol gösterici olabilmek için yapacaksınız.
* Günün birinde muhakkak “önemli” bir metin yazmak durumunda kalacaksınız. Bu belki bir sevda dilekçesi olacak, belki bir savunma veya resmî arzuhal… Hepimiz, belli bir seviyeye kadar kendimizi net ve duru biçimde ifade edebilmek zorundayız.
* Hepsinden de önemlisi şu: Hepimiz yaşadığımız zamanın ve mekânın şahitleriyiz. Bu şahitliği hem dünyamız için hem de ukbâdaki hesabımızı yüzümüzün akıyla verebilmek için olabilecek en mükemmel biçimde yerine getirmek durumundayız. Hayattaki varlığımızı anlamlı kılmak, ancak âdil ve dikkatli bir şahit olmakla mümkün; bunu hiç unutmamalıyız.
Bosna notları
04:0010/07/2024, Çarşamba
G: 10/07/2024, Çarşamba
31
Sonraki haber
Taha Kılınç
Srebrenitsa’ya gitmek üzere Saraybosna’dan yola koyulduğunuzda, menzilinize 25 dakika kala karşınıza Konyeviçi Polye adlı şirin bir Müslüman köyü çıkar. Ana yoldan içeri sapmadan önce, benzinliğin tam karşısındaki iki katlı beyaz eve dikkatle bakın. Burada dağ gibi bir kadın, kahraman bir Boşnak anası yaşar: Fata Orloviç.
Hikâyesini öğrendiğimden beri kendisini ziyaret etmeyi çok istiyordum. Hatta birkaç ay önce kapısını çalmıştım, ancak istirahat saatine denk geldiğinden geri dönmek durumunda kalmıştım. Nihayet, geçtiğimiz pazar günü -7 Temmuz- dizinin dibine oturmak nasip oldu.
82 yaşındaki Fata Orloviç, Bosna Savaşı (1992-1995) sırasında kocası Sacir’le beraber yakınlarından tam 28 kişiyi kaybetmiş. Sırplar tarafından köyünden sürgün edilen Fata Nine, 1999’da yeniden doğup büyüdüğü topraklara döndüğünde, evinin yanı başındaki tarlasına bir kilisenin inşa edildiğini görmüş. Kiliseyi yıktırmak ve arazisini işgalden temizlemek için hukukî süreç başlatan Orloviç, 11 yıllık çetin bir mücadelenin ardından kilisenin yıkım kararını çıkartmayı başarmış. Yıkımı engellemek için her şeyi yapan Sırp Ortodoks Kilisesi, meseleyi “barışçıl” yollardan çözme adına, Fata Nine’ye tam 1,5 milyon Euro “sus payı” önermiş. Orloviç elbette hiç düşünmeden bunu reddetmiş. Nihayet, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin de müdâhil olmak zorunda kaldığı mesele, 5 Haziran 2021 günü, çok sayıda basın mensubunun huzurunda kilisenin yıkılmasıyla çözüme kavuşturulmuş.
Fata Nine, ziyaret sırasında, tüm yaşadıklarını yeniden anlattı. “Buradan hiçbir yere gitmeyeceğiz!” derken ses tonunda gurur ve umut aynı anda duyuluyordu. Ben telefonumdan kilisenin fotoğrafını gösterince sesi yükseldi ve o günleri adeta tekrar yaşadı. Heyecanlı ve sevinçliydi. Sonuna kadar haklıydı da. Bir zamanlar bahçesindeki kiliseyi öfkeyle seyrettiği balkonundan şimdi bize gülümseyerek el sallarken ise, zafer kazanmış bir komutan gibiydi. Verdiği mücadele ve bunun sonunda ulaştığı netice, gerçek bir zaferdi zira.
Fata Nine’yi ziyaret hepimizi öyle etkilemişti ki, Konyeviçi Polye’den Srebrenitsa’ya doğru yola devam ederken, hepimizin dilinde aynı dua vardı: Fata Nine’nin azmi ve kararlılığı, hem bize hem de nesillerimize örnek olsun.
***
Bundan birkaç ay evvel, yakın bir arkadaş grubuyla Bosna Hersek seyahatimizi planlarken, Srebrenitsa Soykırımı anma haftasına özellikle denk getirmek için çaba sarf etmemiştik doğrusu. Herkesin izinleri ve müsait zamanları çakışınca, her yerde soykırımın konuşulduğu bir vakitte Bosna’ya ayak basmış olduk. Kitapçıların vitrinlerinde Srebrenitsa’yı ve -tıpkı Fata Nine gibi bir başka kahraman- Hatice Mehmedoviç’i anlatan kitaplar vardı.
Yakalarımıza soykırım kurbanlarının anısına taktığımız Srebrenitsa çiçekleriyle cuma namazını Saraybosna’nın kalbi Gazi Hüsrev Bey Camii’nde kılarken, Bosna Hersek Reisululemâsı [bizdeki Diyanet İşleri Başkanı’na denk bir makam] Hüseyin Efendi Kavazoviç’in okuduğu beliğ hutbenin konusu da Srebre-nitsa’ydı. Sözlerinin arasında Gazze’ye atıf yapmayı ihmal etmeyen Hüseyin Efendi Kavazoviç, bütün suçlularının günün birinde adaletin karşısına çıkacağının altını çiziyordu.
Başçarşı’yı adımlarken, Srebrenitsa Soykırımı’nda katledilenlerin anısına her yıl 8-10 Temmuz günlerinde düzenlenen Marş Mira Yürüyüşü’ne katılmak için Türkiye’den Bosna’ya gelen gruplarla karşılaştık. Aralarında her yaştan ve çizgiden insan vardı.
Saraybosna’da, savaş sırasında Sırplar tarafından ateşe verilen tarihî kütüphane binasının tam karşısına kocaman bir afiş asılmıştı. “Sakın kimsenin size her şeyin 7 Ekim’de başladığını söylemesine müsaade etmeyin” başlıklı afişte, 1930’lardan bugüne İsrail tarafından Filistin topraklarında işlenen katliam ve cürümlerin isimleri sıralanmıştı. Soykırımı, katliamı ve kuşatmayı en iyi anlayan şehirlerden biriydi Saraybosna. Ve şefkat elini uzaklardaki kardeşi Gazze’nin omzuna atıyordu.
***
İmkân bulan her Müslüman, Bosna’yı muhakkak görmeli. Hem Osmanlı medeniyetinin ufkunu kavramak hem de yüzyıllardır İslâm’a sımsıkı sarılan bir milletin samimiyetinden hisseler kapmak için.
İslâm coğrafyasında, Saraybosna kadar zıtlıkları aynı anda içinde barındıran çok az şehir vardır. Müslüman kimliğinin farkındalığını hissetmek isteyenlerin, Saraybosna’nın atmosferini mutlaka teneffüs etmesi lazımdır.
Hafıza dersi
04:0013/07/2024, Cumartesi
G: 13/07/2024, Cumartesi
25
Sonraki haber
Taha Kılınç
Abdurrahmanoviç, Abidoviç, Ademoviç, Agiç, Ahmedoviç, Ayşiç, Alibaşiç, Aliç, Aliefendiç, Alihociç, Bayraktareviç, Bayramoviç, Beşiroviç, Begoviç, Cananoviç, Caniç, Çelebiç, Davutbaşiç, Davutoviç, Dervişeviç, Dizdareviç, Efendiç, Feyziç, Ferhatoviç, Habiboviç, Haciç, Hafızoviç, Haydareviç, Haliloviç, Hamzabegoviç, Hasanoviç, Hasiç, Hociç, Huremoviç, Hüseyinoviç, İbişeviç, İbrahimoviç, İsakoviç, İzmirliç, Yakuboviç, Yaşareviç, Yusufoviç, Kadriç, Kardaşeviç, Korkutoviç, Mahmutoviç, Mehmedoviç, Memişeviç, Muharremoviç, Muminoviç, Muratoviç, Mustafiç, Numanoviç, Ömeroviç, Osmanoviç, Paşiç, Rizvanoviç, Salihoviç, Selimoviç, Sinanoviç, İsmailoviç, Subaşiç, Süleymanoviç, Şahinoviç, Tabakoviç, Turkoviç, Tursunoviç, Uzunoviç, Zahiroviç…
Srebrenitsa’da şehadet parmağı gibi yükselen bembeyaz mezar taşları arasında yürüyorum. Etraf, cennet bahçeleri gibi yemyeşil. Bir yandan, gördüğüm soy isimlerini zihnimde Türkçeye tercüme ediyorum:
Abdurrahmanoğlu, Abidoğlu, Ağaoğlu, Ahmedoğlu, Alibaşoğlu, Canoğlu, Dervişoğlu, Haliloğlu, Feyzioğlu, Korkutoğlu, Mahmutoğlu, Müminoğlu, Kadrioğlu, Paşaoğlu, Şahinoğlu, Dizdaroğlu, İzmirlioğlu, Ömeroğlu, Sinanoğlu, Selimoğlu, Türkoğlu, Dursunoğlu, Zahiroğlu, İshakoğlu, Muratoğlu… Kiminin aile büyüklerine, kiminin mesleklerine, kiminin de göçüp geldiği şehre atıflar taşıyan sülale adları…
İsimler de çok tanıdık: Mehmet, İdris, Fehim, Asım, Tayyib, Hamid, Fadıl, Muammer, Muhammed, Cemil, Nezir, Salih, Şaban, Eyüp, Mevlüt, Ramazan, Zahid, Hasib, Yusuf, Selim, Yunus, Niyaz, İzzet, Hamza, Adil, Ziyad, Fuad, Şemseddin, Mustafa, Kasım…
“Tek suçları Müslüman olmaktı” diye mırıldanıyorum, mezar taşlarına ve üzerlerindeki doğum tarihlerine bakarken. Ölüm tarihi zaten hep aynı: 1995. Ne kadar yaşadıklarını ve kaç yaşında katledildiklerini hesaplıyorum. Yan yana yatanlar arasındaki akrabalık ilişkilerine dikkat kesiliyorum. Dede-oğul-torun görüyorum sık sık.
“Modern” dünyanın gözleri önünde, Hollandalı askerlerin gözetimi altında, sözde “güvenli bölge” ilân edilen Srebrenitsa’da katledilen 8372 kişi, şimdi Potoçari Şehitliği’nde yekpare bir ibret abidesi haline gelmiş, yaşadıklarını haykırıyor, sağır kulaklara hakikatleri duyurmaya çalışıyor.
Şehitliğe gelirken, Bratunac’tan Potoçari’ye kadar yol boyunca Bosna Savaşı’nda ölen Sırp milliyetçilerin siyah-beyaz fotoğrafları sıralanmıştı. Soykırımın yıldönümünde Potoçari’ye gelecek olan binlerce insan bu yolu kullanacağı için, Sırplar kendilerince şu mesajı vermek istiyordu: “Onlar da bizi öldürdü!” Hatta “Kendimizi savunduk!” Bu tezler Ermeni komitacılardan Siyonistlere, bütün katil sürüleri tarafından hunharca kullanıldığı için çok tanıdık. Sırpların Müslüman Boşnaklara reva gördüğü mezalim ise, öyle yol kenarına fotoğraf dizmekle örtülebilecek kadar basit ve sıradan değil.
Potoçari Şehitliği’nde saatler geçirebilirsiniz. Sadece mezar taşlarını okumak bile, insanı derin tefekkürlere ve muhasebelere sürüklüyor. Mekân öylesine yoğun. Tüylerinizi diken diken eden somut bir gerilim yüklü havada.
“Srebrenitsa bugün bizim için ne anlam ifade eder?” diye sorulsa, benim cevabım iki kelimeden ibaret: Hafıza dersi. Müslümanlığımızın ne anlama geldiği ve muhataplarımızda hangi duyguları tetiklediğini görmek istiyorsanız, Srebrenitsa’yı mutlaka ziyaret etmelisiniz. O zamana kadar fark etmediğiniz nice detayı kendinizde görecek, kimliğinizi muhasebe edecek, unuttuklarınızı hatırlayacaksınız. Srebrenitsa öyle konuşan, söyleyen, ders veren bir meşhed.
Kendimle baş başa kalabilmek ve zihnimin derinliklerine doğru açılabilmek için, Srebrenitsa’yı anma törenlerinin yapıldığı 11 Temmuz günü dışında ziyareti tercih ediyorum hep. Kalabalıklardan ve kameralardan uzakta, sükûnet ve sekînet içinde. Bu sene de öyle yaptım. Şehitlik merasimlere hazırlanırken gittim ve döndüm.
Siz bu yazıyı okurken, ben Kosova’da olacağım nasipse. Çarşamba günü “hafıza dersi” mevzuunun devamı sadedinde, 28 Haziran 1989 günü, Kosova Savaşı’nın gerçekleştiği alanda toplanan on binlerce kişiye karşı yapılan nefret dolu bir konuşmayı hatırlatacağım.
15 Temmuz dersleri
04:0015/07/2024, Pazartesi
G: 12/07/2024, Cuma
26
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kartal Anadolu İmam-Hatip Lisesi’nde ortaokul hazırlık sınıfına başladığımda, 1991’in sonbaharıydı. Henüz 11 yaşındaydım. Ancak hem içinde yetiştiğimiz ortam hem de Türkiye’nin o dönemki siyasî atmosferi, beni ve akranlarımı, fiziksel yaşlarımızın çok ötesine taşımıştı. Okulumuz henüz “marka” hale gelmemişti gerçi, ama eğitim seviyesi olağanüstüydü. Biz de -hepimize sürekli telkin edildiği üzere- “gelecekte mühim birer misyon üstlenecek genç Müslümanlar” olarak, derslerimize büyük özen gösteriyor, bir yandan da Türkiye’yi ve dünyayı yakından takip ediyorduk.
Kısa zaman sonra, okuldaki bazı hocalar ve onların etkisindeki abiler, bizleri yakın çevredeki bazı “öğrenci evleri”ne davet etmeye başladılar. Hepsinde de ortam aynıydı: Oldukça sade mefruşat, benzer renkte çekyatlar, hep aynı kitapların bulunduğu kütüphaneler, ince bıyıklı ve soluk benizli ama hepsi de derslerinde çok başarılı gençler… Birkaç buluşma sonrasında yetişme tarzımıza, fıtratımıza ve hayattan beklentilerimize hiç uymadığını gördüğümüz bu evlere artık gitmedik. Zaman içinde, okulda bizi bu türden evlere çağıran hocalarla da aramıza duvarlar ördük. Bambaşka dünyaların insanlarıydık çünkü. Okulun genelinde de hiçbir zaman hüsnükabul görmediler, hatta ta 1990’larda bile dışlandılar, tesir alanları hiç genişlemedi.
Bugün dönüp baktığımda, FETÖ’nün Türkiye’nin en gözde okullarından birinde kök salmak için kurduğu o örgüt evlerinde ve meselelere yaklaşım tarzında beni içten içe rahatsız eden şeyleri çok net biçimde, beş nokta halinde formüle edebiliyorum:
1 Peygamberi bile aşan lider kültü
Dilleriyle itiraf etmeseler de, pratikte “lider kültü” öylesine baskındı ki, onun kitapları, yazıları, yorumları ve uygulamaları, İslâm anlayışlarının temeline yerleşmişti. Kur’ân ve Sünnet’in sadece adı vardı. İsmini dillerinden hiç düşürmedikleri adam, Hz. Peygamber’in ulvî makamına kurulmuştu. Peşinden gidenlerin hayatlarının her ânını ve bütün kararlarını da o belirliyordu.
2 Rüyalarla bezeli sürreal bir atmosfer
“Filanca abi bir rüya görmüş…” diye başlayan nice sohbet hatırlıyorum. Hepsinde de elbette bütün vurgular, içinde bulundukları yapının manevî değerini öne çıkarmaya matuftu. İspat ve delil getirmenin mümkün olmadığı sürreal bir hava içinde, gözyaşlarıyla ve fedakârlık öyküleriyle örülü mesiyanik bir inanca tanıklık ediyorduk. Liderleri de zaten vaazlarında sürekli ağladığı için, gözyaşının istismarında sınır yoktu.
3 En üstün ve seçilmiş olma saplantısı
Müslümanlar sanki o zamana kadar hiçbir tecrübe geçirmemiş, hiçbir başarı kazanmamış ve bizden önce kimse yaşamamış gibi bir algıyla, adeta Yahudilerin “seçilmiş halk” itikadına benzer bir inat ve kibirle, en üstün ve seçilmiş kimseler oldukları iddiasındaydılar. O evlere devam eden herkes de seçilecek ve üstün olacaktı.
4 “İslâm’ı sadece ben temsil ederim” mantığı
Sürekli telkin şuydu: Bugün İslâm’ı en güzel şekilde temsil etmemiz gerekiyor. Peki, bu nasıl yapılacaktı? Elbette İslâm’ın en güzel ve en doğru temsilini de kendileri yerine getiriyordu. Hal böyle olunca, başka herkes yanlış ve sapkındı. Hele de İslâm dünyasında silahla ve fiilî kavgayla düşman işgaline karşı kurtuluş mücadelesi verenler, “İslâm’ın dırahşan çehresini kirletiyor”du. Filistin meselesinde Yahudilerin tarafını tutmaya kadar varmıştı bu mantık.
5 “Neticeye giden her yol mubah” anlayışı
Seçilmiş, en doğru ve en üstün siz olduğunuzda, başkalarının hakkını yemeniz de zaman içinde mubah hale gelir elbette. Sonrasında soruları da çalarsınız, memuriyetiniz sırasında sizden olmayanlara zulüm de edersiniz, “işe yaramaz” gördüğünüz fakir-fukara çocukları yerine zenginlere ve elitlere oynamaya başlarsınız… Ondan sonra, istikametiniz kanlı suikastlara, darbe girişimlerine ve cinayetlere doğru devam eder.
***
15 Temmuz hain darbe kalkışmasını bugün yeniden düşünürken, şu noktayı vurgulamak durumundayız:
Herhangi bir yapıda, yukarıda sıralanan arızalar gün yüzüne çıkmaya başlarsa, alarm zilleri çalıyor demektir. Müslüman bir delikten iki kez sokulamayacağına göre, dinî hayatımızın tanziminde vazgeçilmez bir yeri olan cemaatlerin, Kur’ân ve Sünnet ölçüsünden milim bile sapmaması için hassasiyet göstermek mecburiyetindeyiz. Böyle olmadığında neler yaşanabileceğini, büyük bir bedel ödeyerek gördük çünkü.
Tarihi kuşanmak
04:0017/07/2024, Çarşamba
G: 17/07/2024, Çarşamba
41
Sonraki haber
Taha Kılınç
Osmanlı ordusuyla Sırp Prensi Lazar Hrebelyanoviç komutasındaki Hristiyan kuvvetlerinin 1389’da karşı karşıya geldiği Kosova Ovası, tam 600 yıl sonra, 28 Haziran 1989 günü -savaşın yıldönümü- yaklaşık bir milyon Sırp milliyetçisini ağırlıyordu. Gün boyu devam eden etkinliklerin en dikkat çekici kısmı, Sırbistan Devlet Başkanı Slobodan Miloseviç’in yaptığı uzun ve hamasî konuşmaydı.
Savaşta ölen Sırpların anısına 1953’te inşa edilen 25 metre yüksekliğindeki anıtın (Gazimestan) önünde konuşan Miloseviç, sözlerine Kosova Savaşı’nın Sırplar ve bütün Avrupa için önemini hatırlatarak başladı. “Savaşın yıldönümünde, Sırbistan artık kendi devletine, ulusuna ve ruhî bütünlüğüne kavuşmuştur. Bugün artık Kosova Savaşı’nın gerçekleriyle efsanelerini birbirinden ayırmak çok zor hale gelmiştir. Zaten bu mesele artık önemli de değildir” diyen Miloseviç, sözü daha sonra Sırbistan’ın ve Sırpların “kenarda tutulduğuna” getirerek şunları söyledi: “1974’te ilan edilen Yugoslav Anayasası, Sırbistan’ın gücünü sınırlamıştır. Kosova Savaşı ve Anayasa, Sırp millî şuuruna yönelik saldırılardır. Sırp liderler arasındaki ayrışmalar, kendi halklarına verdikleri sözü tutamamalarına yol açmıştır. Sırplar, büyüklüklerini kendi lehlerine yeterince kullanamamıştır. Bugün ise Sırbistan artık tek parçadır ve diğer cumhuriyetlerle eşittir. [Kosova Savaşı’ndan] altı asır sonra, şimdi biz yine savaşlarla karşı karşıyayız. Şimdilik hiçbiri silahlı savaşlar değil, ama silahlı savaş seçeneğini de gözden uzak tutmuyoruz. Altı asır önce Sırbistan, Kosova Ovası’nda hem kendisini hem de Avrupa’yı kahramanca savunmuştu. Sırbistan o zaman Avrupa kültürünü, dinini ve sosyal yapısını müdafaa eden bir kaleydi.”
Bugün tarihçiler Miloseviç’in Gazimestan konuşmasını “Yugoslavya’yı parçalayan sürecin ve sonrasındaki kanlı iç savaşın işaret fişeği” olarak tanımlıyor. Sırp milliyetçiliğinin saldırganlığına ve fanatizmine baktığımızda, konuşmanın kitleleri çok derinden etkilediği ve motive ettiği açık.
Garip bir ironiyle, Bosna Savaşı’nı takip eden yargılama safahatı sırasında, “savaş suçlusu” Slobodan Miloseviç’in 2001’de Lahey’deki Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne teslim ediliş tarihi de 28 Haziran’a denk geldi. Dönemin Sırbistan Başbakanı Zoran Cinciç’in bir oldubittiyle Miloseviç’i Lahey’e göndertmesi Sırp milliyetçileri çok öfkelendirmiş, “Kosova Savaşı’ndan bu yana böyle büyük bir utanç yaşamamıştık” demelerine yol açmıştı.
Şimdi belki bizim için tarihin sayfalarında kalmış küçük bir detay olan Kosova Savaşı, Sırplar açısından, bütün millî varlıklarını ve iddialarını üzerine bina ettikleri devasa bir dönüm noktası. Osmanlı İmparatorluğu çoktan yıkılıp gitmiş olsa da, Sırpların tepesindeki “Türk gölgesi” hâlâ canlılığını koruyor. Bu öyle bir korku ve paranoya ki, Müslüman Boşnakları katlederken bile adeta Osmanlının öcünü aldılar.
Balkanlarda Sırplar, Ortadoğu’da Siyonistler, Asya’da Hindular… Dinlerinin ve ideolojilerinin farkına rağmen, Müslümanlara yönelik düşmanlıkta yarışan ve yardımlaşan bu üç güruh, belli ortak paydaları da paylaşıyor: Sürekli tarihin koridorlarında yaşıyorlar mesela; kendi varlıklarını anlamlandırmak için, durmaksızın maziyi kolaçan halindeler. Farklılıkları unutmak veya unutturmak bir yana, devamlı hatırlatarak gündemde tutuyorlar; nesillerini de bu çerçevede yetiştirmeye odaklılar. İçlerindeki kini ve öç duygusunu hiç söndürmeden, her alanda güçlerini artırma peşindeler. “Birlikte yaşam” veya “Geçmişe saplanıp kalmaktan kurtularak geleceğe bakmak” türünden modern dayatmalarla bizim kafalarımız karışa dursun, muhataplarımızdaki millî şuur son derece güncel ve zinde olarak yerinde duruyor.
Geçen yazımda “Srebrenitsa bugün bizim için ne anlam ifade eder?” sorusuna cevap sadedinde “Hafıza dersi” kavramını öne çıkarmıştım. Hafıza dersini güzelce alabilmek için dünü, bugünü ve yarınıyla, topyekûn bir şuur tazelenmesi şart. Maziyi derinlemesine kavramak, farklılıkların altını kalın çizgilerle çizmek ve her alanda güçlenmek de “tarihi kuşanmak” şeklinde özetlenebilir. Bunu başaramadığımız takdirde, güçlü milletlerin çizmeleri altında ezilip gitmek ya da sofralarında birkaç lokmalık mezelere dönüşmek kaçınılmaz.
Madalyonun öbür yüzü
04:0020/07/2024, Cumartesi
G: 20/07/2024, Cumartesi
47
Sonraki haber
Taha Kılınç
Konferanslarda en çok karşılaştığım sorulardan biri şudur: “İsrail, bunca askerî gücüne ve uluslararası desteğine rağmen, Mescid-i Aksâ’yı neden yerle bir etmiyor? İslâm dünyası da cılız bir kınamadan öteye geçecek durumda değilken üstelik…” Sorunun alt metninde, İsrail’i “istediğini istediği şekilde yapan”, “durdurula-mayan” ve “sınır çizilemeyen” bir güç olarak tasavvur etme alışkanlığı yatıyor. İsrail’in kayda değer bir istihbarat ve saldırı kabiliyetinin bulunduğu doğru. Ama karşımızda “her şeye kâdir” bir gulyabani yok. İsrail’in hem kendi iç bariyerleri hem de onu dışarıdan kuşatıp sınırlayan haricî şartlar var. Her ülke gibi.
1967’de Siyonistler Kudüs’ü ve Mescid-i Aksâ’yı işgal ettikleri zaman, ordu radyosundan yapılan ilk anonslarda “Tapınak Tepesi artık bizim elimizde!” vurgusu çok baskındı. Kudüs’ün Müslüman halkı, Aksâ’nın kaderine dair endişe ve merak içindeydi. Ancak ilginç bir sürpriz yaşandı: İsrail Savunma Bakanı Moşe Dayan, Yahudi kamuoyunun protestolarına rağmen, Mescid-i Aksâ’nın kontrolünün Müslümanlara bırakılacağını duyurdu.
İşgalle birlikte Kubbetu’s-Sahra’nın tepesine dikilen İsrail bayrağının indirilmesi emrini vermekle işe başlayan Dayan, ardından Mescid-i Aksâ’nın kuzey tarafına konuşlandırılan İsrail askerlerini geri çekti. Kudüs Bölge Komutanı Uzi Narkis’in şiddetli itirazlarına rağmen kararından vazgeçmeyen Dayan, basit bir mantıkla hareket ediyordu: Dünyanın gözünde, İsrail’i “işgalci” bir devlet olarak göstermemek. Kudüs’te gerçekleştirilen askerî operasyon kelimenin tam manasıyla bir “işgal” olsa da, Siyonist liderlerin iddia ettikleri tek hedef, “mahrum bırakıldıkları doğal hakları” Ağlama Duvarı’na kavuşmaktı. Nitekim Dayan, İsrail basınına yaptığı açıklamada şunları söyleyecekti: “En kutsal mekânımıza geri döndük, buradan bir daha asla ayrılmayacağız. Biz başkalarının dinî mekânlarına el koymaya veya onları oralardan men etmeye gelmedik. Aksine, biz şehrin uyum içinde olmasını ve bütün unsurların kardeşçe yaşamasını istiyoruz.”
(Ne var ki, sonraki süreç, Dayan’ın başlangıçtaki bu sözleriyle İsrail işgal yönetiminin uygulamaları arasındaki çelişkileri defaatle ve açık biçimde ortaya koyacaktı.)
Moşe Dayan, işgali takip eden günlerde Kudüs Evkâf yetkilileriyle bir araya gelerek, onlarla kutsal şehrin ve Mescid-i Aksâ’nın Müslümanlar açısından taşıdığı ehemmiyeti müzakere etti. Müslüman liderlerden aldığı tavsiye doğrultusunda, Yahudilerin Mescid-i Aksâ alanında ibadet etmesini yasaklayan Dayan, Yahudi ve Hristiyanların Aksâ’yı ziyaretlerinin ise güvence altına alındığını duyurdu. Yahudiliği “kültürel” ve “siyasî” bağlamda bir kimlik olarak algılayan Dayan için, Mescid-i Aksâ sahası Yahudiler açısından sadece “tarihî” bir değer taşıyordu. Dayan’ın seküler kimliği, Aksâ konusunda Müslümanlar lehine karar vermesini kolaylaştıran etkenlerin başında geliyordu. İlginç olan ise, hiç azımsanmayacak sayıda Yahudi din adamının da Mescid-i Aksâ alanının Yahudilerce ibadet için kullanılmasını “haram” saymasıydı. Onlara göre, Süleyman Tapınağı inşa edilinceye kadar, Mescid-i Aksâ sahası “temiz” değildi ve orada ibadet edilemezdi. Böylece Dayan, Kudüs’ün dinî dengelerini seküler mantıkla korumaya çalışırken, dindar Yahudilerden sürpriz bir destek de kazanıyordu.
1967’den günümüze Kudüs’ü şehirdeki Yahudi varlığı bağlamında okurken, yarım asrı çoktan deviren işgal süreci boyunca, İsrail’in elde ettiği şeylerin aslında son derece sınırlı olduğunu gözden kaçırabiliyoruz. İşgalin ortaya çıkardığı dramatik ve travmatik tablo, işgalcinin psikolojisindeki çöküşü ve saflarının giderek dağılmakta olduğu gerçeğini görmeyi engelleyebiliyor. Onca savaşa, saldırıya ve gözdağına rağmen, işgal edilmiş topraklardaki Filistinli nüfusu yıldırım hızıyla artıyor. İsrail’de sekülerliğin yaygınlaşmasına paralel olarak hem demografik göstergeler negatif bir seyir izliyor hem de işgalin Yahudiliğin temel metinleriyle bağlantıları giderek zayıflıyor. Son Gazze soykırımı vesilesiyle dünyanın dört bir yanında yükselişe geçen Yahudi karşıtlığını ve her alanda Siyonizm’in karşı karşıya kaldığı dışlanmayı da hesaba kattığımızda, resmî ömrü bir asrı çoktan aşan kadîm Filistin topraklarını işgal projesinin iflasa sürüklendiğini rahatlıkla söyleyebiliriz.
Filistin’e sürekli Müslümanların kayıpları açısından değil de Yahudilerin ve Siyonizm’in kaybettikleri üzerinden bakmayı deneyin, bambaşka bir manzara göreceksiniz.
Ürdün’de birkaç adım
04:0024/07/2024, Çarşamba
Geçtiğimiz hafta sonu, cumadan itibaren üç günlük kısa ama yoğun bir ziyaret için Ürdün’deydim. Orta-doğu’nun bu küçük ve önemli ülkesini ara ara yoklamak, bölgemizde yaşanan gelişmeleri içeriden izlemek açısından epey öğretici bir tecrübe benim için. Bu defa da öyle oldu.
Nüfusunun yüzde 70’e yakını Filistinlilerden oluşan Ürdün’de, elbette Gazze’de devam eden Siyonist soykırımın yansımalarını derinden hissettik. Sokaklarda görünürde herkes işinde-gücündeydi, ancak iki noktada Filistin gündemi çok bariz şekilde karşımıza çıktı:
İsrail’i destekleyen küresel markalara yönelik boykotun yaygınlaşmaya başladığını gördüm evvela. Amman’ın merkezinde geleneksel Filistin kahvaltısı için gittiğimiz kalabalık bir mekân, ünlü meşrubat markalarının buzdolaplarını üst katta tenha bir köşeye kaldırmış, üstüne de “Boykotludur!” notunu yapıştırmıştı mesela. Ürdün’de üretilen ve halk tarafından hızlıca benimsenen bir soğuk içecek markası, ülkenin her köşesinde yaygın biçimde bulunabiliyordu. Hatta Amman Kraliçe Alyâ Uluslararası Havaalanı’nın özel yolcu salonunda bile, sadece bu yerel markanın ürünleri vardı. Bahsettiğim husus size detay gibi gelebilir, ancak Ürdün gibi kaynakları sınırlı ve ekonomik açıdan büyük ölçüde dışa bağımlı bir ülkede, boykotlu ürünlere karşı yerel alternatiflerin geliştirildiğini görmek beni sevindirdi açıkçası.
(Türkiye’de boykotlu ürünleri servis eden bir mekâna gittiğim zaman, eğer muhatabım sözden ve halden anlayacak bir seviyedeyse, kibar bir şekilde itirazımı dile getiriyorum, hatta mümkünse muadil ürün rica ediyorum. Ancak bizde şahit olduğum bir durum var. Mekân sahipleri, “İnsanlar tercih etmiyor abi!” mazeretine çokça sığınıyor. Oysa günlük hayattaki birçok tercih alışkanlıklardan ibaret ve alışkanlıklar da kolaylıkla değişebilir. Dahası, İsrail’i açıktan destekleyen birçok marka, hem ekonomimizi esir alıyor hem de bizleri daha iyisini yapma noktasında tembelleştirip uyuşturuyor. Pek çok şeyin alternatifini, daha iyisini ve yerlisini üretmek mümkündür. İnsanlar da hepsine kolayca alışır. Yeter ki, “daha fazla kâr” hırsıyla, küresel markaların sunduğu kolay ekonomik fırsatlara tav olmayalım.)
Ürdün’de Gazze’yi iliklerime kadar hissettiğim ikinci nokta, cami ve mescitlerde cemaatle kıldığımız namazlardı. Sabah, akşam ve yatsı namazlarının son rekâtlarında, rükûdan doğrul-duktan sonra, imamlar ellerini açıp uzun uzun dua ediyor, cemaat de içtenlikle “âmin” diyor: Bin bir sıkıntıyla sınanan Gazze halkına sabır ve sebat yakarışı, direnişçi mücahitlere destek beyanı, düşmanlara beddua ve hepimiz adına zaaflarımız ve günahlarımız için tevbe-istiğfar… “Kunût” olarak bilinen bu uygulama, hem günlük rutin içinde Filistin’i ve Gazze’yi hiç gündemden düşürmemeyi sağlıyor hem de namazı organik biçimde hayatın tam merkezine yerleştiriyor.
Türkiye’de unuttuğumuz (hatta belki de gerçek haliyle hiç bilmediğimiz) sünnetlerden biri, bu “kunût” tatbikatıdır. Hz. Peygamber, 625 yılında, bazı kabilelere İslâm’ı öğretmek için yolladığı heyetlerin Recî ve Bi’r-i Maûne mevkilerinde pusuya düşürülerek katledilmeleri üzerine büyük bir üzüntü ve öfke duymuş, kırk gün boyunca sabah namazlarının ikinci rekâtında -“beş vakit namazda” rivayetleri de vardır- rükûdan doğrulduktan sonra ellerini açarak, faillere isim isim beddua etmişti. Bizde “kunût duası”nın sadece vitir namazına sıradan bir ilave şeklinde iliştirilmiş olması, çok hazin bir kayıptır.
Ürdün’e gitmişken, elbette Bilâdüşşâm’ın İslâmlaştırılması için her türlü fedakârlığı göze alan ve bizlere kutlu birer miras bırakan sahabîlere uğramamak olmazdı. Şeria ırmağı boyunca kuzeye ilerleyerek Dirar bin Ezver, Ebû Ubeyde bin Cerrâh, Şurahbîl bin Hasene, Âmir bin Ebî Vakkâs ve Muâz bin Cebel’in kabirlerini ziyaret ettik. Bu vesileyle bir kere daha ikna oldum: Çocuklarımıza sahabe neslini daha fazla anlatmamız gerekiyor. Yalnızca 38 yıl yaşadığı halde İslâm tarihinde silinmez bir iz bırakan Muâz bin Cebel mesela, tek başına uzun uzun konuşulması ve ayrıntılı şekilde tanınması gereken bir yıldız şahsiyet.
Pazar günü Amman’dan İstanbul’a dönmeden önce, Arap dünyasının en seçkin mütefekkirlerinden, gazeteci ve yazar Azzâm Temîmî’nin evine misafir olduk. Kendisiyle gerçekleştirdiğimiz derinlikli ve keyifli sohbeti ayrıca anlatacağım. Nasipse, cumartesi günü bu köşede.
.Kudüs’ün karşı yamacında
04:0027/07/2024, Cumartesi
G: 27/07/2024, Cumartesi
40
Sonraki haber
Taha Kılınç
İstanbul’dan Amman’a gidecek olan uçağımıza binmek üzere kapıya geldiğimizde, onu bir kenarda yalnız başına otururken gördüm. Hemen yanına gittim, selamlaştık. En son iki yıl kadar önce İstanbul’da yüz yüze görüşmüş, uzun uzun sohbet etmiştik. Şimdi, ayaküstü de olsa yeniden karşılaşmak çok güzeldi. Laf arasında Ürdün’deki ziyaret programımızdan bahsedince, “Evimize buyurun” dedi, sonra da –teklifindeki ciddiyet ve samimiyeti göstermek için– “Ürdün numaramı kaydet, mutlaka bekliyorum” diye ekledi. Arap dünyasının en önemli mütefekkir, gazeteci ve yazarlarından Dr. Azzâm Temîmî ile evinde sohbet fırsatına elbette hayır diyemezdim.
Ürdün ziyaretimizin son gününde, Dr. Azzâm’ın gönderdiği konuma ulaştığımızda kendimizi Ölüdeniz’in doğu yakasında, Kudüs’e tam karşı cepheden bakan yüksek bir noktada, zeytin ve badem ağaçlarının çevrelediği bir bağ evinde bulduk. Birazdan kahvelerimiz ve zahterli çöreklerimiz de masada yerlerini aldı. Filistin’i iliklerimize kadar hissetmeye hazırdık artık.
Azzâm Temîmî’ye ilk sorum, İslâmî hareketlerin geleceğine dairdi: “Farklı ülkelerde yaşanan tecrübelere ve uygulanan baskılara bakan biri, İslâmî hareketler için artık yolun sonuna gelindiğini düşünebilir. Gidişatı nasıl görmeliyiz?” Üstad’ın cevabı, yürek ferahlatan cinstendi: “Ümidimizi kesinlikle kaybetmemeliyiz. Eğer ümidimizi kaybedersek, biz de bitmişiz demektir. İslâmî hareketler yok olmayacaktır, çünkü İslâmî hareketler İslâm’ın ta kendisidir. Dünyaya bakın mesela: Siyasal İslâm adını verdikleri bir şeyle mücadele ediyorlar. Siyasal İslâm’la kastettikleri, aslında İslâm’dır. Kişiler İslâm’ı terk edebilir, ancak ilahî vaat gereği onların yerlerini hemen yenileri alacaktır.” Sözün burasında, elbette tarihe bakışımıza da değinmemek olmazdı: “Ortadoğu ilk kez işgal edilmiyor. Şu gördüklerimiz ve yaşadıklarımız ilk kez yaşanmıyor. Tarih okuyan, şahit olduğu hiçbir hadiseye şaşırmaz. Çocuklarımıza tarihi çok iyi öğretmek mecburiyetindeyiz ki olaylara hazırlıksız yakalanmasınlar.”
(2021 yılında Derin Tarih dergisinin genel yayın yönetmenliğini üstlendiğimde, ilk sayıdan itibaren derginin sloganını değiştirip şu cümleyi kapağa yazdırmıştım: “Tarih okuyan şaşırmaz”. Aynı cümleyi Azzâm Temîmî’den de işitmek çok hoş bir sürpriz oldu.)
1955’te Filistin’in El-Halîl şehrinde dünyaya gelen Dr. Temîmî, içinde yetiştiği atmosfer gereği, Hamas başta olmak üzere bölgenin bütün İslâmî hareketleriyle iç içe. Bilahare doktora tezini de yine İslâmî hareketlerin siyaset ve demokrasi tecrübeleri hakkında yazmış. Hal böyle olunca, söz illa Hamas’a geldi: “Hamas’ın teşkilât yapısında, istişare çok önemlidir. Bazı görüş ayrılıkları ve ihtilaflar bulunsa da, karar alınırken mutlaka şura meclisinin dediği olur. Hamas üzerindeki İran etkisinin sınırlı olduğu kanaatin-deyim. İran, Filistin’de hiçbir zaman kök salamadı, bugün de insanların İran’a yönelik yaygın bir temayülü
yok. Hamas, İran’ın desteğine mecbur kaldı, çünkü Arap kardeşleri kendisini yalnız bıraktı.”
Azzâm Temîmî, merkezi Londra’da bulunan “Hivâr” televizyonunun yayın yönetmenliğini ve program yapımcılığını sürdürüyor. Hivâr’da kendisinin hazırlayıp sunduğu “Murâcaât” adlı mülakat programı, Arap ve İslâm dünyasından çok sayıda önemli ismi ağırladı, yakın tarihe dair oldukça detaylı tanıklıkları kayıt altına aldı. 2016’da, Murâcaât’ın konuklarından biri Prof. Dr. Yûsuf el-Karadâvî idi. Karadâvî ile tam 30 bölümlük bir röportaj gerçekleştiren Dr. Temîmî’ye merhum üstadı sordum. Karadâvî’yi şu cümlelerle anlattı: “Hiç şüphesiz, kendisi gerçek bir âlim, bir mürebbî ve her şeyden de önemlisi, bir mücadele adamıydı. Benim ve akranlarımın fikriyatının gelişmesinde kendisinin çok kritik bir rolü vardır. Karadâvî’nin kitle üzerindeki tesirini şu misal çok iyi anlatır: Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, 2017’de Katar’ı abluka altına aldıkları zaman, Karadâvî’nin el-Cezire televizyonunda konuk olarak katıldığı “Şeriat ve Hayat” programının yayından kaldırılmasını istemişlerdi.”
Dr. Temîmî’ye “Karadâvî’nin eleştirilecek yönleri yok muydu?” dedim. “Elbette vardı, ama bence hiçbiri üzerinde durmaya değecek şeyler değildi” deyip ekledi: “Merhum üstad, kendisine anlatılanlardan çok etkilenir, duygusallıkla ani çıkışlar yapabilirdi. Kudüs’ü ziyaret etmenin haram olduğuna dair meşhur fetvasını, bazı Filistinli kardeşlerimizin telkiniyle vermişti mesela. Sonra ben ve birçok arkadaş, bu fetvanın Filistin davasına verdiği zararı kendisine anlatınca, sözlerini revize etmiştir. Bu şekilde, Karadâvî’nin zamanla fıkıh anlayışını ve düşünce dünyasını geliştirdiğine dair birçok örnek vardır.”
Dr. Azzâm’la burada detaylarına girmemin çok münasip olmayacağı başka mevzuları da ele aldık. Nihayet kalkma vakti geldiğinde, gerçek bir münevverle sohbetin insanın dimağında bıraktığı o doyumsuz lezzeti içimizde duyarak kendisiyle vedalaştık. Ayrılırken, “Eylülden itibaren Londra’da olacağım, gelirsen muhakkak haberim olsun” dedi. İstanbul ve Ürdün’den sonra, üçüncü sohbetimiz belki Londra’da olur, kim bilir...
Gazze-Pekin hattı
04:0031/07/2024, Çarşamba
G: 31/07/2024, Çarşamba
36
Sonraki haber
Taha Kılınç
Birinci İntifâda (1987), Filistin’deki halk ayaklanması ve huzursuzluğun İsrail işgal yönetiminden somut tavizler koparılmadan kontrol altına alınamayacağını ortaya çıkarmıştı. On yıllardır devam eden baskı ve aşağılanma, Filistin’de artık işlerin çığırından çıkmasına yol açmıştı. Sokaklar bir türlü durulmuyor, İsrail’in karşı saldırıları işgale karşı nefreti daha da kabartıyordu. Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) lideri Yâser Arafat ve arkadaşları, 1988’de “iki devletli çözüm”ü prensipte kabul ettiklerini dünyaya duyurdu. Arafat böylece hem halkın birikmiş öfkesini pratik bir neticeye dönüştürmeyi hem de -İntifâda’yla birlikte sahneye çıkan Hamas’ı bir kenara iterek- uluslararası toplumun gözünde Filistin halkının tek meşru temsilcisi olarak FKÖ’nün yerini sağlamlaştırmayı amaçlıyordu.
Aynı yılın 15 Kasım günü, Cezayir’de toplanan FKÖ ve onun çatısı altındaki çeşitli fraksiyonlar, Filistin’in bağımsızlığını ilân etti; Arafat da “Filistin Devlet Başkanı” seçildi. Toplantının sonunda kamuoyuyla paylaşılan “Bağımsızlık Bildirgesi”, meşhur Filistinli şair Mahmûd Dervîş’in kaleminden çıkmıştı.
Filistin’den yaklaşık 4 bin kilometre uzakta, başka bir Arap ülkesinin başkentinde, tamamen masa başında “bağımsızlık” ilânının elbette pratik hiçbir gerçekliği yoktu. Ancak Arafat ve ekibi, Filistin sokakları İntifâda ateşiyle yanarken ayaklarının altından kaymaya başlayan zemini yitirmeme telaşı içindeydiler. Planlarına göre: Hamas devre dışı kalacak ve sokaklar sakinleştiğinde, siyasî çözümün tek adresi olarak Filistin kamuoyu kitleler halinde FKÖ’ye yönelecekti. Ne var ki, yakın tarih Arafat’ın bu meseledeki hesap hatalarını defalarca ispat edecekti.
***
Geçen hafta Çin’in başkenti Pekin’de 14 Filistinli grup (Hamas, Fetih ve bunların dışında irili-ufaklı 12 fraksiyon) tarafından imzalanan “Pekin Deklarasyonu”na dair haberleri okurken, işgal altındaki bir toprakta 14 ayrı grubun tam olarak ne için ve nasıl mücadele ettiğini sordum kendi kendime. Söz konusu gruplar arasındaki çekişmeler, rekabetler ve hatta düşmanlıklar, Filistin meselesinin bir asrı aşan acılarla dolu tarihinin ana örgülerinden birini oluşturuyor bugün. Dönem dönem bu çatışmaların neredeyse iç savaş boyutuna evrildiğini, İsrail işgali “sayesinde” ortalığın mecburen durulduğunu görmek bile mümkün.
Şu sorular çok hayatî: Günün birinde Siyonist işgal sona erdiğinde -ki başladığı gibi bitecek-, Filistin’de nasıl bir siyasal atmosfer meydana gelecek? İşgal varken bile böylesine ihtilafa düşebilen Filistinli hareketler, sonrasında aynı masanın etrafında bir araya gelerek ülkelerinin geleceğini inşa edebilecekler mi? Yoksa “özgür” Filistin, Arap dünyasında bolca örneğini gördüğümüz bir anarşiler ve kaoslar silsilesine mi sürüklenecek? İsrail işgali sebebiyle üzerinde pek düşünmediğimiz, belki de -cevaplarından ürktüğümüz için- aklımıza getirmeyi
hiç istemediğimiz sorular bunlar.
Ama hepsi de buz gibi hakikatler
olarak tam karşımızda duruyor.
***
Kahire Deklarasyonu, Mekke Deklarasyonu, Riyad Deklarasyonu, Doha Deklarasyonu… Çin yönetiminin Filistin meselesinde attığı son adım, uzun deklarasyonlar listesine bir yenisini daha ekledi. Her ne kadar taraflar “Bu, şimdiye kadarki bütün ulusal uzlaşma denemelerinin hepsinden daha kapsamlıydı, çok umutluyuz” deseler de, Filistin cephesini yakından ve objektif biçimde izleyen herkesin kanaati aynı: Filistin içindeki ayrışmalar, yabancı bir ülkenin devreye girerek farklı grupların temsilcilerine masa başında bir kâğıt imzalatmasıyla çözülebilecek kadar basit değil. Bizatihi Filistin’in kendi içinden çıkacak hasbî çözümlere ve tarafların birbirine vereceği samimi tavizlere ihtiyaç var.
Filistinli gruplara, Hz. Süleyman’ın o meşhur kıssasını hatırlatmalı belki:
Bir çocuğu paylaşamayan ve annelik iddia eden iki kadın, hakemlik yapması için Hz. Süleyman’a gelirler. Tarafları dinleyen Hz. Süleyman, “Bana bir bıçak getirin, çocuğu ikiye böleyim, ikinize de birer parça vereyim” der. Bunun üzerine kadınlardan biri feryat ederek “Böyle yapma! Çocuk onundur!” diyerek diğer kadını işaret edince, Hz. Süleyman gerçek annenin bu sözü söyleyen kadın olduğuna hükmeder.
Filistin’e bakıp soralım: Bu çocuğun gerçek annesi kim?
Tahran’da suikast
04:003/08/2024, Cumartesi
G: 3/08/2024, Cumartesi
46
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail tam da genel seçim atmosferindeyken, 25 Mayıs 1992 günü, Gazze’deki Yahudi işgal kolonilerinden Kfar Darom’un hahamı Şimon Biran, bir bıçaklı saldırı sonucu öldürülmüştü. Bu hadiseyi, 13 Aralık günü Nissim Toledano adlı Fas kökenli İsrail askerinin Lidd yakınlarında Kassâm Tugayları tarafından kaçırılması takip etti. Hamas, 1989’da dönemin Savunma Bakanı Yitzhak Rabin’in emriyle hapse atılan kurucu lideri Şeyh Ahmed Yâsîn’in serbest bırakılmasını istiyordu. Rabin şimdi artık başbakan olduğuna göre, bu talebi daha rahat yerine getirebilirdi. İsrail hükümeti Hamas’ın isteğine kulak tıkayıp ayak sürürken Toledano öldürülünce, Başbakan Rabin’in emriyle Gazze ve Batı Şeria’da Hamas’a yönelik kapsamlı operasyonlar başlatıldı. Yüzlerce kişinin tutuklandığı cadı avının ardından, Rabin, Hamas’ın bütün üst düzey isimlerinin Lübnan topraklarına sürülmesini emretti.
17 Aralık 1992 günü, İsrail işgal güçleri, aralarında İsmail Heniyye, Mahmûd ez-Zehâr, Abdulaziz Rantîsî, Aziz Duveyk, Nâyif Racûb gibi Hamaslı liderlerin bulunduğu 415 kişilik bir grubu Lübnan’ın güneyindeki dağlık Mercu’z-Zuhûr mıntıkasına sınır dışı etti. Bölgesel ve uluslararası basının büyük ilgi gösterdiği hadise, İsrail hükümetinin beklentilerinin aksine, bütün dünyada Hamas’a karşı sempatiyi büyüten bir reklama dönüştü. Mercu’z-Zuhûr tecrübesi de Hamaslılar için sıkı bir “eğitim kampı” yerine geçmişti. Rabin yönetimi sürgünü iki yıl şeklinde planlamasına rağmen, Hamas’ı gündemden düşürmek için süreyi kısalttı ve Hamas liderlerinin Filistin’e peyderpey dönüşlerine müsaade etmek durumunda kaldı.
O tarihte henüz 30 yaşında olan İsmail Heniyye, Filistin’in kadîm şehirlerinden Askalân -meşhur hadis âlimi İbn Hacer’in memleketi- kökenli bir aileye mensuptu. Siyonist işgal sebebiyle Gazze’ye göç eden Heniyyelerin oğlu İsmail, Akdeniz kıyısındaki mülteci kampı eş-Şâtî’de dünyaya geldiğinde tarihler 1962’yi gösteriyordu. Sürgün bir ailenin mülteci kampında doğan çocuğu için, Mercu’z-Zuhûr, sadece dirayetini ve azmini artıracak sağlam bir tecrübe yerine geçecekti.
Şeyh Ahmed Yâsîn 1997’de özgürlüğüne kavuştuktan sonra onun özel sekreteri ve sağ kolu olan Heniyye, 2006’da Gazze’de başbakanlık vazifesini üstlendi, 2017’de de Hâlid Meşal’in görevi bırakmasının ardından Hamas liderliğine getirildi. Heniyye, hayatının bütün duraklarında Filistinlilerin yaşadığı bütün acıları ve zorlukları tattı. Nitekim akıbeti de Yahyâ Ayyâş, Ahmed Yâsîn, Abdulaziz Rantîsî gibi izlerini takip ettiği öncülerle aynı oldu. Hayatı boyunca çok arzuladığı şehadete, ülkesinden çok uzaklarda erişti.
***
İran’ın başkenti Tahran’da 31 Temmuz gecesi gerçekleştirilen İsmail Heniyye suikastı, neresinden bakarsanız bakın, soru işaretleriyle ve şüphelerle dolu bir hadise. Hele de Heniyye’nin uzaktan kumandalı bir bombalı düzenekle öldürüldüğü, patlayıcının kendisinin kalacağı misafirhaneye gizlice sokulup haftalar öncesinden odasına yerleştirildiği, Heniyye’nin hangi odada kalacağının bile bilindiği, misafirhanenin bulunduğu bölgeden Devrim Muhafızları’nın tamamen çekilerek geriye sadece Heniyye’nin özel korumalarının kaldığı gibi iddialar doğru çıkarsa…
“Böylesine önemli bir misafirin korunması için daha ciddi tedbirler neden alınmadı?”, “Heniyye, uluslararası bir pazarlık için kurban verilmiş olabilir mi?”, “Hamas’ın siyasî geleceği mi dizayn ediliyor?” gibi çok sayıda soru, haliyle zihinlere üşüşüyor.
Ortadoğu’nun mevcut manzarasında hiçbir şey imkânsız değil. Öyle bir coğrafyada yaşıyoruz ki, bilhassa siyasî suikastlar, sürpriz -ve hatta bazen birbirine düşman- çevrelerin perde arkasında yardımlaşmasıyla sahneye konabiliyor.
***
İsmail Heniyye, dün Katar’ın başkenti Doha’da on binlerce kişinin katıldığı heybetli bir cenaze töreninin ardından toprağa verildi. Doğum, ölüm ve defin yerleri arasındaki mesafe, Siyonist işgalin darmadağın ettiği Filistin dokusunun ve parçalanmış hikâyelerin ibretlerle dolu bir özetiydi adeta.
Doha’yı, İslâm coğrafyasının çok farklı köşelerinden kopup gelen nice ismi bağrında ağırlayan bir belde olarak ayrıca yazmak istiyorum. Nasipse, çarşamba günü bu köşede…
Bir sığınak: Doha
04:007/08/2024, Çarşamba
G: 7/08/2024, Çarşamba
51
Sonraki haber
Taha Kılınç
Basra Körfezi, 1500’lü yıllardan itibaren önce Portekizlilerin, ardından da İngilizlerin istilasına sahne oldu. Bilâdüşşâm ile Hindistan arasındaki ticaret yollarının tam göbeğinde yer alan bölgede İngilizler çok kârlı koloniler kurdular. İkinci Dünya Savaşı sonrasına kadar pek aksamadan işleyen İngiliz sistemi, uluslararası dengelerde yaşanan değişimlere paralel olarak biçim değiştirdi: 1951’de Umman, 1961’de de Kuveyt, İngiltere’den bağımsızlıklarını kazandı. Londra, Körfez’in diğer emirliklerine dokuz parçadan oluşan bir federasyonun çatısı altında bir araya gelmelerini önerdi. Bunlardan yedisi (Abu Dabi, Dubai, Şârika, Ra’su’l-Hayme, Acman, Fuceyre, Umm Kayveyn) teklifi kabul ederek “Birleşik Arap Emirlikleri”ni oluşturdular; Katar ve Bahreyn, ayrı birer devlet olmayı tercih etti.
Çok eski tarihlerden beri kendine has siyasetiyle ve bağımsız yapısıyla dikkatleri çeken Katar, 1971’den sonraki süreçte Körfez’deki diğer devletlerden daha da ayrıştı. Dünyada bilinen doğalgaz rezervlerinin yüzde 14’üne tek başına sahip olan Katar, bu sayede elde ettiği olağanüstü zenginliği yalnızca ekonomik refaha tahvil etmedi, aynı zamanda siyasî gücünü artırmak için de kullandı. Uluslararası mahfillerde çok boyutlu lobicilik faaliyetlerine hız verilirken, 1996’da yayına başlayan El-Cezîre televizyonu kısa sürede Katar’ın en güçlü kozlarından birine dönüştü.
1960’larda siyasî sebeplerle ayrılmak zorunda kaldığı ülkesi Mısır’dan Katar’a iltica eden Prof. Dr. Yûsuf el-Karadâvî de tek başına Katar’ı güçlendiren bir başka aktördü. Her şartta Karadâvî’nin arkasında duran ve onun telkinlerine büyük önem veren Katar yönetiminin bu yaklaşımı sayesinde, Doha, zaman içinde bir çekim merkezine haline geldi. İslâm coğrafyasında başı sıkışan herkes Doha’ya sığınırken, Katar yönetimi bu müsamaha atmosferinin siyasî bedellerini ödemekten de çekinmedi. Zaman zaman Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi komşularıyla gerginlik yaşayan Katar, geri adım atmadan yoluna devam etti.
Birçok ülkede Müslüman Kardeşler Teşkilâtı, Hamas, Nahda Hareketi vb. oluşumlar “terör örgütü” muamelesi görürken, Katar, hepsine kucak açarak uluslararası arenada sıra dışı ve sağlam bir mevki edindi. Bu bağlamda, Taliban-ABD müzakerelerine merkez olarak Doha’nın seçilmesi tesadüf değildi. Karadâvî’nin öncülüğünde kurulan Dünya Müslüman Âlimler Birliği, İslâm dünyasından âlim ve mütefekkirlerin Katar’a akın etmesine vesile oldu. Iraklı Ali Karadâğî’den Moritanyalı Muhammed Hasan Dedev’e sayısız isim ilmî faaliyetlerini Doha’da sürdürürken, “Çeçenistan’ın Aliya’sı” Zelimhan Yandarbiyev’den Cezayir İslâmî Selamet Cephesi’nin efsanevî lideri Abbâsî Medenî’ye, İslâm coğrafyasının siyasî hafızası da Doha’da temerküz etti. Nihayet geçtiğimiz hafta Hamas lideri İsmail Heniyye, Katar’da toprağa tevdi olundu.
Geçtiğimiz yüzyılda, Körfez’de bugün Katar’ın oynadığı kritik rolü Suudi Arabistan üstlenmişti. Ülkesinde bunalan ve hayat hakkı bırakılmayan nice önemli aktör Cidde’de, Mekke’de, Medine’de özgür biçimde yaşayıp faaliyetlerine devam edebiliyordu. Suriye’den, Mısır’dan, Irak’tan ve diğer İslâm beldelerinden ilmî ve siyasî şahsiyetlere iltica sağlayan Suudi Arabistan, bu sayede kendi ilmî ve fikrî seviyesini de yükseltme imkânı buluyordu. Rahmetli Kral Faysal’ın çabalarıyla açılan Medine İslâm Üniversitesi, bu konunda dikkatle incelenmesi gereken çok mühim bir misaldir.
Vaktiyle büyücek birer balıkçı kasabasını andıran Körfez şehirleri arasında Doha bugün bambaşka bir yerde duruyorsa, yukarıda genel çerçevesinden kabaca bahsettiğim siyaset sayesindedir. Komşuları turizm, bankacılık, spor, eğlence sektörü vb. sahalara yatırım yapıp sadece ekonomik kazançlarına odaklanırken, Katar yönetiminin siyasî tercihleri, Körfez’in bu küçük ülkesini hem uluslararası sistemde söz sahibi haline getiriyor hem de İslâm coğrafyasının geleceğine dair bazı umutların diri kalmasına yardımcı oluyor.
Müslümanların istikbalinde müspet rol oynamak bakımından, Doha gibi tümüyle modern, yeni ve hatta sunî bir şehrin, İslâm dünyasının kadîm ve köklü şehirlerinin yanı başına yerleşmesi, bugünlerin hikâyesini yazacak olan geleceğin tarihçilerine bolca malzeme sunacak bir konu şüphesiz.
Hamas’ın geleceği
04:0010/08/2024, Cumartesi
G: 10/08/2024, Cumartesi
53
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsmail Heniyye’nin İran’ın başkenti Tahran’da şüpheli bir suikasta kurban gitmesinin ardından, İslâmî Direniş Hareketi (Hamas) liderliğine Yahyâ Sinvâr getirildi. Hamas’ı yakından ve içeriden takip edenler için, bu görevlendirme sürpriz değildi şüphesiz. Son birkaç yıldır teşkilât içindeki ağırlığını giderek artıran Sinvâr, Aksâ Tufanı’ndan sonra kitlelere de mal olmaya başlamış bir isim. Dolayısıyla, Sinvâr’ın seçilmesi, Hamas açısından bir tür mecburi istikamet sayılabilir.
“Arap Baharı” adı verilen bölgesel türbülânsın oluşturduğu yeni atmosfer ve bilhassa 2013’te Mısır’da gerçekleştirilen askerî darbenin ardından, Hamas içinde bir ayrışma giderek bariz hale gelmişti. İç politik kaygılarla “Siyasal İslâm’la mücadele” konseptini uygulamaya koyan bazı bölge ülkelerinin Hamas’ı “terörist organizasyon” olarak değerlendirmesi nedeniyle, teşkilât saflarında merhum İsmail Heniyye ile birlikte Yahyâ Sinvâr’ın da dâhil olduğu bir kamp, İran’la yakınlaşmaya başladı. Bazı Arap devletlerinin açık düşmanlığına karşın İran’ın Hamas’a sağladığı destek, bu yakınlığın ana gerekçesini oluşturuyordu. Hâlid Meşal’in içinde bulunduğu diğer kamp ise, Türkiye-Katar eksenine yakın duruyor, hareketin istikbali açısından, Hamas’ın bölge ülkeleriyle ilişkilerinde denge politikası gütmenin daha mantıklı olacağını savunuyordu.
Hem söz konusu Arap devletlerinin gittikçe artan düşmanlığı hem de 7 Ekim’den bu yana İsrail’in Gazze’de uyguladığı soykırımın korkunç boyutlara ulaşması, İran-Hamas ilişkilerini “stratejik ortaklık” seviyesine yükseltti. Nihayet Yahyâ Sinvâr’ın liderliğe seçilmesi, bu durumun somut bir kanıtı olarak karşımızda duruyor. İran mahfillerinin Hâlid Meşal’in yeniden Hamas liderliğini üstlenmemesi için yoğun şekilde kulis yaptığı, Meşal’in de baskılardan dolayı epey bunaldığı biliniyor.
Mevcut atmosferde, Hamas içinde İran’ın desteklediği bir adayın kazanması gayet anlaşılır. Zira Gazze’de yaşanan fiilî durum, “Şimdiye kadar diplomasi ve müzakere kanalları kullanıldı da ne oldu? İnceldiği yerden kopsun!” düşüncesini benimseyen insanların çoğalmasına yol açtı. Keza şu yorum da epey taraftar buluyor: “Arap ve Müslüman kardeşleri, Hamas’ı yeterince desteklemiyor. Hatta birçoğu itiyor, öteki haline getiriyor ve düşmanlaştırıyor. Hamas’a İran’dan başka gidecek kapı bırakmadılar!”
Meselenin “konjonktürel mecburiyetler” kısmını bir yana bırakırsak, İran-Hamas yakınlaşması, teşkilâtın geleceğiyle alakalı bazı durumların konuşulmasını gerektiriyor. Şu üç noktanın anlaşılması, özellikle çok mühim:
* Tahran’dan Hamas’a verilen gürültülü destek, İran’ın Şiîliği İslâm coğrafyasında “baskın atmosfer” haline getirme stratejisinin bir parçası. Şiîliği yaymayı dış politikasının ana eksenine oturtan İran devlet aklı, Filistin meselesini millî emellerinin önünde paravan olarak kullanıyor. Halk tabanında bu yolla kazandığı sempati, Şiîliğin yayılmasına hizmet ediyor.
* İran, Ortadoğu’da desteklediği ve parlattığı hiçbir örgütü, kendi haline bırakmıyor. Bütçesinden iç işlerine, lider seçiminden siyasî programına, ilişkide bulunduğu çevrelerden ideolojik yapısına kadar, yanına çektiği her oluşumu zaman içinde kendisine benzetiyor.
* Hamas’ın marjinalleştirilmesi ve Tahran’ın siyasal bir aparatı haline getirilmesi, Filistin’in geleceğini kurma potansiyeline sahip en büyük Sünnî-İslâmî hareketin dağılması ve parçalanması anlamına gelecektir. Dahası bu durum, Sünnî dünyada karşısında neredeyse hiçbir set kalmayan İran’ın da yayılmacı emellerine hizmet edecektir.
Bir şeyi değiştireceği için değil ama tarih nazarında bir şahitlik bâbında, bu köşede zaman zaman vurguladığım bir hususu tekrarlayarak bitireceğim:
İslâm coğrafyasının içinden çıkmış makul ve meşru hareketlerin farklı sâiklerle şeytanlaştırılıp boğulması, marjinalleştirilmesi veya işlevsiz hale getirilmesi, bu coğrafyanın geleceğine yapılmış çok büyük bir kötülüktür. İsraf edilen bu imkânlar, Müslüman dünyayı içeriden ve dışarıdan zayıflatmaktan başka bir işe yaramayacaktır. Gelecek nesiller, içinden geçtiğimiz şu dönemleri tarih kitaplarında okurken, kaçırılmış nice fırsata ve heba edilmiş potansiyellere bakıp esef edecektir.
Kahire’de sessiz bir ölüm…
04:0014/08/2024, Çarşamba
G: 14/08/2024, Çarşamba
30
Sonraki haber
Taha Kılınç
Halep Kalesi’nden kuzeydoğu yönüne doğru baktığınızda, yan yana iki yeşil kubbe dikkatinizi çeker. Bunlardan bir tanesi, Mescid-i Nebevî’nin Kubbe-i Hadrâ’sı biçiminde inşa edilmiştir. Etrafından hemen ayırt edilen bu kubbeler, Kiltâviyye Külliyesi ve mescidine aittir. Külliyenin tarihî kısımları, Memlûk dönemi Halep naiplerinden Emir Seyfuddîn Toktemir el-Kiltâvî’in hatırasıdır.
Savaş öncesinde Halep’in en önemli geleneksel eğitim kurumlarından biri olan Kiltâviyye Külliyesi, 1964 yılında Şeyh Muhammed en-Nebhân (1902-1974) tarafından kurulmuş. Aynı zamanda Nakşibendî tarikatına mensubiyeti bulunan Nebhân, anne tarafından “seyyid” olmasının etkisiyle, Halep’te büyük üne sahipmiş. Şeyh’in Halep kırsalında yaşayan Hudayrât aşiretinden oluşu da, kendisine halkın teveccühünü sağlamış. Tıpkı Mahmûd Sâmî Ramazanoğlu gibi babasının zenginliğini bir kenara bırakıp, rızkını kendi el emeğiyle kazanmayı önemseyen Şeyh Nebhân, özellikle kadınların eğitimine önem verirmiş. Kendisine yetişenlerin anlattığına göre, çarşamba ve cumartesi günleri öğle namazından önce yalnızca kadınların iştirak ettiği dersler yaparmış.
Suriye’de hiçbir bakanlığa tabi olmadan, kendine has bir statüyle faaliyet gösteren Kiltâviyye Külliyesi’nin yöneticiliğini, 1983’te Şeyh Mahmûd Nâsır el-Hût üstlenmiş. Muhammed en-Nebhân’ın en yakın müritlerinden biri olan Hût, Halepli tüccar ve sanayicilerle kurduğu son derece iyi ilişkiler sayesinde, Kiltâviyye’nin imkânlarını epey genişletmiş. 1985-1995 arasında Halep Emevî Camii’nin imam-hatipliğini de yürüten Hût’un riyasetinde, Kiltâviyye Külliyesi, Suriye’nin dört bir yanına imam, hatip ve vaiz yetiştiren saygın ve ciddi bir eğitim kurumuna dönüşmüş.
İri beyaz sarıklar sarıp, tülbentlerinin ucunu iki omuz arasına sarkıtan Kiltâviyye mensupları, 2011 öncesinde Suriye rejimiyle barışık ancak siyasetten uzak bir portre çiziyordu. Son derece etkili bir hitabet gücüne sahip olan Şeyh Hût’un şahsî karizması ve ülke içindeki bağlantıları da Kiltâviyye’nin müstakil duruşunu korumasına yardımcı oluyordu.
Suriye’de rejimle muhalif güçler arasındaki çatışmalar nihayet Halep’e sıçradığında, bütün gözler doğal olarak Kiltâviyye’ye çevrildi. Şeyh Hût, talebelerini ve müritlerini gösterilere katılmaktan kaçınmaları için uyarırken, muhaliflere de nasihatlerde bulunuyordu. 2012’de Şeyh’in gizli bir ses kaydı basına sızdı: “Ben Beşşâr Esed’le her şeyi açık açık konuştum. Dünyada hiçbir devlet başkanına böyle hitap edilmemiştir. Karısını tesettüre sokmasını, basını kontrol altında tutmasını ve yolsuzlukları önlemesini söyledim. Dinler veya dinlemez, beni ilgilendirmiyor. Biz görevimizi yapmış olduk…” diyen Hût, başka bir ses kaydında şunları söylüyordu: “Orduya, birliklerini şehirlerden ve köylerden çekmesi çağrısında bulunuyorum. Kan dökerek ıslah yapamazsınız, ortalığı böyle düzeltemezsiniz! Devrimcilere de çağrım şudur: Meşru taleplerinizde, sizin yanınızdayız. Ama tek bir şartla: Namlularınızı indirin, kılıçlarınızı kınlarına sokun! Bütün taraflar bizim kardeşimizdir. Ülkemize yabancı müdahalesine kesin bir şekilde karşıyız. İslâm’a göre, yabancı müdahalesi istemek haramdır!”
Suriye’nin o dönemki kaotik atmosferinde ulemanın önemli bir kısmı Baas rejimini açıktan desteklerken (Saîd Ramazan el-Bûtî onlardan biriydi mesela), bir kısmı açıktan rejime karşı çıkıyor; bir kısmı sessizliği seçerken, bir diğer kısmı da dengede durmaya çabalıyordu. Şeyh Mahmûd el-Hût bu sonuncu sınıftaydı.
19 Eylül 2012 günü Suriye rejimine ait savaş uçakları Kiltâviyye’yi bombalarken, Şeyh Mahmûd yanındaki az sayıda talebesiyle birlikte çoktan Halep’i terk etmişti. Önce Türkiye’ye, ardından Medine-i Münevvere’ye, nihayet Mısır’ın başkenti Kahire’ye geçen ve oraya yerleşen Hût, yaklaşan fırtınayı şüphesiz ufukta görmüş, nasihatlerinin fayda etmediğini de fark etmişti. 2019’da kısa süreliğine Halep’i ziyaret eden Hût, rejimin baskısı altında ilmî faaliyetlerini sürdüremeyeceğini anlayınca, Mısır’daki sürgün hayatına geri dönmüştü.
Şeyh Mahmûd Nâsır el-Hût, geçtiğimiz Salı günü (6 Ağustos 2024) Kahire’de vefat etti. Onun 68 yıllık hayat öyküsünde hem Suriye’nin ve Halep’in yakın tarihi hem de Halep’in ilmî hayatından mühim parçalar iç içe geçmişti. Ulemanın umerâ ile imtihanına dair sarsıcı dersler eşliğinde…
İstikamet nereye?
04:0017/08/2024, Cumartesi
G: 17/08/2024, Cumartesi
31
Sonraki haber
Taha Kılınç
İki hafta önce kıymetli bir dostumuzun nişanı için Saraybosna’daydım. Ilıca taraflarında, çok hoş bir bahçe içinde açık havada icra edilen merasimin ardından şehir merkezine dönerken, akşam namazımızı kılmak üzere Kral Fahd Camii’ne uğradık. Daha önceki Saraybosna ziyaretlerimde gitmek istediğim ancak bir türlü yolumu düşüremediğim bir yerdi burası.
Kral Fahd Camii, Bosna Savaşı’nın bitişinden hemen sonra, 1998-2000 yılları arasında dönemin Suudi Arabistan Kralı Fahd bin Abdülaziz adına inşa edilmiş. Geniş ve ferah namaz mekânının yanı sıra konferans salonu, kütüphanesi ve kültür merkeziyle büyük bir külliye halinde hizmet veren cami, bugün bilhassa Bosna’yı ziyaret eden Arap turistleri ağırlıyor. Namazda da onların yoğunluğu zaten göze çarpıyordu. Caminin kültür merkezinde verilen ücretsiz Arapça ve Boşnakça dersler de, keza hem yerli hem de yabancılar için güzel bir imkân.
Kral Fahd Camii, Suudi Arabistan’ın ta 1950’lerden itibaren dünyanın çok farklı yerlerinde inşa ve finanse ettiği külliyelerden biri. Ülkenin kurucusu Kral Abdülaziz ve onun oğulları Kral Suûd, Kral Faysal, Kral Hâlid, Kral Fahd ve Kral Abdullah dönemlerinde, çeşitli ülkelerde sayısız dinî okul, medrese, cami, kütüphane ve kültür merkezi açıldı. Ülkenin bu siyaseti hem “resmî ideoloji” konumundaki Selefiliğin yayılmasına hizmet ediyor hem de yönetici aileye halk nezdinde itibar kazandırıyordu.
Yukarıdaki isimlerden, Selefîliğin dışına taşıp Müslümanların tamamına seslenmeyi başaran ve resmî ideolojinin kalıplarının ötesinde, ümmet çapında işlere imza atan tek isim, rahmetli Kral Faysal’dı. Onun 1964-1975 arasındaki hükümdarlığı, İslâm dünyasının çeşitli ülkelerinden çok sayıda ismin özgür bir şekilde Suudi Arabistan’a yerleştiği, tebliğ ve irşat faaliyetlerinin yanı sıra, siyasî açıdan da güvenli sığınak bulabildiği bir zaman dilimiydi. 1966’da Seyyid Kutub idam edildiğinde, Suudi Arabistan’ın bütün cami ve mescitlerinde gıyabî cenaze namazlarının kılınmasını emreden Faysal, Hasan el-Bennâ’nın cihatla alakalı yazılarının derlendiği “İslâm’da Cihad” adlı bir kitapçığı Suudi Arabistan Eğitim Bakanlığı tarafından yayınlatmış, sonrasında ülkenin resmî eğitim müfredatına ekletmişti. Madrid Hz. Ömer Camii ve Kültür Merkezi’nden Pakistan’ın başkenti İslâmâbâd’daki Şah Faysal Camii’ne, hemen her ülkede bugün hâlâ Kral Faysal’ın parmak izlerine rastlamak mümkündür.
Saraybosna’da Kral Fahd Camii’ni ziyaret etme amacım, sadece akşam namazını eda etmek değildi. Suudi Arabistan’ın bugün Veliaht Prens Muhammed bin Selman’ın aldığı kararla uygulamaya koyduğu “ideolojisiz İslâm imajı”nı da yerinde gözlemlemek istiyordum. Zira ülkesinin bilhassa Kral Faysal döneminde tatbik ettiği bütün uygulamalardan tamamen ricat eden Veliaht Prens’in, -kendi ifadesiyle- “mutedil İslâm’a dönüş” projesi, sadece Suudi Arabistan içinde değil, dünyanın farklı ülkelerindeki “Suudi Selefi camileri”nde de kendini gösteriyordu. Vaktiyle Selefîliğin yayılma üssü olarak hizmet veren bu merkezler, şimdilerde hiçbir “aşırı” ideolojiye müsamaha etmiyordu. Dahası, hutbelerin ve derslerin içeriğinden kütüphanelerin muhtevasına kadar, “Siyasal İslâm”a herhangi bir şekilde temas eden bütün detaylar ayıklanmaya başlamış, böylece Suudi Arabistan’ın fonladığı dış merkezler de ülkenin resmî siyasetine uyum sağlamıştı.
Geçtiğimiz on yıllar boyunca, Selefîlik adı altında tasavvuf kültürüne ve bu kültürün bütün tezahürlerine, İslâm coğrafyasındaki bazı geleneklere ve hatta tarihî eser birikimine karşı son derece dışlayıcı bir yaklaşım benimseyen Suudi Arabistan, şimdi tam tersi bir istikamete yönelirken, bizatihi Selefîliğin kendisinin istikametini yitirdiği söylenebilir. Eski Suudi Arabistan’da, ümmetin genelini ilgilendiren sıcak meselelerde son derece baskın ve belirgin bir siyasî duruş da mevcuttu. Ancak şimdi Gazze’de yaşananlardan dolayı Hamas’ı suçlayan Suudi din adamlarına rastlayabiliyoruz. Keza sosyal medyada İsrail’e karşı direniş gösteren Filistinlileri açıkça tekfir eden bolca çok takipçili hesap var. Saraybosna Başçarşı’da İsrail’i tel’in gösterileri yapılırken ve bu gösterilere kalabalık Arap turist grupları iştirak ederken, Suudi Arabistanlı turistlerin bu türden “nümayiş”lere hiçbir şekilde katılmadığı görülüyor. Bu da elbette, Riyad’ın takip etmekte olduğu resmî siyasetten bağımsız bir tercih değil.
Bu sütunda, Suudi Arabistan’daki siyasî ve sosyal dönüşümleri sıklıkla konu ediniyorum. Zira Suudi Arabistan, sadece kendisinden ibaret bir ülke
değil. Harameyn’in mevcudiyeti sebebiyle, orada yaşanan her şey hepimizi yakından ilgilendiriyor.
Abbas’tan sonra
04:0021/08/2024, Çarşamba
G: 21/08/2024, Çarşamba
29
Sonraki haber
Taha Kılınç
Filistin Yönetimi Başkanı Mahmud Abbas’ın Türkiye ziyareti ve Meclis’te yaptığı konuşma, geçtiğimiz haftanın satır başlarından biriydi. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Ülkemden bazı siyasî partiler diyorlar ki: ‘Şu anda hükümet, Filistin Başkanını Türkiye’ye davet etsin ve parlamentoda konuştursun.’ Yahu davet etmediğimizi kim söylüyor? Davet ettiğimiz halde gelmeyen Sayın Abbas’ın, kusura bakmasın, bizden ayrıca özür dilemesi lazım. Davet ettik, ama gelmedi. Bekliyoruz. Bakalım, gelebilecek mi?” şeklindeki sözlerinden (Rize, 27 Temmuz 2024) ve Hamas lideri İsmail Heniyye’nin İran’ın başkenti Tahran’da şüpheli bir suikasta kurban gitmesinden (31 Temmuz 2024) sonra, Abbas’ın Türkiye’nin davetine icabet etmekten başka şansı zaten yoktu.
Mahmud Abbas’ın Meclis’teki konuşması hem kendisinin Filistin siyaset sahnesindeki tartışmalı konumundan hem de şahsî hitabet kabiliyetinin limitlerinden ötürü, epey sönüktü. Yine de Filistin’in haklı davasının, Ankara’dan bütün dünyaya yeniden haykırılması -velev ki Abbas’ın dilinden olsun- anlamlıydı.
Şu anda 90’ına merdiven dayamış bulunan Mahmud Abbas, 1960’lardan günümüze Filistin cephesinin önemli aktörlerinden biri. İsrail işgaline karşı mücadelenin bütün dönemlerine ve dönüm noktalarına tanıklık eden Abbas, Yâser Arafat’ın 2004’teki ölümünün ardından üstlendiği “devlet başkanlığı” vazifesini sürdürüyor. Abbas’ın ilerleyen yaşı ve sağlık durumu ise, Filistin siyaset sahnesinde “Abbas’tan sonra” neler olacağının konuşulmasını gerekli kılıyor:
Şu anda kabaca Hamas-Fetih şeklinde ayrışmış bulunan Filistin cephesinde, Mahmud Abbas’ın yerini doldurması beklenen ilk aday Muhammed Dahlân. Adı Arafat’ın zehirlendiği iddialarına karışan Dahlân, 2006’da Hamas’ın kazandığı seçimlerin ardından Gazze’de Hamas mensuplarına karşı başlattığı savaşı kaybettikten sonra, Abbas tarafından da dışlandı. 2011’den itibaren Birleşik Arap Emirlikleri’ne (BAE) yerleşen Dahlân, ailesiyle birlikte Sırbistan ve Karadağ vatandaşı oldu, böylece bir ayağını da -elbette BAE yönetiminin izniyle- Balkanlara ve Avrupa’ya bastı.
Muhammed Dahlân’ın, Gazze ve Ramallah’tan ayrı kaldığı bunca zamandan sonra, Filistin siyaset sahnesinde hemen kabul görmesi ve Abbas’ın yerini hızlıca doldurması elbette çok kolay olmayabilir. Ancak Dahlân’ın varlığı, Abbas’tan sonra Filistin politik arenasını kimin domine edeceği noktasında BAE, Ürdün, Mısır ve Suudi Arabistan arasında kıyasıya bir çatışmanın yaşanacağına işaret. Aynı zamanda İsrail ve Amerikan istihbarat servisleriyle de yakın münasebetleri bulunan Muhammed Dahlân’ın, Filistin içinde hâlâ kendisine bağlı bazı grupları kontrol edebilecek güce sahip olduğunun da altını çizmek gerekiyor.
Hamas’ın aksine Fetih ve FKÖ, Arafat’tan sonra onun yerini dolduracak karizmatik liderler yetiştiremedi. Dahlân’ın bu anlamda sosyal ihtiyaca cevap verebileceğini söylemek zor. Fetih saflarında sivrilen bir diğer siyasî ve askerî lider Mervan Bergûsî, yaklaşık 20 yıldır İsrail tarafından hapiste tutuluyor. Bergûsî’nin alıkonulması, elbette Filistin Yönetimi’nin de işine gelen bir husus. Hatta Ramallah-Tel Aviv arasında bu konuda bir konsensüsün bulunduğu yönünde iddialar mevcut.
Arap dünyasının bazı muktedir ülkelerinin kendisini şeytanlaştırması yüzünden İran’a mecbur kalan Hamas ise, Yahya Sinvar’ın liderliğinde bundan sonra ideolojik yönden bağımsızlık mücadelesi verecek gibi görünüyor. Hamas’ı zaten “İran’ın aparatı” olarak konumlandırmaya can atan söz konusu Arap ülkelerine koz vermemek, Hamas yönetiminin bundan sonraki imtihanı olacak.
Tüm bunların ötesinde, Filistin topraklarında İsrail işgalinin meydana getirdiği acı neticeler ve türlü mahrumiyetler, sahada yeni oluşumların filizlenmesine de yol açabilir. Örneğin Batı Şeria’da Cenin, bu anlamda ciddi bir merkez olmaya aday. İsrail’in sürekli gözetim altında tuttuğu Cenin’e düzenlenen her işgal saldırısı, aynı zamanda buralardaki direniş odaklarını da güçlendiriyor.
Fetih, 1959’da Kuveyt’te yaşayan Filistinli mülteciler tarafından kurulmuştu. Ardından, Filistin davasını sahiplenme derdine düşen Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdunnâsır, 1964’te Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) kuruluşunu organize etti. Hamas, FKÖ’ye karşı zaman içinde oluşan tepki tabanının üstünde, 1987’de yükseldi. İsrail işgaline karşı mücadele azmi hiçbir zaman tükenmeyeceğine göre, Filistin davasının istikbalini omuzlayacak yeni oluşumların sahneye çıkma ihtimalini gözden ırak tutmamak gerekiyor.
Yine o okul
04:0024/08/2024, Cumartesi
G: 24/08/2024, Cumartesi
44
Sonraki haber
Taha Kılınç
Irak Kürt Bölgesel Yönetimi Başbakanı Mesrur Barzani’nin oğlu Arin, Sandhurst Kraliyet Askerî Akademisindeki (The Royal Military Academy Sandhurst, RMAS) eğitimini tamamlayarak mezun oldu. Oğlunun mezuniyet törenine katılmak için İngiltere’ye giden Mesrur Barzani, sosyal medya hesaplarından yaptığı paylaşımla Arin’i ve dönem arkadaşlarını tebrik etti. İngiltere’nin Erbil Başkonsolosluğu da özel bir tebrik mesajı yayınlayarak Arin Barzani’yi kutladı.
Ortadoğu’da yaşanan gelişmeleri tarihî bir arka plan ve bağlam içinde okuyanlar açısından, Sandhurst Kraliyet Askerî Akademisi çok önemli bir ipucu. Zira İngiltere’nin başkenti Londra yakınlarında bulunan bu okul sadece İngiliz ordusuna subay yetiştirmiyor, aynı zamanda İslâm coğrafyasının çok farklı ülkelerinden yönetici namzetlerini de eğitiyor.
İstikbal vadeden adayların 8 ila 44 hafta arasında değişen yoğun eğitimlere tabi tutulduğu Sandhurst Kraliyet Askerî Akademisinin kökenleri 1700’lü yıllara kadar uzanıyor. 1801’de modernize edilen akademi, bugünkü statüsüne 1947’de kavuşturulmuş. 1972’den itibaren İngiltere’de asker yetiştiren temel okul konumuna yükselen RMAS, o tarihten günümüze, Müslüman dünyadan pek çok ismi eğitmiş. Yolu RMAS’tan geçenler listesine şöyle bir göz attığımızda, karşımıza epey tanıdık sima çıkıyor:
Bahreyn Kralı Hamed bin İsa, Bahreyn Kraliyet Muhafız Alayı Başkomutanı Prens Nâsır bin Hamed, Ürdün Kralı Talâl bin Abdullah (1951-52), Ürdün Kralı Hüseyin (1953-1999), Ürdün Kralı II. Abdullah, Ürdün Veliaht Prensi Hüseyin, Ürdün Kralı II. Abdullah’ın kızı Prenses İman, Ürdün Kralı Hüseyin’in oğulları Prens Ali, Prens Hamza, Prens Hâşim, Ürdün eski Veliaht Prensi Hasan’ın oğlu Prens Râşid, Kuveyt Emiri Saad Sâlim el Sabah, Umman Sultanı Kâbus bin Saîd, Umman Veliaht Prensi Zîyezen, Katar Emiri Temîm bin Hamed, Katar Emiri Hamed bin Halîfe (1995-2013), Katar Başbakanı Abdullah bin Halîfe (1996-2007), Suudi Arabistan Kralı Abdullah’ın oğlu Prens Mut’ib, Suudi Arabistan Savunma Bakan Yardımcısı Prens Hâlid bin Bender, Birleşik Arap Emirlikleri Lideri Muhammed bin Zayed, Dubai Emiri Şeyh Muhammed bin Râşid ve Dubai Veliaht Prensi Şeyh Hamdan bin Muhammed…
Listeye Arnavutluk Veliaht Prensi Leka, Brunei Sultanı Hasanal Bolkiah, Haydarabad Nizamı Mükerrem Câh, Fas Prensi Mûlay İsmail, Pakistan Cumhurbaşkanı Muhammed Eyyub Han (1958-1969), Ahmed Mesud (Afgan askerî lider Ahmed Şah Mesud’un oğlu) gibi farklı coğrafyalardan isimleri de eklediğimizde, RMAS’ın İslâm dünyasındaki nüfuzunun çapı anlaşılabilir.
***
ABD, Rusya veya Çin gibi ülkelerin çeşitli sahalardaki görünürlükleri sebebiyle, İngiltere’nin Müslüman dünyadaki tesirinin derinliği, genellikle gözden kaçan bir konudur. Öyle ki, “emperyalist ülkeler” sıralamasına İngiltere’yi de dâhil etmek, çoğu kez akıllara bile gelmez. Hatta -mesela İran resmî söyleminde olduğu gibi- “Büyük Şeytan” olarak daima Amerika’ya işaret edilir, bu sayede İngiltere sürekli gölgede ve mahfuz kalır.
Oysa İngiltere, İslâm dünyasında bugün hâlâ Müslümanları tüketmeyi sürdüren çok sayıda krizin baş müsebbibidir. İngiltere’nin direkt şekilde kontrol ettiği ve birbirine yakın zamanlarda çekildiği üç coğrafya Hindistan (1858-1947), Kıbrıs (1878-1960) ve Filistin (1917-1948), İngiliz tipi yönetimin bütün özelliklerinin görüldüğü yerlerdir. İngiltere bu coğrafyalardan ayrılmadan evvel, sınır ihtilaflarını bilhassa canlı tutacak müdahalelerde bulunmuş, etnik ve dinî ayrımları belirginleştirmiş, fay hatlarını canlandırmış, böylece günümüze kadar devam eden problemlerin doğmasına zemin hazırlamıştır.
Hindistan’la Pakistan’ı 1965 ve 1971’de iki büyük savaşa sürükleyen Keşmir ve Bengal sorunları, Kıbrıs’ta Türklerle Rumlar arasında devam eden itiş-kakış, Filistin’de Araplarla Yahudilerin günümüzde de bütün sıcaklığıyla devam eden çatışmaları… Hepsi İngiliz dizaynının eseridir.
Tüm bunlara ilaveten, Ortadoğu’dan başka örnekler de vermek mümkündür. Gertrude Bell’in marifetiyle 1920’lerin başında “Irak” diye bir ülke oluşturulurken, Kuveyt-Irak sınırı yine aynı düşünceyle çizilmiştir. 1990’da yaşanan Körfez Krizi’nin temellerini, ondan 70 yıl önce masa başında hazırlanan haritalarda aramak gerekir. Aynı şekilde İran-Irak sınırı da, adeta iki ülke arasında savaş çıksın diye tasarlanmıştır. Nitekim çıkmıştır da. 1980’de Irak’ın İran’a saldırmasıyla başlayan ve 1988’de ateşkesle sona eren İran-Irak Savaşı’nda iki taraftan toplam bir milyon insan hayatını kaybetmiştir.
***
Sandhurst Kraliyet Askerî Akademisi, işte bu “İngiliz düzeni”nin el altından devamı için oluşturulan ve faaliyet gösteren çok sayıda kurumdan yalnızca biridir. Tarih yazımından arkeolojiye, dinî ilimlerden akademiye, işin bir de “sivil” tarafı var ki, onu ayrıca konuşmak gerekir.
.Fas’ta yaz kampı
04:0028/08/2024, Çarşamba
G: 28/08/2024, Çarşamba
31
Sonraki haber
Taha Kılınç
Mağrib ve Endülüs topraklarına yayılan kudretli Muvahhid İmparatorluğu’nun ikinci hükümdarı Ebû Yakûb Yûsuf, ordusuyla Lizbon’u kuşatmaya hazırlanırken, düşman saflarından atılan bir okla öldürül-düğünde tarihler 29 Temmuz 1184’ü gösteriyordu. Mağrib’deki başkent Marâkeş’in yanı sıra Endülüs’te İşbîliye’yi (bugün İspanya’nın Sevilla şehri) merkez edinen Ebû Yakûb, 21 yıllık saltanatı sırasında imparatorluğu her yönden istikrara kavuşturmuş, İşbîliye Ulu Camii’nin ünlü minaresini yaptırmış, İbn Rüşd başta olmak üzere pek çok önemli ismi de himayesi altına almıştı.
Babasının na’şıyla başkent İşbîliye’ye dönen 24 yaşındaki Veliaht Prens Yakûb, hızlı bir şekilde yönetimi devraldı. Tıpkı babası gibi Endülüs’te Hristiyanlarla mücadeleyi sürdüren Sultan Yakûb -ki “el-Mansûr” unvanını bu yüzden kazanmıştır-, bir yandan da Mağrib’in imarına odaklandı. Marâkeş’in simgesi durumundaki Kutubiyye Camii’ni tamamlatan Yakûb, Rabat’ta “dünyanın en büyük camisi”nin inşaatını başlattı. Ne var ki, bu cami kendisinin 1199’daki ani vefatıyla yarım kalacaktı.
Tüm bunların ötesinde, Sultan Yakûb el-Mansûr’un İslâm tarihinde oynadığı en kritik rol, hiç şüphesiz, kendisiyle aynı zaman diliminde binlerce kilometre uzakta Haçlılarla mücadele etmekte olan Salahaddîn Eyyûbî ile kurduğu müspet münasebetlerdi. Eyyûbî devletinin elçisini Marâkeş’te kabul eden Sultan Yakûb el-Mansûr, Filistin topraklarına gönderdiği birlikleri Salahaddîn’in emrine verdi. 1187’de Hıttîn Savaşı’na katılan Mağribli askerler, Kudüs’ün Haçlılardan geri alınmasından sonra, aileleriyle birlikte Mescid-i Aksâ’nın batı tarafına yerleştirildiler. Kudüs’ün 1967’deki işgalinin ardından İsrail buldozerlerinin yıktığı “Meğâribe [Mağribliler] Mahallesi” işte böyle kuruldu.
***
Fas Krallığı, 15 yıldır her yaz düzenlenen bir program kapsamında, yaşları 11 ila 14 arasında değişen Kudüslü 50 kız ve erkek öğrenciyi iki hafta boyunca ağırladı. Fas’ın tarihî ve kültürel mekânlarında vakit geçiren Kudüslü gençler, memleketlerine dönmeden evvel Veliaht Prens Mûlay Hasan tarafından Tetvan’daki kraliyet sarayında kabul edildiler. Fas devlet televizyonunun uzun ve ayrıntılı biçimde haberleştirdiği program vesilesiyle, elbette Kral VI. Muhammed’in Filistin davasına gösterdiği yakın ilginin altı defaatle çizildi.
Resmî adıyla “Yakûb el-Mansûr el-Muvahhidî Yaz Kampı”, Fas Krallığı’nın 1975’te kurduğu Kudüs Komitesi’nin (Lecnetu’l-Kuds) çatısı altında 1998’de oluşturulan Kuds-ü Şerîf Beytulmal Ajansı (Vekâletu Beyt-i Mâli’l-Kudsi’ş-Şerîf) eliyle organize ediliyor. Şimdiye kadar 750 Kudüslü çocuğun ağırlandığı kampın ismi de, Filistin-Mağrib münasebetlerinin tarihî derinliğine atıfla seçilmiş.
Fas’ın söz konusu münasebetleri ısrarla öne çıkarmasının temel sebebi, İsrail’le kurulan yakın ilişkileri kamuoyu nazarında dengeleme çabası. Zira Mağrib coğrafyasında Cezayir’le Fas arasında hâlâ devam eden krizin (hatta düşmanlığın) önde gelen nedenlerinden biri, Fas’ın İsrail’le yakınlaşması, buna karşılık da Cezayir’in Filistin meselesinde bayrağı elden bırakmama gayreti. Cezayir Cumhurbaşkanı Abdulmecîd Tebbûn’un geçtiğimiz hafta yaptığı “Mısır’a çağrıda bulunuyoruz: Kapıları açın, Cezayir ordusu Filistin’e girsin!” çağrısı da bu bağlamda okunabilir.
İşin ilginç yanı, Fas’ın Yahudilerle ilişkilerinin de tarihî bir bağlamı ve derinliği var. 1492’de Yahudilerin Endülüs’ten sürgün edildikten sonra kitlesel biçimde yerleştikleri ilk coğrafya, bugünkü Fas toprakları. Sonraki süreçte, Fas’ta sürekli ve kalabalık Yahudi cemaatleri yaşamaya devam etti. İsrail kurulduktan sonra bu Yahudilerin ciddi bir bölümü kadîm Filistin’e göçtüyse de, bugün Fas’ta Yahudi tesiri hâlâ çok güçlü. Bu durum, Fas Krallığı’nı hem İsrail’le hem de Filistin’le ilişkilerini aynı anda yürütme çabasına sevk ediyor.
***
Filistin meselesini sıklıkla Filistinli gruplar içindeki ihtilaf ve ayrışmalar üzerinden konuşuyoruz. Ancak Filistin’e dışarıdan müdahil olan çeşitli devletlerin rekabetleri ve bunun çeşitli boyutlarda sahaya yansımaları da muhakkak üzerinde konuşmaya değer önemli detaylar içeriyor.
Umut buluşmaları
04:0031/08/2024, Cumartesi
G: 31/08/2024, Cumartesi
21
Sonraki haber
Taha Kılınç
İnsan şöyle etrafına ve dışarıya doğru açılarak nihayet İslâm coğrafyasının tamamına baktığında, bazen bütün umudunu yitirecek hale gelebiliyor. Sanki her şey sürekli kötüye gidiyormuş ve buna karşılık hiçbir şey de yapılamıyormuş gibi bir his, bütün benliği sarabiliyor. Böyle zamanlarda ben, her şeye rağmen heyecanını koruyan, ıslah iradesini muhafaza eden ve ümitsizliğe düşmemek için birbirine sımsıkı tutunan insanların arasına koşuyorum. Onlarla beraber olduğumda tazeleniyorum, yola devam etme iradem çelikleşiyor ve gönül dünyam istikbale dair müjdelerle doluyor.
Ağustos ayı içinde, Türkiye’mizin üç farklı şehrinde parçası olduğum üç ayrı buluşma, bende yine aynı duyguları uyandırdı:
18 Ağustos Pazar sabahı, İslâm Toplumu Millî Görüş (IGMG) Gençlik-Üniversiteliler birimi tarafından her yıl düzenlenen yaz atölyelerinin beşincisine katılmak üzere Bursa’daydım. Kalabalık ve meraklı bir dinleyici kitlesiyle, Uludağ Üniversitesi’nde sabah saat 09.00’dan öğlen 12.00’ye kadar Suriye ve Lübnan’ı konuştuk. Bilâdüşşâm’ın bu iki mühim ülkesine dair yaptığım sunumların ardından, genç arkadaşların sorularını cevapladım. Suriye ve Lübnan deyince, Filistin başta olmak üzere etrafındaki coğrafyayı da konuşmadan geçemezdik elbette. Böylece Bilâdüşşâm’ın tamamına uzandık.
IGMG’nin yaz kampları, Avrupa’nın farklı bölgelerinde yaşayan genç Müslümanların bir araya geldiği ve çeşitli alanlarda eğitim aldığı sıkı bir program. Sorulan soruların kalitesi de katılımcıların ufkundaki derinliği açıkça gösteriyordu zaten.
21 Ağustos Çarşamba günü, Ramazan Kayan Hocam’ın nazik davetiyle, İnsan ve Değer Hareketi’nin “İslâmî Hareketlerin Paradigma Arayışı Sempozyumu” için Malatya’ya geçtim. “İslâm Dünyası ve Müslümanların Durumu” başlığıyla, dört gün sürecek olan sempozyumun ilk konuşmasını ben yaptım. Kadınlı-erkekli farklı yaşlardan yüzlerce katılımcının heyecanı, yaz sıcağına rağmen salonu doldurmakta gösterdikleri samimiyet ve seçilen konuların çeşitliliği yanında, İnsan ve Değer Hareketi yönetiminin “ümmet” çizgisinde gösterdiği sebat, insanın içinde bahar uyandıracak cinstendi.
Malatya, Türkiye’de İslâmî hareketlerin tarihi açısından müstesna bir yere sahip. Havaalanı yolunda, Malatya’nın geçmişine doğru yolculuğa çıkarken, rahmetli İsmail Hatip Erzen’i (1882-1968) anmadan edemedik. Siirtli bir ulema ailesine mensup olan Erzen, İslâmî ilimler eğitimini Ezher’de tamamlamış, Türkiye’nin farklı il ve ilçelerinde müftülük yaptıktan sonra, nihayet 1951’de Malatya’ya tayin edilmiş. 1960’a kadar süren Malatya Müftülüğü sırasında, kendisini tanıyan herkesin ilmine, takvasına, ihlasına ve tevazuuna şehadet ettiği Erzen Hoca şehirde ciddi bir İslâmî uyanışa vesile olmuş. Erzen’i rahmetle anarken, “İyi yetişmiş bir kişi bile, bir beldenin çehresini değiştirebilir” düsturunu tekrar hatırladık.
27 Ağustos Salı günü, bir grup ilim adamının himmet ve gayretleriyle her yaz düzenlenen “Rıhle” programına katılmak için Konya’ya gittim. 19-30 Ağustos tarihleri arasında Selçuklu Kongre Merkezi’nde gerçekleştirilen “Rıhle 2024” boyunca, yerli ve yabancı çok sayıda isim, çalıştıkları sahalarda sunumlar yaptılar. Bana verilen konu başlığı “İran ve Şiî Yayılmacılığı” idi. Dikkatli ve ilgili bir dinleyici kitlesinin huzurunda, iki saat boyunca, İran’ın Ortadoğu ve İslâm coğrafyasında Şiîliği yaymak için hangi yöntemleri kullandığını, yakın tarihte geçilen dönüm noktalarını, günümüzde İran’ın etkili olduğu Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen’de neler yaşandığını ve gelecekte bölgemizde yaşanabilecek ihtimalleri anlattım.
Bu yıl dördüncüsü düzenlenen Rıhle programı -ki ismi de “ilim için çıkılan yolculuk” anlamına geliyor- Konya’da şimdiden ilmî ve fikrî bir gelenek oluşturmayı başarmış. Her yaştan katılımcının heyecanı, anlatımları dinlerken gösterdikleri dikkat ve organizasyondaki profesyonellik, Rıhle’nin bundan sonraki yıllarda artık İslâm dünyası çapında bir organizasyona dönüşeceğini gösteriyor.
Yazı böyle dopdolu üç programla kapatmak, zaten yüklü olan gündemlerin daha da yoğunlaşacağı sonbahara her açıdan sıkı bir başlangıç oldu doğrusu.
Yıkımdan sonra…
04:004/09/2024, Çarşamba
Haçlıların bugünkü Ortadoğu’yu tamamen işgal ettiği zaman diliminde (1097 ve sonrası) yaşamış olmayı tasavvur ettiniz mi hiç? İznik’te, Urfa’da, Antakya’da, Trablusşam’da, Halep’te, Marratu’n-Nu’mân’da, Humus’ta, Şam’da, Kudüs’te, Akkâ’da kılıçtan geçirilen binlerce Müslüman… Yağmalanan zenginlikler, yakılan kütüphaneler, yok edilen mimarî eserler… Hristiyan barbarların eline geçen İslâm medeniyetinin nice nadide beldesi… O zamanlarda yaşasaydık, muhtemelen artık tarihin sonunun geldiğinden, kıyametin bütün alametlerinin belirdiğinden ve İslâm coğrafyasının bir daha asla ayağa kalkamayacağından dem vuracaktık.
Ya Moğol istilası? Moğolların İslâm coğrafyasına yaşattığı kâbusa şahit olsaydık, ne düşünürdük? Buhara, Semerkand, Taşkent, Lahor, Ürgenç, Herat, Nişâbûr, Merv, Bağdat, Tebriz, Antakya, Erzurum, Erzincan, Malatya, Sivas, Halep, Şam… 1219’dan itibaren, en doğudan başlayarak, Müslümanların o zamana kadar kurdukları büyük şehirlerin tamamını harabeye çeviren Moğollar, ilmî ve kültürel birikimi yok etmenin yanı sıra, mimarî açıdan da büyük bir yıkım gerçekleştirdiler. Moğol istilası sırasında öldürülen Müslüman sayısı yüz binleri bulurken, yaklaşık 40 yıllık bir süre içinde, İslâm medeniyetinin odak şehirlerinden geriye yakılıp yıkılmış, ıssız ve sessiz viraneler kaldı. Moğolların yaptıklarına şahit olan biri de, herhalde İslâm coğrafyasının belini bir daha doğrultamayacağını düşünürdü.
Oysa Müslüman dünya her iki yıkımın ardından da yeniden dirildi:
Haçlılar, Kudüs’te sadece 88 yıl tutunabildiler. “Şark’ın en sevgili sultanı” Salahaddîn Eyyûbî, 1187’de önce bölgedeki Müslüman yönetimleri kendi iradesi ve idaresi altında topladı, ardından Mescid-i Aksâ’yı Haçlı tasallutundan kurtardı. Moğollar ise, Filistin topraklarında yer alan Ayn Câlût’ta 3 Eylül 1260 günü Memlûkler eliyle ağır bir darbe aldıktan sonra, geldikleri hızla geri çekildiler ve çabucak tarihin tozlu sayfalarına gömüldüler. Bağdat’ın 1258’de Moğollarca vahşi biçimde işgalinden sadece 41 yıl sonra insanlık âlemine Osmanlı güneşinin doğuşu, akıl sahipleri için ne büyük bir ibrettir. Irak’ta bir medeniyet sulara gömülürken, Osmanlı yükselişini kim tasavvur edebilirdi?
***
Aksâ Tufanı’ndan bugüne, Gazze başta olmak üzere İslâm coğrafyasının farklı noktalarında yaşanan acılarla ilgili yaptığım her konuşmanın sonunda, ye’s dolu sorularla karşılaşıyorum. Özellikle, soykırım boyutuna varan katliamları telefon ekranlarına bakarak izlemek durumunda kalan ve -haklı olarak- hiçbir şey yapamamak sebebiyle kahrolduklarından şikâyet eden genç kardeşlerimden geliyor bu sorular. Yaşları icabı heyecanları çok, duygusallıkları derin, hayata ve insana dair beklentileri fazla, tüm bunlara karşın tecrübeleri ise oldukça az ve kısıtlı… Haliyle, zihinlerinde düğümlenen sorular, onlarda önce büyük bir karamsarlığa, ardından da sonu buhrana ve bunalıma çıkan bir ümitsizliğe dönüşüyor.
Cevabıma, yukarıdaki Haçlılar ve Moğollar örnekleriyle başlıyorum hep. İslâm coğrafyasının her bir köşesinin sürprizlere gebe olduğunu, şu anda bizim duymadığımız ve bilmediğimiz nice sürpriz gelişmenin sahneye çıkmaya hazırlandığını, coğrafyamıza hep iyimser ve ümitvar biçimde yaklaşmamız gerektiğini hatırlatıyorum.
Sonra da sözü şuraya getiriyorum: Trajedilerin yakıcı sıcaklığı, bizi geleceğe hazırlanma azminden alıkoymamalı. Bugünlerin yarınlarını da unutmamalıyız. Coğrafyamızda kendi kimliğimizle var olmaya devam edeceksek, yarınları kuracak fikirleri yeşertmeli, müstakbel vazifeler için ehil ve kalifiye kadrolar yetiştirmeye odaklanmalıyız. Böyle yapmadığımız takdirde hem yaşananlardan ders almamış oluruz hem de tüm bu bedellerin üstüne gelir başkaları kendi binalarını diker. Tarihte bu durumun örnekleri pek çoktur. Birileri özgürlük için can vermiş, başka birileri o canları ve kanları zimmetlerine geçirip nehrin akışını kendi taraflarına çevirmiştir.
***
Krizler, lider ve önder şahsiyetlerin çokça yetiştiği dönemlerdir. Zor zamanlar, güçlü insanları doğurur. İçinden geçtiğimiz badirelere böyle bakmak ve yıkımdan sonraki inşa merhalesini de hayal edebilecek bir ufka erişmek durumundayız.
.Londra’da bir kabristan…
04:007/09/2024, Cumartesi
G: 7/09/2024, Cumartesi
32
Sonraki haber
Taha Kılınç
Aracımızı bir kenara park ettikten sonra, mezarların arasında yürümeye başladık. Aslında aradığımız muayyen bazı kabirlerdi, fakat etrafta öylesine çok “hikâye” vardı ki, her mezar taşını uzun uzun okuyarak, bazıları hakkında konuşarak, arada sakince durup tefekküre dalarak ilerledik. Londra’nın merkezine yaklaşık 50 kilometre mesafedeki tarihî Brookwood Mezarlığı’nın Müslümanlara ayrılan kısmı, adeta bir “tarih meşheri” idi.
İmza attığı modern eserlerle dünya çapında şöhrete kavuşan Iraklı mimar Zaha Hadid (1950-2016), babası Muhammed Hüseyin Hadid’le ağabeyi Fûlâz Muhammed Hadid’in arasında yatıyordu. Zaha’nın yanında-yöresinde farklı zamanlarda Irak’tan kopup gelen çok sayıda siyasetçi, asker, devrimci ve sanatçı vardı. 1958 darbesinde vahşi biçimde öldürülen ve kızgın kalabalık tarafından cesedi parçalanan Irak Başbakanı Nûrî Saîd Paşa’nın eşi ve torunu da bu köşedeydi.
Az ilerde, “Salahaddîn Eyyûbî’nin torunu” olduğu özellikle belirtilen İlham Delel’i gördük. 1913’te Filistin’in Akkâ şehrinde dünyaya gelmiş, 1999’da Londra’da ölmüş. Talihin rüzgârı onu nerden nereye savurmuş…
İçeri doğru yürüdükçe, isimlerinden ve doğdukları yerlerden Kıbrıs Türkü oldukları anlaşılan onlarca kabir karşımıza çıktı. Kimisi Osmanlı döneminde dünyaya gelmiş, kimisi sonra; ama hepsinin de yolu Londra’ya çıkmış. Yaşadıkları zaman dilimine bakınca, İngiltere’ye geliş öykülerinin arka planında muhtemelen Rumların zulmü var.
Ve nihayet, aradığımız o kabirlerden birinin önündeyiz: Filistin’e dünya çapındaki en meşhur simgelerinden “Hanzala”yı kazandıran Nâcî el-Alî. 1936’da Filistin’in kuzeyindeki bir köyde doğan Nâcî el-Alî, İsrail’in kurulmasının ardından ailesiyle birlikte Lübnan’a göç etmiş. İlk gençlik yıllarını Aynu’l-Hilve mülteci kampında geçiren ve çizim yeteneğini burada geliştiren Nâcî, Suudi Arabistan ve Kuveyt’te yaşadıktan sonra nihayet İngiltere’ye yerleşmiş. Keskin fırçasıyla sadece İsrail’i değil, Filistinli siyasetçileri de sarsan Nâcî el-Alî, 1987’de Londra’da suikasta kurban gitmiş. Kabrinin etrafı, tamamen Türk mevtalarla çevrili bugün.
Farklı tarihlerde Hindistan ve Pakistan’dan gelerek Londra’ya yerleşen nice ismin yanından geçiyoruz. Arada Şah döneminde İran’da yaşayan elitler de görülüyor. Onlar, Brookwood’daki Şiî Mezarlığı (Bâğ-ı Zehrâ) yerine, Sünnî Müslümanların arasında “kaybolmayı” seçmiş. Bunun siyasî bir tercih olduğu sır değil elbette.
Etrafı güzelce çevrilmiş bir kabrin başında Umman bayrağı görünce durdum. Silinmeye yüz tutmuş yazı şöyleydi: es-Seyyid Saîd bin Teymûr. 1932’den, 1970’de oğlu Kâbûs tarafından devrilinceye kadar Umman tahtında oturan meşhur sultan. Tahtını kaybedince Londra’ya defnedilmiş demek.
Kabristanın kuzeybatı ucunda, “Kur’ân-ı Kerîm’i İngilizceye tercüme eden ilk İngiliz” Muhammed Marmaduke Pickthall (1875-1936) bizi karşıladı. Onun hemen arkasında İngilizcedeki en yaygın Kur’ân meallerinden birini hazırlayan Abdullah Yusuf Ali (1872-1953) vardı.
İleride bayrağımızı dalgalanır görünce o tarafa yöneldik. 1944’de eğitim için İngiltere’ye gönderilen ve kazalarda şehit düşen havacılarımızdan 14’ü burada yatıyordu. 22 yaşındaki genç Teğmen Reşit Nalbant ve arkadaşları…
Şehitliğin hemen yanında ise, yer seviyesinde, iki siyah mermer lahit uzanıyordu. İlkinin Osmanlıca kitabesi şöyleydi: “Cennetmekân Abdülmecîd-i Sânî bin Abdülazîz Hân Halîlesi [,] Hadîce Hayriyye Dürrüşehvâr Sultanın Vâlidesi Atiyye Mehistî Kadınefendinin Rûhiyçün el-Fâtiha.” Ve ikincisi: “Cennetmekân Halîfe-i Müslimîn Abdülmecîd Hân bin Sultan Abdülazîz Hân Hazretlerinin ve Atiyye Mehistî Kadınefendi Hazretlerinin Kerîmesi Hadîce Hayriyye Dürrüşehvâr Sultan Hazretlerinin Rûhiyçün el-Fâtiha.” Kitabeleri okuyunca, gözümüzün önünden nice acı hatıra geçiverdi: Hanedanın sürgünü, Son Halife Abdülmecîd Efendi’nin 1944’te Paris’te vefatı, kızı Dürrüşehvâr’ın babasını Türkiye’ye defnettirebilmek için gösterdiği beyhude çaba, Paris Camii’nde 10 yıl saklanan cenazenin nihayet Bakî Kabristanı’na defni… Sultan Abdülaziz’in kabri İstanbul’da, oğlu Abdülmecîd Medîne’de, torunu Dürrüşehvar Londra’da… Üç kıtayı fetheden Âl-i Osman’ın, üç kıtaya yayılan hazin hikâyesi…
Kabristandan ayrılıp Londra’nın karmaşasına doğru ilerlerken, hâlâ mezar taşlarının bize anlattığı öykülerin ve fırtınaların önünde yaprak misali savrulan hayatların tesiri altındaydık.
***
Geçtiğimiz hafta, kıymetli dostum Ebubekir Penbegüllü’nün ev sahipliğinde, dört günlüğüne Londra’daydım. İzlenimlerimi ve dikkatinizi çekeceğini umduğum bazı detayları, bugünküyle birlikte dört yazı halinde aktaracağım. Çarşamba günü devam edelim.
Sistemin içinde kalmak
04:0011/09/2024, Çarşamba
G: 11/09/2024, Çarşamba
30
Sonraki haber
Taha Kılınç
Brookwood Mezarlığı’ndan Londra’ya doğru devam ederken Woking tarafına döndük. Az sonra, etrafı yeşilliklerle çevrili, güzel bir bahçe içinde arz-ı endam eden Şah Cihan Camii’ndeydik. İngiltere’de cami olarak yapılan ilk bina burası. İbadete açılış tarihi 1889.
Şah Cihan Camii’nin her açıdan dikkat çekici bir öyküsü var:
İslâm coğrafyasına yaptığı uzun seyahatler sırasında “Abdurreşid Seyyâh” unvanını kullanan Macar asıllı İngiliz Yahudi oryantalist Gottlieb Wilhelm Leitner (1840-1899), küçük yaşlarından itibaren Türkçe, Arapça ve Urduca başta olmak üzere çok sayıda dili mükemmel biçimde öğrendikten sonra, Britanya Hindistanı’nda çalışmalarda bulunmuş. Lahor’da kaldığı dönemde İslâm tarihine ve Müslümanlara dair kitaplar kaleme alan Leitner, 1880’lerin başından itibaren akademik ve ilmî çalışmalarını Londra’da sürdürmüş. 1884’de Woking’deki bir binayı satın alarak Doğu Enstitüsü’nü kuran Leitner, burada İslâm dünyasıyla alakalı eğitimler vermeye başlamış. Leitner aynı dönemde Brookwood Mezarlığı’nda Müslümanlar için özel bir bölüm tahsis edilmesini sağlarken, enstitüsündeki Müslüman öğrencilere bir de cami yaptırmak için kolları sıvamış.
Woking’de sakin bir köşe caminin yeri için ayrılmış, Leitner de tanıdığı önemli isimlere finans için başvurmaya başlamış. Nihayet Hindistan’ın Bopal (bugün Madya Pradeş eyaletinin başkenti) bölgesinin Müslüman kadın hükümdarı Şah Cihan Begüm (1838-1901), caminin inşaatı için gerekli miktarı cömert biçimde bağışlamış. Hindistan’dan gelen paralarla hızlı bir şekilde tamamlanan cami
Şah Cihan Begüm’ün adını almış.
Öğle namazımızı Şah Cihan Camii’nde eda ederken, Osmanlı İmparatorluğu’nun henüz ayakta olduğu o dönemin şartlarını düşündüm:
Kraliçe Victoria’nın başında bulunduğu “üzerinde güneş batmayan” Büyük Britanya İmparatorluğu, hâkim olduğu topraklarda milyonlarca Müslümanı idare ediyordu. Dünya çapına yayılan bir imparatorluğu sorunsuz yönetmenin ancak tebaayı memnun etmekten geçtiğini çok erken anlayan İngiliz aklı, İslâm’la ve Müslümanlarla ilişkilerini “kontrollü özgürlük” mantığıyla kurmuştu. İmparatorluğun dört bir yanında camiler, mescitler ve medreseler açılıyor; Müslüman tebaa böylece dinini özgür biçimde yaşarken ve bunun için Kral’a / Kraliçe’ye minnet duyarken, Britanya sistemi içinde kalarak imparatorluğun bekasına hizmet ediyordu.
(Yanı başında Müslüman bir sekreter –Muhammed Abdulkerim– istihdam edecek kadar İslâm’la arasını sıkı tutan Kraliçe Victoria’nın, Osmanlı hükümetiyle temasa geçerek, Güney Afrikalı Müslümanların dinî eğitimi için 1862’de Ebubekir Efendi’nin Cape Town’a gönderilmesini sağlaması da bu bağlamda
önemli bir örnektir.)
İngilizlerin kendi siyasî ve ekonomik menfaatleri çerçevesinde üst üste adımlar attıkları bir zaman dilimde, Cezayir’i sömürge yönetimi altına alan Fransızların sergilediği hoyratlık ve düşmanlık ise düşündürücüdür. İngiltere topraklarında Şah Cihan Camii’nin ibadete açılmasıyla aynı dönemde, Fransız işgalciler Cezayir’in tarihî camilerini yıkıyor veya kiliseye çeviriyordu. Osmanlı’dan kalma meşhur Keçiova Camii’nin daha sömürge yönetiminin ilk zamanında kiliseye dönüştürülmesi, daha sonra ise tamamen yıkılarak yerine bir Katolik katedralinin dikilmesi, Cezayirlilerin şuuraltında Fransa’ya karşı duyulan öfke ve nefretin somutlaşmasına yol açmıştı.
Londra’da çeşitli vakit namazları için yolumun düştüğü bütün camilerde, yukarıda sözünü ettiğim “kontrollü özgürlüğü” gördüm hep. Fransa
bugün hâlâ “laik histeri” ile İslâm düşmanlığının kalelerinden biriyken, Londra ve bütün İngiltere, İslâm’a ve Müslümanlara kucak açmış görünüyordu.
Sadece camiler de değil üstelik: Dileyenlere faizsiz bankacılık seçenekleri sunuluyor, helal gıda ve restoranlar her yerde bulunabiliyor, örgütlenme ve İslâmî davet çalışmaları için Müslümanlara geniş bir alan bırakılıyordu. İsrail’i tel’in ve Filistin’i destekleme eylemleri serbestçe yapılabiliyor, üniversitelerde Siyonizm’i protesto için sabit stantlar kurulabiliyordu. Tüm bunların hepsi “kontrollü özgürlük” sınırları içindeydi. Ve elbette, Müslümanların genelini İngiliz sistemi içinde sadık ve uysal vatandaşlara dönüştürüyordu. İngiliz devlet aklı açısından, bu manzaranın kazanımı büyüktü: Problem yaşamayan tebaa, sistem için alternatif arayışlarına da girişmiyor, çarklar usul usul dönmeye devam ediyordu.
Cumartesi yazısında, Oxford İslâmî Araştırmalar Merkezi bağlamında, İngiliz sistemini konuşmaya devam edelim.
Oxford’un merkezi
04:0014/09/2024, Cumartesi
G: 14/09/2024, Cumartesi
28
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tarihî kabristanlarda bir mezarı ararken, bazen uzun vakitler geçebiliyor. Oxford’un kuzeyindeki Wolvercote Mezarlığı’nda çok şükür böyle olmadı. Aradıklarımızı, elimizle koymuş gibi bulduk: J.R.R. Tolkien (1892-1973) ve Albert Habib Hourani (1915-1993). Tolkien’e dair merakım “magazin” seviyesindeydi, ama Hourani’nin kabrinin başında hürmetle ve muhabbetle durdum.
Lübnanlı Hristiyan bir ailenin oğlu olarak İngiltere’de dünyaya gelen Albert H. Hourani, gençlik yıllarında “köklerini aramak üzere” Ortadoğu’ya dönmüştü. Beyrut’ta yaşadığı dönemde Filistin meselesine derin bir sadakatle bağlanan Hourani, Siyonist işgale ve onun hamisi İngiliz yönetimlerine karşı tavrını erkenden netleştirdi. 1946’da Filistin’e gönderilen soruşturma komisyonunda görev aldı, Yahudilere karşı Arapları güçlü biçimde savundu. 1951’den 1979’da emekliye ayrılıncaya kadar Oxford Üniversitesi’nde Ortadoğu tarihçisi olarak ders veren Hourani, hem Doğu’ya dair önyargıları ve yanılgıları tashih etti hem de birbirinden önemli metinler kaleme aldı. Hourani’yi dönemindeki tarihçilerden ayıran en önemli özelliklerinden biri, Osmanlı İmparatorluğu’na yaklaşımda benimsediği müspet tavırdı.
Albert Hourani bir Hristiyan mezarlığının tam ortasında gömülüydü, ama çevresindeki kabirlerin aksine, taşına haç kazınmamıştı. Bundan da cesaret alarak, “Ah… Keşke!” diye mırıldanarak kabristandan ayrıldık.
Yaklaşık on dakika sonra, Kahire’deki Memlûk abidelerini andıran minaresiyle hemen dikkat çeken bir caminin önünde durduk. Öğle namazı vaktiydi, ana caddeye açılan avlu kapısından içeri girdik ve cemaate dâhil olduk. Burası dünyaca ünlü Oxford İslâmî Araştırmalar Merkezi’nin (Oxford Centre for Islamic Studies) camisiydi. Yan tarafta okulun binaları, kütüphanesi, konferans ve seminer salonları, binaların arasında Endülüs’ün simgelerinden Elhamra Sarayı’nın yazlık kısmı Cennetu’l-Ârifîn model alınarak düzenlenmiş şık bir bahçe, fıskiyelerden dökülen suların şırıltıları… Cami beş vakit ibadete açık ve gayet normal bir mahalle mescidi gibi İslâm’ın pratiklerinin rutin biçimde sergilendiği bir mekân. İç dizayndaki klâsik İslâm mimarîsine ait unsurlar (el işi ahşap minber, mermer mihrap, yerde kırmızı kilimler, duvarlarda boydan boya Kahire usulü kırmızı-yeşil mermerler, duvar üstlerinde ahşaba oyma hat yazıları, pişmiş tuğladan örülmüş iç kubbe, renkli vitraylar…) sayesinde, namaz sırasında kendimizi kadîm bir İslâm mescidinde hissettik.
1985’te müstakil bir eğitim kurumuna dönüştürülen Oxford İslâmî Araştırmalar Merkezi’nin Mısırlı mimar Abdulvâhid el-Vekîl’in maharetli elleriyle tasarlanan bugünkü mevcut külliyesi 2017’de açılmış. Abdulvâhid el-Vekîl’in ismini duymamış olabilirsiniz, ama Medîne-i Münevvere’deki Kubâ, Kıbleteyn ve Zülhuleyfe Mikât mescitlerinin onun eseri olduğunu söylesem, gözünüzde ve kalbinizde bir aşinalık meydana gelir.
Oxford İslâmî Araştırmalar Merkezi, 2012’de Kraliçe II. Elizabeth tarafından Kraliyet himayesi altına alınmış. Bu durum, İslâm’a ve Müslümanlara dair yapılan ilmî çalışmalara ne derece ehemmiyet verildiğini gösteren bir husus. Geçen yazımda atıf yaptığım “İngiliz sistemi”nin akademik sahadaki en başarılı örneklerinden biri, Oxford’daki merkez. Patronaja uygun ve sistemle uyumlu çıktılar için, ideal bir atmosfer…
Bu noktada, aynayı kendimize tuttuğumuzda ve “İslâm dünyasında, uluslararası çapta ciddiye alınan, gündem belirleyen ve takip edilen kaç ilmî merkez var?” sorusunu sorduğumuzda, cevap nedir? Bu, üzerinde tefekkür etmeye değer bir soru, şüphesiz.
İslâm coğrafyasında çok sayıda kadîm, köklü, tarihî ve tarihe geçmiş kurum var. Ancak bunlardan bazıları artık “turistik mekân”a dönüşmüş durumda. Bazılarında siyasetin (hatta askerin) mutlak tahakkümü söz konusu. Bazıları ise dönemsel parlayışlar yaşıyor. Son nokta bilhassa mühim. Zira İslâm dünyasında ilmî ve akademik potansiyelin en büyük düşmanı, kurumsallaşamama problemi. Bu nedenle, tarihimiz yükseliş ve düşüşlerle, istikrarsızlık ve düzensizliklerle dolu. Siyaset ve konjonktürler üstü, finansmanından müfredatına tamamen bağımsız ve toplumların dönüşümünde oynadığı rol itibariyle özgün kurumlar, yok denecek kadar az. Bu noktaya daha fazla kafa yormalı, arızaları gidermek için çalışmalıyız.
“İngiliz sistemi”ne dair son bir yazı daha kaldı. Nasipse, çarşamba gününe.
İngiliz usulü
04:0018/09/2024, Çarşamba
G: 18/09/2024, Çarşamba
44
Sonraki haber
Taha Kılınç
İkinci Dünya Savaşı’nın Avrupa’yı temellerinden sarstığı 1940’lı yıllarda, İngiltere, manda ve sömürge yönetimi altında tuttuğu bölgelerde zorlu sınavlarla karşı karşıya kaldı. Öyle ki, dışarıdan bakıldığında, elindeki coğrafyalarda asayişi sağlamakta zorlanan, bütün kesimlerin şikâyet malzemesi haline gelmiş, adeta çözüm üretmekten aciz bir imparatorluk görüntüsü vardı. 1970’lerin başına kadar, İngiltere bütün sömürgelerinden kademeli olarak çekilecek, süreci değerlendiren tarihçilerin çoğu ise İngiliz idaresini anlatırken “kaos”, “karmaşa”, “beceriksizlik”, “belirsizlik” gibi kelimeleri bolca kullanacaktı.
Peki, gerçekten öyle miydi? İngiltere beceriksiz, özensiz ve acemi bir idare mi sergilemişti? Yoksa ortada ince düşünülüp tasarlanmış, sabırlı bir biçimde sahneye konmuş, uzun yıllara yayılmış ve sonuçlarının görülmesi için gelecek kuşaklar hedeflenmiş bir strateji mi vardı? Tarihî sürece ve coğrafyaya dikkatle bakanlar, cevabın ikinci şıkta gizlendiğini görecektir. Bilhassa İslâm coğrafyasında, İngiltere tarafından yönetilme tecrübesini yaşamış bölgelerin hepsinde, zahirdeki kaos bir yana bırakıldığında, Londra’daki “devlet aklı”nın şu yedi esası titizlikle uygulamaya koymuş olduğu fark edilecektir:
1. İdare edilen sahayı derinlemesine kavramak
İngiliz tipi sömürgeciliğin birinci vasfı, yönettiği bölgelerin ayrıntılı bir envanterini çıkarması, yeraltı ve yerüstü kaynaklar itibariyle neye sahip olduğunu tespit etmesi, ardından eldeki malzemeyi sınıflandırarak kullanıma hazır hale getirmesidir. Seyyahlardan akademisyenlere, ajanlardan arkeologlara, kalabalık bir kadronun yoğun çabasıyla toparlanan bu birikim, farklı iklimlerin en mahrem noktalarına temas imkânı vermiş, gerekli-gereksiz ayrımına tabi tutmaksızın, her türlü teferruatın tasnifi yapılmıştır.
2. Geleneklere, kültüre ve farklı inançlara müdahale etmemek
İngilizler bir coğrafyada egemenlik kurduğu zaman, çok büyük bir asayiş problemi ortaya çıkmadığı sürece yerel geleneklere, dinlere ve farklı inançlara müdahale etmemişlerdir. Kendi kiliselerini ve misyonerlik kurumlarını kurup yerleştirmekle birlikte, özellikle Müslüman coğrafyada dinî kurumlarla ortak bir noktada buluşmaya gayret eden İngiliz idaresi, bu yaklaşımın direkt sonucu olarak, neredeyse her yerde kendisiyle çalışmaya ve işbirliğine hazır din adamı kadroları bulmuştur.
Yerel geleneklere, dinlere ve farklı inançlara müdahale etmemek, yönetilen insanlarda İngilizlere karşı bir sempati meydana getirmiş, dinî özgürlük karşılığında siyasî alanın İngiltere tarafından düzenlenmesine ses çıkarılmamıştır.
3. Birbirine rakip fraksiyonlar arasındaki çatışmayı körüklemek
Kontrol altına aldıkları toprakların birikimini iyi etüt eden İngilizler, işlerine yarayacak bütün durumlarda, halk tabakaları içindeki rekabet ve düşmanlıkları alttan alta körüklemekten geri durmamıştır. Etnik, dinî, mezhebî, bölgesel vb. ayrışmalar kışkırtılmak suretiyle, yönetilen coğrafyaların yekvücut olmasının da önüne geçen İngiltere, zamana yayılmış bu gerilim atmosferini, kendi çıkarları için ustalıkla kullanmıştır.
4. İç sorunlar ve çatışmalar karşısında -görünürde- tarafsız kalmak
İç sorunlar ve çatışan iddialar konusunda “tarafsız” kalmak ve “hakem” pozisyonuna yerleşmek de kadim bir İngiliz siyasetidir. Fay hatlarını tespit eden, çekişmeleri karşılıklı kışkırtan ve kaşıyan İngiltere, asla taraflardan birini sonuna kadar desteklememiş, kartları sürekli değiştirmiştir. Dönemsel ilgiler, elde edilmesi planlanan sonuçla bağlantılı olarak, farklı hedeflere yönelmiştir. Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, Filistin krizini mayaladıktan sonra BM’ye havale eden İngiltere’nin, 29 Kasım 1947 tarihli meşhur taksim oylamasında “çekimser” kalmasıdır.
5. İşleyen bir yönetim sistemi, anayasa ve kurumlar oluşturmak
İngiltere, hâkimiyeti altına aldığı coğrafyalarda işleyen bir sistem kurmaya, eğitimli bir bürokrasi oluşturmaya, anayasa hazırlamaya ve memur sınıfını yetiştirip eğitmeye özen göstermiştir. Özellikle yerel unsurların iktidar katmanlarında istihdamını da beraberinde getiren bu uygulama sayesinde, sömürge ve manda yönetimleri sona erdikten sonra bile, geride Londra’ya sadık bir siyasal kültür kalmaktadır.
6. İngiliz kültürünü, elitler eliyle toplumda yerleştirmek
İngiliz kültürünü ve pratik alışkanlıklarını toplumlarda yerleştirmek için kullanılan yöntem, elitler arasında bu kodların yaygınlaştırılmasıdır. Böylece, “herkesin içinde yer almaya can attığı” bir tür “seçkinler kulübü” oluşturulurken, zamanla bu kulüp içinden yönetici sınıflar ve kanaat önderleri çıkmaya başlamıştır. Muhammed İkbal, aynı zamanda “Sir” idi mesela.
7. Komşular arasında sınır ihtilafları meydana getirmek
İngiltere doğrudan veya dolaylı olarak yönettiği coğrafyalardan çekilirken, sınır ihtilaflarını bilhassa canlı tutacak coğrafî düzenlemelere gitmiş, etnik ve dinî hudutları belirginleştirmiş, tarafların birbirine karşı koruduğu mesafeyi görünür hale getirmiş, böylece günümüze kadar devam eden devasa problemlerin doğmasına zemin hazırlamıştır.
***
İslâm dünyasında, herhangi bir mesele değerlendirilirken, “İngilizler…” diye başlayan cümleler sıklıkla kurulmasına rağmen, İngiltere’nin dünya hâkimiyetine ve sömürgecilik faaliyetlerine hâkim olan mantık, yeterince çalışılmış ve anlaşılmış değildir. İngiliz İmparatorluğu’nun serüveni ve Müslüman dünya üzerinde kurduğu hegemonyanın serencâmını kavramak, bu anlamda bütün Müslümanların omzuna yüklenmiş bir ödevdir.
Sarsıcı bir şahitlik
04:0021/09/2024, Cumartesi
G: 21/09/2024, Cumartesi
35
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Devlet-i Aliyye’nin Kırım meselesinde Tuna boyunda bulundurduğu kuvvet, şimdikinden [93 Harbi] pek az olmadığı gibi, Rusya’nın bu defa Tuna cihetine getirdiği askerî kuvvet ve mükemmel mühimmatın miktarı da geçen sefer getirdiği asker ve mühimmatın iki mislinden pek fazla idi. Bundan başka Memleketeyn [Eflak ve Boğdan] askeri de bu kuvvete katılmış ve yardımcı olmuş idi. Rusya’nın bu defa Rumeli tarafına geçmek için yaptığı hazırlık ve teşebbüslerin ehemmiyet derecesi, bizzat imparator ve veliahdının burada bulunmasıyla da anlaşılıyordu.
Maddî bakımlardan görülen şu farktan başka askerî bağlılık, itaat ve emir kumanda bakımından da her iki muharebe arasında büyük fark vardır. O vakit başkumandan olan Serdâr-ı Ekrem Ömer Paşa’nın işine ve aldığı kararlara Serasker Rıza Paşa ve diğerleri tarafından müdahale edilmek istendiği halde, Ömer Paşa hâkân-ı mağfur Abdülmecid Han hazretlerinin itimat ve himayesine mazhar olmuş ve müdahale teşebbüsleri her taraftan kesilmiş idi.
Yüzbaşı ve mülâzım yanında bir binbaşı, şimdiki müşirler kadar nüfuz ve haysiyeti haiz idi. Askerî itaat tam istenildiği şekilde mevcut olup, emir ve yasaklara hakkı ile uyulurdu.
Sonraları bu askerî itaat kalkarak, müşirin maiyetindeki zabitlerden herhangi birisi istediği gibi Yıldız ile haberleşir, yalan yanlış haberler vermeye kalkışır oldu.
Bir Rus zabit efraddan birinin firarını gördüğü zaman, o neferi tabanca ile vurup öldürmeye izinlidir. Bizde ise davete icabet etmeyen veya silahını alıp kaçan erler bile, defalarca, mecburî askerlik hizmetinden bile affolundu. Askerin en lüzumlu sıfatlarından olan gayret, hamiyet, şecaat unutuldu; garaz, bencillik, gammazlık âdet oldu.
Kırım muharebesinden beri millî ahlakımız fevkalade alçaldı; ilhad [dinsizlik] ve sefahat arttı. Her sınıf ahali tenperver oldu; nefsânî hazlara ve dünyevî lezzetlere meyletti, aldandı, tehlikeye düştü.
Şer’-i Şerîf’e riayet adeta kabahat sayılıyordu. Dinî vazifelerini ifa edenler, garaz ve ivazsız iş görenler ve doğruyu söyleyenler ayıplanıp kötü görülüyordu. Dinî salabet ve verâ sahibi temiz kimseler tekdir olunurdu. Dindarlık ve milliyetin, devletin kuvveti; doğruluk ve sadakatin de bereket ve saadet sebebi olduğu unutuldu. Şer’î cezalar icra olunmayıp herkes kendi keyfine bırakıldı. Fısk u fücur, alenî ve mübah gibi işlenir oldu. Ar ve namus sözü manasız görüldü.
Eşraf ve ileri gelenler, beyhude yere menfaat kavgaları ve münakaşalarla itibar ve iktidarlarını tükettiler; halk arasında nüfuz ve haysiyetleri kalmadı. Şarlatanlar, hak söyleyenlere galebe etti. Halk baştan çıktı. Her sınıfın nizamı bozuldu. Kanaat azaldı, hırs ve tamah çoğaldı.
Bu sebeplerden nâşi, nihayet bu büyük felakete uğranıldı. Memleketlerimiz harap, nice masum ve bîgünah zulüm ateşinde kebab oldu…”
Ketebe Yayınları tarafından yeniden yayınlanması vesilesiyle, Eski Zağra Müftüsü Hüseyin Râci Efendi’nin bizzat şahit olduğu 93 Harbi’ne (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) dair hatıralarını ihtiva eden “Târihçe-i Vak’a-i Zağra” (Zağra Müftüsünün Hatıraları - 93 Harbi’nde Rumeli Cephesi Rus ve Bulgar Vahşetleri) adlı kıymetli esere yıllar sonra yeniden döndüm.
İlk kez 1910’da -merhumun vefatından 8 yıl sonra- yayınlanan kitap, 1973’te Ertuğrul Düzdağ’ın hazırladığı neşirle birlikte kamuoyunda tanınmaya başlamış, sonrasında farklı baskılarla karşımıza çıkmıştı.
Lise öğrencisiyken tanıştığım eseri bugün yeniden okurken, yukarıda alıntıladığım türden çok sayıda bölüm beni adeta çarptı. Bunun sebebi, hiç şüphesiz, savaşı Bulgaristan’ın Eski Zağra kasabasında yaşadıktan sonra İstanbul’a intikal eden Hüseyin Râci Efendi’nin bazı sosyolojik tespitlerinin bugün de hâlâ aynı biçimde güncelliğini koruması. Kitap bu yönüyle Osmanlı’dan cumhuriyete nasıl bir toplumsal mirasın ve sosyal dokunun intikal ettiğini göstermesi bakımından bilhassa çarpıcı. Hüseyin Efendi merhum, aslında bize, bugün mevcut arızaların ve içtimaî bozulmanın köklerini zannettiğimizden çok daha eski zamanlarda aramak gerektiğini ihtar ediyor. Bu bakışı kazanmak da ancak böylesi sarsıcı metinleri dikkatle okumakla mümkün.
Eski Zağra Müftüsü Hüseyin Râci Efendi’ye ve bilcümle Balkan şehitlerine rahmet ve selam olsun.
Lübnan kördüğümü
04:0025/09/2024, Çarşamba
Lübnan’ın başkenti Beyrut, 14 Şubat 2005 sabahı Ortadoğu yakın tarihinin en sarsıcı suikastlarından birine sahne oldu: Eski Başbakan Refîk Harîrî, Beyrut sahilindeki ünlü St. George Hotel yakınlarında konvoyuna düzenlenen bombalı saldırı sonucu yaşamını yitirdi.
Özellikle Suudi Arabistan’a yakınlığıyla bilinen Refîk Harîrî, Lübnan İç Savaşı’nı (1975-1990) bitiren Tâif Anlaşması’nın altyapısını hazırlamış, 1992-1998 ve 2000-2004 arasında iki kez başbakanlık yapmıştı. Sahip olduğu muazzam servet ve Arap dünyasındaki güçlü bağlantıları sayesinde Beyrut’un yeniden inşasına önayak olan Harîrî, Lübnanlı Sünnîlerin siyaset sahnesindeki en güçlü temsilcisiydi. Güney Lübnan’da 1982’de başlayan İsrail işgalinin 2000’de sona ermesiyle popülaritesi daha da artan Harîrî, 1976’dan beri Lübnan’da bulunan diğer işgalci güç Suriye’nin de çekilmesini istiyordu. Şam yönetiminin direktifleriyle hareket eden dönemin Lübnan Cumhurbaşkanı Emil Lahud’la gerilim yaşayan Harîrî, sonunda başbakanlık görevinden istifa etmek durumunda kaldı; kısa süre sonra da suikasta kurban gitti.
Refîk Harîrî’nin öldürülmesi, Lübnan’da haftalar boyunca devam eden yoğun protesto gösterilerine yol açtı. Nihayet Suriye işgal birlikleri Lübnan’ı terk etti. Sonrasında ise Lübnan, Harîrî’yi kimin öldürdüğüyle alakalı sert bir tartışma iklimine sürüklendi. Bütün şüpheler Şiî paramiliter örgüt Hizbullah üzerinde yoğunlaşıyordu. Harirî’nin politik çizgisi, Suriye ve İran’ın Lübnan’daki fiilî varlıklarına karşı duruşu ve onun Lübnan politik arenasında ifade ettiği anlam düşünüldüğünde, Hizbullah’ın “olağan şüpheli” durumuna düşmesi zaten kaçınılmazdı. Uluslararası soruşturma komisyonlarının ön raporları da Harîrî suikastında Hizbullah parmağı olduğuna işaret ediyordu.
İsrail’in 1982’deki Beyrut kuşatması sırasında kurulan ve aslî vazifesi Siyonist işgale karşı mücadele olan Hizbullah, zamanla Lübnan devleti içinde paralel bir devlete dönüşmüş, siyasetten ticarete her alanda güçlenerek, İran’ın ileri karakolu haline gelmişti. İsrail’in 2000’de Lübnan’dan çekilmesinden sonra Hizbullah’ın en temel varlık sebebi ortadan kalkmış görünüyordu, ancak İsrail, 2006’nın yazında başlattığı saldırılarla hem Hizbullah’a Lübnan’da kök salma fırsatı verdi hem de örgütü Harîrî suikastı bağlamında karşı karşıya kaldığı suçlamalardan çekip çıkardı:
12 Temmuz-14 Ağustos tarihleri arasında yaşanan ve “Temmuz Savaşı” olarak kayıtlara geçen İsrail saldırıları, nihayet BM’nin arabuluculuğunda ateşkesle sonuçlandığında, Hizbullah artık “Lübnan’ın hamisi” idi. Harîrî suikastı çoktan unutulmuş ve bütün Lübnan Hizbullah’ın arkasında birleşmişti. Bütün şiirler, şarkılar ve marşlar, Hizbullah’ı övüyordu.
Temmuz Savaşı’ndan sonra, geleneksel olarak Fransa tarafından himaye edilen Lübnan Hristiyanlarıyla Hizbullah arasında sağlam bir ittifak kuruldu. Hatta İç Savaş sırasında Hizbullah’a karşı savaşan Hristiyan milis çevrelerden pek çok isim, Hizbullah’ın desteğiyle siyasette yükseldi, ganimet paylaşımına ortak edildi. Bunların en ünlüsü, İç Savaş boyunca Hizbullah-İran-Suriye troykasıyla mücadele eden Mişel Avn’dı. Tâif Anlaşması’nın ardından Fransa’ya iltica eden Avn, 2005’te Lübnan’a döndükten sonra, 2016’da Hizbullah’ın desteğiyle cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturdu.
Hizbullah’ın İsrail eliyle “Lübnan’ın tek patronu” konumuna yükseltilmesi, Arap Baharı’nın yıkıcı kasırgaları başladığında, Suriye’deki birçok kasaba ve köyün kuşatılmasını da kolaylaştırdı. Hizbullah, Suriye’ye akın akın savaşçı sevk etti; örgütün komuta ve strateji kademeleri, savaş taktiklerini Suriyeli siviller üzerinde deneyip ustalaştılar. Binlerce Suriyeli kadın ve çocuğun öldüğü, insanların açlıktan kırıldığı o dönemde, Hizbullah’ın açıklaması, bugün İsrail’in Gazze’de uyguladığı soykırımı dünyaya izah ederken kullandığı cümlelerle aynıydı: “Teröristler, sivilleri kalkan olarak kullanıyor.”
Hafızalarımız çok zayıf olduğundan, Ortadoğu gibi gündemin çok hızlı değiştiği bir coğrafyada, olayların mantıklı ve soğukkanlı biçimde takibini yapmak da zor. Bu yazıyı, hem hafızalarımızı tazeleme hem de hadiseleri doğru okumaya yardımcı olma gayesiyle yazdım. İsrail’in bugünlerde devam eden Lübnan saldırılarını takip ederken, yukarıdaki arka planı hatırınızda tutunuz.
.Kâbil’deki sincaplar
04:0028/09/2024, Cumartesi
G: 28/09/2024, Cumartesi
36
Sonraki haber
Taha Kılınç
ABD’nin New York kentinde toplanan Birleşmiş Milletler (BM) 79’uncu Genel Kurulu, dünya liderlerinin siyasî içerikli konuşmalarının yanı sıra, özel gündemli bazı etkinliklere de sahne oldu. Onlardan biri “Kadınların Afganistan’ın Geleceğine Katılması” (The Inclusion of Women in Future of Afghanistan) adını taşıyordu. İsviçre, İrlanda, Endonezya ve Katar ortaklığıyla düzenlenen programın ana konuşmacısı, dünyaca ünlü Amerikalı aktris Meryl Streep’ti.
Sözlerine “Afganistan’da yaşayan kız kardeşlerimiz… Hepimiz burada sizinle dayanışma duygularımızı ifade etmek ve özellikle Afganistan’da iş yapanlara sizin adınıza duruma müdahil olmaları çağrısında bulunmak için toplandık” diyerek başlayan Streep, şunları söyledi: “1971’de ben New York’ta üniversiteden mezun oldum. İsviçreli kadınlar, oy kullanma hakkını o yıl elde etti. Afganistan’daki kadınlar ise, bu hakkın tadını on yıllardır çıkarıyordu. Afgan kadınlar, oy kullanma hakkına 1919’da kavuştu; Fransız kadınlardan 30 yıl önce. Bu kültürün ve bu toplumun ters yüz olması, dünyanın geri kalanı için ibretlik bir hikâye olmalı. 1970’lerde kamu çalışanlarının çoğu kadındı. Öğretmenler, doktorlar, hâkimler, avukatlar, her meslekten kadınlar vardı. Derken dünya alt üst oldu. Bugün Kâbil’de bir dişi kedi, kadınlardan daha fazla özgürlüğe sahip. Bir kedi, barınağının önünde uzanıp güneşi yüzünde hissedebilir veya bir sincabı parka kadar kovalayabilir. Bugün bir sincap, Afganistan’daki bir kızdan daha fazla hakka sahip, çünkü kamusal parklar Taliban tarafından kadınlara ve kızlara kapatıldı. Bir kuş Kâbil’de şarkı söyleyebilir, ama bir kız veya bir kadın, kamusal alanda şarkı söyleyemez. Bu sıra dışı. Bu, doğal kanunların bastırılması. Bu saçma…”
Bir yanına Endonezya Dışişleri Bakanı Retno Marsudi’yi, diğer yanına da Taliban öncesinde Afganistan Dışişleri Bakanlığı bünyesinde diplomat olarak görev yapan Esile Vardak’ı alarak konuşan Meryl Streep, tüm bu klişeleri tekrarlarken elbette Afganistan’ın geçtiğimiz yüzyıldan günümüze uğradığı işgallere ve sürüklendiği ağır savaşlara hiçbir şekilde atıfta bulunmuyordu. 1900’lerin ilk yarısında -Türkiye ve İran’la eş zamanlı olarak- devlet baskısıyla tepeden inme Batılılaştırma projesine maruz kalan Afganistan’da, toplumun sosyolojik, dinî ve ahlakî sahada ne talep ettiği veya geleneklerinin ve inançlarının onları nasıl şekillendirdiği de Streep’in umurunda değildi. Tipik bir oryantalist bakışla, “geri kalmış Afgan kadın”a merhamet duyan “üst segment Batılı” tavrıydı sergilediği. Kendisinden Gazze, Lübnan, Suriye, Irak, Mısır, Sudan, Myanmar, Doğu Türkistan gibi coğrafyalarda kadınların yaşadığı gerçek mahrumiyet ve mağduriyetlere dair yorum beklemek zaten boşunaydı.
Meryl Streep’in sözleri, beklendiği gibi, dünya basınının manşetlerine tırmandı ve sosyal medyada geniş yankı buldu. Nihayet Taliban yönetimi de Streep’in eleştirilerine kayıtsız kalamadı. Taliban sözcülerinden Süheyl Şahin, BBC’ye yaptığı açıklamada “İslâm’ın kadınlara verdiği hakları kimse görmezden gelemez. Biz anne, kız kardeş ve eş olarak, kadınlara büyük saygı duyuyoruz. Kadınlar bizim ailemizin ve toplumumuzun ayrılmaz bir parçasıdır. Ve biz onları asla kedilerle mukayese etmeyiz. Şu anda yüzbinlerce kadın, bakanlıklarda ve çeşitli sahalarda çalışmaya devam ediyor.” dedi.
Batı, geleneksel alışkanlıkları çerçevesinde, İslâm dünyasına kadın hakları, demokrasi, basın özgürlüğü vb. alanlarda ilke dikte etmekten bir türlü vazgeçemiyor. Oysa bugünün iletişim çağında, Batı’nın kırıklarla dolu karnesi de elden ele dolaşıyor. Bilhassa Gazze, söylemlerle eylemler arasındaki keskin tenakuzları ortaya koyan bir sınava dönüştü. Batı’nın bugün Müslüman dünyaya verebileceği herhangi bir ders bulunmuyor. Kendisi sınıfta kaldı zira.
Üç yıldan fazla bir süredir Afganistan’ı yöneten Taliban’ın “kadın meselesi”ne gerçekten nasıl yaklaştığı ise, kendi içinde ayrı bir tartışma konusu. Modern dünyayla yerel geleneklerin, seküler hukukla İslâm şeriatının sert biçimde kafa kafaya tokuştuğu bir alan çünkü bu. Dengeli ve sürdürülebilir bir toplumsal model meydana getirmek, apayrı bir sınav. Taliban’ın bu sınavı ne derecede verebildiğini gözlemlemek için, Afganistan’ı görmek şart. Konuyla ilgili ikinci yazımı, bir Afganistan seyahatinden sonra yazacağım nasipse. Daha gerçekçi ve yerinde izlenimler eşliğinde.
Birkaç nokta
04:002/10/2024, Çarşamba
G: 2/10/2024, Çarşamba
20
Sonraki haber
Taha Kılınç
Hizbullah lideri Hasan Nasrallah’ın öldürülmesi, hiç şüphesiz, Ortadoğu yakın tarihinin en önemli gelişmelerinden biri. Taşıdığı dinî ve siyasî kimlik sebebiyle, Nasrallah’ın şahsiyeti çerçevesinde yoğun tartışmaların yaşanması da oldukça normal. Hadise henüz taze olduğu için, şimdilik birkaç noktanın altını çizmekle yetinelim:
*Hasan Nasrallah’ın ve diğer bazı Hizbullah yöneticilerinin ölüm haberinin bilhassa Suriyelilerin geniş bir kesiminde sevinçle karşılanması gayet anlaşılır bir durum. O insanlar, Nasrallah’ın emriyle Suriye’ye akın eden Hizbullah mensuplarının vahşi saldırılarında en yakınlarını ve sevdiklerini kaybettiler. Şimdi belki unutuldu gitti, ama birkaç sene öncesine kadar Suriye’de, bugün Gazze’yi aratmayan manzaralar yaşanıyordu. Bunların hafızalardan silinmesi mümkün değil.
*Hadiselere İran penceresinden bakanlar, Suriye’de öldürülen herkesi “IŞİD’ci” veya “tekfirci” olarak damgalamaya meyyal. 500 binden fazla kurbanın hepsine birden bu ithamları yöneltmek için, asgarî ahlâk ve insaf ölçülerini tümüyle yitirmiş olmak gerekiyor.
*Hizbullah ve diğer Şiî milisler eliyle zulme uğrayan insanların bugünkü sevinçli tavrını “mezhepçilik”le izah da mantıklı görünmüyor. Zira 2006’da İsrail Lübnan’a saldırdığında, tüm bu insanlar hiçbir şekilde mezhep farkına bakmadan, Nasrallah’ın ve Hizbullah’ın arkasında saf tuttular; hatta Lübnan’a geçip Hizbullah cephesinde savaşanlar bile oldu. Sorulması gereken soru şudur: O zamandan bu zamana ne değişti? Cevap, Suriye’de yaşanan mezalimde gizli.
*Suriye’de Nusayrî bir cuntanın tahakkümü altında yaşayan halka, 2011’den itibaren adil ve makul bir dönüşüm imkânı sunulabilirdi. İran ve Hizbullah, Suriye’de bu dönüşüme öncülük edebilecek yegâne odaktı. Ancak bunu yapmak yerine, sivillerin üzerine kurşunlarla, savaş uçaklarıyla ve varil bombalarıyla abandılar. Barışçıl gösteriler terörize edildi, mesele iç savaşa dönüştürüldü. 1400 yıldır sinelerde unutulmaya çekilmiş mezhebî farklılıklar,
Şiî milisler eliyle hortlatıldı. Bundan sonra belki de hiç kapanmayacak yaralar açıldı.
*Suriye’de adil ve makul bir dönüşüm yaşanabilseydi, İsrail bugün kuduz bir köpek gibi etrafına böylesine rahat şekilde saldıramayacaktı. İran’ın başını çektiği “Direniş Ekseni” Baas rejimine siper oldu, ancak bugün geldiğimiz noktada ortaya tamamen kırılgan, çok parçalı ve eskisinden daha zayıf bir Ortadoğu çıktı: Ruslar Akdeniz’e indi, PKK ve türevleri Suriye’de tabanını genişletti, her ülkede iç çatışmalar ve ideolojik ayrışmalar yoğunlaştı. Bölge halkının değişim isteğine “NATO projesi” olarak bakılıp, insanî talepler bombardıman enkazlarının altına süpürülünce sorunlar çözülmüş olmadı.
*Hizbullah’ın komuta kademesinin birkaç hafta içinde tamamen yok edilmesi, örgüt saflarındaki Siyonist sızmanın boyutlarını da gözler önüne serdi. Öte yandan, İsrail bir yıldır en korkunç yöntemlerle Gazze’yi vurmasına rağmen, Hamas’a tek bir adım bile geri attırabilmiş değil. (İsmail Heniyye, Tahran’a gitmemiş olsaydı, o da şimdi sağdı.) Bu durum, Hizbullah’la Hamas arasındaki kalibre farkını açık biçimde gösteriyor.
*Hamas’ın kalibre farkı, 2011’de Suriye rejimi kendi halkına kurşun yağdırmaya başlayınca, Hâlid Meşal liderliğindeki yönetim kademesinin Şam’dan ayrılmayı tercih etmesiyle de ortaya çıkmıştı. Sonraki süreçte Hamas’ı şeytanlaştırmayı seçen bazı Arap rejimleri, hem İran’ın etkinlik sahasını genişlettiler hem de Ortadoğu’nun geleceğini olumlu istikamette şekillendirme adına çok önemli bir fırsatı kaçırmış oldular.
*Hizbullah’ın yaşadığı ağır sarsıntı, örgütün yıllar içinde “İsrail’e karşı direniş” temel hedefinden epey saparak, Lübnan’ı ekonomik ve siyasî açıdan yönetmeye odaklanmasının doğal bir neticesi. Lübnan içinde seçimlere müdahale, siyasetin dizaynı, politik ayak oyunları, sınır ötesi ticaretin kontrolü, Suriye’de askerî operasyonlar derken, yolun sonunda Hizbullah, Lübnan’da kurduğu statükoyu korumayı önceleyen bir tür holdinge dönüştü. Aksa Tufanı başladıktan sonra İsrail’le doğrudan bir çatışmaya girmekte gösterilen
isteksizlik de zaten bunun göstergesiydi.
*İslâm coğrafyası, bir zincirin halkaları gibi birbirine bağlı olduğu için, bugün yaşanan her şeyin bir uzantısını dünde bulmak mümkün. Dolayısıyla, “Şimdi maziyi hatırlatmanın vakti değil” uyarısı da, gerçekçi değil. Bugünün krizleri, dünün üstü örtülen veya bastırılan krizlerinin devamı. Lübnan’da bugün şahit olduğumuz yangın, dün Suriye’de başlamıştı. Hadiselere böyle bütüncül bakmak zorundayız, yoksa bölgemiz daha nice acılar çeker.
*İçinden geçtiğimiz süreç, hepimiz adına, alınması gereken derslerle dolu. Zulmün her türlüsüne karşı çıkıp, mazlumun her türlüsüne kol-kanat germeye bizi sevk edecek kapsayıcı bir şuura muhtacız.
Şahın yeri boş
04:005/10/2024, Cumartesi
G: 5/10/2024, Cumartesi
40
Sonraki haber
Taha Kılınç
İsrail’in en kuzeyindeki Neharya kentinde, 1 Eylül 1982 günü gizli bir görüşme gerçekleşti. İsrail Başbakanı Menahem Begin, Lübnan’ın henüz bir hafta önce seçilen 34 yaşındaki genç cumhurbaşkanı Beşir Cumeyyil’i Neharya’ya davet etmişti. Begin’in amacı, İsrail’in 6 Haziran’da başlattığı Lübnan işgaline Cumeyyil’in destek vermesini sağlamaktı.
İç Savaş’ın bütün hızıyla sürdüğü o yıllarda güçlü bir askerî cepheye (Kuvvâtu’l-Lubnâniyye) liderlik eden Cumeyyil, Mârûnî Hristiyan kimliğiyle Filistin Kurtuluş Örgütü’ne (FKÖ) ve Suriye’nin Lübnan’daki varlığına karşıydı. İsrail’le daha önce de temas kurmuş, hatta dönemin İsrail Savunma Bakanı Ariel Şaron, Lübnan işgalini başlatmadan önce kendisini haberdar ederek, FKÖ’yü uyarması talebinde bile bulunmuştu. Cumeyyil bu talebi yerine getirerek, FKÖ’ye “İsrail sizi Beyrut’tan söküp atmak için Lübnan’ı işgal edecek. Önceden çıkın ve işgali önleyin” demiş, muhataplarından ise net bir cevap alamamıştı.
Taraflar arasındaki bütün yakın iletişime rağmen, Begin’in istediği şeyi açıktan yerine getirmek Cumeyyil için imkânsızdı. Begin muhatabını hem işgale destek vermeye zorluyor hem de Lübnan’la İsrail arasında bir barış anlaşması imzalanmasını istiyordu. 1979’da Mısır bu adımı atmış, ancak Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat, iki yıl sonra suikasta kurban gitmişti. Sedat’ın akıbetini hatırından çıkarmayan Cumeyyil, Begin’e ret cevabını verdi ve görüşme sona erdi. 12 Eylül’de, bu defa Ariel Şaron şansını denemek istedi. Lübnan’da Cumeyyil’le özel bir toplantı yapan Şaron da muhatabından aynı cevabı aldı. Cumeyyil, Suriye ordusunu Lübnan’dan çıkardıktan sonra, ABD’yi devreye sokarak İsrail’i geri çekilmek zorunda bırakmayı planlıyordu.
14 Eylül 1982 günü saat 16.10’da, Beşir Cumeyyil ve beraberindeki 26 kişi, Beyrut’un Eşrefiyye semtinde parti binasında toplantı halindeyken gerçekleştirilen bombalı saldırı sonucu hayatını kaybetti. Saldırıyı düzenleyen kişi, Habib Şertûnî isimli Mârûnî bir Hristiyan’dı ve Suriye Sosyal Milliyetçi Partisi üyesiydi. Şertûnî birkaç yıl tutuklu kaldıktan sonra, 1990’da firar etti ve Suriye’ye yerleşti. Hâlen orada yaşadığı tahmin ediliyor.
İç Savaş devam ederken Lübnan’da gerçekleştirilen bir başka önemli suikast, 16 Mayıs 1989 günü Sünnî cephenin lider figürü Lübnan Müftüsü Şeyh Hasan Hâlid’in öldürülmesiydi. Eski başbakanlardan, bakanlardan, milletvekillerinden, kanaat önderlerinden ve âlimlerden oluşan İslâmî Koalisyon’un başkanlığını da yürüten Hasan Hâlid, tıpkı Beşir Cumeyyil gibi Suriye ordusunun Lübnan’daki varlığına karşıydı. Beyrut’un merkezinde 136 kilogramlık patlayıcıyla düzenlenen suikast, Şeyh Hasan ve 21 kişinin hayatına mal oldu. Hadisenin olağan şüphelisi, yine Suriye istihbaratıydı.
Lübnan İç Savaşı 1990’da imzalanan Tâif Anlaşması’yla sona erdi, ancak ülkedeki siyasî suikastlar hız kesmedi. Çok sayıda ismin yanında, 14 Şubat 2005’te öldürülen Refîk Harirî, Lübnan yakın tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biriydi. Şeyh Hasan Hâlid’den sonra Refîk Harirî, Lübnanlı Sünnîler açısından yeri zor doldurulacak bir başka kayıptı.
Lübnan’da Şiî cephe de -bilhassa İç Savaş’tan sonra- önemli kayıplar verdi. Hizbullah’ın ikinci genel sekreteri Abbas Mûsevî 1992’de, üçüncü genel sekreteri Hasan Nasrallah da 2024’te İsrail tarafından öldürüldü.
İsrail bugünlerde 1982-2000 arasında tam 18 yıl kaldığı ve nihayet geri çekildiği Lübnan’a yeniden hücum ediyor. Bu sürecin sonunda İsrail’in herhangi bir şey elde edemeyeceği ve yeniden kendi içine dönmek durumunda kalacağı çok açık. Eskisinden çok daha derin sayısız krizle içeride boğuşmak üzere hem de.
Bugün karşımızda duran Ortadoğu manzarasında azınlık cemaatlerin ve çeşitli dinî grupların kendi beka kavgaları sürerken, satranç tahtasında “Şah”ın yeri boş duruyor. Şah, yani her açıdan çoğunluğu oluşturan Sünnî kitle. Halklarıyla, teşkilâtlarıyla, dinî cemaat ve yapılanmalarıyla ve hatta hükümetleriyle, Sünnîlerin gidişata etki etmekteki rolleri, sahadaki nüfuslarıyla hiç mütenasip değil. Tarihte Sünnîlerin bu kadar dağınık, birbirinden kopuk, başsız ve lidersiz kaldığı dönemler çok nadirdir. Bölgemizin istikbalini her açıdan tehdit eden bu varoluşsal kriz, üzerinde sürekli düşünmeye değecek kadar mühim bir gündem maddesi.
“Hep konuşacak mıyız?”
04:009/10/2024, Çarşamba
G: 9/10/2024, Çarşamba
34
Sonraki haber
Taha Kılınç
Aksâ Tufanı’nın başlangıcından itibaren, Türkiye’nin çeşitli illerinde, çok farklı kurumların çatısı altında ve online platformlarda en az 346 konuşma yapmışım. Kudüs ve Mescid-i Aksâ’nın biz Müslümanlar açısından ehemmiyeti, Filistin tarihi, Siyonist işgalin süreçleri, işgale karşı Filistin cephesinde gösterilen direnişin safhaları, İslâm dünyasının ve Müslümanların ahvali, Ortadoğu yakın tarihinin dönüm noktaları gibi birçok başlık altında gündemi yorumlarken, tüm bu konuşmaların bir yerden sonra karşılıklı dertleşmeye dönüşmesi de kaçınılmazdı elbette.
Soru-cevap faslında ise, şu sorunun cevabına muhakkak detaylı biçimde değinmek durumunda kaldım: “Hep konuşacak mıyız?” Öyle ya, ortalık kan gönlüne dönmüşken salonlarda ya da ekran başlarında oturup konuşmanın gerçekten bir faydası var mıydı? Üstelik, konuşulan şeylerin çoğu zaten bildiğimiz şeylerken, acaba bizatihi konuşmanın kendisi vakit kaybına dönüşmez miydi? Konuşmanın bizi götüreceği bir netice var mıydı? Yoksa “en azından bir şey yapmış olmak için” kendi kendimizi mi eğliyorduk?
Yaşananları dışarıdan izlerken, konuşmak insana konforlu bir israf gibi görünebilir, doğru. Ancak geride bıraktığımız bir yıl boyunca, benim yakından fark ettiğim bir hakikat oldu: Bunca muhabbetimize, samimiyetimize, gözlerimizin yaşına ve gönüllerimizin rikkatine rağmen, en temel meselelerde bile bilgi eksiklerimiz çok fazla. Bildiğimizi zannettiğimiz çoğu şey, kanatları birbirine değmeden uçuşan kelebekler misali, kafamızın içinde bağlantısız ve birbirinden kopuk. Buna bir de siyasî polemikleri, iç politika kavgalarını, sosyal medya dezenformasyonlarını ve çeşitli tarafgirlikleri eklediğinizde, en şuurlu davranmasını beklediğiniz insanların dilinden bile “Arapların meselelerinden bize ne?”, “Topraklarını sattılar, başlarına gelenleri hak ediyorlar”, “Burnumuzu Ortadoğu bataklığına sokmayalım” türünden cümleler işitebiliyorsunuz.
Bazen ev hanımlarına konuşmalar yaptığım oluyor. Onlara bilhassa hatırlatıyorum: “Eskiden olsa, İslâm coğrafyasının gündemine dair meselelerle doğrudan hiçbir alakanızın olmayacağını düşünebilirdiniz. Ancak şimdi, siz evinizin içinde kendi işlerinizle meşgulken bile, çocuğunuzun okulda işitip eve taşıdığı bir dedikodu üzerinden, konu gelip mutfak tezgâhınızın üzerine yerleşebilir.” Yani, sadece akademisyenlerin, gazetecilerin, siyasetçilerin veya kanaat önderlerinin ilgi alanından söz etmiyoruz artık. Her şeyin herkes tarafından ölçüsüzce tartışıldığı günümüzde, gündemin sıcak polemiklerinden de kimse kaçamıyor.
Dolayısıyla, meselelerimizi konuşacağız, doğru biçimde ele alacağız, temel yoksa atacağız, temel eksik ve yanlış atılmışsa eksikleri tamamlayıp yanlışları düzelteceğiz. Konuşmadan olmaz. Problem, “sadece” konuşursak başlıyor. Sadece konuşup hiçbir adım atmazsak, sadece konuşup eleştirmeyi alışkanlık haline getirirsek…
Kendi adıma, İslâm coğrafyasını hep acılar ve dramlar üzerinden anlatmayı, sürekli sağa-sola sataşarak birilerini suçlu ilân etmeyi veya düşmanın ne kadar acımasız olduğuna dair dokunaklı nutuklar atmayı verimli bir konuşma biçimi olarak görmüyorum. Bütün bunları zaten -maalesef- yaşayarak görüyor ve biliyoruz. Esas verimli bir konuşma, çözüm önerilerini ve uygulanabilir bir yol haritasını da içermelidir. Trajedi tasvirine, siyasî polemiğe ve düşman karşısındaki “perişan” halimizin sürekli hatırlatılmasına doyduk. Dinledikten veya ekranı kapattıktan sonra, bizi harekete geçirecek, olumlu anlamda bir yerden bir yere intikal ettirecek, ümitlerimizi tazeleyecek, yürümeye devam edebilmemiz için bize güç verecek gerçekçi bir dile muhtacız.
Bu açıdan, bütün konuşmalarımda sözü “Peki, ne yapmalıyız?” noktasına mutlaka getiriyorum. Ardından, üç temel vazifemiz olduğunu vurguluyorum:
1) Hadiseleri bütün boyutlarıyla ve derinlemesine kavramak,
2) Her nerede duruyorsak, “Bana burada ne düşer?” sorusunu sormayı hiç bırakmamak,
3) Her ne yapıyorsak, her anlamda en kaliteli ve güzel biçimde yapmak. Kanaatimce, bu üç vazifeyi kendi dar çevrelerimizden başlayarak İslâm coğrafyası çapındaki büyük meselelere kadar genişletebiliriz.
Bilgisayar başına otururken, Aksâ Tufanı’nın bize ne öğrettiğine ve bir yılda nerden nereye gelindiğine dair bir yazı yazmak niyetindeydim. Ancak kelimeler ve cümleler hızlıca ardı ardına sıralandı, ortaya başka bir yazı çıktı. Tufandan öğrendiklerimizi, nasipse cumartesi konuşalım.
Bir davanın kalesi
04:0010/10/2024, Perşembe
G: 9/10/2024, Çarşamba
21
Sonraki haber
Taha Kılınç
Yahudilerin ana dili İbranicenin modern dönemde bir iletişim ve günlük konuşma dili haline getiriliş sürecini anlattığım “Dil ve İşgal” kitabımın araştırmalarını yaparken, bir nokta özellikle dikkatimi çekmişti:
Önceleri arkaik bir din dili olan İbranice, 1881’de Kudüs’e yerleşen Belaruslu Yahudi dilbilimci Eliezer Ben-Yehuda’nın başını çektiği yoğun bir gayretle diriltilmişti. Ben- Yehuda ve arkadaşları, sokaklarında herkesin ayrı bir dilde konuştuğu Kudüs’te İbranice çalışmaları yaparken, bilhassa gazetelerden faydalanmışlardı. Üst üste çıkardıkları gazetelerle, yeni türettikleri İbranice kelimeleri halka duyurmuş, herkesin iştirak ettiği tartışmaları ve polemikleri gazeteler kanalıyla yürütmüş, dünyanın gündemini Filistin’e taşırken yine gazeteleri kullanmışlardı. Ben-Yehuda’nın kendisi Kudüs’te çıkardığı gazetelerde hem yazılar yazmış hem de Osmanlı İmparatorluğu’nun taşra ve merkez yönetimine yazıları vasıtasıyla ulaşmıştı. Gazete, böylece sıradan bir iletişim vasıtasının çok ötesinde, kamuoyu oluşturma ameliyesinin en hayatî araçlarından birine dönüşmüştü. Gazete, Ben- Yehuda ve arkadaşları için, kendi davalarını savundukları ve köklerini pekiştirdikleri sağlam birer kaleydi. “Yahudiler, basın-yayın, medya, görsel sanatlar ve sinema sektöründe neden köşe başlarını tutmuş durumdalar?” sorusunun cevabı da galiba burada gizli. Bilhassa Siyonizm’in bütün dünyayı kanser hücreleri gibi sarmasında ve Siyonist tezlerin her ülkenin kılcal damarlarına kadar yayılmasında, medyanın öncü kuvvetleri olarak gazetelerin oynadığı çok kritik bir rol var. Bu aynı zamanda, Müslümanlar olarak, mücadeleyi neresinden ele alıp nasıl yürüteceğimizin de ipuçlarını barındıran bir nokta.
Internet ilk yaygınlaşmaya başladığında, “gazetelerin artık öldüğü” şeklinde yorumlar yapılıyordu. Oysa bugün geldiğimiz aşamada, gazeteler hâlâ ciddiyetle ve dikkatle kulak verilen mecralar. Manşetler, hâlâ gündemi belirlemede büyük rol oynuyor. Köşe yazarları ve köşe yazıları, görselliğin onca ilerlediği bir zamanda, hâlâ insanların zihin dünyalarını şekillendiriyor. Bu durumun sebebini muhtemelen, “kâğıdın sırrı”nda aramak gerekecek. Kâğıda basılan herhangi bir metin, ekranda görülen her şeyden daha tesirli. Ve kâğıdın tesiri hiç kaybolmayacak.
***
İlk köşe yazımın yayınlandığı 15 Ekim 2016 Cumartesi gününden bu yana, her çarşamba ve cumartesi günü, İslâm coğrafyasının farklı köşelerinden izlenim ve değerlendirmelerle okurların karşısına çıkıyorum. Bir köşe yazarı için en güzel ödül, yazdıklarına kıymet veren dikkatli okurlarının olması. Her yazımdan sonra arayan, soru soran, eleştiri ve tenkitlerini paylaşan, fikirleriyle ufkumu açan nice değerli okurum var. Hem de her yaştan.
Şunu net bir biçimde söyleyebilirim: Yeni Şafak’ta yazıyor oluşum, sözümün gücünü artıran çok önemli bir unsur. Başka bir mecrada fikirlerimi dile getiriyor olsaydım, yazdıklarıma böylesine kulak verilir miydi, emin değilim doğrusu. Çünkü Yeni Şafak, “bir davanın kalesi” olarak görülüyor okurları tarafından. Muarızları bile böyle görüyor, onu böyle okuyor. Yeni Şafak’ta çıkan her bir yazının ve başlığa çekilen her yorumun, kendine has anlamları ve bağlamları var. Yeni Şafak sadece kendisini temsil etmiyor. Geniş bir coğrafyanın içinden, o coğrafyanın tamamını gözeterek ve bir anlamlar silsilesini beraberinde götürerek yürüyor. Yeni Şafak’ta yazıyor olmak, bu anlamda, insanın omuzlarına ağır ve çok mühim bir vazife yüklüyor. Sadece size verilen bir köşeyi doldurmuyorsunuz. Aynı zamanda bir misyonun temsiline omuz veriyorsunuz. Söylediklerinizi dikkate alan insanların samimiyeti, sizi daha ciddi ve sıkı çalışmaya zorluyor. Ben şahsen, her köşe yazımı uzun uzun okuyarak, saha tecrübelerimi teorik bilgilerle kıyaslayarak, okurlarımın zihninde sürekli yeni pencereler açma çabasıyla kaleme almaya çalışıyorum. Gazeteme ve bana duyulan güveni boşa çıkarmamak gibi bir mücadelem var kendi içimde. Bu, Yeni Şafak’ta yazıyor olmanın ve Yeni Şafak’ın kaliteli okur kitlesinin bana kazandırdığı bir ihtimam. Hem gazeteme hem de okurlarıma minnet borçluyum.
***
Yayın hayatına başlamasının otuzuncu yılında, Yeni Şafak’ımıza nice seneler diliyorum. İstikamet üzere ve bereketle…
Tufandan sonra…
04:0012/10/2024, Cumartesi
G: 12/10/2024, Cumartesi
40
Sonraki haber
Taha Kılınç
Aksâ Tufanı’nın üzerinden tam bir yıl geçti. O tarihten günümüze İsrail’in işgalci saldırganlığı sadece Gazze’yle sınırlı kalmayarak Lübnan’a da sıçradı. Bir soykırımı dışarıdan ve hiçbir şey yapamadan izlemek, önce üzüntü ve öfke, ardından da ümitsizlik ve eylemsizlik doğurur. Oysa Aksâ Tufanı, şimdiden bazı somut neticelere ulaştı ve birçok açıdan “dönüm noktası” olarak tarihe geçti bile. Ümitsizlik ve eylemsizlik değil, bilakis tam aksine umut ve eylem vaat eden bir süreç bu.
Soru-cevaplar eşliğinde ilerleyelim:
Gazze ve Gazzeliler bize ne öğretti?
Gazze, bize her şeyden önce direnişi ve mücadeleyi öğretti. Bombalar altında hayatlarını sürdürmeye çalışan insanların azminden ve istikbal ümidinden alacağımız azim dersler var. Gazze, bütün dünyaya izzetli ve şerefli bir hayatın, insanoğlunun en büyük sermayelerinden biri olduğunu hatırlattı. Müslüman veya gayrimüslim, milyonlarca insan kendi hayatını muhasebe etti, Gazzelilere bakarak duruşunu ve istikametini düzeltti, kendi hayatıyla alakalı ilkeli kararlar aldı. Müslümanlar kendilerine çeki-düzen vermeye başladıkları gibi, sırf Gazze’nin sevk ettiği muhasebe vesilesiyle İslâm’la tanışan sayısız insan da oldu.
İsrail’i kimse durduramayacak mı?
Meseleyi sadece “İsrail’in gücü-Müslümanların güçsüzlüğü” denklemi üzerinden okumak bizi yanıltabilir. Zira İsrail’in, Siyonizm’in ve Yahudilerin aldığı yara, nisbî olarak, Müslümanların uğradığı kayıptan daha fazla. İsrail’e, Siyonizm’e ve Yahudilere duyulan nefret, dünya tarihinin en yüksek seviyelerine ulaştı. Şu anda global çapta bir tiksinti ve ikrah hali var. İsrail’in kendi içindeki çatışma ve çekişmeler, artık çözümlenemeyecek boyutlara vardı. Harcanan onca paraya, lobicilik faaliyetlerine ve medya kampanyalarına rağmen, Filistin topraklarındaki işgal projesi, emniyetsizlik hissi ve gelecek korkusu sebebiyle, İsrail’den kaçışa dönüştü. Bu, az şey değildir.
Boykot gerçekten işe yarıyor mu?
Hem de nasıl. Aksâ Tufanı’ndan önce, bazı büyük markaların İsrail’e desteği “komplo teorisi” kıvamında dile getiriliyordu. Ancak artık elimizde somut ve yalanlanamayacak kanıtlar var. Müslüman dünya, ilk defa, sahip olduğu ekonomik kozların bu derecede farkına vardı. Ufacık çocuklar, marketlerde anne-babalarıyla alışveriş yaparken, paketlerin üzerini okumaya çalışıyor. Özellikle yeni nesillerde, boykot bilincinin ciddi biçimde yerleştiğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Kendini bilmez büyüklerin bugünkü mevcut tutarsızlıklarına takılmamak gerekiyor. Sağlamca yetişen çocuklar ve gençler, yarın sıra kendilerine geldiğinde olması gerektiği biçimde davranacaklar.
İnsanlara bu mevzuları nasıl anlatacağız?
Bir defa, toplumun kahir ekseriyetinin şuurlu ve bilinçli olacağı yanılgısına düşmemek lazım. Polemikler, cehaletler, bağnazlıklar ve yüzeysellikler eşliğinde ilerleyeceğiz. Doğrulara ve gerçeklere odaklanacağız. Sözümüzü kitlelere dinletebileceğimiz platformlara, kürsülere ve mikrofonlara sahip olmaya çalışacağız. Derdimizi ve davamızı kaliteli, kalıcı ve çarpıcı biçimde takdim etmeye bakacağız. Aklı başında ve ne yaptığını bilen bir çekirdek kadronun, toplumun gidişatını tamamen değiştirebileceği hakikatini hiç unutmayacağız.
Bundan sonra ne olacak?
Halihazırdaki manzaraya bakarak ye’se sürüklenmek, yapacağımız son şey bile olmamalı. Tarihi dikkatle okuduğumuzda, karşımıza çıkan tablo şudur: Müslüman dünya, bugünkünden daha beter nice krizden ve felaketten çıkmayı başarmıştır. Bilhassa üzerinde yaşadığımız coğrafyanın mazisinde düşman işgalleri, istilalar, iç savaşlar, salgın hastalıklar ve doğal afetler iç içe geçmiştir. Coğrafyamız, bütün bunların toplamı ve hülasasıdır. Geçmişte olduğu gibi bugün de varız, yarın da var olacağız. Hayata ve tarihin akışına böyle bakmak durumundayız. Bu açıdan bakabildiğimizde bugünün acılarına takılıp kalmak yerine, yarının vazifeleri için çalışmak şuuruna da ereriz. Var edildiğimiz zaman dilimini biz seçemediğimize göre, nerde durduğumuzu görerek hızlıca vakıaya intikal etmekten başka bir çaremiz de bulunmuyor zaten
Hanzala’nın albümü
04:0016/10/2024, Çarşamba
G: 16/10/2024, Çarşamba
38
Sonraki haber
Taha Kılınç
Filistin direnişinin en güçlü sembollerinden Hanzala, 13 Temmuz 1969’da Kuveyt’te doğdu. Kendisi de Filistinli bir mülteci olan Nâcî el-Alî, -muhtemelen dünya çapında şöhrete kavuşacağını tahmin bile etmediği- Hanzala’yı neden yalınayak, sırtı bize dönük ve elleri arkasında bağlı biçimde çizdiğini şöyle açıklıyordu:
“Hanzala benim imzam. Nereye gitsem, insanlar bana hep onu soruyor. Ben bu çocuğu Kuveyt’te dünyaya getirdim ve insanlara armağan ettim. Hanzala, insanlara hep kendi olarak kalma sözü vermiş bir çocuk. Ben onu pek de güzel olmayan bir çocuk şeklinde çizdim. Saçları, dikenlerini silah olarak kullanan bir kirpiyi andırıyor. Hanzala iyi beslenmiş, mutlu, rahat veya şımartılmış bir çocuk değil. O, mülteci kampındaki bütün çocuklar gibi yalınayak. Hanzala, aynı zamanda beni yanlışlar yapmaktan koruyan bir sembol. Kaba bir çocuk olmasına rağmen, kokusu amber gibi. Elleri ise, bize dışarıdan sürekli dayatılan çözüm önerilerini reddettiğinin bir simgesi olarak, arkasında bağlı.
Hanzala 10 yaşında olarak doğdu ve her zaman da 10 yaşında kalacak. Tam da benim vatanımı terk etmek durumunda kaldığım yaşta. Ne zaman vatanımıza dönebilirsek, Hanzala da o zaman normale dönecek ve büyümeye başlayacak. Tabiatın kanunları şu anda ona işlemiyor, çünkü o sıra dışı. Ama zaten, ufacık bir çocuğun vatansız kalması da tabiatın kanunlarına aykırı değil mi? Hanzala, çağının hiç ölmeyecek bir tanığı. Dünyaya aniden geldi ve onu hiç terk etmeyecek. Bu karakter, hayatta kalmak için doğdu. Ben de, öldükten sonra bile onun içinde yaşamaya devam edeceğim.”
Hanzala, Arapçada acı bir karpuz çeşidinin adı. Nâcî el-Alî de, meşhur karakterine isim olarak Hanzala’yı seçerken, Filistinlilerin yaşadığı akla hayale gelmez acıları, dramları ve trajedileri tek kelimede özetlemek istemiş. Ve bunu başarmış da. Nâcî el-Alî 1987’de Londra’da bir suikasta kurban gitse de, hâlâ 10 yaşındaki “oğlu” Hanzala yaşamaya ve sessiz ama güçlü çığlıklar atmaya devam ediyor.
Filistin direniş edebiyatına dair çalışmalarıyla Türkiye’de çok önemli bir boşluğu dolduran kıymetli Peren Birsaygılı Mut Hanım, Nâcî el-Alî’nin 40 bin dolayındaki çalışması arasından seçilen 230 çizimi içerecek “Filistin Direnişinde Hanzala” başlıklı albüm için benden bir arka kapak yazısı rica ettiğinde, doğrusu büyük bir heyecan duydum; şu satırları yazıp gönderdim:
“Düşmanları onu, parmaklarını aside batırmakla tehdit ediyordu. Ama o, parmaklarıyla insanlık tarihinde silinmez bir iz bıraktı. Fırçasının darbeleriyle hem Siyonist işgalcileri hem de Müslüman dünyadaki ikiyüzlü samimiyetsizleri sürekli sarstı ve rahatsız etti. Hanzala’nın yiğit babası… Ruhun şad olsun!”
Hanzala albümü nihayet Farabi Kitap tarafından yayınlandı ve geçtiğimiz günlerde, İstanbul Tarık Zafer Tunaya Kültür Merkezi’nde düzenlenen bir programla kamuoyuna tanıtıldı. Kitabın editörü Peren Hanım’la sanat yönetmeni kıymetli dostum Samed Karagöz, kitabın yayın safahatını anlattılar, Nâcî el-Alî’nin Filistin direniş tarihi açısından ifade ettiği farklı anlam katmanlarının altını çizdiler, ardından dinleyicilerin sorularını cevapladılar.
Sorulan sorulardan biri, aslında hem içinde bulunduğumuz durumu özetliyor hem de gayretimizi hangi yöne teksif etmemiz gerektiğini gösteriyordu: “Bugün neden Hanzala gücünde bir sembol üretemiyoruz?” Bu, üzerinde uzun uzun düşünmeye değer bir soruydu doğrusu. Verilecek cevaplar da hepimiz adına bazı dersler ve ödevler içecekti.
Peren Hanım’ın program sırasında sarf ettiği şu sözler, tamamen benim hissiyatımın da yansıması oldu:
“Biz yaklaşık 100 seneden bu yana Filistin’de devam eden büyük bir haysiyet ve insanlık hikâyesine şahitlik ediyoruz. Biz bu haysiyet hikâyesinin neresindeyiz? Bu haysiyet hikâyesine, bir şekilde ucundan kenarından da olsa nasıl dâhil olabiliriz? Bizim karşımızda büyük bir disiplinle ve ciddiyetle çalışan bir düşman var. Biz bu düşman karşısında ağlamayacağız. Biz çok çalışacağız. Ancak bu şekilde Filistin davasına destek olabiliriz.”
Evet, ağlamayacağız, yılmayacağız, ye’se düşmeyeceğiz, modern çağın iğvalarının bizi yolumuzdan çevirmesine müsaade etmeden mücadeleyi sürdüreceğiz.
Kurşun gibi bir kitap
04:0019/10/2024, Cumartesi
G: 19/10/2024, Cumartesi
58
Sonraki haber
Taha Kılınç
Arap-İsrail Savaşları’nın üçüncüsü olan Yom Kipur’da (1973) Golan cephesine sevk edilen 19 yaşındaki bir Yahudi genç, savaş devam ederken, birliğini komuta eden uzman çavuşun şöyle dediğini işitmişti: “Arapları, özellikle de genç Arapları öldürmek zorundayız. Eğer şimdi biz onları öldürmezsek, onlar büyüdüklerinde bizi öldürecekler!” Kulaklarının duyduğuna inanmakta zorlanan Ilan Pappe adındaki bu genç, savaş sırasında İsrail ordusunun bütün sivil hedefleri bombaladığını, askerlerin köy ve kasabalara çekinmeden saldırdığını ve tüm bu eylemlerden dolayı hiç kimsenin herhangi bir pişmanlık ya da sorumluluk hissetmediğini gözlemlemişti.
Askerlik görevinin ardından Kudüs İbrani Üniversitesi’nde yükseköğrenimini tamamlayan Ilan Pappe, karşılaştığı manzaranın ideolojik ve felsefi arka planını araştırmaya odaklanmış bir akademisyen adayı olarak İngiltere’ye gitti ve Oxford Üniversitesi’nde doktoraya başladı. Oxford’daki doktora danışmanları, Arap ve İslâm dünyasının o dönemki en önemli uzmanları arasında yer alan Albert Hourani ve Roger Owen’dı. Bilhassa Hourani, derin bilgisi ve bilgece bakış açısıyla, genç Ilan’ın zihnindeki birçok karanlık noktayı aydınlattı. Pappe, 1984’te doktorasını bitirdiğinde, kadîm Filistin topraklarının Siyonistler tarafından adım adım işgaline giden bütün aşamaları çözümlemiş, “Yahudi devleti” şeklinde kurgulanan İsrail’in ideolojisine damgasını vuran arka plana tamamen vakıf olmuştu.
Doktoradan sonra çalışmalarını derinleştiren Pappe, arşiv belgelerinin de yardımıyla, İsrail’in kuruluş sürecinde Filistinlilere yönelik işlenen insanlık suçlarını teker teker kanıtlamaya, bununla ilgili ardı ardına kitaplar kaleme almaya başladı. Ancak yapmaya soyunduğu iş hiç de kolay değildi. 1930’larda Nazilerin baskısı yüzünden Almanya’dan Filistin’e iltica etmiş olan anne ve babasına bile derdini anlatamayan Pappe, 1990’lar boyunca Siyonistlerin gittikçe artan şantaj ve tehditleriyle yüzleşmek durumunda kaldı. 2000’lerin başında artık ulusal gazeteler kendisini işaret eden makaleler yayınlıyor, hükümet görev yaptığı Hayfa Üniversitesi’ni baskı altına almaya çalışıyordu. 2007’de bir köşe yazısında “Size bu adamı öldürmenizi söylemiyorum, ama biri öldürürse doğrusu hiç şaşırmayacağım” şeklinde bir cümle yer alınca, Pappe hızlıca kararını verdi ve İsrail’i terk ederek İngiltere’ye yerleşti.
Zaman zaman Türkiye’yi ziyaret eden, çok sayıda eseri Türkçeye de çevrilen Ilan Pappe, -Avi Shlaim başta olmak üzere- kendisiyle aynı çizgideki bazı Yahudi tarihçilerle (literatürdeki isimleriyle “Yeni Tarihçiler”) birlikte Siyonist anlatının yalanlarını deşifre etmeyi sürdürüyor. Pappe’nin her kitabı hem kurşun gibi ağır hem de mermi gibi tesirli. Tüm dünyada sayısız insanın gözünün, Pappe’nin yazdıkları sayesinde açıldığını söylemek abartılı bir yorum olmaz.
Bu uzun girişi, sözü Pappe’nin Türkçeye çevrilen son kitabı “Siyonizmi Pazarlamak - Atlantik’in İki Yakasında Siyonist Lobicilik”e (Ketebe Yayınları, Ekim 2024) getirmek için yaptım. M. Murtaza Özeren’in özenli ve akıcı bir dille tercüme ettiği kitap, Haziran ayında İngilizce olarak yayınlanmıştı. Daha yıl bitmeden eserin Türk okuyucuyla buluşturulması, gerçekten her türlü takdire ve övgüye şayan.
Kitapta Siyonizm’in Batı’daki gelişimini anlatarak sözlerine başlayan Pappe, Balfour Deklarasyonu’nun arka planına ışık tutarak İngiliz siyasetçilerin nasıl kıskaca alındığını gözler önüne seriyor. Siyonistlerin İngiltere’deki lobicilik faaliyetlerinin çok farklı boyutlarına işaret eden Pappe, ardından ABD’ye geçerek Siyonist lobinin Amerika’da yuvalanmasının bütün aşamalarını detaylandırıyor. Okuyucu, son derece sürükleyici bir anlatım eşliğinde, Ronald Reagan döneminde Siyonizm’in altın yıllarını yaşadığına vakıf oluyor, ardından Clinton ve Obama dönemlerinin kıyaslandığı bölümlerde yakın tarihin sıra dışı sürprizleriyle karşılaşıyor. Kitabın her bir bölümü, hem içeriğiyle hem de altını çizdiği ayrıntılarla zihinlerde pencere üstüne pencere açıyor.
Kitabının en sonuna Aksâ Tufanı’yla alakalı güncel bir kısım da ekleyen Ilan Pappe, İsrail’in tepki ve nefretlerin odağına yerleştiğini hatırlatarak, dünya kamuoyunun Siyonist kolonileştirme projesini topyekûn biçimde reddedeceği bir noktaya gelineceği tahmininde bulunuyor.
Velhasıl, “Siyonizmi Pazarlamak - Atlantik’in İki Yakasında Siyonist Lobicilik”, Filistin okumalarımızın ilk sıralarında mutlaka yer alması gereken çok temel bir metin.
Rızâ ne diyor?
04:0023/10/2024, Çarşamba
G: 23/10/2024, Çarşamba
42
Sonraki haber
Taha Kılınç
İran’ın devrik şahı Muhammed Rızâ Pehlevî’nin oğlu Rızâ (63), geçtiğimiz günlerde bir video mesaj yayınladı. İkamet ettiği ABD’den dünya kamuoyuna İngilizce seslenen Rızâ Pehlevî, özetle şunları söyledi:
“Peygam-berlerden krallara ve filozoflara, Ortadoğu halkları olarak dünyaya çok sayıda vizyoner lider kazandırdık. Enver Sedat, Kral Hüseyin, Menahem Begin, Kral Faysal ve babam da aynı şekilde vizyoner liderlerdi. Fakat 45 yıldır, birçoğumuz korku içinde yaşamak zorunda bırakıldık, sıradaki terörist saldırının korkusu içinde… Ülkem 45 yıl önce radikal bir rejim tarafından esir alındı. Bu rejim sadece halkımı zincirlemekle kalmadı, aynı zamanda diğer ülkelere de devrim ihraç etti. Tahran’daki rejim, -İranlı, Arap, İsrailli, Hristiyan, Müslüman ve Yahudi- yüzbinlerce masumun ölümünden sorumludur. 7 Ekim saldırısını da bu rejim organize etti. Aynı rejim Suriye’de, Irak’ta, Lübnan’da ve Yemen’de mezhepçi çatışmaların fitilini ateşledi. Ürdün Hâşimî Krallığı’nın altını oyuyor, Suudi Arabistan’ı itibarsızlaştırmaya çalışıyor. Filistinlileri canlı kalkan olarak kullanıyor. Bütün dünyaya ilan ediyorum: Bu, İran halkının savaşı değildir. Bu Ali Hamaney ve rejiminin savaşıdır. İran İslâm Cumhuriyeti, bölgemizde barış isteyen herkesin düşmanıdır. Yarım asırdır ülkemizi rehin alan bu rejim, gitmek zorundadır. Değişimin kaos getirmesinden korkmanızı anlayabiliyorum. Ama korkmayın! Vatansever İranlıların oluşturduğu geniş bir koalisyon var, İran asla kaosa sürüklenmez. Bu koalisyon, görevi devralmaya hazır. Ben de bu süreçte bana düşen bütün vazifeleri üstlenmeye ve barışçıl bir değişime öncülük etmeye hazırım.”
Katıldığı toplantılarda “Majesteleri” unvanıyla ağırlanan Rızâ Pehlevî, anlaşılan o ki, İran’ın ve İran halkının kendisini hasretle beklediğini zannediyor. Ancak dedesi Rızâ Şah ve babası Muhammed Rızâ Pehlevî’nin sıradan halka uyguladığı baskılar ve imza attığı suçlar İranlıların şuur altında o kadar taze ki, bir avuç tuzu kuru İranlı seküler hariç, insanların 1979 öncesini özlediğini düşünmek zor. İran’da bugünkü mevcut yönetimi, Pehlevî saltanatında işlenen korkunç insan hakkı ihlalleri ve halka reva görülen zulmün meydana getirdiği öfke doğurdu. İranlılar, “molla” yönetiminden ne kadar şikâyet ederlerse etsinler, eski rejimin geri gelmesini isteyecek kadar balık hafızalı değiller.
Rızâ Pehlevî’nin 4,5 dakikalık konuşmasının Batı medyasında meydana getirdiği heyecan dalgasının da gösterdiği gibi, İran’a dışarıdan bakanların, İran’da değişimin an meselesi olduğu şeklinde bir yanılgıya sıklıkla sürüklendiği görülüyor. Hatta “rejim muhalifi ılımlı” kadroların tamamen Batı yanlısı bir yönetim sergileyecekleri yönünde tuhaf ve nahif beklentilere de şahit olunuyor. Oysa Âyetullah Humeynî’nin attığı ideolojik temeller üzerinde şekillenen bugünkü İran devlet organizasyonu, 1979’dan günümüze -hem içeride hem dışarıda- kendi insan tipini üretmeyi başardı. Suriye, Irak, Yemen, Lübnan, Nijerya gibi coğrafyalarda Şiîlik üzerinden çok ciddi bir taban oluşturdu. Dünya sistemiyle aşk-nefret ilişkisi içinde, halkına siyasal bir bilinç kazandırdı. Azınlık bir mezhebi mensuplarına “ana akım” gibi benimsetti, tarihteki ihtilafları yeniden kaşıyarak ve kanırtarak etrafına aşılmaz bir zırh ördü. Kadîm Selçuklu mirasının üzerini bile kalın bir Fars perdesiyle örten İran devlet aklı, halktan tamamen kopuk sefih ve seküler bir rejimin izlerini silmekte elbette zorlanmayacaktı.
Tavrı “Aç tavuk, kendini buğday ambarında zannedermiş” sözünü hatırlatan Rızâ Pehlevî’nin hesaba katmadığı bir nokta daha var üstelik:
Devrik Şah Muhammed Rızâ Pehlevî, yanında karısı Farah ve çocukları Rızâ, Farahnaz, Alirızâ ve Leylâ ile birlikte 16 Ocak 1979 günü İran’dan apar topar kaçarken, tonlarca altın, nakit para, mücevher ve kıymetli eşyayı da beraberinde götürdü. İran halkından çalınan bu millî servet sayesinde, Şah’ın aile fertleri ABD, Fransa ve İngiltere’de hâlâ müreffeh biçimde yaşıyor. 1925-1979 arasında Pehlevî hanedanının ikamet ettiği şatafatlı saraylar, bugün müze olarak ziyarete açık İran’da. Halk akın akın buraları ziyaret ederek, kendileri sürünürken Şah ve ailesinin nasıl safa sürdüğünü tekrar tekrar hatırlıyor.
Her kriz döneminde kafasını çıkararak “Göreve hazırım” konuşmaları yapan Rızâ Pehlevî, iktidarı boyunca babasını kollayan Batı’nın, devrildikten sonra Şah’a nasıl bütün kapıları kapattığını da unutmuş görünüyor. “Majesteleri” bu haliyle, “ibret” kavramının canlı bir timsaline dönüşüyor.
Balkanlarda gördüğüm…
04:0026/10/2024, Cumartesi
G: 26/10/2024, Cumartesi
41
Sonraki haber
Taha Kılınç
Çarşamba günü -23 Ekim- Prizren’de (Kosova) Sinan Paşa Camii’nin şadırvanında öğle namazı için abdest alırken, bir de baktım yanı başımda Hacı İlyas Amca. Prizren’e yolu düşen herkesin bir şekilde muhakkak rastlaştığı, sohbet ettiği, hatta birlikte şehri adımladığı -kendisinin en sevdiği şey, misafirlerine Prizren’i anlatmaktır- İlyas Amca, rahmetli Necmettin Erbakan Hoca ile Almanya’da tanışmasının ardından, 30 yıl boyunca Millî Görüş’ün Balkanlardaki temsilciliğini yapmış. Aliya İzetbegoviç’in yakın dostları arasında bulunan İlyas Amca, Cumhurbaşkanı Erdoğan için de “o benim arkadaşım” diyor. Erdoğan, iki kez Prizren’de İlyas Amca’nın misafiri olmuş, İlyas Amca da Ankara’da iade-i ziyareti ihmal etmemiş.
Temmuz ayındaki Prizren ziyaretimde uzunca sohbet ettiğimiz İlyas Amca, bu defa da ayaküstü tatlı tatlı konuştu: “Şu gördüğünüz her yer harabeydi. Camilerimiz yıkıktı. Tayyip Erdoğan hepsine el attı, eserlerimizi ayağa kaldırdı. Ondan önce buralarla ilgilenen yoktu. Hepsini ona borçluyuz.” Ben İlyas Amca’yı tanıdığım için yorumlarına aşinaydım, ama birlikte seyahat ettiğimiz dostlarımız bu samimiyet karşısında küçük birer şaşkınlık yaşadılar. İlyas Amca, laf arasında birden ciddileşti: “Ama siz son seçimde yeteri kadar çalışmadınız. Belediyeyi kaybettiniz. Yazık oldu!”
Prizren, beş ülkeyi kapsayan bir haftalık Balkan yolculuğumuzun son durağıydı. Saraybosna’dan başlayıp Mostar’a inmiş, Blagay Tekkesi ve Poçitel’i gördükten sonra Trebinye’de konaklamış, Kotor, Budva ve Bar’a uğrayarak İşkodra’ya gelmiştik. İşkodra’nın ardından Tiran ve Elbasan üzerinden Ohri’ye uzanmış, Resne ve Manastır yoluyla Üsküp’e varmıştık. Kalkandelen’i ziyaretten sonra Kosova’ya geçmiş, Prizren’de soluklanıp Meşhed-i Hüdâvendigâr’ı selamlayarak İstanbul’a dönmüştük.
Balkanlarda adımladığımız her şehirde, namaz kıldığımız her camide ve dua ettiğimiz her kabirde, İlyas Amca’nın dilinde ifadesini bulan “Türkiye bize sahip çıktı” duygusunun somut delillerini derinlemesine müşahede ettik. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) tabelasını taşımayan kadîm mekân neredeyse yok gibiydi. TİKA, tarihî eserleri ya onarmış, ya yeniden inşa etmiş ya da ayakta kalması için destek vermişti. Diğer resmî kurumlarımız da sahada sayısız iş yapmıştı ve yapıyordu. Sadece eserler ihya edilmemiş, insanların gönüllerinde de Türkiye’yle Balkanlar arasında sapasağlam köprüler kurulmuştu. Tarih boyunca zaten var olan irtibatlar pekiştirilmiş, Osmanlı ruhunun hâlâ capcanlı yaşadığı bu coğrafyada, insanlara “sahipsiz” olmadıkları öğretilmişti.
Arnavutluk’un başkenti Tiran’da geçtiğimiz günlerde Cumhurbaşkanı Erdoğan tarafından ibadete açılan Namazgâh Camii’ni ziyaret ederken… Kalkandelen’de Harabâtî Tekkesi’nin mihmandarı ve güvenliği Arnavut Cumali Seydiu’nun “Bu tarihî Osmanlı tekkesi Hristiyanların işgali altındaydı. Ben ve arkadaşlarım cephede savaşarak buraları kurtardık. 15 Temmuz’da dayanamadım, hemen Türkiye’ye gittim. Bayrampaşa’da Çevik Kuvvet’in orada günlerce bekledik” şeklindeki konuşmasını dinlerken… Kosova Savaşı’nda Sultan Birinci Murad Hüdâvendigâr’ın şehit düştüğü alana inşa edilen türbede nöbet tutan Boşnak Sâniye Teyze’nin Osmanlı’yı öven sözlerine kulak verirken… Hissettiğimiz şey hep aynıydı: Gözler ve kulaklar Türkiye’deydi. Türkiye’nin emniyeti, güvenliği, dirliği ve dinçliği için eller ve gönüller duadaydı.
TUSAŞ saldırısını, İstanbul uçağına binmek üzere Priştine’ye geçerken öğrendik. Balkanlarda adım adım şahit olduğumuz umutlarla, Türkiye’nin içine çekilmeye çalışıldığı anarşi ve terör bataklığı ne büyük tezat oluşturuyordu. Bir yandan saldırıya dair detayları öğrenmeye çalışırken, bir yandan da istikbale dair düşüncelere dalmadan edemedim:
Balkanlarda (ve İslâm dünyasının diğer noktalarında) Türkiye’ye ve bize dair beslenen ümitlere lâyık olmak için çalışmaya devam edecek siyasî kadrolar yetişiyor mu? Gelecekte Türkiye’yi idare etmeye soyunan isimler, son senelerde Osmanlı mirasına gösterilen samimi ve sıcak ilgiyi sürdürebilecek mi? Çeşitli sâiklerle Türkiye’yi dört bir yanından kemirmeye çalışan odakların İlyas Amca, Cumali, Sâniye Teyze ve benzerleriyle buluşabilecekleri bir düzlem mevcut mu? O ruhu kavrayacak derinlikleri, hepsinden de önemlisi böyle bir dertleri var mı?
Bazı soruların cevabının ürkütücü ve iç karartıcı olduğunu biliyorum. Ancak içinden geçtiğimiz süreç, bize, daha fazla çalışmak ve bize bağlanan umutları boşa çıkarmamak için gayreti eksiltmemek gerektiğini gösteren bir ihtar aynı zamanda.
Yol ayrımı
04:0030/10/2024, Çarşamba
G: 30/10/2024, Çarşamba
48
Sonraki haber
Taha Kılınç
Gazetemizin dünkü birinci sayfasında yer alan o fotoğraf, birçok şeyin özetiydi aslında: PKK yandaşlarının Almanya’nın Köln kentinde düzenlediği mitingde, bolca İsrail bayrağı da vardı. Alman polisinin elbette müdahale etmediği ve sadece seyrettiği miting, PKK’nın kendi istikbalini İsrail’e bağladığını göstermesinin yanı sıra, seküler Kürtler arasında gittikçe yaygınlaşan İsrail sempatizanlığını gözler önüne seriyordu.
Söz konusu İsrail hayranlığının açık tezahürlerini sosyal medyada da gözlemlemek mümkün. “I stand with Israel” (İsrail’in yanındayım) etiketine destek mesajları yağdıran sayısız Kürtçü hesap var. Bu hesaplar aynı zamanda Hamas’ın bir “terör örgütü” olduğunu savunurken, Gazze’deki soykırımı da “terörle mücadele” olarak algılıyor. Geçtiğimiz günlerde, hatırı sayılır bir takipçi kitlesine sahip Kürtçü aktivistlerden biri, Kürt kamuoyuna hitaben şu mesajı yayınladı mesela:
“Sizi Türkler, Farslar, Araplar işgal etmiş. Onlara karşı yapılacak her darbe, sizin boynunuzdaki zincirin bir halkasının kırılması demektir. Ortadoğu’ya böyle yaklaşmak zorundasınız. Ortadoğu’daki bütün gelişmeleri böyle okumak zorundasınız. Sizin düşmanlarınız belli, siz bellisiniz. Düşmanlarınıza vuranlar, sizin dostlarınızdır.
Böyle bakmak zorundasınız.”
Ortadoğu’daki her gelişmeyi böyle okuyunca, yolun sonunda İsrail hayranlığı ve şakşakçılığı elbette kaçınılmaz. Bile bile teşne olunan şey ise, İsrail tarafından peşkir olarak kullanılma zilleti. Nitekim İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu’nun oğlu zaman zaman paylaştığı bir görselle Kürtçü kitleyi kendisine hayran bırakmayı sürdürüyor. Görselin altına, “Kürdistan’ın Türkiye, İran, Irak ve Suriye tarafından işgal edildiğini” yazan
Yair Netanyahu, Türkiye’nin Kürt halkına soykırım yaptığını vurguluyor. Kürtler arasında bu ucuz oltaya gelen kalabalık bir güruhun bulunması
hem acı hem de düşündürücü.
Milliyetçilik veya kendi kavmine yakınlık hissetmek, fıtrî bir duygu, evet. Ancak şu anda Kürtlere dayatılan, milliyetçilik ambalajına sarılmış, seküler bir emperyalist proje. Bu projenin alt bileşenlerinde İslâm düşmanlığının çeşitli türleri mevcut. Kürtlerin tarihî geçmişine ve kültürüne aykırı ne kadar unsur varsa, “Kürt milliyetçiliği” adına kitleye pompalanıyor. Piyasada Kürtleri ve Kürt siyasetini temsil adına boy gösteren kişilerin kâhir ekseriyetinin yaşantısı, dindar tabanla tamamen alakasız, hatta o tabanın değerlerine açıktan tezatlık ihtiva ediyor. “Modern yaşam tarzı” adı altında Kürtlere sunulan yeni kültürel formlar, bu kadîm halkı dejenere ederek mayasını bozuyor.
Öte yandan, tarihî hakikatlerden soyutlanmış, nevzuhur bir Kürt tarihi de oluşturuluyor. Tarihte Kürtlerin yaşadığı mıntıkalar kâğıt üzerinde sürekli genişletiliyor, pek çok tarihî şahsiyet “Kürt” ilân ediliyor, Kürtler için tamamen uyduruk bir alternatif mazi üretiliyor, demografik dengelerle ve rakamlarla oynanıyor. Bazı Batılı sözüm ona araştırmacıların da bütün güçleriyle katkı yaptığı bu süreç, nihayetinde Kürtleri vakıadan koparmaktan ve onları tarihin ve coğrafyanın içinde köksüz hale getirmekten başka
bir şeye hizmet etmiyor.
İslâm’dan soyutlanmış bir Kürt milliyetçiliği, tıpkı İslâm’dan soyutlanmış ve bu şekilde istikametini yitirmiş bir Türk milliyetçiliği gibi, coğrafyamızın güzergâhına döşenmiş mayınlardan biridir. Aksi yöndeki bütün kışkırtmalara rağmen, Kürtlerin Ortadoğu’ya bakmaları ve yaklaşmaları gereken asıl nokta burasıdır. Coğrafyamız, dinî bir derinlik ve tarihî bir sorumluluk barındırmayan kuru milliyetçiliklerin türlü cefalarını on yıllar boyunca çekti. Arap dünyasında da bu durumun birçok hazin örneği bulunabilir. Hiçbiri, acılarımıza ve dertlerimize ilaç olmadı; aksine sadece yaraları derinleştirip kangrene dönüştürdü.
Coğrafyamızın bütün halkları gibi, Kürtler de bugün bir yol ayrımında. Emperyalist ayartmaların iğvalarına kapılmamak, problemlerin çözümü adına daha kapsayıcı ve kucaklayıcı bakış açıları geliştirmek, İslâm’dan ve ana İslâmî gövdeden kopuk bir Kürt milliyetçiliğinin evvela Kürtlere sonra da bütün bölgeye kurulmuş modern bir tuzak olduğunu görebilmek… Zor da olsa, benimsenmesi gereken duruş budur
Sinir uçları
04:002/11/2024, Cumartesi
G: 2/11/2024, Cumartesi
37
Sonraki haber
Taha Kılınç
“İbn Suûd’la olağanüstü ilginç bir gün geçirdik. Kendisi, benim tanıştığım en çarpıcı şahsiyetlerden biri. Oldukça görkemli bir görünüşe sahip, boyu iki metrenin üzerinde. Çok asaletli ve soğukkanlı. Düzensiz birliklerin lideri olarak cesaretini kanıtladı ve askerlikle devlet adamlığını şahsında bir araya getirdi.”
Ünlü İngiliz ajan, seyyah ve kâşif Gertrude Bell, 27 Kasım 1916 günü Irak’ın Basra bölgesinde şahsen tanışıp sohbet etme imkânı bulduğu, geleceğin Suudi Arabistan Kralı Abdulazîz İbn Suûd’u bu cümlelerle anlatıyordu. Çölde gerçekleşen o buluşma, Ortadoğu yakın tarihinin en önemli sahneleri arasına girecekti.
Şerif Hüseyin ve müttefikleri, 1916’nın haziranında Osmanlı İmparatorluğu’na karşı Hicaz merkezli bir ayaklanma başlattığında, İngilizler Arap Yarımadası’nın diğer bölgelerinde de kontrolü ellerinde tutmak istemişti. Bu sebeple, İngiltere’nin Bağdat’ta bulunan yüksek komiseri Sir Percy Cox, Londra’daki üslerinden aldığı emir üzerine, Abdulazîz’i Basra Körfezi kıyısındaki Ukayr’de bir görüşmeye davet etmişti. Zahrân’ın 70 kilometre kadar güneyinde yer alan Ukayr’in seçilmesinin nedeni, İngiliz diplomat ve ajanların kolayca ulaşabileceği bir noktada yer almasıydı. 11-12 Kasım 1916’da Sir Percy Cox ve beraberindeki heyetle görüşen Abdulazîz, İngiliz muhataplarından, 23 Kasım’da Kuveyt’te düzenlenecek bölgesel bir toplantıya katılma daveti almıştı. İngilizlerin himayesinde ve Kuveyt Emiri Câbir bin Mubârek es-Sabâh’ın ev sahipliğindeki toplantıda, Körfez’in bütün önemli kabile şefleri hazır bulunmuştu. Sir Percy Cox’un Arap liderleri Kuveyt’te toplama amacı, Şerif Hüseyin ayaklanmasına destek vermelerini sağlamaktı. İbn Suûd -biraz gönülsüz de olsa- isyana desteğini açıkladı, ancak aslında hedeflediği şey, bu minik adımı karşılığında Kuveyt-Arabistan sınırının istediği biçimde çizilmesinin teminiydi.
Kuveyt’ten sonra Basra’ya geçen İbn Suûd, Gertrude Bell’in de katıldığı 27 Kasım tarihli toplantıda sınır meselelerinin müzakeresini beklerken, İngilizler Arap muhataplarına bölgedeki askerî güçlerini sergileyerek onu “Britanya” üstünlüğünü kabullenmeye zorlama peşindeydi. Nitekim Percy Cox, Abdulazîz için cepheleri ve ordunun manevra sahalarını kapsayan bir ziyaret programı hazırlamıştı. Zannedildiğinden çok daha zeki bir lider olan Abdulazîz, İngiliz yetkililerle yaptığı sohbetler sırasında, Kuveyt’e verileceğini duyduğu genişçe bir sahayı kendi ülkesi için istediğinde şu cevapla karşılaşmıştı: “Orada petrol olduğunu düşünüyoruz.” İngiliz planı açıktı. Kadîm Basra limanını by-pass ederek, Dicle ile Fırat’ın birleştiği Şattu’l-Arab’ın çıkışına Kuveyt’i kocaman bir kapan gibi gereceklerdi. Hem Kuveyt’in oradaki varlığı hem de Kuveyt’in sahip olduğu devasa petrol yatakları, sonraki on yıllar boyunca bölgede sürekli krizlerin yaşanmasına yol açacaktı.
Sınırlar, sinir uçlarıdır. Büyük Britanya İmparatorluğu, vaktiyle hâkim olduğu veya sözünün geçtiği her coğrafyada, bu sinir uçlarının sürekli uyarılacağı ve yaraların hiç kapanmayacağı düzenlemeler yapmaya özen göstermiştir. Ortadoğu’dan Asya’ya İslâm coğrafyasında nerede sınır ihtilafı varsa, bakın, orada illa bir İngiliz izi göreceksiniz.
Türkiye Cumhuriyeti kurulurken ve haritalar çizilirken, “Mîsâk-ı Millî” dediğimiz hakiki sınırlara riayet edilememesinin arka plandaki sebebi de yine İngiltere’nin baskısıdır. Çiçeği burnunda Irak Hâşimî Krallığı ile Türkiye Cumhuriyeti arasında, Kerkük ve Musul’u sınırımızın bu tarafına dâhil edebileceğimiz bir mutabakata varılamaması, Londra’nın marifetidir.
Türkiye’nin doğu ve güneydoğu sınırları çizilirken, ileriki yıllarda buralarda filizlenecek birtakım çatışmaların raylarının döşendiği açıktır. Ortadoğu’nun en önemli su kaynaklarına ve yeraltı zenginliklerine ev sahipliği yapan bir bölgenin emperyalist güçler tarafından ihmal edileceğini düşünmek, abesle iştigaldir. İçinden geçtiğimiz şu sancılı dönemde, Türkiye üzerine tasarlanan projelerin giderek yoğunlaşacağını hesap ederek, gözlerimizi dört açmak ve tarihte yaşanan acı tecrübelerin tekrarından korunmak için her türlü tedbiri almak durumundayız.
.Boşluğun fotoğrafı
04:006/11/2024, Çarşamba
G: 6/11/2024, Çarşamba
40
Sonraki haber
Taha Kılınç
Boşluğun fotoğrafıKamala Harris’in seçim kampanyasına destek vermek için geçtiğimiz hafta ABD’nin Michigan eyaletinde kürsüye çıkan Bill Clinton, özellikle Filistin meselesine dair yaptığı yorumlarla tepki çekti. Gündemin yoğunluğu arasında kaçıranlar için, Clinton’un bazı cümlelerini hatırlatalım:
“Michigan’-daki Genç Filistinlilerin ve Arap Amerikalıların niçin çok fazla insanın öldüğünü düşündüklerini anlayabiliyorum. Fakat ya o kibutzlardan birinde, Gazze’nin yanı başında yaşasaydınız… Üstelik orada yaşayanlar [Yahudi yerleşimciler], İsrail’deki topluluklar arasında Filistinlilere karşı en dost canlısı olanları ve iki devletli çözüme en yakın duranları… Ve Hamas, hepsini katletti.”
“Ben bu konuda gerçekten çok gayret gösterdim. Yâser Arafat, Batı Şeria’nın yüzde 96’sının Filistinlilere, yüzde 4’ünün de İsrail’e bırakılmasını öngören barış anlaşmasını kabul edeceği sözünü verdiğinde, bana yalan söyledi.”
“Hamas’ın Filistinliler için
vatan diye bir meselesi yok. Hamas sadece İsraillileri öldürmek ve
İsrail’i yaşanamaz bir yer haline getirmek istiyor. Filistinlilerin İsraillilerden önce o topraklarda var olduklarına dair iddialarını duydum. Oysa daha onların inançları bile mevcut değilken, Kral Davud zamanında, Yahudiler oradaydı.”
Clinton’ın her bir cümlesi, en yakından en uzağa, tarihin nasıl çarpıtılacağının açık örneklerini oluşturuyor. Aksâ Tufanı’ndan Kudüs’ün temellerinin atıldığı eski zamanlara kadar, yaptığı yorumların hepsinde baskın olan ton, Yahudilerin ürettiği ve dünyaya benimsettiği tarih algısından derin izler taşıyor.
Bu köşeyi düzenli takip edenler, -önemine binaen ve tekrara düşmek pahasına- şu hakikatin altını sürekli çizdiğimi mutlaka görmüştür:
İsrail, sadece Filistin halkının topraklarını işgal etmedi. Toprakla beraber kronolojiyi, sembolleri, tarihî olay ve şahsiyetleri, hadiselerin seyrini, mekânların hikâyelerini ve topyekûn coğrafî kodları da işgali altına aldı. Gazete manşetleriyle, kitap ve dergilerle, Hollywood filmleriyle, akademik tezlerle, siyasî nutuk ve sloganlarla, kendi tasarladıkları paralel evreni dünyaya yedirip yutturdular. Yahudilik, müstakil ve kadîm bir dindi mesela; İslâm’ın ana caddesinden sapan muharref bir yan sokak değildi. Hz. Musa, Hz. Davud, Hz. Süleyman ve diğerleri İslâm’ın değil Yahudiliğin dinî / siyasî önderleriydi. Beyt-i Makdis, bir İslâm mabedi değil, Yahudi tapınağıydı. İsrail’in bayrağı olarak belirlenen altı köşeli yıldız Yahudilere has bir semboldü, her ikisi de birer İslâm peygamberi olan Hz. Davud ve Hz. Süleyman’ın kullandığı mühür değildi…
Bu arka plan ışığında baktığımızda, Bill Clinton’ın, Siyonistlerin oltasına gelerek “Yahudiliği İslâm’dan daha önce gelmiş bir din” zannetmesi gayet doğal. Esas garip olan, söz konusu çarpıtma ve tahrifatın, Müslüman zihinlerde de kendisine geniş bir şekilde yer bulabilmesi. Bugün ne yazık ki birçok Müslümanın şuur dünyasında, İslâm tarihinin eksiksiz bir kronolojisi ve olay örgüsü yok. Söz gelimi, “Hz. İshak, Hz. İbrahim’in oğlu muydu, torunu muydu?” gibi son derece basit ve sıradan bir soruyu bile düşünmeden ve bir kaynağa başvurmadan cevaplayabilecek Müslüman sayısı zannettiğimizden çok daha az.
Mesele sadece şahsî bilgi eksikliğinden ibaret değil. Örneğin, Batılı ideolojilerin gölgesinde şekillenen eğitim ve kültür müfredatımız sebebiyle, daha anaokullarından itibaren ilk insanı adeta bir yamyam gibi iptidai bir canlı olarak kafamıza yerleştiriyoruz. Derken bu tüylü ve garip canlı, çeşitli deneme-yanılmalar yoluyla ateşi buluyor, tekerleği keşfediyor, avcılık yetisi gelişiyor vs. Oysa İslâm’ın öğretileri, ilk insanın -Hz. Âdem- her açıdan mütekâmil ve “yeryüzünün halifesi” olmaya layık kabiliyetlerle mücehhez biçimde dünyaya gönderildiğini va’z ediyor. “Bu iki zıt anlatı arasındaki boşluğu kapatabiliyor muyuz?” sorusunun cevabı ise hepimizce malum.
Gazze bağlamında şahit olduğumuz tartışmalar, -iddialarımızın aksine- dünyadaki serüvenimizin ana duraklarına ve şahsiyetimizi oluşturan parçalara dair bilgimizin ne kadar yetersiz ve yüzeysel olduğunu
ortaya çıkarmış bulunuyor. Her açıdan sımsıkı kavramadığımız konularda bilinçli, tutarlı ve kararlı adımlar da atamıyoruz haliyle.
Kızıl şehir
04:009/11/2024, Cumartesi
G: 9/11/2024, Cumartesi
37
Sonraki haber
Taha Kılınç
Tarihî İslâm şehirleri içinde, sokakların karmaşasıyla cami ve türbelerin sükûneti arasındaki tenakuzun en net şekilde hissedilebildiği yerlerin ilk sıralarında Marâkeş yer alır. Fas’ın bu kadîm beldesiyle ilgili tanıtım metin-lerinde mutlaka vurgulanan “yedi evliya” (Seb’a Ricâl) makam-larını sırasıyla ziyaret ederken, kendinizi sürekli geçmişle şimdiki zaman arasında gidip gelirken bulursunuz, hatta bu gidiş gelişler başınızı döndürür ve sizi her açıdan yorar.
Seb’a Ricâl, şu isimlerden müteşekkildir:
Ebu’l-Fadl İyâz bin Mûsâ (v. 1149)
İslâm coğrafyasında -ve bizim ülkemizde- kısaca “Kadı İyâz” olarak tanınır. Hz. Peygamber’in yüce şahsiyetini anlatmak için kaleme aldığı “eş-Şifâ” adlı ölümsüz eseri, kendisini haklı bir şöhrete kavuşturdu. Kudretli ve tavizsiz bir Mâlikî kadısı, muhaddis, fakih ve dilbilimciydi.
Ebu’l-Kâsım Abdurrahman es-Suheylî (v. 1185)
Endülüs’ün güney kıyısındaki Suheyl (şimdiki adı: Fuengirola) kasabasında dünyaya geldiğinden bu adı aldı. Zamanının en büyük Siyer âlimiydi.
Yûsuf bin Alî es-Senhecî (v. 1196)
Yemen asıllı bir ailenin oğluydu. Gençlik yıllarından itibaren çeşitli cilt hastalıklarına maruz kaldı ve ömrünü genellikle münzevi olarak geçirdi. Yaşadığı imtihanlar, Hz. Eyyûb Peygamber’in yaşadıklarıyla kıyaslanır.
Ebu’l-Abbâs es-Sebtî (v. 1204)
Medine-i Münevvere’de mukîm Hazrec kabilesi kökenlidir. Kadı İyâz’ın en önemli öğrencisi olarak tanındı. Fıkıh ve hadis sahasında özellikle öne çıktı.
Ebû Abdullah Muhammed bin Süleyman el-Cezûlî (v. 1465)
Berberî asıllı mutasavvıf, âlim ve şair. Gençlik yıllarında gittiği Mekke, Medine ve Kudüs’te yaklaşık kırk yıl yaşadıktan sonra Mağrib’e döndü. Şâzeliyye tarikatına intisabının ardından, meşhur salavat mecmuası “Delâilu’l-Hayrât”ı hazırladı. Bu eser, İslâm coğrafyasında hâlâ çok meşhur ve muteberdir.
Abdulazîz bin Abdulhak et-Tebbâ (v. 1508)
İmam Cezûlî’nin en önemli öğrencisi ve takipçisiydi. Şeyhi adına Marâkeş’te ilk zaviyeyi kurmuş ve yönetimini üstlenmişti.
Ebû Muhammed Abdullah el-Gazvânî (v. 1528)
Abdulazîz et-Tebbâ’nın en gözde öğrencisiydi. Marâkeş’te hem Cezûlî hem de Şâzelî usullerine göre talebe yetiştirdi. Aynı zamanda usta bir mimar olarak da tanınmıştır.
Binalarının inşa edildiği kırmızı toprak sebebiyle “Kızıl Şehir” adıyla anılan Marâkeş’in labirent misali ara sokaklarından geçerek tüm bu türbe ve zaviyeleri ziyaret ederken, karmakarışık trafikte sükûnetinizi korumayı başarmalı, dilencilere ve “rehber” görünümlü çocukların ısrarına teslim olmamalı, yılan oynatıcılardan büyücülere buraya has bazı meslek erbabına yakayı kaptırmamalı, sürekli yürüyerek tarihî bir şehirde kaybolmanın sonsuz zevkine varmalısınız. Tüm bunları yaparken, tarihin derinliklerine ne kadar dalabilirseniz…
Marâkeş’e her gelişimde, bu keskin çelişkilerle dolu ama kesinlikle olağanüstü şehrin kollarında kendimi kaybediyorum. Bir yandan maneviyatın tadını almaya çabalarken, bir yandan da kocaman bir sirke benzeyen -Marâkeş’in kalbi- meşhur Câmiu’l-Fenâ Meydanı’nı kolaçan ediyorum. Meydanın bir kenarında bütün heybetiyle yükselen Kutubiyye Camii’nin vakarı, diğer taraftaki yeni caminin sıkış-tepiş kalabalığıyla garip bir tezat daha oluşturuyor. Eskiyle yeninin bitmeyen savaşı gibi adeta.
Siz bu yazıyı okurken, ben nasipse Marâkeş’ten çoktan ayrılarak Dârulbeydâ (Kazablanka) ve Rabat sokaklarını arşınlıyor olacağım. Ardından Fes ve Tanca üzerinden Endülüs. Çarşamba günü -yine bu köşede- Cebelitârık Boğazı’nı birlikte feribotla geçelim ve Endülüs’e ayak basalım.
Târık’ın izinde…
04:0013/11/2024, Çarşamba
G: 13/11/2024, Çarşamba
40
Sonraki haber
Taha Kılınç
“Bugün her şeyiyle yaşayan ve tarihteki vasıflarını taşıyan bir İslâm şehri var mı?” diye sorulsa, hiç tereddüt etmeden “Fes!” derim. Etrafını çepeçevre saran surlarıyla, odak noktalarını teşkil eden camileriyle, camileri dört bir yandan kuşatan çarşılarıyla, medrese ve zaviyeleriyle, motorlu taşıtlar yerine binek hayvanlarıyla ulaşımın sağlandığı daracık sokaklarıyla, Fes sanki yüzlerce yıl öncesinden fırlayıp gelmiş ve zamanda donup kalmıştır. Bugün de hâlâ Fas’ın en otantik ve cezzâb şehridir.
Pazar sabahı, Fes’in kalbini oluşturan Karaviyyîn Külliyesi’ni ziyaret ederken, her seferinde rahatsızlık duyduğum o garip durum yine zihnime takıldı: “Dünyanın ilk üniversitesi” olarak bilinen Karaviyyîn’i 859’da Fâtıma el-Fihriyye adlı bir hanımefendi inşa ettirmiş, babasından kalan mirası böylece bir abideye dönüştürerek ölümsüzleştirmişti. Fakat bugün Müslüman hanımların caminin iç kısımlarını ziyaret etmeleri ve mimarî detaylarını yakından incelemeleri yasak. Kapıdaki görevlilerin bu yasağı muhataplarına duyururken takındığı tavır da oldukça kaba üstelik.
Fas’ın genelinde tarihî camiler namaz vakitleri dışında kapalı. Namaz aralarında camileri gezmek veya şöyle sakince kafa dinlemek için kuytu bir köşede uzunca vakit geçirmek mümkün değil. Ezandan hemen önce açılan camiler, namaz bittikten sonra adeta bir panik havası içinde kapatılıp kapıları kilitleniyor. Buna karşın türbe, tekke ve zaviyelerin kapıları ardına kadar açık. Oraları ne zaman dilerseniz ziyaret edebiliyor, oturup dinlenebiliyor, hatta bir köşeye kıvrılıp kestirebiliyorsunuz. Bu durum, devletin dinle alakalı resmî politikasının bir neticesi: Camiler toplumsal hayatın merkezi olmaktan çıkarılıyor, dinî duyguların tatmini ve maneviyat ihtiyacının temini -tamamen devletin kontrolü altındaki- diğer mekânlara aktarılıyor.
Fes’ten ayrılıp kuzeydeki Tanca’ya doğru yola koyulurken, aklımda hâlâ Karaviyyîn Külliyesi vardı. Burası klâsik dönemdeki gibi tam randımanlı bir ilim yuvasına dönüşse… Etrafındaki çarşılarla beraber, cami sürekli açık olsa… Kütüphanesi ve medresesiyle, Karaviyyîn eski şanına yaraşır şekilde âlim ve fâzıl insanların yetiştiği bir merkez haline gelse… Hayali cihan değer gerçekten.
Yaklaşık beş saatlik bir yolculuğun ardından Tanca’ya ulaştığımızda manzara tamamen değişti: Cebelitârık Boğazı’nın güney ucunda, Atlas Okyanusu’nun Akdeniz’le kucaklaştığı noktada, mavi ve beyaz renklerin hâkim olduğu tipik bir sahil şehrindeydik şimdi.
Tanca dendiğinde, bütün seyyahların aklına tek bir isim gelir: İbn Battûta (1304-1369). Tüm zamanların bu en büyük seyyahı, Tanca’nın tarihî kısmında, daracık bir sokak içindeki türbesinde yatar. İbn Battûta’nın o zamanın şartlarında başardığı iş, dudak uçuklatacak cinsten: Seyyahımız 1325’te hac niyetiyle ayrıldığı memleketine ancak 1353’te dönmüş. Ta Çin’e kadar devam eden yolculukları sırasında, kat ettiği tahmini mesafe 117 bin 490 kilometre. Gittiği bazı ülkelerde kadılık makamına getirilen, hatta diplomatlık bile yapan seyyahımız, farklı siyasî sistemler ve iklimlerde en az altmış hükümdarla tanışmış ve binlerce insanla ahbap olmuş.
İbn Battûta’yı saygıyla ve sevgiyle selamladıktan sonra, pazartesi (11 Kasım) sabahı feribotla Cebelitârık’ın karşı kıyısına, İspanya’ya geçtik. Gemimizin yanaştığı Tarifa limanı, ismini Endülüs döneminin Müslüman fatihlerinden Tarîf bin Mâlik’ten alıyordu. Yolumuzun devamında da çoğu “Al” takısıyla başlayan ve bu şekilde Arapça köklerini hatırlatan çok sayıda yer ismine tesadüf ettik.
Târık bin Ziyâd ve askerlerinin 711’in baharında gemilerle geçtiği bu boğazı, şimdi feribotla kat etmiş olmak şaşırtıcı bir histi. İspanya’nın uzantısı olmasına rağmen İngiltere’ye bağlı olan Cebelitârık Burnu (Gibraltar) ise, azametiyle ve öyküsüyle, başlı başına bir abideydi. Ronda’ya doğru seyahatimizi sürdürürken, bambaşka şartlar altında ve tamamen farklı imkânlar içinde Müslüman fatihlerin güzergâhını takip ediyor olmak, tarifi zor hislerle doldurdu içimizi.
Geçtiğimiz günlerde yaşanan sel felaketinin yaralarını sarmakla uğraşan İspanya, Gazze konusundaki dik duruşu sebebiyle olsa gerek, gözüme daha farklı ve güzel göründü bu defa. Ronda (Rûnde), Sevilla (İşbîliye), Cordoba (Kurtuba) ve Granada’da (Gırnata) hep aynı şeyi hissettim.
Endülüs’e dair özet notlarımı, nasipse cumartesi günü paylaşacağım.
“Kurtuba, benim Kudüs’ümdür”
04:0020/11/2024, Çarşamba
G: 20/11/2024, Çarşamba
46
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kurtuba’nın ara sokaklarından geçerek Casa Andalusi’ye (Endülüs Evi) ulaştığımızda, sağanak yağmur altında ıslandığımıza da değmişti doğrusu. Şirin bir müze olarak hizmet veren mekân, 1100’lü yıllarda inşa edilen klâsik bir Kurtuba eviydi: Kapıdan girer girmez karşımıza çıkan fıskiye ve havuzu, etraftaki yüksek duvarı çepeçevre kaplayan çeşitli süs bitkileri, üst kat balkonu, salonları, çeşmeli ve havuzlu arka iç bahçeleri, alt katta mahzeni ve deposuyla… Asırlar öncesine gittik ve kendimizi Müslüman Kurtuba’da buluverdik.
Az sonra, evin sahibesi Selma Fârûkî Hanımefendi göründü. Her zamanki heybetli ve karizmatik tavrıyla yanımıza geldi, sıcak bir “es-Selâmu aleykum”la hepimizi selamladı ve yağmura işaret ederek ekledi: “Hayır ve bereketle geldiniz!”
Ne zaman Kurtuba’ya yolum düşse, Selma Hanım’ı mutlaka ziyaret ederim. Kurtuba’ya gidecek olan dostlar benden tavsiye istediklerinde de “Kendisini görmeden gelmeyin” derim. Meşhur Fransız muhtedî Roger Garaudy’nin (1913-2012) eşi olan Selma Fârûkî, 38 yıldır Kurtuba’da yaşıyor. Kendisinin hayat hikâyesi ise oldukça sıra dışı ve çarpıcı:
Tam adıyla Selmâ Tâcî el-Fârûkî, 15 Ekim 1940’da, Filistinli zengin bir eşraf ailesinin kızı olarak Kudüs’te dünyaya gelmiş. Dedesi Abdurrahman Tâcî el-Fârûkî, Ramle yakınlarındaki Vâdî Huneyn kasabası ve çevresinde çok geniş arazilere sahip bir zatmış. Abdurrahman Tâcî’nin kardeşi Süleyman Tâcî el-Fârûkî, hem meşhur bir şair hem de Osmanlı’nın son döneminde imparatorluğa bağlılığı savunan bir siyaset adamıymış.
Selma Fârûkî’nin çocukluğu Vâdî Huneyn’de büyük bir rahatlık ve mutluluk içinde geçmiş. Ancak 1948’in ilkbaharında -İsrail’in müstakbel başbakanlarından- Yitzhak Rabin’in emriyle Ramle ve çevresinde yaşayan bütün Arap beldelerindeki Filistinli nüfus sürgün edilirken, Fârûkîler de evlerini ve mülklerini terk etmek durumunda kalmış. Vâdî Huneyn, Siyonistlerce işgalinden sonra “Nes Siyona” olarak isimlendirilmiş, köyün camisi sinagoga çevrilmiş, Selma Fârûkî’nin büyüdüğü konağa da bilahare İsrail Biyoloji Enstitüsü konmuş.
Abdurrahman Tâcî el-Fârûkî, uzun yıllardır Avrupa’ya narenciye ihraç eden büyük bir tüccar olduğundan, Filistin dışındaki sermayesinin ve siyasî bağlantı-larının yardımıyla, aile Mısır’da kolayca yerleşmiş. Standartları epey düşse ve yaşadıkları devasa konaklardan sonra Kahire’de bir apartman dairesine sıkışsalar da, en azından bir mülteci kampında bulunmadıklarının şükrü içindelermiş. Bu sırada henüz 8 yaşında olan Selma Fârûkî, sonraki süreçte iyi bir eğitim almış, ardından 1959’da bir işadamıyla evlenerek Suudi Arabistan’ın Cidde kentine yerleşmiş.
İki çocuğunu dünyaya getirdikten sonra, İslâm’ı pratik olarak yaşamayan eşinden 1970’lerin başında ayrılan Selma Hanım, bazı akrabalarının yaşadığı İsviçre’nin Cenevre kentine yerleşmiş. Oradaki Müslüman cemaate dâhil olan ve İslâmî çalışmalara başlayan Fârûkî’nin yolu, 1982’de Roger Garaudy ile kesişmiş: Bir arkadaşının tavsiyesiyle Garaudy’nin “İslâm’ın Vadettikleri” kitabını okuyan Selma Hanım, ünlü filozofu konferans için Cenevre’ye davet etmiş. O sırada İslâm’ın kapısından girmek üzere olan Garaudy, Fârûkî’nin derin kültüründen ve aktivist ruhundan çok etkilenmiş. Kısa süre içinde Garaudy önce İslâm’la şereflenmiş, ardından Selma Hanım’la evlenmiş.
Bir süre birlikte Paris’te yaşayan Garaudy çifti, o sırada şehrin belediye başkanı olan İspanyol politikacı Julio Anguita’nın davetiyle, 1986’da Kurtuba’ya yerleşmişler. Kurtuba’nın İslâmî geçmişine büyük merak ve ilgi duyan Anguita, Garaudy’lerin sur içinde tarihî bir Endülüs evini satın alarak restore etmelerine ön ayak olmuş, ayrıca Kurtuba Camii’nin tam karşısında, Roma Köprüsü’nün ucunda yer alan kuleyi 49 yıllığına Garaudy’nin kullanımına tahsis ederek burada bir şehir müzesi kurdurmuş.
Ana dili Arapçanın yanı sıra İngilizce, Fransızca ve İspanyolcayı da mükemmel biçimde konuşan Selma Hanımefendi, eşinin vefatından sonra Kurtuba’daki İslâm nöbetini sürdürüyor. Vatanından çok uzaklarda olsa da, Filistin ve Kudüs, onun içinde yaşamaya devam ediyor. Söz açıldığında, “Kurtuba, benim Kudüs’ümdür” diyecek kadar hem de…
Hasbara’nın iflası
04:0023/11/2024, Cumartesi
G: 23/11/2024, Cumartesi
50
Sonraki haber
Taha Kılınç
Üçüncü Siyonist Kongre 15-19 Ağustos 1899’da İsviçre’nin Basel kentinde toplandığında, en önemli gündem maddelerinden biri, Siyonizm’in dünya kamuoyuna nasıl anlatılacağı meselesiydi. Politik Siyonizm’in lideri ve Siyonist kongrelerin mucidi Theodor Herzl, bunun için “propaganda” kelimesini ortaya attı. Kelime o dönemde henüz olumsuz bir anlam yüklenmemiş olduğundan, Herzl, kongreye katılanlara şu öneride bulunuyordu: “Halk kitlelerine propaganda yapın, kendinizi anlatın!”
Theodor Herzl’in yakın dostlarından Nahum Sokolow ise bir süre sonra “propaganda” kavramına İbranice bir karşılık bularak “Hasbara” kelimesini dolaşıma soktu. İbranicede “Açıklama” anlamına gelen Hasbara, önce Siyonistlerin ardından da İsrail’in dünya kamuoyuyla iletişime geçerken kullandığı çok boyutlu bir lobi ağının özet ifadesine dönüştü.
1900’lerin başından itibaren kadîm Filistin toprakları adım adım işgal edilirken, Siyonist kadrolar da dünyanın dört bir tarafında hummalı bir Hasbara faaliyetine giriştiler. İlk hedefleri, kamuoyunun şekillendirildiği iki ana mecra olarak, medya ve akademik dünyaydı. Bir yandan kesenin ağzı da sonuna kadar açıldı: Kilit kadrolar satın alınarak, kalem ve kelam sahipleri ödüle boğularak, projeler finanse edilerek, sponsorluk desteği verilerek veya dümdüz şantaj vb. yöntemler kullanılarak, Filistin’in işgalinin dünyaya tamamen Siyonist ağızla anlatıldığı bir Hasbara şebekesi tesis edildi.
Medyaya ve akademik dünyaya yapılan muazzam yatırımlar, zaman içinde film, müzik ve eğlence sektörlerine de teşmil edildi. “Yahudilerin mazlumluğunu” anlatan yapımlar öne çıkarıldı, Holokost temalı filmlere ödüller yağdırıldı, Oscar alabilmek için Siyonizm’e ve İsrail’e göz kırpmak adeta temel şart haline geldi.
Hedeflerine ulaşmak için hiçbir sınır tanımayan ve her türlü yöntemi kullanmaktan da çekinmeyen Hasbara aygıtı, lobicilik faaliyetlerini sürdürürken elbette İslâm ülkelerine özel bir ihtimam gösterdi. Seçilmiş ilim adamları ve araştırmacılar bonkör burslarla desteklendi, sözüm ona “sivil toplum” kuruluşlarının projeleri finanse edildi, gazetecilerden diplomatlara, kamu kurumlarının kritik mevkilerinden sosyal medya kullanıcılarına kadar, Hasbara’nın el atmadığı kesim kalmadı. İslâm coğrafyasında her ülkeyi teker teker ele alınız, Hasbara’nın şekillendirdiği veya tesir ettiği nice önemli dönüm noktasına ve şahsiyete rastlayacaksınız.
Ancak Hasbara’yı anlamaya çalışırken, stratejilerini sonuna kadar ve kusursuz biçimde uygulayabilen, “her şeye kâdir” bir yapıdan söz etme yanlışına da düşmemek gerekiyor. Evet, dünya çapında milyarlarca dolar harcanan bir faaliyetler bütünü bu, fakat özellikle son yıllarda Hasbara’nın geçtiğimiz on yıllar boyunca titizlikle kurduğu “defans duvarı”nda ciddi çatlaklar meydana gelmeye başladı. İnsanlar artık Siyonistlerin finanse ettiği medya organlarında, İsrail’in Filistinlilere saldırılarını “çift taraflı bir çatışma” olarak sunan haber diline yüksek sesle ve öfkeyle itiraz ediyor. “İsrail’in kendini savunma hakkı”nın soykırım ve katliamlara meşruiyet kılıfı haline getirilmesini kimse yutmuyor. Bombardımanlarla yok edilen sivil yaşam alanlarında ölenlerin “terör örgütleri tarafından canlı kalkan olarak kullanıldığı” yalanlarının alıcısı yok.
İsrail’in Gazze’de devam eden saldırılarına sadece “Müslümanların kayıpları” veya “şehit sayıları” üzerinden bakarsanız, fotoğrafın esas mühim kısmını gözden kaçırırsınız. İsrail’in bu süreçteki kaybı, nisbî olarak, Filistinlilerinkinden çok daha fazla. Siyonistlerin neredeyse bir asır boyunca devasa kaynaklar harcayarak inşa ettiği “pozitif” imaj, birkaç ay içinde tuzla buz oldu. Hasbara, iflas bayrağını çekti. Yahudi düşmanlığı, –sırf kendi elleriyle işledikleri yüzünden– dünya tarihinin muhtemelen en zirve noktasına tırmandı. İsrailli veya Siyonist olmak, göğsünü gererek ilan edilecek bir durum değil artık, hatta dünyanın birçok noktasında tehlike ve risk anlamına geliyor.
Tüm bunları hamasetle veya “kitleyi gaza getirme” adına yazıyor değilim. Dikkatle bakan herkesin fark edebileceği bir hakikati hatırlatıyorum sadece. Tarih, kendi kuralları çerçevesinde ve rotasından hiç sapmadan, akışını sürdürüyor. Ömrü olan, Siyonist projenin sadece gerilemesini değil, zerrelerine ayrıldığı zamanları da görecek.
Tarihin akışını anlamak
04:0027/11/2024, Çarşamba
İsrail’in dünya çapındaki imajının ciddi ve onulmaz biçimde hasar gördüğünü vurgulamak, Siyonist işgale “büyük” devletler tarafından verilen resmî destek düşünüldüğünde, pek inandırıcı gelmeyebilir. Geçtiğimiz cumartesi bu köşede yayınlanan yazımın, bu açıdan bazı soru işaretleri doğurduğunu gözlemledim. Ortadaki manzaraya bazı kıymetli okurların baktığı yerden bakınca, onlar da kendi açılarından haklı görünebilir. Ancak hadiseleri daha gerçekçi bir pencereden görebilmek adına, bazı noktaları yeniden hatırlamak ve belli hususların altını çizmek istiyorum:
*İsrail’i ve Siyonist işgali anlatırken sürekli ve sadece Müslümanların dağınıklığı, perişan durumumuz, İslâm dünyasının parçalanmışlığı, üzerimize yağan bombalar, ölüler, yaralılar vb. vurgulandığında, birkaç şey birden oluyor: İşgal cephesi, bu anlatının keyfini çıkararak moralini yüksek tutuyor. Genç nesillerimizin yüreklerine kalın bir ye’s perdesi iniyor. İşgal cephesindeki derin çatlak ve uçurumları göremez hale geliyoruz. Dolayısıyla, ben projektörümü bize değil, onlara çevirmeyi tercih ediyorum. Filistin meselesini, Siyonistlerin çok boyutlu kayıpları ve zaafları üzerinden konuşmamız gerektiğinin altını çiziyorum.
*Siyonistler, bugünkü mevcut kazanımlarına bir günde, bir ayda, bir senede ulaşmadılar. Arkasında iki asırlık yoğun çabaların bulunduğu bir işgal projesinin hemencecik çözülüvereceği yanılgısına da düşmemek gerekiyor. Yüz yıl önce, şu anda İsrail’in elinin altındaki imkânların neredeyse hiçbiri yoktu; o halde, yüz yıl sonra her alanda kapsamlı bir gerileme ve çöküş yaşamayacaklarının garantisi yoktur. Hatta -tarihin akışına baktığımızda- söz konusu gerileme ve çöküşü yaşayacakları garantidir.
*Meseleye “ilahî hikmet” nazarından baktığımızda, zalimlere ve işgalcilere de tanınan bir mühletin olduğunu görürüz. Tarihî süreçler ve devirler, tıpkı bir terazinin kefesi gibi belli zaman dilimlerinde inip kalkarlar. Hayrın ve şerrin nöbeti, gece ve gündüz gibi birbirini takip eder. Herkes, sıra kendisine geldiğinde, kendi sınavını verir. Bu açıdan, zulmün ve haksızlığın hiç olmadığı, kimsenin burnunun bile kanamadığı, herkesin barış ve esenlik içinde yaşadığı bir dünya tasavvuru, renkli ama bomboş bir hayalden ibarettir.
*Müslümanlara “Bizi zalimler topluluğunun sınavına dönüştürme!” (Yûnus 85) duasının öğretilmiş olması, bu muazzam hakikatin temrini ve tefhimi içindir. Zalimler kendi sınavlarını verirken, o sınavın konusu da mazlumlar olmakta; zalim işlediği cürümle sınanırken, mazlum da sınavın nesnesine dönüşmektedir.
*Zalimlere ve işgalcilere tanınan ilahî bir mühlet olmakla birlikte, zulmün ortadan kalkması için gösterilecek gayretler, bu mühletin süresini kısaltabilir. Örneğin, Müslüman dünya, bugün Gazze meselesinde kendisinden beklenen ve umulan duruşu gösterebilseydi, böylesine büyük bir yıkım yaşanmayabilir, işgalin eli daha erken kırılabilir, Siyonistlerin hevesleri kursağında kalabilirdi. Ancak dünya tarihinin hiçbir döneminde, ilk dakikasında ve hızlıca durduruluveren bir zulüm ve işgal de yoktur.
*Hayatın dinamikleri üzerinde kafa yorarken yapılacak en büyük yanlışlardan biri, yaşananları anda dondurmak ve böyle geleceğe dair tutarlı tefekkürlerden kaçınmaktır. Yaşanan ağır travmalar, soykırımlar, katliamlar vb. insanoğlunu yaşadığı zaman dilimine hapseder, ki bu son derece doğaldır. Fakat tarihin akışı devam etmektedir. Bugünün yarını da vardır. İslâm dünyasının, bugün yapılan yanlışları tekrarlamayacak, bundan sonraki krizlerde daha dik duracak, kendisinden isteneni verebilecek, donanımlı ve dinamik kadrolara ihtiyacı bitmeyecektir. Bugünün yasını tutarken kantarın topuzunu kaçırmak, yarınları kurma azmini ve şevkini insanın elinden alır. Böylece travmalar yeni travmalara dönüşür; meskenet ve perişanlık, zorunlu istikamet ve kaçınılmaz talih haline gelir.
*Kriz dönemlerinde sükûneti sağlamak ve tutarlı bir fikrî çizgiyi korumak güç bir iştir, bu doğru.
Fakat tarihi bilen, ilahî hikmeti ve onun dünyaya koyduğu değişmez yasaları kavrayan Müslümanlardan beklenen şey, tüm bunlardan
habersiz insanlara yaraşan yüzeysel
ve tepkisel davranışlarından arınmaktır. Tarihin ve coğrafyanın Müslümanlara yüklediği misyon budur.
.Suriye yarası
04:0030/11/2024, Cumartesi
G: 30/11/2024, Cumartesi
62
Sonraki haber
Taha Kılınç
Halep’teki hareketlenme, hadiselere İran ve Şiîlik penceresinden bakanları çılgına çevirdi. Bilhassa sosyal medyada sıkı örgütlenen ve aralarında Türkiye’nin çeşitli üniversitelerinde hocalık yapan bazı kişilerin de bulunduğu bu cephe, Suriye’deki bütün rejim muhaliflerini “NATO’cu teröristler” olarak gören bir bakış açısına sahip. Daha da ilginci, Suriyeli muhaliflerin tamamen imha edilmesi gerektiğini savunurken kullandıkları dil ve argümanlar, Siyonist Yahudilerin Gazze’nin tamamen yok edilmesi gerektiğini haykırırken kullandığı dil ve argümanlarla aynı. İran’a ve Şiîliğe adeta bir “din” gibi sarılan bu kesim, –azgın Siyonistlerin İsrail’i müdafaa ederken her türlü çizgiyi ayaklar altına alması gibi– hak ve hakikat namına herhangi bir hassasiyet de gözetmiyor.
Hafızalarımız nisyanla malul olduğu için, Halep’teki son gelişmeler vesilesiyle, Suriye’de yaşanan sürece dair bazı önemli noktaları yeniden hatırlayalım. İran ve Şiîlik sempatizanlarını ikna edemeyiz gerçi, fakat belki insaf ve adalet ehlinin kulaklarına bazı şeyleri fısıldama imkânı doğar.
* Suriye halkı, rejimi devirmek için yola çıkmamıştır.
2011’in Mart ayında Suriye’de insanlar sokaklara dökülürken, amaçları sadece siyasî sistemde yapısal reformların gerçekleştirilmesini sağlamaktı. O dönemde kimsenin elinde “Özgür Suriye” bayrağı bulunmadığı gibi, muhaliflerin bir tanesinde tek bir silah bile yoktu. Şam’da, Humus’ta, Hama’da insanlar ellerinde karanfillerle ve güllerle yürüdüler, diyalog zemini aradılar.
* Suriye’de barışçıl protestoları iç savaşa dönüştüren, rejimin vahşi müdahalesidir.
Suriye rejimi, halkın haklı ve makul taleplerine kulak vermek yerine, kalabalıkların üzerine kurşun yağdırdı, şehirleri tanklarla kuşattı, insanları terörize ederek meseleyi bir iç çatışmaya dönüştürdü. Daha en başta, hadiselerin savaş boyutuna evrilmemesi ve öfkenin yatıştırılması mümkündü. Ancak İran, Şam’da kurduğu mutlak tahakkümü yitirmek istemedi, rejimi kendi halkına karşı kışkırttı.
* Suriye’de yaşanan savaş boyunca, rejim muhaliflerine dünyanın en korkunç işkenceleri yapılmış, hapishanelerde insanlık dışı hadiseler yaşanmıştır. Suriye savaşının en az bilinen ve en çok kulak tıkanan safhalarından biri, rejimin hapishanelerinde mahkûmların yaşadıklarıdır. 1970’lerden beri zaten gaddarlığıyla bilinen Baas rejimi, savaş başladıktan sonra hapse düşen muhaliflere akla hayale gelmedik işkenceler yapmış, insanlar nesiller boyunca silinmeyecek travmaların içine sürüklenmiştir. Yüz binlerce insanın akıbetinden haber bile yoktur.
* Rejim muhaliflerinin hepsine “Amerikancı”, “İsrail ajanı”, “Netanyahu’nun çocukları” gibi yaftalar yapıştırmadan önce, insanların neye öfkelendiğini anlamak gerekir.
Halkın rejime duyduğu haklı öfkenin sebeplerine odaklanmak yerine, muhalifleri toptan “hain” ve “terörist” ilân etmek, manipülâsyonun dik alasıdır. Bu bakış, Baas rejimini tamamen akladığı gibi, Suriye’de işlenen insanlık suçlarının üstüne de kalın bir örtü örtmektedir. Derdi gerçekten hak ve hakikat olan insanlara düşen, muhaliflerin yaşadığı acılara kulak kesilmektir.
* İran, tıpkı ABD ve Rusya gibi, Suriye’de işgalci bir yabancı güçtür.
Eğer Suriye’de “yabancı savaşçı” konusu açılacaksa, hep telaffuz edilen birtakım odakların yanı sıra, İran ve ona bağlı Şiî milisler de mutlaka zikredilmelidir. Suriye’ye Afganistan’dan, Pakistan’dan, Lübnan’dan ve Irak’tan on binlerce yabancı savaşçıyı transfer eden İran’ın hedefleri ve yöntemleri sorgulanmadan, hadiselerin akışı doğru biçimde okunamaz.
* İran’ın hedefi, kadîm Sünnî yurdu olan Bilâdüşşâm’ı Şiîleştirmektir.
1979’dan itibaren Ortadoğu ve İslâm coğrafyasında Şiî yayılmacılığını politik hedeflerinin temeline oturtan İran, Filistin meselesini de bu hedefi perdelemek için kullanmayı sürdürüyor. Suriye’nin son 60 yıllık serencâmını ve adım adım dönüşümünü dikkatle okuyan herhangi bir göz, kadîm bir Sünnî yurdunun ne hale getirildiğini esefle fark edecektir.
* Suriye’de yaşananlarla alakalı adil ve insanî bir çözüme ulaşılmadan, açılan yara da kapanmayacaktır. Suriye’de halkın şikâyet ettiği hiçbir problem çözülmedi, tanklarla ve bombalarla harabeye dönen şehirlerin enkazının altına gömüldü sadece. Yaranın içindeki iltihabı akıtıp güzelce tedavi uygulamak yerine, çıbanın üstüne sargı bezi örtüldü, pansuman yapılıp geçildi. Oysa bu dikiş tutmayacak. İçindeki cerahat kabardıkça, yara aynı yerden ve daha derinden patlayacak. Tarih, bu durumun sayısız örnekleriyle doludur.
Halep-Kudüs hattı
04:004/12/2024, Çarşamba
G: 4/12/2024, Çarşamba
47
Sonraki haber
Taha Kılınç
Kaynaklarımız, İslâm tarihinin en gözde hükümdarlarından Nûreddîn Mahmûd Zengî’nin (1118-1174) üç temel siyasî hedefinin olduğundan söz eder: 1) Haçlıları Bilâdüşşâm ve çevresinden sürüp çıkarmak, 2) Fâtımîleri ortadan kaldırarak, İslâm dünyasını Şiî-Sünnî hilafet ikileminden kurtarmak ve böylece Bağdat’taki Sünnî
Abbâsî halifesini güçlendirmek, 3) İstanbul’u fethetmek…
Büyük Selçukluların Halep ve Şam atabeyi olarak vazife yapan ve şehadet özleminden dolayı -yatağında vefat ettiği halde- “Şehîd” unvanıyla anılan Nûreddîn Mahmûd Zengî, bizzat planladığı ve sürdürdüğü seferlerle Haçlıları zayıflatmayı başardı; seçkin komutanı Salahaddîn Eyyûbî’nin attığı adımlarla Fâtımîlerin tarihe karışmasına şahitlik etti, ancak İstanbul’un fethi kendisine müyesser olmadı. Zira vakt-i merhûnu ermemişti henüz.
Nûreddîn, kendisini Kudüs’ün yeniden fethine öylesine adamıştı ki, günün birinde Mescid-i Aksâ’ya yerleştirilmek üzere Halepli ahşap ustalarına olağanüstü güzellikte bir minber bile inşa ettirmişti. Kudüs o dönemde henüz Haçlı işgali altında bulunduğundan, minber geçici olarak Halep Ulu Camii’ne konuldu.
“Emevî Camii” olarak da bilinen Halep Ulu Camii’nde o minberi gören birçok seyyah ve tarihçi, şu tanımın gerçekliği konusunda görüş birliği içinde: “Kınından çıkarılmaya hazır bir kılıç gibiydi!” Bu, bir minber için yapılabilecek en çarpıcı benzetmelerden biriydi şüphesiz. Çünkü esas yeri Halep değildi onun, günün birinde Kudüs’e gidecek ve Mescid-i Aksâ’nın başköşesine kurulacaktı. Halep Ulu Camii’ni ziyaret eden veya orada namaz kılan herkes için, minber, Kudüs’ün bir gün muhakkak fethedileceğini belirten bir işaret, adeta bir kutup yıldızı ve manevî bir pusulaydı. Aynı zamanda siyasî ve askerî bir hedefi sürekli hatırlatan bir uyarıcı, cami içinde Kudüs’ün Haçlı işgali altında olduğunu haykırmaya devam eden ve Müslüman halka vazifelerini öğreten beliğ bir hatipti.
Salahaddîn Eyyûbî önce Fâtımîleri ortadan kaldırarak Mısır’ı kontrolü altına aldı, ardından Suriye ve Irak bölgesinde asayişi sağlayıp 1187’de Kudüs’ü yeniden Müslümanlara kazandırdı. Fetihten sonra yapılan ilk işlerden biri, Nûreddîn’in minberinin Halep’ten Kudüs’e taşınması oldu. Mescid-i Aksâ’nın en önemli kısmı konumundaki Kıble Mescidi’nde, mihrabın yanı başına yerleştirilen bu muhteşem minber, sonraki yüzyıllar boyunca orada duracak ve Halep-Kudüs direniş hattının sembolü olacaktı. Ta ki 1969’daki o uğursuz kundaklamada küle dönüşünceye kadar…
Ortadoğu’nun kadîm şehirlerinin talihi, bir zincirin halkaları gibi birbirine sımsıkı bağlıdır. Salahaddîn Urfa’yı, Musul’u, Rakka’yı, Humus’u, Beyrut’u, Kahire’yi, Gazze’yi tamamen yönetimi altına aldıktan sonra Kudüs’ün özgürlüğüne giden yolu açabilmişti. Öncesinde, Kudüs’ü özgürleştirmek için attığı her adım bizzat içeriden baltalanıyordu çünkü. Kahire dosyasını kapatmadan Kudüs’ün kapısını çalamıyordu. Musul’u özgürleştirmeden, Kudüs’ün zincirini kıramadığını görmüştü. Tarih, Salahaddîn’den önce ve sonra, böyle nice sayısız misallerle dopdoludur.
Coğrafyayı bu bütünlük içinde seyretmeyi bilenler, hiç şüphesiz, Halep’te geçtiğimiz haftadan bu yana yaşanan gelişmelere bakarak sevinip umutlandılar. Çünkü onların ufkunda Halep, içinde Antep, Kilis, Maraş, Urfa ve Adana’nın da bulunduğu kocaman bir yürek adasıydı. Halep’in sınırları ta Kerkük ve Musul’a kadar uzanıyordu. Araya çizilen hududun hükmü yoktu. Kardeş şehirler, aynı hat boyunca kesintisiz biçimde birbirine ekleniyor ve sınırlara rağmen sımsıkı kucaklaşıyordu.
Ancak -coğrafyaya aynı bütünlük içinde bakmakla birlikte- sahadaki gerçeklerin ve dengelerin de farkında olanlar, halen temkinlerini korumaya devam ediyor. Zira Ortadoğu, aynı zamanda iç içe stratejilerin, üst üste hamlelerin ve birbirine galebe çalmaya çalışan yerli-yabancı aktörlerin satranç tahtası. Temkin ehli, Suriye’nin yiğit evlatlarına, gasp edilen vatanlarını ve kaybettikleri şehirlerini geri alma mücadelelerinde yürekten destek verirken, gidişatın -yeniden- rayından saptırılmaması için de cân-ı gönülden dua ediyor.
Şehit Hama
04:007/12/2024, Cumartesi
G: 7/12/2024, Cumartesi
65
Sonraki haber
Taha Kılınç
Bir şehir, şehit olabilir mi? Evet olur ve oldu da. Suriye’nin Hama şehrinde 1982’nin
Şubat ayında yaşanan korkunç katliam, topyekûn bir şehrin şehit düşmesine yol açtı. İnsanıyla, evleriyle, tarihî eserleriyle, hatta hayvanları ve ağaçlarıyla… Hâfız Esed’in kardeşi Rifat Esed komutasındaki Suriye ordu birlikleri tam 27 gün boyunca havadan ve karadan bombardımana tuttukları Hama’da taş üstünde taş bırakmadı.
Şehri dünyaya tamamen kapatan Baas rejimi nihayet çekilip gittiğinde geride kalan bilanço korkunçtu: En az 40 bin ölü… Kolları-bacakları kesilen, gözleri oyulan insanlar… Tecavüze uğrayan genç kızlar… Karınları deşilen hamile kadınlar… Toplu mezarlara dozerlerle gömülen maktuller… Harabeye dönüşen tarihî cami ve medreseler… Rejim, son derece dindar ve kültürlü bir nüfusa sahip olan Hama’nın şahsında bütün Suriye’ye gözdağı vermişti. Kendisine muhalefet eden herhangi bir belde, artık Hama’ya bakıp hizaya gelecekti. Şehrin enkazında, duvarlardan birinin üzerine yazılan şu yazı da, Esed iktidarının bütün ruh röntgenini ele veriyordu: “Vatandan başka ilah yoktur, Baas’tan başka da peygamber yoktur!” Bu ibare elbette Müslümanların iman manifestosu olan kelime-i tevhide nazireydi.
Suriye’de yaşanan bu korkunç vahşete, Baas rejiminin Ortadoğu’daki stratejik müttefiki İran herhangi bir tepki göstermedi, aksine destekledi ve göz yumdu. Hâfız Esed ve şürekâsı, Suriye’nin Sünnî ve İslâmcı muhalefetini ortadan kaldırırken, aslında İran’ın Suriye’ye tasallutunun da önünü açıyordu. Tahran yönetimi böylece, elini hiç kana bulamadan, adeta dikensiz bir gül bahçesine girer gibi rahatlıkla Suriye’ye nüfuz edebilecekti. Nitekim etti de. 1980’lerin ikinci yarısında tırmanışa geçen ilişkiler sayesinde, sonraki yıllar boyunca Şiî yayılmacılık adım adım daha görünür hale geldi.
Hama Katliamı, Baas rejiminin Suriye halkına yönelik işlediği insanlık suçlarının ne ilki ne de sonuncusuydu. Ülkeyi kendi aile çiftliğine dönüştüren ve bütün kaynaklarını sömüren Esed hanedanı, herhangi bir suçunun cezasını çekmediği gibi, her defasında İran’ı daha güçlü biçimde arkasında buldu. İran, bu gaddar rejimi sonuna kadar desteklemesi sayesinde hem Suriye’de hem de Suriye üzerinden Lübnan ve Irak’ta etki sahasını genişletti. Şiî Hilâli, yüzbinlerce Müslümanın kanını ve canını emerek semirdi.
“Arap Baharı” sürecinde Suriye’de yaşananları ve nihayet bugün şahit olunan tabloların ne anlam ifade ettiğini kavramak isteyenler, Suriye halkının on yıllar boyunca yaşadığı travmaları yeniden hatırlamalı. Bilmiyorsa, okumalı ve öğrenmeli. Her şey gözlerimizin önünde oluyor. Yaşananlar, inkâr edilemeyecek biçimde kayıt altında. Suriye konusunda cahil kalmanın bugün artık mazereti yok. Eğer bu “cehalet” bilinçli bir İran ve Şia sempatisinden kaynaklanmıyorsa tabii… Yakasını o sempatiye kaptıranlar da, etrafındaki gerçeklerden tümüyle koparak paralel bir evrende yaşamaya başlıyor zaten.
Bir şey daha var:
İslâm coğrafyasında yaşanan acıları kimin gerçekten dert ettiğini görmek istiyorsanız, Suriye konusunda gösterdiği tavra bakınız. Bir insanın hakikaten vicdanlı olup olmadığının ölçüsü, hiçbir siyasî getirisi olmayan Suriye meselesinde sergilediği duruştur. Örneğin, Filistin için sloganlar atanlardan kaçının Suriye için de sesini çıkardığını gözlemleyiniz. Bazılarının “sadece” Filistin için meydanlara döküldüğünü göreceksiniz. İsrail Gazze’yi bombalarken öfkelenenler arasında, Esed-İran cephesi İdlib’i bombaladığında kafasını çevirip geçenlerin bulunduğunu müşahede edeceksiniz. Hatta Netanyahu’ya ağız dolusu sövüp, Müslüman öldürme konusunda ondan geri kalmayan Esed’i övenlere rastlayacaksınız.
Bu neden böyle? Çünkü Filistin, “piyasası” ve “müşterisi” bol olan epey “kârlı” bir dövüş arenası. Filistin üzerinden istediğiniz politik ajandayı uygulamaya koyabilir, siyasî muhalefet örgütleyebilir, dilediğiniz sloganları atabilir, ne kadar karın ağrınız varsa Filistin dosyasının içine sıkıştırabilirsiniz. Oysa böyle tutarsız bir çizgi “bilinçli bir duruş” değil, aksine süflî emeller ve saplantılar uğruna Filistinli mazlumların cansız bedenleri üstünde hoyratça tepinmektir.
İnsanlık suçunun ortakları
04:0011/12/2024, Çarşamba
G: 11/12/2024, Çarşamba
72
Sonraki haber
Taha Kılınç
Şam’daki Saydnâyâ Hapishanesi’nden gelen görüntüleri izliyorsunuzdur. İşkence sebebiyle aklını yitirip kim olduğunu unutanlar var, tecavüze uğrayan kadınlar ve erkekler (evet erkekler) var, gardiyanların toplu tecavüzü sonucu doğurduğu çocuğunu -babasının kim olduğunu bilemeden- içeride büyüten kadıncağızlar var, ışık görmeden on yıllarını karanlıkta geçirenler var… Asit havuzlarında eritilen cesetler, “yer kaplamasın diye” preslenerek yok edilen bedenler, mahkemeye bile çıkarılmadan yeraltında senelerce bekleyen mazlumlar…
Bu gördüğümüz, Baas rejiminin Suriye halkına uyguladığı 61 yıllık mezalimin sadece ufak bir bölümü. İlerleyen zaman içinde, bütün dehşet verici ayrıntılar ortaya dökülecek, şahitler konuşmaya başlayacak, belki mahkemeler kurularak işkence ve katliamların faillerinin itiraflarına sıra gelecek. Keza son savaş sırasında öldürülen yüzbinlerce masumun gömüldüğü toplu mezarlar sırasıyla keşfedildiğinde, nice insanlık dramlarına ve acı hikâyelere tanıklık edeceğiz.
Bunca delil ve işaretten sonra hâlâ Baas-Esed çizgisine yakınlık duyan, yapılanları tevil ederek Müslümanların hunharca kıyılmasına kulaklarını tıkayan ve 40 küsur yıldır her şartta bu gaddar rejimin arkasında duran İran’a sempati besleyen, kalbini yoklasın.
“Kalbini yoklasın” dedim amma, Saydnâyâ ifşaatları ortaya çıkmaya başladıktan sonra sosyal medyada üstünkörü yaptığım bir gezinti bana şunu gösterdi: Bırakın pişmanlık duymayı veya insanlık adına bir özeleştiri yapmayı (hatta mahcubiyet hissedip sükûta bürünmeyi), aksine kendi kurdukları paralel evrende komplo teorilerinin içinde eşiniyorlardı. Aralarında dümdüz “Esed’in eline sağlık” diyenler olduğu gibi, “İşkence görüntüleri ve hapishane fotoğrafları uydurma; hepsi yapay zekâ işi” şeklinde saçmalayanlar da vardı. Fark ettim ki, yoklayacak bir kalpleri yoktu. İnsanlık ve vicdan trenini çoktan kaçırmışlardı.
Suriye’yi bilenler veya Suriye’de bir müddet yaşamış olanlar, Baas rejiminin gaddarlığına dair pek çok hikâyeye şahitlik etmiştir. Ancak Saydnâyâ’da ortalığa saçılanlar, Esed hanedanının zannedilenden çok daha zalim bir yönetim kurduğunu gösterdi. Böylece, ülkemize sığınan mazlumların nasıl bir canavarlıktan kaçtıklarını, canlarını kurtarmak için hangi bedelleri ödediklerini ve her seferinde salyalarını akıtarak “Bunları geri göndereceğiz!” diyen siyasetçilerin o mazlumlara ne kâbuslar yaşattığını görmüş ve hissetmiş olduk.
Bu vesileyle, Türkiye içindeki ırkçı, faşist ve insanlık düşmanı damarı besleyip azdırmak için, Suriye yönetiminin davetiyle Halep ve Şam’ın birkaç sokağına girip çıkan, gece kulüplerini ve diskoları gezerek oralarda yaptığı süflî çekimleri “Bakın, savaş var mı?” naralarıyla iç piyasaya pazarlayan bazı alçak Youtuber’ları da ifşa etmek gerekiyor. Söz konusu videolar sadece Suriye’de yaşanan buz gibi hakikatleri çarpıtmakla kalmadı, aynı zamanda ülkemize sığınan garibanların linç edildiği uğursuz atmosfere inanılmaz malzemeler sağladı çünkü. Kendi mezhebini Ortadoğu’ya yaymak için yüzbinlerce Müslümanın ölümünü hiçe sayan İran’ın desteklediği bir azınlık rejimi, ülkemizde sorgusuz sualsiz bir hayran ve destekçi kitlesi bulabildi böylece. Mezhepçilik taassubu ve dayanışması, insanlığı geride bıraktı.
Esed-İran cephesinin reklamını yapmaktan çekinmeyen veya bu cepheye hâlâ sempati duymaya devam edenlerin karşısına, en az onlar kadar inatçı ve ısrarcı biçimde dikilmek gerekiyor. Onların, insanlık suçunun ortakları olduğunu suratlarına haykırmak şart. Siyonizm nasıl övülemiyorsa, Baas da övülememeli. Siyonizm nasıl mahkûm ediliyorsa, Baas ve destekçileri de mahkûm edilmeli. Siyonizm ve Baas arasında herhangi bir fark olmadığının altı sürekli çizilmeli. Koskoca bir ülke kadın, yaşlı, çoluk-çocuk demeden yok edilirken, bunun adını “İsrail’e karşı direniş” koyan ve cahil tabanını böyle uyutan mezhepçi fanatizm, artık “yüz kızartıcı bir suç” olarak işaretlenmeli. Müslümanların canlarıyla ve mallarıyla oynanan bu ikiyüzlü oyun, artık son bulmalı. Ortadoğu, Siyonist yayılmacılıkla Şiî yayılmacılığın el ele harabeye çevirdiği bir coğrafya olmaktan kurtarılmalı.
Sözün özü:
Suriyeli muhalifler, farz-ı muhal hiçbir başarı kazanamasalar bile, zindanlardaki mazlumların özgürlüklerine kavuşması, bu süreci “zafer” olarak nitelemeye yeter.
Restorasyon
04:0014/12/2024, Cumartesi
G: 14/12/2024, Cumartesi
43
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriye’de 61 yıllık gaddar Baas diktatörlüğü sona erdiğine göre, şimdi sırada her alanda kapsamlı bir restorasyon süreci var. Savaşın izlerinin silinmesi ve ülkenin fiziksel açıdan ayağa kaldırılması, bu süreçte ilk akla gelen madde elbette. Türkiye’nin bu noktada elindeki bütün imkânları kullanacağını ve komşusunun ayağa kalkması için tüm gayretini ortaya koyacağını söylemeye bile gerek yok. Dolayısıyla, restorasyonun en kolay kısmının fiziksel görünümün onarılması olduğu söylenebilir. Ancak bir de “manevî, kültürel ve sosyal restorasyon” ihtiyacı var ki, orada daha geniş çaplı planlamalar ve yoğun çabalar gerekiyor.
8 Mart 1963’te bir askerî darbeyle başlayan Baas Partisi iktidarı, 1970’de Hâfız Esed’in kendi arkadaşlarına karşı düzenlediği iç darbeyle yeni bir aşamaya geçti. Suriye resmî tarihinin “Tashih Hareketi” olarak adlandırdığı bu dönem, ülkenin en kanlı ve acı dolu yıllarının da başlangıcıydı. Katliam, hapis, işkence vb. yöntemlerin yanında ulemâ sınıfından bazı isimlerin rejim safına geçmesiyle Suriye toplumunda kök salan Nusayrî azınlık yönetimi, sıradan halkın hayatını cehenneme çevirdi. 1982’deki Hama Katliamı’nın toplumsal bilinçaltında meydana getirdiği travma o kadar derindi ki, çoğunluğu oluşturan Sünnî Müslümanlar, Arap Baharı sürecine kadar yönetime herhangi bir şekilde karşı çıkma cesaretini gösteremediler.
Hz. Ali’nin ilahlığı temeline oturan Nusayrî inancı, 1970’li yıllara kadar ana akım Şia tarafından bile “sapkın bir mezhep” olarak görülüyordu. Lübnanlı Şiî lider Mûsâ Sadr’ın verdiği meşhur fetva ile Nusayrîliği “makbul bir Şiîlik yorumu” şeklinde tescilleten ve böylece “Müslümanlığa” adım atan Hâfız Esed, ölümüne kadar bir kısım Sünnî ulemâ ile sıkı bir ittifak kurdu, Suriye’nin Sünnî kodlarına da müdahale etmedi. Hatta -Şia’daki uygulamanın aksine- Hâfız Esed, medya önünde poz vererek kıldığı bütün namazlarda ellerini göbek hizasından bağlamayı tercih etti.
Babasına göre oldukça silik bir liderlik profili çizen Beşşâr Esed döneminde ise, İran, Suriye’nin Şiîleştirilmesi projesini adım adım hayata geçirmeye başladı. Ehl-i Beyt ve ahfadına ait olduğu iddia edilen mekânlar fiziksel olarak genişletildi, sayıları da artırıldı. Normalde tarih kaynaklarında hiçbir şekilde yer almayan çok sayıda ziyaretgâh ve türbe ihdas edildi. Şam’daki Seyyide Zeyneb Külliyesi ve muhiti, adeta İran’a bağlı müstakil bir vilayete dönüştürüldü. Ki iç savaş sırasında Afganistan, Irak ve Lübnan’dan on binlerce Şiî savaşçı Suriye’ye transfer edilirken, “Seyyide Zeyneb’in harimini korumak” bahanesi kullanılacaktı.
Savaştan sonra, bilhassa Halep’in yerli ahalisi tehcir edildiğinde, yüzyıllardır Sünnî Müslümanlara ait olan cami ve mescitlerde “pilot” uygulamalar başlatıldı; Hüseyniyyelerin açılmasına hız verildi. Onarım projelerinde, Şia’yı sembolize eden tasarım ve semboller öne çıkarıldı.
Bilâdüşşâm’ın Şiîleştirilmesi hedefinde, elbette demografik dengelerle oynanması kritik önem taşıyordu; bu da ihmal edilmedi. Beşşâr Esed’in ardı ardına imzaladığı kararnamelerle yabancı Şiî nüfus Suriye vatandaşlığına geçirilerek, Sünnîlerin terk etmek zorunda kaldığı mıntıkalara yerleştirildi. Eş zamanlı olarak Bağdat başta olmak üzere Irak’ın birçok şehrinde uygulamaya konulan bu proje, gelecekte Nusayrî-Şiî çoğunluğa sahip bir Suriye yaratmak içindi. İsrail’in son günlerde Şam’da nüfus, pasaport ve istihbarat binalarını özellikle vurmasını bu bağlamda düşününüz. Söz konusu saldırılar, Baas’ın meydana getirdiği tahribatı tespit edebilmeyi bile imkânsızlaştırmak amacına matuf. Beşşâr Esed’in kardeşi Mâhir’in, vurulacak hedefleri İsrail’e bizzat bildirdiği yönünde oldukça ciddi iddialar var.
Suriye’nin çiçeği burnunda yeni yönetiminin önündeki en önemli gündem maddelerinden biri, sözünü ettiğim -ve ancak bir kısmına yer verdiğim- bu tahribatı onarmak olacak. Zira toplumsal açıdan sağlıklı ve dengeli bir Suriye, ancak mezhepçilikle zehirlenmemiş bir içtimai şemsiye açılabildiğinde kurulacak.
***
Şu anda üç günlük kısa bir ziyaret için Mısır’dayım. Nasipse, çarşamba günü Kahire izlenimlerimle bu köşede buluşalım. Ardından yeniden Bilâdüşşâm’a döner, yakın tarihin ayrıntılarını konuşmaya devam ederiz.
Ezher: Dünden bugüne
04:0018/12/2024, Çarşamba
G: 18/12/2024, Çarşamba
57
Sonraki haber
Taha Kılınç
Salahaddîn Eyyûbî’nin emriyle, 17 Eylül 1171 Cuma günü Kahire’nin bütün camilerinde Abbâsî halifesi El-Müstedî Bi-emrillâh adına okunan hutbe, Mısır ve İslâm tarihinde bir devrin kapandığına işaret ediyordu. Artık Şiî Fâtımî devleti ortadan kalkmış, onun yerini Sünnî (ve Şâfiî) Eyyûbî hanedanı almıştı. Tarihi, aktörlerin yaşları üzerinden okuduğumuzda, bu döneme dair detaylar çok ilginçtir: Salahaddîn henüz 33 yaşında, son Fâtımî
halifesi El-Âdid li-dinillâh 20 yaşında, adına hutbe okunan Abbâsî halifesi El-Müstedî de 29 yaşındadır.
Salahaddîn’in Fâtımî devletini yıkarak Mısır’a hâkim olması, Haçlı işgali altında bulunan Kudüs’e giden yolları açabilmek içindi. Zira Mısır’da işler rayına girmeden, Filistin’de suların durulmayacağını yaşayarak ve tecrübe ederek görmüştü. 1099’da Kudüs’ü Haçlılara bırakan Fâtımîler, sonraki yıllar boyunca sürekli Haçlılarla paslaşmış, Salahaddîn ne zaman Mescid-i Aksâ’yı özgürlüğüne kavuşturmak istese, karşısına
hep önce Mısır’ı özgürleştirmesi gerektiği hakikati çıkmıştı.
Kahire’de siyasî düzeni sağladıktan ve Fâtımî dönemi elitlerine boyun eğdirdikten sonra, Salahaddîn, Ezher dosyasını müstakil biçimde ele aldı:
İnşaatının tamamlanmasının ardından 22 Haziran 972’de kılınan cuma namazıyla ibadete açılan Ezher Camii, “Işıltılı” anlamına gelen adını, Hz. Peygamber’in kızı Hz. Fâtımatu’z-Zehrâ’dan alıyordu. Kısa süre içinde, Şiî İsmailî öğretinin yaygınlaştırılması amacıyla yoğun derslerin yapıldığı ve “dâî” olarak bilinen propagandacıların yetiştirildiği bir okula dönüşen Ezher, aynı zamanda halifelerin cuma ve bayram namazlarını eda ettiği bir protokol camisiydi. Fâtımî halifelerinin de bazen bizzat hutbe irat etmek için Ezher’in minberine çıktığı oluyordu.
Ezher bir yandan fiziksel açıdan büyütülüp genişletilirken, kütüphanesi de Şiî İsmailî literatürün en dikkate değer kaynaklarıyla doldurulmuştu. Kahire’de sıkı bir eğitim alan dâîler, İslâm coğrafyasının çeşitli noktalarına seyahatler yapıyor, böylece Şiîliğin yayılmasında başrol oynuyordu. Fâtımîlerin bu aktif ve agresif politikası sayesinde, Şiîlik, Mağrib’den Hindistan içlerine kadar İslâm coğrafyasının
çok farklı bölgelerinde kök saldı.
Ezher’in öneminin ve işlevinin hiç şüphesiz farkında olan Salahaddîn Eyyûbî, cami ve ona bağlı kurumlardaki bütün faaliyetlerin durdurulması emrini verdi. Şiîliğin izleri silininceye kadar, Ezher’de cemaatle namaz kılmak yasaklandı. Cami içinde Fâtımî halifelerinin isimlerinin yer aldığı levha ve işlemeler kaldırıldı, kütüphanedeki bütün kitaplar imha edildi, yerlerine Ehl-i Sünnet itikadı çerçevesinde kaleme alınan temel metinler kondu. Ezher bünyesinde eğitim veren bütün hoca, imam, vaiz ve hatipler azledildi, yerlerine Sünnî ulemâ görevlendirildi. Dâîler için ayrılan fonlar kesilerek, ekonomik kaynaklar Ezher’in maddî-manevî yeniden yapılandırılmasına harcandı.
Birkaç yıl sonra, Ezher tekrar açılarak Müslümanların hizmetine sunulduğunda, baştan aşağı yenilenmiş bir eğitim kurumu görünümündeydi. Takip eden yıllar ve yüzyıllar boyunca, Ezher’de eğitim almış veya vermiş olmak, İslâm dünyasının en prestijli tecrübeleri arasında sayılacaktı. Bugün bile -onca zayıflamaya ve hasara rağmen- Ezher’in Müslümanların ufkundaki tesiri aşağı yukarı aynıdır.
Geçtiğimiz haftaki üç günlük yoğun Kahire ziyaretim boyunca, sürekli Ezher’in dönüşümünü düşündüm. Aklımın sürekli Ezher’e gitmesi sadece Kahire’de bulunuşumdan dolayı değil, tam da bugünlerde Suriye’de yaşanmaya başlayan dönüşüm sebebiyleydi. Zaten yazımın başından beri öne çıkardığım bazı detaylar, dikkatli okurların aklına Suriye’nin güncel durumunu muhakkak getirmiştir. Tarih, kendi içinde akışını ve tekrarlarını sürdürüyor zira.
İslâm şehirlerini bu devinim bağlamında izlediğinizde, karşınıza muhteşem detaylar ve dersler çıkıyor. Ama sadece zahire takılırsanız, örneğin koskoca Kahire’yi yaşarken ve başkalarına aktarırken sadece “Sokaklar çok pis” cümlesiyle yetinirseniz, görünenin arkasına gizlenen devasa ve ihtişamlı bir tabloyu gözden kaçırıyor olabilirsiniz. Ki herhalde bu da
büyük bir nasipsizlik anlamına gelir.
Necâh Attâr’ın öyküsü
04:0021/12/2024, Cumartesi
G: 21/12/2024, Cumartesi
49
Sonraki haber
Taha Kılınç
Hâfız Esed, 1970’de Baas Partisi içinde bir darbe tertip ederek Suriye’de iktidara tek başına el koyduktan sonra, ülkenin Sünnî çoğunluğu içinden bazı isimleri devşirip gücünü pekiştirdi. Esed, Nusayrî azınlığa mensup bir subay olarak Suriye gibi bir ülkeyi yönetmenin tek yolunun Sünnîlerle işbirliğinden geçtiğini fark etmiş; buna mukabil, bazı Sünnîler de yeni rejimin imkânlarından faydalanabilmek için Baas’la masaya oturmaları gerektiğini görmüştü. Böylece, Suriye’nin sonraki on yıllarına damgasını vuran stratejik bir ittifak meydan geldi.
Suriye’nin yakın tarihini şöyle üstünkörü okuyanlar bile, rejimin çatısı altında görev alan şu Sünnî isimleri mutlaka hatırlayacaklardır:
1972’den 2004’e kadar savunma bakanlığı vazifesini yürüten Mustafa Abdulkâdir Talas (1932-2017). Humus’un önde gelen ailelerinden birine mensup olan Talas, Hama Katliamı (1982) da dâhil olmak üzere, Suriye’de Sünnîlere yönelik bütün kıyımlarda etkin rol oynadı.
1984’ten 2005’e kadar cumhurbaşkanı yardımcısı olarak görev yapan Abdulhalîm Haddâm (1932-2020). Banyaslı bir aileden gelen Haddâm, cumhurbaşkanı yardımcısıyken aynı zamanda Lübnan’da devam etmekte olan Suriye işgaline nezaretten de sorumluydu.
1984’ten 2006’ya kadar dışişleri bakanlığı, 2006-2014 arasında da cumhurbaşkanı yardımcılığı yapan Fâruk el-Şara (d. 1938). Der’alı olan el-Şara, Suriye’nin İsrail’le müzakere süreçlerinde rol oynamış, Madrid Barış Konferansı’na (1991) katılarak konuşma yapmıştı.
2003’ten 2011’e kadar başbakanlık koltuğunda oturan Muhammed Nâcî el-Itrî (d. 1944). Halepli bir ailenin çocuğu olan Itrî, üniversite eğitimini Hollanda’da tamamladığı için İngilizce, Fransızca ve İspanyolcaya da hâkimdi.
2012’den 2020’ye kadar dışişleri bakanlığını yürüten Velîd Muhyiddîn el-Muallim (1941-2020). Şamlı bir aileden gelen Muallim, 1964’den itibaren aralarında İngiltere’nin de bulunduğu bir dizi dış misyonda diplomat olarak çalışmıştı.
Bunların haricinde, Baas rejimiyle on yıllar boyunca yol yürüyen ve üst düzey vazifeler alan bir Sünnî şahsiyet daha var ki, en dikkat çekici ve çarpıcı öykü de ona ait: Necâh Attâr.
Necâh Attâr, Osmanlı döneminde Şam’da öne çıkmış isimlerden âlim ve fakih Muhammed Rızâ Attâr’ın (1873-1953) üç kızının en büyüğü olarak 1933’te dünyaya geldi. Aynı zamanda divan sahibi bir şair olan babasının terbiyesi altında büyüyen Necâh, 1954’te Şam Üniversitesi’nde edebiyat okuduktan sonra İngiltere’ye giderek Edinburgh Üniversitesi’nde Arap edebiyatı sahasında doktora yaptı. Suriye’ye dönünce bir süre mütercim-tercümanlıkla meşgul olan Attâr, Baas Partisi’ne intisap ederek -aldığı eğitimin de etkisiyle- hızla yükseldi. 1976’da Hâfız Esed tarafından kültür bakanlığına atanan Necâh Attâr, bu görevde 2000 yılına kadar kaldı. 2006’da cumhurbaşkanı yardımcılığına getirilen Attâr, 8 Aralık günü Baas rejimi düştüğünde resmen hâlâ bu vazifedeydi.
Necâh Attâr’ın öyküsünü esas sıra dışı yapan şey, ağabeyi İsâm Attâr’ın (1927-2024), Suriye Müslüman Kardeşler Teşkilâtı’nın (Suriye İhvânı) genel başkanı olmasıydı. 1961’de Suriye İhvânı’nın liderliğini üstlenen İsâm Attâr, 1963’te Baas tarafından ülkeye girmesi yasaklanınca sürgüne gitmiş, ömrünü de Almanya’nın Aachen kentinde tamamlamıştı. Necâh Attâr, Suriye rejiminin 1980’ler boyunca İhvân’a uyguladığı kıyım sırasında hep resmî görevlerde ve göz önündeydi. 17 Mart 1981’de, ağabeyinin hanımı Benân Tantâvî, Aachen’deki evlerinde Hâfız Esed’in Şam’dan gönderdiği bir suikast timi tarafından feci şekilde öldürüldüğünde de keza… Necâh Attâr’ın, tüm bu hadiselerden duygusal anlamda hiç etkilenmediği, aksine ideolojik açıdan Baas’la son derece derin bir birliktelik içinde bulunduğu kaydediliyor.
Baas rejimi devrildikten sonra Şam’daki evine çekilen Necâh Attâr, yaptığı yazılı bir açıklamayla Suriye’de bir devrin kapandığını, artık yeni ve dinamik nesillerin ülkeyi yöneteceklerini vurguladı. Bunu yaparken, Suriye’nin yeni idarecilerinin 91 yaşındaki bir kadıncağızdan intikam almayacaklarının güveni ve rahatlığı içindeydi elbette.
İsâm Attâr, 3 Mayıs 2024’te 97 yaşında vefat etmişti. Son nefesine kadar Baas karanlığıyla savaşmayı sürdürdü. Vefatına dek, Suriye’ye bir gün özgürlüğün geleceğini savundu. Keşke bugünleri görebilseydi…
Esed’in müftüsü
04:0025/12/2024, Çarşamba
G: 25/12/2024, Çarşamba
60
Sonraki haber
Taha Kılınç
Doğrusu, Suriye’de Baas rejimi devrildiğinden bu yana en çok onun akıbetini merak ediyordum. Ülkeden kaçmış mıydı? Halep’te veya Şam’da bir yerlerde gizleniyor muydu? Yoksa yeni döneme hızlıca uyum sağlayıp biat mı etmişti? Öldürülseydi, kesinlikle duyulurdu. Herhalde sağ olmalıydı. Peki, ama neredeydi?
2005’ten 2021’de Beşşâr Esed tarafından azledilinceye kadar Suriye müftüsü olarak görev yapan Şeyh Ahmed Bedreddîn el-Hassûn’a dair bu sorularım, birkaç gün önce sosyal medyada paylaşılan fotoğraflar vesilesiyle cevabını buldu. Fotoğraflarda, “Avrupai” giyimli Hassûn, Fransa’nın Strasburg kentinde görülüyordu. Suriyeli aktivistler de, kendisinin Fransa’ya sığındığını ve orada yaşamaya başladığını iddia ediyordu. Ancak dikkatli tetkikler ve teknik analizler, söz konusu fotoğrafların Hassûn’un 2007’de Fransa’ya yaptığı resmî bir ziyaret sırasında çekildiğini ortaya çıkardı. Dahası, Hassûn’un Suriye’den ayrılmadığı, şu anda Şam’da bir yakınının evinde koruma altında olduğu teyit edildi.
Şeyh Ahmed Bedreddîn el-Hassûn’un hikâyesi, her açıdan ibretlerle dolu bir safha olarak, Suriye yakın tarihindeki yerini aldı:
Muhammed Edîb Hassûn adlı Nakşibendî şeyhi bir babanın oğlu olarak 1949’da Halep’te dünyaya gelen Ahmed Hassûn, küçüklüğünden itibaren ilmî bir ortamda yetişti. Babası, Halep’in en önemli geleneksel eğitim kurumlarından Kiltâviyye Medresesi’nin kurucusu Şeyh Muhammed en-Nebhân’la çok yakın dosttu, Bedreddîn ismini de bizatihi Şeyh Nebhân koymuştu.
Kendisini tanıyanlar, gençlik yıllarından itibaren Suriye istihbaratına (“Muhâberât”) çalıştığını ve özellikle ulemâ içinde muhbirlik yaptığını anlatıyor. Bunun ödülü olarak hızla sivrilen Ahmed Bedreddîn el-Hassûn, 2002’de Halep müftülüğüne atandı. 1964’ten itibaren tam 40 yıl boyunca kesintisiz Suriye müftülüğü yapan Ahmed Keftârû 2004’te ölünce, Hassûn onun yerine tayin edildi. 2008’de babasının ölümüyle onun Nakşibendî şeyhliği postunu da üstüne alan Hassûn, böylece siyasî, dinî ve manevî şapkaları üst üste kafasına geçirmiş oluyordu.
(Baas Partisi’nin 1963’ten 2024’e kadar süren kanlı 61 yıllık iktidarı boyunca, Suriye müftülüğü makamında sadece bu iki isim oturdu. Tıpkı Hassûn gibi Ahmed Keftâru da Nakşibendî şeyhiydi. Rejimin baskısı ve katliamları arttıkça, özellikle İslâmî hassasiyet sahibi insanlarda sadece Baas adına çalışan bu şahsiyetlere yönelik değil, onların sözde temsil iddiasında bulundukları tasavvufa karşı da soğukluk ve hatta nefret uyandı. Suriye’de Selefîliğin gelişim sürecini anlamaya çalışırken, rejimin “makbul dinî yaşam” olarak sunduğu “onaylanmış” tasavvufî akımların siyasetteki rolüne de odaklanmak gerekir. Yoksa fotoğrafın önemli bir bölümü gözden kaçırılmış olur.)
Müftülük koltuğuna oturduktan sonra “dinler arası diyalog havarisi” kesilen Ahmed Bedreddîn el-Hassûn, 2011’e kadar Batılı ülkelere çok sayıda ziyaret gerçekleştirdi. Avrupa Parlamentosu da dâhil olmak üzere konuşma yaptığı platformlarda “İslâm’ın sevgi dili”ni öne çıkaran Hassûn, kendisini şöyle tanımlıyordu: “Pratikte Sünnîyim, sadakatte Şiîyim. Köklerim Selefî ama kendim sûfîyim.” Hristiyanlara şirin görünme adına sürekli İslâm’dan kırpan Hassûn, hızını alamayarak 2010’da şunu söylemişti: “Muhammed bana insanları öldürmemi emretseydi, ben ona ‘Sen peygamber değilsin’ derdim!”
Suriye’deki halk ayaklanmasını “yabancı komplo” olarak okuyan Ahmed Bedreddîn el-Hassûn, 1 Ekim 2011 günü 22 yaşındaki oğlu Sâriye’yi Halep yakınlarında düzenlenen bir silahlı saldırıda kaybetti. Sâriye Hassûn’un Suriye devlet televizyonundan canlı yayınlanan cenaze töreni, rejime sadakatlerin tazelendiği bir merasime dönüştü. Hassûn aynı günlerde yaptığı “NATO’nun bombaları Suriye’yi vurur vurmaz, bizim evlatlarımız da Avrupa şehirlerinde canlı bomba olacaktır!” açıklamasıyla manşetlere çıktı.
Oğlunun katli, Ahmed Bedruddîn Hassûn’un rejimle iltisakini daha da derinleştirdi. İlginçtir, sabık Suriye Müftüsü Şeyh Ahmed Keftârû’nun 32 yaşındaki oğlu Zâhir de, 2 Şubat 1979’da Şam’da vurularak öldürülmüştü. Her iki cinayetin de Baas rejiminin adamları tarafından işlendiğine dair ciddi kuşkular bulunuyor.
Suriye’de müftülük makamı 2021’de ilga edildi ve bir dönem kapandı. Müftülüğün yerine oluşturulan heyeti ve Suriye dinî hayatının dizaynı noktasında atılan bazı kritik adımları gelecek yazıda konuşalım.
Zira yeni yönetimin önündeki en zor dosyalardan biri, Baas döneminde derin yaralar alan dinî kurumların yeniden ihyası olacak.
Şam’da ilmî ahval
04:0028/12/2024, Cumartesi
G: 28/12/2024, Cumartesi
34
Sonraki haber
Taha Kılınç
Suriye’de sivil halkın siyasal reform talebiyle düzenlediği barışçıl ve silahsız gösterilere rejimin gerçek mermilerle ve şehirleri tanklarla kuşatarak cevap vermeye başladığı 2011’in Ağustos ayında, Suriye Evkâf Bakanlığı “Nûru’ş-Şâm” (Şam’ın Nuru) adlı bir uydu kanalını yayına başlattı. Baas rejimine muhalefeti “dinî naslar” yoluyla durdurmak için kurulan kanalın ilk canlı konuklarından biri, uzun yıllardır özellikle Esed ailesiyle şahsî ilişkileri de derinleşmiş bulunan meşhur âlim Prof. Dr. Muhammed Saîd Ramazan el-Bûtî idi. Bûtî, her zamanki bilinen yaklaşımıyla rejime muhalefeti “fitne” olarak tanımlıyor, idarecilere itaat etmek gerektiğini vurguluyordu.
Sonraki aylarda Suriye ordu birliklerinin sivil halka müdahalesi artık katliam boyutlarına ulaştığında, rejim, ulemâ sınıfında çatlaklar oluşmasın ve böylece kitleleri kontrol kolaylaşsın diye bir adım daha attı: 11 Nisan 2012 günü, “Bilâdüşşâm Âlimler Birliği”nin kuruluşu ilân edildi. Birliğin başkanlığına -tahmin edilebileceği üzere- Prof. Dr. Muhammed Saîd Ramazan el-Bûtî getirilmişti. Suriye’nin yanı sıra Lübnan, Ürdün ve Filistin’den üyeleri de bünyesine dâhil eden birlik, Katar’ın başkenti Doha’da Prof. Dr. Yûsuf el-Karadâvî’nin başkanlığını yaptığı “Dünya Müslüman Âlimler Birliği”nin izdüşümü ve alternatifi olarak tasarlanmıştı. Bûtî böylece kendisinden hiç hoşlanmadığı Karadâvî’ye açıktan rakip olmuştu.
Aynı süreçte, Beşşâr Esed’in en güvendiği adamlardan biri olan Evkâf Bakanı Muhammed Abdussettâr Seyyid de Şam’daki dinî kurumları “ameliyat” masasına yatırmıştı. 1985-2002 arasında Baas rejimi için en kritik bölgelerden Tartûs’ta müftülük yapan ve sadakatini ispatlayan Bakan Seyyid, 2002-2007’deki bakan yardımcılığının ardından koltuğuna oturmuştu. Göreve geldikten sonra yaptığı ilk açıklamalardan birinde “dinî hiyerarşideki anarşiye son vereceğini” belirten Seyyid, kendisinden kısa süre önce Suriye Müftüsü olarak atanan Şeyh Ahmed Bedreddîn el-Hassûn’la kıyasıya bir rekabet içindeydi.
Halk ayaklanmasını fırsat bilen Bakan Seyyid, “Bilâdüşşâm İslâmî İlimler Üniversitesi”nin kurulduğunu duyurdu. Şam’ın üç büyük ve köklü dinî kurumu aynı çatı altında birleştirildi: Meşhur Farfûr ailesinin yönetimindeki Fethu’l-İslâmî Enstitüsü, sabık Suriye Müftüsü Şeyh Ahmed Keftârû’nun kurduğu Ebu’n-Nûr Külliyesi ve Şiî Seyyide Rukiyye Külliyesi. Kararla birlikte, Fethu’l-İslâmî 1956’daki kuruluşundan beri ilk kez Suriye devleti tarafından resmen muhatap alınarak, mezun ve mensuplarına devlet memuru olma yolu açıldı. Şeyh Keftârû döneminde Baas rejiminin gözbebeği konumundaki Ebu’n-Nûr, kararla birlikte tenzil-i rütbeye uğradı. Seyyide Rukiyye Külliyesi ise resmiyete terfi ederek, Şiîliğin Şam’da ve Suriye’nin genelinde yaygınlaştırılması için devlet himayesine kavuştu.
Suriye’de İran ve Hizbullah milisleri eliyle en kanlı katliamlar gerçekleştirilirken, Evkâf Bakanı Muhammed Abdussettâr Seyyid riyasetinde bir ulemâ heyeti, 1 Mart 2018 günü İran’ın başkenti Tahran’da Dinî Lider Âyetullah Ali Hamaney’le bir araya geldi. Rejimin kanatları altındaki kadın cemaati Kubeysiyyât’tan beş temsilcinin de hazır bulunduğu görüşmede dikkat çeken simalar şunlardı: Fethu’l-İslâmî Mütevelli Heyeti Başkanı Şeyh Husâmuddîn Farfûr, Ebu’n-Nûr Külliyesi Mütevelli Heyeti Başkanı Muhammed Şerif Savvâf, Muhammed Tevfîk el Bûtî (babası Saîd Ramazan el-Bûtî, 2013’te Şam’da öldürülmüştü), Şam Müftüsü Adnan Efyûnî (2020’de öldürülecekti)… Şamlı Sünnî ulemâ heyetinin topluca Hamaney’in ayağına gitmesi, İran’ın Suriye’ye tasallutunun ve tahakkümünün de özeti mahiyetindeydi.
Evkâf Bakanı Seyyid ile Suriye Müftüsü Hassûn arasındaki gerilim, 2021’de Seyyid’in zaferiyle sonuçlandı. Beşşâr Esed’in imzasıyla yayınlanan bir kararname, müftülük makamının tamamen ilga edildiğini, onun yerine Bakan Seyyid başkanlığında kurulacak ilmî bir heyetin Suriye’deki dinî hayata nezaret edeceğini belirtiyordu. Söz konusu heyet üyelerinin üçte biri doğrudan İran yönetiminin atayacağı Şiî veya İran yanlısı isimlerden oluşacaktı.
Baas rejimi Suriye’yi sadece siyasî, sosyal veya ekonomik yönden değil, dinî hayat yönüyle de harabeye çevirdi. Rejim yanlısı eski ulemâ ve kurumların yeni dönemle ilgili nasıl pozisyonlar aldığını, gelecek yazıda konuşalım. Zira Suriye’deki değişimle birlikte en büyük sürprizi onlar yaşadı.
|
| Bugün 443 ziyaretçi (2642 klik) kişi burdaydı! |
|
 |
|
|
